summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/17859-h/17859-h.htm
blob: dd77cee08b9f90caf5f5db2afd319ea643d7e9dd (plain) 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913
3914
3915
3916
3917
3918
3919
3920
3921
3922
3923
3924
3925
3926
3927
3928
3929
3930
3931
3932
3933
3934
3935
3936
3937
3938
3939
3940
3941
3942
3943
3944
3945
3946
3947
3948
3949
3950
3951
3952
3953
3954
3955
3956
3957
3958
3959
3960
3961
3962
3963
3964
3965
3966
3967
3968
3969
3970
3971
3972
3973
3974
3975
3976
3977
3978
3979
3980
3981
3982
3983
3984
3985
3986
3987
3988
3989
3990
3991
3992
3993
3994
3995
3996
3997
3998
3999
4000
4001
4002
4003
4004
4005
4006
4007
4008
4009
4010
4011
4012
4013
4014
4015
4016
4017
4018
4019
4020
4021
4022
4023
4024
4025
4026
4027
4028
4029
4030
4031
4032
4033
4034
4035
4036
4037
4038
4039
4040
4041
4042
4043
4044
4045
4046
4047
4048
4049
4050
4051
4052
4053
4054
4055
4056
4057
4058
4059
4060
4061
4062
4063
4064
4065
4066
4067
4068
4069
4070
4071
4072
4073
4074
4075
4076
4077
4078
4079
4080
4081
4082
4083
4084
4085
4086
4087
4088
4089
4090
4091
4092
4093
4094
4095
4096
4097
4098
4099
4100
4101
4102
4103
4104
4105
4106
4107
4108
4109
4110
4111
4112
4113
4114
4115
4116
4117
4118
4119
4120
4121
4122
4123
4124
4125
4126
4127
4128
4129
4130
4131
4132
4133
4134
4135
4136
4137
4138
4139
4140
4141
4142
4143
4144
4145
4146
4147
4148
4149
4150
4151
4152
4153
4154
4155
4156
4157
4158
4159
4160
4161
4162
4163
4164
4165
4166
4167
4168
4169
4170
4171
4172
4173
4174
4175
4176
4177
4178
4179
4180
4181
4182
4183
4184
4185
4186
4187
4188
4189
4190
4191
4192
4193
4194
4195
4196
4197
4198
4199
4200
4201
4202
4203
4204
4205
4206
4207
4208
4209
4210
4211
4212
4213
4214
4215
4216
4217
4218
4219
4220
4221
4222
4223
4224
4225
4226
4227
4228
4229
4230
4231
4232
4233
4234
4235
4236
4237
4238
4239
4240
4241
4242
4243
4244
4245
4246
4247
4248
4249
4250
4251
4252
4253
4254
4255
4256
4257
4258
4259
4260
4261
4262
4263
4264
4265
4266
4267
4268
4269
4270
4271
4272
4273
4274
4275
4276
4277
4278
4279
4280
4281
4282
4283
4284
4285
4286
4287
4288
4289
4290
4291
4292
4293
4294
4295
4296
4297
4298
4299
4300
4301
4302
4303
4304
4305
4306
4307
4308
4309
4310
4311
4312
4313
4314
4315
4316
4317
4318
4319
4320
4321
4322
4323
4324
4325
4326
4327
4328
4329
4330
4331
4332
4333
4334
4335
4336
4337
4338
4339
4340
4341
4342
4343
4344
4345
4346
4347
4348
4349
4350
4351
4352
4353
4354
4355
4356
4357
4358
4359
4360
4361
4362
4363
4364
4365
4366
4367
4368
4369
4370
4371
4372
4373
4374
4375
4376
4377
4378
4379
4380
4381
4382
4383
4384
4385
4386
4387
4388
4389
4390
4391
4392
4393
4394
4395
4396
4397
4398
4399
4400
4401
4402
4403
4404
4405
4406
4407
4408
4409
4410
4411
4412
4413
4414
4415
4416
4417
4418
4419
4420
4421
4422
4423
4424
4425
4426
4427
4428
4429
4430
4431
4432
4433
4434
4435
4436
4437
4438
4439
4440
4441
4442
4443
4444
4445
4446
4447
4448
4449
4450
4451
4452
4453
4454
4455
4456
4457
4458
4459
4460
4461
4462
4463
4464
4465
4466
4467
4468
4469
4470
4471
4472
4473
4474
4475
4476
4477
4478
4479
4480
4481
4482
4483
4484
4485
4486
4487
4488
4489
4490
4491
4492
4493
4494
4495
4496
4497
4498
4499
4500
4501
4502
4503
4504
4505
4506
4507
4508
4509
4510
4511
4512
4513
4514
4515
4516
4517
4518
4519
4520
4521
4522
4523
4524
4525
4526
4527
4528
4529
4530
4531
4532
4533
4534
4535
4536
4537
4538
4539
4540
4541
4542
4543
4544
4545
4546
4547
4548
4549
4550
4551
4552
4553
4554
4555
4556
4557
4558
4559
4560
4561
4562
4563
4564
4565
4566
4567
4568
4569
4570
4571
4572
4573
4574
4575
4576
4577
4578
4579
4580
4581
4582
4583
4584
4585
4586
4587
4588
4589
4590
4591
4592
4593
4594
4595
4596
4597
4598
4599
4600
4601
4602
4603
4604
4605
4606
4607
4608
4609
4610
4611
4612
4613
4614
4615
4616
4617
4618
4619
4620
4621
4622
4623
4624
4625
4626
4627
4628
4629
4630
4631
4632
4633
4634
4635
4636
4637
4638
4639
4640
4641
4642
4643
4644
4645
4646
4647
4648
4649
4650
4651
4652
4653
4654
4655
4656
4657
4658
4659
4660
4661
4662
4663
4664
4665
4666
4667
4668
4669
4670
4671
4672
4673
4674
4675
4676
4677
4678
4679
4680
4681
4682
4683
4684
4685
4686
4687
4688
4689
4690
4691
4692
4693
4694
4695
4696
4697
4698
4699
4700
4701
4702
4703
4704
4705
4706
4707
4708
4709
4710
4711
4712
4713
4714
4715
4716
4717
4718
4719
4720
4721
4722
4723
4724
4725
4726
4727
4728
4729
4730
4731
4732
4733
4734
4735
4736
4737
4738
4739
4740
4741
4742
4743
4744
4745
4746
4747
4748
4749
4750
4751
4752
4753
4754
4755
4756
4757
4758
4759
4760
4761
4762
4763
4764
4765
4766
4767
4768
4769
4770
4771
4772
4773
4774
4775
4776
4777
4778
4779
4780
4781
4782
4783
4784
4785
4786
4787
4788
4789
4790
4791
4792
4793
4794
4795
4796
4797
4798
4799
4800
4801
4802
4803
4804
4805
4806
4807
4808
4809
4810
4811
4812
4813
4814
4815
4816
4817
4818
4819
4820
4821
4822
4823
4824
4825
4826
4827
4828
4829
4830
4831
4832
4833
4834
4835
4836
4837
4838
4839
4840
4841
4842
4843
4844
4845
4846
4847
4848
4849
4850
4851
4852
4853
4854
4855
4856
4857
4858
4859
4860
4861
4862
4863
4864
4865
4866
4867
4868
4869
4870
4871
4872
4873
4874
4875
4876
4877
4878
4879
4880
4881
4882
4883
4884
4885
4886
4887
4888
4889
4890
4891
4892
4893
4894
4895
4896
4897
4898
4899
4900
4901
4902
4903
4904
4905
4906
4907
4908
4909
4910
4911
4912
4913
4914
4915
4916
4917
4918
4919
4920
4921
4922
4923
4924
4925
4926
4927
4928
4929
4930
4931
4932
4933
4934
4935
4936
4937
4938
4939
4940
4941
4942
4943
4944
4945
4946
4947
4948
4949
4950
4951
4952
4953
4954
4955
4956
4957
4958
4959
4960
4961
4962
4963
4964
4965
4966
4967
4968
4969
4970
4971
4972
4973
4974
4975
4976
4977
4978
4979
4980
4981
4982
4983
4984
4985
4986
4987
4988
4989
4990
4991
4992
4993
4994
4995
4996
4997
4998
4999
5000
5001
5002
5003
5004
5005
5006
5007
5008
5009
5010
5011
5012
5013
5014
5015
5016
5017
5018
5019
5020
5021
5022
5023
5024
5025
5026
5027
5028
5029
5030
5031
5032
5033
5034
5035
5036
5037
5038
5039
5040
5041
5042
5043
5044
5045
5046
5047
5048
5049
5050
5051
5052
5053
5054
5055
5056
5057
5058
5059
5060
5061
5062
5063
5064
5065
5066
5067
5068
5069
5070
5071
5072
5073
5074
5075
5076
5077
5078
5079
5080
5081
5082
5083
5084
5085
5086
5087
5088
5089
5090
5091
5092
5093
5094
5095
5096
5097
5098
5099
5100
5101
5102
5103
5104
5105
5106
5107
5108
5109
5110
5111
5112
5113
5114
5115
5116
5117
5118
5119
5120
5121
5122
5123
5124
5125
5126
5127
5128
5129
5130
5131
5132
5133
5134
5135
5136
5137
5138
5139
5140
5141
5142
5143
5144
5145
5146
5147
5148
5149
5150
5151
5152
5153
5154
5155
5156
5157
5158
5159
5160
5161
5162
5163
5164
5165
5166
5167
5168
5169
5170
5171
5172
5173
5174
5175
5176
5177
5178
5179
5180
5181
5182
5183
5184
5185
5186
5187
5188
5189
5190
5191
5192
5193
5194
5195
5196
5197
5198
5199
5200
5201
5202
5203
5204
5205
5206
5207
5208
5209
5210
5211
5212
5213
5214
5215
5216
5217
5218
5219
5220
5221
5222
5223
5224
5225
5226
5227
5228
5229
5230
5231
5232
5233
5234
5235
5236
5237
5238
5239
5240
5241
5242
5243
5244
5245
5246
5247
5248
5249
5250
5251
5252
5253
5254
5255
5256
5257
5258
5259
5260
5261
5262
5263
5264
5265
5266
5267
5268
5269
5270
5271
5272
5273
5274
5275
5276
5277
5278
5279
5280
5281
5282
5283
5284
5285
5286
5287
5288
5289
5290
5291
5292
5293
5294
5295
5296
5297
5298
5299
5300
5301
5302
5303
5304
5305
5306
5307
5308
5309
5310
5311
5312
5313
5314
5315
5316
5317
5318
5319
5320
5321
5322
5323
5324
5325
5326
5327
5328
5329
5330
5331
5332
5333
5334
5335
5336
5337
5338
5339
5340
5341
5342
5343
5344
5345
5346
5347
5348
5349
5350
5351
5352
5353
5354
5355
5356
5357
5358
5359
5360
5361
5362
5363
5364
5365
5366
5367
5368
5369
5370
5371
5372
5373
5374
5375
5376
5377
5378
5379
5380
5381
5382
5383
5384
5385
5386
5387
5388
5389
5390
5391
5392
5393
5394
5395
5396
5397
5398
5399
5400
5401
5402
5403
5404
5405
5406
5407
5408
5409
5410
5411
5412
5413
5414
5415
5416
5417
5418
5419
5420
5421
5422
5423
5424
5425
5426
5427
5428
5429
5430
5431
5432
5433
5434
5435
5436
5437
5438
5439
5440
5441
5442
5443
5444
5445
5446
5447
5448
5449
5450
5451
5452
5453
5454
5455
5456
5457
5458
5459
5460
5461
5462
5463
5464
5465
5466
5467
5468
5469
5470
5471
5472
5473
5474
5475
5476
5477
5478
5479
5480
5481
5482
5483
5484
5485
5486
5487
5488
5489
5490
5491
5492
5493
5494
5495
5496
5497
5498
5499
5500
5501
5502
5503
5504
5505
5506
5507
5508
5509
5510
5511
5512
5513
5514
5515
5516
5517
5518
5519
5520
5521
5522
5523
5524
5525
5526
5527
5528
5529
5530
5531
5532
5533
5534
5535
5536
5537
5538
5539
5540
5541
5542
5543
5544
5545
5546
5547
5548
5549
5550
5551
5552
5553
5554
5555
5556
5557
5558
5559
5560
5561
5562
5563
5564
5565
5566
5567
5568
5569
5570
5571
5572
5573
5574
5575
5576
5577
5578
5579
5580
5581
5582
5583
5584
5585
5586
5587
5588
5589
5590
5591
5592
5593
5594
5595
5596
5597
5598
5599
5600
5601
5602
5603
5604
5605
5606
5607
5608
5609
5610
5611
5612
5613
5614
5615
5616
5617
5618
5619
5620
5621
5622
5623
5624
5625
5626
5627
5628
5629
5630
5631
5632
5633
5634
5635
5636
5637
5638
5639
5640
5641
5642
5643
5644
5645
5646
5647
5648
5649
5650
5651
5652
5653
5654
5655
5656
5657
5658
5659
5660
5661
5662
5663
5664
5665
5666
5667
5668
5669
5670
5671
5672
5673
5674
5675
5676
5677
5678
5679
5680
5681
5682
5683
5684
5685
5686
5687
5688
5689
5690
5691
5692
5693
5694
5695
5696
5697
5698
5699
5700
5701
5702
5703
5704
5705
5706
5707
5708
5709
5710
5711
5712
5713
5714
5715
5716
5717
5718
5719
5720
5721
5722
5723
5724
5725
5726
5727
5728
5729
5730
5731
5732
5733
5734
5735
5736
5737
5738
5739
5740
5741
5742
5743
5744
5745
5746
5747
5748
5749
5750
5751
5752
5753
5754
5755
5756
5757
5758
5759
5760
5761
5762
5763
5764
5765
5766
5767
5768
5769
5770
5771
5772
5773
5774
5775
5776
5777
5778
5779
5780
5781
5782
5783
5784
5785
5786
5787
5788
5789
5790
5791
5792
5793
5794
5795
5796
5797
5798
5799
5800
5801
5802
5803
5804
5805
5806
5807
5808
5809
5810
5811
5812
5813
5814
5815
5816
5817
5818
5819
5820
5821
5822
5823
5824
5825
5826
5827
5828
5829
5830
5831
5832
5833
5834
5835
5836
5837
5838
5839
5840
5841
5842
5843
5844
5845
5846
5847
5848
5849
5850
5851
5852
5853
5854
5855
5856
5857
5858
5859
5860
5861
5862
5863
5864
5865
5866
5867
5868
5869
5870
5871
5872
5873
5874
5875
5876
5877
5878
5879
5880
5881
5882
5883
5884
5885
5886
5887
5888
5889
5890
5891
5892
5893
5894
5895
5896
5897
5898
5899
5900
5901
5902
5903
5904
5905
5906
5907
5908
5909
5910
5911
5912
5913
5914
5915
5916
5917
5918
5919
5920
5921
5922
5923
5924
5925
5926
5927
5928
5929
5930
5931
5932
5933
5934
5935
5936
5937
5938
5939
5940
5941
5942
5943
5944
5945
5946
5947
5948
5949
5950
5951
5952
5953
5954
5955
5956
5957
5958
5959
5960
5961
5962
5963
5964
5965
5966
5967
5968
5969
5970
5971
5972
5973
5974
5975
5976
5977
5978
5979
5980
5981
5982
5983
5984
5985
5986
5987
5988
5989
5990
5991
5992
5993
5994
5995
5996
5997
5998
5999
6000
6001
6002
6003
6004
6005
6006
6007
6008
6009
6010
6011
6012
6013
6014
6015
6016
6017
6018
6019
6020
6021
6022
6023
6024
6025
6026
6027
6028
6029
6030
6031
6032
6033
6034
6035
6036
6037
6038
6039
6040
6041
6042
6043
6044
6045
6046
6047
6048
6049
6050
6051
6052
6053
6054
6055
6056
6057
6058
6059
6060
6061
6062
6063
6064
6065
6066
6067
6068
6069
6070
6071
6072
6073
6074
6075
6076
6077
6078
6079
6080
6081
6082
6083
6084
6085
6086
6087
6088
6089
6090
6091
6092
6093
6094
6095
6096
6097
6098
6099
6100
6101
6102
6103
6104
6105
6106
6107
6108
6109
6110
6111
6112
6113
6114
6115
6116
6117
6118
6119
6120
6121
6122
6123
6124
6125
6126
6127
6128
6129
6130
6131
6132
6133
6134
6135
6136
6137
6138
6139
6140
6141
6142
6143
6144
6145
6146
6147
6148
6149
6150
6151
6152
6153
6154
6155
6156
6157
6158
6159
6160
6161
6162
6163
6164
6165
6166
6167
6168
6169
6170
6171
6172
6173
6174
6175
6176
6177
6178
6179
6180
6181
6182
6183
6184
6185
6186
6187
6188
6189
6190
6191
6192
6193
6194
6195
6196
6197
6198
6199
6200
6201
6202
6203
6204
6205
6206
6207
6208
6209
6210
6211
6212
6213
6214
6215
6216
6217
6218
6219
6220
6221
6222
6223
6224
6225
6226
6227
6228
6229
6230
6231
6232
6233
6234
6235
6236
6237
6238
6239
6240
6241
6242
6243
6244
6245
6246
6247
6248
6249
6250
6251
6252
6253
6254
6255
6256
6257
6258
6259
6260
6261
6262
6263
6264
6265
6266
6267
6268
6269
6270
6271
6272
6273
6274
6275
6276
6277
6278
6279
6280
6281
6282
6283
6284
6285
6286
6287
6288
6289
6290
6291
6292
6293
6294
6295
6296
6297
6298
6299
6300
6301
6302
6303
6304
6305
6306
6307
6308
6309
6310
6311
6312
6313
6314
6315
6316
6317
6318
6319
6320
6321
6322
6323
6324
6325
6326
6327
6328
6329
6330
6331
6332
6333
6334
6335
6336
6337
6338
6339
6340
6341
6342
6343
6344
6345
6346
6347
6348
6349
6350
6351
6352
6353
6354
6355
6356
6357
6358
6359
6360
6361
6362
6363
6364
6365
6366
6367
6368
6369
6370
6371
6372
6373
6374
6375
6376
6377
6378
6379
6380
6381
6382
6383
6384
6385
6386
6387
6388
6389
6390
6391
6392
6393
6394
6395
6396
6397
6398
6399
6400
6401
6402
6403
6404
6405
6406
6407
6408
6409
6410
6411
6412
6413
6414
6415
6416
6417
6418
6419
6420
6421
6422
6423
6424
6425
6426
6427
6428
6429
6430
6431
6432
6433
6434
6435
6436
6437
6438
6439
6440
6441
6442
6443
6444
6445
6446
6447
6448
6449
6450
6451
6452
6453
6454
6455
6456
6457
6458
6459
6460
6461
6462
6463
6464
6465
6466
6467
6468
6469
6470
6471
6472
6473
6474
6475
6476
6477
6478
6479
6480
6481
6482
6483
6484
6485
6486
6487
6488
6489
6490
6491
6492
6493
6494
6495
6496
6497
6498
6499
6500
6501
6502
6503
6504
6505
6506
6507
6508
6509
6510
6511
6512
6513
6514
6515
6516
6517
6518
6519
6520
6521
6522
6523
6524
6525
6526
6527
6528
6529
6530
6531
6532
6533
6534
6535
6536
6537
6538
6539
6540
6541
6542
6543
6544
6545
6546
6547
6548
6549
6550
6551
6552
6553
6554
6555
6556
6557
6558
6559
6560
6561
6562
6563
6564
6565
6566
6567
6568
6569
6570
6571
6572
6573
6574
6575
6576
6577
6578
6579
6580
6581
6582
6583
6584
6585
6586
6587
6588
6589
6590
6591
6592
6593
6594
6595
6596
6597
6598
6599
6600
6601
6602
6603
6604
6605
6606
6607
6608
6609
6610
6611
6612
6613
6614
6615
6616
6617
6618
6619
6620
6621
6622
6623
6624
6625
6626
6627
6628
6629
6630
6631
6632
6633
6634
6635
6636
6637
6638
6639
6640
6641
6642
6643
6644
6645
6646
6647
6648
6649
6650
6651
6652
6653
6654
6655
6656
6657
6658
6659
6660
6661
6662
6663
6664
6665
6666
6667
6668
6669
6670
6671
6672
6673
6674
6675
6676
6677
6678
6679
6680
6681
6682
6683
6684
6685
6686
6687
6688
6689
6690
6691
6692
6693
6694
6695
6696
6697
6698
6699
6700
6701
6702
6703
6704
6705
6706
6707
6708
6709
6710
6711
6712
6713
6714
6715
6716
6717
6718
6719
6720
6721
6722
6723
6724
6725
6726
6727
6728
6729
6730
6731
6732
6733
6734
6735
6736
6737
6738
6739
6740
6741
6742
6743
6744
6745
6746
6747
6748
6749
6750
6751
6752
6753
6754
6755
6756
6757
6758
6759
6760
6761
6762
6763
6764
6765
6766
6767
6768
6769
6770
6771
6772
6773
6774
6775
6776
6777
6778
6779
6780
6781
6782
6783
6784
6785
6786
6787
6788
6789
6790
6791
6792
6793
6794
6795
6796
6797
6798
6799
6800
6801
6802
6803
6804
6805
6806
6807
6808
6809
6810
6811
6812
6813
6814
6815
6816
6817
6818
6819
6820
6821
6822
6823
6824
6825
6826
6827
6828
6829
6830
6831
6832
6833
6834
6835
6836
6837
6838
6839
6840
6841
6842
6843
6844
6845
6846
6847
6848
6849
6850
6851
6852
6853
6854
6855
6856
6857
6858
6859
6860
6861
6862
6863
6864
6865
6866
6867
6868
6869
6870
6871
6872
6873
6874
6875
6876
6877
6878
6879
6880
6881
6882
6883
6884
6885
6886
6887
6888
6889
6890
6891
6892
6893
6894
6895
6896
6897
6898
6899
6900
6901
6902
6903
6904
6905
6906
6907
6908
6909
6910
6911
6912
6913
6914
6915
6916
6917
6918
6919
6920
6921
6922
6923
6924
6925
6926
6927
6928
6929
6930
6931
6932
6933
6934
6935
6936
6937
6938
6939
6940
6941
6942
6943
6944
6945
6946
6947
6948
6949
6950
6951
6952
6953
6954
6955
6956
6957
6958
6959
6960
6961
6962
6963
6964
6965
6966
6967
6968
6969
6970
6971
6972
6973
6974
6975
6976
6977
6978
6979
6980
6981
6982
6983
6984
6985
6986
6987
6988
6989
6990
6991
6992
6993
6994
6995
6996
6997
6998
6999
7000
7001
7002
7003
7004
7005
7006
7007
7008
7009
7010
7011
7012
7013
7014
7015
7016
7017
7018
7019
7020
7021
7022
7023
7024
7025
7026
7027
7028
7029
7030
7031
7032
7033
7034
7035
7036
7037
7038
7039
7040
7041
7042
7043
7044
7045
7046
7047
7048
7049
7050
7051
7052
7053
7054
7055
7056
7057
7058
7059
7060
7061
7062
7063
7064
7065
7066
7067
7068
7069
7070
7071
7072
7073
7074
7075
7076
7077
7078
7079
7080
7081
7082
7083
7084
7085
7086
7087
7088
7089
7090
7091
7092
7093
7094
7095
7096
7097
7098
7099
7100
7101
7102
7103
7104
7105
7106
7107
7108
7109
7110
7111
7112
7113
7114
7115
7116
7117
7118
7119
7120
7121
7122
7123
7124
7125
7126
7127
7128
7129
7130
7131
7132
7133
7134
7135
7136
7137
7138
7139
7140
7141
7142
7143
7144
7145
7146
7147
7148
7149
7150
7151
7152
7153
7154
7155
7156
7157
7158
7159
7160
7161
7162
7163
7164
7165
7166
7167
7168
7169
7170
7171
7172
7173
7174
7175
7176
7177
7178
7179
7180
7181
7182
7183
7184
7185
7186
7187
7188
7189
7190
7191
7192
7193
7194
7195
7196
7197
7198
7199
7200
7201
7202
7203
7204
7205
7206
7207
7208
7209
7210
7211
7212
7213
7214
7215
7216
7217
7218
7219
7220
7221
7222
7223
7224
7225
7226
7227
7228
7229
7230
7231
7232
7233
7234
7235
7236
7237
7238
7239
7240
7241
7242
7243
7244
7245
7246
7247
7248
7249
7250
7251
7252
7253
7254
7255
7256
7257
7258
7259
7260
7261
7262
7263
7264
7265
7266
7267
7268
7269
7270
7271
7272
7273
7274
7275
7276
7277
7278
7279
7280
7281
7282
7283
7284
7285
7286
7287
7288
7289
7290
7291
7292
7293
7294
7295
7296
7297
7298
7299
7300
7301
7302
7303
7304
7305
7306
7307
7308
7309
7310
7311
7312
7313
7314
7315
7316
7317
7318
7319
7320
7321
7322
7323
7324
7325
7326
7327
7328
7329
7330
7331
7332
7333
7334
7335
7336
7337
7338
7339
7340
7341
7342
7343
7344
7345
7346
7347
7348
7349
7350
7351
7352
7353
7354
7355
7356
7357
7358
7359
7360
7361
7362
7363
7364
7365
7366
7367
7368
7369
7370
7371
7372
7373
7374
7375
7376
7377
7378
7379
7380
7381
7382
7383
7384
7385
7386
7387
7388
7389
7390
7391
7392
7393
7394
7395
7396
7397
7398
7399
7400
7401
7402
7403
7404
7405
7406
7407
7408
7409
7410
7411
7412
7413
7414
7415
7416
7417
7418
7419
7420
7421
7422
7423
7424
7425
7426
7427
7428
7429
7430
7431
7432
7433
7434
7435
7436
7437
7438
7439
7440
7441
7442
7443
7444
7445
7446
7447
7448
7449
7450
7451
7452
7453
7454
7455
7456
7457
7458
7459
7460
7461
7462
7463
7464
7465
7466
7467
7468
7469
7470
7471
7472
7473
7474
7475
7476
7477
7478
7479
7480
7481
7482
7483
7484
7485
7486
7487
7488
7489
7490
7491
7492
7493
7494
7495
7496
7497
7498
7499
7500
7501
7502
7503
7504
7505
7506
7507
7508
7509
7510
7511
7512
7513
7514
7515
7516
7517
7518
7519
7520
7521
7522
7523
7524
7525
7526
7527
7528
7529
7530
7531
7532
7533
7534
7535
7536
7537
7538
7539
7540
7541
7542
7543
7544
7545
7546
7547
7548
7549
7550
7551
7552
7553
7554
7555
7556
7557
7558
7559
7560
7561
7562
7563
7564
7565
7566
7567
7568
7569
7570
7571
7572
7573
7574
7575
7576
7577
7578
7579
7580
7581
7582
7583
7584
7585
7586
7587
7588
7589
7590
7591
7592
7593
7594
7595
7596
7597
7598
7599
7600
7601
7602
7603
7604
7605
7606
7607
7608
7609
7610
7611
7612
7613
7614
7615
7616
7617
7618
7619
7620
7621
7622
7623
7624
7625
7626
7627
7628
7629
7630
7631
7632
7633
7634
7635
7636
7637
7638
7639
7640
7641
7642
7643
7644
7645
7646
7647
7648
7649
7650
7651
7652
7653
7654
7655
7656
7657
7658
7659
7660
7661
7662
7663
7664
7665
7666
7667
7668
7669
7670
7671
7672
7673
7674
7675
7676
7677
7678
7679
7680
7681
7682
7683
7684
7685
7686
7687
7688
7689
7690
7691
7692
7693
7694
7695
7696
7697
7698
7699
7700
7701
7702
7703
7704
7705
7706
7707
7708
7709
7710
7711
7712
7713
7714
7715
7716
7717
7718
7719
7720
7721
7722
7723
7724
7725
7726
7727
7728
7729
7730
7731
7732
7733
7734
7735
7736
7737
7738
7739
7740
7741
7742
7743
7744
7745
7746
7747
7748
7749
7750
7751
7752
7753
7754
7755
7756
7757
7758
7759
7760
7761
7762
7763
7764
7765
7766
7767
7768
7769
7770
7771
7772
7773
7774
7775
7776
7777
7778
7779
7780
7781
7782
7783
7784
7785
7786
7787
7788
7789
7790
7791
7792
7793
7794
7795
7796
7797
7798
7799
7800
7801
7802
7803
7804
7805
7806
7807
7808
7809
7810
7811
7812
7813
7814
7815
7816
7817
7818
7819
7820
7821
7822
7823
7824
7825
7826
7827
7828
7829
7830
7831
7832
7833
7834
7835
7836
7837
7838
7839
7840
7841
7842
7843
7844
7845
7846
7847
7848
7849
7850
7851
7852
7853
7854
7855
7856
7857
7858
7859
7860
7861
7862
7863
7864
7865
7866
7867
7868
7869
7870
7871
7872
7873
7874
7875
7876
7877
7878
7879
7880
7881
7882
7883
7884
7885
7886
7887
7888
7889
7890
7891
7892
7893
7894
7895
7896
7897
7898
7899
7900
7901
7902
7903
7904
7905
7906
7907
7908
7909
7910
7911
7912
7913
7914
7915
7916
7917
7918
7919
7920
7921
7922
7923
7924
7925
7926
7927
7928
7929
7930
7931
7932
7933
7934
7935
7936
7937
7938
7939
7940
7941
7942
7943
7944
7945
7946
7947
7948
7949
7950
7951
7952
7953
7954
7955
7956
7957
7958
7959
7960
7961
7962
7963
7964
7965
7966
7967
7968
7969
7970
7971
7972
7973
7974
7975
7976
7977
7978
7979
7980
7981
7982
7983
7984
7985
7986
7987
7988
7989
7990
7991
7992
7993
7994
7995
7996
7997
7998
7999
8000
8001
8002
8003
8004
8005
8006
8007
8008
8009
8010
8011
8012
8013
8014
8015
8016
8017
8018
8019
8020
8021
8022
8023
8024
8025
8026
8027
8028
8029
8030
8031
8032
8033
8034
8035
8036
8037
8038
8039
8040
8041
8042
8043
8044
8045
8046
8047
8048
8049
8050
8051
8052
8053
8054
8055
8056
8057
8058
8059
8060
8061
8062
8063
8064
8065
8066
8067
8068
8069
8070
8071
8072
8073
8074
8075
8076
8077
8078
8079
8080
8081
8082
8083
8084
8085
8086
8087
8088
8089
8090
8091
8092
8093
8094
8095
8096
8097
8098
8099
8100
8101
8102
8103
8104
8105
8106
8107
8108
8109
8110
8111
8112
8113
8114
8115
8116
8117
8118
8119
8120
8121
8122
8123
8124
8125
8126
8127
8128
8129
8130
8131
8132
8133
8134
8135
8136
8137
8138
8139
8140
8141
8142
8143
8144
8145
8146
8147
8148
8149
8150
8151
8152
8153
8154
8155
8156
8157
8158
8159
8160
8161
8162
8163
8164
8165
8166
8167
8168
8169
8170
8171
8172
8173
8174
8175
8176
8177
8178
8179
8180
8181
8182
8183
8184
8185
8186
8187
8188
8189
8190
8191
8192
8193
8194
8195
8196
8197
8198
8199
8200
8201
8202
8203
8204
8205
8206
8207
8208
8209
8210
8211
8212
8213
8214
8215
8216
8217
8218
8219
8220
8221
8222
8223
8224
8225
8226
8227
8228
8229
8230
8231
8232
8233
8234
8235
8236
8237
8238
8239
8240
8241
8242
8243
8244
8245
8246
8247
8248
8249
8250
8251
8252
8253
8254
8255
8256
8257
8258
8259
8260
8261
8262
8263
8264
8265
8266
8267
8268
8269
8270
8271
8272
8273
8274
8275
8276
8277
8278
8279
8280
8281
8282
8283
8284
8285
8286
8287
8288
8289
8290
8291
8292
8293
8294
8295
8296
8297
8298
8299
8300
8301
8302
8303
8304
8305
8306
8307
8308
8309
8310
8311
8312
8313
8314
8315
8316
8317
8318
8319
8320
8321
8322
8323
8324
8325
8326
8327
8328
8329
8330
8331
8332
8333
8334
8335
8336
8337
8338
8339
8340
8341
8342
8343
8344
8345
8346
8347
8348
8349
8350
8351
8352
8353
8354
8355
8356
8357
8358
8359
8360
8361
8362
8363
8364
8365
8366
8367
8368
8369
8370
8371
8372
8373
8374
8375
8376
8377
8378
8379
8380
8381
8382
8383
8384
8385
8386
8387
8388
8389
8390
8391
8392
8393
8394
8395
8396
8397
8398
8399
8400
8401
8402
8403
8404
8405
8406
8407
8408
8409
8410
8411
8412
8413
8414
8415
8416
8417
8418
8419
8420
8421
8422
8423
8424
8425
8426
8427
8428
8429
8430
8431
8432
8433
8434
8435
8436
8437
8438
8439
8440
8441
8442
8443
8444
8445
8446
8447
8448
8449
8450
8451
8452
8453
8454
8455
8456
8457
8458
8459
8460
8461
8462
8463
8464
8465
8466
8467
8468
8469
8470
8471
8472
8473
8474
8475
8476
8477
8478
8479
8480
8481
8482
8483
8484
8485
8486
8487
8488
8489
8490
8491
8492
8493
8494
8495
8496
8497
8498
8499
8500
8501
8502
8503
8504
8505
8506
8507
8508
8509
8510
8511
8512
8513
8514
8515
8516
8517
8518
8519
8520
8521
8522
8523
8524
8525
8526
8527
8528
8529
8530
8531
8532
8533
8534
8535
8536
8537
8538
8539
8540
8541
8542
8543
8544
8545
8546
8547
8548
8549
8550
8551
8552
8553
8554
8555
8556
8557
8558
8559
8560
8561
8562
8563
8564
8565
8566
8567
8568
8569
8570
8571
8572
8573
8574
8575
8576
8577
8578
8579
8580
8581
8582
8583
8584
8585
8586
8587
8588
8589
8590
8591
8592
8593
8594
8595
8596
8597
8598
8599
8600
8601
8602
8603
8604
8605
8606
8607
8608
8609
8610
8611
8612
8613
8614
8615
8616
8617
8618
8619
8620
8621
8622
8623
8624
8625
8626
8627
8628
8629
8630
8631
8632
8633
8634
8635
8636
8637
8638
8639
8640
8641
8642
8643
8644
8645
8646
8647
8648
8649
8650
8651
8652
8653
8654
8655
8656
8657
8658
8659
8660
8661
8662
8663
8664
8665
8666
8667
8668
8669
8670
8671
8672
8673
8674
8675
8676
8677
8678
8679
8680
8681
8682
8683
8684
8685
8686
8687
8688
8689
8690
8691
8692
8693
8694
8695
8696
8697
8698
8699
8700
8701
8702
8703
8704
8705
8706
8707
8708
8709
8710
8711
8712
8713
8714
8715
8716
8717
8718
8719
8720
8721
8722
8723
8724
8725
8726
8727
8728
8729
8730
8731
8732
8733
8734
8735
8736
8737
8738
8739
8740
8741
8742
8743
8744
8745
8746
8747
8748
8749
8750
8751
8752
8753
8754
8755
8756
8757
8758
8759
8760
8761
8762
8763
8764
8765
8766
8767
8768
8769
8770
8771
8772
8773
8774
8775
8776
8777
8778
8779
8780
8781
8782
8783
8784
8785
8786
8787
8788
8789
8790
8791
8792
8793
8794
8795
8796
8797
8798
8799
8800
8801
8802
8803
8804
8805
8806
8807
8808
8809
8810
8811
8812
8813
8814
8815
8816
8817
8818
8819
8820
8821
8822
8823
8824
8825
8826
8827
8828
8829
8830
8831
8832
8833
8834
8835
8836
8837
8838
8839
8840
8841
8842
8843
8844
8845
8846
8847
8848
8849
8850
8851
8852
8853
8854
8855
8856
8857
8858
8859
8860
8861
8862
8863
8864
8865
8866
8867
8868
8869
8870
8871
8872
8873
8874
8875
8876
8877
8878
8879
8880
8881
8882
8883
8884
8885
8886
8887
8888
8889
8890
8891
8892
8893
8894
8895
8896
8897
8898
8899
8900
8901
8902
8903
8904
8905
8906
8907
8908
8909
8910
8911
8912
8913
8914
8915
8916
8917
8918
8919
8920
8921
8922
8923
8924
8925
8926
8927
8928
8929
8930
8931
8932
8933
8934
8935
8936
8937
8938
8939
8940
8941
8942
8943
8944
8945
8946
8947
8948
8949
8950
8951
8952
8953
8954
8955
8956
8957
8958
8959
8960
8961
8962
8963
8964
8965
8966
8967
8968
8969
8970
8971
8972
8973
8974
8975
8976
8977
8978
8979
8980
8981
8982
8983
8984
8985
8986
8987
8988
8989
8990
8991
8992
8993
8994
8995
8996
8997
8998
8999
9000
9001
9002
9003
9004
9005
9006
9007
9008
9009
9010
9011
9012
9013
9014
9015
9016
9017
9018
9019
9020
9021
9022
9023
9024
9025
9026
9027
9028
9029
9030
9031
9032
9033
9034
9035
9036
9037
9038
9039
9040
9041
9042
9043
9044
9045
9046
9047
9048
9049
9050
9051
9052
9053
9054
9055
9056
9057
9058
9059
9060
9061
9062
9063
9064
9065
9066
9067
9068
9069
9070
9071
9072
9073
9074
9075
9076
9077
9078
9079
9080
9081
9082
9083
9084
9085
9086
9087
9088
9089
9090
9091
9092
9093
9094
9095
9096
9097
9098
9099
9100
9101
9102
9103
9104
9105
9106
9107
9108
9109
9110
9111
9112
9113
9114
9115
9116
9117
9118
9119
9120
9121
9122
9123
9124
9125
9126
9127
9128
9129
9130
9131
9132
9133
9134
9135
9136
9137
9138
9139
9140
9141
9142
9143
9144
9145
9146
9147
9148
9149
9150
9151
9152
9153
9154
9155
9156
9157
9158
9159
9160
9161
9162
9163
9164
9165
9166
9167
9168
9169
9170
9171
9172
9173
9174
9175
9176
9177
9178
9179
9180
9181
9182
9183
9184
9185
9186
9187
9188
9189
9190
9191
9192
9193
9194
9195
9196
9197
9198
9199
9200
9201
9202
9203
9204
9205
9206
9207
9208
9209
9210
9211
9212
9213
9214
9215
9216
9217
9218
9219
9220
9221
9222
9223
9224
9225
9226
9227
9228
9229
9230
9231
9232
9233
9234
9235
9236
9237
9238
9239
9240
9241
9242
9243
9244
9245
9246
9247
9248
9249
9250
9251
9252
9253
9254
9255
9256
9257
9258
9259
9260
9261
9262
9263
9264
9265
9266
9267
9268
9269
9270
9271
9272
9273
9274
9275
9276
9277
9278
9279
9280
9281
9282
9283
9284
9285
9286
9287
9288
9289
9290
9291
9292
9293
9294
9295
9296
9297
9298
9299
9300
9301
9302
9303
9304
9305
9306
9307
9308
9309
9310
9311
9312
9313
9314
9315
9316
9317
9318
9319
9320
9321
9322
9323
9324
9325
9326
9327
9328
9329
9330
9331
9332
9333
9334
9335
9336
9337
9338
9339
9340
9341
9342
9343
9344
9345
9346
9347
9348
9349
9350
9351
9352
9353
9354
9355
9356
9357
9358
9359
9360
9361
9362
9363
9364
9365
9366
9367
9368
9369
9370
9371
9372
9373
9374
9375
9376
9377
9378
9379
9380
9381
9382
9383
9384
9385
9386
9387
9388
9389
9390
9391
9392
9393
9394
9395
9396
9397
9398
9399
9400
9401
9402
9403
9404
9405
9406
9407
9408
9409
9410
9411
9412
9413
9414
9415
9416
9417
9418
9419
9420
9421
9422
9423
9424
9425
9426
9427
9428
9429
9430
9431
9432
9433
9434
9435
9436
9437
9438
9439
9440
9441
9442
9443
9444
9445
9446
9447
9448
9449
9450
9451
9452
9453
9454
9455
9456
9457
9458
9459
9460
9461
9462
9463
9464
9465
9466
9467
9468
9469
9470
9471
9472
9473
9474
9475
9476
9477
9478
9479
9480
9481
9482
9483
9484
9485
9486
9487
9488
9489
9490
9491
9492
9493
9494
9495
9496
9497
9498
9499
9500
9501
9502
9503
9504
9505
9506
9507
9508
9509
9510
9511
9512
9513
9514
9515
9516
9517
9518
9519
9520
9521
9522
9523
9524
9525
9526
9527
9528
9529
9530
9531
9532
9533
9534
9535
9536
9537
9538
9539
9540
9541
9542
9543
9544
9545
9546
9547
9548
9549
9550
9551
9552
9553
9554
9555
9556
9557
9558
9559
9560
9561
9562
9563
9564
9565
9566
9567
9568
9569
9570
9571
9572
9573
9574
9575
9576
9577
9578
9579
9580
9581
9582
9583
9584
9585
9586
9587
9588
9589
9590
9591
9592
9593
9594
9595
9596
9597
9598
9599
9600
9601
9602
9603
9604
9605
9606
9607
9608
9609
9610
9611
9612
9613
9614
9615
9616
9617
9618
9619
9620
9621
9622
9623
9624
9625
9626
9627
9628
9629
9630
9631
9632
9633
9634
9635
9636
9637
9638
9639
9640
9641
9642
9643
9644
9645
9646
9647
9648
9649
9650
9651
9652
9653
9654
9655
9656
9657
9658
9659
9660
9661
9662
9663
9664
9665
9666
9667
9668
9669
9670
9671
9672
9673
9674
9675
9676
9677
9678
9679
9680
9681
9682
9683
9684
9685
9686
9687
9688
9689
9690
9691
9692
9693
9694
9695
9696
9697
9698
9699
9700
9701
9702
9703
9704
9705
9706
9707
9708
9709
9710
9711
9712
9713
9714
9715
9716
9717
9718
9719
9720
9721
9722
9723
9724
9725
9726
9727
9728
9729
9730
9731
9732
9733
9734
9735
9736
9737
9738
9739
9740
9741
9742
9743
9744
9745
9746
9747
9748
9749
9750
9751
9752
9753
9754
9755
9756
9757
9758
9759
9760
9761
9762
9763
9764
9765
9766
9767
9768
9769
9770
9771
9772
9773
9774
9775
9776
9777
9778
9779
9780
9781
9782
9783
9784
9785
9786
9787
9788
9789
9790
9791
9792
9793
9794
9795
9796
9797
9798
9799
9800
9801
9802
9803
9804
9805
9806
9807
9808
9809
9810
9811
9812
9813
9814
9815
9816
9817
9818
9819
9820
9821
9822
9823
9824
9825
9826
9827
9828
9829
9830
9831
9832
9833
9834
9835
9836
9837
9838
9839
9840
9841
9842
9843
9844
9845
9846
9847
9848
9849
9850
9851
9852
9853
9854
9855
9856
9857
9858
9859
9860
9861
9862
9863
9864
9865
9866
9867
9868
9869
9870
9871
9872
9873
9874
9875
9876
9877
9878
9879
9880
9881
9882
9883
9884
9885
9886
9887
9888
9889
9890
9891
9892
9893
9894
9895
9896
9897
9898
9899
9900
9901
9902
9903
9904
9905
9906
9907
9908
9909
9910
9911
9912
9913
9914
9915
9916
9917
9918
9919
9920
9921
9922
9923
9924
9925
9926
9927
9928
9929
9930
9931
9932
9933
9934
9935
9936
9937
9938
9939
9940
9941
9942
9943
9944
9945
9946
9947
9948
9949
9950
9951
9952
9953
9954
9955
9956
9957
9958
9959
9960
9961
9962
9963
9964
9965
9966
9967
9968
9969
9970
9971
9972
9973
9974
9975
9976
9977
9978
9979
9980
9981
9982
9983
9984
9985
9986
9987
9988
9989
9990
9991
9992
9993
9994
9995
9996
9997
9998
9999
10000
10001
10002
10003
10004
10005
10006
10007
10008
10009
10010
10011
10012
10013
10014
10015
10016
10017
10018
10019
10020
10021
10022
10023
10024
10025
10026
10027
10028
10029
10030
10031
10032
10033
10034
10035
10036
10037
10038
10039
10040
10041
10042
10043
10044
10045
10046
10047
10048
10049
10050
10051
10052
10053
10054
10055
10056
10057
10058
10059
10060
10061
10062
10063
10064
10065
10066
10067
10068
10069
10070
10071
10072
10073
10074
10075
10076
10077
10078
10079
10080
10081
10082
10083
10084
10085
10086
10087
10088
10089
10090
10091
10092
10093
10094
10095
10096
10097
10098
10099
10100
10101
10102
10103
10104
10105
10106
10107
10108
10109
10110
10111
10112
10113
10114
10115
10116
10117
10118
10119
10120
10121
10122
10123
10124
10125
10126
10127
10128
10129
10130
10131
10132
10133
10134
10135
10136
10137
10138
10139
10140
10141
10142
10143
10144
10145
10146
10147
10148
10149
10150
10151
10152
10153
10154
10155
10156
10157
10158
10159
10160
10161
10162
10163
10164
10165
10166
10167
10168
10169
10170
10171
10172
10173
10174
10175
10176
10177
10178
10179
10180
10181
10182
10183
10184
10185
10186
10187
10188
10189
10190
10191
10192
10193
10194
10195
10196
10197
10198
10199
10200
10201
10202
10203
10204
10205
10206
10207
10208
10209
10210
10211
10212
10213
10214
10215
10216
10217
10218
10219
10220
10221
10222
10223
10224
10225
10226
10227
10228
10229
10230
10231
10232
10233
10234
10235
10236
10237
10238
10239
10240
10241
10242
10243
10244
10245
10246
10247
10248
10249
10250
10251
10252
10253
10254
10255
10256
10257
10258
10259
10260
10261
10262
10263
10264
10265
10266
10267
10268
10269
10270
10271
10272
10273
10274
10275
10276
10277
10278
10279
10280
10281
10282
10283
10284
10285
10286
10287
10288
10289
10290
10291
10292
10293
10294
10295
10296
10297
10298
10299
10300
10301
10302
10303
10304
10305
10306
10307
10308
10309
10310
10311
10312
10313
10314
10315
10316
10317
10318
10319
10320
10321
10322
10323
10324
10325
10326
10327
10328
10329
10330
10331
10332
10333
10334
10335
10336
10337
10338
10339
10340
10341
10342
10343
10344
10345
10346
10347
10348
10349
10350
10351
10352
10353
10354
10355
10356
10357
10358
10359
10360
10361
10362
10363
10364
10365
10366
10367
10368
10369
10370
10371
10372
10373
10374
10375
10376
10377
10378
10379
10380
10381
10382
10383
10384
10385
10386
10387
10388
10389
10390
10391
10392
10393
10394
10395
10396
10397
10398
10399
10400
10401
10402
10403
10404
10405
10406
10407
10408
10409
10410
10411
10412
10413
10414
10415
10416
10417
10418
10419
10420
10421
10422
10423
10424
10425
10426
10427
10428
10429
10430
10431
10432
10433
10434
10435
10436
10437
10438
10439
10440
10441
10442
10443
10444
10445
10446
10447
10448
10449
10450
10451
10452
10453
10454
10455
10456
10457
10458
10459
10460
10461
10462
10463
10464
10465
10466
10467
10468
10469
10470
10471
10472
10473
10474
10475
10476
10477
10478
10479
10480
10481
10482
10483
10484
10485
10486
10487
10488
10489
10490
10491
10492
10493
10494
10495
10496
10497
10498
10499
10500
10501
10502
10503
10504
10505
10506
10507
10508
10509
10510
10511
10512
10513
10514
10515
10516
10517
10518
10519
10520
10521
10522
10523
10524
10525
10526
10527
10528
10529
10530
10531
10532
10533
10534
10535
10536
10537
10538
10539
10540
10541
10542
10543
10544
10545
10546
10547
10548
10549
10550
10551
10552
10553
10554
10555
10556
10557
10558
10559
10560
10561
10562
10563
10564
10565
10566
10567
10568
10569
10570
10571
10572
10573
10574
10575
10576
10577
10578
10579
10580
10581
10582
10583
10584
10585
10586
10587
10588
10589
10590
10591
10592
10593
10594
10595
10596
10597
10598
10599
10600
10601
10602
10603
10604
10605
10606
10607
10608
10609
10610
10611
10612
10613
10614
10615
10616
10617
10618
10619
10620
10621
10622
10623
10624
10625
10626
10627
10628
10629
10630
10631
10632
10633
10634
10635
10636
10637
10638
10639
10640
10641
10642
10643
10644
10645
10646
10647
10648
10649
10650
10651
10652
10653
10654
10655
10656
10657
10658
10659
10660
10661
10662
10663
10664
10665
10666
10667
10668
10669
10670
10671
10672
10673
10674
10675
10676
10677
10678
10679
10680
10681
10682
10683
10684
10685
10686
10687
10688
10689
10690
10691
10692
10693
10694
10695
10696
10697
10698
10699
10700
10701
10702
10703
10704
10705
10706
10707
10708
10709
10710
10711
10712
10713
10714
10715
10716
10717
10718
10719
10720
10721
10722
10723
10724
10725
10726
10727
10728
10729
10730
10731
10732
10733
10734
10735
10736
10737
10738
10739
10740
10741
10742
10743
10744
10745
10746
10747
10748
10749
10750
10751
10752
10753
10754
10755
10756
10757
10758
10759
10760
10761
10762
10763
10764
10765
10766
10767
10768
10769
10770
10771
10772
10773
10774
10775
10776
10777
10778
10779
10780
10781
10782
10783
10784
10785
10786
10787
10788
10789
10790
10791
10792
10793
10794
10795
10796
10797
10798
10799
10800
10801
10802
10803
10804
10805
10806
10807
10808
10809
10810
10811
10812
10813
10814
10815
10816
10817
10818
10819
10820
10821
10822
10823
10824
10825
10826
10827
10828
10829
10830
10831
10832
10833
10834
10835
10836
10837
10838
10839
10840
10841
10842
10843
10844
10845
10846
10847
10848
10849
10850
10851
10852
10853
10854
10855
10856
10857
10858
10859
10860
10861
10862
10863
10864
10865
10866
10867
10868
10869
10870
10871
10872
10873
10874
10875
10876
10877
10878
10879
10880
10881
10882
10883
10884
10885
10886
10887
10888
10889
10890
10891
10892
10893
10894
10895
10896
10897
10898
10899
10900
10901
10902
10903
10904
10905
10906
10907
10908
10909
10910
10911
10912
10913
10914
10915
10916
10917
10918
10919
10920
10921
10922
10923
10924
10925
10926
10927
10928
10929
10930
10931
10932
10933
10934
10935
10936
10937
10938
10939
10940
10941
10942
10943
10944
10945
10946
10947
10948
10949
10950
10951
10952
10953
10954
10955
10956
10957
10958
10959
10960
10961
10962
10963
10964
10965
10966
10967
10968
10969
10970
10971
10972
10973
10974
10975
10976
10977
10978
10979
10980
10981
10982
10983
10984
10985
10986
10987
10988
10989
10990
10991
10992
10993
10994
10995
10996
10997
10998
10999
11000
11001
11002
11003
11004
11005
11006
11007
11008
11009
11010
11011
11012
11013
11014
11015
11016
11017
11018
11019
11020
11021
11022
11023
11024
11025
11026
11027
11028
11029
11030
11031
11032
11033
11034
11035
11036
11037
11038
11039
11040
11041
11042
11043
11044
11045
11046
11047
11048
11049
11050
11051
11052
11053
11054
11055
11056
11057
11058
11059
11060
11061
11062
11063
11064
11065
11066
11067
11068
11069
11070
11071
11072
11073
11074
11075
11076
11077
11078
11079
11080
11081
11082
11083
11084
11085
11086
11087
11088
11089
11090
11091
11092
11093
11094
11095
11096
11097
11098
11099
11100
11101
11102
11103
11104
11105
11106
11107
11108
11109
11110
11111
11112
11113
11114
11115
11116
11117
11118
11119
11120
11121
11122
11123
11124
11125
11126
11127
11128
11129
11130
11131
11132
11133
11134
11135
11136
11137
11138
11139
11140
11141
11142
11143
11144
11145
11146
11147
11148
11149
11150
11151
11152
11153
11154
11155
11156
11157
11158
11159
11160
11161
11162
11163
11164
11165
11166
11167
11168
11169
11170
11171
11172
11173
11174
11175
11176
11177
11178
11179
11180
11181
11182
11183
11184
11185
11186
11187
11188
11189
11190
11191
11192
11193
11194
11195
11196
11197
11198
11199
11200
11201
11202
11203
11204
11205
11206
11207
11208
11209
11210
11211
11212
11213
11214
11215
11216
11217
11218
11219
11220
11221
11222
11223
11224
11225
11226
11227
11228
11229
11230
11231
11232
11233
11234
11235
11236
11237
11238
11239
11240
11241
11242
11243
11244
11245
11246
11247
11248
11249
11250
11251
11252
11253
11254
11255
11256
11257
11258
11259
11260
11261
11262
11263
11264
11265
11266
11267
11268
11269
11270
11271
11272
11273
11274
11275
11276
11277
11278
11279
11280
11281
11282
11283
11284
11285
11286
11287
11288
11289
11290
11291
11292
11293
11294
11295
11296
11297
11298
11299
11300
11301
11302
11303
11304
11305
11306
11307
11308
11309
11310
11311
11312
11313
11314
11315
11316
11317
11318
11319
11320
11321
11322
11323
11324
11325
11326
11327
11328
11329
11330
11331
11332
11333
11334
11335
11336
11337
11338
11339
11340
11341
11342
11343
11344
11345
11346
11347
11348
11349
11350
11351
11352
11353
11354
11355
11356
11357
11358
11359
11360
11361
11362
11363
11364
11365
11366
11367
11368
11369
11370
11371
11372
11373
11374
11375
11376
11377
11378
11379
11380
11381
11382
11383
11384
11385
11386
11387
11388
11389
11390
11391
11392
11393
11394
11395
11396
11397
11398
11399
11400
11401
11402
11403
11404
11405
11406
11407
11408
11409
11410
11411
11412
11413
11414
11415
11416
11417
11418
11419
11420
11421
11422
11423
11424
11425
11426
11427
11428
11429
11430
11431
11432
11433
11434
11435
11436
11437
11438
11439
11440
11441
11442
11443
11444
11445
11446
11447
11448
11449
11450
11451
11452
11453
11454
11455
11456
11457
11458
11459
11460
11461
11462
11463
11464
11465
11466
11467
11468
11469
11470
11471
11472
11473
11474
11475
11476
11477
11478
11479
11480
11481
11482
11483
11484
11485
11486
11487
11488
11489
11490
11491
11492
11493
11494
11495
11496
11497
11498
11499
11500
11501
11502
11503
11504
11505
11506
11507
11508
11509
11510
11511
11512
11513
11514
11515
11516
11517
11518
11519
11520
11521
11522
11523
11524
11525
11526
11527
11528
11529
11530
11531
11532
11533
11534
11535
11536
11537
11538
11539
11540
11541
11542
11543
11544
11545
11546
11547
11548
11549
11550
11551
11552
11553
11554
11555
11556
11557
11558
11559
11560
11561
11562
11563
11564
11565
11566
11567
11568
11569
11570
11571
11572
11573
11574
11575
11576
11577
11578
11579
11580
11581
11582
11583
11584
11585
11586
11587
11588
11589
11590
11591
11592
11593
11594
11595
11596
11597
11598
11599
11600
11601
11602
11603
11604
11605
11606
11607
11608
11609
11610
11611
11612
11613
11614
11615
11616
11617
11618
11619
11620
11621
11622
11623
11624
11625
11626
11627
11628
11629
11630
11631
11632
11633
11634
11635
11636
11637
11638
11639
11640
11641
11642
11643
11644
11645
11646
11647
11648
11649
11650
11651
11652
11653
11654
11655
11656
11657
11658
11659
11660
11661
11662
11663
11664
11665
11666
11667
11668
11669
11670
11671
11672
11673
11674
11675
11676
11677
11678
11679
11680
11681
11682
11683
11684
11685
11686
11687
11688
11689
11690
11691
11692
11693
11694
11695
11696
11697
11698
11699
11700
11701
11702
11703
11704
11705
11706
11707
11708
11709
11710
11711
11712
11713
11714
11715
11716
11717
11718
11719
11720
11721
11722
11723
11724
11725
11726
11727
11728
11729
11730
11731
11732
11733
11734
11735
11736
11737
11738
11739
11740
11741
11742
11743
11744
11745
11746
11747
11748
11749
11750
11751
11752
11753
11754
11755
11756
11757
11758
11759
11760
11761
11762
11763
11764
11765
11766
11767
11768
11769
11770
11771
11772
11773
11774
11775
11776
11777
11778
11779
11780
11781
11782
11783
11784
11785
11786
11787
11788
11789
11790
11791
11792
11793
11794
11795
11796
11797
11798
11799
11800
11801
11802
11803
11804
11805
11806
11807
11808
11809
11810
11811
11812
11813
11814
11815
11816
11817
11818
11819
11820
11821
11822
11823
11824
11825
11826
11827
11828
11829
11830
11831
11832
11833
11834
11835
11836
11837
11838
11839
11840
11841
11842
11843
11844
11845
11846
11847
11848
11849
11850
11851
11852
11853
11854
11855
11856
11857
11858
11859
11860
11861
11862
11863
11864
11865
11866
11867
11868
11869
11870
11871
11872
11873
11874
11875
11876
11877
11878
11879
11880
11881
11882
11883
11884
11885
11886
11887
11888
11889
11890
11891
11892
11893
11894
11895
11896
11897
11898
11899
11900
11901
11902
11903
11904
11905
11906
11907
11908
11909
11910
11911
11912
11913
11914
11915
11916
11917
11918
11919
11920
11921
11922
11923
11924
11925
11926
11927
11928
11929
11930
11931
11932
11933
11934
11935
11936
11937
11938
11939
11940
11941
11942
11943
11944
11945
11946
11947
11948
11949
11950
11951
11952
11953
11954
11955
11956
11957
11958
11959
11960
11961
11962
11963
11964
11965
11966
11967
11968
11969
11970
11971
11972
11973
11974
11975
11976
11977
11978
11979
11980
11981
11982
11983
11984
11985
11986
11987
11988
11989
11990
11991
11992
11993
11994
11995
11996
11997
11998
11999
12000
12001
12002
12003
12004
12005
12006
12007
12008
12009
12010
12011
12012
12013
12014
12015
12016
12017
12018
12019
12020
12021
12022
12023
12024
12025
12026
12027
12028
12029
12030
12031
12032
12033
12034
12035
12036
12037
12038
12039
12040
12041
12042
12043
12044
12045
12046
12047
12048
12049
12050
12051
12052
12053
12054
12055
12056
12057
12058
12059
12060
12061
12062
12063
12064
12065
12066
12067
12068
12069
12070
12071
12072
12073
12074
12075
12076
12077
12078
12079
12080
12081
12082
12083
12084
12085
12086
12087
12088
12089
12090
12091
12092
12093
12094
12095
12096
12097
12098
12099
12100
12101
12102
12103
12104
12105
12106
12107
12108
12109
12110
12111
12112
12113
12114
12115
12116
12117
12118
12119
12120
12121
12122
12123
12124
12125
12126
12127
12128
12129
12130
12131
12132
12133
12134
12135
12136
12137
12138
12139
12140
12141
12142
12143
12144
12145
12146
12147
12148
12149
12150
12151
12152
12153
12154
12155
12156
12157
12158
12159
12160
12161
12162
12163
12164
12165
12166
12167
12168
12169
12170
12171
12172
12173
12174
12175
12176
12177
12178
12179
12180
12181
12182
12183
12184
12185
12186
12187
12188
12189
12190
12191
12192
12193
12194
12195
12196
12197
12198
12199
12200
12201
12202
12203
12204
12205
12206
12207
12208
12209
12210
12211
12212
12213
12214
12215
12216
12217
12218
12219
12220
12221
12222
12223
12224
12225
12226
12227
12228
12229
12230
12231
12232
12233
12234
12235
12236
12237
12238
12239
12240
12241
12242
12243
12244
12245
12246
12247
12248
12249
12250
12251
12252
12253
12254
12255
12256
12257
12258
12259
12260
12261
12262
12263
12264
12265
12266
12267
12268
12269
12270
12271
12272
12273
12274
12275
12276
12277
12278
12279
12280
12281
12282
12283
12284
12285
12286
12287
12288
12289
12290
12291
12292
12293
12294
12295
12296
12297
12298
12299
12300
12301
12302
12303
12304
12305
12306
12307
12308
12309
12310
12311
12312
12313
12314
12315
12316
12317
12318
12319
12320
12321
12322
12323
12324
12325
12326
12327
12328
12329
12330
12331
12332
12333
12334
12335
12336
12337
12338
12339
12340
12341
12342
12343
12344
12345
12346
12347
12348
12349
12350
12351
12352
12353
12354
12355
12356
12357
12358
12359
12360
12361
12362
12363
12364
12365
12366
12367
12368
12369
12370
12371
12372
12373
12374
12375
12376
12377
12378
12379
12380
12381
12382
12383
12384
12385
12386
12387
12388
12389
12390
12391
12392
12393
12394
12395
12396
12397
12398
12399
12400
12401
12402
12403
12404
12405
12406
12407
12408
12409
12410
12411
12412
12413
12414
12415
12416
12417
12418
12419
12420
12421
12422
12423
12424
12425
12426
12427
12428
12429
12430
12431
12432
12433
12434
12435
12436
12437
12438
12439
12440
12441
12442
12443
12444
12445
12446
12447
12448
12449
12450
12451
12452
12453
12454
12455
12456
12457
12458
12459
12460
12461
12462
12463
12464
12465
12466
12467
12468
12469
12470
12471
12472
12473
12474
12475
12476
12477
12478
12479
12480
12481
12482
12483
12484
12485
12486
12487
12488
12489
12490
12491
12492
12493
12494
12495
12496
12497
12498
12499
12500
12501
12502
12503
12504
12505
12506
12507
12508
12509
12510
12511
12512
12513
12514
12515
12516
12517
12518
12519
12520
12521
12522
12523
12524
12525
12526
12527
12528
12529
12530
12531
12532
12533
12534
12535
12536
12537
12538
12539
12540
12541
12542
12543
12544
12545
12546
12547
12548
12549
12550
12551
12552
12553
12554
12555
12556
12557
12558
12559
12560
12561
12562
12563
12564
12565
12566
12567
12568
12569
12570
12571
12572
12573
12574
12575
12576
12577
12578
12579
12580
12581
12582
12583
12584
12585
12586
12587
12588
12589
12590
12591
12592
12593
12594
12595
12596
12597
12598
12599
12600
12601
12602
12603
12604
12605
12606
12607
12608
12609
12610
12611
12612
12613
12614
12615
12616
12617
12618
12619
12620
12621
12622
12623
12624
12625
12626
12627
12628
12629
12630
12631
12632
12633
12634
12635
12636
12637
12638
12639
12640
12641
12642
12643
12644
12645
12646
12647
12648
12649
12650
12651
12652
12653
12654
12655
12656
12657
12658
12659
12660
12661
12662
12663
12664
12665
12666
12667
12668
12669
12670
12671
12672
12673
12674
12675
12676
12677
12678
12679
12680
12681
12682
12683
12684
12685
12686
12687
12688
12689
12690
12691
12692
12693
12694
12695
12696
12697
12698
12699
12700
12701
12702
12703
12704
12705
12706
12707
12708
12709
12710
12711
12712
12713
12714
12715
12716
12717
12718
12719
12720
12721
12722
12723
12724
12725
12726
12727
12728
12729
12730
12731
12732
12733
12734
12735
12736
12737
12738
12739
12740
12741
12742
12743
12744
12745
12746
12747
12748
12749
12750
12751
12752
12753
12754
12755
12756
12757
12758
12759
12760
12761
12762
12763
12764
12765
12766
12767
12768
12769
12770
12771
12772
12773
12774
12775
12776
12777
12778
12779
12780
12781
12782
12783
12784
12785
12786
12787
12788
12789
12790
12791
12792
12793
12794
12795
12796
12797
12798
12799
12800
12801
12802
12803
12804
12805
12806
12807
12808
12809
12810
12811
12812
12813
12814
12815
12816
12817
12818
12819
12820
12821
12822
12823
12824
12825
12826
12827
12828
12829
12830
12831
12832
12833
12834
12835
12836
12837
12838
12839
12840
12841
12842
12843
12844
12845
12846
12847
12848
12849
12850
12851
12852
12853
12854
12855
12856
12857
12858
12859
12860
12861
12862
12863
12864
12865
12866
12867
12868
12869
12870
12871
12872
12873
12874
12875
12876
12877
12878
12879
12880
12881
12882
12883
12884
12885
12886
12887
12888
12889
12890
12891
12892
12893
12894
12895
12896
12897
12898
12899
12900
12901
12902
12903
12904
12905
12906
12907
12908
12909
12910
12911
12912
12913
12914
12915
12916
12917
12918
12919
12920
12921
12922
12923
12924
12925
12926
12927
12928
12929
12930
12931
12932
12933
12934
12935
12936
12937
12938
12939
12940
12941
12942
12943
12944
12945
12946
12947
12948
12949
12950
12951
12952
12953
12954
12955
12956
12957
12958
12959
12960
12961
12962
12963
12964
12965
12966
12967
12968
12969
12970
12971
12972
12973
12974
12975
12976
12977
12978
12979
12980
12981
12982
12983
12984
12985
12986
12987
12988
12989
12990
12991
12992
12993
12994
12995
12996
12997
12998
12999
13000
13001
13002
13003
13004
13005
13006
13007
13008
13009
13010
13011
13012
13013
13014
13015
13016
13017
13018
13019
13020
13021
13022
13023
13024
13025
13026
13027
13028
13029
13030
13031
13032
13033
13034
13035
13036
13037
13038
13039
13040
13041
13042
13043
13044
13045
13046
13047
13048
13049
13050
13051
13052
13053
13054
13055
13056
13057
13058
13059
13060
13061
13062
13063
13064
13065
13066
13067
13068
13069
13070
13071
13072
13073
13074
13075
13076
13077
13078
13079
13080
13081
13082
13083
13084
13085
13086
13087
13088
13089
13090
13091
13092
13093
13094
13095
13096
13097
13098
13099
13100
13101
13102
13103
13104
13105
13106
13107
13108
13109
13110
13111
13112
13113
13114
13115
13116
13117
13118
13119
13120
13121
13122
13123
13124
13125
13126
13127
13128
13129
13130
13131
13132
13133
13134
13135
13136
13137
13138
13139
13140
13141
13142
13143
13144
13145
13146
13147
13148
13149
13150
13151
13152
13153
13154
13155
13156
13157
13158
13159
13160
13161
13162
13163
13164
13165
13166
13167
13168
13169
13170
13171
13172
13173
13174
13175
13176
13177
13178
13179
13180
13181
13182
13183
13184
13185
13186
13187
13188
13189
13190
13191
13192
13193
13194
13195
13196
13197
13198
13199
13200
13201
13202
13203
13204
13205
13206
13207
13208
13209
13210
13211
13212
13213
13214
13215
13216
13217
13218
13219
13220
13221
13222
13223
13224
13225
13226
13227
13228
13229
13230
13231
13232
13233
13234
13235
13236
13237
13238
13239
13240
13241
13242
13243
13244
13245
13246
13247
13248
13249
13250
13251
13252
13253
13254
13255
13256
13257
13258
13259
13260
13261
13262
13263
13264
13265
13266
13267
13268
13269
13270
13271
13272
13273
13274
13275
13276
13277
13278
13279
13280
13281
13282
13283
13284
13285
13286
13287
13288
13289
13290
13291
13292
13293
13294
13295
13296
13297
13298
13299
13300
13301
13302
13303
13304
13305
13306
13307
13308
13309
13310
13311
13312
13313
13314
13315
13316
13317
13318
13319
13320
13321
13322
13323
13324
13325
13326
13327
13328
13329
13330
13331
13332
13333
13334
13335
13336
13337
13338
13339
13340
13341
13342
13343
13344
13345
13346
13347
13348
13349
13350
13351
13352
13353
13354
13355
13356
13357
13358
13359
13360
13361
13362
13363
13364
13365
13366
13367
13368
13369
13370
13371
13372
13373
13374
13375
13376
13377
13378
13379
13380
13381
13382
13383
13384
13385
13386
13387
13388
13389
13390
13391
13392
13393
13394
13395
13396
13397
13398
13399
13400
13401
13402
13403
13404
13405
13406
13407
13408
13409
13410
13411
13412
13413
13414
13415
13416
13417
13418
13419
13420
13421
13422
13423
13424
13425
13426
13427
13428
13429
13430
13431
13432
13433
13434
13435
13436
13437
13438
13439
13440
13441
13442
13443
13444
13445
13446
13447
13448
13449
13450
13451
13452
13453
13454
13455
13456
13457
13458
13459
13460
13461
13462
13463
13464
13465
13466
13467
13468
13469
13470
13471
13472
13473
13474
13475
13476
13477
13478
13479
13480
13481
13482
13483
13484
13485
13486
13487
13488
13489
13490
13491
13492
13493
13494
13495
13496
13497
13498
13499
13500
13501
13502
13503
13504
13505
13506
13507
13508
13509
13510
13511
13512
13513
13514
13515
13516
13517
13518
13519
13520
13521
13522
13523
13524
13525
13526
13527
13528
13529
13530
13531
13532
13533
13534
13535
13536
13537
13538
13539
13540
13541
13542
13543
13544
13545
13546
13547
13548
13549
13550
13551
13552
13553
13554
13555
13556
13557
13558
13559
13560
13561
13562
13563
13564
13565
13566
13567
13568
13569
13570
13571
13572
13573
13574
13575
13576
13577
13578
13579
13580
13581
13582
13583
13584
13585
13586
13587
13588
13589
13590
13591
13592
13593
13594
13595
13596
13597
13598
13599
13600
13601
13602
13603
13604
13605
13606
13607
13608
13609
13610
13611
13612
13613
13614
13615
13616
13617
13618
13619
13620
13621
13622
13623
13624
13625
13626
13627
13628
13629
13630
13631
13632
13633
13634
13635
13636
13637
13638
13639
13640
13641
13642
13643
13644
13645
13646
13647
13648
13649
13650
13651
13652
13653
13654
13655
13656
13657
13658
13659
13660
13661
13662
13663
13664
13665
13666
13667
13668
13669
13670
13671
13672
13673
13674
13675
13676
13677
13678
13679
13680
13681
13682
13683
13684
13685
13686
13687
13688
13689
13690
13691
13692
13693
13694
13695
13696
13697
13698
13699
13700
13701
13702
13703
13704
13705
13706
13707
13708
13709
13710
13711
13712
13713
13714
13715
13716
13717
13718
13719
13720
13721
13722
13723
13724
13725
13726
13727
13728
13729
13730
13731
13732
13733
13734
13735
13736
13737
13738
13739
13740
13741
13742
13743
13744
13745
13746
13747
13748
13749
13750
13751
13752
13753
13754
13755
13756
13757
13758
13759
13760
13761
13762
13763
13764
13765
13766
13767
13768
13769
13770
13771
13772
13773
13774
13775
13776
13777
13778
13779
13780
13781
13782
13783
13784
13785
13786
13787
13788
13789
13790
13791
13792
13793
13794
13795
13796
13797
13798
13799
13800
13801
13802
13803
13804
13805
13806
13807
13808
13809
13810
13811
13812
13813
13814
13815
13816
13817
13818
13819
13820
13821
13822
13823
13824
13825
13826
13827
13828
13829
13830
13831
13832
13833
13834
13835
13836
13837
13838
13839
13840
13841
13842
13843
13844
13845
13846
13847
13848
13849
13850
13851
13852
13853
13854
13855
13856
13857
13858
13859
13860
13861
13862
13863
13864
13865
13866
13867
13868
13869
13870
13871
13872
13873
13874
13875
13876
13877
13878
13879
13880
13881
13882
13883
13884
13885
13886
13887
13888
13889
13890
13891
13892
13893
13894
13895
13896
13897
13898
13899
13900
13901
13902
13903
13904
13905
13906
13907
13908
13909
13910
13911
13912
13913
13914
13915
13916
13917
13918
13919
13920
13921
13922
13923
13924
13925
13926
13927
13928
13929
13930
13931
13932
13933
13934
13935
13936
13937
13938
13939
13940
13941
13942
13943
13944
13945
13946
13947
13948
13949
13950
13951
13952
13953
13954
13955
13956
13957
13958
13959
13960
13961
13962
13963
13964
13965
13966
13967
13968
13969
13970
13971
13972
13973
13974
13975
13976
13977
13978
13979
13980
13981
13982
13983
13984
13985
13986
13987
13988
13989
13990
13991
13992
13993
13994
13995
13996
13997
13998
13999
14000
14001
14002
14003
14004
14005
14006
14007
14008
14009
14010
14011
14012
14013
14014
14015
14016
14017
14018
14019
14020
14021
14022
14023
14024
14025
14026
14027
14028
14029
14030
14031
14032
14033
14034
14035
14036
14037
14038
14039
14040
14041
14042
14043
14044
14045
14046
14047
14048
14049
14050
14051
14052
14053
14054
14055
14056
14057
14058
14059
14060
14061
14062
14063
14064
14065
14066
14067
14068
14069
14070
14071
14072
14073
14074
14075
14076
14077
14078
14079
14080
14081
14082
14083
14084
14085
14086
14087
14088
14089
14090
14091
14092
14093
14094
14095
14096
14097
14098
14099
14100
14101
14102
14103
14104
14105
14106
14107
14108
14109
14110
14111
14112
14113
14114
14115
14116
14117
14118
14119
14120
14121
14122
14123
14124
14125
14126
14127
14128
14129
14130
14131
14132
14133
14134
14135
14136
14137
14138
14139
14140
14141
14142
14143
14144
14145
14146
14147
14148
14149
14150
14151
14152
14153
14154
14155
14156
14157
14158
14159
14160
14161
14162
14163
14164
14165
14166
14167
14168
14169
14170
14171
14172
14173
14174
14175
14176
14177
14178
14179
14180
14181
14182
14183
14184
14185
14186
14187
14188
14189
14190
14191
14192
14193
14194
14195
14196
14197
14198
14199
14200
14201
14202
14203
14204
14205
14206
14207
14208
14209
14210
14211
14212
14213
14214
14215
14216
14217
14218
14219
14220
14221
14222
14223
14224
14225
14226
14227
14228
14229
14230
14231
14232
14233
14234
14235
14236
14237
14238
14239
14240
14241
14242
14243
14244
14245
14246
14247
14248
14249
14250
14251
14252
14253
14254
14255
14256
14257
14258
14259
14260
14261
14262
14263
14264
14265
14266
14267
14268
14269
14270
14271
14272
14273
14274
14275
14276
14277
14278
14279
14280
14281
14282
14283
14284
14285
14286
14287
14288
14289
14290
14291
14292
14293
14294
14295
14296
14297
14298
14299
14300
14301
14302
14303
14304
14305
14306
14307
14308
14309
14310
14311
14312
14313
14314
14315
14316
14317
14318
14319
14320
14321
14322
14323
14324
14325
14326
14327
14328
14329
14330
14331
14332
14333
14334
14335
14336
14337
14338
14339
14340
14341
14342
14343
14344
14345
14346
14347
14348
14349
14350
14351
14352
14353
14354
14355
14356
14357
14358
14359
14360
14361
14362
14363
14364
14365
14366
14367
14368
14369
14370
14371
14372
14373
14374
14375
14376
14377
14378
14379
14380
14381
14382
14383
14384
14385
14386
14387
14388
14389
14390
14391
14392
14393
14394
14395
14396
14397
14398
14399
14400
14401
14402
14403
14404
14405
14406
14407
14408
14409
14410
14411
14412
14413
14414
14415
14416
14417
14418
14419
14420
14421
14422
14423
14424
14425
14426
14427
14428
14429
14430
14431
14432
14433
14434
14435
14436
14437
14438
14439
14440
14441
14442
14443
14444
14445
14446
14447
14448
14449
14450
14451
14452
14453
14454
14455
14456
14457
14458
14459
14460
14461
14462
14463
14464
14465
14466
14467
14468
14469
14470
14471
14472
14473
14474
14475
14476
14477
14478
14479
14480
14481
14482
14483
14484
14485
14486
14487
14488
14489
14490
14491
14492
14493
14494
14495
14496
14497
14498
14499
14500
14501
14502
14503
14504
14505
14506
14507
14508
14509
14510
14511
14512
14513
14514
14515
14516
14517
14518
14519
14520
14521
14522
14523
14524
14525
14526
14527
14528
14529
14530
14531
14532
14533
14534
14535
14536
14537
14538
14539
14540
14541
14542
14543
14544
14545
14546
14547
14548
14549
14550
14551
14552
14553
14554
14555
14556
14557
14558
14559
14560
14561
14562
14563
14564
14565
14566
14567
14568
14569
14570
14571
14572
14573
14574
14575
14576
14577
14578
14579
14580
14581
14582
14583
14584
14585
14586
14587
14588
14589
14590
14591
14592
14593
14594
14595
14596
14597
14598
14599
14600
14601
14602
14603
14604
14605
14606
14607
14608
14609
14610
14611
14612
14613
14614
14615
14616
14617
14618
14619
14620
14621
14622
14623
14624
14625
14626
14627
14628
14629
14630
14631
14632
14633
14634
14635
14636
14637
14638
14639
14640
14641
14642
14643
14644
14645
14646
14647
14648
14649
14650
14651
14652
14653
14654
14655
14656
14657
14658
14659
14660
14661
14662
14663
14664
14665
14666
14667
14668
14669
14670
14671
14672
14673
14674
14675
14676
14677
14678
14679
14680
14681
14682
14683
14684
14685
14686
14687
14688
14689
14690
14691
14692
14693
14694
14695
14696
14697
14698
14699
14700
14701
14702
14703
14704
14705
14706
14707
14708
14709
14710
14711
14712
14713
14714
14715
14716
14717
14718
14719
14720
14721
14722
14723
14724
14725
14726
14727
14728
14729
14730
14731
14732
14733
14734
14735
14736
14737
14738
14739
14740
14741
14742
14743
14744
14745
14746
14747
14748
14749
14750
14751
14752
14753
14754
14755
14756
14757
14758
14759
14760
14761
14762
14763
14764
14765
14766
14767
14768
14769
14770
14771
14772
14773
14774
14775
14776
14777
14778
14779
14780
14781
14782
14783
14784
14785
14786
14787
14788
14789
14790
14791
14792
14793
14794
14795
14796
14797
14798
14799
14800
14801
14802
14803
14804
14805
14806
14807
14808
14809
14810
14811
14812
14813
14814
14815
14816
14817
14818
14819
14820
14821
14822
14823
14824
14825
14826
14827
14828
14829
14830
14831
14832
14833
14834
14835
14836
14837
14838
14839
14840
14841
14842
14843
14844
14845
14846
14847
14848
14849
14850
14851
14852
14853
14854
14855
14856
14857
14858
14859
14860
14861
14862
14863
14864
14865
14866
14867
14868
14869
14870
14871
14872
14873
14874
14875
14876
14877
14878
14879
14880
14881
14882
14883
14884
14885
14886
14887
14888
14889
14890
14891
14892
14893
14894
14895
14896
14897
14898
14899
14900
14901
14902
14903
14904
14905
14906
14907
14908
14909
14910
14911
14912
14913
14914
14915
14916
14917
14918
14919
14920
14921
14922
14923
14924
14925
14926
14927
14928
14929
14930
14931
14932
14933
14934
14935
14936
14937
14938
14939
14940
14941
14942
14943
14944
14945
14946
14947
14948
14949
14950
14951
14952
14953
14954
14955
14956
14957
14958
14959
14960
14961
14962
14963
14964
14965
14966
14967
14968
14969
14970
14971
14972
14973
14974
14975
14976
14977
14978
14979
14980
14981
14982
14983
14984
14985
14986
14987
14988
14989
14990
14991
14992
14993
14994
14995
14996
14997
14998
14999
15000
15001
15002
15003
15004
15005
15006
15007
15008
15009
15010
15011
15012
15013
15014
15015
15016
15017
15018
15019
15020
15021
15022
15023
15024
15025
15026
15027
15028
15029
15030
15031
15032
15033
15034
15035
15036
15037
15038
15039
15040
15041
15042
15043
15044
15045
15046
15047
15048
15049
15050
15051
15052
15053
15054
15055
15056
15057
15058
15059
15060
15061
15062
15063
15064
15065
15066
15067
15068
15069
15070
15071
15072
15073
15074
15075
15076
15077
15078
15079
15080
15081
15082
15083
15084
15085
15086
15087
15088
15089
15090
15091
15092
15093
15094
15095
15096
15097
15098
15099
15100
15101
15102
15103
15104
15105
15106
15107
15108
15109
15110
15111
15112
15113
15114
15115
15116
15117
15118
15119
15120
15121
15122
15123
15124
15125
15126
15127
15128
15129
15130
15131
15132
15133
15134
15135
15136
15137
15138
15139
15140
15141
15142
15143
15144
15145
15146
15147
15148
15149
15150
15151
15152
15153
15154
15155
15156
15157
15158
15159
15160
15161
15162
15163
15164
15165
15166
15167
15168
15169
15170
15171
15172
15173
15174
15175
15176
15177
15178
15179
15180
15181
15182
15183
15184
15185
15186
15187
15188
15189
15190
15191
15192
15193
15194
15195
15196
15197
15198
15199
15200
15201
15202
15203
15204
15205
15206
15207
15208
15209
15210
15211
15212
15213
15214
15215
15216
15217
15218
15219
15220
15221
15222
15223
15224
15225
15226
15227
15228
15229
15230
15231
15232
15233
15234
15235
15236
15237
15238
15239
15240
15241
15242
15243
15244
15245
15246
15247
15248
15249
15250
15251
15252
15253
15254
15255
15256
15257
15258
15259
15260
15261
15262
15263
15264
15265
15266
15267
15268
15269
15270
15271
15272
15273
15274
15275
15276
15277
15278
15279
15280
15281
15282
15283
15284
15285
15286
15287
15288
15289
15290
15291
15292
15293
15294
15295
15296
15297
15298
15299
15300
15301
15302
15303
15304
15305
15306
15307
15308
15309
15310
15311
15312
15313
15314
15315
15316
15317
15318
15319
15320
15321
15322
15323
15324
15325
15326
15327
15328
15329
15330
15331
15332
15333
15334
15335
15336
15337
15338
15339
15340
15341
15342
15343
15344
15345
15346
15347
15348
15349
15350
15351
15352
15353
15354
15355
15356
15357
15358
15359
15360
15361
15362
15363
15364
15365
15366
15367
15368
15369
15370
15371
15372
15373
15374
15375
15376
15377
15378
15379
15380
15381
15382
15383
15384
15385
15386
15387
15388
15389
15390
15391
15392
15393
15394
15395
15396
15397
15398
15399
15400
15401
15402
15403
15404
15405
15406
15407
15408
15409
15410
15411
15412
15413
15414
15415
15416
15417
15418
15419
15420
15421
15422
15423
15424
15425
15426
15427
15428
15429
15430
15431
15432
15433
15434
15435
15436
15437
15438
15439
15440
15441
15442
15443
15444
15445
15446
15447
15448
15449
15450
15451
15452
15453
15454
15455
15456
15457
15458
15459
15460
15461
15462
15463
15464
15465
15466
15467
15468
15469
15470
15471
15472
15473
15474
15475
15476
15477
15478
15479
15480
15481
15482
15483
15484
15485
15486
15487
15488
15489
15490
15491
15492
15493
15494
15495
15496
15497
15498
15499
15500
15501
15502
15503
15504
15505
15506
15507
15508
15509
15510
15511
15512
15513
15514
15515
15516
15517
15518
15519
15520
15521
15522
15523
15524
15525
15526
15527
15528
15529
15530
15531
15532
15533
15534
15535
15536
15537
15538
15539
15540
15541
15542
15543
15544
15545
15546
15547
15548
15549
15550
15551
15552
15553
15554
15555
15556
15557
15558
15559
15560
15561
15562
15563
15564
15565
15566
15567
15568
15569
15570
15571
15572
15573
15574
15575
15576
15577
15578
15579
15580
15581
15582
15583
15584
15585
15586
15587
15588
15589
15590
15591
15592
15593
15594
15595
15596
15597
15598
15599
15600
15601
15602
15603
15604
15605
15606
15607
15608
15609
15610
15611
15612
15613
15614
15615
15616
15617
15618
15619
15620
15621
15622
15623
15624
15625
15626
15627
15628
15629
15630
15631
15632
15633
15634
15635
15636
15637
15638
15639
15640
15641
15642
15643
15644
15645
15646
15647
15648
15649
15650
15651
15652
15653
15654
15655
15656
15657
15658
15659
15660
15661
15662
15663
15664
15665
15666
15667
15668
15669
15670
15671
15672
15673
15674
15675
15676
15677
15678
15679
15680
15681
15682
15683
15684
15685
15686
15687
15688
15689
15690
15691
15692
15693
15694
15695
15696
15697
15698
15699
15700
15701
15702
15703
15704
15705
15706
15707
15708
15709
15710
15711
15712
15713
15714
15715
15716
15717
15718
15719
15720
15721
15722
15723
15724
15725
15726
15727
15728
15729
15730
15731
15732
15733
15734
15735
15736
15737
15738
15739
15740
15741
15742
15743
15744
15745
15746
15747
15748
15749
15750
15751
15752
15753
15754
15755
15756
15757
15758
15759
15760
15761
15762
15763
15764
15765
15766
15767
15768
15769
15770
15771
15772
15773
15774
15775
15776
15777
15778
15779
15780
15781
15782
15783
15784
15785
15786
15787
15788
15789
15790
15791
15792
15793
15794
15795
15796
15797
15798
15799
15800
15801
15802
15803
15804
15805
15806
15807
15808
15809
15810
15811
15812
15813
15814
15815
15816
15817
15818
15819
15820
15821
15822
15823
15824
15825
15826
15827
15828
15829
15830
15831
15832
15833
15834
15835
15836
15837
15838
15839
15840
15841
15842
15843
15844
15845
15846
15847
15848
15849
15850
15851
15852
15853
15854
15855
15856
15857
15858
15859
15860
15861
15862
15863
15864
15865
15866
15867
15868
15869
15870
15871
15872
15873
15874
15875
15876
15877
15878
15879
15880
15881
15882
15883
15884
15885
15886
15887
15888
15889
15890
15891
15892
15893
15894
15895
15896
15897
15898
15899
15900
15901
15902
15903
15904
15905
15906
15907
15908
15909
15910
15911
15912
15913
15914
15915
15916
15917
15918
15919
15920
15921
15922
15923
15924
15925
15926
15927
15928
15929
15930
15931
15932
15933
15934
15935
15936
15937
15938
15939
15940
15941
15942
15943
15944
15945
15946
15947
15948
15949
15950
15951
15952
15953
15954
15955
15956
15957
15958
15959
15960
15961
15962
15963
15964
15965
15966
15967
15968
15969
15970
15971
15972
15973
15974
15975
15976
15977
15978
15979
15980
15981
15982
15983
15984
15985
15986
15987
15988
15989
15990
15991
15992
15993
15994
15995
15996
15997
15998
15999
16000
16001
16002
16003
16004
16005
16006
16007
16008
16009
16010
16011
16012
16013
16014
16015
16016
16017
16018
16019
16020
16021
16022
16023
16024
16025
16026
16027
16028
16029
16030
16031
16032
16033
16034
16035
16036
16037
16038
16039
16040
16041
16042
16043
16044
16045
16046
16047
16048
16049
16050
16051
16052
16053
16054
16055
16056
16057
16058
16059
16060
16061
16062
16063
16064
16065
16066
16067
16068
16069
16070
16071
16072
16073
16074
16075
16076
16077
16078
16079
16080
16081
16082
16083
16084
16085
16086
16087
16088
16089
16090
16091
16092
16093
16094
16095
16096
16097
16098
16099
16100
16101
16102
16103
16104
16105
16106
16107
16108
16109
16110
16111
16112
16113
16114
16115
16116
16117
16118
16119
16120
16121
16122
16123
16124
16125
16126
16127
16128
16129
16130
16131
16132
16133
16134
16135
16136
16137
16138
16139
16140
16141
16142
16143
16144
16145
16146
16147
16148
16149
16150
16151
16152
16153
16154
16155
16156
16157
16158
16159
16160
16161
16162
16163
16164
16165
16166
16167
16168
16169
16170
16171
16172
16173
16174
16175
16176
16177
16178
16179
16180
16181
16182
16183
16184
16185
16186
16187
16188
16189
16190
16191
16192
16193
16194
16195
16196
16197
16198
16199
16200
16201
16202
16203
16204
16205
16206
16207
16208
16209
16210
16211
16212
16213
16214
16215
16216
16217
16218
16219
16220
16221
16222
16223
16224
16225
16226
16227
16228
16229
16230
16231
16232
16233
16234
16235
16236
16237
16238
16239
16240
16241
16242
16243
16244
16245
16246
16247
16248
16249
16250
16251
16252
16253
16254
16255
16256
16257
16258
16259
16260
16261
16262
16263
16264
16265
16266
16267
16268
16269
16270
16271
16272
16273
16274
16275
16276
16277
16278
16279
16280
16281
16282
16283
16284
16285
16286
16287
16288
16289
16290
16291
16292
16293
16294
16295
16296
16297
16298
16299
16300
16301
16302
16303
16304
16305
16306
16307
16308
16309
16310
16311
16312
16313
16314
16315
16316
16317
16318
16319
16320
16321
16322
16323
16324
16325
16326
16327
16328
16329
16330
16331
16332
16333
16334
16335
16336
16337
16338
16339
16340
16341
16342
16343
16344
16345
16346
16347
16348
16349
16350
16351
16352
16353
16354
16355
16356
16357
16358
16359
16360
16361
16362
16363
16364
16365
16366
16367
16368
16369
16370
16371
16372
16373
16374
16375
16376
16377
16378
16379
16380
16381
16382
16383
16384
16385
16386
16387
16388
16389
16390
16391
16392
16393
16394
16395
16396
16397
16398
16399
16400
16401
16402
16403
16404
16405
16406
16407
16408
16409
16410
16411
16412
16413
16414
16415
16416
16417
16418
16419
16420
16421
16422
16423
16424
16425
16426
16427
16428
16429
16430
16431
16432
16433
16434
16435
16436
16437
16438
16439
16440
16441
16442
16443
16444
16445
16446
16447
16448
16449
16450
16451
16452
16453
16454
16455
16456
16457
16458
16459
16460
16461
16462
16463
16464
16465
16466
16467
16468
16469
16470
16471
16472
16473
16474
16475
16476
16477
16478
16479
16480
16481
16482
16483
16484
16485
16486
16487
16488
16489
16490
16491
16492
16493
16494
16495
16496
16497
16498
16499
16500
16501
16502
16503
16504
16505
16506
16507
16508
16509
16510
16511
16512
16513
16514
16515
16516
16517
16518
16519
16520
16521
16522
16523
16524
16525
16526
16527
16528
16529
16530
16531
16532
16533
16534
16535
16536
16537
16538
16539
16540
16541
16542
16543
16544
16545
16546
16547
16548
16549
16550
16551
16552
16553
16554
16555
16556
16557
16558
16559
16560
16561
16562
16563
16564
16565
16566
16567
16568
16569
16570
16571
16572
16573
16574
16575
16576
16577
16578
16579
16580
16581
16582
16583
16584
16585
16586
16587
16588
16589
16590
16591
16592
16593
16594
16595
16596
16597
16598
16599
16600
16601
16602
16603
16604
16605
16606
16607
16608
16609
16610
16611
16612
16613
16614
16615
16616
16617
16618
16619
16620
16621
16622
16623
16624
16625
16626
16627
16628
16629
16630
16631
16632
16633
16634
16635
16636
16637
16638
16639
16640
16641
16642
16643
16644
16645
16646
16647
16648
16649
16650
16651
16652
16653
16654
16655
16656
16657
16658
16659
16660
16661
16662
16663
16664
16665
16666
16667
16668
16669
16670
16671
16672
16673
16674
16675
16676
16677
16678
16679
16680
16681
16682
16683
16684
16685
16686
16687
16688
16689
16690
16691
16692
16693
16694
16695
16696
16697
16698
16699
16700
16701
16702
16703
16704
16705
16706
16707
16708
16709
16710
16711
16712
16713
16714
16715
16716
16717
16718
16719
16720
16721
16722
16723
16724
16725
16726
16727
16728
16729
16730
16731
16732
16733
16734
16735
16736
16737
16738
16739
16740
16741
16742
16743
16744
16745
16746
16747
16748
16749
16750
16751
16752
16753
16754
16755
16756
16757
16758
16759
16760
16761
16762
16763
16764
16765
16766
16767
16768
16769
16770
16771
16772
16773
16774
16775
16776
16777
16778
16779
16780
16781
16782
16783
16784
16785
16786
16787
16788
16789
16790
16791
16792
16793
16794
16795
16796
16797
16798
16799
16800
16801
16802
16803
16804
16805
16806
16807
16808
16809
16810
16811
16812
16813
16814
16815
16816
16817
16818
16819
16820
16821
16822
16823
16824
16825
16826
16827
16828
16829
16830
16831
16832
16833
16834
16835
16836
16837
16838
16839
16840
16841
16842
16843
16844
16845
16846
16847
16848
16849
16850
16851
16852
16853
16854
16855
16856
16857
16858
16859
16860
16861
16862
16863
16864
16865
16866
16867
16868
16869
16870
16871
16872
16873
16874
16875
16876
16877
16878
16879
16880
16881
16882
16883
16884
16885
16886
16887
16888
16889
16890
16891
16892
16893
16894
16895
16896
16897
16898
16899
16900
16901
16902
16903
16904
16905
16906
16907
16908
16909
16910
16911
16912
16913
16914
16915
16916
16917
16918
16919
16920
16921
16922
16923
16924
16925
16926
16927
16928
16929
16930
16931
16932
16933
16934
16935
16936
16937
16938
16939
16940
16941
16942
16943
16944
16945
16946
16947
16948
16949
16950
16951
16952
16953
16954
16955
16956
16957
16958
16959
16960
16961
16962
16963
16964
16965
16966
16967
16968
16969
16970
16971
16972
16973
16974
16975
16976
16977
16978
16979
16980
16981
16982
16983
16984
16985
16986
16987
16988
16989
16990
16991
16992
16993
16994
16995
16996
16997
16998
16999
17000
17001
17002
17003
17004
17005
17006
17007
17008
17009
17010
17011
17012
17013
17014
17015
17016
17017
17018
17019
17020
17021
17022
17023
17024
17025
17026
17027
17028
17029
17030
17031
17032
17033
17034
17035
17036
17037
17038
17039
17040
17041
17042
17043
17044
17045
17046
17047
17048
17049
17050
17051
17052
17053
17054
17055
17056
17057
17058
17059
17060
17061
17062
17063
17064
17065
17066
17067
17068
17069
17070
17071
17072
17073
17074
17075
17076
17077
17078
17079
17080
17081
17082
17083
17084
17085
17086
17087
17088
17089
17090
17091
17092
17093
17094
17095
17096
17097
17098
17099
17100
17101
17102
17103
17104
17105
17106
17107
17108
17109
17110
17111
17112
17113
17114
17115
17116
17117
17118
17119
17120
17121
17122
17123
17124
17125
17126
17127
17128
17129
17130
17131
17132
17133
17134
17135
17136
17137
17138
17139
17140
17141
17142
17143
17144
17145
17146
17147
17148
17149
17150
17151
17152
17153
17154
17155
17156
17157
17158
17159
17160
17161
17162
17163
17164
17165
17166
17167
17168
17169
17170
17171
17172
17173
17174
17175
17176
17177
17178
17179
17180
17181
17182
17183
17184
17185
17186
17187
17188
17189
17190
17191
17192
17193
17194
17195
17196
17197
17198
17199
17200
17201
17202
17203
17204
17205
17206
17207
17208
17209
17210
17211
17212
17213
17214
17215
17216
17217
17218
17219
17220
17221
17222
17223
17224
17225
17226
17227
17228
17229
17230
17231
17232
17233
17234
17235
17236
17237
17238
17239
17240
17241
17242
17243
17244
17245
17246
17247
17248
17249
17250
17251
17252
17253
17254
17255
17256
17257
17258
17259
17260
17261
17262
17263
17264
17265
17266
17267
17268
17269
17270
17271
17272
17273
17274
17275
17276
17277
17278
17279
17280
17281
17282
17283
17284
17285
17286
17287
17288
17289
17290
17291
17292
17293
17294
17295
17296
17297
17298
17299
17300
17301
17302
17303
17304
17305
17306
17307
17308
17309
17310
17311
17312
17313
17314
17315
17316
17317
17318
17319
17320
17321
17322
17323
17324
17325
17326
17327
17328
17329
17330
17331
17332
17333
17334
17335
17336
17337
17338
17339
17340
17341
17342
17343
17344
17345
17346
17347
17348
17349
17350
17351
17352
17353
17354
17355
17356
17357
17358
17359
17360
17361
17362
17363
17364
17365
17366
17367
17368
17369
17370
17371
17372
17373
17374
17375
17376
17377
17378
17379
17380
17381
17382
17383
17384
17385
17386
17387
17388
17389
17390
17391
17392
17393
17394
17395
17396
17397
17398
17399
17400
17401
17402
17403
17404
17405
17406
17407
17408
17409
17410
17411
17412
17413
17414
17415
17416
17417
17418
17419
17420
17421
17422
17423
17424
17425
17426
17427
17428
17429
17430
17431
17432
17433
17434
17435
17436
17437
17438
17439
17440
17441
17442
17443
17444
17445
17446
17447
17448
17449
17450
17451
17452
17453
17454
17455
17456
17457
17458
17459
17460
17461
17462
17463
17464
17465
17466
17467
17468
17469
17470
17471
17472
17473
17474
17475
17476
17477
17478
17479
17480
17481
17482
17483
17484
17485
17486
17487
17488
17489
17490
17491
17492
17493
17494
17495
17496
17497
17498
17499
17500
17501
17502
17503
17504
17505
17506
17507
17508
17509
17510
17511
17512
17513
17514
17515
17516
17517
17518
17519
17520
17521
17522
17523
17524
17525
17526
17527
17528
17529
17530
17531
17532
17533
17534
17535
17536
17537
17538
17539
17540
17541
17542
17543
17544
17545
17546
17547
17548
17549
17550
17551
17552
17553
17554
17555
17556
17557
17558
17559
17560
17561
17562
17563
17564
17565
17566
17567
17568
17569
17570
17571
17572
17573
17574
17575
17576
17577
17578
17579
17580
17581
17582
17583
17584
17585
17586
17587
17588
17589
17590
17591
17592
17593
17594
17595
17596
17597
17598
17599
17600
17601
17602
17603
17604
17605
17606
17607
17608
17609
17610
17611
17612
17613
17614
17615
17616
17617
17618
17619
17620
17621
17622
17623
17624
17625
17626
17627
17628
17629
17630
17631
17632
17633
17634
17635
17636
17637
17638
17639
17640
17641
17642
17643
17644
17645
17646
17647
17648
17649
17650
17651
17652
17653
17654
17655
17656
17657
17658
17659
17660
17661
17662
17663
17664
17665
17666
17667
17668
17669
17670
17671
17672
17673
17674
17675
17676
17677
17678
17679
17680
17681
17682
17683
17684
17685
17686
17687
17688
17689
17690
17691
17692
17693
17694
17695
17696
17697
17698
17699
17700
17701
17702
17703
17704
17705
17706
17707
17708
17709
17710
17711
17712
17713
17714
17715
17716
17717
17718
17719
17720
17721
17722
17723
17724
17725
17726
17727
17728
17729
17730
17731
17732
17733
17734
17735
17736
17737
17738
17739
17740
17741
17742
17743
17744
17745
17746
17747
17748
17749
17750
17751
17752
17753
17754
17755
17756
17757
17758
17759
17760
17761
17762
17763
17764
17765
17766
17767
17768
17769
17770
17771
17772
17773
17774
17775
17776
17777
17778
17779
17780
17781
17782
17783
17784
17785
17786
17787
17788
17789
17790
17791
17792
17793
17794
17795
17796
17797
17798
17799
17800
17801
17802
17803
17804
17805
17806
17807
17808
17809
17810
17811
17812
17813
17814
17815
17816
17817
17818
17819
17820
17821
17822
17823
17824
17825
17826
17827
17828
17829
17830
17831
17832
17833
17834
17835
17836
17837
17838
17839
17840
17841
17842
17843
17844
17845
17846
17847
17848
17849
17850
17851
17852
17853
17854
17855
17856
17857
17858
17859
17860
17861
17862
17863
17864
17865
17866
17867
17868
17869
17870
17871
17872
17873
17874
17875
17876
17877
17878
17879
17880
17881
17882
17883
17884
17885
17886
17887
17888
17889
17890
17891
17892
17893
17894
17895
17896
17897
17898
17899
17900
17901
17902
17903
17904
17905
17906
17907
17908
17909
17910
17911
17912
17913
17914
17915
17916
17917
17918
17919
17920
17921
17922
17923
17924
17925
17926
17927
17928
17929
17930
17931
17932
17933
17934
17935
17936
17937
17938
17939
17940
17941
17942
17943
17944
17945
17946
17947
17948
17949
17950
17951
17952
17953
17954
17955
17956
17957
17958
17959
17960
17961
17962
17963
17964
17965
17966
17967
17968
17969
17970
17971
17972
17973
17974
17975
17976
17977
17978
17979
17980
17981
17982
17983
17984
17985
17986
17987
17988
17989
17990
17991
17992
17993
17994
17995
17996
17997
17998
17999
18000
18001
18002
18003
18004
18005
18006
18007
18008
18009
18010
18011
18012
18013
18014
18015
18016
18017
18018
18019
18020
18021
18022
18023
18024
18025
18026
18027
18028
18029
18030
18031
18032
18033
18034
18035
18036
18037
18038
18039
18040
18041
18042
18043
18044
18045
18046
18047
18048
18049
18050
18051
18052
18053
18054
18055
18056
18057
18058
18059
18060
18061
18062
18063
18064
18065
18066
18067
18068
18069
18070
18071
18072
18073
18074
18075
18076
18077
18078
18079
18080
18081
18082
18083
18084
18085
18086
18087
18088
18089
18090
18091
18092
18093
18094
18095
18096
18097
18098
18099
18100
18101
18102
18103
18104
18105
18106
18107
18108
18109
18110
18111
18112
18113
18114
18115
18116
18117
18118
18119
18120
18121
18122
18123
18124
18125
18126
18127
18128
18129
18130
18131
18132
18133
18134
18135
18136
18137
18138
18139
18140
18141
18142
18143
18144
18145
18146
18147
18148
18149
18150
18151
18152
18153
18154
18155
18156
18157
18158
18159
18160
18161
18162
18163
18164
18165
18166
18167
18168
18169
18170
18171
18172
18173
18174
18175
18176
18177
18178
18179
18180
18181
18182
18183
18184
18185
18186
18187
18188
18189
18190
18191
18192
18193
18194
18195
18196
18197
18198
18199
18200
18201
18202
18203
18204
18205
18206
18207
18208
18209
18210
18211
18212
18213
18214
18215
18216
18217
18218
18219
18220
18221
18222
18223
18224
18225
18226
18227
18228
18229
18230
18231
18232
18233
18234
18235
18236
18237
18238
18239
18240
18241
18242
18243
18244
18245
18246
18247
18248
18249
18250
18251
18252
18253
18254
18255
18256
18257
18258
18259
18260
18261
18262
18263
18264
18265
18266
18267
18268
18269
18270
18271
18272
18273
18274
18275
18276
18277
18278
18279
18280
18281
18282
18283
18284
18285
18286
18287
18288
18289
18290
18291
18292
18293
18294
18295
18296
18297
18298
18299
18300
18301
18302
18303
18304
18305
18306
18307
18308
18309
18310
18311
18312
18313
18314
18315
18316
18317
18318
18319
18320
18321
18322
18323
18324
18325
18326
18327
18328
18329
18330
18331
18332
18333
18334
18335
18336
18337
18338
18339
18340
18341
18342
18343
18344
18345
18346
18347
18348
18349
18350
18351
18352
18353
18354
18355
18356
18357
18358
18359
18360
18361
18362
18363
18364
18365
18366
18367
18368
18369
18370
18371
18372
18373
18374
18375
18376
18377
18378
18379
18380
18381
18382
18383
18384
18385
18386
18387
18388
18389
18390
18391
18392
18393
18394
18395
18396
18397
18398
18399
18400
18401
18402
18403
18404
18405
18406
18407
18408
18409
18410
18411
18412
18413
18414
18415
18416
18417
18418
18419
18420
18421
18422
18423
18424
18425
18426
18427
18428
18429
18430
18431
18432
18433
18434
18435
18436
18437
18438
18439
18440
18441
18442
18443
18444
18445
18446
18447
18448
18449
18450
18451
18452
18453
18454
18455
18456
18457
18458
18459
18460
18461
18462
18463
18464
18465
18466
18467
18468
18469
18470
18471
18472
18473
18474
18475
18476
18477
18478
18479
18480
18481
18482
18483
18484
18485
18486
18487
18488
18489
18490
18491
18492
18493
18494
18495
18496
18497
18498
18499
18500
18501
18502
18503
18504
18505
18506
18507
18508
18509
18510
18511
18512
18513
18514
18515
18516
18517
18518
18519
18520
18521
18522
18523
18524
18525
18526
18527
18528
18529
18530
18531
18532
18533
18534
18535
18536
18537
18538
18539
18540
18541
18542
18543
18544
18545
18546
18547
18548
18549
18550
18551
18552
18553
18554
18555
18556
18557
18558
18559
18560
18561
18562
18563
18564
18565
18566
18567
18568
18569
18570
18571
18572
18573
18574
18575
18576
18577
18578
18579
18580
18581
18582
18583
18584
18585
18586
18587
18588
18589
18590
18591
18592
18593
18594
18595
18596
18597
18598
18599
18600
18601
18602
18603
18604
18605
18606
18607
18608
18609
18610
18611
18612
18613
18614
18615
18616
18617
18618
18619
18620
18621
18622
18623
18624
18625
18626
18627
18628
18629
18630
18631
18632
18633
18634
18635
18636
18637
18638
18639
18640
18641
18642
18643
18644
18645
18646
18647
18648
18649
18650
18651
18652
18653
18654
18655
18656
18657
18658
18659
18660
18661
18662
18663
18664
18665
18666
18667
18668
18669
18670
18671
18672
18673
18674
18675
18676
18677
18678
18679
18680
18681
18682
18683
18684
18685
18686
18687
18688
18689
18690
18691
18692
18693
18694
18695
18696
18697
18698
18699
18700
18701
18702
18703
18704
18705
18706
18707
18708
18709
18710
18711
18712
18713
18714
18715
18716
18717
18718
18719
18720
18721
18722
18723
18724
18725
18726
18727
18728
18729
18730
18731
18732
18733
18734
18735
18736
18737
18738
18739
18740
18741
18742
18743
18744
18745
18746
18747
18748
18749
18750
18751
18752
18753
18754
18755
18756
18757
18758
18759
18760
18761
18762
18763
18764
18765
18766
18767
18768
18769
18770
18771
18772
18773
18774
18775
18776
18777
18778
18779
18780
18781
18782
18783
18784
18785
18786
18787
18788
18789
18790
18791
18792
18793
18794
18795
18796
18797
18798
18799
18800
18801
18802
18803
18804
18805
18806
18807
18808
18809
18810
18811
18812
18813
18814
18815
18816
18817
18818
18819
18820
18821
18822
18823
18824
18825
18826
18827
18828
18829
18830
18831
18832
18833
18834
18835
18836
18837
18838
18839
18840
18841
18842
18843
18844
18845
18846
18847
18848
18849
18850
18851
18852
18853
18854
18855
18856
18857
18858
18859
18860
18861
18862
18863
18864
18865
18866
18867
18868
18869
18870
18871
18872
18873
18874
18875
18876
18877
18878
18879
18880
18881
18882
18883
18884
18885
18886
18887
18888
18889
18890
18891
18892
18893
18894
18895
18896
18897
18898
18899
18900
18901
18902
18903
18904
18905
18906
18907
18908
18909
18910
18911
18912
18913
18914
18915
18916
18917
18918
18919
18920
18921
18922
18923
18924
18925
18926
18927
18928
18929
18930
18931
18932
18933
18934
18935
18936
18937
18938
18939
18940
18941
18942
18943
18944
18945
18946
18947
18948
18949
18950
18951
18952
18953
18954
18955
18956
18957
18958
18959
18960
18961
18962
18963
18964
18965
18966
18967
18968
18969
18970
18971
18972
18973
18974
18975
18976
18977
18978
18979
18980
18981
18982
18983
18984
18985
18986
18987
18988
18989
18990
18991
18992
18993
18994
18995
18996
18997
18998
18999
19000
19001
19002
19003
19004
19005
19006
19007
19008
19009
19010
19011
19012
19013
19014
19015
19016
19017
19018
19019
19020
19021
19022
19023
19024
19025
19026
19027
19028
19029
19030
19031
19032
19033
19034
19035
19036
19037
19038
19039
19040
19041
19042
19043
19044
19045
19046
19047
19048
19049
19050
19051
19052
19053
19054
19055
19056
19057
19058
19059
19060
19061
19062
19063
19064
19065
19066
19067
19068
19069
19070
19071
19072
19073
19074
19075
19076
19077
19078
19079
19080
19081
19082
19083
19084
19085
19086
19087
19088
19089
19090
19091
19092
19093
19094
19095
19096
19097
19098
19099
19100
19101
19102
19103
19104
19105
19106
19107
19108
19109
19110
19111
19112
19113
19114
19115
19116
19117
19118
19119
19120
19121
19122
19123
19124
19125
19126
19127
19128
19129
19130
19131
19132
19133
19134
19135
19136
19137
19138
19139
19140
19141
19142
19143
19144
19145
19146
19147
19148
19149
19150
19151
19152
19153
19154
19155
19156
19157
19158
19159
19160
19161
19162
19163
19164
19165
19166
19167
19168
19169
19170
19171
19172
19173
19174
19175
19176
19177
19178
19179
19180
19181
19182
19183
19184
19185
19186
19187
19188
19189
19190
19191
19192
19193
19194
19195
19196
19197
19198
19199
19200
19201
19202
19203
19204
19205
19206
19207
19208
19209
19210
19211
19212
19213
19214
19215
19216
19217
19218
19219
19220
19221
19222
19223
19224
19225
19226
19227
19228
19229
19230
19231
19232
19233
19234
19235
19236
19237
19238
19239
19240
19241
19242
19243
19244
19245
19246
19247
19248
19249
19250
19251
19252
19253
19254
19255
19256
19257
19258
19259
19260
19261
19262
19263
19264
19265
19266
19267
19268
19269
19270
19271
19272
19273
19274
19275
19276
19277
19278
19279
19280
19281
19282
19283
19284
19285
19286
19287
19288
19289
19290
19291
19292
19293
19294
19295
19296
19297
19298
19299
19300
19301
19302
19303
19304
19305
19306
19307
19308
19309
19310
19311
19312
19313
19314
19315
19316
19317
19318
19319
19320
19321
19322
19323
19324
19325
19326
19327
19328
19329
19330
19331
19332
19333
19334
19335
19336
19337
19338
19339
19340
19341
19342
19343
19344
19345
19346
19347
19348
19349
19350
19351
19352
19353
19354
19355
19356
19357
19358
19359
19360
19361
19362
19363
19364
19365
19366
19367
19368
19369
19370
19371
19372
19373
19374
19375
19376
19377
19378
19379
19380
19381
19382
19383
19384
19385
19386
19387
19388
19389
19390
19391
19392
19393
19394
19395
19396
19397
19398
19399
19400
19401
19402
19403
19404
19405
19406
19407
19408
19409
19410
19411
19412
19413
19414
19415
19416
19417
19418
19419
19420
19421
19422
19423
19424
19425
19426
19427
19428
19429
19430
19431
19432
19433
19434
19435
19436
19437
19438
19439
19440
19441
19442
19443
19444
19445
19446
19447
19448
19449
19450
19451
19452
19453
19454
19455
19456
19457
19458
19459
19460
19461
19462
19463
19464
19465
19466
19467
19468
19469
19470
19471
19472
19473
19474
19475
19476
19477
19478
19479
19480
19481
19482
19483
19484
19485
19486
19487
19488
19489
19490
19491
19492
19493
19494
19495
19496
19497
19498
19499
19500
19501
19502
19503
19504
19505
19506
19507
19508
19509
19510
19511
19512
19513
19514
19515
19516
19517
19518
19519
19520
19521
19522
19523
19524
19525
19526
19527
19528
19529
19530
19531
19532
19533
19534
19535
19536
19537
19538
19539
19540
19541
19542
19543
19544
19545
19546
19547
19548
19549
19550
19551
19552
19553
19554
19555
19556
19557
19558
19559
19560
19561
19562
19563
19564
19565
19566
19567
19568
19569
19570
19571
19572
19573
19574
19575
19576
19577
19578
19579
19580
19581
19582
19583
19584
19585
19586
19587
19588
19589
19590
19591
19592
19593
19594
19595
19596
19597
19598
19599
19600
19601
19602
19603
19604
19605
19606
19607
19608
19609
19610
19611
19612
19613
19614
19615
19616
19617
19618
19619
19620
19621
19622
19623
19624
19625
19626
19627
19628
19629
19630
19631
19632
19633
19634
19635
19636
19637
19638
19639
19640
19641
19642
19643
19644
19645
19646
19647
19648
19649
19650
19651
19652
19653
19654
19655
19656
19657
19658
19659
19660
19661
19662
19663
19664
19665
19666
19667
19668
19669
19670
19671
19672
19673
19674
19675
19676
19677
19678
19679
19680
19681
19682
19683
19684
19685
19686
19687
19688
19689
19690
19691
19692
19693
19694
19695
19696
19697
19698
19699
19700
19701
19702
19703
19704
19705
19706
19707
19708
19709
19710
19711
19712
19713
19714
19715
19716
19717
19718
19719
19720
19721
19722
19723
19724
19725
19726
19727
19728
19729
19730
19731
19732
19733
19734
19735
19736
19737
19738
19739
19740
19741
19742
19743
19744
19745
19746
19747
19748
19749
19750
19751
19752
19753
19754
19755
19756
19757
19758
19759
19760
19761
19762
19763
19764
19765
19766
19767
19768
19769
19770
19771
19772
19773
19774
19775
19776
19777
19778
19779
19780
19781
19782
19783
19784
19785
19786
19787
19788
19789
19790
19791
19792
19793
19794
19795
19796
19797
19798
19799
19800
19801
19802
19803
19804
19805
19806
19807
19808
19809
19810
19811
19812
19813
19814
19815
19816
19817
19818
19819
19820
19821
19822
19823
19824
19825
19826
19827
19828
19829
19830
19831
19832
19833
19834
19835
19836
19837
19838
19839
19840
19841
19842
19843
19844
19845
19846
19847
19848
19849
19850
19851
19852
19853
19854
19855
19856
19857
19858
19859
19860
19861
19862
19863
19864
19865
19866
19867
19868
19869
19870
19871
19872
19873
19874
19875
19876
19877
19878
19879
19880
19881
19882
19883
19884
19885
19886
19887
19888
19889
19890
19891
19892
19893
19894
19895
19896
19897
19898
19899
19900
19901
19902
19903
19904
19905
19906
19907
19908
19909
19910
19911
19912
19913
19914
19915
19916
19917
19918
19919
19920
19921
19922
19923
19924
19925
19926
19927
19928
19929
19930
19931
19932
19933
19934
19935
19936
19937
19938
19939
19940
19941
19942
19943
19944
19945
19946
19947
19948
19949
19950
19951
19952
19953
19954
19955
19956
19957
19958
19959
19960
19961
19962
19963
19964
19965
19966
19967
19968
19969
19970
19971
19972
19973
19974
19975
19976
19977
19978
19979
19980
19981
19982
19983
19984
19985
19986
19987
19988
19989
19990
19991
19992
19993
19994
19995
19996
19997
19998
19999
20000
20001
20002
20003
20004
20005
20006
20007
20008
20009
20010
20011
20012
20013
20014
20015
20016
20017
20018
20019
20020
20021
20022
20023
20024
20025
20026
20027
20028
20029
20030
20031
20032
20033
20034
20035
20036
20037
20038
20039
20040
20041
20042
20043
20044
20045
20046
20047
20048
20049
20050
20051
20052
20053
20054
20055
20056
20057
20058
20059
20060
20061
20062
20063
20064
20065
20066
20067
20068
20069
20070
20071
20072
20073
20074
20075
20076
20077
20078
20079
20080
20081
20082
20083
20084
20085
20086
20087
20088
20089
20090
20091
20092
20093
20094
20095
20096
20097
20098
20099
20100
20101
20102
20103
20104
20105
20106
20107
20108
20109
20110
20111
20112
20113
20114
20115
20116
20117
20118
20119
20120
20121
20122
20123
20124
20125
20126
20127
20128
20129
20130
20131
20132
20133
20134
20135
20136
20137
20138
20139
20140
20141
20142
20143
20144
20145
20146
20147
20148
20149
20150
20151
20152
20153
20154
20155
20156
20157
20158
20159
20160
20161
20162
20163
20164
20165
20166
20167
20168
20169
20170
20171
20172
20173
20174
20175
20176
20177
20178
20179
20180
20181
20182
20183
20184
20185
20186
20187
20188
20189
20190
20191
20192
20193
20194
20195
20196
20197
20198
20199
20200
20201
20202
20203
20204
20205
20206
20207
20208
20209
20210
20211
20212
20213
20214
20215
20216
20217
20218
20219
20220
20221
20222
20223
20224
20225
20226
20227
20228
20229
20230
20231
20232
20233
20234
20235
20236
20237
20238
20239
20240
20241
20242
20243
20244
20245
20246
20247
20248
20249
20250
20251
20252
20253
20254
20255
20256
20257
20258
20259
20260
20261
20262
20263
20264
20265
20266
20267
20268
20269
20270
20271
20272
20273
20274
20275
20276
20277
20278
20279
20280
20281
20282
20283
20284
20285
20286
20287
20288
20289
20290
20291
20292
20293
20294
20295
20296
20297
20298
20299
20300
20301
20302
20303
20304
20305
20306
20307
20308
20309
20310
20311
20312
20313
20314
20315
20316
20317
20318
20319
20320
20321
20322
20323
20324
20325
20326
20327
20328
20329
20330
20331
20332
20333
20334
20335
20336
20337
20338
20339
20340
20341
20342
20343
20344
20345
20346
20347
20348
20349
20350
20351
20352
20353
20354
20355
20356
20357
20358
20359
20360
20361
20362
20363
20364
20365
20366
20367
20368
20369
20370
20371
20372
20373
20374
20375
20376
20377
20378
20379
20380
20381
20382
20383
20384
20385
20386
20387
20388
20389
20390
20391
20392
20393
20394
20395
20396
20397
20398
20399
20400
20401
20402
20403
20404
20405
20406
20407
20408
20409
20410
20411
20412
20413
20414
20415
20416
20417
20418
20419
20420
20421
20422
20423
20424
20425
20426
20427
20428
20429
20430
20431
20432
20433
20434
20435
20436
20437
20438
20439
20440
20441
20442
20443
20444
20445
20446
20447
20448
20449
20450
20451
20452
20453
20454
20455
20456
20457
20458
20459
20460
20461
20462
20463
20464
20465
20466
20467
20468
20469
20470
20471
20472
20473
20474
20475
20476
20477
20478
20479
20480
20481
20482
20483
20484
20485
20486
20487
20488
20489
20490
20491
20492
20493
20494
20495
20496
20497
20498
20499
20500
20501
20502
20503
20504
20505
20506
20507
20508
20509
20510
20511
20512
20513
20514
20515
20516
20517
20518
20519
20520
20521
20522
20523
20524
20525
20526
20527
20528
20529
20530
20531
20532
20533
20534
20535
20536
20537
20538
20539
20540
20541
20542
20543
20544
20545
20546
20547
20548
20549
20550
20551
20552
20553
20554
20555
20556
20557
20558
20559
20560
20561
20562
20563
20564
20565
20566
20567
20568
20569
20570
20571
20572
20573
20574
20575
20576
20577
20578
20579
20580
20581
20582
20583
20584
20585
20586
20587
20588
20589
20590
20591
20592
20593
20594
20595
20596
20597
20598
20599
20600
20601
20602
20603
20604
20605
20606
20607
20608
20609
20610
20611
20612
20613
20614
20615
20616
20617
20618
20619
20620
20621
20622
20623
20624
20625
20626
20627
20628
20629
20630
20631
20632
20633
20634
20635
20636
20637
20638
20639
20640
20641
20642
20643
20644
20645
20646
20647
20648
20649
20650
20651
20652
20653
20654
20655
20656
20657
20658
20659
20660
20661
20662
20663
20664
20665
20666
20667
20668
20669
20670
20671
20672
20673
20674
20675
20676
20677
20678
20679
20680
20681
20682
20683
20684
20685
20686
20687
20688
20689
20690
20691
20692
20693
20694
20695
20696
20697
20698
20699
20700
20701
20702
20703
20704
20705
20706
20707
20708
20709
20710
20711
20712
20713
20714
20715
20716
20717
20718
20719
20720
20721
20722
20723
20724
20725
20726
20727
20728
20729
20730
20731
20732
20733
20734
20735
20736
20737
20738
20739
20740
20741
20742
20743
20744
20745
20746
20747
20748
20749
20750
20751
20752
20753
20754
20755
20756
20757
20758
20759
20760
20761
20762
20763
20764
20765
20766
20767
20768
20769
20770
20771
20772
20773
20774
20775
20776
20777
20778
20779
20780
20781
20782
20783
20784
20785
20786
20787
20788
20789
20790
20791
20792
20793
20794
20795
20796
20797
20798
20799
20800
20801
20802
20803
20804
20805
20806
20807
20808
20809
20810
20811
20812
20813
20814
20815
20816
20817
20818
20819
20820
20821
20822
20823
20824
20825
20826
20827
20828
20829
20830
20831
20832
20833
20834
20835
20836
20837
20838
20839
20840
20841
20842
20843
20844
20845
20846
20847
20848
20849
20850
20851
20852
20853
20854
20855
20856
20857
20858
20859
20860
20861
20862
20863
20864
20865
20866
20867
20868
20869
20870
20871
20872
20873
20874
20875
20876
20877
20878
20879
20880
20881
20882
20883
20884
20885
20886
20887
20888
20889
20890
20891
20892
20893
20894
20895
20896
20897
20898
20899
20900
20901
20902
20903
20904
20905
20906
20907
20908
20909
20910
20911
20912
20913
20914
20915
20916
20917
20918
20919
20920
20921
20922
20923
20924
20925
20926
20927
20928
20929
20930
20931
20932
20933
20934
20935
20936
20937
20938
20939
20940
20941
20942
20943
20944
20945
20946
20947
20948
20949
20950
20951
20952
20953
20954
20955
20956
20957
20958
20959
20960
20961
20962
20963
20964
20965
20966
20967
20968
20969
20970
20971
20972
20973
20974
20975
20976
20977
20978
20979
20980
20981
20982
20983
20984
20985
20986
20987
20988
20989
20990
20991
20992
20993
20994
20995
20996
20997
20998
20999
21000
21001
21002
21003
21004
21005
21006
21007
21008
21009
21010
21011
21012
21013
21014
21015
21016
21017
21018
21019
21020
21021
21022
21023
21024
21025
21026
21027
21028
21029
21030
21031
21032
21033
21034
21035
21036
21037
21038
21039
21040
21041
21042
21043
21044
21045
21046
21047
21048
21049
21050
21051
21052
21053
21054
21055
21056
21057
21058
21059
21060
21061
21062
21063
21064
21065
21066
21067
21068
21069
21070
21071
21072
21073
21074
21075
21076
21077
21078
21079
21080
21081
21082
21083
21084
21085
21086
21087
21088
21089
21090
21091
21092
21093
21094
21095
21096
21097
21098
21099
21100
21101
21102
21103
21104
21105
21106
21107
21108
21109
21110
21111
21112
21113
21114
21115
21116
21117
21118
21119
21120
21121
21122
21123
21124
21125
21126
21127
21128
21129
21130
21131
21132
21133
21134
21135
21136
21137
21138
21139
21140
21141
21142
21143
21144
21145
21146
21147
21148
21149
21150
21151
21152
21153
21154
21155
21156
21157
21158
21159
21160
21161
21162
21163
21164
21165
21166
21167
21168
21169
21170
21171
21172
21173
21174
21175
21176
21177
21178
21179
21180
21181
21182
21183
21184
21185
21186
21187
21188
21189
21190
21191
21192
21193
21194
21195
21196
21197
21198
21199
21200
21201
21202
21203
21204
21205
21206
21207
21208
21209
21210
21211
21212
21213
21214
21215
21216
21217
21218
21219
21220
21221
21222
21223
21224
21225
21226
21227
21228
21229
21230
21231
21232
21233
21234
21235
21236
21237
21238
21239
21240
21241
21242
21243
21244
21245
21246
21247
21248
21249
21250
21251
21252
21253
21254
21255
21256
21257
21258
21259
21260
21261
21262
21263
21264
21265
21266
21267
21268
21269
21270
21271
21272
21273
21274
21275
21276
21277
21278
21279
21280
21281
21282
21283
21284
21285
21286
21287
21288
21289
21290
21291
21292
21293
21294
21295
21296
21297
21298
21299
21300
21301
21302
21303
21304
21305
21306
21307
21308
21309
21310
21311
21312
21313
21314
21315
21316
21317
21318
21319
21320
21321
21322
21323
21324
21325
21326
21327
21328
21329
21330
21331
21332
21333
21334
21335
21336
21337
21338
21339
21340
21341
21342
21343
21344
21345
21346
21347
21348
21349
21350
21351
21352
21353
21354
21355
21356
21357
21358
21359
21360
21361
21362
21363
21364
21365
21366
21367
21368
21369
21370
21371
21372
21373
21374
21375
21376
21377
21378
21379
21380
21381
21382
21383
21384
21385
21386
21387
21388
21389
21390
21391
21392
21393
21394
21395
21396
21397
21398
21399
21400
21401
21402
21403
21404
21405
21406
21407
21408
21409
21410
21411
21412
21413
21414
21415
21416
21417
21418
21419
21420
21421
21422
21423
21424
21425
21426
21427
21428
21429
21430
21431
21432
21433
21434
21435
21436
21437
21438
21439
21440
21441
21442
21443
21444
21445
21446
21447
21448
21449
21450
21451
21452
21453
21454
21455
21456
21457
21458
21459
21460
21461
21462
21463
21464
21465
21466
21467
21468
21469
21470
21471
21472
21473
21474
21475
21476
21477
21478
21479
21480
21481
21482
21483
21484
21485
21486
21487
21488
21489
21490
21491
21492
21493
21494
21495
21496
21497
21498
21499
21500
21501
21502
21503
21504
21505
21506
21507
21508
21509
21510
21511
21512
21513
21514
21515
21516
21517
21518
21519
21520
21521
21522
21523
21524
21525
21526
21527
21528
21529
21530
21531
21532
21533
21534
21535
21536
21537
21538
21539
21540
21541
21542
21543
21544
21545
21546
21547
21548
21549
21550
21551
21552
21553
21554
21555
21556
21557
21558
21559
21560
21561
21562
21563
21564
21565
21566
21567
21568
21569
21570
21571
21572
21573
21574
21575
21576
21577
21578
21579
21580
21581
21582
21583
21584
21585
21586
21587
21588
21589
21590
21591
21592
21593
21594
21595
21596
21597
21598
21599
21600
21601
21602
21603
21604
21605
21606
21607
21608
21609
21610
21611
21612
21613
21614
21615
21616
21617
21618
21619
21620
21621
21622
21623
21624
21625
21626
21627
21628
21629
21630
21631
21632
21633
21634
21635
21636
21637
21638
21639
21640
21641
21642
21643
21644
21645
21646
21647
21648
21649
21650
21651
21652
21653
21654
21655
21656
21657
21658
21659
21660
21661
21662
21663
21664
21665
21666
21667
21668
21669
21670
21671
21672
21673
21674
21675
21676
21677
21678
21679
21680
21681
21682
21683
21684
21685
21686
21687
21688
21689
21690
21691
21692
21693
21694
21695
21696
21697
21698
21699
21700
21701
21702
21703
21704
21705
21706
21707
21708
21709
21710
21711
21712
21713
21714
21715
21716
21717
21718
21719
21720
21721
21722
21723
21724
21725
21726
21727
21728
21729
21730
21731
21732
21733
21734
21735
21736
21737
21738
21739
21740
21741
21742
21743
21744
21745
21746
21747
21748
21749
21750
21751
21752
21753
21754
21755
21756
21757
21758
21759
21760
21761
21762
21763
21764
21765
21766
21767
21768
21769
21770
21771
21772
21773
21774
21775
21776
21777
21778
21779
21780
21781
21782
21783
21784
21785
21786
21787
21788
21789
21790
21791
21792
21793
21794
21795
21796
21797
21798
21799
21800
21801
21802
21803
21804
21805
21806
21807
21808
21809
21810
21811
21812
21813
21814
21815
21816
21817
21818
21819
21820
21821
21822
21823
21824
21825
21826
21827
21828
21829
21830
21831
21832
21833
21834
21835
21836
21837
21838
21839
21840
21841
21842
21843
21844
21845
21846
21847
21848
21849
21850
21851
21852
21853
21854
21855
21856
21857
21858
21859
21860
21861
21862
21863
21864
21865
21866
21867
21868
21869
21870
21871
21872
21873
21874
21875
21876
21877
21878
21879
21880
21881
21882
21883
21884
21885
21886
21887
21888
21889
21890
21891
21892
21893
21894
21895
21896
21897
21898
21899
21900
21901
21902
21903
21904
21905
21906
21907
21908
21909
21910
21911
21912
21913
21914
21915
21916
21917
21918
21919
21920
21921
21922
21923
21924
21925
21926
21927
21928
21929
21930
21931
21932
21933
21934
21935
21936
21937
21938
21939
21940
21941
21942
21943
21944
21945
21946
21947
21948
21949
21950
21951
21952
21953
21954
21955
21956
21957
21958
21959
21960
21961
21962
21963
21964
21965
21966
21967
21968
21969
21970
21971
21972
21973
21974
21975
21976
21977
21978
21979
21980
21981
21982
21983
21984
21985
21986
21987
21988
21989
21990
21991
21992
21993
21994
21995
21996
21997
21998
21999
22000
22001
22002
22003
22004
22005
22006
22007
22008
22009
22010
22011
22012
22013
22014
22015
22016
22017
22018
22019
22020
22021
22022
22023
22024
22025
22026
22027
22028
22029
22030
22031
22032
22033
22034
22035
22036
22037
22038
22039
22040
22041
22042
22043
22044
22045
22046
22047
22048
22049
22050
22051
22052
22053
22054
22055
22056
22057
22058
22059
22060
22061
22062
22063
22064
22065
22066
22067
22068
22069
22070
22071
22072
22073
22074
22075
22076
22077
22078
22079
22080
22081
22082
22083
22084
22085
22086
22087
22088
22089
22090
22091
22092
22093
22094
22095
22096
22097
22098
22099
22100
22101
22102
22103
22104
22105
22106
22107
22108
22109
22110
22111
22112
22113
22114
22115
22116
22117
22118
22119
22120
22121
22122
22123
22124
22125
22126
22127
22128
22129
22130
22131
22132
22133
22134
22135
22136
22137
22138
22139
22140
22141
22142
22143
22144
22145
22146
22147
22148
22149
22150
22151
22152
22153
22154
22155
22156
22157
22158
22159
22160
22161
22162
22163
22164
22165
22166
22167
22168
22169
22170
22171
22172
22173
22174
22175
22176
22177
22178
22179
22180
22181
22182
22183
22184
22185
22186
22187
22188
22189
22190
22191
22192
22193
22194
22195
22196
22197
22198
22199
22200
22201
22202
22203
22204
22205
22206
22207
22208
22209
22210
22211
22212
22213
22214
22215
22216
22217
22218
22219
22220
22221
22222
22223
22224
22225
22226
22227
22228
22229
22230
22231
22232
22233
22234
22235
22236
22237
22238
22239
22240
22241
22242
22243
22244
22245
22246
22247
22248
22249
22250
22251
22252
22253
22254
22255
22256
22257
22258
22259
22260
22261
22262
22263
22264
22265
22266
22267
22268
22269
22270
22271
22272
22273
22274
22275
22276
22277
22278
22279
22280
22281
22282
22283
22284
22285
22286
22287
22288
22289
22290
22291
22292
22293
22294
22295
22296
22297
22298
22299
22300
22301
22302
22303
22304
22305
22306
22307
22308
22309
22310
22311
22312
22313
22314
22315
22316
22317
22318
22319
22320
22321
22322
22323
22324
22325
22326
22327
22328
22329
22330
22331
22332
22333
22334
22335
22336
22337
22338
22339
22340
22341
22342
22343
22344
22345
22346
22347
22348
22349
22350
22351
22352
22353
22354
22355
22356
22357
22358
22359
22360
22361
22362
22363
22364
22365
22366
22367
22368
22369
22370
22371
22372
22373
22374
22375
22376
22377
22378
22379
22380
22381
22382
22383
22384
22385
22386
22387
22388
22389
22390
22391
22392
22393
22394
22395
22396
22397
22398
22399
22400
22401
22402
22403
22404
22405
22406
22407
22408
22409
22410
22411
22412
22413
22414
22415
22416
22417
22418
22419
22420
22421
22422
22423
22424
22425
22426
22427
22428
22429
22430
22431
22432
22433
22434
22435
22436
22437
22438
22439
22440
22441
22442
22443
22444
22445
22446
22447
22448
22449
22450
22451
22452
22453
22454
22455
22456
22457
22458
22459
22460
22461
22462
22463
22464
22465
22466
22467
22468
22469
22470
22471
22472
22473
22474
22475
22476
22477
22478
22479
22480
22481
22482
22483
22484
22485
22486
22487
22488
22489
22490
22491
22492
22493
22494
22495
22496
22497
22498
22499
22500
22501
22502
22503
22504
22505
22506
22507
22508
22509
22510
22511
22512
22513
22514
22515
22516
22517
22518
22519
22520
22521
22522
22523
22524
22525
22526
22527
22528
22529
22530
22531
22532
22533
22534
22535
22536
22537
22538
22539
22540
22541
22542
22543
22544
22545
22546
22547
22548
22549
22550
22551
22552
22553
22554
22555
22556
22557
22558
22559
22560
22561
22562
22563
22564
22565
22566
22567
22568
22569
22570
22571
22572
22573
22574
22575
22576
22577
22578
22579
22580
22581
22582
22583
22584
22585
22586
22587
22588
22589
22590
22591
22592
22593
22594
22595
22596
22597
22598
22599
22600
22601
22602
22603
22604
22605
22606
22607
22608
22609
22610
22611
22612
22613
22614
22615
22616
22617
22618
22619
22620
22621
22622
22623
22624
22625
22626
22627
22628
22629
22630
22631
22632
22633
22634
22635
22636
22637
22638
22639
22640
22641
22642
22643
22644
22645
22646
22647
22648
22649
22650
22651
22652
22653
22654
22655
22656
22657
22658
22659
22660
22661
22662
22663
22664
22665
22666
22667
22668
22669
22670
22671
22672
22673
22674
22675
22676
22677
22678
22679
22680
22681
22682
22683
22684
22685
22686
22687
22688
22689
22690
22691
22692
22693
22694
22695
22696
22697
22698
22699
22700
22701
22702
22703
22704
22705
22706
22707
22708
22709
22710
22711
22712
22713
22714
22715
22716
22717
22718
22719
22720
22721
22722
22723
22724
22725
22726
22727
22728
22729
22730
22731
22732
22733
22734
22735
22736
22737
22738
22739
22740
22741
22742
22743
22744
22745
22746
22747
22748
22749
22750
22751
22752
22753
22754
22755
22756
22757
22758
22759
22760
22761
22762
22763
22764
22765
22766
22767
22768
22769
22770
22771
22772
22773
22774
22775
22776
22777
22778
22779
22780
22781
22782
22783
22784
22785
22786
22787
22788
22789
22790
22791
22792
22793
22794
22795
22796
22797
22798
22799
22800
22801
22802
22803
22804
22805
22806
22807
22808
22809
22810
22811
22812
22813
22814
22815
22816
22817
22818
22819
22820
22821
22822
22823
22824
22825
22826
22827
22828
22829
22830
22831
22832
22833
22834
22835
22836
22837
22838
22839
22840
22841
22842
22843
22844
22845
22846
22847
22848
22849
22850
22851
22852
22853
22854
22855
22856
22857
22858
22859
22860
22861
22862
22863
22864
22865
22866
22867
22868
22869
22870
22871
22872
22873
22874
22875
22876
22877
22878
22879
22880
22881
22882
22883
22884
22885
22886
22887
22888
22889
22890
22891
22892
22893
22894
22895
22896
22897
22898
22899
22900
22901
22902
22903
22904
22905
22906
22907
22908
22909
22910
22911
22912
22913
22914
22915
22916
22917
22918
22919
22920
22921
22922
22923
22924
22925
22926
22927
22928
22929
22930
22931
22932
22933
22934
22935
22936
22937
22938
22939
22940
22941
22942
22943
22944
22945
22946
22947
22948
22949
22950
22951
22952
22953
22954
22955
22956
22957
22958
22959
22960
22961
22962
22963
22964
22965
22966
22967
22968
22969
22970
22971
22972
22973
22974
22975
22976
22977
22978
22979
22980
22981
22982
22983
22984
22985
22986
22987
22988
22989
22990
22991
22992
22993
22994
22995
22996
22997
22998
22999
23000
23001
23002
23003
23004
23005
23006
23007
23008
23009
23010
23011
23012
23013
23014
23015
23016
23017
23018
23019
23020
23021
23022
23023
23024
23025
23026
23027
23028
23029
23030
23031
23032
23033
23034
23035
23036
23037
23038
23039
23040
23041
23042
23043
23044
23045
23046
23047
23048
23049
23050
23051
23052
23053
23054
23055
23056
23057
23058
23059
23060
23061
23062
23063
23064
23065
23066
23067
23068
23069
23070
23071
23072
23073
23074
23075
23076
23077
23078
23079
23080
23081
23082
23083
23084
23085
23086
23087
23088
23089
23090
23091
23092
23093
23094
23095
23096
23097
23098
23099
23100
23101
23102
23103
23104
23105
23106
23107
23108
23109
23110
23111
23112
23113
23114
23115
23116
23117
23118
23119
23120
23121
23122
23123
23124
23125
23126
23127
23128
23129
23130
23131
23132
23133
23134
23135
23136
23137
23138
23139
23140
23141
23142
23143
23144
23145
23146
23147
23148
23149
23150
23151
23152
23153
23154
23155
23156
23157
23158
23159
23160
23161
23162
23163
23164
23165
23166
23167
23168
23169
23170
23171
23172
23173
23174
23175
23176
23177
23178
23179
23180
23181
23182
23183
23184
23185
23186
23187
23188
23189
23190
23191
23192
23193
23194
23195
23196
23197
23198
23199
23200
23201
23202
23203
23204
23205
23206
23207
23208
23209
23210
23211
23212
23213
23214
23215
23216
23217
23218
23219
23220
23221
23222
23223
23224
23225
23226
23227
23228
23229
23230
23231
23232
23233
23234
23235
23236
23237
23238
23239
23240
23241
23242
23243
23244
23245
23246
23247
23248
23249
23250
23251
23252
23253
23254
23255
23256
23257
23258
23259
23260
23261
23262
23263
23264
23265
23266
23267
23268
23269
23270
23271
23272
23273
23274
23275
23276
23277
23278
23279
23280
23281
23282
23283
23284
23285
23286
23287
23288
23289
23290
23291
23292
23293
23294
23295
23296
23297
23298
23299
23300
23301
23302
23303
23304
23305
23306
23307
23308
23309
23310
23311
23312
23313
23314
23315
23316
23317
23318
23319
23320
23321
23322
23323
23324
23325
23326
23327
23328
23329
23330
23331
23332
23333
23334
23335
23336
23337
23338
23339
23340
23341
23342
23343
23344
23345
23346
23347
23348
23349
23350
23351
23352
23353
23354
23355
23356
23357
23358
23359
23360
23361
23362
23363
23364
23365
23366
23367
23368
23369
23370
23371
23372
23373
23374
23375
23376
23377
23378
23379
23380
23381
23382
23383
23384
23385
23386
23387
23388
23389
23390
23391
23392
23393
23394
23395
23396
23397
23398
23399
23400
23401
23402
23403
23404
23405
23406
23407
23408
23409
23410
23411
23412
23413
23414
23415
23416
23417
23418
23419
23420
23421
23422
23423
23424
23425
23426
23427
23428
23429
23430
23431
23432
23433
23434
23435
23436
23437
23438
23439
23440
23441
23442
23443
23444
23445
23446
23447
23448
23449
23450
23451
23452
23453
23454
23455
23456
23457
23458
23459
23460
23461
23462
23463
23464
23465
23466
23467
23468
23469
23470
23471
23472
23473
23474
23475
23476
23477
23478
23479
23480
23481
23482
23483
23484
23485
23486
23487
23488
23489
23490
23491
23492
23493
23494
23495
23496
23497
23498
23499
23500
23501
23502
23503
23504
23505
23506
23507
23508
23509
23510
23511
23512
23513
23514
23515
23516
23517
23518
23519
23520
23521
23522
23523
23524
23525
23526
23527
23528
23529
23530
23531
23532
23533
23534
23535
23536
23537
23538
23539
23540
23541
23542
23543
23544
23545
23546
23547
23548
23549
23550
23551
23552
23553
23554
23555
23556
23557
23558
23559
23560
23561
23562
23563
23564
23565
23566
23567
23568
23569
23570
23571
23572
23573
23574
23575
23576
23577
23578
23579
23580
23581
23582
23583
23584
23585
23586
23587
23588
23589
23590
23591
23592
23593
23594
23595
23596
23597
23598
23599
23600
23601
23602
23603
23604
23605
23606
23607
23608
23609
23610
23611
23612
23613
23614
23615
23616
23617
23618
23619
23620
23621
23622
23623
23624
23625
23626
23627
23628
23629
23630
23631
23632
23633
23634
23635
23636
23637
23638
23639
23640
23641
23642
23643
23644
23645
23646
23647
23648
23649
23650
23651
23652
23653
23654
23655
23656
23657
23658
23659
23660
23661
23662
23663
23664
23665
23666
23667
23668
23669
23670
23671
23672
23673
23674
23675
23676
23677
23678
23679
23680
23681
23682
23683
23684
23685
23686
23687
23688
23689
23690
23691
23692
23693
23694
23695
23696
23697
23698
23699
23700
23701
23702
23703
23704
23705
23706
23707
23708
23709
23710
23711
23712
23713
23714
23715
23716
23717
23718
23719
23720
23721
23722
23723
23724
23725
23726
23727
23728
23729
23730
23731
23732
23733
23734
23735
23736
23737
23738
23739
23740
23741
23742
23743
23744
23745
23746
23747
23748
23749
23750
23751
23752
23753
23754
23755
23756
23757
23758
23759
23760
23761
23762
23763
23764
23765
23766
23767
23768
23769
23770
23771
23772
23773
23774
23775
23776
23777
23778
23779
23780
23781
23782
23783
23784
23785
23786
23787
23788
23789
23790
23791
23792
23793
23794
23795
23796
23797
23798
23799
23800
23801
23802
23803
23804
23805
23806
23807
23808
23809
23810
23811
23812
23813
23814
23815
23816
23817
23818
23819
23820
23821
23822
23823
23824
23825
23826
23827
23828
23829
23830
23831
23832
23833
23834
23835
23836
23837
23838
23839
23840
23841
23842
23843
23844
23845
23846
23847
23848
23849
23850
23851
23852
23853
23854
23855
23856
23857
23858
23859
23860
23861
23862
23863
23864
23865
23866
23867
23868
23869
23870
23871
23872
23873
23874
23875
23876
23877
23878
23879
23880
23881
23882
23883
23884
23885
23886
23887
23888
23889
23890
23891
23892
23893
23894
23895
23896
23897
23898
23899
23900
23901
23902
23903
23904
23905
23906
23907
23908
23909
23910
23911
23912
23913
23914
23915
23916
23917
23918
23919
23920
23921
23922
23923
23924
23925
23926
23927
23928
23929
23930
23931
23932
23933
23934
23935
23936
23937
23938
23939
23940
23941
23942
23943
23944
23945
23946
23947
23948
23949
23950
23951
23952
23953
23954
23955
23956
23957
23958
23959
23960
23961
23962
23963
23964
23965
23966
23967
23968
23969
23970
23971
23972
23973
23974
23975
23976
23977
23978
23979
23980
23981
23982
23983
23984
23985
23986
23987
23988
23989
23990
23991
23992
23993
23994
23995
23996
23997
23998
23999
24000
24001
24002
24003
24004
24005
24006
24007
24008
24009
24010
24011
24012
24013
24014
24015
24016
24017
24018
24019
24020
24021
24022
24023
24024
24025
24026
24027
24028
24029
24030
24031
24032
24033
24034
24035
24036
24037
24038
24039
24040
24041
24042
24043
24044
24045
24046
24047
24048
24049
24050
24051
24052
24053
24054
24055
24056
24057
24058
24059
24060
24061
24062
24063
24064
24065
24066
24067
24068
24069
24070
24071
24072
24073
24074
24075
24076
24077
24078
24079
24080
24081
24082
24083
24084
24085
24086
24087
24088
24089
24090
24091
24092
24093
24094
24095
24096
24097
24098
24099
24100
24101
24102
24103
24104
24105
24106
24107
24108
24109
24110
24111
24112
24113
24114
24115
24116
24117
24118
24119
24120
24121
24122
24123
24124
24125
24126
24127
24128
24129
24130
24131
24132
24133
24134
24135
24136
24137
24138
24139
24140
24141
24142
24143
24144
24145
24146
24147
24148
24149
24150
24151
24152
24153
24154
24155
24156
24157
24158
24159
24160
24161
24162
24163
24164
24165
24166
24167
24168
24169
24170
24171
24172
24173
24174
24175
24176
24177
24178
24179
24180
24181
24182
24183
24184
24185
24186
24187
24188
24189
24190
24191
24192
24193
24194
24195
24196
24197
24198
24199
24200
24201
24202
24203
24204
24205
24206
24207
24208
24209
24210
24211
24212
24213
24214
24215
24216
24217
24218
24219
24220
24221
24222
24223
24224
24225
24226
24227
24228
24229
24230
24231
24232
24233
24234
24235
24236
24237
24238
24239
24240
24241
24242
24243
24244
24245
24246
24247
24248
24249
24250
24251
24252
24253
24254
24255
24256
24257
24258
24259
24260
24261
24262
24263
24264
24265
24266
24267
24268
24269
24270
24271
24272
24273
24274
24275
24276
24277
24278
24279
24280
24281
24282
24283
24284
24285
24286
24287
24288
24289
24290
24291
24292
24293
24294
24295
24296
24297
24298
24299
24300
24301
24302
24303
24304
24305
24306
24307
24308
24309
24310
24311
24312
24313
24314
24315
24316
24317
24318
24319
24320
24321
24322
24323
24324
24325
24326
24327
24328
24329
24330
24331
24332
24333
24334
24335
24336
24337
24338
24339
24340
24341
24342
24343
24344
24345
24346
24347
24348
24349
24350
24351
24352
24353
24354
24355
24356
24357
24358
24359
24360
24361
24362
24363
24364
24365
24366
24367
24368
24369
24370
24371
24372
24373
24374
24375
24376
24377
24378
24379
24380
24381
24382
24383
24384
24385
24386
24387
24388
24389
24390
24391
24392
24393
24394
24395
24396
24397
24398
24399
24400
24401
24402
24403
24404
24405
24406
24407
24408
24409
24410
24411
24412
24413
24414
24415
24416
24417
24418
24419
24420
24421
24422
24423
24424
24425
24426
24427
24428
24429
24430
24431
24432
24433
24434
24435
24436
24437
24438
24439
24440
24441
24442
24443
24444
24445
24446
24447
24448
24449
24450
24451
24452
24453
24454
24455
24456
24457
24458
24459
24460
24461
24462
24463
24464
24465
24466
24467
24468
24469
24470
24471
24472
24473
24474
24475
24476
24477
24478
24479
24480
24481
24482
24483
24484
24485
24486
24487
24488
24489
24490
24491
24492
24493
24494
24495
24496
24497
24498
24499
24500
24501
24502
24503
24504
24505
24506
24507
24508
24509
24510
24511
24512
24513
24514
24515
24516
24517
24518
24519
24520
24521
24522
24523
24524
24525
24526
24527
24528
24529
24530
24531
24532
24533
24534
24535
24536
24537
24538
24539
24540
24541
24542
24543
24544
24545
24546
24547
24548
24549
24550
24551
24552
24553
24554
24555
24556
24557
24558
24559
24560
24561
24562
24563
24564
24565
24566
24567
24568
24569
24570
24571
24572
24573
24574
24575
24576
24577
24578
24579
24580
24581
24582
24583
24584
24585
24586
24587
24588
24589
24590
24591
24592
24593
24594
24595
24596
24597
24598
24599
24600
24601
24602
24603
24604
24605
24606
24607
24608
24609
24610
24611
24612
24613
24614
24615
24616
24617
24618
24619
24620
24621
24622
24623
24624
24625
24626
24627
24628
24629
24630
24631
24632
24633
24634
24635
24636
24637
24638
24639
24640
24641
24642
24643
24644
24645
24646
24647
24648
24649
24650
24651
24652
24653
24654
24655
24656
24657
24658
24659
24660
24661
24662
24663
24664
24665
24666
24667
24668
24669
24670
24671
24672
24673
24674
24675
24676
24677
24678
24679
24680
24681
24682
24683
24684
24685
24686
24687
24688
24689
24690
24691
24692
24693
24694
24695
24696
24697
24698
24699
24700
24701
24702
24703
24704
24705
24706
24707
24708
24709
24710
24711
24712
24713
24714
24715
24716
24717
24718
24719
24720
24721
24722
24723
24724
24725
24726
24727
24728
24729
24730
24731
24732
24733
24734
24735
24736
24737
24738
24739
24740
24741
24742
24743
24744
24745
24746
24747
24748
24749
24750
24751
24752
24753
24754
24755
24756
24757
24758
24759
24760
24761
24762
24763
24764
24765
24766
24767
24768
24769
24770
24771
24772
24773
24774
24775
24776
24777
24778
24779
24780
24781
24782
24783
24784
24785
24786
24787
24788
24789
24790
24791
24792
24793
24794
24795
24796
24797
24798
24799
24800
24801
24802
24803
24804
24805
24806
24807
24808
24809
24810
24811
24812
24813
24814
24815
24816
24817
24818
24819
24820
24821
24822
24823
24824
24825
24826
24827
24828
24829
24830
24831
24832
24833
24834
24835
24836
24837
24838
24839
24840
24841
24842
24843
24844
24845
24846
24847
24848
24849
24850
24851
24852
24853
24854
24855
24856
24857
24858
24859
24860
24861
24862
24863
24864
24865
24866
24867
24868
24869
24870
24871
24872
24873
24874
24875
24876
24877
24878
24879
24880
24881
24882
24883
24884
24885
24886
24887
24888
24889
24890
24891
24892
24893
24894
24895
24896
24897
24898
24899
24900
24901
24902
24903
24904
24905
24906
24907
24908
24909
24910
24911
24912
24913
24914
24915
24916
24917
24918
24919
24920
24921
24922
24923
24924
24925
24926
24927
24928
24929
24930
24931
24932
24933
24934
24935
24936
24937
24938
24939
24940
24941
24942
24943
24944
24945
24946
24947
24948
24949
24950
24951
24952
24953
24954
24955
24956
24957
24958
24959
24960
24961
24962
24963
24964
24965
24966
24967
24968
24969
24970
24971
24972
24973
24974
24975
24976
24977
24978
24979
24980
24981
24982
24983
24984
24985
24986
24987
24988
24989
24990
24991
24992
24993
24994
24995
24996
24997
24998
24999
25000
25001
25002
25003
25004
25005
25006
25007
25008
25009
25010
25011
25012
25013
25014
25015
25016
25017
25018
25019
25020
25021
25022
25023
25024
25025
25026
25027
25028
25029
25030
25031
25032
25033
25034
25035
25036
25037
25038
25039
25040
25041
25042
25043
25044
25045
25046
25047
25048
25049
25050
25051
25052
25053
25054
25055
25056
25057
25058
25059
25060
25061
25062
25063
25064
25065
25066
25067
25068
25069
25070
25071
25072
25073
25074
25075
25076
25077
25078
25079
25080
25081
25082
25083
25084
25085
25086
25087
25088
25089
25090
25091
25092
25093
25094
25095
25096
25097
25098
25099
25100
25101
25102
25103
25104
25105
25106
25107
25108
25109
25110
25111
25112
25113
25114
25115
25116
25117
25118
25119
25120
25121
25122
25123
25124
25125
25126
25127
25128
25129
25130
25131
25132
25133
25134
25135
25136
25137
25138
25139
25140
25141
25142
25143
25144
25145
25146
25147
25148
25149
25150
25151
25152
25153
25154
25155
25156
25157
25158
25159
25160
25161
25162
25163
25164
25165
25166
25167
25168
25169
25170
25171
25172
25173
25174
25175
25176
25177
25178
25179
25180
25181
25182
25183
25184
25185
25186
25187
25188
25189
25190
25191
25192
25193
25194
25195
25196
25197
25198
25199
25200
25201
25202
25203
25204
25205
25206
25207
25208
25209
25210
25211
25212
25213
25214
25215
25216
25217
25218
25219
25220
25221
25222
25223
25224
25225
25226
25227
25228
25229
25230
25231
25232
25233
25234
25235
25236
25237
25238
25239
25240
25241
25242
25243
25244
25245
25246
25247
25248
25249
25250
25251
25252
25253
25254
25255
25256
25257
25258
25259
25260
25261
25262
25263
25264
25265
25266
25267
25268
25269
25270
25271
25272
25273
25274
25275
25276
25277
25278
25279
25280
25281
25282
25283
25284
25285
25286
25287
25288
25289
25290
25291
25292
25293
25294
25295
25296
25297
25298
25299
25300
25301
25302
25303
25304
25305
25306
25307
25308
25309
25310
25311
25312
25313
25314
25315
25316
25317
25318
25319
25320
25321
25322
25323
25324
25325
25326
25327
25328
25329
25330
25331
25332
25333
25334
25335
25336
25337
25338
25339
25340
25341
25342
25343
25344
25345
25346
25347
25348
25349
25350
25351
25352
25353
25354
25355
25356
25357
25358
25359
25360
25361
25362
25363
25364
25365
25366
25367
25368
25369
25370
25371
25372
25373
25374
25375
25376
25377
25378
25379
25380
25381
25382
25383
25384
25385
25386
25387
25388
25389
25390
25391
25392
25393
25394
25395
25396
25397
25398
25399
25400
25401
25402
25403
25404
25405
25406
25407
25408
25409
25410
25411
25412
25413
25414
25415
25416
25417
25418
25419
25420
25421
25422
25423
25424
25425
25426
25427
25428
25429
25430
25431
25432
25433
25434
25435
25436
25437
25438
25439
25440
25441
25442
25443
25444
25445
25446
25447
25448
25449
25450
25451
25452
25453
25454
25455
25456
25457
25458
25459
25460
25461
25462
25463
25464
25465
25466
25467
25468
25469
25470
25471
25472
25473
25474
25475
25476
25477
25478
25479
25480
25481
25482
25483
25484
25485
25486
25487
25488
25489
25490
25491
25492
25493
25494
25495
25496
25497
25498
25499
25500
25501
25502
25503
25504
25505
25506
25507
25508
25509
25510
25511
25512
25513
25514
25515
25516
25517
25518
25519
25520
25521
25522
25523
25524
25525
25526
25527
25528
25529
25530
25531
25532
25533
25534
25535
25536
25537
25538
25539
25540
25541
25542
25543
25544
25545
25546
25547
25548
25549
25550
25551
25552
25553
25554
25555
25556
25557
25558
25559
25560
25561
25562
25563
25564
25565
25566
25567
25568
25569
25570
25571
25572
25573
25574
25575
25576
25577
25578
25579
25580
25581
25582
25583
25584
25585
25586
25587
25588
25589
25590
25591
25592
25593
25594
25595
25596
25597
25598
25599
25600
25601
25602
25603
25604
25605
25606
25607
25608
25609
25610
25611
25612
25613
25614
25615
25616
25617
25618
25619
25620
25621
25622
25623
25624
25625
25626
25627
25628
25629
25630
25631
25632
25633
25634
25635
25636
25637
25638
25639
25640
25641
25642
25643
25644
25645
25646
25647
25648
25649
25650
25651
25652
25653
25654
25655
25656
25657
25658
25659
25660
25661
25662
25663
25664
25665
25666
25667
25668
25669
25670
25671
25672
25673
25674
25675
25676
25677
25678
25679
25680
25681
25682
25683
25684
25685
25686
25687
25688
25689
25690
25691
25692
25693
25694
25695
25696
25697
25698
25699
25700
25701
25702
25703
25704
25705
25706
25707
25708
25709
25710
25711
25712
25713
25714
25715
25716
25717
25718
25719
25720
25721
25722
25723
25724
25725
25726
25727
25728
25729
25730
25731
25732
25733
25734
25735
25736
25737
25738
25739
25740
25741
25742
25743
25744
25745
25746
25747
25748
25749
25750
25751
25752
25753
25754
25755
25756
25757
25758
25759
25760
25761
25762
25763
25764
25765
25766
25767
25768
25769
25770
25771
25772
25773
25774
25775
25776
25777
25778
25779
25780
25781
25782
25783
25784
25785
25786
25787
25788
25789
25790
25791
25792
25793
25794
25795
25796
25797
25798
25799
25800
25801
25802
25803
25804
25805
25806
25807
25808
25809
25810
25811
25812
25813
25814
25815
25816
25817
25818
25819
25820
25821
25822
25823
25824
25825
25826
25827
25828
25829
25830
25831
25832
25833
25834
25835
25836
25837
25838
25839
25840
25841
25842
25843
25844
25845
25846
25847
25848
25849
25850
25851
25852
25853
25854
25855
25856
25857
25858
25859
25860
25861
25862
25863
25864
25865
25866
25867
25868
25869
25870
25871
25872
25873
25874
25875
25876
25877
25878
25879
25880
25881
25882
25883
25884
25885
25886
25887
25888
25889
25890
25891
25892
25893
25894
25895
25896
25897
25898
25899
25900
25901
25902
25903
25904
25905
25906
25907
25908
25909
25910
25911
25912
25913
25914
25915
25916
25917
25918
25919
25920
25921
25922
25923
25924
25925
25926
25927
25928
25929
25930
25931
25932
25933
25934
25935
25936
25937
25938
25939
25940
25941
25942
25943
25944
25945
25946
25947
25948
25949
25950
25951
25952
25953
25954
25955
25956
25957
25958
25959
25960
25961
25962
25963
25964
25965
25966
25967
25968
25969
25970
25971
25972
25973
25974
25975
25976
25977
25978
25979
25980
25981
25982
25983
25984
25985
25986
25987
25988
25989
25990
25991
25992
25993
25994
25995
25996
25997
25998
25999
26000
26001
26002
26003
26004
26005
26006
26007
26008
26009
26010
26011
26012
26013
26014
26015
26016
26017
26018
26019
26020
26021
26022
26023
26024
26025
26026
26027
26028
26029
26030
26031
26032
26033
26034
26035
26036
26037
26038
26039
26040
26041
26042
26043
26044
26045
26046
26047
26048
26049
26050
26051
26052
26053
26054
26055
26056
26057
26058
26059
26060
26061
26062
26063
26064
26065
26066
26067
26068
26069
26070
26071
26072
26073
26074
26075
26076
26077
26078
26079
26080
26081
26082
26083
26084
26085
26086
26087
26088
26089
26090
26091
26092
26093
26094
26095
26096
26097
26098
26099
26100
26101
26102
26103
26104
26105
26106
26107
26108
26109
26110
26111
26112
26113
26114
26115
26116
26117
26118
26119
26120
26121
26122
26123
26124
26125
26126
26127
26128
26129
26130
26131
26132
26133
26134
26135
26136
26137
26138
26139
26140
26141
26142
26143
26144
26145
26146
26147
26148
26149
26150
26151
26152
26153
26154
26155
26156
26157
26158
26159
26160
26161
26162
26163
26164
26165
26166
26167
26168
26169
26170
26171
26172
26173
26174
26175
26176
26177
26178
26179
26180
26181
26182
26183
26184
26185
26186
26187
26188
26189
26190
26191
26192
26193
26194
26195
26196
26197
26198
26199
26200
26201
26202
26203
26204
26205
26206
26207
26208
26209
26210
26211
26212
26213
26214
26215
26216
26217
26218
26219
26220
26221
26222
26223
26224
26225
26226
26227
26228
26229
26230
26231
26232
26233
26234
26235
26236
26237
26238
26239
26240
26241
26242
26243
26244
26245
26246
26247
26248
26249
26250
26251
26252
26253
26254
26255
26256
26257
26258
26259
26260
26261
26262
26263
26264
26265
26266
26267
26268
26269
26270
26271
26272
26273
26274
26275
26276
26277
26278
26279
26280
26281
26282
26283
26284
26285
26286
26287
26288
26289
26290
26291
26292
26293
26294
26295
26296
26297
26298
26299
26300
26301
26302
26303
26304
26305
26306
26307
26308
26309
26310
26311
26312
26313
26314
26315
26316
26317
26318
26319
26320
26321
26322
26323
26324
26325
26326
26327
26328
26329
26330
26331
26332
26333
26334
26335
26336
26337
26338
26339
26340
26341
26342
26343
26344
26345
26346
26347
26348
26349
26350
26351
26352
26353
26354
26355
26356
26357
26358
26359
26360
26361
26362
26363
26364
26365
26366
26367
26368
26369
26370
26371
26372
26373
26374
26375
26376
26377
26378
26379
26380
26381
26382
26383
26384
26385
26386
26387
26388
26389
26390
26391
26392
26393
26394
26395
26396
26397
26398
26399
26400
26401
26402
26403
26404
26405
26406
26407
26408
26409
26410
26411
26412
26413
26414
26415
26416
26417
26418
26419
26420
26421
26422
26423
26424
26425
26426
26427
26428
26429
26430
26431
26432
26433
26434
26435
26436
26437
26438
26439
26440
26441
26442
26443
26444
26445
26446
26447
26448
26449
26450
26451
26452
26453
26454
26455
26456
26457
26458
26459
26460
26461
26462
26463
26464
26465
26466
26467
26468
26469
26470
26471
26472
26473
26474
26475
26476
26477
26478
26479
26480
26481
26482
26483
26484
26485
26486
26487
26488
26489
26490
26491
26492
26493
26494
26495
26496
26497
26498
26499
26500
26501
26502
26503
26504
26505
26506
26507
26508
26509
26510
26511
26512
26513
26514
26515
26516
26517
26518
26519
26520
26521
26522
26523
26524
26525
26526
26527
26528
26529
26530
26531
26532
26533
26534
26535
26536
26537
26538
26539
26540
26541
26542
26543
26544
26545
26546
26547
26548
26549
26550
26551
26552
26553
26554
26555
26556
26557
26558
26559
26560
26561
26562
26563
26564
26565
26566
26567
26568
26569
26570
26571
26572
26573
26574
26575
26576
26577
26578
26579
26580
26581
26582
26583
26584
26585
26586
26587
26588
26589
26590
26591
26592
26593
26594
26595
26596
26597
26598
26599
26600
26601
26602
26603
26604
26605
26606
26607
26608
26609
26610
26611
26612
26613
26614
26615
26616
26617
26618
26619
26620
26621
26622
26623
26624
26625
26626
26627
26628
26629
26630
26631
26632
26633
26634
26635
26636
26637
26638
26639
26640
26641
26642
26643
26644
26645
26646
26647
26648
26649
26650
26651
26652
26653
26654
26655
26656
26657
26658
26659
26660
26661
26662
26663
26664
26665
26666
26667
26668
26669
26670
26671
26672
26673
26674
26675
26676
26677
26678
26679
26680
26681
26682
26683
26684
26685
26686
26687
26688
26689
26690
26691
26692
26693
26694
26695
26696
26697
26698
26699
26700
26701
26702
26703
26704
26705
26706
26707
26708
26709
26710
26711
26712
26713
26714
26715
26716
26717
26718
26719
26720
26721
26722
26723
26724
26725
26726
26727
26728
26729
26730
26731
26732
26733
26734
26735
26736
26737
26738
26739
26740
26741
26742
26743
26744
26745
26746
26747
26748
26749
26750
26751
26752
26753
26754
26755
26756
26757
26758
26759
26760
26761
26762
26763
26764
26765
26766
26767
26768
26769
26770
26771
26772
26773
26774
26775
26776
26777
26778
26779
26780
26781
26782
26783
26784
26785
26786
26787
26788
26789
26790
26791
26792
26793
26794
26795
26796
26797
26798
26799
26800
26801
26802
26803
26804
26805
26806
26807
26808
26809
26810
26811
26812
26813
26814
26815
26816
26817
26818
26819
26820
26821
26822
26823
26824
26825
26826
26827
26828
26829
26830
26831
26832
26833
26834
26835
26836
26837
26838
26839
26840
26841
26842
26843
26844
26845
26846
26847
26848
26849
26850
26851
26852
26853
26854
26855
26856
26857
26858
26859
26860
26861
26862
26863
26864
26865
26866
26867
26868
26869
26870
26871
26872
26873
26874
26875
26876
26877
26878
26879
26880
26881
26882
26883
26884
26885
26886
26887
26888
26889
26890
26891
26892
26893
26894
26895
26896
26897
26898
26899
26900
26901
26902
26903
26904
26905
26906
26907
26908
26909
26910
26911
26912
26913
26914
26915
26916
26917
26918
26919
26920
26921
26922
26923
26924
26925
26926
26927
26928
26929
26930
26931
26932
26933
26934
26935
26936
26937
26938
26939
26940
26941
26942
26943
26944
26945
26946
26947
26948
26949
26950
26951
26952
26953
26954
26955
26956
26957
26958
26959
26960
26961
26962
26963
26964
26965
26966
26967
26968
26969
26970
26971
26972
26973
26974
26975
26976
26977
26978
26979
26980
26981
26982
26983
26984
26985
26986
26987
26988
26989
26990
26991
26992
26993
26994
26995
26996
26997
26998
26999
27000
27001
27002
27003
27004
27005
27006
27007
27008
27009
27010
27011
27012
27013
27014
27015
27016
27017
27018
27019
27020
27021
27022
27023
27024
27025
27026
27027
27028
27029
27030
27031
27032
27033
27034
27035
27036
27037
27038
27039
27040
27041
27042
27043
27044
27045
27046
27047
27048
27049
27050
27051
27052
27053
27054
27055
27056
27057
27058
27059
27060
27061
27062
27063
27064
27065
27066
27067
27068
27069
27070
27071
27072
27073
27074
27075
27076
27077
27078
27079
27080
27081
27082
27083
27084
27085
27086
27087
27088
27089
27090
27091
27092
27093
27094
27095
27096
27097
27098
27099
27100
27101
27102
27103
27104
27105
27106
27107
27108
27109
27110
27111
27112
27113
27114
27115
27116
27117
27118
27119
27120
27121
27122
27123
27124
27125
27126
27127
27128
27129
27130
27131
27132
27133
27134
27135
27136
27137
27138
27139
27140
27141
27142
27143
27144
27145
27146
27147
27148
27149
27150
27151
27152
27153
27154
27155
27156
27157
27158
27159
27160
27161
27162
27163
27164
27165
27166
27167
27168
27169
27170
27171
27172
27173
27174
27175
27176
27177
27178
27179
27180
27181
27182
27183
27184
27185
27186
27187
27188
27189
27190
27191
27192
27193
27194
27195
27196
27197
27198
27199
27200
27201
27202
27203
27204
27205
27206
27207
27208
27209
27210
27211
27212
27213
27214
27215
27216
27217
27218
27219
27220
27221
27222
27223
27224
27225
27226
27227
27228
27229
27230
27231
27232
27233
27234
27235
27236
27237
27238
27239
27240
27241
27242
27243
27244
27245
27246
27247
27248
27249
27250
27251
27252
27253
27254
27255
27256
27257
27258
27259
27260
27261
27262
27263
27264
27265
27266
27267
27268
27269
27270
27271
27272
27273
27274
27275
27276
27277
27278
27279
27280
27281
27282
27283
27284
27285
27286
27287
27288
27289
27290
27291
27292
27293
27294
27295
27296
27297
27298
27299
27300
27301
27302
27303
27304
27305
27306
27307
27308
27309
27310
27311
27312
27313
27314
27315
27316
27317
27318
27319
27320
27321
27322
27323
27324
27325
27326
27327
27328
27329
27330
27331
27332
27333
27334
27335
27336
27337
27338
27339
27340
27341
27342
27343
27344
27345
27346
27347
27348
27349
27350
27351
27352
27353
27354
27355
27356
27357
27358
27359
27360
27361
27362
27363
27364
27365
27366
27367
27368
27369
27370
27371
27372
27373
27374
27375
27376
27377
27378
27379
27380
27381
27382
27383
27384
27385
27386
27387
27388
27389
27390
27391
27392
27393
27394
27395
27396
27397
27398
27399
27400
27401
27402
27403
27404
27405
27406
27407
27408
27409
27410
27411
27412
27413
27414
27415
27416
27417
27418
27419
27420
27421
27422
27423
27424
27425
27426
27427
27428
27429
27430
27431
27432
27433
27434
27435
27436
27437
27438
27439
27440
27441
27442
27443
27444
27445
27446
27447
27448
27449
27450
27451
27452
27453
27454
27455
27456
27457
27458
27459
27460
27461
27462
27463
27464
27465
27466
27467
27468
27469
27470
27471
27472
27473
27474
27475
27476
27477
27478
27479
27480
27481
27482
27483
27484
27485
27486
27487
27488
27489
27490
27491
27492
27493
27494
27495
27496
27497
27498
27499
27500
27501
27502
27503
27504
27505
27506
27507
27508
27509
27510
27511
27512
27513
27514
27515
27516
27517
27518
27519
27520
27521
27522
27523
27524
27525
27526
27527
27528
27529
27530
27531
27532
27533
27534
27535
27536
27537
27538
27539
27540
27541
27542
27543
27544
27545
27546
27547
27548
27549
27550
27551
27552
27553
27554
27555
27556
27557
27558
27559
27560
27561
27562
27563
27564
27565
27566
27567
27568
27569
27570
27571
27572
27573
27574
27575
27576
27577
27578
27579
27580
27581
27582
27583
27584
27585
27586
27587
27588
27589
27590
27591
27592
27593
27594
27595
27596
27597
27598
27599
27600
27601
27602
27603
27604
27605
27606
27607
27608
27609
27610
27611
27612
27613
27614
27615
27616
27617
27618
27619
27620
27621
27622
27623
27624
27625
27626
27627
27628
27629
27630
27631
27632
27633
27634
27635
27636
27637
27638
27639
27640
27641
27642
27643
27644
27645
27646
27647
27648
27649
27650
27651
27652
27653
27654
27655
27656
27657
27658
27659
27660
27661
27662
27663
27664
27665
27666
27667
27668
27669
27670
27671
27672
27673
27674
27675
27676
27677
27678
27679
27680
27681
27682
27683
27684
27685
27686
27687
27688
27689
27690
27691
27692
27693
27694
27695
27696
27697
27698
27699
27700
27701
27702
27703
27704
27705
27706
27707
27708
27709
27710
27711
27712
27713
27714
27715
27716
27717
27718
27719
27720
27721
27722
27723
27724
27725
27726
27727
27728
27729
27730
27731
27732
27733
27734
27735
27736
27737
27738
27739
27740
27741
27742
27743
27744
27745
27746
27747
27748
27749
27750
27751
27752
27753
27754
27755
27756
27757
27758
27759
27760
27761
27762
27763
27764
27765
27766
27767
27768
27769
27770
27771
27772
27773
27774
27775
27776
27777
27778
27779
27780
27781
27782
27783
27784
27785
27786
27787
27788
27789
27790
27791
27792
27793
27794
27795
27796
27797
27798
27799
27800
27801
27802
27803
27804
27805
27806
27807
27808
27809
27810
27811
27812
27813
27814
27815
27816
27817
27818
27819
27820
27821
27822
27823
27824
27825
27826
27827
27828
27829
27830
27831
27832
27833
27834
27835
27836
27837
27838
27839
27840
27841
27842
27843
27844
27845
27846
27847
27848
27849
27850
27851
27852
27853
27854
27855
27856
27857
27858
27859
27860
27861
27862
27863
27864
27865
27866
27867
27868
27869
27870
27871
27872
27873
27874
27875
27876
27877
27878
27879
27880
27881
27882
27883
27884
27885
27886
27887
27888
27889
27890
27891
27892
27893
27894
27895
27896
27897
27898
27899
27900
27901
27902
27903
27904
27905
27906
27907
27908

<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
"http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="la" lang="la">
<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=utf-8" />
<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
<title>The Project Gutenberg eBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin</title>

<style type="text/css">

body { margin-left: 20%;
       margin-right: 20%;
       text-align: justify; }

h1, h2, h3, h4, h5, h6 {text-align: center; font-style: normal; font-weight:
normal; line-height: 1.5; margin-top: .5em; margin-bottom: .5em;}

h1 {font-size: 300%;
    margin-top: 0.6em;
    margin-bottom: 0.6em;
    letter-spacing: 0.12em;
    word-spacing: 0.2em;
    text-indent: 0em;}
h2 {font-size: 150%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1em;}
h3 {font-size: 150%; margin-top: 2em;}
h4 {font-size: 120%;}
h5 {font-size: 110%;}
h6 {font-size: 90%;}

hr {width: 80%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em;}

div.chapter {page-break-before: always; margin-top: 4em;}

p {text-indent: 1em;
   margin-top: 0.25em;
   margin-bottom: 0.25em; }

sup { vertical-align: top; font-size: 0.6em; }

a:link {color:blue; text-decoration:none}
a:visited {color:blue; text-decoration:none}
a:hover {color:red}

a.tag {text-decoration: none; vertical-align: .3em; font-size: 80%;
line-height: 0em; font-style: normal;} 

table {margin-left: auto; margin-right: auto;}

td {vertical-align: top;}
td.center {text-align: center;}
td.middle {vertical-align: middle;}
td.footnote {font-size: 95%; text-align: right; line-height: 1.2;}

p, div {line-height: 1.2em; margin: .8em 0em 0em 0em;}
.close {margin-top: .4em;}

.verse, .verse3, .couplet {margin-top: 0em;}
.verse.close, .verse3.close, .couplet.close {margin-top: .4em;}
.verse {margin-left: 6em;}
.verse3 {margin-left: 10em;}
.couplet {margin-left: 7em; text-indent: -1em;}

.footnote {margin: .6em 2em 0em 2em; font-size: 95%;}
.footnote.poem {margin-left: 8em;}

span.tag {vertical-align: .3em; font-size: 80%; line-height: 0em;
font-style: normal;}
.indent {margin-top: 0em; margin-left: 1.5em;}

ins.correction {text-decoration: none; border-bottom: thin dotted red;}
.pagenum {position: absolute; right: 4%; font-size: 95%;
font-weight: normal; font-style: normal; text-align: right;
color: #666; background-color: inherit;}

.mynote {background-color: #DDE; color: #000; padding: .5em;
margin: 0em 5%; font-family: sans-serif; font-size: 95%;}
.mynote.fineprint {font-size: 85%; margin: 0em 10%;}


</style>

</head>

<body>

<pre>
The Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever.  You may copy it, give it away or re-use it under the terms of
the Project Gutenberg License included with this eBook or online at
www.gutenberg.org.  If you are not located in the United States, you'll have
to check the laws of the country where you are located before using this ebook.

Title: Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis

Author: Jean Bodin

Release Date: February 26, 2006 [EBook #17859]
[Most recently updated: September 2, 2020]

Language: Latin

Character set encoding: UTF-8

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***




Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was produced from images generously made available
by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
http://gallica.bnf.fr)






</pre>

<div class="chapter">

<div class="mynote">
Transcriber’s Note:<br />
<br />
This e-text contains a number of words and phrases in Greek and
Hebrew:
<div class="indent">ταχύγραφοι<br />
שְׁמַע אֲדֹנָי</div>
If any of these characters do not display properly, you may have an
incompatible browser or unavailable fonts. First, make sure that the
browser’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8).
You may also need to change your browser’s default font. All text in
non-Roman script will have a mouse-hover transliteration:
<span title = "Greek: hôs">ὧς</span>.<br />
<br />
A few typographical errors have been corrected. They have been marked in
the text with <ins class = "correction" title = "like this">mouse-hover
popups</ins>. Variant spellings are discussed at the
<a href = "#spelling">end of this file</a>.
</div>

<hr />

<h2>JOANNES BODINUS</h2>

<h1>COLLOQUIUM<br />
HEPTAPLOMERES</h1>

<h3>DE<br />
RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS</h3>

<h5>e codicibus manuscriptis<br />
Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione<br />
aliorum apographorum nunc primum typis describendum<br />
curavit</h5>

<h4>LUDOVICUS NOACK</h4>

<br />
<br />


<h6>1970</h6>
<h6>GEORG OLMS VERLAG<br />
HILDESHEIM · NEW YORK</h6>

<hr />

<h6>Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August<br />
Bibliothek Wolfenbüttel zugrunde. Signatur: Li 565</h6>

<h6>Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten.</h6>

<div class="mynote fineprint">
There were no apparent problems with the <i>Paginierung</i>, but the
footnote numbering was occasionally <i>fehlerhaft</i>.
</div>

<br />
<br />

<h6>Reprografischer Nachdruck der Ausgabe<br />
Schwerin/Paris/London 1857<br />
Printed in Germany<br />
Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt<br />
Best.-Nr. 5103 211</h6>

<hr />

<h2>Contents</h2>

<table summary="" style="margin-left: auto; margin-right: auto">

<tr>
<td> <a href="#praefatio">Praefatio</a></td>
</tr>

<tr>
<td> <a href="#liber01">Liber Primus</a></td>
</tr>

<tr>
<td> <a href="#liber02">Liber Secundus</a></td>
</tr>

<tr>
<td> <a href="#liber03">Liber Tertius</a></td>
</tr>

<tr>
<td> <a href="#liber04">Liber Quartus</a></td>
</tr>

<tr>
<td> <a href="#liber05">Liber Quintus</a></td>
</tr>

<tr>
<td> <a href="#liber06">Liber Sextus</a></td>
</tr>

<tr>
<td> <a href="#spelling">Transcriber’s Notes on Orthography</a></td>
</tr>

</table>

<hr />

<h2>JOANNIS BODINI</h2>

<h2>COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES</h2>

<h4>DE</h4>

<h3>RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS.</h3>

<h5>E CODICIBUS MANUSCRIPTIS</h5>

<h5>BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS CUM VARIA LECTIONE ALIORUM<br />
APOGRAPHORUM NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM</h5>

<h6>CURAVIT</h6>

<h3>LUDOVICUS NOACK,</h3>

<h6>PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI PROFESSOR<br />
EXTRAORDINARIUS.</h6>

<br />

<hr />

<br />

<h4>SUERINI MEGALOBURGIENSIUM,</h4>

<h6>TYPIS ET IMPENSIS FRIDERICI GUILELMI BÆRENSPRUNG, TYPOGRAPHI
AULICI.</h6>

<table width = "80%">
<tr>
<td class="center middle" >PARISIIS,<br />
FR. KLINCKSIECK.</td>
<td class="center middle">
<b>1857</b>
</td>
<td class="center middle" >LONDINI,<br />
D. NUTT.</td>
</tr>
</table>

<hr />

<h2>LUDOVICO III.</h2>

<h3>MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM</h3>

<h4>PRINCIPI AC DOMINO SUO INDULGENTISSIMO<br />
LITERARUM ARTIUMQUE PATRONO SAPIENTI</h4>

<h5>HANC OPERIS BODINIANI EDITIONEM PRINCIPEM</h5>

<h6>VENERABUNDA MENTE</h6>

<br />

<h6>D. D. D.</h6>

<br />

<h5>EDITOR.</h5>

<hr />

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<h2><a name="praefatio"></a>PRAEFATIO.</h2>

<span class="pagenum">V</span>

<hr />

<p>
Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum reddidit
cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam cantationem
inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium heptaplomeres, non
quod in septem partes distributus esset, sed quod septem viros, operam
inter se partitos interlocutores, introduxit. Quorum primo Coronaeo
Romano-Catholicorum, deinde Friderico Lutheranorum, Curtio
Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum, Salomoni Judaeorum,
Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique naturalistarum causam tuendam
commisit, qui omnes ita de fidei controversiis disputant, ut Toralbae
ratio, quam autor ipse confiteri videtur, triumphet.</p>

<p>
Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta
esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam et
philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque
aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari
voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus
Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum
interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus Christianus
de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis, exemplar hujus
operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia duo ejusdem
colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt, inter ornamenta
bibliothecae academicae Gissensis enumeratur<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est bibliothecae
academicae primus praefectus, catalogus codicum manuscriptorum
bibliothecae Gissensis. Francofurti a.&nbsp;M. 1840. p.
189&nbsp;sq.</div>

<p>
Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore
doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit,
<span class="pagenum">VI</span>
denuo virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non
inutilem me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui
propter periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu
in bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem
laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum meae
vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita mihi
perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro fundamento
posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis Gissensi et
Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et scripturae
discrepantiam ad marginem libri enotarem.</p>

<p>
Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et fama
viris doctis et nostratibus et externis diu notum.</p>

<p>
Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857.</p>

<hr />

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<span class="pagenum">1</span>
<h2><a name="liber01">LIBER PRIMUS.</a></h2>

<h4>Ad N. T.</h4>

<p>
Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam,
omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem, quem
si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli.
Nam cum Adriatici<span class = "tag">1</span> maris littora post
difficilem navigationem legissemus, Venetiam appulimus, omnium fere
gentium vel potius<span class = "tag">2</span> orbis universi portum
communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti
delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum
caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum metus
aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque<span class =
"tag">3</span> molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola
propemodum civitas omnibus his servitutum generibus immunis et libera
mihi videtur. Quo fit, ut illuc<span class = "tag">4</span> undique
confluant, qui summa cum libertate ac tranquillitate<span class =
"tag">5</span> vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu ad
opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant.
Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis
studiosos conquirerem, <i>Paulum Coronaeum</i> nactus sum, qui per omnes
urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose
investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima
societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum
haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus
imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas
peregrinationes<span class = "tag">6</span> ferre posset,
at incredibili desiderio teneretur,
diversarum gentium linguas, studia, ingenia, mores, virtutes
percipiendi, ac convictum domesticum adsciverat, homines peregrinos
<i>Fridericum Podamicum, Hieronymum Senamum, Diegum Toralbam, Antonium
Curtium, Salomonem Barcassium<span class = "tag">7</span>, Octavium
Fagnolam<span class = "tag">8</span></i>, qui tametsi bonarum artium
instructissimi essent disciplinis, singulari tamen quisque scientia
caeteris praestare videbantur. Cura autem in aedibus Coronaei simul
habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si quid novum aut scitu
dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae, Constantinopoli,
Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant, litterarum
<span class="pagenum">2</span>
ope intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac morum
suavitate, verum etiam innocentia atque integritate tanta vivebant<span
class = "tag">9</span>, ut nemo tam sui similis quam omnes omnium
viderentur; quippe nulla contentione verborum aut vincendi<span class =
"tag">10</span> cupiditate, sed omnes studio discendi ferebantur, itaque
omnes cogitationes ac studia ad verum decus traducebant. Illud autem
optimum, quod Coronaei domus cum infinita librorum ac veterum
monumentorum varietate ac copia, tum etiam instrumentorum seu ad musicam
seu ad omnes artes mathematicas refertissima esset; nihil tamen rarius
mihi visum est, quam pantotheca quadrata sex pedum. Divisio cujusque
pedis in sex apothecas numerum ex quadrato triginta sex in se ducto
conficiebat capsulas 1296. Senarium autem selegerat, quod is numerus
solus inter reliquos<span class = "tag">11</span> perfectus esset ac
latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium animantium
aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod in tota natura
sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores simplices, sex
sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum metalla
simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu communi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Hadriatici</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>totius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cuique</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>illic</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius addit: <i>animi</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>peragrationes</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Barcassum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>Tagnolam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>vigebant</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>vivendi</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>digitos</i>.</div>

<p>
Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari
jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne
instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta<span class =
"tag">1</span> inerrantium siderum, deinde planetarum, cometarum
similiumque impressionum, elementorum, corporum, lapidum, metallorum,
fossilium, stirpium, animantium quaeque nancisci poterat, ordine<span
class = "tag">2</span> quaeque suo aptaverat. At quoniam stirpium et
insectarum omnium forma exiguâ pantothecâ nec contineri nec haberi
propter raritatem poterat, picturâ vel scripturâ vel genere quaeque suo
capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper<span class = "tag">3</span>
indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata
coëmerat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>genere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cobras</i> et ad marginem: <i>cuber</i>; alius:
<i>cabras</i>.</div>

<p>
Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis
contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium
quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media
utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et
lapides argillam et cretam utriusque<span class = "tag">1</span> naturae
media collocarat, inter aquam et adamantes crystallum, inter lapides et
metalla pyritem sive<span class = "tag">2</span> marcasitharum genus,
inter lapides et plantas corallium, inter animantes et stirpes ea quae
zoophyta dicuntur, inter animantes aquatiles et terrestres amphibia,
inter aquatilia et volatilia pisces volatiles, milvum inquam et
loliginem, inter volatilia et terrestria bruta vespertilionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>utrisque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius legit: <i>sed margaritarum genus
inter</i>&nbsp;etc.</div>

<p>
Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus capsulae
distinguerentur ad memoriam firmiorem<span class = "tag">1</span>, et
adversa luce ita collocarat, ut
<span class="pagenum">3</span>
omnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos rectos dirigebatur, ne
quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano jacebat, quo minus lucis
reciperet, sed hypotenusae<span class = "tag">2</span> modo innixa
parieti species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut<span
class = "tag">3</span> temporis diuturnitate singula saepius legendo
fideli memoriae commendarentur. Et quidem in eo tantum profecerat
Coronaeus, ut omnes loculorum<span class = "tag">4</span> species animo
comprehensas haberet: quae utilitas non modo in iis quae pantotheca
continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas audiret et legeret se
ostentabat<span class = "tag">5</span>. Neque enim scribendo vel
loquendo tempus terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed
audiendo, disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat;
et cum cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret,
dum fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec ullis
sermonibus obrueretur<span class = "tag">6</span>. Neque vero
Peripateticorum in morem<span class = "tag">7</span> ambulando
disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat,
nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et
articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum
cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret<span class =
"tag">8</span>, sed sedendo. Me vero anagnostem inter domesticos
asciverat, Romanorum morem secutus, qui etiam inter epulas
lectionibus<span class = "tag">9</span> rerum memorabilium animos una
cum corporibus pascebant. Sed cum Romani<span class = "tag">10</span>
non satis accurate rem propositam eodem momento definirent, Coronaeus in
sequentem diem, si quid difficilius occurreret, quaestionem differebat,
ne quis imparatus sententiam eam diceret, a<span class = "tag">11</span>
qua discedere incongruum<span class = "tag">12</span> arbitraretur.
Ipse vero compendiosissimis notis, ut <ins class = "correction"
title = "text reads ‘olium’">olim</ins><span class = "tag">13</span>
<span title = "Greek: tachugraphoi">ταχύγραφοι</span>, omnia<span class
= "tag">14</span> fere excipiebam et excepta seorsim describere solebam,
quod cum aliquamdiu<span class = "tag">15</span> fecissem, multas de
natura quaestiones, multas etiam de mathematicis, de legum praestantia,
de optime genere civitatis, de medicina, de fide historiarum collegi.
Nulla tamen disputatio uberior aut argumenti praestantia dignior mihi
visa est, quam quae ab Octavii navigatione initium duxit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>faciliorem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hypothemati</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>locorum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ostendebat</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec proxima verba in alio codice.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>in modum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>afferret</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>lectione</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>amici</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>aut</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>congruum</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>quondam</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>verba</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquando</i>.</div>

<p>
Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset
et ego<span class = "tag">1</span> Phaedonem Platonis, quem antea legere
coeperam, persequi jussus eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum
cadavera tanto artificio condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a
putredine vindicarentur, Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem,
quod a me factum est. Nam consequentia aeque ac praecedentia<span class
= "tag">2</span> pertinent<span class = "tag">3</span> ad immortalium
animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius superioribus
diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis, inquit, de
animorum immortalitate nobis disseruisse videmur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Duo haec verba desunt in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>antecedentia</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in uno codice, sine dubio per lapsum manus vel
memoriae.</div>

<p>
<span class="pagenum">4</span>
Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi
nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas
animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta.</p>

<p>
Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas<span class =
"tag">1</span> omnium rerum et earum praecipue, quae ad pietatem
pertinent, demonstrationes exquirere, ne ab Epicuraeis rerum divinarum
irrisionibus<span class = "tag">2</span> imparati offendamur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>perspicuitatem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>irrisoribus</i>.</div>

<p>
Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a
belluis nisi figura differunt<span class = "tag">1</span>, Epicureum
tamen adhuc reperi neminem, i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose
coleret, qui frugalissime ac temperatissime viveret<span class =
"tag">2</span>, qui continentiam, justitiam, fidem, morum integritatem,
ut Epicurus, amplecteretur<span class = "tag">3</span> mortales tamen
animos crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere
arbitraretur, qui demum<span class = "tag">4</span> summum hominis
extremumque bonum non in corporis voluptatibus, sed in animi excelsi
tranquillitate collocaret serena.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>differrent</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Laertius in Epicurum; Seneca in epistolis passim.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>amplexaretur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>denique</i>.</div>

<p>
Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid
tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi
securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata
numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare
potest; quis enim fidei et<span class = "tag">1</span> justitiae locus
esse potest apud eos, qui nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit
itaque in Epicuro ficta opinio integritatis, cum adversus Deum
immortalem tam injustus esset<span class = "tag">2</span>, ut omnem illi
justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum potestatem, neque enim
aliam ob causam libros de religione<span class = "tag">3</span>
scripsit, quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>est</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>religionibus</i>.</div>

<p>
Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad
Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli
redeant?</p>

<p>
<span class = "tag">1</span>CORONAEUS: Non magis mirum videri debet,
quam ex viris castratos quidem posse, sed ex castrato virum fieri
neminem, ut a pudicitia molles sunt et faciles aditus ad impudicitiam,
reditus vero ad pudicitiam omnes interclusi<span class = "tag">2</span>
obsidentur<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>Tum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>reclusi</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
Tum<span class = "tag">1</span> OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum
praeteritorum, ac <i>Neptunum procul a terra spectare furentem</i><span
class = "tag">2</span>, ut ab hominis istius teterrimi cogitatione quam
longissime discedamus, nam</p>

<div class="verse3 close">
me tabula sacer</div>
<div class="verse">
Votiva paries indicat humida</div>
<div class="verse3">
suspendisse potenti</div>
<div class="verse">
Vestimenta maris Deo<span class="tag">3</span>,</div>

<p class = "close">
<span class="pagenum">5</span>
ut lyricus ille scribit. Quae enim<span class = "tag">4</span> ex
Phaedone Platonis mox legit anagnostes, recordationem mihi excitarunt
periculosissimae navigationis, quam nisi molestum esset, libenter vobis
enarrarem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Posthaec</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Horatii Epist. I,&nbsp;1.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Horatii Carm. Od. I,&nbsp;5.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret?</p>

<p>
<span class = "tag">1</span>OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam
incolae a civium multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem
interpretantur, et circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis
quidam empiricus, quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut
Amomiam<span class = "tag">2</span> legeremus; sic enim appellabat
Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo, sala, aceto, melle,
myrrha, aloë, nardo, cassia<span class = "tag">3</span>, resina
caeterisque id genus venenis a putredine vindicantibus condita et
macerata diu fuissent, quorum cadaverum tantam vim subesse
affirmabat<span class = "tag">4</span>, ut morbis fere omnibus
mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide assentior<span
class = "tag">5</span>, ei tamen acquievi et uterque utriusque ope inter
pyramides, quam plurimis erutis sepulcris, cadaver <ins class =
"correction" title = "text reads ‘obvoiutum’">obvolutum</ins> corio
bubulo detraximus. Sub corium innumerabiles fasciolae densissimisque
lini replicationibus singulae singulis adjunctae, nec ulla sui<span
class = "tag">6</span> parte detritae, inauratam cutim contegebant;
aurum enim, ut minime ignoratis, a corruptione non cadavera modo, sed
etiam ligna, metalla caeteraque diutissime tuetur. Caro ipsa cum cute
flavescens ac fusca e duritie ac hypostasi videbatur, qua saccharum
vetus Creticum: interiora visceribus exenteratis siccissima et in cordis
sede imago lapidea insculpta, nomine Isidis, Aegypti quondam reginae,
cujus sepulcrum est in urbe Nysa superioris Arabiae et in marmorea
columna<span class = "tag">7</span> hoc epitaphium insculptum<span class
= "tag">8</span>:</p>

<div class = "couplet close">
Ego Isis sum Aegypti regina<br />
A Mercurio<span class = "tag">9</span> erudita;</div>
<div class="couplet">
Quae ego legibus statui,<br />
Nemo solvet;</div>
<div class="verse">
Ego sum mater<span class = "tag">10</span> Osiridis,<br />
Ego sum prima frugum inventrix,<br />
Ego sum Hori<span class = "tag">11</span> regis mater;<br />
Ego sum in astris canis refulgens;<br />
Mihi Bubastis urbs condita est.<br />
Gaude, gaude Aegypte,<br />
Quae me nutristi!</div>

<p class = "close">
Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex
quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri
potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem
virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria
cadavera foetorem ac putredinem
<span class="pagenum">6</span>
contrahere potuissent<span class = "tag">12</span>, tum quia foeminarum
adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod virginum ac
mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non ante triduum
pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur<span class =
"tag">13</span>, ne stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud
Herodotum legistis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>Tum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Ammoniam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Caesia</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>inesse confirmabat</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>assentiam</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sua</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>tabula</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>inscriptum</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Herme scilicet trismegisto.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Mulier s. uxor.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>Ori</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>contrahunt facilius</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>promittebantur</i>.</div>

<p>
SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur.</p>

<p>
CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho
adversus eum<span class = "tag">1</span> scribendi occasionem
praebuerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Herodotum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus<span class =
"tag">1</span>, incredibilia putamus, quae temporis diuturnitas
verissima comprobavit. Ac ne longius<span class = "tag">2</span> ab hac
urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps Ariminensium avorum
memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem, cum religione obligata
Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum oblato illi stupro nullis
blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita pudicitiam eripere potuisset,
gladio crudelissime jugulum clausit, ut quam in vivente non poterat, in
truncato et quidem cruento cadavere<span class = "tag">3</span>
libidinem satiaret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Vide Joh. Pontanum Bandellum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Ne longe</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>corpore</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit,
sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum, qui
in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem
explevisse <span title = "Greek: kai arthra en arthrois echôn">καὶ ἄρθρα
ἐν ἄρθροις ἔχων</span>, ut jurisconsulti verbis utamur, deprehensus
flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse, quae quidem Herodoti
scripta satis confirmare videntur.</p>

<p>
SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe
sugillarat<span class = "tag">1</span>, cum tueri vellet, Herodotum
contumeliose accepit<span class = "tag">2</span>, qui tamen a M. Tullio
historiarum<span class = "tag">3</span> parens est appellatus. Et quidem
ea quae apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis
diuturnitas verissima comprobavit, ut quae de lycanthrôpia Nerviorum
deque ventorum eruptione<span class = "tag">4</span> etiamnum hac aetate
usitata comperiuntur, quae itidem de maritandis puellis, ut ex
formosarum pretio deformes dotari possint, translatum est in
potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>jugularat</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>excepit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>historiae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>emptione</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem.</p>

<p>
OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis<span class = "tag">1</span>
sepulcris erutum obtulissem, <span class = "tag">2</span>si mihi per
Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum cadaver importari
curavissem et in arcam quasi palladium surreptum condidissem, Pistacus
mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem in Alexandriae portu
exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam post diuturnas
peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela facerent
spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia navigium erat
capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem admisit. Est
enim, ut scitis, Alexandriae
<span class="pagenum">7</span>
civitas populosissima et mercatorum peregrinorum multitudine
abundantissima. Cum portu solveremus, flabat Vulturnus, quem Graeci
Euronotum, ni fallor, Aegyptii Syrochum a Syria, unde spirat,
Horatius<span class = "tag">3</span> album Notum vocat, illamque
serenitatem nobis invexit, quam ille describit hoc versu:</p>

<div class = "verse close">
Albus ut obscuro detergit nubila coelo<br />
Saepe Notus</div>

<p class = "close">
qui ab Homero eodem sensu <span title =
"Greek: argestês">ἀργέστης</span> vocatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ipsis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Pro sequentibus alius ita legit: <i>et in arcam quasi
Palladium surreptum condidissem, Pistacus</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Horatii Od. I,&nbsp;7.</div>

<p>
CURTIUS: Idem tamen Argestes<span class = "tag">1</span> nostras Galliae
Narbonensis regiones tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos
eruere consueverit, quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a
majoribus nostris nomine appellatum fuisse scribit Plinius.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.</div>

<p>
OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis
percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus
abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero
<span title = "Greek: argestês dusaês">ἀργέστης δυσαὴς</span><span class
= "tag">1</span> appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem
excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere
inceperunt, ut contractis velis jacturam<span class = "tag">2</span>
facere cogeremur mercium graviorum. Jam procella diem noctemque navigium
afflixerat, cum desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem
eo spatio finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere
affirmabant; multo violentius tamen quam antea fluctus intumuerant,
contrario flatu conspirantibus ventis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Eustathius in Odyss. lib.&nbsp;3.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>jactum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Didiceram ab Aristotele<span class = "tag">1</span>, ventos
impetu contrario simul numquam spirare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Aristoteles, in problem. Sect. de ventis.</div>

<p>
OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in
scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario
ventorum flatu cieri tradunt. Hinc<span class = "tag">1</span> illa
Maronis:</p>

<div class = "verse close">
Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis<br />
Africus:</div>

<p class = "close">
Item Horatii:</p>

<div class = "verse close">
Nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus;</div>

<p class = "close">
Item Virgilii:</p>

<div class = "verse close">
Luctantes ventos tempestatesque sonoras;</div>

<p class = "close">
Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit:</p>

<div class = "verse close">
<span title = "Greek: hôs d’ anemoi duo ponton orineton ichthuoenta">ὡς
δ᾽ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα,</span><br />
<span title = "Greek: boreês kai zephuros">βορέης καὶ
ζέφυρος.</span><span class = "tag">2</span></div>

<p class = "close">
Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo meliora
sperare jusserat<span class = "tag">3</span>, attonitus et, ut ait
ille,</p>

<div class = "verse close">
Victus violento navita Coro.</div>

<p class = "close">
<span class="pagenum">8</span>
omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus complebatur.
Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem refugerent, jactis
anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda oratione excitavit.
Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam Senensem, alius virginem
Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique Nicolaum, alii Clementem
appellare, nonnulli vero lugubri voce canere: „Ave maris stella“ etc.,
Graeci mercatores vulgari sermone <span title =
"Greek: sôson hêmas kurie, eleêson hêmas, eisakouson despota">σῶσον
ἡμᾶς κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, εἰςάκουσον δέσποτα</span>, Judaei suum
<span title = "Hebrew: sh’ma Adonai">שְׁמַע אֲדֹנָי</span> saepius
ingeminabant, Ismaëlitae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla, alla, alla,
malah, ressulala<span class = "tag">4</span>. Venetus quidam sacrificus
in cista vitrea circulari hostiam consecratam flexis genibus e sinu
extollens, inquit:</p>

<div class = "verse close">
O salutaris hostia,<br />
Quae coeli pandis ostia<span class = "tag">5</span>.</div>

<p class = "close">
Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a te
o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del grand
dio: habia pietado<span class = "tag">6</span> iddio di noi mortali
ciechi. Massiliensis<span class = "tag">7</span> mercator:</p>

<div class = "verse close">
L’ esprit, si Dieu le mande,<br />
Souffle tempestueux,<br />
Et s’ enfle en la mer grande<br />
Le flot<span class = "tag">8</span> impetueux;<br />
Mais si a-t-il besoin,<br />
Crians à Dieu lamentent,<br />
Subit il les met loin<br />
Des maux qui les tourmentent,<br />
Fait au vent de tempeste<br />
Sa fureur appaiser,<br />
Fait que la mer s’ arreste,<br />
Fait les ondes cesser,</div>

<p class = "close">
et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper
efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab<span class =
"tag">9</span> immortali Deo veniam flagitiorum precatus, votum feci, si
periculis ereptus in portum incolumis invaderem, diem illum annua
festivitate me consecraturum. At Hispanus miles ingenti fluctu
madefactus Deum consuetis Hispanorum contumeliis nefarie execrabatur: In
despecho etc. Non dicam caetera: malgrado etc. pere etc. et: à la virgen
sa madre; postremum illud subjecit: no es poderio che sia comparado à el
diabolo, insanum carmen illud cogitans:</p>

<div class = "verse close">
Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.</div>

<p class = "close">
Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum
compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu
vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Secundum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>jussit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Homeri <ins class = "correction" title =
"so in original: passage is Il. IX (Ι). 4">Il. X, vs. 4</ins>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius Codex: <i>eiache nohbuem, eiache nostinu, allah</i>;
alius: <i>ill alah resullala</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ostium</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>pietà</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Massal ensis</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>les flots</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">9</span>
SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset, sorte
jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate Jona
demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt; idem
futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum
evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors in
potentissimum saepius, nunquam tamen nisi<span class = "tag">1</span> in
meritum<span class = "tag">2</span> cadebat, qui suorum satellitio
stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo<span class =
"tag">3</span> sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo
scelere periturum neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas
reliquos a praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab
incendio, a popularibus morbis eripiatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest, ut videtur, <i>raro</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>merentem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ob id</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum
impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi
juberet, capitis indicta poena. Hoc ego<span class = "tag">1</span>
edicto perterritus et ipsa noctis caligine tectus cadaver de arca
detractum in mare dejeci, sed ita ut nemo senserit. Derepente ventorum
vis conquievit ac secundis ventis salvi in Cretam pervenimus. Hic
venerabili<span class = "tag">2</span> canitie senex expansis ad coelum
manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo exemplo impulit ad
laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo lusimus:</p>

<div class = "verse close">
Nunc effunde Deo carmina suavibus<br />
Linguis ô sacra, qui<span class = "tag">3</span> littora fluctibus<br />
Ereptus gracili succutiens pede,<br />
Miraris fremitus aequoris ardui.<br />
Vos impura procul numina cedite.<br />
Praestanti maris ac terribili Deo<br />
Qui suprema ferit sidera vertice,<br />
Qui moles aqueas sustinet in globum<br />
Suspensas liquida materia . . . . . .<br />
Constringente sinu pondera terrea<br />
Conspirant Zephyri Corus<span class = "tag">4</span> et Africus<br />
Vulturnique leves et gravis imbribus<br />
Auster qui rabidis flatibus undique<br />
Tempestatis ab imo rapidae<span class = "tag">5</span> vado<br />
Tetram colluviem crebrius excitant.<br />
Tunc<span class = "tag">6</span> immane strepens et gemitu gravi<br />
Auras<span class = "tag">7</span> verberat et fervida confluit<br />
In naves aqua nautis trepidantibus.<br />
Sed si quis metuens Te precibus sacris<br />
O ter magne Parens aequoris invocet,<br />
<span class="pagenum">10</span>
Extemplo revocans Halcyonum quiem<span class = "tag">8</span><br />
Nautas incolumes littore collocat<br />
Qui claris geminant cantica laudibus.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>enim ... dejecit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>venerabilis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>per</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Eurus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>stupida</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Tum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Aures</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>quies</i>.</div>

<p>
SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias
agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a
sapientiae magistro.</p>

<p>
OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris prudentia
mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia cadavera<span
class = "tag">1</span>, si qua illa<span class = "tag">2</span>
fuissent, immergi jussisset? Illud mihi reposuit, cadaverum Aegyptiorum
vectura tempestates semper cieri, cujus rei fidem toties exploratam
asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum legibus cadavera transvehi
sanctissime prohiberentur; eum<span class = "tag">3</span> enim, qui
contra faceret, mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus
dependere solitum. Qua re intellecta flagitii conscius tacendum hactenus
mihi putavi, ne quis a me reposceret detrimenta accepta.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>corpora</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>si quae illata</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>is ... sollicitaretur</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam
perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam
haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus
procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale
contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus
idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero ab
exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in tanta
religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit?</p>

<p>
Sic<span class = "tag">1</span> omnes conticuere, et cum caeteri
Toralbam intuerentur, quod esset in physicis accuratissime versatus,
nihil tamen ausus est in rebus tam arduis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Hic</i>.</div>

<p>
Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de
quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus a
nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus evocati
pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus, fistulis ac
vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque animos
demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia
discessere.</p>

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<h2><a name="liber02">LIBER SECUNDUS.</a></h2>

<p>
Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et<span class =
"tag">1</span> quod quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post
laeti<span class = "tag">2</span> consederunt. Hic CORONAEUS litteras
quas a Corcyraeo mercatore acceperat mihi pro Phaedone
<span class="pagenum">11</span>
legendas dedit, quibus ea continebantur, quae Constantinopoli gesta
fuerant in circumcisione primogeniti Turcarum regis, qui principum, qui
legatorum conventus, quae frequentia peregrinorum, qualis pompa ludorum
Circensium, quae convivia, quae largitiones, quantus rerum omnium
apparatus et quo quaequae ordine gesta fuissent. Et quoniam admirabilia
videbantur ac prope incredibilia, nisi acta essent in theatro ac
conspectu tantae hominum multitudinis, quanta unquam in illa urbe fuisse
memoratur, jussit CORONAEUS ea relegere, quae maxime ad mirabilitatem
facerent, scilicet funambulorum alacritatem et audaciam, qui semper
funes ab altissimis pinnaculorum summitatibus aptatos ac distentos
levissime currerent ac saltarent. Item equitis illius, qui soleas
ferreas pedum ejusdem equi posteriorum quo vehebatur pernicissime
currentis a tergo sagitta transfigeret; item ejus, qui erectus in pedes
super duorum equorum rapidissime currentium sellas<span class =
"tag">3</span> ferebatur. Item, ut duo equites super sellas duorum
equorum stantes in pedes erectum gestarent alium sagitta ferientem
tantisper, dum equi, in quibus stabant, incitatissimo cursu raperentur.
Item, ut alius trabem ferream ictu vehementi ad tibias nudas
adjecto<span class = "tag">4</span> rumperet sine cruore ac livore, ut
etiam soleas ferreas equorum manibus frangeret ac partes ruptas dentibus
dissecaret, ut etiam jacenti trabes ingentes brachiis supponerentur et
super incude ferrea superposita pectori malleis gravissimis tunderent,
nihilosecius tamen omnibus renitentibus levissime resurgeret, ac
pleraque his similia litterae complectabantur, quae pridie Idus Iulias
datae fuerunt Corcyrae et Idibus allatae Venetiam, quae<span class =
"tag">5</span> a Corcyra milliaribus circiter CCL distat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In codicibus: <i>soleas</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>advecto</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>quia Corcyra milliaribus circiter CCL</i>, ita ut
desint quaedam ad sensum.</div>

<p>
Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem
milliaria percurrere.</p>

<p>
CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse non
dubito, si modo actuaria<span class = "tag">1</span> navis aut myoparo
pluribus velis incitaretur, qualibus utuntur Piratae, cum naves
onerarias insequuntur<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>vectuaria</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.]</div>

<p>
SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis
decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii<span class = "tag">1</span>
victoriam de Perseo<span class = "tag">2</span> Rege adeptam in
Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse ludis theatralibus,
auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum ad Sagram<span
class = "tag">3</span> fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur.
Aliud autem praelium adversus Medos ad<span class = "tag">4</span>
Mycalem Asiae superioris urbem scitum est eodem die in castris Graecorum
ad Plataeas. Item imperante Domitiano fama Romam perlata est, Antonium
qui contra Domitianum arma ceperat, eo ipso die quo fractus ac caesus
est, in Germania victum fuisse, tametsi ab urbe abesset
<span class="pagenum">12</span>
milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani Tarquinios ac Latinos
ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum est, auctore
incerto.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus, Aemilius p.&nbsp;286.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Persio regio</i> vel <i>Persiae rege</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Codices: <i>Sayram</i>, sine dubio falsissime.
<i>Sagra</i> autem erat nomen fluminis inter Locros et Caulonem,
Bruttias urbes, siti. [N.]&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ante</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil
frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis
arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur,
spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta,
facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem
habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus<span class =
"tag">1</span> ac Paulus Jovius scripsere, quem etiam hero mortuo
frequens hominum multitudo in flumen Rhodanum nulla vi adactum demergi
vidit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in uno codice.</div>

<p>
SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus<span class =
"tag">1</span> Senensis, qui avorum memoria populo Romano spectante ac
sermonem canis audiente flammis est exustus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Francisca ... quae ... exusta</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil
usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres
mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio Tyanaeo
Philostratus scribit<span class = "tag">1</span>, ab ultima Aethiopia et
Nili fontibus Romam brevi transvolatum<span class = "tag">2</span>. Idem
Plutarchus de Romulo<span class = "tag">3</span>, de Aristaeo
Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis<span class =
"tag">4</span> de comite Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni
Olaus Magnus ac<span class = "tag">5</span> Paulus Grilandus, Sylvester
Prierias, Molitor, Wierus consimilium in aëre sublimi transvectionum
narrationibus, quae non modo theologorum decretis<span class =
"tag">6</span>, sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et
quidem Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret,
qui sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri
scribit, quae tamen ut<span class = "tag">7</span> certissima confirmat
Apulejus et<span class = "tag">8</span> ipsae<span class =
"tag">9</span> magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico
judicio postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea
putari mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum
cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris<span
class = "tag">10</span>, non modo comperta evidentia, sed etiam factu
facilia senties. Idem paulo post: Prius, inquit, dejerabo solum istum
videntem Deum, me vera et comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex
quibus intelligitur, ea quae nec a natura, nec ab humanis viribus
proficiscuntur, divina aut daemonum ope exerceri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>scripsit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>transvectum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Plutarchus, in Romulo 1,&nbsp;4.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250 sqq. Fd.
Francof. 1588.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio&nbsp;cod.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Augustinus l. 10. de Civit.&nbsp;Dei.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deest in alio codice; alius habet: <i>et</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>ipse</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>explorantur</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis
equis aut navigiis immensas<span class = "tag">1</span> regiones momento
transvolarent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>in magnas</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea
Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in quo
<span class="pagenum">13</span>
quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli
moechantem<span class = "tag">1</span> videbat, et adultera vicissim
maritum in speculo contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam
Massiliam appelleret redeuntem perinde aspiciebat, ac<span class =
"tag">2</span> si praesens adfuisset. Sed antequam rediret maritus, sui
sceleris conscia fugit Antipolim, quo maritus illam persecutus una cum
liberis adulterio quaesitis et ancilla contrucidavit. Recens est<span
class = "tag">3</span> ac toti provinciae notissima historia, nec
absimile est, quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem<span
class = "tag">4</span> provinciae contigit. Cum enim Guarinus fiscalis
advocatus discederet ab uxore, ut capitis causam diceret in Senatu
Parisiorum, pollicitus est uxori, suam se necem, cum moreretur,
renunciaturum. Eo die quo carnifex gulam illi fregit, uxor in palma
dextrae manus imaginem mariti leviter expressam pluribus<span class =
"tag">5</span> praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus provinciae
praeses Henricum II.<span class = "tag">6</span> Franciae regem fecit
certiorem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>morantem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ejus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>quampluribus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>X</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit, necromantiae
genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo denunciet, quo
in statu sit futurus.</p>

<p>
SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum
rerum demonstrationes<span class = "tag">1</span> exstarent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>rationes</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. <span
title = "Greek: hoti esti">ὅτι ἐστὶ</span>, sed causarum demonstratio,
scilicet <span title = "Greek: to dioti">τὸ διότι</span>, altius est ab
intimis philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius
his omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a
Suetonio Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum
est, notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi<span
class = "tag">1</span> corona per catadromum decurrisse insidentem
elephanto. Catadromum interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis
turrium pinnaculis extentum<span class = "tag">2</span>. Maxime tamen
attonitus est populus Romanus, descendente<span class = "tag">3</span>
per funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli
elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>Romani</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>extensum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>descenso</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis
latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video<span class =
"tag">1</span> neminem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>vides</i>.</div>

<p>
Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum<span class
= "tag">1</span>, si agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria
tribuit, quanquam si arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse
fatetur<span class = "tag">2</span>, eas tamen quaestiones physici
dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura posita sunt,
intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari ad physica mihi
pertinere non videntur, sed eos qui <span title =
"Greek: ta meta physika">τὰ μετὰ φυσικὰ</span> conquirunt,
<span class="pagenum">14</span>
cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate daemonum geri
planum<span class = "tag">3</span> sit. Sed cum Fridericus,
mathematicarum disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus
magorum comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus
saepius audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis
aperire causas, quam ipse, possit, modo velit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sim</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>confitetur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>palam</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima
scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet se
invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed
nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e.
sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus
concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis et
mathematicis, et utrique eadem scelerum<span class = "tag">1</span>
immanitate aut impietate damnati, quo quid iniquius fieri potest?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sceleris</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus
sugillare consuevit, quod in mathematicorum<span class = "tag">1</span>
perspicuis ac certissimis demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad
Accursium delabitur, a luce clarissima in atram caliginem et
labyrinthum<span class = "tag">2</span> errorum inexplicabilem delapsus
sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe audistis hanc legitimam
scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad veri cognitionem, ut nec
falsum dicere nec audire possit, quod usu venit his, qui omnem animorum
caliginem perspicuis rationibus<span class = "tag">3</span>
absterserunt; sed quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent,
ita legislatores cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim Chaldaei
magiam i.e. rerum divinarum ac sublimium scientiam ad foedissimam cum
daemonibus societatem traduxissent, errore populari factum est, ut
Chaldaei, magi et mathematici pro maleficis usurparentur. Sed omissa
verborum subtilitate rem teneamus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>mathematica</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>labyrinthos ... inexplicabiles</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>canonibus</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet, de
sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui re
ipsa sit expertus.</p>

<p>
FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non
ita pridem legato Pontificis Clementis<span class = "tag">1</span>
accidisse narrat Sylvester Prierias. Cum enim sagarum multitudinem
carceribus contineret, quae solitas per aëra transvectiones ac<span
class = "tag">2</span> foedissimas cum daemonibus copulationes,
saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur, quae physici ac
medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse cum vicario
quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit, pacta
impunitate uni sagarum, quae<span class = "tag">3</span> in locum a
daemonibus designatum illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo
igitur a saga deducti, paulo remotius ramis arborum contecti
delituerunt.
<span class="pagenum">15</span>
Sub mediam fore noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis
et quasi e nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab
eis gesta verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus
venena tum animantibus tum frugibus perimendis consueto more
accepissent, nec amplius quid<span class = "tag">4</span> restaret quam
<span title = "Greek: dêmou aphesis">δήμου ἄφεσις</span>, ut Apulejus
loquitur, princeps illius concionis legatum illum Pontificis
Clementis<span class = "tag">5</span> uno cum vicario acciri mandavit,
quod adyta<span class = "tag">6</span> sagarum temerare et sacra
profanis oculis intueri non erubuissent. Itaque e latebris in concionem
protracti et contumeliis omnibus affecti, ad extremum, etiam tot et
tantis fustium ictibus caesi et trucidati fuerunt, ut domum aegre
redeuntes octavo<span class = "tag">7</span> post die exspirarent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Comensis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Haec sequentia quinque verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>si</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aliud</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Comensis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>abdita</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>uno</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est,
Pontifex Clemens<span class = "tag">1</span> rem, uti gesta fuerat,
divulgari jussit, ne quis postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut
tam impius, ut periculum facere auderet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Comensis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum
transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum
hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum
legumque<span class = "tag">1</span> divinarum et humanarum ab ultima
antiquitate repetitarum cum nostrorum sortilegorum historiis, indiciis,
confessionibus et hujusmodi societatis compositionibus<span class =
"tag">2</span> testium<span class = "tag">3</span> contulissem, tum
certe assentiri necesse habui <span title = "Greek: hoti esti">ὅτι
ἐστὶ</span> nec tanto capitis mei periculo experiendum putavi,<span
class = "tag">4</span> vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor
vulpis Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi
causa subiret, noluit,</p>

<div class = "verse3 close">
&nbsp;&nbsp;<span class = "tag">5</span>quia me vestigia terrant</div>
<div class="verse">
Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>legesque divinas et humanas</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>repositionibus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>testis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>tentavi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Horat. Ep. 1, 1, vs. 74. Caeterum in uno codice
haec verba desunt.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita
quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem.</p>

<p>
OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien
admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum <span title =
"Greek: lukanthrôpia">λυκανθρωπία</span> et <span title =
"Greek: onanthrôpia">ὀνανθρωπία</span>. Ridiculum antea putaram,
quod in urbe Caira ferebatur, homines in asinos converti et incredibilia
populo spectante facere. Fabulosum<span class = "tag">1</span> etiam
videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum philosophiae
auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita sunt de asino
aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones<span class = "tag">2</span>,
quae nunc Kueza<span class = "tag">3</span> vocatur, solverem et Arabiae
felicis littora legerem, frequentes vidimus sagarum praestigias, quae
homines in asinos ac lupos converterent ac rursus
<span class="pagenum">16</span>
humanae figurae restituerent, ut ea quae Homerus de Circe, Herodotus de
Nerviis, Varro, Pausanias, Plato, Pomponius Mela de Arcadum et Lycaonum
lycanthrôpia scripserunt, non modo verisimilia, sed pro certis et
compertis haberem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Ridiculum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Antinaes</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Zaela</i>.</div>

<p>
CORONAEUS<span class = "tag">1</span>: Aeque mihi ut vobis incredibilia
ac ne oculis quidem istis ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris
litteris confirmatum legissem Nabochodonosoris<span class =
"tag">2</span> ab humana figura in pecudum, item<span class =
"tag">3</span> virgarum in serpentes conversionem. Nihil tunc amplius
dubitandum putavi, nisi quis putet, Circem et magos facinum oculis
fecisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Nebucadnezari</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus
injecta<span class = "tag">1</span>, non mera <span title =
"Greek: metamorphôsis">μεταμόρφωσις</span>, non virga Mosis virgas
magorum vorare potuisset, nec arrogantiae poenas lueret
Nabochodonosor<span class = "tag">2</span>, quem unguibus ac pelle
villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente
captum, foeno etiam pastum
fuisse, in sacris litteris testatum habemus. Nam Moses Aegyptiorum magos
eadem fecisse scribit, quae ipse divina potestate fecerat, i.e.
serpentes, ranas, sanguinem. At Moses fascinabat neminem, igitur nec
illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse scribat, nec mentem
Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac restitutam fuisse Daniel
vates omnium clarissimus prodidisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>invecta</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Nabuchdonosor</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos
Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur,
mens tamen ipsa<span class = "tag">1</span> constans ac figura
manebat<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class = "verse close">
<span title =
"Greek: Hoi de suôn men echon kephalas, phônên te, demas te">Οἱ
δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς, φωνήν τε, δέμας τε,</span><br />
<span title = "Greek: Kai trichas, autar nous ên empedos">Καὶ τρίχας,
αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος</span><span class = "tag">3</span>.</div>

<p class = "close">
Boëthius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis
semper monstra, quae genuit, patitur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ita</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>restabat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Homeri Odyssea <span title =
"Kappa">Κ</span>,&nbsp;239.</div>

<p>
FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam
mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus
scribit<span class = "tag">1</span> quod antea persuadere mihi non
poteram, nisi plane exploratum haberem, magi cujusdam capitali maleficio
mentem adolescenti affinitate mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac
plane dementem postea semper vixisse, quod Actius Sincerus his versibus
significat:</p>

<div class = "verse close">
Illum illum magicis conabor adurere sacris,<br />
Qui miserum tota spoliatum mente relinquit,</div>

<p class = "close">
quae his versibus Lucani consentanea sunt:</p>

<div class = "verse close">
Mens hausti nulla sanie polluta veneni<br />
Excantata perit<span class = "tag">2</span>.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Philo de specialibus legibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fuit</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare?
Id enim fit unius litterae translatione.</p>

<p>
<span class="pagenum">17</span>
CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex
litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus
addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente
caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor,
contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem
vero stabilem et inconcussam<span class = "tag">1</span> retinuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>inconfusam</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem
feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium
revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni metamorphosis
illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae, Danieli, theologis
clarissimis<span class = "tag">1</span>, narratur. Quin etiam his ipsis
temporibus apud eosdem Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus,
singulis annis circa solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo
flumine regionis trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines,
armenta crudelissime grassantur ac duodecimo post die eodem flumine
transmisso rursus humanam recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a
magistratibus capitales constituuntur, qui cum transmutantur in hunc
modum, pro sortilegis convictis tenentur. Id autem potissimum accidit
iis, qui humana carne vescuntur, ut<span class = "tag">2</span> primum
Lycaoni regi Arcadum<span class = "tag">3</span> contigisse Pausanias
scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo sacrificans libaret, post etiam
Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et Copas, qui Olympionica<span class =
"tag">4</span> scripsit, cum eidem Jovi humanis hostiis sacrificaret,
gustato sacrificio derepente in lupum evasisse ac decimo post anno
humanam figuram recepisse, denique pugillatu olympico<span class =
"tag">5</span> certaminis praemium tulisse tradunt. Id cum Arcades
saepius exploratum et compertum habuissent, sacratis legibus<span class
= "tag">6</span> vetuerunt, poena capitali subjecta, ne quis Lycaei
Jovis templum ingrederetur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius: <i>pro verissima</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>in Arcadiis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Olympiaca</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>pugillatum olympici</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>litteris</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine
pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces
hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino
praestringi.</p>

<p>
FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec
omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem<span class =
"tag">1</span>, circulator quidam in oppido erat, qui spectaculis
inanibus plebem imperitam accepta mercede pascebat. Is igitur quadrigam
onustam foenis una cum equis et quadrigario turba spectante devoravit.
Deinde cum coelum scandere se velle dixisset, repente a terra sublatus
est, hunc pedibus uxor apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus
apprehensam secuta est, servus ancillam, qui sublimes in aëre suspensi,
quasi acus a magnete tracti, omnibus<span class = "tag">2</span>
attonitis aliquamdiu constiterunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Wierus de praestigiis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.</div>

<p>
<span class="pagenum">18</span>
CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere
judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non
dubito. Nam Simon magus<span class = "tag">1</span>, spectante Nerone
cum ceteris principibus et aulicis, in membra secari se jussit, deinde
membratim concisus revixit, post etiam sublimis in aëra subvectus est ac
divinos honores et statuam a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum,
tam contra naturae vim<span class = "tag">2</span>, quod saga illa se
facturam profiteatur:</p>

<div class = "verse close">
Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes<br />
In fontes redire suos, concussaque sisto,<br />
Stantia concutio, cantu freta nubila pello,<br />
Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque.<br />
Vipereas rumpo verbis et carmine fauces,<br />
Et silvas moveo<span class = "tag">3</span> jubeoque tremiscere
montes<br />
Et mugire solum Manesque exire sepulcris,<br />
Te quoque, Luna, traho.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>viam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>foveo</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero
daemonum ope fieri potuisse?</p>

<p>
Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te,
Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod
possum.</p>

<p>
CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias.</p>

<p>
TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem<span class = "tag">1</span> cum
assequi me posse diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas
omni studio scrutari<span class = "tag">2</span> conatus, idem mihi ipsi
quod navigantibus usu venit. Nam quo longius a littoribus discedunt, eo
vada sentiunt profundiora, quousque<span class = "tag">3</span> ab
omnibus terris longissime remoti<span class = "tag">4</span>
molybdaenarum<span class = "tag">5</span> propter maris altitudinem usum
amittant. Ita quoque me in naturas elementorum, fossilium, metallorum,
stirpium, animantium ac coelestium corporum intuentem, postremo in
angelorum ac daemonum mirabilem potestatem altius mentis agitatione<span
class = "tag">6</span> subvectum ratio penitus deseruisse videtur. Quo
etiam plura scire cupio, quoque attentius et cautius subtilissima
quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>varietatem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cogunturque</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>revecti</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Sunt plumbaginas quibus arena e fundo maris detrahi
consuevit a nautis, ut intelligant, quas in regiones devenerint.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>cogitatione</i>.</div>

<p>
CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet.
Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum
decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus
Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere
i.e. <span title = "Greek: dothen baros kinêsai">δοθὲν βάρος
κινῆσαι</span>, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum scientiarum
perfectiorum principium asseverabat nec ullos<span class =
"tag">1</span> imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id
autem exemplo docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu
conclusi jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium
<span class="pagenum">19</span>
non amplius tres ulnas; cum evadunt in loca superiora, proximas
regiones, quas nunquam adspexerunt, mirantur, post etiam in altissima
montis cacumina subvecti non modo terras remotissimas ac maria, sed
etiam coelestia sidera libere contemplantur ac pristinam ignorantiam
attoniti stupent. Plerosque etiam inanis auctoritas trahit, quos ratio
ducere debuisset. Atqui hi pecorum in modum properant, non qua aut quo
eundum est<span class = "tag">2</span>, sed quocunque itur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>omnes</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sit</i>.</div>

<p>
TORALBA: Hoc certe modo plerique meant<span class = "tag">1</span>. Quis
enim petenti, unde tanta vis procellarum, unde ventus sit, non
respondeat, ab exhalatione calida ea gigni? Jam si rationem quaeris,
Aristoteles ita decrevit, ut de Pythagora quondam discipuli <span title
= "Greek: Autos epha">Αὐτὸς ἔφα</span>, ipse dixit. Nemo tamen est adeo
demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in
altissimis<span class = "tag">2</span> oceani gurgitibus versus utrumque
polum, quoties tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt
tamen, qui nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium
tamen causas sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum
rationes attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt,
quaeque in omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum
naturalium venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae
majestatem ac numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod
etiam Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non
erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum<span class =
"tag">3</span> lima agitante obstupescant. Omnium autem errorum, qui
sunt innumerabiles, nullus est, in quo gravius a physicis nostris
peccari possit, quam existimare, omnia quae extra hominum<span class =
"tag">4</span> potestatem posita sunt, a natura, a causis necessariis,
aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud aliter agendi
arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec angelorum ullam
vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere<span class =
"tag">5</span> putant, sed ea tantum quae brutis<span class =
"tag">6</span> sensibus obvia sunt, et eorum, quae sub sensus<span class
= "tag">7</span> cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe
arbitrantur, aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam
prodere praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum
exitus aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos
statuendum et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum
est, scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed
ea libertate omnia moderari, ut<span class = "tag">8</span> hominum ac
belluarum impetus coërcere, naturas exanimes regere, ignes quominus
ardeant prohibere, rerum universitatem nutu quatere ac rursus erigere,
si velit, possit; contra quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum
tota natio decrevit, qui non modo causam primam necessitate trahi ad
agendum, verum etiam ea quae natura fiant, a Deo prohiberi posse
negant<span class = "tag">9</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>meantur vel necantur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>altis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>ad ferri limam agitatam</i>, vel: <i>ad ferream
limam agitati</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>humanum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>existere</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>brutorum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>sensum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alexander Aphrodis. l. 1. p.&nbsp;17.</div>

<p>
<span class="pagenum">20</span>
FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem iniverunt,
qui sentiat, Deum ulla<span class = "tag">1</span> necessitate teneri;
sed iisdem de rebus aliter physici, aliter theologi statuunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>illa</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet<span class =
"tag">1</span>, nec potest res eadem modo vera theologis, modo falsa
physicis esse, etiamsi theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia
saepe contraria occurrant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Quod verum est, semper verum sit oportet</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem
ejus rei perspicuam aperire.</p>

<p>
TORALBA: Multa quidem Aristotele<span class = "tag">1</span> non ferenda
de Deo scribit, ut<span class = "tag">2</span> cum eum animal vocat,
contra quam decuit non tantum physicum, sed etiam metaphysicum, i.e.
rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac speculatorem, quoniam isto
modo Deum confitetur corporeum esse, cum animal ipse definiat corpus
animatum. Nihil tamen absurdius, quam causam primam rerum omnium
effectricem ac conservatricem profiteri<span class = "tag">3</span>
eandemque servili officio ac necessitate obligare<span class =
"tag">4</span>, ac nihilominus sibi ipsi liberum arbitrium tribuere.
Liberum, inquit,<span class = "tag">5</span> hominem diximus, quia causa
sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid arrogantius aut
alienius a physicis decretis? Neque enim majus argumentum habuit
Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret, quam quod posita
necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. <span title =
"Greek: ei anankê memiktai tois pragmasin, oute pantôn kratei ho theos,
oute panta kata tou ekeinou logou dioikeitai.">εἰ ἀνάγκη μέμικται τοῖς
πράγμασιν, οὔτε πάντῶν κρατεῖ ὁ θεὸς, οὔτε πάντα κατὰ τοῦ ἐκείνου λόγου
διοικεῖται.</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib.&nbsp;2.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ac cum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>confiteri</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Libr. 8 Physic. Libr. 2 de generat.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Libr. 4 Metaphys.</div>

<p>
FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et
inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium
certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili<span class =
"tag">1</span> causa pendere convincunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>immortali</i>.</div>

<p>
TORALBA: Immutabilem<span class = "tag">1</span> Deum esse, physicis
omnibus ac theologis inter ipsos convenit. At illi putant, inferiorum
causarum vi ac potestate superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui
flectis fabulis Jovem imperio deorum inferiorum absolvi confitentur,
superioribus tamen <span title = "Greek: tês adrasteias">τῆς
ἀδραστείας</span> legibus teneri affirmant. Hanc <span title =
"Greek: adrasteian">ἀδραστείαν</span>
seu fatum Parmenides mundum complecti
dicebat. Chrysippus vero motum aeternum concinne ac decenter aptatum,
Zeno providentiam, Augustinus fatum uni Deo putat congruere aut
nemini.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Sequentia haec verba usque ad vocem <i>convenit</i> desunt
in alio codice.</div>

<p>
SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu <span
title = "Hebrew: kodesh">קדש</span> est illud, quo sanctitas sanctitatum
continetur, Deus inquam, omnia intra se recipiens<span class =
"tag">1</span> ac libera voluntate coërcens.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>despiciens</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio
dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum
<span class="pagenum">21</span>
nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat promereri,
quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque sequitur, rerum
universarum procuratione Deum absolvi, quoniam providentia duabus tantum
in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque sit, deinde ut bene sit. At
utrumque necessitas excludit, quia series causarum necessaria rerum
ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut nec flammarum incendio,
qui<span class = "tag">1</span> in fornace fuerit, eripi nec saluti
cujusdam contra naturae vim prospici possit. At sublata providentia (qua
quidem omnia stant, quae videmus et quae non videmus) mundum ipsum
subverti necesse est. Quod Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis
dictum ex Phaedone usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum
nullam curam habere, i.e. <span title =
"Greek: eulogôs echei ho theos, oute epimelôn men hêmôn">εὐλόγως
ἔχει ὁ θεὸς, οὔτε ἐπιμελῶν μὲν
ἡμῶν</span>. Idem Plato in Politico Deum humani generis pastorem vocat,
i.e. <span title = "Greek: anthrôpinês agelês poimena">ἀνθρωπίνης ἀγέλης
ποίμενα</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.</div>

<p>
SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non<span class =
"tag">1</span> tamen necessarium, ut sublata providentia mundus
concutiatur. Quia si Deus prospicit universitati, aut propter se id
facit, aut propter mundum; non propter se, quia mundo carere facile
potest, alioquin non esset se ipso contentus i.e. <span title =
"Greek: autarkestatos">αὐταρκέστατος</span>, ut non modo a Platone et
Aristotele, sed etiam a se ipso <span title =
"Hebrew: shaddai">שָׁדַּי</span>, quod idem est, appellatur. Non enim
providet mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter
mundum bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem
diriguntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>.</div>

<p>
TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut
Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia
discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a
majestate divina; invidi enim est et iniqui,
cum possis nolle meliora; <span title =
"Greek: to de legein mê boulesthai ton theon tôn entautha pronoein, pantelôs allotrion theou, phthonou tinos kai alogou physeôs">τὸ
δὲ λέγειν μὴ βούλεσθαι τὸν θεὸν τῶν ἐνταῦθα προνοεῖν,
παντελῶς ἀλλότριον θεοῦ, φθόνου τινος καὶ ἀλόγου φύσεως</span>.</p>

<p>
SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere<span class =
"tag">1</span> videtur, quia non congruit divinae majestati quicquam
agere, ob aliud primo et praecipue, quam propter se ipsum. Omnia,
inquit, creavi propter me<span class = "tag">2</span>, etiam impium ad
diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus erat
aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo ipso
tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus
perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique
felicitate<span class = "tag">3</span> potiore ductus. Nec potest
invidiae tribui, si non efficiat meliora quam possit. Nec satis apte
Proclus ex eo mundi aeternitatem statuit, quoniam ea est rerum caducarum
natura, ut creatori optimo temporis aut felicitatis gradu nulla possit
aut debeat exaequari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>corruere</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>creavit propter se</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>facultate</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima
causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus
<span class="pagenum">22</span>
mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum
hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac
potestate necessaria concludi confitendum erit.</p>

<p>
SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus<span
class = "tag">1</span> aeternus, inquit; et non mutor<span class =
"tag">2</span>; item: <i>Coeli tabescent et peribunt, tu autem idem ipse
es, semper tui similis</i><span class = "tag">3</span>, quae verba
majestatem ac naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant,
non tamen eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Deus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jesaias 40,&nbsp;27.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ps. 102 (101), 27&nbsp;f.</div>

<p>
SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt:</p>

<div class = "verse close">
Fata regunt orbem et certâ stant omnia lege?</div>

<p>
TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas
omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et<span class =
"tag">1</span> evertere potest; naturae legislator suis legibus solutus
non a senatu aut populo, sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur
aquis, cum tamen gravior sit? Id Aristoteles ad animantium salutem
factum tradit. Honestius erat tragoedos imitari, qui cum rei
difficultatem explicare nequeunt, Deum a machina, <span title =
"Greek: ton theon apo mêchanês">τὸν θεὸν ἀπὸ μηχανῆς</span>
eliciunt. Ex hac
igitur demonstratione colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod
non aliter fieri possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus,
erudite perspexit, contra quam Averroës putavit. Quid enim frequentius
quam ex secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis
saepe lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex
omnium animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos
grassari, tum aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata,
prodigiosos animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos,
siligineos<span class = "tag">2</span>, portenta denique stupenda nasci
vidimus, quorum plena est antiquitas, pleni libri, plenae Graecorum,
Ebraeorum Latinorumque litterae, ut non modo praeter naturam, sed etiam
repugnante natura fieri sit necesse<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aut convertere</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>saligineos</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Julius Obsequens de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig.
Joachim Camerarius de portentis. Livius et Plinius passim.</div>

<p>
OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et
incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset, divina
quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius <span title =
"Greek: archiatros">ἀρχιατρὸς</span><span class = "tag">1</span> variis
ac stupendis daemonum actionibus illustravit, idque contra naturalium
causarum et affectionum progressiones consuetas.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In abditis causis morborum.</div>

<p>
TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit<span class
= "tag">1</span>, a magistri scriptura<span class = "tag">2</span>
discedens scribit<span class = "tag">3</span>, naturam saepe mutari tum
vi, tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala
mitigari et converti<span class = "tag">4</span> asseverat. Quae<span
class = "tag">5</span> vero maleficorum flagitiis assidue fieri
<span class="pagenum">23</span>
legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus mensibus
Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes, quae quidem
tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt naturae vim
necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter eveniunt,
necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles ipse
confitetur<span class = "tag">6</span>, qui tamen casum et fortunam in
natura statuens, ex opinione plebis necessitatem sustulit de natura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>decrevit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sententia</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>scripsit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>averti</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Quod</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri hermêneias">Περὶ ἑρμηνείας</span>
III., cp.15.</div>

<p>
SENAMUS: Quid ergo Platoni<span class = "tag">1</span> fiet, qui ex
Homeri sententia auream catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi
causarum naturalium seriem inviolabilem ac plane immutabilem demus?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In Theaeteto.</div>

<p>
TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos
inferiores a superiore<span class = "tag">1</span> quidem sursum trahi
posse agnoscit, supremum ab inferioribus non item.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>supremo</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu
nocturno Jacobi Patriarchae scalâ<span class = "tag">1</span> expressum,
cujus vertici Deus imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in
terras et hinc rursus ascensus ad coelum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Gen. 28,&nbsp;12.</div>

<p>
OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus
Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum
naturam<span class = "tag">1</span> collocarunt, <span title =
"Greek: tous porthmeuontas ta tôn anthrôpôn pros tous theous kai ta tôn theôn pros tous anthrôpous">τούς
πορθμεύοντας τὰ<span class = "tag">2</span> τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς
θεοὺς καὶ τὰ τῶν θεῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους</span>,
i.e.<span class = "tag">3</span> portantes divina ad homines et humana
ad Deos. Hoc tamen interest, quod appellatione daemonum deum appellavit,
<span title = "Greek: kakodaimonas">κακοδαίμονας</span> tantum
complectuntur. Quin etiam Plato maximum omnium daemonum Deum appellavit.
Juniores tamen Academici saepius daemones <span title =
"Greek: phaulous kai kakous">φαύλους καὶ κακούς</span> usurparunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>cathedram</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
"Greek: ta tôn theôn pros anthrôpous kai ta tôn anthrôpôn pros tous theous">τὰ
τῶν θεῶν πρὸς ἀνθρώπους καὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεούς</span>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec verba interpretantia in aliis codicibus.</div>

<p>
TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones vim
habere deo minorem, hominibus<span class = "tag">1</span> vero majorem,
quae tamen vis ac potentia dei potestati aequalis esset, si Deus agendi
necessitate obligaretur, quoniam causa quaeque quo potentior est, eo
majores parit<span class = "tag">2</span> effectus, si autem prima causa
necessario ageret, omnium consequentium causarum potestas esset infinita
et rei finitae vis infinita esse nequit<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt tria haec verba in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Duo haec verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Scoti argumentum acutissime collectum lib. II.
Sententiarum.</div>

<p>
CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens
demonstratione concluderetur.</p>

<p>
TORALBA: Quicquid<span class = "tag">1</span> naturaliter agit, ad<span
class = "tag">2</span> extremum suae potestatis ac facultatis agit,
v.&nbsp;gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra modum, sed
quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa naturaliter
agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est
<span class="pagenum">24</span>
infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas
secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad
extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca,
locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes
philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae
potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum
omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista
potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret
in<span class = "tag">3</span> tempus. Quod quidem Averroi adeo absurdum
visum est, ut ab Aristotelis sententia discedens primam causam, quod
esset infinita, segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi
primo ac finito conjugarit, ne<span class = "tag">4</span> finita
infinitis, sempiterna caducis necessaria connexionis serie copularet.
Quae connexio necessaria eo absurdior est, quo mentes omnes ac formas a
materia segregatas<span class = "tag">5</span> simul ac semel a prima
causa pendere scripsit Aristoteles<span class = "tag">6</span>, quam
sententiam Avicenna et Averroës Academicos secuti repudiarunt, quia
secundam causam a prima, tertiam a secunda certa serie derivari
tradunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addunt alii: <i>Sic autem conficitur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Sequentia sex verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>in tempore</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>nec</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>segregatis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Metaphys. l.&nbsp;9.</div>

<p>
SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est
conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis
disciplina<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alexander Aphrodisias, Metaphys. l.&nbsp;11.</div>

<p>
CORONAEUS: Quonam modo?</p>

<p>
SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum
necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum necessitatem
tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti oportet,
quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt, scientia non
magis constare potest, quam reperiendi thesauri disciplina.</p>

<p>
TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt, sed
iisdem legibus et eodem tenore<span class = "tag">1</span>
progrediuntur, ut posita causa sequatur effectus, nisi divina voluntate
in omnibus, aut humana in quibusdam, aut vi daemonum in pluribus
prohibeantur. Neque enim si lapidem sustines, quo minus deorsum feratur,
aut ignem quo minus sursum<span class = "tag">2</span> abripiatur,
propterea subrervitur demonstratio, lapidem deorsum vergere, quia
gravis, ignem sursum, quia levis&nbsp;sit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>tempore</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>seorsum</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse,
non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas
libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab
inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius,
non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi
non potest, multo minus<span class = "tag">1</span> ab inferiori aut
imbecilliori causa, cum suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit,
ut excelsior esse nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et
<span class="pagenum">25</span>
excellens, si subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum,
maria, terrae ac totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore
ac meliore vi praedita esset quam Deus ipse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>magis</i>.</div>

<p>
SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi
videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: <i>Omnia</i>,
inquit, <i>quae volui, feci</i><span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaiae 46, 11&nbsp;sq.</div>

<p>
CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores
Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta
minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant<span class =
"tag">1</span>, sed idem putent esse in Deo Velle et Esse, ita ut illud
sit quod vult, et quod sit, id ipsum velit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>eripiunt ... putant</i>.</div>

<p>
TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita
quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his,
quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non
potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad
hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise<span class =
"tag">1</span>. Potuit enim Deus duos tresve soles facere, noluit tamen.
Ita Deus multa vult, est tamen unus, non multa. Non igitur idem est in
Deo Esse et Velle, quia vult multas et varias formas, non tamen
infinitas<span class = "tag">2</span> neque aeternas aut simplices
existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus, non multus
nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse<span class = "tag">3</span>
necesse est; quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi
arbitrantur, non potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi
existentia necessaria Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim
voluntarium fieri potest, ubi violenta necessitas urget.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>praecisa</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tantum infirmas</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>existere</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi
in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?</p>

<p>
TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.</p>

<p>
<span class = "tag">1</span>SENAMUS: Etiam a prima causa servari mundum
scribit Aristoteles<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest haec Senami interlocutio in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;De generatione et corruptione, lib. II, cp.&nbsp;10.</div>

<p>
TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum
esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum
esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint
agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate
fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem<span
class = "tag">1</span> ac tutelam. Cum igitur causam mundi
effectricem<span class = "tag">2</span> ac conservatricem a fatis et
Adrastiae<span class = "tag">3</span> legibus liberum ac solutum
demonstratum sit, nec eandem esse cum essentia voluntatem, sequitur
opificium illud ab eo deseri posse, quandocunque velit. Desertionem
interitus sequatur necesse est, cum nihil a seipso servari et<span class
= "tag">4</span> fieri possit, non est igitur aeternum id, cujus salus
ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum intelligeret
<span class="pagenum">26</span>
Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura, inquit, nihil est
et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa existit. Prima
autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus. Ex quo sequitur
altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam superior. Sed
vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>conservationem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Aliua: <i>fictricem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>naturae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non modo
voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.</p>

<p>
TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item<span class =
"tag">1</span> postrema causa, ut ipse Alexander<span class =
"tag">2</span> confitetur. At mundus primam causam habet, omnium
consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum
Aristoteles<span class = "tag">3</span> vidisset, omnes causas posuit
aeternas, maxime tamen, inquit, primas. Cur primas potius, quam medias,
quam postremas? Cum omnes<span class = "tag">4</span> sint aeternae ac
eodem momento existere coeperint. Aut si una est prima, quomodo<span
class = "tag">5</span> consequentes aeternae sint ac simul cum prima,
cum prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat,
ut quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum
aeternum non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et
exitum quoque habiturus est. Id enim omnibus et
divinis<span class = "tag">6</span> et naturae
legibus<span class = "tag">7</span> decretum est, quaecunque exitum
habitura sunt, ortum habuisse, et quae ortus sui principium habuere,
tandem aliquando interitura. Nam si quod semper esse quit<span class =
"tag">8</span>, naturam habet immutabilem<span class = "tag">9</span>,
suapte haec<span class = "tag">10</span> nunquam mutari poterit; si
nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse<span class =
"tag">11</span> constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a
potentia abiret in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile,
sempiternum esse nequit. Itaque cum Plato nascendi principium mundo
tribueret, obiturum intellexit, eundem Dei<span class = "tag">12</span>
tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum fore putavit. Sunt igitur
omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi opificis nutu arbitrio,
voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum fit, nulla ratione
Galenum<span class = "tag">13</span> scripsisse, non sibi necessarium
videri principium illud: <span title =
"Greek: pan to gennêton phtharton">πᾶν τὸ γέννητον
φθαρτόν</span><span class = "tag">14</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Libr. 6 cp. 8 Phys. libr. 7 Metaph. et&nbsp;12.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>res</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quonam modo</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;4 Esdr.&nbsp;9.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l. 1.
de coelo et l. 2 et 6 Metaph.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>queat</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>si vim habet immutabilem</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>natura</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>posse</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;De tuenda valetudine libr.&nbsp;4.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alii: <span title =
"Greek: phtheirêtai">φθειρῆται</span>.</div>

<p>
SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium<span class =
"tag">1</span> tandem aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta
stare potest<span class = "tag">2</span>. At opifex aeternus mundum
aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo noster Ebraeus Platonis
sententiam secutus putat, coelorum accidentia, non essentiam mutatum iri
ac flagitiosissimum vel de mundi obitu cogitare; amicus tamen Plato,
amicus Philo, sed magis amica Dei vox, quae neminem dubitare patitur.
<span class="pagenum">27</span>
Antiquissima quidem<span class = "tag">3</span> sidera sunt,
antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque
interibunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>opificium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et&nbsp;2.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quaedam</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic
enim ille Lucretius<span class = "tag">1</span> Epicuraeus:</p>

<div class = "verse close">
Una dies dabit exitio, multosque per annos<br />
Sustentata ruet moles et machina mundi.</div>

<p class = "close">
Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen maximum
pondus est ac momentum, non modo<span class = "tag">2</span> ad
evertenda Peripateticorum decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec
auctoritati locum relinquunt<span class = "tag">3</span>, sed etiam ut
ii, qui seipsos ac mundum universum tam praeclara origine niti ac
servari intelligunt<span class = "tag">4</span>, Dei<span class =
"tag">5</span> O.&nbsp;M. ardentiore desiderio rapiantur atque<span
class = "tag">6</span> in illius laudes erumpant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec duo verba in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>reliquere</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Philo in libro de profusis.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad Deum O.M</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores
continuis querelis homines nec magnitudine nec robore<span class =
"tag">1</span> cum majoribus conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium
monumenta testantur atque aetates homuncionum ac pusionum prae illis
gigantea magnitudine hominibus, qui tribus<span class = "tag">2</span>,
qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris cubiti altitudinem
superabant, quae testantur mundi senectam et interitum futurum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Nec robore nec magnitudine</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba in alio codice.</div>

<p>
TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus
motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur,
corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque
divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi
summa consensione<span class = "tag">1</span> fatentur. Quod autem
coelum sit corporeum, non modo perspicitur ex eo, quod mobile est, sed
etiam quod suis finibus et terminis comprehensum, caetera suo complexu
ambiat<span class = "tag">2</span>, partes habens extra partes, figuram
etiam et quantitatem<span class = "tag">3</span> finitam et
commensurabilem. At quantitas<span class = "tag">4</span> corporea
motum<span class = "tag">5</span> in se continet, item motus
figurans<span class = "tag">6</span> qualitatem, quae ipsa sunt
accidentia. Materiam vero<span class = "tag">7</span> sine forma usquam
consistere negant<span class = "tag">8</span>. Cum dico coelum, inquit
ille<span class = "tag">9</span>, tum dico formam, cum<span class =
"tag">10</span> dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus
verbis coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur,
ut etiamnum ejus interpretes.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>confessione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>coërceat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>qualitatem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>qualitas</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>materiam</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>figuram</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>nequit</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>Aristoteles</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Desunt sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo)
verba in alio codice.</div>

<p>
CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue
explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et<span class =
"tag">1</span> quae amplissimo orbis sinu coercentur<span class =
"tag">2</span>, opificis aeterni arbitratu dissolvi ac propterea tot
monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias et volatus<span
class = "tag">3</span> maleficorum,
<span class="pagenum">28</span>
non a natura, sed praeter naturam aut contra naturam<span class =
"tag">4</span>, angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt sex haec sequentia verba in uno codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>coërcentur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>conatus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Haec tria verba desunt in alio codice.</div>

<p>
SENAMUS: Si daemones corporales<span class = "tag">1</span> essent,
minus ambigeretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>aspectabiles</i>.</div>

<p>
TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac
daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi
Aristoteles<span class = "tag">1</span> ubique fere daemonia vocat <span
title = "Greek: zôa">ζῶα</span>, non tamen explicat, corpora sint necne,
quia Deum quoque animal appellat<span class = "tag">2</span> aeque ac
daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima,<span class =
"tag">3</span> quae in aëre vagatur, melior sit ac magis immortalis,
quam quae est in animantibus: <span title =
"Greek: hê en to aeri psychê tais en tois zôois beltiôn esti kai athanatôtera">ἥ
ἐν τῷ ἄερι ψυχὴ ταῖς ἐν τοῖς ζῶοις βελτίων ἐστὶ καὶ
ἀθανατωτέρα</span><span class = "tag">4</span>,
quo loco vel daemones vel hominum mentes a cadaveribus
segregatas in aëre vagari confitetur. Plato vero mentis humanae captum
egredi daemonum disputationem agnoscit; majorum tamen sententiis
acquiescendum: <span title =
"Greek: peri de tôn daimonôn eipein kai gnônai tên genesin, meizon ei kath’ hêmas, pisteon de tois eirêkosin emprosthen">περὶ
δὲ τῶν δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον εἰ καθ᾽ ἡμᾶς,
πιστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν</span><span class = "tag">5</span>.
Frequens tamen est apud Platonem disputatio de
daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico, Epimenide,
Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene quoque apertius:
Nos, inquit, sicut oves mira divinorum<span class = "tag">6</span>
pastorum custodia semper egemus; ac tam ineptum putat<span class =
"tag">7</span>, homines hominum custodiae committere, quam ovium et
caprarum curam ovibus et capris. Laudat etiam in Cratylo Hesiodi
sententiam, quod viros bonos et sapientes vita functos daemones
appellat, quos in Symposio medios inter Deos et homines collocavit,
aërea natura constantes. Aperte vero in Phaedone angelos, quos<span
class = "tag">8</span> ubique <span title = "Greek: theous">θεοὺς</span>
vocat, curatores nostros esse asseverat: <span title =
"Greek: theous einai hêmôn tous epimelomenous">θεοὺς εἶναι ἡμῶν τοὺς
ἐπιμελομένους</span>. Quin etiam in Sophista angelum genialem, quem
juniores<span class = "tag">9</span> Academici <span title =
"Greek: daimona paredron">δαίμονα πάρεδρον</span> appellant, nos
quocunque<span class = "tag">10</span> proficiscamur,
comitari et cogitationes nostras explorare scribit: <span title =
"Greek: ton xenion ouk hêkista theon synopadon gignomenon, hubreis kai eunomias tôn anthrôpôn kathoran.">τὸν
ξένιον οὐκ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον, ὕβρεις καὶ εὐνομίας τῶν
ἀνθρώπων καθορᾶν.</span> Et in Theagene: Adest, inquit, mihi divina
quadam sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia me secutum. Cujus
argumenti occasione accepta omnes Academici disputationes<span class =
"tag">11</span> varias de natura daemonum instituerunt. Illud autem
inter ipsos convenit: unicuique<span class = "tag">12</span> daemonium
ab ortu vitae ducem divino munere concessum. Huc<span class =
"tag">13</span> Menandri illud:</p>

<div class = "verse close">
<span title = "Greek: Hapanti daimôn andri tô genomenô">Ἁπάντι δαίμων
ἀνδρὶ τῷ γενομένῳ,</span><br />
<span title = "Greek: Hapasin esti metagôgos tou biou">Ἁπᾶσιν ἐστὶ
μεταγωγὸς τοῦ βίου</span></div>

<p class = "close">
Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem
sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro
<span title = "Greek: Peri tou daimoniou tou Sôkratous">Περὶ τοῦ
δαιμονίου τοῦ Σωκράτους</span>. Empedocles, qui vivus et spirans in jugo
montis
<span class="pagenum">29</span>
Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique <span title =
"Greek: kalon kai kakon daimona">καλὸν καὶ κακὸν δαίμονα</span>
contigisse dicebat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libr. 4 et 12 Metaphys.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Libr. 4 et 12 Metaphys.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>animalia, quae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Graeca haec desunt in alio codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Graeca haec desunt in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>divorum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>putari</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>minores</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>quoque</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>disputatores</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia duodecim verba in alio codice.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hic</i>.</div>

<p>
SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus
institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat.</p>

<p>
SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset<span class =
"tag">1</span>, quantam esse vultis, mihi mirum videtur, quamobrem
Epicuraei daemonum hypostasin de natura sustulerint?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>existeret</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum
eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum<span class =
"tag">1</span> differunt a judicio ferarum, tum etiam quod solo sensu
feruntur.</p>

<p>
CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel
potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis
actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones essentia
et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia
differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus
perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis,
fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac <span title =
"Greek: lukanthrôpia">λυκανθρωπίᾳ</span> sentire debeamus. Et quoniam
Fridericus studiose videtur daemonum vim ac naturam conquisivisse, haud
dubito quin haec omnia nobis facili sermone sit explicaturus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>admodum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot
saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt,
quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de
strigibus ac sortilegiis<span class = "tag">1</span>, quotquot nancisci
potui, curiose legi, ut maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae
vobis enarrare pigebit, cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa
ipsa haurire cuique integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum
origine ac essentia quicquam affirmare<span class = "tag">2</span> si
velim, ineptus&nbsp;sim.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi <i>sortilegis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>afferre</i>.</div>

<p>
TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis,
altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis
tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, <span title =
"Greek: to dioti">τὸ διότι</span>, capere nequeamus, certe ex eorum
actionibus <span title = "Greek: to hoti estin">τὸ ὅτι ἐστὶν</span>
intelligamus.</p>

<p>
FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso,
ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac
veneficii accusatus et qui <span title =
"Greek: onanthrôpian">ὀνανθρωπίαν</span>
in seipso expertus fatetur, multo
subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare potuerit, dubito
tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem definivit daemones: sunt
genere animalia, ingenio rationabilia, animo passiva, corpore aërea,
tempore aeterna. Quam descriptionem miror Augustinum<span class =
"tag">1</span> locis omnibus secutum fuisse atque
<span class="pagenum">30</span>
in eo potissimum, quod eorum naturam scribit esse aeternam, cum tamen
Porphyrius, Plutarchus, Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis
oraculo, i.e. ipsius daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi
tripodes lugete, obiit Apollo, excessit, flamma<span class =
"tag">2</span> coelestis mihi vim affert! Quin enim Plutarchus Ciceronis
sententiam secutus ob id oracula defecisse scribit, quod daemones, qui
olim oracula reddebant, interierint<span class = "tag">3</span>. Quodsi
daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de<span class =
"tag">4</span> ipsis<span class = "tag">5</span> mentiuntur, quid nobis
sperandum est de angelorum coelestium sublimiore ac diviniore natura?
Tametsi vero Philo Judaeus angelos appellat diviniores quasdam ac
secretiores<span class = "tag">6</span> naturas, Dei praepotentis
imperio subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de
mundo angelos ac daemones essentia scribit eosdem<span class =
"tag">7</span> esse, licet qualitate boni differant a malis<span class =
"tag">8</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de
trinit.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>interierunt</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius addit: <i>se</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsi</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sacratiores</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ejusdem</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius addit: <span title =
"Greek: angeloi de eisi psuchai kat’ aëra petomenai">ἄγγελοι
δέ εἰσι ψυχαὶ κατ᾽ ἀέρα πετομέναι</span>.</div>

<p>
SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum
nati daemones sint<span class = "tag">1</span>, quibus nutricibus
educati, quamque diuturna sit uniuscujusque vita?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>fuerint</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum
uni<span class = "tag">1</span> Deo rerum omnium parenti docuerit
convenire, sed quam diuturna sit eorum vita, mortalium nemini compertum
opinor, tametsi Plutarchus, Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad
summum, ex ipsius Herodoti<span class = "tag">2</span> sententia, qui
nymphas decem Phoenicum secula explere scribit, Hieronymus vero Cardanus
de Facio<span class = "tag">3</span> patre suo<span class =
"tag">4</span> scribit, <span title = "Greek: daimona paredron">δαίμονα
πάρεδρον</span> habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse,
daemonum vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari,
quod perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut
ad summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur,
non diutius vitam protraxit<span class = "tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii legunt: <i>Hesiodi</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Tajo</i> vel <i>Pacro</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Cf. 1 Mosis 5, 21 sqq. [N.]</div>

<p>
SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius
daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse
putet.</p>

<p>
CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua
demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia
confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum <span title =
"Greek: proparaskeuês euangelikês">προπαρασκευῆς εὐαγγελικῆς</span><span
class = "tag">1</span>, cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio
imperatore, translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus<span class =
"tag">2</span>! Ad quam cum Thamus nauclerus respondisset, rursus
exauditam vocem haec verba resonantem: Cum ad Paludes delatus fueris,
denuncia clara voce, Panem mortuum esse! Nauclerum metu naufragii
perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset, cum ad Paludes
appulisset, clara voce denunciasse, Panem<span class = "tag">3</span>
mortuum esse. Quo dicto
<span class="pagenum">31</span>
repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui tamen nulli erant,
exauditas fuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libr. V. cap.&nbsp;17.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addit alius iteratum: <i>Thamus!</i>&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Pana</i>.</div>

<p>
SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem<span
class = "tag">1</span>, daemonum principem, sacrae litterae moriturum
testificarentur<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Leviathan</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40, 20.
Jesaiae cp. 27,&nbsp;1.</div>

<p>
SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi
celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt,
cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum
didicerunt, cum daemones dicantur non <span title =
"Greek: para tou deimainein">παρὰ τοῦ δειμαίνειν</span>,
ut putat Eusebius, sed quasi
<span title = "Greek: daêmones">δαήμονες</span>, eodem sensu Ebraei
<span title = "Hebrew: yideonim">יְדֵעֹנִים</span> a verbo <span title =
"Hebrew: yada">יָדַע</span>, quod <i>scire</i> significat.</p>

<p>
FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi<span class =
"tag">1</span> possunt, sed verius est, eis<span class = "tag">2</span>
ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta esse, quae praetergredi
nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit, presbyteri cujusdam
Coloniensis filiam a daemone obsessam patris<span class = "tag">3</span>
jussu ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone
desertam, patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum,
ut paulo post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius
potestatem ultra<span class = "tag">4</span> flumen terminatam fuisse.
Consimile quiddam scribit Hermias: cum quidam parricida matrem
interfecisset et a daemonibus acerbe torqueretur, consultus Apollo
respondit, aliam regionem ei quaerendam esse, atque ita illum in insulam
e gurgite fluminis emersam transvectum cruciari desiisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quo pervadere</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>illis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>patrio</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>citra</i>.</div>

<p>
SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in sacris
litteris<span class = "tag">1</span> legimus, angelum Dei alligavisse in
Aegypto superiori daemonem Asmodeum<span class = "tag">2</span>, qui
septem Sarae<span class = "tag">3</span> maritos antea necarat. Nam in
eo quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et
feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca
deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant,
nec nisi ad justissimam ultionem impiorum<span class = "tag">4</span>
solvi. Et quidem lege divina solenni expiationum die pontifex hircos
duos sortiri jubetur, alterum quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum
vero Zazali<span class = "tag">5</span> dedendum, quem LXXII interpretes
appellant <span title = "Greek: apopompaion">ἀποπομπαῖον</span>, quem in
verticem montis deduci mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero
rubrum<span class = "tag">6</span>, quo quidem vinctus erat, candidum
fieri dicebant, si Deus placatus esset<span class = "tag">7</span>, quod
a caprario buccina solebat significari laeto clangore, ac proximas
quasque regiones consimili clangore gratulationem publicam significare,
nec tamen caper dictus<span class = "tag">8</span> Azazel usquam
terrarum reperiebatur. Quo pertinere ajunt illud ex Jesaia<span class =
"tag">9</span>: <i>Si scelera vestra coccino rubicundiora fuerint, nive
candidiora</i>
<span class="pagenum">32</span>
<i>fient.</i> Quibus sane congruit, quod R. Moses ex litteribus
ritualibus Chaldaeorum et Sabaeorum tradit,<span class = "tag">10</span>
veteres Idolatras in loco deserto daemones conquisivisse atque iis
sacrificare solitos, devotionibus in scrobes procuratis, effuso cruore,
tum epulari et convirari<span class = "tag">11</span> consuevisse, quod
sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis ad
plagam altaris aquilonarem<span class = "tag">12</span> effundi jubetur.
Non quidem desunt ubique daemones, qui omnia<span class =
"tag">13</span> omnium dicta, gesta, facta diligentissime explorant,
pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris aut in
montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci Satyros,
Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas, Oreadas
appellant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>libris</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Tobiae VIII,&nbsp;3.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Annae</i> vel <i>Susannae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>carceribus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Azazeli</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>coccinum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10. 26. [N.]&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Duo codices legunt: <i>dicatus Zazeli</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Jesaiae 1,&nbsp;18.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>tradidit</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Duo Codices habent: <i>copulari</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>aquilonaris</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum
custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria
trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi
restituantur<span class = "tag">1</span>?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat
Senckenbergius.</div>

<p>
SENAMUS: Si verum est, daemonem<span class = "tag">1</span> illum
Agrippinensem, qui deserta puella parentem necavit, latissimam Rheni
fossam trajicere non potuisse, nec vada rapidissimi fluminis tranare,
praesens remedium haberemus adversus daemones, qui tantam foeminarum
multitudinem obsident, ut uno die plures octoginta Romae videremus
acerbissime cruciatas, quae nullis exorcistarum execrationibus liberari
potuerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius false: <i>daemonium</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Nunquam<span class = "tag">1</span> vis ac natura daemonum
magis conspicua fuit, quam in obsessis, quos Graeci <span title =
"Greek: endaimoniôntas kai entheous kai enthousiastikous kai
engastrimuthous kai engastrimanteis kai sternomanteis kai
Eurykleas">ἐνδαιμονιῶντας καὶ ἐνθέους καὶ ἐνθουσιαστικοὺς καὶ
ἐγγαστριμύθους καὶ ἐγγαστριμάντεις καὶ στερνομάντεις καὶ
Εὐρυκλέας</span><span class = "tag">2</span> appellant, quorum maximam
copiam olim ubique fuisse legimus. Vidimus ipsi in monasterio Kentorpio
Germaniae inferioris virgines devotas<span class = "tag">3</span> a
daemonibus sursum deorsum jactari ac interdum altius a terra sublevatas,
casu levissimo relabi, sine sensu doloris, tum assiduo risu cachinnos
movere, seque ipsas mutuis ictibus contundere bacchantium in modum ac
foetidissimo halitu aërem ambientem conspurcare. Id enim daemonum fere
proprium est, ut teterrimo foetore proxima quaeque loca quasi sulphuris
ac putrium cadaverum odore imbuant. Contra vero angeli ambrosium spirant
vertice odorem. Illud etiam deprehensum, si quis coram daemoniacis illis
vestalibus sacris<span class = "tag">4</span> preces funderet aut
divinis laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis obsessas cruciari,
si ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent aut fabellam
narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a magistratu
rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam. Coenobii
ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac sortilegii
damnata rogis ardentibus exusta&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Nusquam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Euruklês">Εὐρυκλῆς</span> erat nomen
celeberrimi cujusdam ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum
usurpatum. [N.]&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>totas</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sacras</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">33</span>
SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus
rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse, Judaeorum
id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua religione ad
christianam defecisse.</p>

<p>
SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent,
forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum
id ope<span class = "tag">1</span> factum, nemini credibile videatur.
Daemones potius falsis accusationibus et criminibus<span class =
"tag">2</span> Judaeos, quibus infestissimi semper fuerunt, circumveniri
cupiebant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>opera</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>criminationibus vel incriminationibus</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti<span class =
"tag">1</span> Belgae, equitis aurati ac senatoris, cujus filius cum
saga contubernium traxerat<span class = "tag">2</span>. Sed cum jussu
patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam Medea
zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum filiam
duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in sublime
veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero parturiret,
saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum soporem ac stuporem
egit, ut sine sensu parienti foetum<span class = "tag">3</span>
eriperet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Sequeti vel Suqueti</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>contraxerat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>infantem</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim
sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione
gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho.</p>

<p>
FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis Hessorum
virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum canibus
atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac teterrimos
foetores exspirare.</p>

<p>
SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod
forsan<span class = "tag">1</span> canibus, ut interdum contigit,
copularentur. Nihil enim detestabilius, quam<span class = "tag">2</span>
votam Numini virginem immundissimae bestiae prostituere, ac propterea
divina lex<span class = "tag">3</span> eodem capite vetuit offerri Deo
pretium canis ac mercedem meretricis, tum sequens<span class =
"tag">4</span> caput supplicium extremum irrogat eis qui pecudibus
copulantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>forsitan</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec quinque sequentia verba in uno codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23.
20, 13&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sequenti capite</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur. Neque
id novum, si Aeliano<span class = "tag">1</span> credimus, qui civem
Romanum scribit accusationem instituisse adversus canem<span class =
"tag">2</span> adulterum uxoris. Et in Aremorica Celtarum bos puellam
peperit, quae nihil bubulum habuit praeter alterum pedem, unde graves
controversiae extiterunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De varia hist.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At
non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem
<span class="pagenum">34</span>
habuit concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et
ejus<span class = "tag">1</span> ad daemonem
repertae<span class = "tag">2</span> fuerunt, nec multo post
omnes<span class = "tag">3</span> moniales a daemonibus obsessae.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ad eum daemonem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>compertae</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sociae</i>.</div>

<p>
TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione
fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam
Cruciam<span class = "tag">1</span>, monasterii Cordubensis principem, a
Paulo III. Pontifice Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius
triginta cum atro daemone Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac
religionis integritatem prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra
fierent, sublimis veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho
sacra facienti contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post
consecrationem ab altaribus<span class = "tag">2</span>, fisso
pariete,<span class = "tag">3</span> in buccam monialis evolare
videatur. Ab ea non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices<span
class = "tag">4</span> responsum<span class = "tag">5</span> quaerebant.
Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile est, quod
Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam sacerdotem
flammis ambustum,<span class = "tag">6</span> quod annos amplius
quadraginta cum Hyphialte (ut illa cum Ephialte) concubuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Cruceam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>alterius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuco pari</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>principes</i>; alibi: <i>princeps et
pontifex</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>responsa</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>combustum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Etiamnum<span class = "tag">1</span> daemones utriusque sexus
incubos et succubos Italia parit? vereor, ne<span class = "tag">2</span>
medicis plane haec deliria videantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Etiamne</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater,
nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi
litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus
Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur,
graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota
deflagravit, hoc carmine denunciasse: <span title =
"Greek: estai anankê epi tês gês kai hormê en tô laô toutô">ἔσται
ἀνάγκη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὁρμὴ ἐν τῷ λαῷ τούτῳ</span>.
Qua de re cum inter theologas ac medicos varie
disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a
melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine
risu ac sibilo palam explosus&nbsp;est.</p>

<p>
OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum <span title =
"Greek: engastrimuthoi kai sternomanteis">ἐγγαστρίμυθοι καὶ
στερνομάντεις</span> bucca conclusa aut etiam exserta lingua,
mox etiam e vulva diserte loquerentur.</p>

<p>
CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae
conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia
saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon<span class =
"tag">1</span> aliquando se daemoni fucum fecisse jactavit, cum obsessum
a daemone aqua pura aspersisset, aeque enim<span class = "tag">2</span>
hanc atque illam refugiebat<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 2 ep. ad Mycon.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>idem</i>; alibi: <i>eum ... refugisse</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor,
primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate
<span class="pagenum">35</span>
delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas
sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res
omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac
corrumpere. Itaque divina lex<span class = "tag">1</span> omnibus
sacrificiis salem inspergi jubet, cujus vim cum intelligeret Plato,
salem Diis gratum esse scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Levitici 2, 13. Cf. Marci 9,&nbsp;48.</div>

<p>
CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit daemonum
vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus jurisconsultus,
quaestionum impietatis judex, scribit, quendam neophytum ab uxore ad
sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo subvectum sub nucem
Beneventanam<span class = "tag">1</span>, et cum ferculis appositis ad
epulandum saepissime salem peteret, tandem aliquid salis simile allatum
esse eumque in haec verba erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo
sale! Qua voce daemones ac sagarum concionem epulasque fictas
disparuisse et cum solus neophytus restitisset<span class =
"tag">2</span>, domum, a qua milliaribus circiter quinquagin<ins class =
"correction" title = "text reads ‘..tad is..’">ta dis</ins>tabat, nudum
rediisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sub arborem nucis Beneventanae</i>; alius: <i>sub
urbem</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>extitisset</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori
admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum.</p>

<p>
OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes
impuritates expiare; scribit enim Hippocrates<span class =
"tag">1</span>, suae aetatis exorcistas maleficia expurgare<span class =
"tag">2</span> solitos, demersis in mare his omnibus, a quibus maleficia
impendere dicebantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In libro de morbo sacro.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>purgare</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano<span class =
"tag">1</span> impostores vocantur, ob id suspectos impietatis habeo,
quod cum daemonibus colloquium<span class = "tag">2</span> serunt et
ridicula seriis miscentes sacris devotionibus abutuntur, saepius tamen
temere lascivientes a daemonibus corripiuntur aut acerbe cruciantur, ut
septem illos exorcistas legimus in Actis,<span class = "tag">3</span>
cum daemonium<span class = "tag">4</span> in obsesso interpellarent his
verbis: Adjuro vos per Jesum, quem Paulus praedicat, et respondit
daemon: Jesum novi et Paulum scio, vos autem qui estis? Et irruens
daemonium omnes ad furorem adegit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>colloquia</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Actorum 19,&nbsp;13.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>daemonem</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse,
presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam
puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum,
daemones in obsessis interrogari summopere vetat.</p>

<p>
TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui
prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit,
cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit, solus
est nostra<span class = "tag">1</span> salus et liberatio. Ac tametsi
tantus vir fuit, ut<span class = "tag">2</span> parem sua aetate
habuerit neminem, nondum tamen ulla<span class = "tag">3</span> aetas
perceperat, quantum inter morbum
<span class="pagenum">36</span>
sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem interesset. Posteri
subtilius symptomata pleraque<span class = "tag">4</span> similia,
pleraque dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui
morbo comitiali tenerentur<span class = "tag">5</span>, per buccam
spumam egerunt, non item daemoniaci. Hi foetidissimos<span class =
"tag">6</span> halitus spirant, illi non item; hi<span class =
"tag">7</span> vaticinantur vera falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi
daemonum arbitratu carpuntur et liberantur, illi non item. Ac si quis
sortilegus in aurem insusurraverit haec verba: exi daemon, quia
Ephimolei praecipiunt<span class = "tag">8</span>! derepente daemoniaci
quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo post resurgunt<span
class = "tag">9</span> et<span class = "tag">10</span> ea quae procul
gesta fuere, quasi praesentes affuissent, narrare consueverunt.
Postremo, qui comitiali morbo laborant, nunquam<span class =
"tag">11</span> linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>postea</i>, vel: <i>natura</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>paremque ... habuit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>illa</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>compererentur</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>foedissimos</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Proxima sedecim sequentia verba desiderantur in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius emendandi gratia legit: Epileptici percipiunt.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>exsurgunt</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>; alius: <i>etsi</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>numquid</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Unum<span class = "tag">1</span> est quod medicos angit,
quod morbis sortilegio datis nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi
morbis qui sine maleficio contingere solent, ut<span class =
"tag">2</span> olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices impietatis
saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an naturae
imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis<span class =
"tag">3</span> plumbi infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et
quidem Galenus, ubi de Homerica medicatione scribit, imperitos homines
morbis curari<span class = "tag">4</span> verborum vi, eoque efficacius
quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim, sortilegos non aliter curare
posse ideoque<span class = "tag">5</span> prius haec verba ingerunt:
Crede et sanaberis!</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Tuum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ardentis vel furentis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>curare</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Ideoque</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos sic
fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et
quadrigario devorasse videbatur.</p>

<p>
FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen fascinum
negant<span class = "tag">1</span>, ut Graeca pro Latinis habeantur, nec
tempestates ac procellas pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed
verissimas, hominumque ac navigiorum certos interitus excitari,
perspicuum&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>fascinari nequeunt</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra
naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere
maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint.</p>

<p>
SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque
hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod si
ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi<span class =
"tag">1</span> certisque<span class = "tag">2</span> locis ac sedibus
ligari et constringi queant? nihil enim nisi corporeum constringi loco,
nec nisi a corpore pati potest: sin daemones, angelos, mentes demus esse
corporeas, etiam patibiles ac dissolubiles confiteri oportet ex
<span class="pagenum">37</span>
illa Toralbae demonstratione, quae docuit, mundum vel ob id interiturum,
quia corporeus&nbsp;sit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>cadi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>certisve</i>.</div>

<p>
TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum
esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum cogitari
posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem suapte natura
sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate sustinentur.</p>

<p>
CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter
varias doctissimorum hominum inter<span class = "tag">1</span> se
dissidentium opiniones.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Tria haec sequentia verba desunt in alio codice.</div>

<p>
TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res
sequantur<span class = "tag">1</span>, ut<span class = "tag">2</span>
cuique consentaneum sit; plurimum enim refert intelligere, utrum
daemones corporei sint, ut<span class = "tag">3</span> plerique
affirmant, angeli vero incorporei, ut<span class = "tag">4</span> uno
vere consensu theologi tradunt, an vero et hi et illi corpoream naturam
ad omnes opportunitates induant et exuant, cum sint incorporei, ut velle
videtur Homerus, qui daemones <span class = "appflag" title =
"Greek: pantoious">παντοίους</span> appellat.
Nam si demus corporeos esse, multo
magis mentes humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare
concedendum erit. Sin putemus, angelos ac<span class = "tag">5</span>
coelites omnes corpore vacare, ut Aristoteles, qui angelos formas
separatas et intelligentias, coelestium orbium motrices, appellat, haec
disputatio non ad physicam, sed ad metaphysicam spectabit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sequatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i> vel <i>quid</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <span title =
"Greek: pantopous">παντόπους</span>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Sequentia haec novem verba desiderantur in aliis
codicibus.</div>

<p>
CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis
constanter definiri, sed Apulejus<span class = "tag">1</span>,
Porphyrius<span class = "tag">2</span>, Jamblichus<span class =
"tag">3</span>, Psellus<span class = "tag">4</span>, Plotinus<span class
= "tag">5</span>, Philoponus<span class = "tag">6</span>, Ammonius<span
class = "tag">7</span>, Alexander<span class = "tag">8</span>,
Augustinus daemones corporeos esse, summa consensione<span class =
"tag">9</span> affirmant. Id autem velle videtur Hesiodus hoc versu:
<i>Aëraque induti tota tellure vagantur</i>. Orpheus sortilegorum
pontifex daemones partim coelestes, partim terrestres, partim aëreos,
partim aqueos, partim subterraneos, partim vagos et circuitores facit.
Ex quo innuit, mentes tum coelestes, tum elementares corporeas esse, cum
locus nisi corporibus convenire non possit. Daemon, inquit Plotinus,
<span title =
"Greek: kath’ hoson daimôn meta tinos sômatos einai dei">καθ᾽
ὅσον δαίμων μετὰ τινος σώματος εἶναι δεῖ</span>. Ac tametsi
Augustinus angelos incorporeos esse scripserit, saepius tamen corpore
constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit, quod omnis spiritus sit
corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus: Omnia, inquit, quae
creata, si cura Deo comparentur, crassum et materiale quoddam habent,
solus autem incorporeus et sine materia est Deus. Basilius<span class =
"tag">10</span> vero, qui angelos animalia vocat rationalia<span class =
"tag">11</span>, mentem loco<span class = "tag">12</span> vacare<span
class = "tag">13</span> scribit, i.e. omnino incorpoream esse; caeteri
tamen theologi non modo angelos, sed etiam daemones et mentes hominum
incorporeas esse tradunt.</p>

<div class = "mynote fineprint">
The numbering of this block of footnotes is problematic. The sequence of
numbers is as in the original text, with <i>italicized</i> comments added
in {braces}.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In asino aureo. {<i>correct</i>}&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In libro de mysteriis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In libro de abstinentia.&nbsp; {<i>Porphyry wrote books
with both titles</i>}&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In libro de anima.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In libro de anima et daemonibus.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Contra Alexandrum Aphrodisiam. {<i>Plotinus wrote the
Enneads</i>}&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Contra Alexandrum Aphrod. {<i>Ioannes Philoponus wrote a
book with this title</i>}&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;In libro de anima. {<i>Ammonius wrote a commentary on
Aristotle’s De Anima</i>}&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;In libro de anima.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>contentione</i>. {<i>numbers correct to end of
paragraph</i>}&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;In Homil. de Paradiso.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>rationalem</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>vero</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>carere</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">38</span>
OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut fidem
faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud<span class
= "tag">1</span> assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique
argumentis ad assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi
volunt<span class = "tag">2</span>, ut omnem adepta scientia exuant<span
class = "tag">3</span> opinionem, quae simul stare non magis possunt
quam fides et scientia.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>huic</i> vel <i>illi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nolunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>eruant</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam incorpoream
esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam esse infinitam,
quod Joh. Scotus<span class = "tag">1</span> demonstrari posse negavit.
Et certe acutissimus theologus demonstrationem de infinita Dei essentia
sibi deesse confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei
natura consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum
opinio<span class = "tag">2</span> valde perniciosa, quam Albumazar<span
class = "tag">3</span> Maurus nimis pertinaciter tuetur, de una omnium
hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt enim, omnes mentes
impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam coire, quo nihil
absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac demonstratione,
omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream esse, perspicua
sunt<span class = "tag">4</span> supplicia improborum, quae ab
Epicureis<span class = "tag">5</span> negantur, ob id tantum, quod
nullam admittant actionem in corpora, nisi a corporibus ipsis, nec
patibiles esse a corporibus incorporeas naturas arbitrantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Liber sententiarum IV, disp.&nbsp;4.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>opiniones ... perniciosae, quas</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius false: <i>Albumezor</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sint</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Epicuro</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot
utilitates complectitur demonstrationem.</p>

<p>
TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia, quae
maximi<span class = "tag">1</span> orbis ambitu coercetur, est finita.
Mentes humanae, angeli, daemones orbe coelesti continentur, igitur
sunt<span class = "tag">2</span> finiti, quia nihil infiniti orbe finito
concludi potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>circuitu</i> vel <i>sinu</i>. Alibi: <i>maximo orbe
coeli</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>sint</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum&nbsp;est.</p>

<p>
TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus
finitur, locum<span class = "tag">1</span> in quo concluditur, et<span
class = "tag">2</span> nihil incorporeum terminis aut locis illis<span
class = "tag">3</span> continetur, igitur angeli non<span class =
"tag">4</span> sunt incorporei, cum suis sedibus ac terminis finiantur.
Si non sunt incorporei, sequitur corpoream habere naturam, cum omnis
substantia sit vel corporea vel incorporea; non hoc, igitur illud. Item
illud<span class = "tag">5</span>: omnis substantia, praeter Deum, habet
finitam potestatem; omnis potestas finita terminatam habet
substantiam<span class = "tag">6</span>; ex quo sequitur, daemones,
angelos, mentes quae desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus
coërceri, nec ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento,
ut<span class = "tag">7</span> nimirum<span class = "tag">8</span> illi
ipsi, qui angelos vel<span class = "tag">9</span> mentes corpore
<span class="pagenum">39</span>
vacare putant, confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis
simul et semel existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra
perspicua philosophorum<span class = "tag">10</span> decreta<span class
= "tag">11</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>locum etiam, quo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>at</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ullis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in uno codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;False alius: <i>distantiam</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>etiamnum</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>physicorum</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4.
Damascenus lib. 2.</div>

<p>
SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac
finibus daemones concludantur.</p>

<p>
TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt<span
class = "tag">1</span> extra superficiem, superficies autem solius
corporis<span class = "tag">2</span> propria; igitur omnis substantia
finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset infinita, quia
tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas, daemones,
angelos, qui mundi finibus ac terminis coërcentur, infinitos esse,
alioquin finitis infinita concluderentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>posse</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solis corporeis</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa
quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa
coërceantur?</p>

<p>
TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes
separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum
verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio<span class =
"tag">1</span> cum plerisque inanis videatur, nec definitive nec
circumscriptive in loco esse voluerunt, sed<span class = "tag">2</span>
effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam illa,
quia non implicat<span class = "tag">3</span> ajentia simul et negantia,
ut illa; sed hoc<span class = "tag">4</span> habet incommodi, quod
angelos ac daemones loco dimoveri negat. Qua ratione nec bonis ad
superos, nec malis<span class = "tag">5</span> ad inferos aditus
pateret, quoniam ubique esse congruit tantum substantiis
incorporeis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>definitio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ampliat</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>id tamen</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>impiis</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Vereor ut argumentum a<span class = "tag">1</span> te
propositum consimile sit huic Aristotelis argumento: Si forma, inquit,
non finitur ad materiam, extra materiam est infinita; quod<span class =
"tag">2</span> non magis sequitur, quam si dicat quis: si corpus non
finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus orbis, qui
nullo finitur corpore, esset infinitus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>abs</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quia</i>.</div>

<p>
TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis
sinu coërcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines
autem<span class = "tag">1</span> substantiae finitae nullos esse
praeter superficiem, quae solius corporis propria est, quod<span class =
"tag">2</span> geometricis principiis perspicuum est. Item mentes omnes
definitum habere ac determinatum locum, i.e. neque in quantumlibet
maximo,<span class = "tag">3</span> neque in quantumlibet minimo, sed
exaequato<span class = "tag">4</span> suae essentiae finiri loco. Ex his
ergo efficitur, mentes separatas et angelos corporea quadam natura
coagmentari. Quare si demus, corpus illud esse spirituale, ut Paulus
ipse et Damascenus loquuntur, corpus tamen erit, quantumcunque
<span class="pagenum">40</span>
subtile esse dicamus, nec cum alio corpore ejusdem naturae magis esse
poterit<span class = "tag">5</span>, quam aër subtilissimus cum aquea
terreave natura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod geometricis est principium
perspicuum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>determinato</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco,
cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis
contineantur?</p>

<p>
TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se
ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam<span class =
"tag">1</span> per se, nec ullo loco existere possunt et ne moveri
quidem nisi ad corporum agitationem. Hic autem<span class =
"tag">2</span> agitur de substantia, puta de angelo, de mente cadaveri
superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen statuunt, quod
nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus ajentia et negantia
esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream fingunt, uno tantum
loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui reperiatur, nec
ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel ut eorum verbis
utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus<span class = "tag">3</span>, ubi
est angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque
in loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam
alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis
locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad
superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse:
angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae<span class =
"tag">4</span> cum tota natura pugnant. Quid autem est aliud, locum
definire, quam loci terminos<span class = "tag">5</span> corpori
circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt eadem, etiam
in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt, quod Damascenus
duobis locis<span class = "tag">6</span> fatetur. Itaque Thomas<span
class = "tag">7</span> repudiatis superiorum definitionibus<span class =
"tag">8</span> angelum in loco esse scripsit non ratione<span class =
"tag">9</span>, sed applicatione, quem Scotus refellens angeli
praesentiam ante rationem<span class = "tag">10</span> necessariam esse
concludit et quidem in loco commensuratire; sic enim loquitur, quoniam
nec ubique nec in loco quantumlibet maximo, nec minimo, sed suae
substantiae exaequato, quo nec majorem queat occupare, nec minorem. Ex
quibus etiam illud sequitur, descensum et ascensum separatis mentibus
necessario tribuendum. Quicquid autem movetur a loco in locum, corporeum
esse oportet, quia prius transit<span class = "tag">11</span> spatium sc
ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam in spatium se<span
class = "tag">12</span> majus decurrat. At substantia incorporea
inanisque, quia nihil incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque
necesse est, quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus
omnis fit in tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo
minus mobile moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum
aliquod<span class = "tag">13</span> minus mobile, ex quo fit, ut nihil
incorporeum aut divisibile moveri possit. Item motus
<span class="pagenum">41</span>
successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia mobilis ad<span
class = "tag">14</span> moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris
ad intervallum. At nulla resistentia esset in angelo, si esset
incorporeus, non enim resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec
sibi ipsi ut motori. At nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut
ab extremis ad extrema sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare
si locus, si corpus, si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes
humanas, daemones corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam
illi et scribunt et sentiunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>nusquam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quaeratur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quia</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>terminis corpora</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Lib. 2 cap. 13.&nbsp;16.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Parte I, qu. 8, art.&nbsp;1.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>distinctionibus</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>actione</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>actionem</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>transilit</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>sibi</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquid</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Sequentia haec sedecim verba desunt in alio codice.</div>

<p>
SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica
dividunt, cum physicorum argumentum omne circa<span class =
"tag">1</span> corpus naturale esse velint, metaphysicis vero tribuant
substantias ab omni corporum oneratione<span class = "tag">2</span>
liberas, quo<span class = "tag">3</span> verbo separatas mentes atque
intelligentias contineri tradunt?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alias.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>concretione</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae</i>.</div>

<p>
TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui<span class = "tag">1</span>
metaphysica physicis conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex
aliis alia melius intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum
praeter primam causam incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles
Platonis<span class = "tag">2</span> ideas locis omnibus evertere
conaretur, quod hypostasim nullam in natura<span class = "tag">3</span>
haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura
incorporeas statuit his verbis:<span class = "tag">4</span> An, inquit,
ad physicam pertinet, de omni anima disputare? an vero de ea tantum,
quae materia vocatur?<span class = "tag">5</span> Hoc postremum tam
absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam omnino substantiam
corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si primam causam
excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit infinita.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Platonicas</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>naturam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Libro ultimo de nat. anim.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>vacat</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum
angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius
ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere
possit?</p>

<p>
TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est, an
scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video
placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare<span class =
"tag">1</span> non dubitant, quod hominis mentem <span title =
"Greek: homoousion">ὁμοούσιον</span> esse dixerit ipsi Deo.
At<span class = "tag">2</span> ne <span title =
"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span> quidem est, tantum abest ut sit
<span title = "Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>. Falsum item,
quod Arrianus ad Epictetum scribit, quem<span class = "tag">3</span> ad
hominem ita loquentem inducit: Tu delibatio<span class = "tag">4</span>
Dei habes in te ipso partem illius: <span title =
"Greek: su men apospasma ei tou theou, echeis te en seautô meros ekeinou">σὺ
μὲν ἀπόσπασμα εἶ τοῦ θεοῦ, ἔχεις τε ἐν σεαυτῷ μέρος ἐκείνου</span>.
Longe aliter Trismegistus ad
Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed<span
class = "tag">5</span> explicata, ut lux solis. Nam<span class =
"tag">6</span> si angelus, si humana mens ab essentia Dei decerpta
esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse oporteret, quod
absurdum esse omnes confitentur. Item
<span class="pagenum">42</span>
totus homo Deus esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi
nequit. Item Dei natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes
haberet; itaque litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed
spiraculum appellant i.e. <span title =
"Hebrew: ruach">רוּחַ</span><span class = "tag">7</span>
et imaginem, non partem
illius, quae nulla in natura divina incorporea fingi potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ciere</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desiderantur haec decem sequentia verba in alio
codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>deliberatio</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desiderantur haec viginti sex verba in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>Non</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <span title =
"Hebrew: neshamah">נִשְׁמַה</span></div>

<p>
SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino<span class
= "tag">1</span> sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli
nostri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>omne</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult<span class = "tag">1</span>, Deum
esse ubique? Etsi enim ubique est, est in loco, si in loco, etiam
corporeum esse oportet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>haec sibi volunt</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Deus ubique est et<span class = "tag">1</span> nusquam est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ut</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus
non est&nbsp;hic.</p>

<p>
CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia,
essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore
sine mutatione.</p>

<p>
OCTAVIUS: Rectius<span class = "tag">1</span> et optime, opinor,
Chrysostomus, qui, quomodo Deus ubique sit, capere se non posse
confitetur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Modestius</i>.</div>

<p>
SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Ego, inquit,
coelum et terram impleo. Item: Coelum mihi sedes est, terra autem
scabellum pedum meorum<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jeremiae 23, 24. Jesaiae 66,&nbsp;1.</div>

<p>
SENAMUS: Haec ad potentiam ejus infinitam pertinere videntur, non ad
essentiam, ut Helias Thesbites his verbis innuit<span class =
"tag">1</span>: Deus, inquit, non est in aëre, non est in commotione,
non est in igne; alioquin creatoris et creaturae una esset et eadem
essentia, si utraque promiscue confunderetur, idem etiam creatoris et
creaturae cultus haberetur. Ob id Deus altissimus, h.e. Eljon, <span
title = "Hebrew: elyon">עֶלְיוֹן</span> appellatur, quia in coelis est.
Et ab interpretibus Hebraeis Deus <span title =
"Hebrew: makom">מָקוֹם</span>, i.e. locus
beatorum<span class = "tag">2</span>,
quia mundus in Deo est, non autem Deus in mundo vastissimo quidem, sed
prae illa essentia infinita corpusculo exiguo; non quia mundi aditu
excludatur, sed ut intelligamus, nulla mundorum innumerabilium
capacitate includi aut illius purissimam et incomprehensibilem essentiam
cum rebus foedis, fluxis ac caducis permisceri. Est enim mundus
usquequaque corporum plenissimus, nec quicquam in<span class =
"tag">3</span> natura vacuum. Quis autem et qualis sit Deus, (quanquam
in eo nulla sit qualitas), mortalium nemo, quamdiu spirabit<span class =
"tag">4</span>, intelliget. Nam Mosi roganti, ut se Deus illi contuendum
exhiberet: Nemo, inquit Deus, vivens Deum videbit, i.e. plane cognoscet.
Ac propterea dicitur in atra caligine versari et in tenebris latibula
sua posuisse, h.e. obscurissimam et difficillimam ejus cognitionem
videri hominibus in caligine densissima constitutis, cum ipse lucis
auctor omnia suo compleat splendore. Ac tametsi praeclarum est, ejus
omnia
<span class="pagenum">43</span>
opera, dicta, facta, leges praedicare et crebris canticis usurpare,
nihil tamen est, quo verius vel melius, quam contemplantis silentio
laudari possit. Ac propterea David<span class = "tag">5</span> illud
sapienter usurpat: Tibi silentium laus! Quod vulgaris interpretatio non
explicat his verbis: Te decet hymnus Deus in Sion. Sic enim voces
hebraicas <span title = "Hebrew: lekha dumiyah tehillah">לְךָ דֻמִיָהּ
תְהִלַה</span> erudite Rabbi Moses interpretatur, ut etiam Chaldaeus
paraphrastes: Coram te, inquit, laus reputatur silentium; quia Deus,
quis qualisque sit, nullo sermone explicari aut ne cogitatione quidem
capi potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>vocatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;3 Regum 19, 11&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius pro his duobus verbis: <i>materia</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>scrutabitur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Psalm. 64,&nbsp;2.</div>

<p>
CURTIUS: Illud quidem symbolo Pythagoras significat, cum silentio Deum
laudandum esse ac puro animi affectu jubet colendum, quia sermo ipse
inquinatus est nec veras Dei laudes assequi potest. Quod silentium
Porphyrius et Jamblichus sic interpretantur, quando pura mens hominis in
ecstasin divini amoris sublata immortali Deo mactatur, quod veteres in
sacrificiis significabant, cum dicerent: Favete linguis! vel ut Homerus:
Praecidite linguas, <span title = "Greek: temnete glôssas">τέμνετε
γλώσσας</span> ut rerum sublimium ac divinarum contemplatione sursum
corda raperentur, supra coelos omnes, ubi Dei<span class =
"tag">1</span> essentia ab omni mundi cogitatione disjuncta versatur. Id
autem tum maxime fit, cum Dei agnoscendi causa potentiam ejus,
bonitatem, sapientiam atque illius omnia dicta, facta, judicia, res
gestas discutiendo, immensa rerum admirabilium ac sublimium infinitate
perterriti silemus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>mundi</i>.</div>

<p>
TORALBA: Ego tamen silentio rupto laudes immortali Deo canere nunquam
desistam, et quidem Heroicis numeris:</p>

<div class = "verse close">
Me tua gestarum rapit ingens gloria rerum,<br />
O Deus omnipotens! procul hinc peregrina deorum<br />
Turba fugit fictaeque simul pietatis imago.<br />
Angelici properate chori, properate poëtae,<br />
Quotquot mente pia sacratum nomen adorant,<br />
Ac Domini laudes puris efferte<span class = "tag">1</span> labellis!<br />
Ast<span class = "tag">2</span> ubi verborum vis ac sapientia tanta,<br />
Quae mare, quae terras, quae coeli temperet orbes<br />
Legibus aeternis, percurrens cuncta momento?</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>afferte</i> vel <i>offerte</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Est ibi</i>; alii: <i>Est ubi</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Tenemus igitur Deum extra mundi concretiones et contagiones,
sedem suam posuisse supra quicquid est coelorum, ut etiam visio
Ezechielis ac prophetarum LXXII, quos de spiritu Mosis Deus afflaverat,
aperte declarat.</p>

<p>
SALOMO: Apertius tamen significatur hominis conditione, quem Deus ad
imaginem sui creavit, quod Rabbi Moses sic interpretatur, quod<span
class = "tag">1</span> quemadmodum intellectus agens seu adeptus<span
class = "tag">2</span> extra hominem et ab hominis concretione liber
est, sic etiam Deus a mundi<span class = "tag">3</span> concretione et
contagione liber&nbsp;sit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>occupatus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt alibi haec tria sequentia verba.</div>

<p>
<span class="pagenum">44</span>
CORONAEUS: Habemus Toralbae demonstrationem, non modo de angelorum ac
daemonum corporea natura, verum etiam praeter Deum nullam substantiam
incorpoream esse; sed quaeri possit, an daemonum et angelorum cum
mentibus humanis essentia sit eadem?</p>

<p>
CURTIUS: Puriorem esse angelorum quam daemonum essentiam et corpora
lucidiora, docet Augustinus<span class = "tag">1</span>: Angelis,
inquit, malis mutata sunt in casu corpora in deteriorem qualitatem aëris
spissioris. Idem: Tenuia, inquit, angelorum corpora in deteriora ac
spissiora transformata sunt, quibus ab igne pati possint.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In Genesin cp.&nbsp;8.</div>

<p>
TORALBA: Porphyrius in antro Homerico scribit, angelos ac daemones aëreo
corpore constare ac vestiri, ut ab ignibus patiantur, idque affirmans
Philoponus<span class = "tag">1</span>: Alioquin, inquit, intellectualis
natura<span class = "tag">2</span> nihil pateretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Contra Alexandrum Aphrodisium.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ratio</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si nulla sunt organa sensuum, nulla visus, tactus, gustus
instrumenta et ne ulli quidem in aëre nervi, a quibus sensum haberemus,
nullum cerebrum, unde nervi oriuntur; quonam modo aëreae mentes ab
ignibus paterentur? Item si mentes humanae ignea constant natura, ut
ille<span class = "tag">1</span> innuit hoc versu:</p>

<div class = "verse close">
Igneus est illi vigor et coelestis origo,</div>

<p class = "close">
nihil ignis ab igni pati potest. Multo minus si aërea compage
coalescunt; alioqui totus aër quantus est, pridem flammis consumtus
interiisset. Sin mentes separatae aquea constant natura, flammas potius
exstinguerent, quam ignium vim sentirent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Virgilius Aen.&nbsp;VI.</div>

<p>
OCTAVIUS: Vetustissima est opinio, animas ignea<span class =
"tag">1</span> constare natura, ac propterea Synesius in epistola quadam
ad Cyrenesium pontificem eos, qui extrema naufragia extimuerant, siccas
exeruisse<span class = "tag">2</span> vaginas<span class =
"tag">3</span> scribit, ut animam, ne mergeretur<span class =
"tag">4</span>, ejicerent, idque ab Homero significari, ac propterea
Philostratum scripsisse, nunquam ante Ajacem Oïleum, qui submersus
interierat, demersis hominibus parentari consuevisse. Inde vox Sibyllae
ad Palinurum<span class = "tag">5</span>:</p>

<div class = "verse close">
Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum<br />
Eumenidum inspicies ripamve injussus<span class = "tag">6</span>
adibis?</div>

<p class = "close">
Num igitur Philo<span class = "tag">7</span> verius, qui daemones
appellat chorum corporis expertium animorum, aut cur Ebraei animam, quae
corpori superstes evolavit, viduam appellarent, si alio adhuc<span class
= "tag">8</span> corpori conjuncta esset, cadavere priori deserto? Neque
enim recte diceretur mens vidua, si relicto cadavere alteri corpori
quasi secundis nuptiis copularetur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>igne</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>exemisse</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sicca evasisse vagina</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>mergerentur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Virg. Aen.&nbsp;VI.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>invisus</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;In libro de mundo et in libro: quod somnia mittantur
a&nbsp;Deo.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad haec</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si Senami argumentum necessarium esset, quo sensibus animas,
daemones, angelos vacare concludit, ne Deus ipse quidem audiret
<span class="pagenum">45</span>
aut videret. Quid autem stupidius<span class = "tag">1</span>, quam eum,
qui mirabili aurium et oculorum fabrica visum et auditum brutis etiam
animantibus indidit, coecum et surdum arbitrari, quia sic oculis,
auribus ceterisque sensuum careat instrumentis? At nemini dubium esse
opinor, quum angelorum ac daemonum voces ab aliis, qui daemones <span
title = "Greek: paredrous">παρέδρους</span><span class = "tag">2</span>
i.e. domesticos habeant, audiantur, quos tamen his sensibus carere
fatentur. Quin etiam daemonum voces mox acutae et graciles, mox etiam
graves et terribiles videntur<span class = "tag">3</span>, et quasi ex
utre<span class = "tag">4</span> verba facerent. Inde ab Ebraeis malus
daemon ob id <span title = "Hebrew: Ov">אוֹב</span> appellatur<span
class = "tag">5</span> ab utre. Memoria subit Hermolai Barbari Patricii,
qui ab hac civitate exilio pulsus est, quod legatus Romam missus a summo
pontifice cardinalis honorem injussu senatus acceperat. Is cum
entelechiae vocem in animi definitione non satis intelligeret, placuit
daemona <span title = "Greek: paredron">πάρεδρον</span>, quem cum
Georgio Placentino quaestionis arbitrum receperat, interrogare; hic voce
tam gracili ac tam obscure<span class = "tag">6</span> respondit, ut
quid vellet nullo modo intelligi potuerit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>turpius</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
"Greek: paroikous">παροίκους</span>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>videantur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aëre</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Levit. 20,&nbsp;27.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>obscura</i>.</div>

<p>
TORALBA: Non sunt igitur ad vocem articulatam necessarii pulmones,
larynges, lingua, palatum, sed confitendum est, vim sensuum<span class =
"tag">1</span> aliam esse in Deo, aliam in coelo, aliam in angelis ac
daemonibus, aliam in animantibus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sensitivam</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Si nullus esset sensus in mentibus separatis, nulla essent
supplicia sceleratorum, ac praemia<span class = "tag">1</span> quaeque
bonorum jacerent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>gaudia</i>.</div>

<p>
SALOMO: Illud abs te, Sename, scire cupiam, num saepius in somniis sola
mente, oculis conclusis ac sensibus omnibus stupefactis, rerum imagines
videris<span class = "tag">1</span> perinde ac si oculos apertissimos
haberes<span class = "tag">2</span>? Quod quidem si fateris, cur dubitas
aciem mentis, quam oculorum, ad contuendum acutiorem confiteri? Ac M.
Tullius non minus eleganter quam vere scripsit, mentes ipsas tum maxime
sentire ac vigere, cum e corporibus excessissent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>videri possint</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quis haberet?</i></div>

<p>
CORONAEUS: Frustra res antea perspicue demonstratas a calce ad
caput<span class = "tag">1</span> revocaremus: nam ex illis Toralbae
demonstrationibus deque corporea daemonum ac animorum natura, hunc etiam
fructum decerpimus, quod Thomistarum<span class = "tag">2</span> ac
Averroistarum perniciosa opinio diluitur; posuerunt enim, unam esse
omnium animam in singulos homines diffusam ac rursum occasu cadaverum
segregatam in sese coire. Ita argumenta illa triginta, quae ad
stabiliendum hunc errorem Averroistae denotant, uno ruunt et eodem
momento, quibus tamen satis apte fieri non poterat ab iis, qui animos
corporum expertes esse posuerunt, quoniam substantiae incorporeae, si
ullae existerent, facile<span class = "tag">3</span> avulsae a
corporibus coirent in unum, corpora vero ut se ipsa penetrent, fieri
nullo modo potest. Restat igitur, ut intelligamus, quemadmodum ex ea
demonstratione Dei essentia et potestas infinita<span class =
"tag">4</span> colligatur, quod superius Toralba demonstraturum se, ni
fallor, spopondit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>carceres</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Themistianorum.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>facillime</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>indistincta</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">46</span>
TORALBA: Dixi quidem, ut ille in re levissima, sed non promisi. Quis
enim hoc sibi aut alteri promittere se posse confidat? Obsequor tamen
Coronaeo, cui nihil denegari potest; ineptus enim malo, quam non
obsequens videri. Omnis substantia corporea est finita, cum incorporea
nullis terminis coërceatur. Quae autem substantia nullis finibus
concluditur, infinita est. Hoc enim corollarium ex superioribus<span
class = "tag">1</span> demonstrationibus colligitur. At omnium
theologorum et philosophorum summa consensione prima causa est
incorporea, igitur sola est essentia infinita; si<span class =
"tag">2</span> essentia est infinita, et potestas et bonitas et
sapientia est infinita. Quia si vis finita subjecto infinito congrueret,
etiam visin finita subjecto finito conveniret, et creatura finita
infinitae potestatis esset. Absurdum consequens, igitur et antecedens.
Ex eo sequitur, nihil in Deo infinito finitum cogitari posse. Hoc
amplius scilicet, si Deum solum simplicem esse, cum omnia corporea ex
partibus coalescant, ac propterea Deum solum impatibilemet
indissolubilem esse, contra quam <ins class = "correction" title =
"text reads ‘usuvenit’">usu venit</ins> substantiis compositis,
quae ex iis constant in quae dissolvuntur, et in ea ipsa dissolvuntur,
ex quibus conflantur. Id autem quod simplex est, in partes, quas nullas
habet, dividi aut in alia principia dissolvi nequit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>supremis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec duodecim sequentia in aliis codicibus.</div>

<p>
SENAMUS: Si Deus est incorporeus, quid est quam ob rem aures, oculi,
nasus, digiti, pedes, brachia, facies ei tribuantur?</p>

<p>
SALOMO: Etiam ira et furor saepissime, an propterea iracundum et
furiosum esse dicemus? Sed nutrices et parentes oportet cum infantibus
balbutire et ad Deum humana transferri, quando ad homines divina traduci
non possunt. Illud autem animadversione dignum, quod cum caeteri sensus
Deo tribuantur, nunquam tamen gustus et tactus, quia corpori semper
inhaerent, nec sine corporibus sensibilia tactus et gustus percipi
queant, ut caetera sensibilia, ut magis ac magis appareat, Deum plane
incorporeum esse. Angelus autem si incorporeus esset, ut Aristoteles cum
plerisque theologis opinatur, ejus substantia existeret omni in loco et
extensionem infinitam haberet et<span class = "tag">1</span> essentiam,
quin etiam intelligentias ac daemones unum et idem cum Deo esse
oporteret atque ita bona malis, aeterna caducis, fluxa sempiternis,
purissima foetidissimis, Creator denique creaturis promiscue
confunderetur. Quae non modo absurda, sed dictu nefaria sunt. Ita quoque
si angelus aeternus esset, nunc haberet totam durationem, quam habiturus
est<span class = "tag">2</span>, et ut pinguius loquamur, formaliter
infinitam<span class = "tag">3</span>. Illud enim philosophorum ac
theologorum consensione constat, <i>esse et posse</i> in essentia divina
nihil differre; item <i>esse, fuisse et fore</i> in rebus aeternis unum
idemque haberi, quia nec prius nec posterius est in Deo, ut rectissime
Rabbi Moses<span class = "tag">4</span> scribit. Idem autem significat
Jesaias<span class = "tag">5</span>, cum utrique angelo seraphino sex
alas fuisse scribit ac duabus quidem faciem tegere, duabus pedes,
reliquis
<span class="pagenum">47</span>
volare, ut intelligamus, angelos ortum habuisse et occasum habituros,
tametsi hominibus utrumque sit ignotum, Deum vero solum principio et
fine et omni temporis successione carere. Nam ubi est successio, ibi est
novatio ac mutatio, ut angelus se habeat aliter quam prius, quoniam non
angelus habet, quod praeteriit, et exspectat, quod futurum est, igitur
mutabilis ac propterea terminum habiturus. Nisi enim aliud atque aliud
esset in motu, ne in tempore quidem prius ac posterius perciperetur.
Motum autem angelis inesse, perspicue Toralba demonstravit; id enim
sacris litteris saepe significatur, quae non modo angelis motum inesse,
sed etiam motus<span class = "tag">6</span> celeritatem ac pernicitatem
significant, cum alas quatuor sexve angelis tribuant, quod satis innuit,
mutabilem esse<span class = "tag">7</span> ac dissolubilem eorum
naturam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>esset</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>nisi vitam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In libro More nebochim.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jessiae 6, 2 et&nbsp;6.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deest in aliis.</div>

<p>
CORONAEUS: Habemus igitur perspicuam minimeque dubiam demonstrationem de
potestate atque essentia Dei, omnibus modis infinita, eumque solum
aeternum esse, <span title =
"Greek: aiônion, aperanton, anarchon">αἰώνιον, ἀπέραντον,
ἄναρχον</span>, angelos vero, daemones,
mentes corporeas esse ac finitas, suaque natura mutabiles ac solubiles.
Quae aditum aperire mihi videntur ad ea, quae de actionibus daemonum, de
funambulis elephantibus, de arboribus et brutis loquacibus, de sagarum
transvectionibus feruntur.</p>

<p>
SENAMUS: Prospiciendum nobis est, opinor, ne pro argumento capiamus id
ipsum<span class = "tag">1</span> quod in quaestione positum est,
scilicet ea miracula quae spectantur a daemonibus cieri. Neque etiam si
demus, corporeos esse daemones, propterea sequitur, transvectiones
sagarum veras esse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>

<p>
TORALBA: Quod nec a natura nec ab hominibus fieri potest<span class =
"tag">1</span>, id vel a Deo vel ab angelo vel a daemonibus fiat<span
class = "tag">2</span> oportet. At neque per naturam neque per hominum
gestionem transvectiones illae sagarum<span class = "tag">3</span> per
aëra<span class = "tag">4</span> fieri possunt; igitur a Deo vel ab
angelis daemonibusque fieri necesse&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>possit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>fieri</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>hominum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Tria haec antecedentia verba desunt in alio codice.</div>

<p>
OCTAVIUS: Post mundi conditionem<span class = "tag">1</span> Deum ab
omni actione conquievisse docemur, nec quicquam nisi causis
intercedentibus agere; quanquam de rebus tam arduis et ab hominum sensu
et captu remotis quicquam<span class = "tag">2</span> statuere valde
periculosum mihi videtur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>creationem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quicquid</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si Deum mobilem fatemur, et patibilem et mutabilem confiteri
oportet; hoc absurdum, illud igitur. Sed ut angelorum ac<span class =
"tag">1</span> daemonum actiones melius intelligantur, demonstrandum
est, primam causam non solum immobilem esse, sed ne moveri<span class =
"tag">2</span> quidem, contra quam<span class = "tag">3</span> putat
Aristoteles, qui aeterno motu Deum obligavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desiderantur haec quinque sequentia verba in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>movere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quam</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Age igitur, Toralba, uti facis, ea quae vagis minutorum
philosophorum erroribus jam pridem implicata sunt, explicare.</p>

<p>
<span class="pagenum">48</span>
TORALBA: Inveteratus Aristotelis error plerosque fefellit, qui si
acutius mobilium ac moventium ordinem intuerentur, a suscepta sententia
discessissent. Quaedam enim moventur tantum ut materia, quae quasi
faex<span class = "tag">1</span> omnes motus patitur, nec tamen movet
ipsa; quaedam tantum<span class = "tag">2</span> movent et<span class =
"tag">3</span> moventur, ut forma et corpora naturalia; quaedam movent
nec moventur, ut primus motor, qui movet quidem primum mobile, nec
movetur tamen. Hoc ordine mobilium et moventium posito, necesse est,
aliquod<span class = "tag">4</span> extremum esse, quod nec moveat nec
moveatur. Id autem est prima omnium mobilium ac moventium causa, quae
perfruitur<span class = "tag">5</span> quiete sempiterna.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sex</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vero</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Haec sequentia undecim verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquid</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>perfinitur</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS<span class = "tag">1</span>: Pulcherrimus quidem hic ordo
mobilium ac moventium; non video tamen, ut sit necessarius.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>

<p>
TORALBA: Non desunt aliae demonstrationes, quibus necessario
conficitur<span class = "tag">1</span>, primam omnium causam nec moveri
nec movere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>conficiatur</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Cedo igitur, nisi molestum est, cum in re tanti ponderis ac
momenti omnia nos tentare oporteat, ut sit<span class = "tag">1</span>
quo Epicurei efficacibus argumentis et ad assentiendum necessariis
refellantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>si</i>.</div>

<p>
TORALBA: Tam absurdum est, essentiam infinitam finito corpusculo ad
finitum modum adjungere, quam vim infinitam finitae naturae tribuere,
cum sit eadem contrariorum disciplina. At ineptum est et ab omni ratione
alienissimum, vim infinitam tribuere corpori finito; igitur ineptum
quoque, essentiam Dei infinitam corpusculo, mundo finito copulare. Atque
illud quidem Averroi tam incongruum visum est et abhorrens a natura, ut
Aristotelis sententia repudiata secundae causae tribueret primi mobilis
conversionem. Idem tamen hic sui<span class = "tag">1</span> oblitus
mundum aeternum statuit, qua quidem ratione causam secundam, quam
finitam esse fatetur, aeterno (id est infinito) motui<span class =
"tag">2</span> alligavit, et eodem relabitur, quo<span class =
"tag">3</span> Aristotelem delapsum criminibatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>motu</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>unde</i>. Ceterum haec sequentia Toralbae verba in
aliis codicibus desunt.</div>

<p>
CORONAEUS: Haec quidem demonstratio non minus<span class =
"tag">1</span> efficax est ad convellendam Aristotelis et Averrois de
mundo aeterno sententiam, quam superior illa de corporea daemonum et
angelorum natura. Deum autem motorem inquietum<span class =
"tag">2</span> statuere, non modo a natura divina, sed etiam ipsius
Aristotelis scriptis inter se dissidentibus alienum est. Deos,
inquit<span class = "tag">3</span>, arbitramur felices ac beatos, sed
cum nullis actionibus impediantur, nec Endymionis in<span class =
"tag">4</span> morem dormire consentaneum sit, relinquitur<span class =
"tag">5</span>, ut contemplatione aeterna fruantur. Si Aristoteles Deum
contemplatione, quae a motu quam<span class = "tag">6</span> longissime
abest, si quiete beata perfrui<span class = "tag">7</span> arbitratur,
cur illum irrequieto motu fatigat? Dicitur enim post mundi
creationem<span class = "tag">8</span> conquievisse, quid a
<span class="pagenum">49</span>
mundo alienius, quam quies? Quae quum ita sint, consequens est,
coelos<span class = "tag">9</span> per sese et a forma sibi insita aut
ab angelis moveri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>minimae efficaciae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>irrequietum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Lib. 10 Moralium ad Eudemum.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in modum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest in eodem codice.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Desunt haec sex sequentia verba in eodem codice.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>conditionem</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>coelum</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Video nos sensim a metaphysicis ad physica delapsos, siquidem
demonstratum est, angelos, daemones, mentes humanas corporea
coagmentatione vigere, nec ullam omnino essentiam praeter Deum
incorpoream existere.</p>

<p>
TORALBA: Omne metaphysici argumentum ac subjectum ad essentiam
incorpoream spectat. Caetera quia<span class = "tag">1</span> corpora
naturalia sunt, physicorum propria dicamus. Angelorum tamen aut daemonum
actiones, quae voluntariae sunt, quis ad naturam pertinere dicat?
Perinde non<span class = "tag">2</span> est, ac si quis putet, liberas
hominum actiones a voluntate profectas<span class = "tag">3</span>
naturales esse, tametsi homo, quatenus corpus naturale, physicorum
subjectum erit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>perfectas</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ambigit Aristoteles de mente humana, cujus disputationem a
physicis libris retraxit<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>litteris detraxit</i>.</div>

<p>
TORALBA: Succurrit in mentem Helvetii cujusdam opinio, qui eleganti
nomine se Theophrastum Paracelsum appellavit, qui medicorum omnium
decretis a stirpe revulsis nova somnia invexit, summa doctorum virorum
consensione repudiata, quibus etiam illud subrogavit, daemonum actiones
naturales esse.</p>

<p>
CORONAEUS: Statuendum igitur prius est, quae naturalis actio dici
mereatur.</p>

<p>
TORALBA: Actio naturalis esse non potest, quae vel a Deo, nullis
causarum inferiorum interjectis opibus, vel ab angelo vel a daemone vel
a divinae<span class = "tag">1</span> voluntatis arbitrio vel denique
casu fiat. Casum appello plurium causarum concursum ad effectus
inopinatos: caetera, his exceptis, naturâ fieri dicemus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>humanae</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Nemo certe, nisi demens, arbitratur<span class =
"tag">1</span> hominis ascensum in coelum, aut per aëra volatus sagarum
naturales esse, cum id potius fiat repugnante natura, quae gravia<span
class = "tag">2</span> deorsum impellit, nisi quid fuga<span class =
"tag">3</span> vacui sequatur, ut cum e lacubus<span class =
"tag">4</span> aqua pluvialis sursum abripitur, tunc enim gravia sursum,
leviora<span class = "tag">5</span> deorsum feruntur, ad universitatis
totius incolumitatem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>opinatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>graves</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>nisi prius fuga</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>vel cum elicibus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>levia</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ego mundum hunc<span class = "tag">1</span> perinde ac
rempublicam ad illius reipublicae mundanae imaginem temperari oportere
statuo, vel potius nostram civitatem exemplar esse debere illius
exemplaris et archetypi mundanae civitatis. Nam qui universitatis
ordinem penitus perspexit, suae civitatis statum multo melius
temperabit. Et quemadmodum in republica bene constituta sunt quaedam
majestatis et imperii perpetuae leges, quaedam vero<span class =
"tag">2</span> per varia
<span class="pagenum">50</span>
tempora ac rerum opportunitate mutantur, item ordinarii quidam sunt
magistratus lege creati ad jurisdictiones, ad aerarii tutelam, ad sarta
tecta civitatis, ad annonae procurationem, ad salutis publicae curam,
item ministri magistratuum locis omnibus dispositi, ad exsequenda
principum ac magistratuum jussa: ita quoque consentaneum est, providum
naturae parentem Deum leges quasdam perpetuas et inviolabiles sanxisse,
ratos scilicet orbium cursus ac recursus, quorum tanta constantia est,
ut ab ortus sui primordio ne momento quidem aberraverint a tramite. Nec
dubium est, quin angelos quasi principes in coelo, his inferiores in
elementis collocarit, alios ad obeunda sacra, qui quasi sacrifici mentes
puriores ac sanctiores, velut hostias, Deo immortali sacrificant ac vota
precesque offerunt<span class = "tag">3</span>, quosdam civitatibus ac
imperiis praepositos, quos Graeci<span class = "tag">4</span> <span
title = "Greek: kosmagôgous">κοςμαγωγοὺς</span>, Latini Deos tutelares
appellabant ac persuasum habebant, non prius civitates expugnari aut
capi posse, quam tutores illos ac praefectos urbium votis ac
supplicationibus evocarent<span class = "tag">5</span>, quo pertinet
illud: Excessere Dii, quibus hoc imperium steterat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius codex: <i>a Deo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Additur alibi: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>afferunt</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Proclus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Evocatio est apud Curtium lib.&nbsp;2.</div>

<p>
FRIDERICUS: Civitatum moderatores <span title =
"Greek: angelous, daimonas">ἀγγέλους, δαίμονας</span> vocat
Plato<span class = "tag">1</span>, <span title =
"Greek: kata topous hupo theôn archontôn panta ta tou kosmou merê dieilêmmena">κατὰ
τόπους ὑπὸ θεῶν ἀρχόντων πάντα τὰ τοῦ κόσμου μέρη διειλημμένα</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In politicis.</div>

<p>
SALOMO: Illud arcanum, ut optima quaeque<span class = "tag">1</span>,
Plato ab Ebraeis acceperat; sic enim in sacris litteris legimus, Deum
terminos ac fines populorum pro angelorum numero statuisse; nec
dubitandum est, angelorum partem coelestibus, partem elementis, partem
hominibus praefici, alios quidem ad praemia bonorum, alios ad supplicia
impiorum. Huc enim pertinet carmen illud Davidis<span class =
"tag">2</span>: <i>principes populorum congregati sunt cum Deo Abrahami,
quoniam in Deum intenti sunt tutores terrarum.</i> Id enim proprie<span
class = "tag">3</span> significant haec verba <span title =
"Hebrew: maginnei eretz">מַגִנֵּי אֶרֶץ</span> quos eodem versu <span
title = "Hebrew: nedivei ammim">נְדִיבֵי עַמִּים</span> principes populorum
appellat. At tametsi<span class = "tag">4</span> Plato a Diis
praefectos<span class = "tag">5</span> scribit, horum tamen omnium ducem
ac principem exercituum daemonum ac Deorum ter maximum Deum appellat,
cujus currum caeteri consequantur: <span title =
"Greek: ho men dê megas hêgemôn en ouranô Zeus ptênon harma echei, tô de hepetai stratia theôn te kai daimonôn.">ὁ
μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεῦς πτηνὸν ἅρμα ἔχει,
τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων.</span> Quod idem a Davidis
odis expressum est hoc versu<span class = "tag">6</span>: <i>currus Dei
exercituum multiplex viginti millia laetantium.</i> Quem locum sic
reddidit Chaldaeus paraphrastes: currus Dei viginti millia ignis
ardentis, duo millia angelorum ducunt illos, divinitas Dei est<span
class = "tag">7</span> super illos, ut intelligamus, Deum placida quiete
fruentem angelorum ac daemonum ministeriis ac obsequiis&nbsp;uti.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quoque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm 46 (47),&nbsp;10.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>praecipue</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>attamen etsi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>profectos</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Psalm 67 (68),&nbsp;18.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>quiescit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Illud etiam in natura videmus, quod in republica, bene
constituta scilicet, leges interdum mutari ac pro curatoribus<span class
= "tag">1</span> ordinariis extraordinarios constitui, idque ad
reipublicae salutem. Ita quoque naturae
<span class="pagenum">51</span>
leges suspendi<span class = "tag">2</span> ac nova quaedam praeter
naturam, ostenta, prodigia, morbos populares, incendia terrarum,
diluviones aquarum cieri, ne quis putet, ulla legum naturalium
necessitate Deum alligari, ut ante<span class = "tag">3</span> Toralba
demonstravit. Quid enim absurdius esset, quam in civitate regem suis
imperiis ac legibus solutum, ut leges pro temporum varietate corrigere
et emendare possit, Deum vero mundi principem ac parentem suis legibus
obligari? Non debent igitur angelorum ac daemonum naturales actiones
censeri, quae<span class = "tag">4</span> praeter ordinem naturae
consuetum fiunt, ut flumina retroferri, maria scindi, flammas deorsum
dejici, quae non nisi divina potestate ac consensu<span class =
"tag">5</span> fieri possunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>magistratibus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sustineri</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>acute</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>concessu</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Nihil bonum mihi videtur, quod praeter naturam fiat, ut
Aristoteles scribit: <span title =
"Greek: ouden de tou para phusin kalon">οὐδὲν
δὲ τοῦ παρὰ φύσιν καλὸν</span>.</p>

<p>
SALOMO: Ignoscendum opinor Aristoteli, rerum divinarum imperito, imo
potius contemptori.</p>

<p>
SENAMUS<span class = "tag">1</span>: Quid vetat igitur, quominus omnia
quae naturâ fiunt, a daemonibus et angelis fieri dicamus?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii rectius: FRIDERICUS.</div>

<p>
SALOMO: Pleraque nasci ac paulatim augeri videmus ab ea vi, quam
originis cujusque principio Deus indidit, sine ulla daemonum aut
angelorum actione, puta stirpes et animantia, quae suapte vi, primordio
sui generis divinitus tributa, suum genus propagant<span class =
"tag">1</span>. Idem judicandum de lapidibus, metallis, fossilibus, quae
terra modice culta et etiam inculta sponte profert. Sed praeter hanc
animantium ac stirpium generationem est alia<span class = "tag">2</span>
quaedam ordinaria et solennis, quae<span class = "tag">3</span> solet
quotannis recurrere, attamen praeter naturae leges, quibus quidem ex
semine genera propagantur, ut omnia illa piscium examina, quae derepente
stata magnitudine eodem tempore,<span class = "tag">4</span> iisdem
littoribus exoriuntur, quorum<span class = "tag">5</span> nec semina in
vadis aut littoribus aut saxis aut alga usquam apparent, nec ulla
vestigia parentum. Nam eorum, quae a parentibus originem habent, sua
sunt semina, sua incrementa, et ut paulatim exsurgunt, ita quoque sensim
tabescunt. Illa vero momento in justam magnitudinem erumpunt ac paulo
post, nisi capiuntur<span class = "tag">6</span>, evanescunt, ut
thynnorum agmina, quae cubica figura tanta vi ac multitudine in
Hellespontum tranant e Ponto, ut saepe naves ac retia validissimis
viribus subvertant, neque tantum in Hellesponto, sed etiam apud Rhodios
Elopes<span class = "tag">7</span> ejusdem magnitudinis tantis agminibus
prodeunt, ut Rhodiorum alimento diu sufficere possint. Nec dubito, quin
aliis quoque littoribus consimilis piscium annona divinitus<span class =
"tag">8</span> tribuatur accolarum inopiam ac tenuitatem
sublevatura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>propugnant</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>lux</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quia</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>littore, iisdem temporibus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec tredecim sequentia in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>capiantur</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Vel: <i>helopes</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ego quidem apud Batavos salmonum ac sturionum, quos
<span class="pagenum">52</span>
siluros appellant, tantam piscationem vidi, ut in finitimas
regiones<span class = "tag">1</span> non sine ingenti quaestu
transveherentur, nec procul a Batavia circa fretum Ixium, haleces tot ac
tantis legionibus Octobri mense prodire, ut iis capiendis piscatorum
copia, quae maxima est, sufficere nullo modo posset, unde in universam
Galliam, Germaniam utramque, Britanniam cum uberrimo quaestu transvehi.
Sed illud mirum, quod cum justa magnitudine momento prodirent, nulla
tamen semina, nulli foetus ac ne ulla quidem vestigia videantur. Quae
quum a piscatoribus et mercatoribus exquirerem<span class =
"tag">2</span>, narrabant illi, ad Orcades insulas arcarum multitudinem
admirabilem annuis piscatoribus redundare<span class = "tag">3</span> et
in littore Celtico statam esse galeorum piscationem mense Martio<span
class = "tag">4</span>, deinde Aprili scombrorum; unde tamen tot agmina
prodirent, scire neminem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>conquirerem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>redundari</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Martis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ipse vidi saepius in Galliae Narbonensis littore examina
mugilum stato anni tempore semper remeare et in proximo littore
Massiliensi apicarum<span class = "tag">1</span>, item in adversis
Africae littoribus trissarum<span class = "tag">2</span>, quas accolae
juratas<span class = "tag">3</span>, nostri alosas appellant, copiam
ceteris<span class = "tag">4</span> littoribus inusitatam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aprarum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>frissarum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ejuratas</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>nostris</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Etiam Cretenses nostri annuas habent gobionum legiones,
quibus insula mirifice sustentatur, sed ea multitudine<span class =
"tag">1</span>, ut ab eodem utero, eadem hora, eodem momento natae aut
coelitus delapsae aut ex intimis terrae visceribus erutae videri
possint. Item e littore Siculo muraenarum maxima copia quotannis
exsurgit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>magnitudine</i>.</div>

<p>
TORALBA: Non vestris tantum hominibus, sed nostris quoque liberalissimus
naturae parens providit. Nam Calaei<span class = "tag">1</span> circa
Lusitaniae littora solennes habent chalcidum, quas
sardinias<ins class = "correction" title =
"original has footnote tag attached to ‘chalcidum’"><span class =
"tag">2</span></ins> vocant, piscationes, et procul a littoribus
Europae in Atlantico asellorum ingens erumpit copia, paulo post
aestivum solstitium, non sine
magna piscantium admiratione. Sed cum intentos<span class =
"tag">3</span> lucro piscatores aspiceremus, nec tamen, unde tanta
ubertas tam repente prodiret, admirari<span class = "tag">4</span> his
iambicis invecti sumus in avaros piscatores:</p>

<div class = "verse close">
Avare piscator, freta<br />
Qui trajicis ferventia,<br />
Piscationis aemulus!<br />
Dic, si potes, (sed quis potest?)<br />
Vis unde tanta piscium<br />
Fulgentibus per aequora<br />
Squamis<span class = "tag">5</span> repente prodeat?<br />
Est omnibus ac singulis<br />
Ab ortu magnitudo par,<br />
Est aequa moles corporis,<br />
Adepta mox originem<br />
<span class="pagenum">53</span>
Et incrementa partium.<br />
Nusquam ulla partus semina,<br />
Nec ulla sunt vestigia<span class = "tag">6</span>,<br />
Nec alga vilis cochleas<br />
Progerminat<span class = "tag">7</span> a caudice,<br />
Profunda nec maris vada,<br />
Nec altis saxa rupibus,<br />
Nec pura gignunt littora,<br />
Nec Aphrodites candidae<span class = "tag">8</span><br />
Genetrix spuma<span class = "tag">9</span> procreat.<br />
Quis agmen illud cubica<br />
Figura piscium regit<span class = "tag">10</span>,<br />
Aut unde lucidus fretum<br />
Invadit halec Ixium,<br />
Distenta rumpens retia<span class = "tag">11</span><br />
Revulsis ante navibus?<br />
Recenseamne cetera?<br />
Vix orbe toto littus est,<br />
Quod non abundet piscibus,<br />
Largitione coelica,<br />
Et quae<span class = "tag">12</span> marinis sedibus<br />
Procul<span class = "tag">13</span> pascuntur alites,<br />
Aut delicatioribus<br />
Cicadum legionibus,<br />
Cum fruge pingues evolant<br />
Nomadum<span class = "tag">14</span> ad solitudines,<br />
Ut improborum poena sint,<br />
Bonorum justa praemia.<br />
O numen admirabile!<br />
O celsitudo maxima<br />
Procuratoris optimi,<br />
Qui nutu nutrit omnia!</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Colesiaci</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>serdunas</i>, vel: <i>sardumas</i>. (Cf. Plin.
h.&nbsp;n. 32, 53.)&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>intentione</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>admirari</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>alis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius codex quinque haec antecedentia versus ita
legit:</div>
<div class="footnote poem">
Adepta moles corporis<br />
Aqua mox incrementa et<br />
Originem partium nusquam,<br />
Sec ulla partus semina,<br />
Nec sunt ulla vestigia etc.</div>
<div class="footnote">
<b>7.</b> Alius: <i>progermines</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>candida</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>spumae</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>regitur</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>ilia</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>qui</i>; alius: <i>aquae</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>nova</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>Modo dum</i>.</div>


<p>
OCTAVIUS: Video ego vos plus otii piscationi<span class =
"tag">1</span>, quam aucupio dedisse. Saepe cum Volaterranis finitimis
nostris non sine admiratione spectavi,
<span class="pagenum">54</span>
advolantes exercitus palumbarum, cum tamen in continenti nullae aut<span
class = "tag">2</span> ne ovorum quidem aut nidorum ulla usquam imago
reperiatur, multo minus etiam in proximis insulis. At si quis ab
Africa<span class = "tag">3</span> trajecto mari mediterraneo evolare
putet flantibus<span class = "tag">4</span> austris, facile refellitur
immani spatio milliarium MCC; omnibus tamen accolis<span class =
"tag">5</span> constat, a plaga maritima involare in continentem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>otio piscationis plus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Austria</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii legunt: <i>santis</i>, id quod sine sensu.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Cum agerem in Gallia, callidus quidam auceps noctu facibus<span
class = "tag">1</span> accensis palumborum multa millia<span class =
"tag">2</span>, quae ab oceano in littus Rhotomagum versus advolaverant,
nullo negotio venabatur. Cum ab illo percontarer, unde tanta vis
palumborum? illud reposuit, illis<span class = "tag">3</span> tantum
annis advolare, quibus abundaret fagina glans, qua pascantur. Item
liviarum et earum<span class = "tag">4</span> avium<span class =
"tag">5</span>, quas ipse patria lingua „<i>pluviers</i>“<span class =
"tag">6</span> appellabat, e genere columbarum, examina infinita in
Aurelianorum agros impluere, nusquam tamen nidos ac ne ciborum quidem in
ingluvie aut ventriculo argumentum<span class = "tag">7</span> exstare.
Et in pagis<span class = "tag">8</span> Andium anseres sylvestres
coelitus accedere et, gramine pascuorum<span class = "tag">9</span>
momento saginatos, proventus uberrimos incolis afferre.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>fascibus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vim</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>iis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Luciarum et Acarum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ranium</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>pluvieres</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Addit alius: <i>aliquid</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>agris</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>pascuarum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: At in littore Neapolitano coturnicum annuam piscationem videre
potuistis, quae cum flantibus coris in Mediterraneum transvolare
conantur, demergi ac mortuae in littus ejici<span class = "tag">1</span>
solent. Ita quoque avium greges opinor avolare et revolare, tum flumina,
maria, montes trajicere, ut<span class = "tag">2</span> grues,
hirundines, ciconiae, accipitres, anseres et anates sylvestres<span
class = "tag">3</span>, coturnices vero alarum brevitate debiles et
adipe graves merguntur. Ut<span class = "tag">4</span> enim regiones
omnes hieme conquiras, nusquam<span class = "tag">5</span> tamen
hirundinem reperias.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>rejici</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt quatuor haec antecedentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Et</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;In eodem codice desunt sequentia haec quatuor verba.</div>

<p>
SALOMO: Senamus omnia argute derivare conatur ad naturae causas. At<span
class = "tag">1</span> quidem originis initio Deus jussit<span class =
"tag">2</span>, aquas non solum aquatilia, sed etiam volatilia promere.
Itaque in sacris libris legimus<span class = "tag">3</span>, coturnices
a plaga maritima ad Israëlitarum castra spiritu Dei disjectas tanta
multitudine, ut spatio itineris diurni duobus cubitis in altitudinem
undeque castra complecterentur. Castra vero quanta fuerint, intelligi
potest ex eo, quod 600000 civium, qui arma ferebant, censa<span class =
"tag">4</span> fuerunt. Ex quo intelligitur<span class = "tag">5</span>,
seniorum, juniorum, foeminarum, servorum peregrinorum, quae censa non
fuere, multitudinem triplo majorem exstitisse. Ac nihilominus tantae
multitudini<span class = "tag">6</span> coturnices non solum mense toto
suffecisse constat, verum etiam cupiditatem carnium vorandarum<span
class = "tag">7</span> ad nauseam usque explevisse. Quod igitur legimus,
<span class="pagenum">55</span>
tot examina coturnicum spiritu Dei ab oris maritimis abrepta fuisse,
satis intelligitur, fuisse extraordinariam generationem, angelis divino
concessu ac munere procurantibus, non aliter quam illa, quae dixistis,
piscium ac avium repentina examina, angelorum officiis ad hominum
alimenta, mirabili Dei procuratione ac bonitate comparantur, ut etiam
illud manna, quo Israëlitae in deserta solitudine annos amplius XL pasti
fuere, qui cibus angelorum<span class = "tag">8</span> diserte vocatur,
non quod manna vescantur angeli, sed quia nullis naturae causis
ordinariis angelorum curatione quotidie<span class = "tag">9</span>
fuerit praestitum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Et</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Genes. 1,&nbsp;20.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Numerorum 19&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>secuta</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Numerorum 1 et&nbsp;2.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>multitudinis</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Psalm. 77 (78), 25. Sapient. 16,&nbsp;20.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>quotidie implueret</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Non video, cur angelorum vel daemonum procuratione sit opus, si
sola Dei voluntate<span class = "tag">1</span> ista fieri possunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>bonitate</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest haec Senami interlocutio in alio codice.</div>

<p>
SALOMO: Aliud est de divina voluntate, aliud de potestate disputare;
Deus enim post mundi creationem<span class = "tag">1</span> ab omni
opere conquievisse et locis omnibus angeli Deo diligenter<span class =
"tag">2</span> inservire ac jussa ejus<span class = "tag">3</span>
exsequi produntur<span class = "tag">4</span>. Huc enim spectat illud,
quod dicitur, Deum coetus angelorum convocare, quod Rabbi Moses<span
class = "tag">5</span> interpretatur: angelorum officiis ac muneribus
uti. Nam cum dixisset, se primogenitos Aegyptiorum trucidaturum, eodem
tamen capite subjecit<span class = "tag">6</span>, se non passurum,
carnificem in illa clade populi sui tecta subire. Idem:
<i>Increpabo</i>, inquit, <i>aquilonarem istum cacodaemona, quominus
fruges absumat</i><span class = "tag">7</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>conditionem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>semper</i>, id quod vero in alio codice
deest.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Addit alius: <i>diligenter</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Ps. 103 (104), 20 sq.; 147 (148),&nbsp;2.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Libro III More Nebochim.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Exodi 12,&nbsp;23.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Malach. 3, 11. Joël 2, 20. Amos 3. 4, 6&nbsp;sq.</div>

<p>
SENAMUS: Cur igitur toties ac tam saepe contestatur populum, saepe
pestem, famem, calamitates omnes a se invectas<span class =
"tag">1</span>?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Levit. 26. Deuteron. 28. Alii legunt: <i>immissas</i>, alii:
<i>inventas</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ne ad angelorum ac daemonum cultum prolaberentur, sed ab unius
Dei manu ac potestate omnia pendere persuasum haberent, cujus tamen
decreta daemones<span class = "tag">1</span> nunquam<span class =
"tag">2</span> injussi exsequantur. Argumento sit, quod cum Rex Achabus
multa nefarie<span class = "tag">3</span> gessisset, tandem<span class =
"tag">4</span> a sortilegis persuasus tertio praelio<span class =
"tag">5</span> contra Syriae regem dimicare, Michaeam prophetam prius
consulendum putavit. Hic vates consultus: <i>Vidi</i>, inquit, <i>Deum
in sublimi solio sedentem et omnes exercitus angelorum circumstantes; ad
quos ille: Quis vestrum</i>, inquit, <i>persuadebit Achabo, ut praelium
committat et occidatur<span class = "tag">6</span>? Cumque alius aliud
diceret, prodiit quidam spiritus et coram Deo stans: Ego</i>, inquit,
<i>persuadebo! Ad quem Deus: Qua in re? Hic: Ego ero spiritus mendax in
ore prophetarum ejus. Tum Deus ad illum: Persuadebis simulque conficies,
abi igitur et facito!</i> Quidam theologi tradunt, spiritum illum fuisse
Nabothum<span class = "tag">7</span>,
<span class="pagenum">56</span>
quem Jesabella regina calumniis circumventum, annuente rege,
crudelissime trucidari jusserat, ut rex agro, quem nec prece nec pretio
extorquere poterat, capitali fraude frueretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>neque</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>nefaria</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>id</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>bello</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;1 (3) Reg. 22, 19.&nbsp;22.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;1 (3) Regum 21, 1 sq. 2 (4) Regum 9, 21. 25&nbsp;sq.</div>

<p>
CURTIUS: Illud quidem Academicis ac Platonicorum<span class =
"tag">1</span> principi persuasum est, qui ultionis cupiditate incensi
trucidantur, mortuos ultionem modis omnibus reposcere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Platoni</i>.</div>

<p>
SALOMO: Poterat Deus solo nutu Achabum regem perdere, sed videtis belli
occasionem falsos vates angelorum consilium accersitum, ultorem denique
divini decreti administrum. Consimile concilium coactum dicitur,
priusquam ulla potestas diabolo<span class = "tag">1</span> fieret in
Jobum, cui concilio dicitur Satan adfuisse. Qua loquendi similitudine
satis intelligitur, non congruere divinae majestati, per se agere,
quae<span class = "tag">2</span> angelorum officio<span class =
"tag">3</span> possit. Cui congruit illud, quod Jedacus<span class =
"tag">4</span> Levita in Porta lucis<span class = "tag">5</span>
scripsit, ab infernis terrae sedibus usque ad summum coeli verticem
omnia daemonum et angelorum plenissima esse. Idem alibi a coeli
cardinibus ac decumanis angelos spirare scribit, a bonis quidem bona, a
noxiis bella, sterilitates, populares morbos ac bestias nocentissimas ad
scelerum vindictam procurari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>daemoni</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ministerio</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Bedacus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Liber rabbinicus.</div>

<p>
FRIDERICUS: Cum in rerum natura nihil frustra conditum sit, si omnia
solo nutu Dei fierent, ut principio sola voluntate Dei omnia creata
sunt, tot angeli ac daemones frustra exstitissent.</p>

<p>
TORALBA: Quaedam animantia generantur ad breve tempus, quae officio
defuncta penitus evanescunt. Et quidem Plinius<span class =
"tag">1</span> ad stuporem usque miratur, Seleucidas aves in montem
Casium, sole cancrum subeunte, advolare, ut<span class = "tag">2</span>
insectorum multitudinem populentur<span class = "tag">3</span>, quo
minus viva noceant frugibus, vel odore mortua. Quibus depastis ita
disparent, ut nusquam terrarum reperiantur. Neque enim singulis, sed
statis quibusdam annis, cum insectorum vis abundantius excrevit,
advolare consueverunt. Aristoteles quoque cum Plinio tradit<span class =
"tag">4</span>, murium agrestium examina, quae non saepe, sed tamen
judicio agricolarum nimis saepe spectantur, populatis frugibus sic
evanescere, ut nec in superficie nec in visceribus terrarum vel unus
quidem reperiatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Hist. nat. 10,&nbsp;39.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>populari</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>tradunt</i>. (Plinii hist. nat. 10, 85.)</div>

<p>
SALOMO: Illud etiam in sacris litteris testatum habemus, cum locustarum
multitudine totam Aegyptum Deus contexisset, poenitentia Pharaonis et
Moysis precibus omnes eodem impetu sic avolarunt, ut ne una quidem in
tanta ac tam late patenti regione restaret.</p>

<p>
SENAMUS: Nihil mirum<span class = "tag">1</span>, si avolarunt bene
pastae, quae famelicae advolarant. Quis autem intimas terrarum cavernas
et latebras subiit, ut demortuorum murium<span class = "tag">2</span>
cadaveribus parentaret? Multa popularibus erroribus
<span class="pagenum">57</span>
implicantur, quae tandem vidimus explicari. Hirundines enim, quae ad
internecionem natae sunt, flantibus ventis<span class = "tag">3</span>
aquariis<span class = "tag">4</span> involant, spirantibus Africis
autem<span class = "tag">5</span> revolant<span class = "tag">6</span>
ac totas hiemes subter maritimas rupes delitescunt, ut saepius in mari
Suecico a piscatoribus deprehensae dicuntur<span class = "tag">7</span>,
quoniam loca maritima caeteris semper tepidiora sunt, propter calorem,
qui jactatione maris oritur<span class = "tag">8</span> ac saepe impetu
procellarum perinde ut subjectis ignibus effervescunt. Sunt etiam qui
putant, hirundines profundissima vada maris penetrare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>minus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>austris</i>, vel <i>aviariis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>evolant</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>dicantur</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>cietur</i>.</div>

<p>
TORALBA: Ut<span class = "tag">1</span> in intimis vadis hirundines
delitescant, nulla ratione fieri potest, cum intercluso spiritu
animalia, quae pulmones habent, repente moriantur. Nam etsi glires<span
class = "tag">2</span> sopore oppressi totas hiemes dormiant, nec ullis
ictibus aut vulneribus excitentur, si tamen aquis demergantur,
derepente<span class = "tag">3</span> absiliunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desiderantur antecedentia haec undecim Toralbae verba in alio
codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>glirides</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Sed ut redeant<span class = "tag">1</span> hirundines, grues,
ciconiae, nidos tamen et ova videmus, piscium tamen aut palumbarum aut
anserum sylvestrium ova nusquam reperiuntur. Ut enim demus, stirpes,
scarabaeas, locustas, bruchos<span class = "tag">2</span>, mures, ranas
sine semine solo putrido ortum debere, fieri tamen nequit, ut tanta
piscium et avium examina statim incrementum derepente per naturam
adipiscantur, et<span class = "tag">3</span> neglecta penitus
evanescant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius false: <i>credant</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice. Est autem bruchus locustarum seu
gryllorum quaedam species. (N.)&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.</div>

<p>
TORALBA: Quoniam Senamo persuaderi nequit, animantium ortus et obitus
alios esse, quam a naturalibus causis, illud ab omnibus physicam
tractantibus serio libenter discam, unde tanta ranunculorum multitudo,
ordientibus aestate caloribus ac siccitate, momento cum imbre gravi
decidat. Neque<span class = "tag">1</span> enim semine, neque parentum
coitu<span class = "tag">2</span>, nec limo terrarum aut aquarum in aëre
sublimi gigni possunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Non</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>e vita</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ego semper existimavi, calidissimos imbres in pulveream terram
delapsos materiam aptissimam ad ranunculos gignendos nancisci.</p>

<p>
TORALBA: At generatio perfectissimorum animantium momento per naturam
fieri nequit, cujus rei periculum saepe feci, cum fossam ardenti aestate
aqua complerem, menstruo spatio exsiccata fossa rudimenta ranunculorum
folliculo nigro contecta et caudata apparebant<span class =
"tag">1</span>, cujusmodi examina natare vidimus in palustribus locis,
in quibus est copia ranarum; sequenti mense ruptis follibus, quadrupedes
ranunculi absilierunt. Sed ut brevissimo unius horae spatio ranae
quadrupedes partibus omnibus absolutae gigni queant, per naturam fieri
non posse<span class = "tag">2</span> existimo, et ut planum sit in aëre
sublimi repente<span class = "tag">3</span> procreari ranunculos,
argumento sit, quod saepissime in
<span class="pagenum">58</span>
arboribus ipsis ac potissimum in salicibus, quarum resecta capita sunt
calidiora<span class = "tag">4</span>, ranunculi caduci post imbres
aestivos reperiuntur aeque ac humi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>appareant</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>non potest</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>derepente</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>latiora</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Probabilius videtur, pulveris et atomorum copiam cum
exspirationibus ac vaporibus impetu ventorum in mediam regionem subvehi,
unde ranae ac lapides geniti saepe depluant. Cum enim Cremae tempestas
me adolescente orta esset, lapides caducos cum imbribus depluisse
constat, atque unum tanti<span class = "tag">1</span> ponderis
exstitisse, ut decem libras aequaret<span class = "tag">2</span>, glauci
coloris ac sulphurei odoris; sed brevitas temporis, quo imbres in aëre
coguntur, aperte convincit, ea aeque<span class = "tag">3</span>
daemonum opus esse ac<span class = "tag">4</span> ranunculi, quos in
Aegypto coram Pharaone sortilegi excitarunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>tantum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>exaequaret</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>eaque</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si Deus animantibus sui generis propagandi potestatem dedit
atque etiam ipsis<span class = "tag">1</span> elementis stirpium
atque<span class = "tag">2</span> animalium producendorum vim indidit,
quanto magis angelis ac daemonibus vim eandem adjecit?<span class =
"tag">3</span> Id enim planum fuit<span class = "tag">4</span> ex illa
ranarum procreatione apud Pharaonem<span class = "tag">5</span>, quam
verissimam fuisse scribit Moses.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ipse</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>indidit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>fit</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>coram Pharaone</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Quid autem vetat, quominus procellas, tonitrua, fulmina, ventos
a daemonibus cieri fateantur, si haec ab illis fieri concedimus? Sin
haec ipsa naturae occulta conspiratione ac numine sine daemonibus fiant,
illa quoque a natura pendere consentaneum&nbsp;est.</p>

<p>
OCTAVIUS: Antea semper existimaveram, ventos ac procellas a natura ipsa
excitari, quousque cadaver illud Aegyptium, quod a me in navim illatum
est, ex edicto naucleri in mare dejecissem; mox enim procellae
violentissimae acquieverunt. Neque propterea id contigisse putarem, nisi
nautarum omnium vocibus ac usu diuturno<span class = "tag">1</span>
ipsisque nauticis legibus ac judiciis<span class = "tag">2</span>
comprobatum et exploratum haberem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>diurno</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>indiciis</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Recordor veteres Heracliti, Theophrasti ac Plutarchi<span
class = "tag">1</span> querelas, hominum diffidentiam et <span title =
"Greek: apistian">ἀπιστίαν</span> obesse, quominus certissimam de rebus
maximis et abditis cognitionem assequamur. Neque enim temere ac leviter
assentiendum opinor, neque nimis pertinaciter dissentiendum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In vita Coriolani in fine. Plotinus in libro de anima et
daemonibus.</div>

<p>
TORALBA: Cum diutissime in Peripateticorum decretis acquievissem ac
multa plus auctoritati quam rationi tribuendum putarem, nihil me ab his
erroribus aeque liberavit ac motus elementorum ac praecipue maris.
Posuit enim Aristoteles<span class = "tag">1</span> quasi naturae
miraculum, illud scilicet moventium ac mobilium extrema simul esse; quo
fundamento concusso cetera quoque impulsu levissimo ruinam minantur et
eo nos deducunt, ut angelorum ac daemonum immortaliumque omnium<span
class = "tag">2</span> actiones alienas a natura<span class =
"tag">3</span> confiteri cogamur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Physicor. l. VII, c.&nbsp;4.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>animorum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>terra</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">59</span>
SENAMUS: Decretum illud non modo Aristotelis et philosophorum pene
omnium autoritate, verum etiam tot ac tantis rationibus niti videtur, ut
subverti difficillime possit. Nam si causas effectrices praesentes
effectibus esse convenit, profecto moventis ac mobilis extrema simul
esse necesse est; verum illud, hoc igitur. Cuncta quidem spiritum,
spiritus musculos, musculi brachia, brachia fundam, funda lapidem, lapis
bestiam aut quid aliud movet, fit tamen ut mobilium ac moventium extrema
sint simul.</p>

<p>
TORALBA: Demus, hoc verum esse in exemplis his, falsum tamen est in
magnete ferrum attrahente, in succino paleas eliciente, in naphta<span
class = "tag">1</span> ignes eminus concipiente, in torpedine piscatores
stupefaciente, in hoste hosti pallorem aut ruborem excitante, in luna
oceanum commovente, a qua tamen spatiis pene<span class = "tag">2</span>
infinitis est avulsa.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>nephite</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis.</div>

<p>
SENAMUS: At vim illam seu magnetis seu torpedinis seu lunae ab extremis
ad extrema per media penetrare, quis non videt? Argumento sit, quod
ferrum a magnete longius aliquando distans, quam ut vis lapidis eo
pervenire possit, non movetur.</p>

<p>
TORALBA: Sit ita, non propterea tamen piscatoris retia aut virga
stupefiunt, nec item mare a luna, aër ab igne, aqua ab aëre agitatur,
sed in summa coeli puritate ac tranquillitate oceanus fluit ac refluit,
non quidem totus, ut plerique arbitrantur oceanum quasi animal spirare
ac respirare, sed partes tantum littoribus propiores, aut quae non
longissime a littoribus<span class = "tag">1</span> distant, oceanum
aeque immobilem percipiunt, coelo tranquillo ac sereno, ut marmoream
tabulam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi inseritur: <i>discedunt, nam quae longissimis spatiis a
littoribus</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Aristotelis dictum ex<span class = "tag">1</span> ipsius
scriptis sic interpretari possumus, ut mobilium partem moveri, partem
quiescere velit, nam alterius pedis motus alterius quies
futura&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ab</i>.</div>

<p>
TORALBA: Id etiam falsum in avium volatu reperietur, in telis
missilibus, quae tota moventur, nulla sui parte stabili, falsum in
coelestibus globis, qui toti circumaguntur, nec ulla pars eorum
quiescit, ut perspicuis demonstrationibus docui<span class =
"tag">1</span> et usu ipso compertum est. Jam autem ab ultima memoria
exploratum habemus, exoriente luna supra horizontem exundare oceanum in
aestuaria consueta sex horas, quibus ad circulum meridianum luna
progreditur, declinante luna a meridiano, redire oceanum in alveos
totidem horarum spatio, post occasum ab horizonte usque ad meridianum
noctis circulum, influere rursus in eadem littora eodem temporis
decursu, ac tum<span class = "tag">2</span> in alveum, luna ad
horizontem redeunte, mirabili utriusque naturae consensu redire.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Eudoxi</i> vel <i>edocti</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tandem</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">60</span>
SENAMUS: Neque constans mihi videtur, neque aequabilis ille motus, cum
sole et luna conjunctis et oppositis fluxus oceani multo magis
intumescat.</p>

<p>
FRIDERICUS: Hujus varietatis causas cum exquirerem, animadverti, lunam
in coitu vel oppositu supremam excentrici<span class = "tag">1</span>
apsida pertingere, in quadratis vero hypogaeum, quasi secum una<span
class = "tag">2</span> traheret oceani gurgites, quo altius subvehitur a
terris, quoniam non magis distat hypogaeum lunae ab oceano<span class =
"tag">3</span>, quam apsis<span class = "tag">4</span> lunae ab
hypogaeo. Ex quo intelligitur, duplo<span class = "tag">5</span>
intervallo lunam a terris abesse in auge<span class = "tag">6</span>
excentrici, eoque magis situm fuerit in apside epicycli, sed<span class
= "tag">7</span> in mari mediterraneo ac potissimum in Adriatici
carceribus et augustiis nullus fere fluxus percipitur, tantisper luna in
hypogaeo excentrici versatur, h.e. in trajectionibus quadratis,
quibuscum luna propinquius<span class = "tag">8</span> abest a
terris.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ex centri</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>luna</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ptolomaeus lib. V, cap.&nbsp;7.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>ipsis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>duplici</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>hypogaeo</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>seu</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>propius</i>.</div>

<p>
SENAMUS: At efficacius mobile agitatur, quo propius est motori, vel<span
class = "tag">1</span> in magnete vidimus graviores acus magnetem
contingere, leviores a consequentibus contactu trahi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ut</i> vel: <i>et</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Imo lunam altius a terris subvectam oceanum quasi secum
evehere consentaneum&nbsp;est.</p>

<p>
TORALBA: Hujus ergo agitationis oceani causam effectricem ad lunam
referri videmus, quandoquidem motus aquarum ut rerum omnium gravium,
rectus est ad centrum; alius est enim<span class = "tag">1</span>
aquarum motus ab aëris<span class = "tag">2</span> agitatione, alius
item sine ulla commotione, tametsi rarior, ut Plinius de quodam Italiae
lacu scribit, turbari<span class = "tag">3</span> ac fluctibus
intumescere non modo sine ulla ventorum vi, sed etiam in summa coeli
tranquillitate. Jam vero cum nulla res exanimis moveatur a seipsa,
confitendum est, a daemonibus hanc agitationem aquarum cieri, atque eo
pertinet illud<span class = "tag">4</span> de sagarum mirabili
potestate:</p>

<div class = "verse close">
Et tonat ignaro coelum Jove vocibus isdem,<br />
Humentes late nebulas numerisque solutis<br />
Excussere comas ventis cessantibus, aequor<br />
Intumuit rursus, vetitum sentire procellas,<br />
Conticuit turbante Noto<span class = "tag">5</span>.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Addit alius: <i>eum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Lucani Phars.&nbsp;4.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>voto</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ut haec vera sint, quae mihi quidem ignota sunt, atque haud
scio an cuiquam re ipsa comperta plane fuerint, non tamen ad exemplum
debent trahi.</p>

<p>
CORONAEUS: Ne in singulis haereamus, demonstrandum est, opinor, aëris
agitationem vel a sole vel ab animantibus vel a daemonibus excitari,
quartum nihil&nbsp;est.</p>

<p>
<span class="pagenum">61</span>
TORALBA: Quemadmodum oceanum a luna, sic aërem a sole<span class =
"tag">1</span> cieri ac moveri statuo. Et quemadmodum oceani fluctus
augentur vel minuuntur aëris agitatione violenta, sic aëris motus
ordinarius et naturae congruus saepe extraordinaria daemonum vi ac
potestate conturbatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Jove</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si ventus oritur ab exhalatione calida sicca, quae<span class =
"tag">1</span> Noto obliquo proximam sibi deinceps impellit, ut
Aristoteles tradit, non video, quam ob rem extraordinarias agitationes
aëris impulsu daemonum constituere debeamus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>motu</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Antiquorum definitio visa mihi est multo verior, ut scilicet
ventus sit aëris fluxus; plerique fluctum legere malunt, sed Graeca vox
<span title = "Greek: rheusis tou aeros">ῥεῦσις</span><span class =
"tag">1</span> τοῦ ἀέρος, cum fluctu, quo <span title =
"Greek: kuma">κῦμα</span> significatur, ambiguitatem tollit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <span title = "Greek: rhusis">ῥῦσις</span>.</div>

<p>
TORALBA: Hanc definitionem, ut omnia<span class = "tag">1</span>
physicorum decreta, convellens Aristoteles nulla probabili ratione ad
exspirationes fumosas refert<span class = "tag">2</span>, quibus tamen
nihil magis insensibile, tempestate vero<span class = "tag">3</span>
nihil violentius fieri potest. Quod autem natura fit, violentum esse
nequit; videmus enim procellarum tantos impetus, ut silvae
revellantur<span class = "tag">4</span>, turres dejiciantur, aedificia
subruantur, ingentes arbores turbinibus coelo delapsis distorqueantur,
naves vorticibus rapidissimis in orbem circumactae demergantur, cum
tamen aëris motus nec circularis sit, nec per naturam deorsum
fereatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>omnium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>effugit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>releventur</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Etiam vidistis, opinor, ac saepe legistis, exiguo pulvere nitri
ac sulphuris, igne concepto, turres ingentes ac moenia funditus
everti.</p>

<p>
TORALBA: Id quidem nec<span class = "tag">1</span> in subterraneis
locis, ne penetratio corporum sequatur, sed nulla existere potest in
aëris immensa raritate, ac propterea in turribus ac moenibus
succutiendis ac evertendis per cuniculos illud praecipue cavetur, ne
qua<span class = "tag">2</span> rima pateat aut fissura<span class =
"tag">3</span>. Jam vero expirationes illae non modo subtiles, quae
propter sui tenuitatem sensum oculorum fugiunt, sed atra caligine
densiores sursum rapiuntur levissime et graviorem superant aëris
naturam. Ventus enim<span class = "tag">4</span> obliquo modo<span class
= "tag">5</span> fertur aut rapidissima vi deorsum e nubibus dejicitur.
Non est igitur ventus ab exspiratione, quae suapte natura sursum
nititur, unde nubium origo, quae cum vapore simul et exhalatione in
regione gelida superioris aëris concreverunt, a quibus ventorum impetus
sedari, non cieri consueverunt. Item<span class = "tag">6</span> si
ventus esset ab exspiratione, cum semper a terris exoriatur, semper ab
eadem plaga, non a contrariis aut diversis agitaretur. Item omnis
exhalatio est calida, nullus ventus est calidus, ergo<span class =
"tag">7</span> nulla exhalatio ventura ciere potest. Quin etiam<span
class = "tag">8</span> eo frigidiores sunt venti, quo vehementiores; non
est igitur ventus ab exhalatione<span class = "tag">9</span> calida.
Item si ventus esset ab exspiratione, eo vehementius
<span class="pagenum">62</span>
perciperetur, quo major est exspirationum copia, i.e. aestate, qua
terrae dehiscunt, ac potissimum meridianis horis. At utroque tempore
venti conquiescunt, hieme vero et autumno violentissimae tempestates
exoriuntur, tunc enim<span class = "tag">10</span> navigantibus clausa
maria dicuntur, ut Plinius annotarit. Item vis procellarum in altissimis
oceani gurgitibus saepius excitatur, ubi nulla exspiratio calida, sicca,
sed omnia frigida, humida. Quibus argumentis tametsi Aristotelis opinio
aperte convellitur<span class = "tag">11</span>, apertius tamen
demonstrari potest communi physicorum omnium decreto, quod scilicet
nihil a se ipso movetur, alioquin unum essent<span class =
"tag">12</span> actus et potentia simul et semel, ac si moveretur aër ab
exspiratione, a se ipso moveretur<span class = "tag">13</span>, cum
nihil sit aliud<span class = "tag">14</span> exspiratio quam aër calidus
fumosus. Non est igitur ventus ab exhalatione.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ne in subterraneis locis penetratio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>scissura</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>motu</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest alibi hic sequens locus usque ad verba: <i>Item
si</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;In codicibus: <i>ea</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>in</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>exspiratione</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>divellitur</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>esset</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>movetur</i>, vel: <i>moveatur</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum sit aliud</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Haec argumentorum copia satis evincit, ventorum origines
exhalationibus non deberi, ac praecipue illud, quod hieme rigidissima,
terris et aquis gelu concretis, ventorum vis multo major est, quam
aestate hiantibus terris, ac meridie ipsa fervente aestate venti summa
tranquillitate conquiescunt, ut etiam Aristoteles<span class =
"tag">1</span> scribit et experientia cogit confiteri. Ac propterea
pastor ille Theocriti<span class = "tag">2</span> meridie vetat fistula
ludere, quod et Pana metueret a venatione redeuntem, ne in greges et
armenta bilem exerceret, quem Aristophanis interpres <span title =
"Greek: empousan">ἔμπουσαν</span> interpretatur ac daemonium meridianum,
<span title = "Greek: to daimonion mesêmbrinon">τὸ δαιμόνιον
μεσημβρινὸν</span>, quia cum ab aëris agitatione daemones
conquiescunt<span class = "tag">3</span>, tunc in armenta, fruges,
homines grassantur. Ob idem enim veteres atram meridie hostiam olim
immolabant, ut Festus Pompejus scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Problem. Sect. de ventis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Idyll.&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>interquiescunt</i>.</div>

<p>
SALOMO: Rabbi Salomo Jarchi, Gersonis filius, illud e Psalmis<span class
= "tag">1</span> de daemonio meridiano interpretatur <span title =
"Hebrew: middever">מִדְּבֶר</span> daemonem, qui nocte media,
<ins class = "correction" title =
"Hebrew: mikkeshev (for מִקֶּטֶב ‘mikketev’)">מִקֶּשֶׁב</ins> vero,
qui meridie a nocte media interficit,
inde mos inolevit, meridie ac nocte media precibus Deum placare. Sic
enim lyricus psaltes<span class = "tag">2</span>: <i>Media nocte
exsurgebam, ut laudem dicerem nomini tuo.</i> Idem alibi: <i>Vespere et
mane et meridie narrabo mirabilia tua.</i> Illud etiam animadversione
dignum, quod venti locis fere omnibus scripturae sacrae Deo tribuuntur.
Quin etiam de thesauris suis dicitur ventos promere et a quatuor coeli
plagis ventos accire. Quo significatur, non ab ordinariis naturae causis
ventorum vim ac impetum originem habere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 90 (91), 6&nbsp;sq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 118, (119), 62, 64, (55),&nbsp;18.</div>

<p>
SENAMUS: Cur non eodem modo quo fluctus fluctum, ita fluxus aëris fluxum
impellere possit?</p>

<p>
TORALBA: Illud quidem est Aristotelis captiosum argumentum; fluctus enim
fluctum protrudit; sed ita cum aëre prius, vel ab animantibus vel a luna
propellitur, ut saepius demonstratum est: ita quoque aër aërem impellere
potest, sed oportet ab alio prius quam a seipso motus principium habere,
scilicet a sole, vel ab animante, vel a daemone, alioqui et aqua et
<span class="pagenum">63</span>
aër aeque immobilia consisterent, ut saxa congruentem suae gravitati et
naturae nacta sedem.</p>

<p>
OCTAVIUS: Illud quidem ab ultima antiquitate proditum scribit
Seneca<span class = "tag">1</span>, peculiarem quendam cuique regioni
ventum attributum, quod fieri nullo modo posset, si ab exhalatione
ventus ortum haberet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In quaest. naturalibus.</div>

<p>
CORONAEUS: Ego semper hac opinione tractus sum, praeter naturalem rerum
ordinem singulari quoque Dei munere et concessu singulis regionibus et
hominibus prospici et provideri, procellas vero ac tempestates
violentissimas ad improborum ultionem a daemonibus excitari.</p>

<p>
TORALBA: Nil tam a natura alienum, quam quid violenter fieri, ex quo
intelligitur, tempestates ac procellas, quibus elementa conturbantur,
natura fieri non posse.</p>

<p>
SENAMUS: Si ventus daemonibus tribuitur aërem agitantibus, non
exspirationibus calidis, quid est quam ob rem validissima tempestas ac
ventorum violentia imbre levissimo sedatur? Nam ex eo perspicuum fit,
vim illam calidam et siccam ab humida natura et frigida restingui<span
class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>restringi</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Verum<span class = "tag">1</span> est, daemonum
impurissimorum naturam aquarum<span class = "tag">2</span> puritatem
abhorrere, et a daemonibus obsessi nil magis exsecrantur, quam aquae
aspersionem<span class = "tag">3</span>, nec ullo certiore argumento
sortilegi indicantur<span class = "tag">4</span>, quam si aquae vinctis
manibus ac pedibus supponantur, nunquam enim demergi posse usu diuturno
exploratum est. Atque hoc indicio<span class = "tag">5</span> Germani
judices adversus sagas uti consueverunt, quod Julianus Augustus<span
class = "tag">6</span>, cum in Germania fieri vidisset, spurios a
legitimis hac<span class = "tag">7</span> ratione judicari<span class =
"tag">8</span> scripsit; cum tamen sortilegorum periculum fieret, atque
eorum qui a parentibus daemoni prius<span class = "tag">9</span> dicati
fuere, quam nascerentur, quos Veronenses Acheronticos pueros
appellant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Verius</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>aquam</i>; alius: <i>aquarum
aspersionem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>respersionem</i>, vel: <i>puritatem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>judicantur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>judicio</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;In ep. ad Antiochum.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>a Germanis</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>primum</i>.</div>

<p>
TORALBA: Illud etiam mirabilius, quod Typhones venti, qui a Latinis
turbines vocantur, non obliquo motu, sed e nubibus maxima<span class =
"tag">1</span> vi dejecti, circumvolvuntur in orbem et excelsas arbores
saepe contorquent, aceti conspersione fugantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>magna</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: An quia talium daemonum substantia est ignea? Nihil autem igni
tam contrarium, quam acetum. Et quidem cum ea qua<span class =
"tag">1</span> dixi tempestate jactaremur, apparebat quaedam ignea
species, quae navem sursum deorsum lustrando aliquamdiu prostitit<span
class = "tag">2</span> in prora, quam nautae tanquam daemonem infestum
exsecrabantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>consistit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Veteres Helenam appellabant, mali ominis certissimum
argumentum. Sin flamma duplex aspicaretur, Castorum et Pollucem
salutaria
<span class="pagenum">64</span>
numina esse judicabant. Et quae flammae circa sepulcra, patibula,
paludes vagantur, quas vulgus fatuos ignes appellat, daemones esse non
dubito, quia homines nocturnis itineribus in aquas et<span class =
"tag">1</span> praecipitia deducunt, quique vocibus ac sibilis evocati
derepente advolant ac temere vocantes enecant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.</div>

<p>
SALOMO: Nullum ad fugandas ejusmodi pestes aërias efficacius
remedium<span class = "tag">1</span>, quam humi prostrato vultu Deum
adorare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>amuletum</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Quaerenti mihi, cur spectra illa<span class = "tag">1</span>
circa patibula ac sepulcra vagarentur, nihil verius occurrit, quam
daemones illos esse cadaverum custodes, ut mihi persuasum sit, cadaveris
furtum daemonem custodem persecutum fuisse ac me ipsum procellis
excitatis<span class = "tag">2</span> ulcisci voluisse. Cujus rei
argumentum nullum certius exstitit, quam quod ejecto e navi cadavere,
non aliter quam Jona demerso validissimae tempestates momento
conquieverunt, quae profecto vim daemonum ventos excitantium apertissime
testantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>species illae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>exectatis</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Multa physicis incredibilia sunt ob id, quod nihil praeter
naturam in natura fieri gravissimo errore arbitrantur, ne abditas<span
class = "tag">1</span> sibi causas ignorare videantur. At Olaus Magnus
scribit, in Lapponia ultra mare Suecicum sagas et sortilegos cum nautis
pacta mercede ventos vendere consuevisse, quod mihi fabulosum
videretur<span class = "tag">2</span>, nisi nautarum summa consensione
pervulgatum<span class = "tag">3</span> esset experientiaque jam inde
usque ab Homero compertum. Is<span class = "tag">4</span> enim Ulyssem
scribit<span class = "tag">5</span> ab Aeolo rege vento donatum
utre<span class = "tag">6</span> incluso, quo securius Ithacam
navigaret. Sic quoque in Sardinia<span class = "tag">7</span> nauclerus
funiculum a saga triplici nodo<span class = "tag">8</span> constrictum
accipit, pacta prius mercede. Cum a portu solvens vela facit, levis
ventus flare incipit primo nodo soluto; si velocius ac plenis velis
navim ferri velit, secundum nodum solvit; si procellas rapidissimas
concitare, tertium nodum expedit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>incognitas</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>videtur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>provulgatum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Ipse enim etiam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Hom. Odyssea&nbsp;X.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>vitro</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>Scandinia</i>, vel; <i>Scandinavia</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>modo</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Antea mihi fabulosa videbatur consimilis historia, quam apud
Herodotum legere potuistis, ubi scribit magos Persarum incisionibus
factis ventos ac tempestates compescuisse, cum regia classis in Graeciam
invasisset.</p>

<p>
FRIDERICUS: Graeci, qui rerum veritatem fabulis texerunt, Aeolum regem
ventorum conclusos ventos in antris habere fingebant; huc enim illud
Horatii<span class = "tag">1</span>:</p>

<div class = "verse close">
Sic te Diva potens Cypri,<br />
Sic fratres Helenae, lucida sidera,<br />
Ventorumque regat pater,<br />
Obstrictis aliis, praeter Japyga.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro I. carm. Od.&nbsp;3.</div>

<p>
CORONAEUS: Ex hac disputatione illud, opinor, colligimus: quoniam nihil
a seipso moveri potest, oceanum a luna placido ac naturae congruente
<span class="pagenum">65</span>
motu<span class = "tag">1</span>, aërem a sole moveri, et cum nihil tam
sit a natura alienum, quam quid violenter et impetu fieri, procellas ac
tempestates daemonum vi ac potestate commoveri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>modo</i>; alius: <i>motio</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Hoc quidem etsi concedamus, eadem ratione terrae concussionem,
fulmina, tonitrua, lapsus ignium, daemonum actionibus<span class =
"tag">1</span> tribuenda nobis erunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>daemonibus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Quum terra suapte natura stabilis, ignis vero sursum rapiatur,
consequens est lapsus ignium deorsum ac terrae labes et hiatus violenter
fieri non suapte natura. Si non sunt haec naturalia, sequitur daemonum
actionibus tribui oportere.</p>

<p>
SENAMUS: Saepe gravia sursum, levia deorsum feruntur, fuga vacui, aut ne
corpora seipsa impediant eodem loco. Ita quoque fulmina, in mediis
nubibus a calida sicca exhalatione concepta, cum frigidi et humidi
vaporis mediaeque regionis naturam diu ferre non possint, fragore tandem
erumpere oportet ac deorsum praecipiti casu<span class = "tag">1</span>
ruere, unde tonitrua ac fulmina exoriuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>cursu</i>.</div>

<p>
TORALBA: Senamus acceptam disciplinam a Peripateticis tueri pulcrum,
deserere turpe putat. Et quidem ipse ea in sententia diu<span class =
"tag">1</span> acquievi, sed ab ea vis argumentorum ac certissimarum
demonstrationum me discedere coëgit. Nam qui fieri potest, ut
tenuissimae ac mollissimae nubis fragore tanta tonitrua exaudiantur?
Quod si fragore nubis tonitrua cierentur, semper tonaret, cum nubes
vento rumpuntur ac dissipantur. Praeterea flammis e nimbo caliginoso
erumpentibus, semper tonaret, at saepe usu venit, nimbos densissimos
hiatu ingenti subito aperiri ac coruscationes ac fulgura clarissima sine
ullo tonitru fieri. Postremo si fragore nubium tonitrua cierentur,
nunquam tonaret sine fragore nubis, at saepissime tonat sine ulla nubium
scissura aut ruptura, et continuo quidem tonitru, imo etiam sine ullis
nubibus sereno coelo ac sine fulgure tonitrua exaudiuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>dudum</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Profecto Herennius duumvir<span class = "tag">1</span>
Pompejorum coelo sereno ictus est fulmine<span class = "tag">2</span>,
quod cum Seneca<span class = "tag">3</span> saepius fieri
animadverteret, testatum posteritati reliquit, ne quis Plinio ac Valerio
idem scribentibus fidem derogare possit. Unde Lucanus:</p>

<div class = "verse close">
Et tonat ignaro coelum Jove.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>decurio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Plinius hist. natural. II, 48.&nbsp;51.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Quaest. natur. I,&nbsp;31.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ita<span class = "tag">1</span> quidem Toralbae argumenta
mihi videntur frangere ac debilitare penitus Aristotelis de tonitru
opinionem. Et quidem illi ipsi, qui sagarum coetibus affuerunt, summa
consensione affirmant, si quis ritibus daemoniacis nondum initiatus
illuc deferatur et exsecrandas devotiones abhorreat, repente daemonum ac
sortilegorum concionem non sine ingenti tonitru dissolvi. Quin etiam
antra sunt quam plurima, in quibus in summa
<span class="pagenum">66</span>
coeli<span class = "tag">2</span> tranquillitate tonitrua ab accolis et
praetereuntibus exaudiuntur. Legistis, opinor, in labyrinthum
Aegyptiacum ingredientes tonitrubus<span class = "tag">3</span>
domesticis perterrefactos. Et quemadmodum coetus sortilegorum, ac dira
sagarum venena sulphur resipiunt<span class = "tag">4</span>, ita quoque
loca illa, in quibus delapsa sunt fulmina, sulphuris odore teterrimo
infestantur, ac lapides ipsos<span class = "tag">5</span> fulmineos,
daemonis<span class = "tag">6</span> arte fabrefactos, nihil nisi
sulphur redolere vidimus. Jam vero quis adeo coecus, qui daemonum
actiones in lapsu fulminis non perspiciat, cum tamen flamma, quo major
est, eo velocius sursum abripiatur? Nec solum in casibus fulminum contra
naturam daemonum<span class = "tag">7</span> vis perspicitur, verum
etiam in obliquo et circulari et vago motu, neque tantum<span class =
"tag">8</span> in eo, sed etiam in<span class = "tag">9</span>
liquatione gladiorum integra vagina, in exustione suppellectilis arca
clausa et illaesa, in pilorum e pudendis<span class = "tag">10</span>
abrasione intacta cute, neque in iis modo, sed etiam in avulsione uxoris
a<span class = "tag">11</span> complexu mariti et in<span class =
"tag">12</span> innumerabilibus actionibus, quae alienissimae sunt a
rerum natura, ut ea non nisi daemonum vel angelorum vi ac potestate,
contra naturam fieri posse confitendum&nbsp;sit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Illa</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>tonitruis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>recipiunt</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsi fulminei ... fabrefacti</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>daemonum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Desunt haec duo antecedentia verba uno codice.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>in liquefactione</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Desunt haec in eodem codice.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>e</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
CUKTIUS: Triplices Jovis manubias antiqui theologi denotarunt, scilicet
candidas, rubras, atras; primas quidem solius Jovis consilio fieri
dicebant, quod essent innoxiae et quasi cohortatoriae. Id solum fulmen,
inquit Seneca, placabile est, quod mittit Jupiter. Ad secundum credebant
adhiberi Deos minores, i.e. inferiores Jove planetas, quod fulmen
tametsi vulnus infligeret, attamen fiebat sine caede cujusquam. Ad
tertium accieri Deos superiores, i.e. superiores stellas, non tamen sine
hominum clade. Quod Plinius cum satis non perciperet<span class =
"tag">1</span>, re vera putavit ab ipsius Jovis corpore candidas
decidere flammas, quod levius est, quam ut refelli mereatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>perspiceret</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Hunc integrandi<span class = "tag">1</span> supplicii modum
secutum fuisse audio Timurbecum<span class = "tag">2</span>, quem nostri
Tamerlanem vocant, qui<span class = "tag">3</span> in urbium
obsidionibus tentorio candido primo die utebatur, ut impunitas
deditionem sequeretur, die sequenti rubro, quo denotabat caedem priorum
ac magistratus futuram, tertio die atra tentoria stragem omnium
significabant, si urbs expugnaretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>irrogandi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Temisculum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>is enim</i>.</div>

<p>
SALOMO: Graeci fabulis rerum veritatem ab Hebraeis acceptam contexerunt.
Quod enim Junonem aëris praesidem furias praecipites de medio aëre
deturbare<span class = "tag">1</span> finxerunt, ne in coelum evolarent,
nihil aliud significaverunt, quam inferiores mentes ac daemones suis
quibusdam limitibus conclusos, ne supra nubium regionem erumpant, et a
superioribus angelis ac potestatibus dejici ac deorsum in terram
deturbari, eaque dejectione mortales terreri et
<span class="pagenum">67</span>
admoneri candido primum<span class = "tag">2</span> fulmine, innoxio
tamen, post in fulminis vulneribus castigari, nonnunquam etiam clade
illata sive uni homini, sive uni familiae, sive uni civitati, ut poena
quidem ad paucos, metus ad omnes perveniret. Et innoxia fulmina Jovis
consilio fieri dicebantur, ut bonitas Dei optimi maximi conspicua foret,
quia per se veniam, largitiones, opes, scientias, omnia denique bona
tribuat, magistratibus vero ac lictoribus, i.e. angelis ac daemonibus,
judicia ac poenas irrogandas relinquat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>deturbari</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>primo</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ista quidem a vobis eleganter et peraccurate<span class =
"tag">1</span> sunt explicata, sed non intelligo, cur daemones sequantur
potius Aegyptiorum cadavera quam Graecorum, aut cur procellas ereptis
illis cadaveribus potius quam aliorum excitare soleant. Nemo enim est,
qui nesciat, cadavera navibus evehi et invehi sine tempestate
consuevisse tum in Asia, tum in Graecia, tum etiam in Italia.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>peracute</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ista quidem cadavera nondum sepulta; cum enim<span class =
"tag">1</span> Theanus ex urbe Locrensium Thebas navigio delatus<span
class = "tag">2</span> esset, ut Lysidis Pythagoraei cadaver, non ita
pridem ab Epaminonda sepultum, in Italiam amicis flagitantibus
reveheret, sacris manibus rite<span class = "tag">3</span> factis,
admonitus est in somnio a Lyside, <span title =
"Greek: akinêta mê kineisthai">ἀκίνητα μὴ κινεῖσθαι</span> nec sepulcra
esse violanda nec<span class = "tag">4</span> immobilia movenda.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus de daemonio Socratis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>perlatus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.</div>

<p>
OCTAVIUS: Forsan daemones Aegyptii salutaria hominum generi medicamenta,
quae ex illis cadaveribus eruuntur<span class = "tag">1</span>,
invident. Argumento sit, quod thesauros reconditos mira diligentia
custodiunt et effodientes enecant. Scribit enim Philippus Melanchthon,
Magdeburgi duodecim<span class = "tag">2</span> sortilegos thesaurum
effodientes casu turris obrutos et in argentifodina<span class =
"tag">3</span> Rosae<span class = "tag">4</span> plerosque a daemonibus
subterraneis caesos<span class = "tag">5</span> fuisse. Plenus est
Georgius Agricola historiarum ejusmodi narrationibus, ac saepissime in
fodinis daemones, pygmaeorum cubitali magnitudine, ab omnibus conspici
tradit, quasi in metallis eruendis valde impeditos, huc illuc frusta
terrae ac saxa volvere, nihil tamen metallarios terrere, modo ne
rideantur<span class = "tag">6</span>; id enim aegre ferre jam pridem
Apulejus maximus sortilegus ac<span class = "tag">7</span> veneficus
admonuit. Illud autem mihi mirum<span class = "tag">8</span> est,
neminem unquam, qui daemonis consilio<span class = "tag">9</span>
thesaurum conquisivisset<span class = "tag">10</span>, reperisse aut
reperto ditari potuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>capiuntur</i>, vel: <i>eximuntur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>sex</i>. In alio codice deest numerus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>aurofodina</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>caecos</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>videantur</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in uno codice.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Addit alius: <i>visum</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Deest in uno codice.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>inquisivisset</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Profecto legibus Romanis denegantur pecuniae iis, qui
exsecrandis sacrificiis aut alia quavis arte prohibita scrutantur
thesauros.</p>

<p>
FRIDERICUS: Daemones terrestres, qui thesauris et cadaveribus custodes
esse dicuntur, mendaciores et crudeliores esse Chaldaei tradunt, quia
<span class="pagenum">68</span>
longius a puritate lucis et cognitione divina discedunt: <span title =
"Greek: Hoi de Chaldaioi pseudein phasi tous prosgaious daimonas, hôs
porrô theias apoikithentas gnôseôs">Οἱ δὲ Χαλδαῖοι ψεύδειν φασὶ τοὺς
προςγαίους δαίμονας, ὡς πόῤῥω θείας ἀποικιθέντας γνώσεως</span>. Atque
hos quidem Porphyrius<span class = "tag">1</span> sanguinis nidoribus
supra modum inhiare scribit. Sic<span class = "tag">2</span> enim
Ulysses, a Circe eruditus, scrobem complet cruore victimarum, nec sinit
ullum circumvolitantium daemonum, quos Homerus<span class =
"tag">3</span> <span title = "Greek: psuchas">ψυχὰς</span> vocat, haustu
cruoris<span class = "tag">4</span> ante satiari, quam Tiresias<span
class = "tag">5</span> libasset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro II <span title = "Greek: peri apochês tôn empsuchôn">περὶ
ἀπόχης τῶν ἐμψύχῶν</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hic</i>, vel: <i>Hinc</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Odyssea&nbsp;<ins class = "correction" title =
"so in original: reference may be 11 (Λ)">II</ins>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cineris</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Addit alius: <i>ante</i>.</div>

<p>
SALOMO: Hanc impietatem ac diritatem sortilegis usitatam divina lex<span
class = "tag">1</span> supra modum execratur, eosque qui cum daemonibus
sic epularentur <span title = "Hebrew: al damim">עַל דַמִים</span> super
sanguines.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Levit. 19, 26. Ezech. 33,&nbsp;26.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quid si daemones illi sunt sceleratorum hominum<span class =
"tag">1</span> animae, qui aut rapinis collectas opes, tenuibus<span
class = "tag">2</span> utiles futuras, humi recondiderant atque in iis
spem omnem collocarant, aut qui corporis sui saginandi suarumque
libidinum explendarum nimiam curam haberent, cadaveribus quae olim
adamaverant ac thesauris semper intenti, justa supplicia diuturno,
cruciatu luant;<span class = "tag">3</span> aut qui<span class =
"tag">4</span> in aedes ac turres cruore plebis construendas omnia
studia contulerunt, iisdem turribus quasi<span class = "tag">5</span>
carceribus conclusi ac vincti poenas dependant? Nec mirum, si cum ad ea
loca pervenitur, voces, tonitrua, suspiria, gemitus exaudiantur. Denique
impuras mentes circa coenosas foedasque regiones versari ac vagari et
tempestates ac procellas ciere non dubito.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>diluant</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>quasi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.</div>

<p>
TORALBA: Causas earum rerum explicare difficile; illud tamen mirum mihi
visum est, quod cum ex Hispaniis in Gallias iter haberem omniaque
maxima, mediocria, minima lustrarem, juga Pyrenaeorum totius Europae
altissima superans<span class = "tag">1</span>, multa comperi naturae
arcana, nihil tamen mirabilius eo lacu, in quem si saxum dejeceris,
paulo momento coelum serenum atra caligine obscuratur ac fulminibus
gravissimisque imbribus, grandine permistis, regionem totam infestat.
Est etiam in monte Sacone Pyrenaeorum ara vetustissima, male
cohaerentibus sibi lapidibus exstructa, quorum si quis vel unum loco
moverit, repente tonitrua ac fulmina gravesque imbres excitantur. Et
quoniam id saepe compertum erat gravi totius regionis detrimento,
legibus sanctissime cavetur, ut peregrini ab accolis admoneantur, ne
quid auderent<span class = "tag">2</span>, capitali poena subjecta. Quae
mihi cum incredibilia riderentur nec tamen capitis periculo<span class =
"tag">3</span> experiri vellem, eo me scrupulo socius liberans:<span
class = "tag">4</span> Jam, inquit, collectis frugibus licet id impune
experiri. Itaque lapidibus altaris huc illucque disjectis, nemine
conscio diffugimus. Non prius tamen in proximam vallem descenderamus,
quam validissima fulmina ac tonitrua coelum
<span class="pagenum">69</span>
omne imbribus ac grandine miscuerunt, ut non immerito Thomas Aquinas,
clarus etiam<span class = "tag">5</span> inter physicos, scripserit,
daemones fulgura ac tonitrua ciere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>superarem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>audeant</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>periculum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>liberavit</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Consimile est id, quod Plinius et Strabo narrant, tacta<span
class = "tag">1</span> rupe Cyrenaica aut lapide in antrum Dalmaticum
injecto, coelum nivibus<span class = "tag">2</span> ac fulminibus
conturbari, quae nunc tamen desiisse accepi, perinde ut oracula
Delphica, quaeque ex antro Trophonio et Lebadio exaudiri consueverunt,
jampridem conticuere, ut Tullius<span class = "tag">3</span> scripserit:
nihil sua aetate iis contemptius fuisse. Causas<span class =
"tag">4</span> tam diuturni silentii Plutarchus<span class =
"tag">5</span> ad daemonum occasum referri putat oportere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>fracta</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>nubibus</i>, vel: <i>nimbis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Libro II de divinat.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Cujus silentii tam diuturni causam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Libro de oraculorum defectu.</div>

<p>
SENAMUS: Si daemones hoc spectabile<span class = "tag">1</span> coelum,
maria, terras, ignes conturbant, si territanto hominos tonitruis,
fulminibus, procellis, turbinum impetu, terrae hiatibus ac portentorum
inopinato concursu<span class = "tag">2</span>, si<span class =
"tag">3</span> legationibus divinis et humanis oberrant, si denique
imperia, civitates, urbes, pagos, familias moderantur et evertunt,
postremo hominibus singulis custodes et ultores adjecti sunt: videte,
quanta daemonum et angelorum multitudo sursum<span class =
"tag">4</span> deorsum in omnibus mundi plagis et in singulis
stationibus collocanda vobis sit. Prospiciendum etiam, unde nobis tot
angelorum ac daemonum promptuaria sufficere possint, ut sint ubique
terrarum et coelorum quasi ministri ordinarii, vicarii, mediastini,
quando nihil aeternum ac ne sempiternum quidem esse praeter Deum
statuistis. Itaque providendum est de maritandis angelorum ac daemonum
ordinibus, ut ex eorum connubiis soboles in demortuorum loca
substituantur, aut<span class = "tag">5</span> magistratibus<span class
= "tag">6</span> abdicantibus, aut stato tempore abscedentibus, aut
munere simul et vita defunctis, novi veteribus substituantur<span class
= "tag">7</span>. Posuit enim Fridericus daemones utriusque naturae ac
sexus, ephialtas inquam et hyphialtas, in sagarum cum incubis et
sortilegorum cum succubis conjugatione.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>spirabile</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>concussu</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>si legationes divinas et humanas
oberrant</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>seorsum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>magistratu</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>sufficiantur</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Hic Platonis dignitas agitur; cum enim posuisset, omnes animas
simul creatas fuisse ad immortalitatem, ut vicissim corpora cadaverum
occasu subirent, subjecit haec verba: Non, inquit, pauciores erunt
unquam animi, nullo pereunte, neque plures. Quin etiam animos <span
title = "Greek: autokinêtous">αὐτοκινήτους</span> appellat. Quodsi mens
est <span title = "Greek: autokinêtos">αὐτοκίνητος</span>, erit etiam
<span title = "Greek: autophuês kai autarkês kai autagathos">αὐτοφυὴς
καὶ αὐτάρκης καὶ αὐταγαθὸς</span>, quae tamen uni tantum Deo convenire
Toralba demonstravit.</p>

<p>
TORALBA: Plato Phaedonem adhuc adolescens scripsit, Timaeum vero cum
aetas ingravesceret jam sua, in quo sententiam mutasse videtur. Sic enim
Deum loquentem inducit: Ego satum<span class = "tag">1</span> animorum
dabo, satus<span class = "tag">2</span> dimittam in corpus. Certum enim
animorum immortalium a Deo genitorum numerum nec augeri nec interitu
minui scribit, sed perpetua quadam <span title =
"Greek: metempsuchôsei">μετεμψυχώσει</span> e corporibus ad corpora
migrare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>statum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>satis</i>, vel: <i>satas</i>.</div>

<p>

<span class="pagenum">70</span>
CORONAEUS: Rem profecto difficilem Senamus, sed justam proposuit<span
class = "tag">1</span>, quam si explicaverit Toralba, ut omnia argute
solet, non tantum Senamo, nobis omnibus, ut confido<span class =
"tag">2</span>, rem gratissimam facturus&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>poposcit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod confidat</i>.</div>

<p>
TORALBA: Tibi, Coronaee, quicquam denegare nefas esse semper duxi, ac
propterea meas ineptias mea<span class = "tag">1</span> facilitate
proponere malo, quam illud<span class = "tag">2</span> onus abs Te meis
humeris impositum recusare. Sed cum disputatio de angelorum ac daemonum
origine, statu, conditione, occasu a demonstrationibus procul abesse
videatur, profecto haec ab Ebraeis, qui arcana divina ex ipsis fontibus
et sacris laticibus hauserunt, earum rerum explicatio petenda nobis est,
nec video, quis melius quam Salomo hoc praestare possit. Quod etiam
Porphyrius ad Boëthium et Aristoteles ad Callisthenem, uterque diversis
aetatibus, scripsere, rerum omnium origines ac reconditas scientias a
Chaldaeis profectas, Chaldaea appellatione complectuntur Ebraei, qui
origine Chaldaei sunt, sed arcana illa rerum divinarum, quasi thesauros,
occulta quadam disciplina, quam illi<span class = "tag">3</span>
Cabalam, Graeci autem, ni fallor, <span title =
"Greek: akroama">ἀκρόαμα</span> appellant, sed abdiderunt, ut aditus
paucissimis patere possit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>nimia</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ullum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ipsi</i>.</div>

<p>
SALOMO: Video Toralbam id, quod magna nostrorum omnium expectatione a
Coronaeo ipsi<span class = "tag">1</span> delatum est, honesta specie
excutere velle. Majores quidem nostrae gentis Chaldaeos<span class =
"tag">2</span> fuisse agnosco et in Phoeniciam primum migrasse, unde
Cadmus, quae vox ebraica Orientalem significat, litteras in Graeciam
advexit<span class = "tag">3</span> ac rursus in Chaldaeam ab hostibus
abductos multa divinitus didicisse, sed nihil accepimus, quod non sit
omnibus omnium vocibus ac linguis toto terrarum orbe dissipatum ac
pervulgatum, ut latere possit neminem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>delatum illi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Chaldaicae</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>invexit</i>.</div>

<p>
Quae cum Salomo dixisset, caeteri conticuerunt, quod hominem aetate
gravem interpellare contra decus et dignitatem arbitrarentur. Sed
CORONAEUS rupto silentio: Nihil abs Te, inquit, Salomo, scire
desideramus, quam quod vestri mores, vestra disciplina, vestrae leges
patiantur, et quoniam angustiae<span class = "tag">1</span> temporis
longiorem disputationem ferre non possunt, differendum mihi commodius
videtur, ut paratiores redeamus. Tum laudatorio cantico, fidibus,
vocibus ac fistulis suavissime animos oblectati<span class =
"tag">2</span>, mutua consalutatione<span class = "tag">3</span> accepta
discesserunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>angustia ... potest</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>animum delectati</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>consolatione</i>.</div>

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<span class="pagenum">71</span>
<h2><a name="liber03">LIBER TERTIUS.</a></h2>

<p>
Cum ad coenam Salomo tardius venisset, CORONAEUS illum intuens: Tuae te,
inquit, salutis deinceps curam habere oportet, Salomo, ne cum tanto
studio mentem pascis, corpus ipsum inedia contabescere patiare.</p>

<p>
SALOMO: Vereor, ut vobis, cum aetas ingravescat, jam in eo molestus sim,
quanquam nihil prohibet, quominus me absente, dum<span class =
"tag">1</span> tardius redeo, sessum eatis et ut jubeas, abs Te,
Coronaee, peto.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>cum</i>.</div>

<p>
Cum itaque consedissent, Coronaeus coeptam superioribus diebus Phaedonis
lectionem persequi jussit, et cum eo loci venissent<span class =
"tag">1</span>, ubi Plato animas solutas corporibus a daemonibus
eorumque ducibus judicio sisti et ad supplicia suis sceleribus digna
trahi<span class = "tag">2</span> scribit, locum relegere, deinde finem
legendi facere jussit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>venissem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>capi</i>.</div>

<p>
Tum coena peracta post laudatoria cantica ita orsus<span class =
"tag">1</span>: Loci hujus obscuritas, inquit CORONAEUS, mihi
dubitationem injecit, cur antiqui tum Graeci tum Ebraei tanta
obscuritate et caligine velarint sua scripta, ut vix ac ne vix quidem a
sapientibus intelligerentur, quae tamen percepta mirabilem afferunt tum
utilitatem, tum oblectationem. Nam Aesopus, fabularum scriptor
antiquissimus, illecebris quibusdam animantium<span class =
"tag">2</span> universam<span class = "tag">3</span> humnanae vitae
rationem complexus est. Sic Pythagoras symbolis quibusdam allegoricis et
illis carminibus, quae ob suam<span class = "tag">4</span> praestantiam
<span title = "Greek: chrusea epê">χρύσέα ἔπη</span> dicta sunt,
Orpheus, Homerus, Hesiodus, Trismegistus<span class = "tag">5</span>,
Terpander et antiquissimi denique philosophi sapientiae suae<span class
= "tag">6</span> decreta obscuritatis caligine contexerunt, quin etiam
sacratiores litteras allegoriarum plenissimas vidimus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>exorsus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>animantibus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>universae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sui</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest ibidem.</div>

<p>
OCTAVIUS: Nihil verius ab Augustino<span class = "tag">1</span> dici
potuit, quam illud: Ea demam miserabilis animae<span class =
"tag">2</span> servitus est, signa pro<span class = "tag">3</span> rebus
capere et supra corpoream naturam mentis oculum ad hauriendum lumen
aeternum attollere non posse. Idem alibi<span class = "tag">4</span>:
Utilis est, inquit, scripturae auctoritas, cum diversas sententias
parit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De doctrina christiana cap. 5, 10 et&nbsp;11.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vitae</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sine</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Lib. II de civit.&nbsp;Dei.</div>

<p>
FRIDERICUS: Cum nihil perspicuitate utilius sit, haud scio an ullum in
scriptore gravius sit vitium, quam, quae facillime possis, ea obscura
tradere, ut liber Apocalypseos, qui tanta verborum ac rerum
obscuritate<span class = "tag">1</span> implicatur, ut ne auctor quidem
ipse, si reviviscat (quis qualisque fuerit, nondum constat inter
eruditos), sua scripta quid velint, liquido affirmare ausit. Atque haec
obscuritas Juliano Imperatori, Porphyrio, Proclo, Celso, ut Ebraeorum et
Christianorum scripta calumniarentur, maximum praebuit argumentum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ambiguitate</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">72</span>
CORONAEUS: Cum illa ratio scribendi veterum fere omnium communis sit,
prospiciendum nobis est, ne absentes et indicta causa damnati a nobis
videantur. At ne Julianus ipse quidem Augustus, is qui<span class =
"tag">1</span> <span title = "Greek: parabatês">παραβάτης</span>,
i.e.<span class = "tag">2</span> transfuga, cum a Christianis ad paganos
defecisset, usurpatur, quantumvis Christianis infestus esset, Basilii
Magni librum ante rejecit, quam legisset ac relegisset, ut epistola his
tribus verbis scripta significavit: <span title =
"Greek: egnôn, anegnôn, kategnôn">ἔγνων, ἀνέγνων, κατέγνων</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>isque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec et septem sequentia verba in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Ego duabus de causis potissimum existimo veteres sapientiae
decreta verbis obscuris tradidisse: primum ne margaritae porcis, deinde
ne res preciosissima, i.e. sapientia, sua vilesceret<span class =
"tag">1</span> facilitate. Nam vulgaria fere contempta jacent, etiamsi
preciosa. Extat Lysidis Pythagoraei epistola graviter querentis, quod
plerique secretiorem philosophiam quasi meretricem prostituerent iis,
qui<span class = "tag">2</span> mentis purgationem ne per somnum quidem
capere possent, eosque non minore impietate obligari, quam si Dearum
Eleusiniensium<span class = "tag">3</span> adyta profanarent aut aquam
puram coeno conspergerent. Itaque Porphyrius Plotinum phthisi<span class
= "tag">4</span> periisse scribit, quod contra jusjurandum Ammonis<span
class = "tag">5</span> arcana divulgasset. Quin etiam Plato, cum rerum
divinarum arcana Dioni scripsisset, letteras exuri jussit, quoniam<span
class = "tag">6</span> ridicula, inquit, videntur, quae sunt admiratione
dignissima. Et in epistola ad Archidamum, in qua de natura Dei scribit:
<span title = "Greek: phrasteon dê soi ainigmon">φραστέον δὴ σοὶ
αἰνιγμόν</span>. Item Porphyrius: Tu vide, inquit, ne ista cum hominibus
impuris communicari patiare, majus enim tibi quam mihi periculum
impenderet; non enim aperte Dii, sed aenigmatice sua mortalibus
tradiderunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>vilescat</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Eleusinarum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>daemonii</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec sex sequentia verba in aliis codicibus.</div>

<p>
SENAMUS: Alia mihi mens est, nam<span class = "tag">1</span> cum
plerosque verborum obscuritatem<span class = "tag">2</span> sic
affectare videmus, ut admirabilitatem sui efficiant, sic enim
seplasiarii notis Graecis, Arabicis verbis et Gothicis litteris utuntur,
ut medicinam faciant confusiorem<span class = "tag">3</span>, aut ne
intelligentibus sui irridendi praebeant argumentum, neque enim facile
carpimus, quae<span class = "tag">4</span> non capimus. Talem fuisse
accepimus Heraclitum, qui tam obscure de natura scripsit<span class =
"tag">5</span>, ut Plato<span class = "tag">6</span> Delio natatore opus
esse diceret. Is enim discipulos instruebat uno verbo <span title =
"Greek: skotêson">σκότησον</span>, quod Aristotelem<span class =
"tag">7</span> quoque opera dedita fecisse legimus in libris <span title
= "Greek: tôn physikôn akroamatôn">τῶν φυσικῶν ἀκροαμάτων</span>. Ac
tametsi Plato caeteris apertius, interdum tamen obscure ita scribit, ut
ne ipsum quidem, si reviviscat, sua scripta de numeris interpretari
posse videatur, ac ea potissimum, quae libro de republica octavo
scribit, in quibus interpretandis Theon uterque, Plotinus, Proclus,
Jamblichus, Marsilius hircum mulgere videntur. Quid Aegyptia
<span class="pagenum">73</span>
vanitate levius? Illa tamen deliramenta litteris hieroglyphicis sic
texerunt, ut sacrata quaedam oracula viderentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>nam cum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>puritatem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>quaestuosiorem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>scripserat</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>ad ea intelligenda</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Ita Gellius ex epistola Aristotelis ad Alexandrum M.
scribit.</div>

<p>
OCTAVIUS: Sunt qui sua scripta neque a doctis, neque ab indoctis legi
velint, ut Lucilius, ne alteri ob imperitiam rejiciant non intellecta,
alteri nimis intellecta calumnientur.</p>

<p>
SALOMO: Senami reprehensio in sophistas quidem, non tamen in sapientes
cadit, multo minus in eos, qui sacrae sapientiae decreta scriptis
obscurioribus velarunt. Profecto Rabbi Moses Maimonides per sacra
obtestatur lectores, ne arcana divulgari aut a profanis hominibus pollui
patiantur.</p>

<p>
SENAMUS: Quid si peccandi argumentum et occasio ab obscuritate ipsa
trahatur? Certe Salomonis scripta, quae ipse allegorias inscripsit,
plerisque absurda videntur. Quid enim hoc sibi vult: Nequitia viri
praestat mulieris bonitati? Illud enim foeminas a lectionibus sacrae
scripturae quam plurimas<span class = "tag">1</span> avertit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quam plurimum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ebraeis dictio <span title = "Hebrew: ra">רַע</span> malum et
deforme significat, ut <span title = "Hebrew: tov">טוֹב</span> bonum et
pulchrum, quod Academici <span title = "Greek: kalon kai agathon">καλὸν
καὶ ἀγαθὸν</span> dicunt. Sic enim Sara dicitur a regibus expetita<span
class = "tag">1</span> ad concubitum<span class = "tag">2</span>, quod
esset optima i.e. valde formosa. Innuit igitur sapiens<span class =
"tag">3</span> eleganti allegoria, viros deformes formosis mulieribus
praestare, item foeminarum blanditias pejores<span class =
"tag">4</span> esse acerbis<span class = "tag">5</span> sermonibus
virorum. Item animos corporibus excellere; mulier enim corpus allegorico
sermone<span class = "tag">6</span> utique<span class = "tag">7</span>
significat; item intellectualem facultatem, utcunque prava fuerit,
praepollere cupiditati, quae bruta et mortalis anima dicitur. Huc enim
pertinet, quod scribitur in Ecclesiaste<span class = "tag">8</span>:
<i>inter viros mille unum sapientem reperi, foeminarum ex<span class =
"tag">9</span> omnibus nullam.</i> Id quidem de mulieribus nudo sensu
intelligi non potest, cum sola Debora sua aetate et sola Hulda imperante
Josia prophetiae ac sapientiae divinae muneribus inter sexaginta<span
class = "tag">10</span> millia inertium virorum fruerentur<span class =
"tag">11</span>. Item appellatione viri formam naturalem, mulieris vero
materiam intelligit, quam etiam saepe in proverbiis<span class =
"tag">12</span> meretricem appellat, quae ut virorum, sic illa formarum
multitudine delectatur. Plena sunt regis Salomonis scripta allegoriarum,
in quibus interpretandis strenuum se praebuit Philo, moralia secutus,
Leo Ebraeus naturalia. In utroque claruerunt<span class =
"tag">13</span> Rabbi Moses Maimonides ac Talmudici scriptores. Hi tamen
obscurius; at ne scriptis quidem sua prodidissent, nisi librorum
interitum metuissent<span class = "tag">14</span>. Et quoniam illa
disciplina sola auditione percipiebatur<span class = "tag">15</span>,
<span title = "Hebrew: Kabbalah">קַבַּלַה</span> dicta est. Id enim
voluit Esdras<span class = "tag">16</span>, cum dicit: <i>alia quidem
pervulgabis, alia trades sapientibus.</i> Et quemadmodum plebi locus
erat in atrio templi, a Levitis
<span class="pagenum">74</span>
discreto, sacerdotibus intra velum aditus erat, non caeteris Levitis, et
uni tantum pontifici maximo in sacratissimum illum locum, ubi erat
foederis arca; sic etiam sacri libri ita scripti sunt, ut ea, quae ad
uniuscujusque salutem pertinent, cujusmodi est decalogus et omnia
decalogo consentanea, facillime ab omnibus percipiantur<span class =
"tag">17</span>, scilicet jussa, vetita, poenae, judicia, festa, ritus,
mores, quae omnia 613 capitibus continentur, tanta perspicuitate, ut
patiantur dubitare neminem. Quae vero minus ad salutem faciunt, ut
rationes occultae rituum ac sacrificiorum ac a doctis<span class =
"tag">18</span> tantum quaedam vero non nisi a doctissimis intelligi
possunt, ut quae a nostris appellatur Cabbala, i.e. scientia naturalium
arcanorum, postremo omnium difficillima ad currum pertinet, qui ab
Ezechiele ita scribitur, ut in ipso apparuerit coelestium orbium ac
rerum divinissimarum admiranda descriptio, quam Moses, qui a
nostris<span class = "tag">19</span> aperta aquila dicitur, summis
digitis attingere contentus, secretiora noluit explicare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>repetita</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;1 Mosis 12, 14.&nbsp;39.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>saepius</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>diriores</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>acribus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sensu</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>ubique</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Ecclesiastes 7,&nbsp;29.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>de</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Judith IV, 4; 2 Regum 22, 14; et 2 Chron.
34,&nbsp;22.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>sexcenta</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Desunt haec verba in alio codice.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alii: <i>clarescunt</i>, vel: <i>clari sunt</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>metuerent</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>suscipiebatur</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Esra lib. IV, c. 14. Nehem. IX,&nbsp;9.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Addit unus codex glossam hebraicam cum verbis: <i>lex
quae ore traditur</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>doctoribus</i>, vel: <i>doctioribus</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Desunt haec quatuor verba sequentia in aliis
codicibus.</div>

<p>
SENAMUS: Si haec tam sublimia nihil habent utilitatis aut ejusmodi sunt,
quibus carere facile possumus, illud usurpandum nobis est, quod psaltes
lyricus: Non exquisivi, inquit, mirabilia et supra captum meum, sed
humilis<span class = "tag">1</span> me gessi. Sin haec ad scientiam et
sapientiam divinam profutura sunt, malevoli et ipsa invidia jejuni animi
sit, thesauros abditos humanis usibus eripere ac verborum ambiguitate
mentes imperitorum<span class = "tag">2</span> magis ac magis
implicare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>humiliter</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>erroribus</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ne igitur<span class = "tag">1</span> a thesauri similitudine
discedamus, legistis eleganter fictam Aesopi fabulam, qua paterfamilias
jam moriturus liberos consolatur, qui<span class = "tag">2</span>
tametsi non magnas opes ac latifundia legaret, thesaurum tamen in vinea
sua latere affirmabat, quo suam inopiam cumulate sublevarent. Mortuo
patre liberi summo studio ac labore conquirentes, cum nusquam thesaurum
reperirent, vineam paternam aliud agentes cultissimam ac noxiarum
herbarum purgatissimam reddiderunt, unde proventus uberrimos
collegerunt. Ita quoque si divina scripta studiose legamus ac lecta
saepius meditemur<span class = "tag">3</span>, thesauros studioso
incredibiles eruere licebit. Nam eo spectat regalis illa vox, qua David
initio laudationum suarum summam felicitatem praedicat illius, qui
assiduis cogitationibus die nocteque<span class = "tag">4</span> leges
divinas contemplatur. Item precatur a Deo<span class = "tag">5</span>,
nubeculam oculorum sibi detrahi, ut admirabilem sapientiam divina lege
comprehensam intueri possit. Fit enim illa mentis agitatione erga
litteras divinas obscuriores, ut non solum a vitiis abstineamus<span
class = "tag">6</span> ac verum<span class = "tag">7</span> decus
amplectamur, verum etiam corpori salubritas, menti prudentia ac
sapientia et cum immortali Deo arctissima connexio<span class =
"tag">8</span>
<span class="pagenum">75</span>
quaeratur. Illud vero gravius<span class = "tag">9</span>, quod in eo
ipso laus Dei agitur, cum ejus arcana pervulgata obsolescant, ut acute
scripsit Salomo<span class = "tag">10</span>: <i>Gloria Dei est</i>,
inquit, <i>arcana celare, gloria regum arcana scrutari</i><span class =
"tag">11</span>. Quod Tobias<span class = "tag">12</span> paulo aliter:
<i>Praeclarum est</i>, inquit, <i>arcana regum celare et opera Dei
laudare.</i> Nam opera Dei patent omnium oculis, arcana vero paucis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ergo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quid</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>meditamur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>noctuque</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Psalm 68 (69),&nbsp;18.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>abhorreamus</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>novum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>conjunctio</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>gnavius</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Proverbia XXV,&nbsp;2.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>eorum celare</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Tobias XII,&nbsp;7.</div>

<p>
SENAMUS: At obscuritas non modo bonos a lectione detinere<span class =
"tag">1</span>, verum etiam improbos ad rerum divinarum contemptum
excitare videtur. Cum enim Porphyrius arboris scientiae boni et mali
fructus decerpere nullo modo posset, negavit in hortis illis deliciarum
censeri debuisse fructum, aspectu quidem jucundissimum ac sapore
gratissimum, sed tamen homini, quem Deus in illis hortorum umbraculis
viriditatis<span class = "tag">2</span> collocarat, mortiferum ac
pestilentem, multo minus homines a prudentiae cognitione vetito salutari
fructu arceri debuisse, cum prudentia dux humanae vitae sola turpe ab
honesto dividere<span class = "tag">3</span> possit. Quod autem
scribitur, fructum vitalis arboris divino jussu ab horti viridariis
avulsum, ne, si Adamus eo vesceretur, in aeternum viveret, in Dei optimi
maximi contumeliam scriptum esse. Denique serpentis cum muliere ac Dei
cum hominibus colloquia et absurda et incredibilia videri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>deterrere</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>viridatis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>dijudicare</i>.</div>

<p>
SALOMO: In disputationibus rerum divinarum illud inprimis prospiciendum
est, ne quid cuiquam<span class = "tag">1</span> temere excidat, nihil
enim gravius ac capitalius peccari potest. Illud autem usu venire solet
iis, qui rerum humanarum fastu ac dialecticorum argutiis inflati omnia
supera, infera, prima, ultima ingenii acumine ac subtilitate capere se
posse confidunt, cum sine ope divina id consequi nemo queat. Quod
sapientiae magister<span class = "tag">2</span> uno verbo significat:
<i>Inquirit derisor sapientiam, sed frustra</i>. Quanquam Porphyrius,
inscitia dicam an impietate, oracula divina calumniatur, quasi
legislator prudentiam significaret et vitam beatam hominibus invidisse
Deum, cum libro sequenti scripserit Bezaleelem spiritu divino,
sapientia, prudentia, scientia et omni artium genere ab immortali Deo
fuisse abunde cumulatum, quibus quidem donis ac muneribus omnes omnino
virtutes continentur. Spiritus quidem divinus tribuitur Dei munere et
concessu ad illustrandas humanae mentis caligines ac futura
prospicienda. Sapientia vero pietatem ab impietate, prudentia bonum a
malo, scientia verum a falso, ars utile ab inutili sejungit. Cum autem
sapientiae princeps ab immortali Deo excitatus, ut quid vellet a se
peteret, ille prudentiam petiit<span class = "tag">3</span>, qua quidem
turpe segregaret ab honesto, et cum qua homines ad Dei metum et
venerationem cohortaretur: <i>Quoniam</i>, inquit<span class =
"tag">4</span>, <i>Deus sapientiam aliunde largitur,</i>
<span class="pagenum">76</span>
<i>ab eo solo scientia et prudentia.</i> Idem alibi: <i>Fructus justi
lignum vitae</i>, quam interpretatur sapientiam. Ac tantum abest, ut
hominem a fructu vitali prohibuerit, ut etiam his verbis invitarit:
<i>Forsan</i>, inquit<span class = "tag">5</span>, <i>decerperet Adamus
fructum vitalem, ut eo vescatur et vivat in aeternum.</i> Sic enim
paraphrastes Chaldaeus consimili oratione utitur pereleganti figura. Ad
Jesaiam conversus Deus: <i>Dic</i>, inquit<span class = "tag">6</span>,
<i>populo huic: audiendo audite, videndo videte, ne tamen cognoscatis;
crassum reddito cor istius gentis et aures obtura, oculos obline, ne
forsitan audiat, videat, intelligat et ad me conversus saluti
restituatur.</i> Quorsum haec loquendi ratio, nisi quod semper nitimur
in vetitum nec ardentius quicquam optamus, quam quae nobis eripi vel
prohiberi videmus. Docet igitur Mosen ac Esaiam, quibus artibus miseros
homines a facinorosa et conscelerata vita ad verum decus revocare ac
saluti restituere debeant. Cave legibus divinis operam dare, cave
sapientiae studiis incumbere, ne sempiternam ac beatam vitam
adipiscaris; haec oratio apud homines improbos et cupidos efficacissima
esse consuevit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ne quicquam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Proverb. XIV,&nbsp;6.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1 Regum III, 9 sqq. 2 Paral. I, 7. 10&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Proverb. II, 6. XI,&nbsp;30.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;1 Mosis 8,&nbsp;22.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jesaiae VI, 9&nbsp;sq.</div>

<p>
SENAMUS: Nulla res me diutius exercuit, quam arboris utriusque ac
serpentis allegoria.</p>

<p>
SALOMO: Et graecis et latinis interpretibus est ignota. Ac tametsi
quidam ex Ebraeis<span class = "tag">1</span> arcanos allegoriae sensus
aperuerint, omnia tamen eorum studia inania futura sunt, nisi Deus
mentes nostras ad haec peicipienda illustrarit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Philo in allegoriis biblicis. Leo Ebraeus l. III de amore.</div>

<p>
FRIDERICUS: Periculi plena res mihi videtur, sacrae scripturae
litteras<span class = "tag">1</span> ad allegoriam deduci, ne rerum
gestarum historia in fabulas evanescat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sacras litteras</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: An ullum, Friderice, serpentis cum muliere colloquium fuisse
putas? qui odio tam implacabili inter se certant, ut serpentis intuitu
solo mulier abortum patiatur ac in turba virorum unam mulierem ad
ultionem<span class = "tag">1</span> serpens petat ac persequatur. Nihil
ergo<span class = "tag">2</span> verius dici potuit, quam illud:
<i>Littera occidit, spiritus vivificat</i><span class =
"tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt duo haec verba in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;2 Corinth. 3,&nbsp;6.</div>

<p>
SALOMO: In sacris litteris historia pura saepe narratur, ut cum censetur
populus et suis quibusque<span class = "tag">1</span> tribubus duces
attribuuntur. Est etiam cum historia quidem<span class = "tag">2</span>
narratur, sed praeter historiam allegoria latet occulta, ut cum Sara
ancillam et filium rejiciendum suadet, theologi acutiores etiam
cupiditatem renitentem virtutibus, cum filio peccato, a ratione
dominante ablegari oportere docent, cum eadem ancilla domum redire ac
Sarae morem gerere jubetur ab angelo, tum cupiditatis obsequium ac<span
class = "tag">3</span> rationis dominatum interpretantur, ab intellectu
agente. Hinc illa Dei vox ad Abrahamum:
<span class="pagenum">77</span>
Fac quaecunque dixerit tibi Sara, id est: ratio; cum etiam<span class =
"tag">4</span> Sara contestatur<span class = "tag">5</span>, ancillae
filium haeredem non futurum, innuit etiam eos, qui vitiis inserviant et
libidini, divina bona nunquam adepturos. Saepe quoque visiones ac somnia
divina pro rebus gestis narrantur, in quo plerique suam navim
afflixerunt, plerique<span class = "tag">6</span> etiam naufragium
fecerunt, qui Deum cum hominibus quasi vigilantibus colloqui
arbitrantur. Neminem enim unquam Deus allocutus est<span class =
"tag">7</span> vigilantem, praeter Mosen, et quominus ambigeretur,
perspicua Dei voce testatum habemus in ipsa lege. Ergo angeli vox ad
Bileamum, aut asini loquentis in scriptura ad visa dormientis Bileami
referenda sunt, et<span class = "tag">8</span> quaecunque Abrahamo et
prophetis omnibus oracula data commemorantur, uno tantum Mose excepto,
cui vigilanti locutus est Deus. Qua quidem ratione clarissima lux ad
caliginem sacrarum scripturarum discutiendam accedit. Interdum allegoria
facilis ac pura traditur, ut cum lex jubet<span class = "tag">9</span>,
praeputia cordium circumcidi. Saepe verba triplicem sensum prae se
ferunt: vulgaris sensus ad captum imperitorum accomodatur, ut cum
Salomo<span class = "tag">10</span> vetat coram rege superbiam et
arrogantiam prae se ferre, secretiore sensu ad Deum pertinet, ad quem
abjecto et humili habitu accedere oportet; semper enim Salomo significat
Deum regem<span class = "tag">11</span>, nisi Dei vox cum rege
conjungatur, ut illud: <i>Cor regis in manu Dei est</i><span class =
"tag">12</span>. His autem verbis Deus significatur: <i>Ne</i>, inquit,
<i>cogitatione tua vituperaveris regem, nec vituperes in penetralibus
lecti tui divitem; volucres enim coeli efferent<span class =
"tag">13</span> vocem et avis allata rem vulgabit</i><span class =
"tag">14</span>. Quibus verbis vetat de Deo impie cogitare. Lectus enim
in sacris allegoriis<span class = "tag">15</span> corpus humanum
significat, volucrum autem vox daemones, tametsi volucres<span class =
"tag">16</span> et pro angelis accipiantur, ut apud Jesaiam<span class =
"tag">17</span> angeli quoque ac daemones avium appellatione saepe
significantur. Nam utrique custodes vel lictores hominibus additi
cogitationes occultas atque intimos sensus nudant, ne quod inultum
scelus ac pia cogitatio sine praemio relinquatur. Chaldaeus
paraphrastes<span class = "tag">18</span> haec Salomonis verba
interpretabatur de angelis Raziele et Elia<span class = "tag">19</span>,
quos occultissima quaeque scelera patefacere scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius loco horam duorum verborum: <i>singulis quoque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Omnes codices: <i>quaedam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>tum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ita</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius addit: <i>maritam</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>plures</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Numeri&nbsp;XII.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>ut</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;5 Mosis 10,&nbsp;16.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Proverb. 25,&nbsp;6.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>regis appellatione</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Proverb. 21,&nbsp;1.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>volucris ... efferet</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Eccles. 10,&nbsp;20.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Psalm. 9 (8), 24 (25), 103 (102), 143 (142).
Jobi 38,&nbsp;46.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alius addit: <i>interdum</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Jesaiae 46, 11.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;In cap. 10, 20 Ecclesiastis.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Unus addit: <i>sacerdote magno</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Acutissime Salomo Salomonem interpretatur, sed quis hanc
interpretationem divinare potuisset?</p>

<p>
OCTAVIUS: Ego locum hunc de volucribus, qui cogitationes et intimos
sensus regi aperiunt, ad eos reges pertinere duco, qui domesticos
daemones sibi vel sese illis adjunxerant, a quibus omnia omnium dicta,
facta, cogitationes perinde intelligunt, ut ab illis spectatoribus, quos
veteres tyrannorum <span title =
"Greek: ophthalmous kai ôta archontôn">ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα
ἀρχόντων</span> appellabant; nullum enim tyranni secretius habent
arcanam.</p>

<p>
<span class="pagenum">78</span>
SENAMUS: Si tantum potuissent aves illae ac volucres sive daemonicae
sive angelicae, quid est quam ob rem Neroni, sacrilegorum<span class =
"tag">1</span> ac tyrannorum maximo, conjurationem Pisonis patefacere
noluere? cum Simoni mago ac daemonibus conjunctissimus esset, ut Plinius
et Irenaeus tradunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>sortilegorum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Nihil daemones injussi faciunt nec ullius occulta scelera
nudant, nisi Dei jussu et angelorum superiorum<span class =
"tag">1</span> potestate.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>superiore</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Cum solius Dei proprium sit, intimos omnium sensus et
animorum occultos recessus pervestigare, ut quidem rex Salomo
dedicatoria oratione declarat aperte, quid angelis et daemonibus illis
opus ad secretiores mentis latebras pervulgandas?<span class =
"tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>evulgandas</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Extat profecto Thaletis elegans in hanc sententiam oratio; cum
enim rogaretur, an qui scelerate quid agat, Deum latere potest? At ne
cogitans quidem, inquit; Graeci melius: <span title =
"Greek: ei lêthoi theous anthrôpos adikôn, all’ oute dianoumenos, ephê">εἰ
ληθοι θεοὺς ἄνθρωπος ἀδικῶν, ἀλλ᾽ οὔτε διανούμενος, ἔφη</span>.</p>

<p>
SALOMO: Diximus ante ac dicendum saepius est, Dei majestatem angelorum
ac daemonum officiis quodammodo augustiorem videri, quam si per se ipsum
solo nutu, sicut<span class = "tag">1</span> potest, omnia
procuraret<span class = "tag">2</span>. Ac tametsi solus omnium
occultissimos sensus retegit, singuli tamen angeli singulis hominibus
custodes additi, sensus intimos aperiunt, non item aliorum cogitationes.
Item daemones, quibuscum sortilegi in nefarium societatis foedus
coiverunt<span class = "tag">3</span>, eorum sensa plane intelligunt.
Argumento sit, quod qui sortilegi ad rectam cogitationem aut Dei metum
paulo momento convertuntur, repente a daemone sese conturbari<span class
= "tag">4</span> confitentur. Sin vir bonus ad pravam cogitationem
deflexerit, subinde sentit<span class = "tag">5</span> in ipsis animi
sensibus magistrum ac paedagogum, qui a turpi cogitatione illum avertat
aut etiam auris dextrae tinnientis levissima vellicatione aut<span class
= "tag">6</span> punctura, quam innuit poëta his verbis: <i>Cynthius
aurem vellit et admonuit.</i> Quod Socrates<span class = "tag">7</span>
a daemonio familiari vel potius ab angelo sibi fieri praedicabat, dextra
quidem suadendo, sinistra dissuadendo, aut orbiculo lucido interdiu aut
ignea specie noctu, aut etiam levissimo strepitu admoneri. Quae
facillime percipiuntur ab iis, qui spiritu Dei patiuntur se duci. Si non
pareat admonitus, terretur somniis matutinis, quae ab Ebraeis matutinae
castigationes appellantur. Si ne hac quidem cogitatione<span class =
"tag">8</span> ab impiis cogitationibus deducitur, angelus ultionem
reposcit, accusatione proposita, ut nemo innocens damnari aut ullum<span
class = "tag">9</span> scelus inultum, nisi facti pigeat, relinqui
videatur, judicia constituuntur, daemonibus etiam quasi lictoribus
destinatam sibi praedam deposcentibus, quam<span class = "tag">10</span>
Deus illis permittit. Huc enim pertinet illud<span class =
"tag">11</span>: <i>Ascendit leo de cubili suo, praedo gentium
surrexit.</i> Item<span class = "tag">12</span>: <i>Percussit eos leo de
silva,</i>
<span class="pagenum">79</span>
<i>lupus vespertinus vastavit eos, pardus vigilans supra civitates
eorum.</i> Item: <i>Quis dat escam pullis corvorum vociferantibus ad
illum?</i><span class = "tag">13</span> i.e. divinae majestatis
carnificibus ac tortoribus sceleratorum vindictam petentibus, Quod
alibi<span class = "tag">14</span> apertius scribitur: <i>Spiritus ad
ultionem creati sunt, qui furoris sui flagella vibrant.</i> Item<span
class = "tag">15</span>: <i>Misit Deus spiritum malum inter Abimelech et
cives Sichem.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quomodo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>percurreret</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>inierunt</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>confitentur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>sentiet</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Plutarchus in libro de daemonio Socratis.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;<i>Ratione</i> legunt alii.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>illud</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Jerem. IV, 7.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Jerem. V, 6.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Psalm. 147, 9.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Psalm 78, 49. (Jes., 19.)&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Jud. 9,&nbsp;23.</div>

<p>
SENAMUS: Antiquissimi quoque theologi pullos corvorum, a parentibus
desertos, divina bonitate et procuratione nutriri summa consensione
tradunt, eoque pertinere dictum illud: <i>Qui dat escam pullis
corvorum?</i></p>

<p>
SALOMO: Error inde manavit, quod phrasin ebraicam, quae Graecis quoque
communis est, latini theologi non perceperunt<span class =
"tag">1</span>. Nam filios corvorum pro corvis, ut filios prophetarum
pro prophetis, filios sanguinum, filios injustorum pro impiis ac
sicariis acceperunt. Sic enim Ebraei <span title =
"Hebrew: benei Adam">בְנֵי אָדַם</span> filii hominum i.e. homines,
et Graeci <span title = "Greek: paides iatrôn">παίδες ἰατρῶν</span>
pro medicis. Sic etiam illud: Quem dicunt homines esse filium hominis,
i.e. quem dicunt esse hominem<span class = "tag">2</span>?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>perceperint</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 16,&nbsp;13.</div>

<p>
TORALBA: Eo quidem errore me Salomo liberavit, ut ingenue illum acceptum
feram; at mirum mihi ante videbatur, quam ob rem corvi pullos famelicos
deserere putarentur ob id tantum, quod recentes exclusi non plane nigri
essent, cum pleraque animantium nascentium genera colorem a parentibus
alienissimum habere videantur, quae tamen incredibili studio a
parentibus nutriuntur. Nam cygni senio candidissimi pullos excludunt
fuscos, et tantum abest, ut corvi<span class = "tag">1</span> pullos ab
alimentis desertos patiantur, ut etiam cornicem incubantem a masculo et
pullos jam volantes a foemina pasci Aristoteles<span class =
"tag">2</span> ipse ac Plinius<span class = "tag">3</span>
fateantur<span class = "tag">4</span>. Itaque Apollonius apud
Philostratum Euripidis versum modice castigans: <span title =
"Greek: hapasi tois zôoisin hê psuchê tekna">ἁπᾶσι τοῖς ζωοῖσιν ἡ ψυχὴ
τέκνα</span>, cum ille tantum hominibus tribuerit, i.e. <span title =
"Greek: tois anthrôpois">τοῖς ἀνθρώποις</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>corvos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Historia animalium VI, 5.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Histor. natural. X, 12 et 60.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>fatentur</i>.</div>

<p>
SALOMO: Eodem sensu scribit Psaltes lyricus<span class = "tag">1</span>,
Deum escam leoni petenti largiri. Cur leoni potius, animantium
ferocissimo, qui parcissimus est in cibo, neque nisi quarto quoque aut
ad summum alternis diebus pascitur, quam exarmatis ovium et caprarum
gregibus, hominum usui maxime necessariis<span class = "tag">2</span>?
Alibi de catulis leonum<span class = "tag">3</span>, nam si re vera de
catulis ageretur, aeque matris ut aliorum animantium ubera sufficiunt,
quanquam alius quoque<span class = "tag">4</span> est locus de corvis,
quo facile vulgatus error refelli possit: Quis parat venatum corvis, cum
ejus pulli ad Deum clamant et cibo carentes huc illuc oberrant<span
class = "tag">5</span>? Haec igitur ad daemones pertinent, qui praedam
sceleratorum sibi conquirunt<span class = "tag">6</span> nec nisi divino
concessu rapiunt. Eo pertinet et illud Salomonis<span class =
"tag">7</span>: <i>Corvi apud torrentes eruant oculum et aquilae</i>
<span class="pagenum">80</span>
<i>vorent eum qui patrem deridet et despicit obsequium matris</i>. Quae
allegoria praeter sensum vulgarem significat daemones elementares hujus
mundi, qui revera torrens est materiae fluentis, caecitate animi ac
furore torquere, luce mentis extincta eorum, qui Deo parenti rerum
omnium contumeliam et piae matri, legibus naturae, vim inferant<span
class = "tag">8</span>. Nam patris appellatione Deus, matris vero natura
significatur apud Salomonem. Illud etiam adversione dignum, quod oculum
dixit, non oculos; nam singulari voce oculus mentem significat. Sic
etiam Bileamus vates uno oculo acutissime videre dicebatur, quoniam
rerum publicarum mirabiles conversiones tribus circiter annorum millibus
praevidit<span class = "tag">9</span> ac praedixit. Sic enim<span class
= "tag">10</span> Chaldaeus interpres.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm 103 (104), 21.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Oppianus de venatione, libro III. Plinius H. Nat. lib.
<b>8.</b>&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jobi 38, 39. &nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Job. 38, 41. seq. 39, 1.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>congruunt</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Proverb. 30, 17.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>inferunt</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>providit</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si corvorum appellatione <span title =
"Greek: melanodaimonas">μελανοδαίμονας</span>
licet<span class = "tag">1</span>, etiam cygnorum verbo <span title =
"Greek: leukodaimonas">λευκοδαίμονας</span> licebit interpretari, quales
in Africa Leo Afer<span class = "tag">2</span> versari scribit, ut
Aethiopes a daemonibus, colore opinor, distinguantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>licebit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In descriptione Africae.</div>

<p>
OCTAVIUS: Tametsi<span class = "tag">1</span> daemones saepius atrati
apparent, ut non modo nostri, sed etiam antiquissimi<span class =
"tag">2</span> scriptores ab ultima memoria prodidere, quales fuere<span
class = "tag">3</span> daemones, qui Dioni<span class = "tag">4</span>,
qui Cassio Parmensi, qui sortilegis saepissime visi sunt, non tamen
opinor, propterea daemones corvorum appellatione significari, sed quia
daemones corvorum in modum cadavera consectantur, ut de cadaveribus
Aegyptiorum superius dictum est, ac de spectris, quae circa sepulcra ac
patibula vagantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Etiamsi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>quoque</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuisse</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Plutarchus in Dione. Valer. Max. lib.&nbsp;V.</div>

<p>
FRIDERICUS: Imo etiam quia daemones cadaveribus ipsis ad hominum
perniciem et nefarios concubitus cum sortilegis abutuntur; quod enim
Augustinus<span class = "tag">1</span> omni asseveratione confirmat ac
summae imprudentiae esse scribit, daemonum cum hominibus concubitus
negare, tot ac tantis exemplis et indiciis testatum habemus, ut
Sprengerus<span class = "tag">2</span> scripserit, stryges
innumerabiles, priusquam extremo supplicio dederentur, summa consensione
nefariam illam copulam confiteri. Quin etiam Franciscus Picus scribit,
duos sacerdotes sua aetate flammis exustos, quorum alter annos<span
class = "tag">3</span> amplius triginta, alter quadraginta cum
daemonibus concubuisse fatebantur, cum prius uterque convictus esset et
confessus plurimos se infantes daemonibus mactavisse, ne insuetum
videatur, quod Aristoteles scribit, fuisse in Ponto mulierem, quae
exenteratis foeminarum gravidarum visceribus embryone vesceretur. Huc
etiam pertinet illud Horatii in arte poëtica:</p>

<div class = "verse close">
Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. 18 de civit. Dei.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In malleo maleficorum.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>annis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Mihi venit in mentem, quod Pausanias in Phocicis<span class =
"tag">1</span> scribit, apud Cretenses legibus cautum fuisse, ut
maritorum cadavera, quae
<span class="pagenum">81</span>
cum viduis concubuerant<span class = "tag">2</span>, capitali judicio
quasi viventia plecterentur ac ferro candente eorum capita
configerentur<span class = "tag">3</span>, deinde cadavera exurerentur
nec aliter a concubitu viventium arceri potuisse ac propterea <span
class = "appflag" title = "Greek: katekanas">κατεκανὰς</span> daemones
appellatos fuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Pharsalicis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt quinque haec sequentia verba in alio
codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>foderentur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Fortasse legendum est: <span title =
"Greek: korakinas">κορακίνας</span>, vel: <span title =
"Greek: korakeias">κορακείας</span>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Oportuit igitur daemones cadaveribus resumtis ad concubitum
abuti ac propterea corvos appellari, quod cadavera sectarentur et atrati
apparerent.</p>

<p>
SALOMO: Quaecunque causa sit, planum est, daemones in scripturis etiam
populos Aethiopum appellari, sic enim interpretes LXXII verbum <span
title = "Hebrew: iyyim">עִיִים</span> daemones interpretantur:
Aethiopes<span class = "tag">1</span>, et alibi: <i>Tu confregisti
capita Leviathan, dedisti escam eum populis Aethiopum</i>, ubi etiam
<span title = "Hebrew: iyyim">עִיִים</span> propriam daemonum
appellationem interpretantur Aethiopes, ut ambigua voce arcanum
tegerent. Leviathan vero LXX vertunt <span title =
"Greek: drakonta">δράκοντα</span>, qui princeps eorum esse dicitur,
qui non cadavera, sed mentes ipsas impiorum ad supplicium deposcunt,
ut Behemoth princeps eorum daemonum,
qui de corporibus ultionem accipiunt. Uterque
significatur<span class = "tag">2</span> ab Ezechiele<span class =
"tag">3</span> appellationibus regum Aegypti et Assyriae his verbis:
<i>Sic dicit dominus: ecce ego contra te Pharao, rex Aegypti, draco
magne, recubantem in medio fluviorum tuorum, qui dixisti: meus est
fluvius et feci mihi. At ego ponam hamos in maxillas tuas et efficiam,
ut haereant pisces fluviorum tuorum squamis tuis; excutiam Te in
desertum et omnes pisces fluviorum tuorum, eris bestiis terrae et
volucribus coeli cibus.</i> Jesaias vero apertius<span class =
"tag">4</span>: <i>In die illa</i>, inquit, <i>visitabit Deus gladio suo
grandi, duro ac robusto Leviathanem serpentem vectem et Leviathanem
serpentem flexuosum ac trucidabit draconem marinum.</i> Utriusque
Leviathanis et Behemothi potestas explicatur ab Esdra<span class =
"tag">5</span>, quae verbis allegoricis ac diffusa narratione Dei verbis
ad Jobum<span class = "tag">6</span> fuerat expressa: <i>Tum</i><span
class = "tag">7</span>, inquit Esdras, <i>animantia duo parasti, quorum
uni nomen imposuisti Behemoth, alterum vocasti Leviathanum, et alterum
ab altero disjunxisti, unam partem assignasti Behemoth, quae tertia die
siccata est, ut habitet in ea. Leviathani vero tribuisti unam<span class
= "tag">8</span> partem humidam, quam belluam parasti, ut esset quae
devoraret, quos velles.</i> Nam haec verba Ezechielis: <i>Meus est
fluvius</i>, i.e. formarum in materia fluxa et caduca interitus. Is
tamen dicitur prima rerum origine a Deo creatus fuisse, item<span class
= "tag">9</span>: <i>Ego vastatorem creavi ad perdendum.</i> Consimilis
est illa Dei vox ad Pharaonem: <i>Excitavi ego Te</i>,
<span class="pagenum">82</span>
<i>ut ostenderem in Te meam potentiam<span class = "tag">10</span> atque
nominis mei fama toto terrarum orbe dissiparetur.</i> Praeter historicam
veritatem Pharaonis appellatione significatur Leviathanus ille, ut
Ezechiel interpretatur, qui materiae fluentis formas corrumpit, quas
nihilominus assidue sua bonitate reparat ac reficit naturae parens
optimus maximus. Item in sternutationibus Leviathani lumen collucet, ex
ejus ore ignis lampades egrediuntur et mare commiscet ut mortarium. Non
est dominatus in terra, cui morem gerat, item factus est ut nihil metuat
et ipse regem agit in superbos. Sternutationis verbo tonitrua, lumine et
ignibus fulmina et coruscationes, maris commixtione procellas et
tempestates innuit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm 72, 9. 74, 15.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>accipitur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ezech. 29, 3 sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jes. 27, 1.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Esdrae lib. IV, cp. 6.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jobi 39 sq.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Tunc</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>secundam</i>, vel: <i>septimam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Item: Jobi 26. 39, 40.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>patientiam</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Hunc opinor Leviathanum Orpheus, sortilegorum parens, draconem
maximum, Pherecydes Ophyoneum appellavit, unde a veteribus cultus
draconis Aesculapii manavit, quem adhuc in supplicationibus plerique
populi circumferre consueverunt.</p>

<p>
SENAMUS: Haec quidem Salomo perbelle, si<span class = "tag">1</span>
demonstratione ulla niterentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>modo</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Majorem profecto fidem mihi faciunt, quae Salomo ex abditis
sacrae philosophiae arcanis et ab oraculis divinis sanctissimorum
prophetarum promsit, quam quae ab Euclidis demonstrationibus manant,
quae tamen nonnisi multis postulatis et concessis conficiuntur.</p>

<p>
TORALBA: In rebus tam arduis et a communi sensu remotis non exquisitam
argumentorum subtilitatem exquirere debemus neque exigere, sed ea, quae
prodita sunt a sapientibus, qui arcana Dei sapientissime
conquisiverunt.</p>

<p>
CORONAEUS: Non exigimus angelorum hierarchias ac repositoria daemonum,
quae non scio an satis prudenter a Dionysio<span class = "tag">1</span>
ac Wiero<span class = "tag">2</span> conscripta<span class =
"tag">3</span> fuerint.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De coelorum hierarchia.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;De praestigiis.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>descripta</i>.</div>

<p>
SALOMO: Nihil in rebus tam obscuris affirmare velim<span class =
"tag">1</span>, nec aliud commemorare quia vobis melius quam mihi
cognita sunt, quippe qui ex iisdem fontibus quibus ego haurire
potuistis, scilicet uni aeterno Deo non solum<span class =
"tag">2</span> angelorum, sed etiam daemonum creationem deberi, et
quemadmodum duo principes angelorum Seraphim<span class = "tag">3</span>
Creatori potentissimo adstare dicuntur, ad largitiones, lucis
effusiones, praemia, vitam inferiorum angelorum et siderum officiis
tribuendam; sic etiam duo<span class = "tag">4</span> sunt bis oppositi,
quasi superiorum magistratuum praecipui lictores ac ministri,
Leviathanus ac Behemothes ad poenas infligendas seu supplicia irroganda,
sive frugum calamitate, sive pecorum interitu, sive clade bellorum, sive
regionum vastatione, sive popularibus
<span class="pagenum">83</span>
morbis, sive urbium excidio, sive elementaris totius mundi eversione,
quae tamen non aliter fiunt quam divinis decretis, ne quis daemones
accuset aut metuat: <i>Ne accuses</i>, inquit ille<span class =
"tag">5</span>, <i>servum apud dominum suum, ne forte maledicat tibi et
offendas.</i> Qua eleganti allegoria significat, non incusandos esse
angelos ac daemones, qui nullas nisi jussi calamitates inferunt, nec
nisi jussa Dei decreta exsequuntur, sed potius se quemque accusare ac de
flagitiis confiteri oportet<span class = "tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nolim</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tantum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 6, 2 et 6.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jes. 6 et Zach. 4 add. 44 filios duos olei, qui
effundunt aurum in candelabrum septuplex, scilicet septem planetarum,
a quibus<span class = "tag">A</span> elementorum coelestium vis
derivatur.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Proverb. 30, 10.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Sigebertus Vincentius in Speculo libro 76, c.&nbsp;38.</div>

<div class = "footnote2">
<b>A.</b> Alius: <i>Quibus ad elementaria</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Est in agro Moguntino pagus, quem daemon nescio quis
lapidator triennio vexavit, ad<span class = "tag">1</span> extremum
declaravit, populum ob unius, quem nomine denotavit, capitalia scelera
conflictari, ut ei necesse fuerit domo excedere, sed in quacunque domo
exciperetur, domus igne deflagrabat, ut brevi omnia domicilia pagi
variis incendiis consumta fuerint.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ac postremum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Graviter tamen peccatur ab iis, qui daemones metuunt, gravius
etiam qui colunt, ne vapulent, quasi daemones arbitri ac judices essent
poenarum, quae irrogantur. Quae detestabilis impietas inde manavit, quod
Beelzebub mundi hujus principem arbitrantur. Hinc Manichaeorum, qui duos
mundi principes statuerunt, profligatissima pestis. Quorsum enim Deus ad
Pharaonem: <i>Ut intelligas</i>, inquit, <i>quod terrae dominus
sum</i><span class = "tag">1</span>. Item: <i>Leviathan iste, quem
formasti ad illudendum ei</i>, nisi ut persuasum habeamus, dominatum
elementaris mundi aeque ac coelestium corporum, angelorum ac daemonum
penes Deum aeternum esse. Illudit autem Leviathano, cum ea quae daemonum
officiis corrupta sunt ac detrita vel afflicta, continua bonitate ac
potestate excitat<span class = "tag">2</span>. Nam quo plures Pharao
daemoniacus Israëlitarum masculos trucidabat ac populum sibi inservire
cogebat, ne Deum coleret, eo magis ac magis populus mirabili
foecunditate abundabat. Ita quoque quo plures formae materiae fluentis a
daemonibus corrumpuntur, eo magis se divina foecunditas in iis
recreandis ac regenerandis ostendit. Quod autem Leviathano illudit vates
his verbis<span class = "tag">3</span>: <i>Quomodo cecidisti de coelo
Lucifer, aurorae fili, ad terram afflictus, cum tamen jactares te coelum
conscensurum ac sellam in sublimi et excelsa siderum regione
collocaturum, ad plagam Aquilonis, ut elatus praepotenti Deo aequalis
fieres, ad inferos tamen detractus, in lacum rejectus.</i> Item<span
class = "tag">4</span>: <i>An ille est, qui tremefacit terram, qui regna
concussit, qui orbem deserto similem reddidit, urbes excidit?</i> Habet
haec oratio obscuritatem, cui lux afferri potest, si dicamus, aurorae
filium Leviathanum eo modo, quo alibi prima rerum origine conditus
dicitur et alibi primogenitus, sive praefectus mortis vel corruptionis
i.e.<span class = "tag">5</span> <span title =
"Hebrew: bechor mavet">בְכוֹר מָוֶת</span> appellatur,
quoniam ut privatio habitum,
<span class="pagenum">84</span>
sic aurora solem, tenebrae lucem antecesserunt. Item tremefacere terram,
imperia quatere, urbes funditus exscindere, orbem solitudini reddere,
non congruit divinae majestati, sed vastatori, carnifici, lictori; quod
dicitur etiam ad inferos dejectus esse, significat angelorum ac
coelestium siderum interitum non permitti Leviathano sive Asmodaeo, sed
in lacu, ut Jesaias<span class = "tag">6</span>, vel in mare, ut apud
Jobum<span class = "tag">7</span>, vel in fluvios, ut Ezechiel<span
class = "tag">8</span>, i.e. in hac fluxa elementorum regione grassari
et a coelestium aditu prohiberi. Huc enim pertinet<span class =
"tag">9</span>, quod Satan in concilio angelorum a Deo rogatus, unde
veniret, respondit, se terram circumivisse; dixit non coelum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Exodus 9, 29. Psalm. 104 (103) 26.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>excedat</i>, vel: <i>recreat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jesaias 14, 12 sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jesaias 14, 16 sqq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Job. 18, 13.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jesaias 14, 15.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Job. 11, 22 sq.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Ezech. 29, 3.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Job. 1, 7&nbsp;sqq.</div>

<p>
CURTIUS: Illud est, ni fallor, quod Graeci veteres, qui fabulis omnia
complerunt, Junonem aëris praesidem furias prohibere ajunt, quominus in
coelum evolare queant, i.e. daemones e nubibus ab angelis praecipites
deturbari et in fluminibus<span class = "tag">1</span> deorsum cum
tonitru delapsos sublunaria haec corpora perdere ac corrumpere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>inflammatos</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Quando igitur<span class = "tag">1</span> elementaris hujus
solitudo<span class = "tag">2</span> futura&nbsp;est?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ergo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solutio</i>.</div>

<p>
SALOMO: Illud quidem in arcanis divinae majestatis latet, praeter quod
tantum<span class = "tag">1</span> conjectura consequi possumus (nihil
enim in eo genere affirmandum opinor), quemadmodum lege divina<span
class = "tag">2</span> terrae sanctae quies imperatur et vacatio ab
agricultura. Ob id enim Alexander Magnus et Julius Caesar septimo quoque
anno majoribus nostris dederunt tributorum immunitatem.<span class =
"tag">3</span> Ita post annorum sex millia mundi elementaris solitudo
significatur futura. Neque enim <ins class = "correction" title =
"text reads ‘..arumi lluvi..’">aquarum illuvionibus</ins><span class =
"tag">4</span> interibit mundus elementaris, ut aetate<span class =
"tag">5</span> Noae, qua tellus aquarum voragine contecta est, mense
secundo, qui a Chaldaeis Bul, i.e. diluvium appellatur, propterea quod
eo mense omnia fere diluvia contigerunt et imbres sparsis seminibus
salutares, nisi decidant eo mense, ut fere solent, sterilitatem frugum
augurantur. Et ut septimo quoque millesimo mundi elementaris quies est,
sic etiam cum septies septem anni fluxerunt<span class = "tag">6</span>,
magnus servis omnibus Jubilaeus<span class = "tag">7</span>, item
pecudibus<span class = "tag">8</span> ac praediis omni nexu ac mancipio
solutis, libertas indulgetur et cuique ad avitas possessiones reditus
patet. Ita post annos<span class = "tag">9</span> septies septem millia,
quo quidem circuitu siderum coelestium certissimus ad principia motuum
reditus est, maximo anno completo rerum omnium conversio sequitur. Ex
quo intelligitur, perpetua mundorum creatione et recreatione sempiternam
Dei potestatem ac bonitatem in continua hominum et angelorum successione
praedicatum iri. Quod apertius Esaias<span class = "tag">10</span>
innuere videtur: <i>Erit</i>, inquit, <i>coelum novum et terra nova.</i>
Item, cum David<span class = "tag">11</span> dixisset, coelos
interituros cum inveterarerint, ad mundorum opificem conversus: <i>Tu
autem</i>,
<span class="pagenum">85</span>
inquit, <i>idem ipse es, Tui semper similis et anni tui Te nullis
aetatibus et saeculis deserent.</i> Huc etiam pertinet illud
Salomonis<span class = "tag">12</span>. <i>Nihil sub sole novum nec
quidquam futurum est, quod prius<span class = "tag">13</span> non
fuerit.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>si quid tamen</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Leviticus 25, 23.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Josephus Ant. jud. 14, 17.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cataclysmo</i>, vel: <i>eluviis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>tempore</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>fluxerint</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius addit: <i>anno quinquagesimo</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>domibus</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>anno</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Jesaias 43. 45. 46. 65, 17. 66, 22.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Psalm. 102, 27 sq.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Eccles. 1, 9 sq.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>antea</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Eadem est Originis in libris <span title =
"Greek: peri archôn">περὶ ἀρχῶν</span> et Caesarii sententia in eo
potissimum loco, quo de coelis agit.
Circumfertur etiam liber ab Ismaëlitis, in quo
quidem auctor scribit, mundum hunc et quaecunque mundi sinu amplissimo
coërcentur, interitura. Cum vero importunissimus ille ac funestissimus
rerum omnium vastator omnia corrupit<span class = "tag">1</span>, tandem
aliquando occasurum et, ut Seneca loquitur, mortem ipsam moriturum. Sed
prius maximis clamoribus ac tonitruis et vocibus feralibus<span class =
"tag">2</span> ac ingenti clangore occasum suum testaturum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>corruperit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ferocibus</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Mirabilis illa rerum omnium vicissitudo, ex arcanis
Ebraeorum a Salomone collecta, coelestium siderum conversionibus<span
class = "tag">1</span> omnino congruere videtur. Septem enim annorum
millibus motus trepidationis super Arietis et Librae capita
circumscribitur ac septies septem millibus inerrantium siderum
motus<span class = "tag">2</span> circumaguntur<span class =
"tag">3</span> et ad sua quaeque principia redeunt in orbem. Quae
demonstratio<span class = "tag">4</span> Patrum memoria demum percepta
est, cum antea veteribus omnibus ignota fuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>connexionibus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sedes</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>circumagantur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Johannes Regiomontanus demonstravit.</div>

<p>
SALOMO: Hoc quidem Chaldaeis, Aegyptiis et astrologis omnibus abditum
erat; scilicet decem orbes coelestes nec plures haberi, cum tamen
Pythagoraei, Plato, Aristoteles, Ptolemaeus ipse <span title =
"Greek: mathêmatikôtatos">μαθηματικώτατος</span>
et Hipparchus octo vel novem ad
summum esse affirmarent. At litterae sacrae pereleganti allegoria decem
orbes significant hoc versu: <i>Opera digitorum tuorum sunt
coeli</i><span class = "tag">1</span>. Quo digitorum numero coelorum
numerum Astrologis et Chaldaeis omnibus ignotum declarant; quod etiam
allegoria decem cortinarum tabernaculi significatur. Ex quo
intelligitur, rerum omnium maximarum arcana secretioribus litterarum
divinarum allegoriis contineri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Abraham Aben Esra in Psalm. 8,&nbsp;4.</div>

<p>
SENAMUS: Si Leviathanum corruptionis et obitus principem statuamus a Deo
creatum, et quidem prima omnium rerum origine et ante lucem ipsam, nobis
prospiciendum, ne Deum auctorem mali esse concedamus. Nam quicquid est
causa causae, id etiam<span class = "tag">1</span> est causa causati,
consequentis effectus. At<span class = "tag">2</span> nullum efficacius
argumentum habuerunt Academici, ut mundum sempiternum statuerent, quam
ne Deum optimum, rerum omnium conditorem, faterentur corruptionis et
<span title = "Greek: ataxias">ἀταξίας</span> auctorem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>ipsum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Proclus, Philo, ita quoque Syrianus, quos conscribit
Philoponus libro duodecimo.</div>

<p>
SALOMO: Inveteratus est error, ac theologorum<span class =
"tag">1</span> etiam opinione pervulgatus, mali originem a diabolo
inventam; duobus tamen, opinor, alteri quidem inter Latinos, alteri vero
inter Graecos, haec opinio displicuit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Thomas lib. 20 qu. 79 art. 1 et 3, quem reliqui sequuntur.</div>

<p>
<span class="pagenum">86</span>
FRIDERICUS: Sic a majoribus accepimus, omnes angelos principio suae
originis integerrimos ac sanctissimos extitisse, sed quosdam a via
deflexisse et ab integritate et puritate lucis coelestis delapsos et
deturbatos in terras tum ab his ad hominem pravas suasiones et quae
consequuntur, calamitates inquam omnes ac pestes, dimanasse. Id autem
significari putant verbis Jesaiae<span class = "tag">1</span> et
Johannis theologi<span class = "tag">2</span> apocalypseos scriptoris
auctoritate, quorum alter Luciferum de coelo detractum, alter ingentem
draconem cum tertia parte stellarum i.e. angelorum praecipitem
deturbatum scripsit. Item Christus<span class = "tag">3</span> quasi
fulgur e coelo exturbatum in terras se vidisse declaravit. Haec
theologorum christianorum sententia&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaias 14, 12.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Apocal. 12, 4 et 9.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Matthaeus 25. Lucas 10,&nbsp;18.</div>

<p>
OCTAVIUS: Varietas theologorum inter ipsos de casu daemonum facit, ut
nihil affirmare audeam. Cum etiam Augustinus tam incertus sit, ut cum
diabolum deflexisse scripsisset, subjiciat<span class = "tag">1</span>
haec verba: Hoc certius asseri non potest, et mirum, si potest. Itaque
cum ratio plerosque deficeret, Orphei, Pherecydis et Empedoclis
auctoritatem adhibuerunt<span class = "tag">2</span>. Illi etiam
daemonum omnium maximum Ophionaeum draconem et qui cum eo delapsi sunt,
<span title = "Greek: daimonas ouranopeteis">δαίμονας
οὐρανοπετεῖς</span> dictos arbitrantur. Sed cum quaeritur, cur eodem
paene<span class = "tag">3</span> momento, quo creati sunt in summa
puritate, in ipsum creatorem tanta arrogantia intumuerint, ut seipsos
suo creatori exaequarent, aut quis illos ad tantum crimen<span class =
"tag">4</span> impulerit<span class = "tag">5</span>, obmutescunt. Quae
causa extat, ut Manes Persa, duo aequa potestate principia faciens,
alterum quidem bonorum ac coelestium, alterum malorum ac sublunarium, ne
ab optimo fonte bonorum mala derivare videretur, totius pietatis ac
religionis fundamenta labefactaret. Plato vero<span class =
"tag">6</span>, cum ab uno principio caetera omnia duci, pro demonstrata
ac plane explorata re haberet, ac mali originem ab ipso Deo arcessere
nefas arbitraretur, a materia omne malum derivari<span class =
"tag">7</span> scripsit<span class = "tag">8</span>, quod in ea <span
title = "Greek: kakopoion ti">κακοποιόν τι</span> inesse
existimeret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>subjecerit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>secuti</i>, vel: <i>attribuerunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in tantum scelus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>impulit</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;In Parmenide et Timaeo.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius addit: <i>posse</i>, alius legit simpliciter:
<i>derivavit</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>dixit</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quod malum a materia prodeat, sacrae litterae constanter
negant<span class = "tag">1</span>: <i>nec vanitas nec malitia</i>,
inquit ille, <i>prodiit a terra, ac propterea rerum omnium opifex
maximus, post<span class = "tag">2</span> consummatam universitatis
molem, dicitur omnia quae fecerat vidisse valde bona</i><span class =
"tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Job. 5, 6.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio
codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Geneseos 1,&nbsp;31.</div>

<p>
TORALBA: Nullam peccati labem in materia esse, ex eo perspicue
demonstratur, tum quod in materia vis agendi nulla sit, sed in forma,
tum etiam quod<span class = "tag">1</span> materia nullam omnino
hypostasin per se habeat in natura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quia</i>.</div>

<p>
SALOMO: Errorum omnium origo inde manavit, quod malum aliquid esse
arbitrarentur, cum tamen nihil sit omnino. <i>Ego</i>, inquit Deus<span
class = "tag">1</span>,
<span class="pagenum">87</span>
<i>faciens bonum et creans malum, faciens lucem et creans tenebras</i>.
Ut enim tenebrae nihil aliud sunt quam lucis privatio, sic malum nihil
aliud est quam boni privatio. Itaque dixit facere bonum, quia bonum est
hoc aliquid, malum vero creare scilicet privatione boni. Nam ut,
columnarum ademtione ruit aedificium, ita boni subductione: sequitur
malum<span class = "tag">2</span>. Cum enim populo iratus<span class =
"tag">3</span> dixisset Deus: <i>Momento, delebo te</i><span class =
"tag">4</span>, Chaldaeus interpres vertit: Momento, majestatem meam
auferam abs te. Nam si quid malum esset in tota rerum natura, profecto
daemones, qui prava suadere semper dicuntur, mali essent, quod absurdum
est, cum sint substantiae et quidem intelligentiae et vitae participes,
et utrumque illis Dei munere et concessu tributum. Quicquid autem est
ejusmodi, bonum esse oportet ac proinde si malum existeret, aut si
daemones mali essent, ajentia et negantia vera simul, et quidem univoce
absurdissimam implicarent contradictionem, quia boni essent et non
boni.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaias 45, 7.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Hac similitudine utitur Moses Rambam libro I.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Exod. 33,&nbsp;5.</div>

<p>
OCTAVIUS: Hanc mali non quidem definitionem, sed descriptionem ex boni
privatione amplexus est Augustinus<span class = "tag">1</span>,
ne<span class = "tag">1</span> in placitis Manichaeorum, in quibus
diutissime<span class = "tag">2</span> acquieverat, consenuisse<span
class = "tag">3</span> videretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Contra Faust. Manich.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>densissime</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>consensisse</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si malum nihil est, qui malum agit, nihil agit; at<span class =
"tag">1</span> qui nihil agit, nullam poenam meretur; quare qui malum
agit, nulla poena dignus&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec sequentia Senami verba in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Praestat, inquit Lucilius, otiosum<span class = "tag">1</span>
esse, quam nihil agere. Quare argumentum illud contrario argumento
refellitur: Qui malum<span class = "tag">2</span> agit, poena dignus
est; qui nihil agit, malum agit; igitur qui nihil agit, poena dignus sit
oportet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>occisum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>male</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si sola privatione bona malis opponuntur, quid est quamobrem
Aristoteles<span class = "tag">1</span> et ceteri in uno paene
communi<span class = "tag">2</span> sensu contraria statuunt?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro I et II Ethicorum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
TORALBA: Non tantum in eo peccatur ab Aristotele, quod bona malis
contraria posuit, sed in eo etiam, quod bonum finitum, malum vero
infinitum esse putat<span class = "tag">1</span>. Nam si ex contrariis
alterum esset finitum, infinitum alterum, oportet finitum ab infinito
dissipari. Ut si esset ignis infinitus, parvo momento aquam finitam
incendio, calore, siccitate consumsisset, aut aqua infinita ignem
finitum exstinxisset. Sic malitia infinita bonitatem finitam
oppressisset et mundum hunc funditus evertisset. At cum nihil actu
infinitum sit, praeter primam causam, ut superius demonstratum est,
nihil ei contrarium esse potest. Ex quo sequitur, bono nihil contrarium
esse posse, quia solum infinitum est, malum vero non modo infinitum non
esse, sed ne esse quidem, nec aliter intelligi, quam privatione.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro I cp. 6 Ethicorum ad Nicomachum.</div>

<p>
<span class="pagenum">88</span>
SALOMO: Illud scite a sapientiae magistro dictum est<span class =
"tag">1</span>: <i>Nunquam malitia sapientiam superavit.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Sapientia 7,&nbsp;30.</div>

<p>
SENAMUS: Si virtus omnis in mediocritate consistit inter extrema vitia,
consequens est, a vitiis virtutes, a malis bona<span class =
"tag">1</span> longe superari, cum semper uni virtuti duo vitia
opponantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>a bonis mala</i>.</div>

<p>
TORALBA: Nihil ab Aristotele videtur levius dici potuisse, quam virtutes
versari in medio vitiorum, et contraria bonis finitis mala infinita,
statuere, quia si bona sint finita, mala vero infinita, ubinam virtutes
tot ac tam multae reperientur, quae media vitiorum infinitorum tueri
possint<span class = "tag">1</span>? Quid item alienius<span class =
"tag">2</span> ipsa natura, quam duo vitia inter se et uni virtuti
contraria ponere, cum nullum sit in tota natura rectius<span class =
"tag">3</span> decretum, quam unum uni<span class = "tag">4</span>
contrarium esse: quia cum bonis mala contraria fecerit, etiam<span class
= "tag">5</span> virtutes vitiis contrarias esse decrevit. Quae cum
absurdissima sint, tum vero nihil absurdius, quam malo quod posuit
infinitum, extrema definire. Posuit enim inter duo extrema mala, cum
tamen infinitae rei nec media possint nec extrema cogitari. Oportet
autem vitiorum sive malorum extremitates determinatas esse, ut medium
sive rei sive rationis inveniatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libr. 1 cp. 8 Ethicorum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>alienum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Aliua: <i>certius</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>suum sui</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
SENAMUS: Si auream illam, quae semper omnibus laudatissima visa est,
mediocritatem tollamus<span class = "tag">1</span>, omnium virtutum
radices ac fibras evellere atque elidere oportet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>tollimus</i>.</div>

<p>
TORALBA: Num<span class = "tag">1</span> <ins class = "correction" title
= "text reads ‘Tibi’">tibi</ins>, Sename, sapientissimus,
prudentissimus, doctissimus quisque majori laude cumulandus venit, quam
si<span class = "tag">2</span> mediocriter doctus&nbsp;sit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Nonne</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Virtutum seu bonorum moralium media queruntur, non item
intellectualium, in quibus extrema sunt laudatissima. At sapientia,
prudentia, scientia bona sunt intellectualia.</p>

<p>
TORALBA: Novam<span class = "tag">1</span> hanc Peripatetici inveterato
morbo medicinam quaesivere, sed non videntur virtutes omnes
intellectuales esse, ut rectissime Stoici definierunt<span class =
"tag">2</span>, alioquin virtutes morales in mortali ac bruta cupiditate
collocare oporteret, nec praemia bonorum immortali debentur intellectui,
sed mortali cupiditati. Si tantum<span class = "tag">3</span> illae<span
class = "tag">4</span> sint<span class = "tag">5</span> virtutes
morales, quid ineptius quam sapientissimos, prudentissimos, doctissimos
summa laude dignos haberi, quia virtutes intellectuales, quo plures ac
majores, eo sint meliores, eum vero, qui<span class = "tag">6</span>
justissimus, fortissimus, temperatissimus fuerit, ut vitiosum accusari,
quia recedit a mediocritate.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>novi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Cicero de fin.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ullae</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>essent</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>si vero quis</i>, vel: <i>is vero qui</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Profecto praestat, mediocriter doctum ac prudentem, quam
mediocriter justum ac temperantem esse, ut contra novam Peripateticorum
disciplinam<span class = "tag">1</span> statuamus, praestabiliorem esse
in virtutibus intellectualibus, quam moralibus, mediocritatem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>doctrinam</i>.</div>

<p>

<span class="pagenum">89</span>
CORONAEUS: Apposite quidem haec. Sed ne a proposita bonorum ac malorum
mediocritate<span class = "tag">1</span> discedamus, cum ea quaestio
permagni sit ponderis ac momenti, ne vel duo mundi principia inter se
contraria, vel Deum omnipotentem<span class = "tag">2</span> maximum
mali auctorem statuamus, etiamsi daemones eo ipso, quod sunt, bonos esse
demus, i.e. ut summi i.e. essentiae ac intelligentiae participes, quis
tamen eos<span class = "tag">3</span> judicet malos esse, qui
corruptionem, interitum, calamitates, bella, perniciem, tempestates,
populares morbos, incendia, naufragia, mortes inferunt? Ob id enim in
sacris litteris malos appellari videmus spiritus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>disputatione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>optimum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quis improbum putet, qui jussa Dei diligenter exsequatur?</p>

<p>
CORONAEUS: Nemo quidem opinor.</p>

<p>
SALOMO: Cur<span class = "tag">1</span> ergo non idem judicemus de
angelis ac daemonibus, qui tam diligenter mandatis obsequuntur<span
class = "tag">2</span>, qui nihil faciunt injussi? Ergo eo magis, quod
quae a Deo jubentur<span class = "tag">3</span>, semper justa sunt, nec
juris ac justitiae executio ullam injuriam habet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>cum</i> vel: <i>tum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>mandata exsequuntur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm.&nbsp;148.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quaedam mala sunt poenae, quae a Deo probantur, ut cum Deus
contestatur<span class = "tag">1</span> acerba voce populum, nullum esse
malum in civitate, quod non fecerit. Mala vero culpae i.e. adulteria,
furta, parricidia Deus execratur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuteron. 32. 3 Regum 9 et 21. Jesaiae 54. Jerem. 2 et 31.
Amos 3. Jon. 3. Mich. 1 et&nbsp;2.</div>

<p>
SALOMO: Vox ebraica, quae verbo Hiphil significatur, permissionem potius
et fieri facere, ut pinguius loquamur, quam actionem ipsam agentis
significat. Id autem apertius intelligitur ex eo, quod<span class =
"tag">1</span> scribitur: <i>Consurrexit<span class = "tag">2</span>
autem Satan contra Israëlem et incitavit Davidem, ut populum
numeraret.</i> Hic quidem Satanae executio, illic jussa Dei
significantur. Malum vero culpae aut nihil est aliud, quam boni
privatio, aut ad bonum aliud refertur, cum Deus omnipotens<span class =
"tag">3</span> maximus etiam horum scelera, flagitia, fraudes ad
improborum ultionem convertere soleat. Atque in eo potissimum
perspicitur Dei bonitas, quod nihil unquam sceleris admitti patitur,
nisi melius quoddam ex iis prospiciat futurum, ut Joseph ad fratres, qui
se vendiderant: <i>Malum quidem contra me decrevistis</i>, inquit,
<i>sed Deus in bonum illud convertit</i><span class =
"tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 2 Regum 14 et 24 et 1 Chronicorum 22.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Insurrexit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>optimus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Geneseos 50,&nbsp;20.</div>

<p>
TORALBA: Idem fuit Theophrasti sensus de Deo: Illud, inquit, quod primum
est ac divinissimum, omnia ea optima vult esse, i.e. <span title =
"Greek: to gar dê prôton kai theiotaton, panta ta arista boulomenon">τὸ
γὰρ δὴ πρῶτον καὶ θειότατον, πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον</span>. Et quia
summo bono exciderunt<span class = "tag">1</span>, non quidem mali sunt,
sed minus boni, minus honesti eoque minus, quo longius a summo bono<span
class = "tag">2</span> discedunt<span class = "tag">3</span>. Neque enim
Deus ab improbis, sed improbi a Deo discedunt, qui bonorum omnium auctor
est, nullius
<span class="pagenum">90</span>
mali causa, felicitatis parens pulcherrimus, optimus,
simplex, verus, <span title =
"Greek: pantôn agathôn aitios, kakôn anaitios, aitios eupragias, kallistos, aristos, haplous, alêthês">πάντων
ἀγαθῶν αἴτιος, κακῶν ἀναίτιος, αἴτιος εὐπραγίας, κάλλιστος, ἄριστος,
ἁπλοῦς, ἀληθὴς</span>, ut<span class = "tag">4</span> divinissime Plato
scribit, et ut Porphyrius<span class = "tag">5</span>: <span title =
"Greek: theos agatha men panta, mêden de phaulon bouletai.">θεὸς ἀγαθὰ
μὲν πάντα, μηδὲν δὲ φαῦλον βούλεται.</span> Et quidem Plutarchus nullo
suo merito reprehendit Chrysippum. Cum enim Chrysippus scripsisset, Deum
cacodaemones calamitatibus et cladibus inferendis<span class =
"tag">6</span> praefecisse: Nonne, inquit Plutarchus, crimen Deo
ingeritur, quasi rex optimus improbis<span class = "tag">7</span>
ministris gubernacula det eosque patiatur in optimum quemque saevire?
Acerbe quidem Plutarchus, vir alioquin gravissimus. Neque enim
Chrysippus scripserat, cacodaemonibus gubernaculum concedi, sed potius
ministros, lictores, carnifices ad justa supplicia irroganda designari.
Quin etiam Deus apud Malachiam<span class = "tag">8</span>:
<i>Coërcebo</i>, inquit, <i>vastatorem, ne fructus regionis vestrae
corrumpat.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>excidunt</i>, vel: <i>excedunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>de summa bonitate</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Dionysius Areopagita, libro II, de divinis nom.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri apochês">Περὶ
ἀποχῆς.</span>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>exequendis</i>, vel: <i>exigendis</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>impiis</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Malachiae 3, 11&nbsp;(2).</div>

<p>
SENAMUS: Cur igitur daemones, cur Satanae i.e. adversarii, cur
insidiatores, cur diaboli i.e. calumniatores dicuntur, si mali non
sunt?</p>

<p>
FRIDERICUS: Id quod suae naturae ac officio suo consentaneum est,
optant<span class = "tag">1</span> et exquirunt, scilicet perdere,
grassari, corrumpere; nihil tamen injussu principis<span class =
"tag">2</span> aut magistratuum, i.e. Dei, vel angelorum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>exoptant</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>principum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: At Augustinus<span class = "tag">1</span> scribit, Deum ipsum
inclinare hominum voluntates ad malum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De libero arbitrio II,&nbsp;21.</div>

<p>
FRIDERICUS: Bona fide scripta theologorum interpretari debemus, cum
innumerabilibus locis Augustinus malorum origines longissime a Deo
propellat. Haec igitur ad permissionem trahenda sunt.</p>

<p>
SALOMO: Cancer est incurabilis, inquit Philo<span class = "tag">1</span>
Ebraeus, Deum mali auctorem arcessere. Quid enim impuri ab ipso latice
puritatis, quid malia ab ipso fonte bonitatis manare potest? <i>Vae
vobis</i>, inquit Jesaias<span class = "tag">2</span>, <i>quod dicitis
bonum malum et malum bonum!</i> Saepissime viros illustres ac fortes
subducit<span class = "tag">3</span> et ipso aetatis flore decerpit, ne
deteriora in hac vita patiantur; ut Josiam regem optimum ac
religiosissimum, et quominus dubitaretur a vate Hulda<span class =
"tag">4</span> denuntiari jussit, ne impii Deum incusarent, quod tantae
virtutis principem ab hoste Pharaone pateretur occidi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In libro de profugis cp. 23.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jesaias 5, 20.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Sapient. XIV.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;2 (4) Regum XXII.</div>

<p>
CURTIUS: Profecto Plutarchus eadem divinitus mihi scripsisse videtur:
<span title =
"Greek: proexagei tinas ek tou zên ta mellonta proorômenos.">προεξάγει
τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν τὰ μέλλοντα προορώμενος.</span></p>

<p>
CORONAEUS: Procul ergo sint, qui Deum malorum auctorem faciunt, non modo
quia non prohibet, verum etiam quia jubet, quia decrevit, et haec verba:
<i>excoecavit, induravit</i> non ad permissionem, sed ad efficacem Dei
actionem referri affirmant, quem alioquin<span class = "tag">1</span>
otiosum fore<span class = "tag">2</span> metuunt, quin etiam incestum
Absolonis Dei opus esse affirmant, quanquam saepe<span class =
"tag">3</span> alius aliud sentiant<span class = "tag">4</span>
<span class="pagenum">91</span>
nec verba ad permissionem trahenda putant, sed ad jussa referri. Ad quid
ergo Psaltes lyricus ita exclamat: <i>Quoniam non Deus volens
iniquitatem tu es</i><span class = "tag">5</span>? Et cum Manassis regis
scelera execraretur: <i>Quia fecit illud quod nunquam jussi, nec in cor
meum ascendit</i><span class = "tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aliqui</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>saepius</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sentiat</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Psalm V, 5.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jer. 7, 31. 19, 51. 32, 35. coll. 2 Regum 21, 6 et
9. 2 Chron. 33,&nbsp;6.</div>

<p>
OCTAVIUS: Sed gravior est morbus illorum, qui malorum iliadas enumerant,
nihil tamen boni reperiri ajunt, ut Rabbi Maurus<span class =
"tag">1</span> ac Plinius<span class = "tag">2</span>, qui hominem
omnium calamitosissimum et naturam novercam contumeliosissime appellant,
cum tamen hominem paulo minorem angelis fecerit Deus et in omnes
animantes summum imperium ei dederit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Maimon</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Hist. natur. l.&nbsp;7.</div>

<p>
CORONAEUS: Satis igitur de origine bonorum et malorum; nondum tamen
Senami propositae quaestioni satis videmur fecisse, unde scilicet tot
angelorum ac daemonum myriades, cum suapte natura mortales sint, nisi
Dei bonitate sustineantur, aut unde in demortuorum locum et ordinem
substituantur?</p>

<p>
SALOMO: Si nihil praestabilius est in natura ordine decente, illud
minime dubium est, in utrisque angelorum ac daemonum ordinibus
principatus ac dominationes existere. Cum enim de Leviathano Deus
loquitur: Quanto, inquit, robore pollet, quanto<span class =
"tag">1</span> apparatu copias instruit? id est daemonum exercitus. De
angelis autem Daniel scribens<span class = "tag">2</span>:
<i>Princeps<span class = "tag">3</span> regni Persici restitit mihi; en
vero Michael, unus de primariis principibus, opem mihi tulit.</i> Unde
tamen et quando geniti et quando sint interituri, non est, opinor,
humanae mentis affirmare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quam decenti</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Daniel X, 13.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius addit: <i>inquit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Nihil omnino in sacris litteris de angelorum creatione; qui
tamen divinitus interpretantur oracula sacra, coelorum ac siderum
creatione angelos intelligi volunt.</p>

<p>
FRIDERICUS: Ista quidem oratione coelos ac sidera naturam angelicam et
animalem habere oportebit.</p>

<p>
TORALBA: Quidni? Certe et Theophrastus et Alexander<span class =
"tag">1</span> Aphrodisiensis, Peripateticorum princeps<span class =
"tag">2</span>, corpora coelestia non modo intelligibili, verum etiam
sensibili facultate praepollere affirmant, alioqui dignitate ac
praestantia naturae animantibus longe inferiora essent. Itaque
Plato<span class = "tag">3</span> Solem vocat <span title =
"Greek: zôon aidion empsuchon.">ζῶον ἀΐδιον ἔμψυχον.</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Metaph. II, 6. De coelo IV, 6.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>principes</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In Timaeo.</div>

<p>
SENAMUS: Cur igitur animal in hominem et brutum diviserunt, si coelestia
sidera animalia sunt?</p>

<p>
TORALBA<span class = "tag">1</span>: Quid vetat perspicuis argumentis
utentem duplex animal statuere, scilicet intelligens et brutum?
Intelligens rursusque duplex, coeleste inquam et sublunare, et
coelestium animantium visibilia quaedam, ut stellas, et invisibilia, ut
angelos; sublunarium item duo genera, <span class = "appflag">quorum
<span class="pagenum">92</span>
altero, quod visibile sit, homines contineantur, altero, quod sit
invisibile</span>, mentes cadaveribus superstites<span class =
"tag">2</span>, quae vel angelorum, vel daemonum subeunt naturam?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec undecim sequentia verba in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>separatas</i>.</div>

<p>
SENAMUS<span class = "tag">1</span>: Sed quis erit talium animantium
sensus, quis cibus, quis potus, quae vita?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
SALOMO: Ratiocinari, intelligere, contemplari, agere. Rationem enim<span
class = "tag">1</span> et intelligentiam et actionem non angelis modo,
verum etiam sideribus ipsis inesse, testantur illa: <i>Coeli enarrant
gloriam Dei</i><span class = "tag">2</span>. Vocem enim <span title =
"Hebrew: shamayim">שָׁמַיִם</span> rationali tantum naturae convenire,
docent Abraham Aben-Esra et Moses Rambam<span class = "tag">3</span>,
eoque referri verba Dei ipsius<span class = "tag">4</span>: <i>Cum simul
jubilarent stellae matutinae et exsultarent omnes filii Dei. Item illud:
De coelis pugnatum est, stellae ipsae a stationibus suis bella
congesserunt contra Sisaram</i><span class = "tag">5</span>. Apertius
etiam Daniel<span class = "tag">6</span> scribit, eos, qui integritate
praestantes alios docuerint, ut coeli splendorem conspicuos fore, qui
vero plurimos ad verae justitiae decus perduxerint, ut stellas fulgorem
sempiternum ac domicilium in coelo habituros. Itaque sanctuarii cortinae
imaginibus angelorum subornari jubentur, ut intelligamus, sidera naturam
angelicam in<span class = "tag">7</span> se ferre; est enim sacrarium
mundi exemplum, mundus vero exemplar<span class = "tag">8</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm 19, 2.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Lib 1 cp. 71.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Job. 38, 7.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Judicum V, 20.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Daniel XII, 3.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>prae</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Philo in sacrarii description. l. 1 c.&nbsp;10.</div>

<p>
OCTAVIUS: Tomi<span class = "tag">1</span> Faridus, Ismaelitarum
theologus clarissimus<span class = "tag">2</span>, planetas ac sidera
Deos esse minores scribit, ut etiam Alexander Aphrodisiensis<span class
= "tag">3</span>, Origines<span class = "tag">4</span>, Diodorus,
Johannes Picus, non aliter pisces in aquis, feras in silvis, pecora in
pascuis, quam animata sidera vivere in coelis et in suiscunque<span
class = "tag">5</span> aedibus<span class = "tag">6</span> ac locis
collocari tradunt. Nec temere Hipparchus mentes humanas coeli particulas
esse dicebat<span class = "tag">7</span>, quod utrisque inesset vis
intelligendi. Quod vero, Sename, cibum aut potum coelestibus animantibus
ad vitam propagandam quaeri putas<span class = "tag">8</span> oportere,
an etiam Deum sine cibo vivere non posse arbitraris?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Ebn</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>doctissimus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Lib. 1 c. 10 Dist.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri archôn">Περὶ ἀρχῶν</span>.
Hexapl. l. V.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>suis quaeque</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>sedibus</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Plin. hist. nat. 2, 27.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>putes</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Non ita stupidus sum, ut Deum, quem incorporeum esse Toralba
demonstravit, cibo pasci putem, sed<span class = "tag">1</span> corpora
coelestia, sidera, stellas, ignes egere pabulo Posidonius, Stoicorum sua
aetate facile princeps, ita confirmabat, ut mundum tunc deflagraturum
diceret, cum totus humor elementaris siderum continuis alimentis<span
class = "tag">2</span> consumtus esset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Cicero de nat. Deor., eoque referunt Jovis ac Deorum natura<span
class = "tag">A</span> in Aethiopia ad extremas oras Oceani.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Duo haec verba desunt in aliis.</div>

<div class = "footnote2">
<b>A.</b> Alius: <i>convivia</i> vel; <i>nomina</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">93</span>
OCTAVIUS: Cur non ita<span class = "tag">1</span> tot ac tam multis
saeculis, quae ab aetate Posidonii fluxerunt, humores aquarum minui aut
siderum ardoribus consumi videmus?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>igitur</i> vel <i>ergo</i>.</div>

<p>
SALOMO: Est in sacris litteris arcanum mirabile, astrologis ac physicis
omnibus occultum, scilicet coelum aqueum, quod a vertice<span class =
"tag">1</span> convexo<span class = "tag">2</span> supremi coeli tam
distat, quam oceanus a concavo ejusdem coeli. Distat autem, ut Ebraeorum
aeque ac Arabum astrologi confirmant, septemdecim millibus terrestrium
diametrorum, eoque pertinere dicitur illud: <i>Divisit aquas ab aquis et
inter utrasque</i><span class = "tag">3</span> <i>coelos
collocavit</i><span class = "tag">4</span>. Inde aquarum
colluviones<span class = "tag">5</span> apertis coeli cataractis
effusae, terrarum orbem cumularunt, alioqui nulla unquam diluvia
fuissent, contra quam omnes omnium gentium theologi ac physici
confirmant<span class = "tag">6</span>, quia si totus oceanus ac omnia
flumina<span class = "tag">7</span> in vapores ac nubes abeant<span
class = "tag">8</span>, vix millesimam aquarum diluvio<span class =
"tag">9</span> effusarum partem efficere potuissent, cum aquarum vis non
ex oceani alveo super terram erumperet, sed totas 40 dies tanta copia
deplueret coelitus, ut supra montium altissimorum juga 15 cubitos<span
class = "tag">10</span> exsurgerent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>vortice</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>connexo</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>utrosque inde</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Genesis 1, 7.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Collusiones</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>affirmant</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnes fluvii</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>habeant</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>diluviis, vel: diluvii</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>cubitis</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Num sidera illa animata<span class = "tag">1</span> supra
coelestibus aquis pascantur, nescio; non video tamen, quamobrem aquis
sidera vescantur, aut cur globosa illa lumina animantium appellatione
contineantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>animantia</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Loquendi magister optimus est usus. At non modo Academici et
Peripatetici<span class = "tag">1</span> coelos ac sidera complectuntur
animalium rationalium appellatione, verum etiam Augustinus<span class =
"tag">2</span>, Hieronymus, Thomas Aquinas, Scotus mundum hunc animal
vocant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plato in Timaeo et Proclus ad Platon. Alexander l. 1. c. 20.
Enchir. c. 43. In Ps. 24. p. 1. qu. 70 art. 3. L. 2. dist. 14.
qu.&nbsp;2.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In Exod.&nbsp;43.</div>

<p>
SENAMUS: Si sol, si coelum est animal, oportet corporis et animae, quasi
materiae et formae, partes in unam et eandem hypostasin uniri. At
Peripateticorum et Arabum philosophorum familia intelligentias
coelestibus corporibus avulsas et separatas confitentur. Quo igitur modo
ad animalium<span class = "tag">1</span> coagmentationem
copulabuntur<span class = "tag">2</span>?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>animantium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>computabantur</i>.</div>

<p>
TORALBA: Profecto Thomas Aquinas, Aristotelis sententiam secutus,
confitetur, intelligentias coelestes, seu angelos seu mentes separatas
appellare libet, corporibus coelestibus adjungi. De duobus igitur
alterutrum necessarium est, aut plane uniri ad unius animati corporis
hypostasin constituendam, aut penitus a coelestibus corporibus esse
avulsas. Quodsi uniuntur ad animal constituendum, illud est rationale
aut irrationale, non hoc, igitur illud. Si vero coelum non est eadem
unius<span class = "tag">1</span> animati corporis hypostasis, neque
idem corpus naturale ex intelligentia et coelesti corpore constans<span
class = "tag">2</span>, profecto
<span class="pagenum">94</span>
necesse est, orbium coelestium cursus esse violentos, non naturales, ac
moveri ab extrinseco motore, erga mobile ut angeli erga sidus,
opifices<span class = "tag">3</span> erga machinam, i.e. incorpoream
substantiam abstractam nec coelo concretam corpus coeleste naturale et
exanime circumagere, quoniam nulla corporis naturalis unio sine
concretione existit. Cum autem nihil admirabili coelestium orbium
conversione constantius sit, relinquitur, motus coelestes non esse
violentos i.e. ab extrinseco motore, sed naturales, i.e. ab intrinseca
et sibi coëssentiali forma fieri<span class = "tag">4</span>. Quid enim
violentum in rerum natura diuturnum esse possit? Quanquam mirum est,
Aristotelem<span class = "tag">5</span> coelestes naturas exanimes
fecisse, nec aliter a mentibus segregatis circumagi, quam rotas ab
opifice, cum tamen non dubitarit, appellare Deum <span title =
"Greek: zôon aïdion ariston">ζῶον ἀΐδιον ἄριστον</span>,
ubique vero animal ex anima et corpore constare
affirmet<span class = "tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>hujus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>constat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>opifex</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>moveri</i>, vel: <i>cieri</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;De prima philosophia, de praedicamentis, de
anima.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>confirmat</i>.</div>

<p>
SALOMO: Corpora coelestia ipsaque sidera esse animantia, non modo
Toralbae perspicua facilique<span class = "tag">1</span> demonstratione,
verum etiam auctoritate divina constat. Cum Ezechiel in visione
divinae<span class = "tag">2</span> majestatis rotas, quas interpretes
tum Ebraei tum Chaldaei <span title = "Hebrew: shamayim">שָׁמַיִם</span>
coelos interpretantur, per sese moveri diceret, subjecit haec verba:
<i>Quia spiritus vitae<span class = "tag">3</span> erat in
illis</i><span class = "tag">4</span>. Ubi aperte refellitur
Aristoteles, qui putat coelos extrinsecus et a motore extrinseco moveri,
ac praeter coelos, quibus spiritum inesse dixit, etiam animalia circa
coelos denotavit, i.e. angelos, deinde supra coelos speciem lapidis
Saphirici<span class = "tag">5</span>, qui ab eodem chrystallus
appellatur, ingens coelum scilicet aqueum, quasi chrystallus, concreta,
sedes Dei praepotentis. Et quemadmodum fontes et flumina de mari
derivantur et in maria refluunt<span class = "tag">6</span>, praeter id
quod a terris et animantibus ebibitur vel ardoribus exspirat: ita quoque
eorum animi, quorum coelestis est origo, in illum intelligentem ac
coelestem oceanum, ubi stellae fulgent, revolare confitendum est,
praeter eos qui, terrestri labe conspurcati, affigunt humo<span class =
"tag">7</span> divinae<span class = "tag">8</span> particulam aurae, ut
lyricus ille Epicureus scribit. Inter eos tamen, qui coelitus<span class
= "tag">9</span> delapsi coelestia repetunt, hoc interesse videtur, quod
qui multos ad verum decus erudiunt, non aliter quam coeli<span class =
"tag">10</span> splendor, qui autem ad veram pietatem ac sapientiam
divinam, non aliter quam sidera ipsa conspicui futuri sunt. Sic enim
Daniel, Prophetarum princeps, non obscure, sed aperte scribit. Id enim
confirmat Philo Ebraeus<span class = "tag">11</span>, ubi haec verba
interpretatur: <i>Intuere stellas, sic erit semen tuum</i>, non
tantum<span class = "tag">12</span> multitudinem, sed etiam felicitatem
futuram, significat ad coelestem animorum naturam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>facilius</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quia vita</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>quia per sese moveri diceret, vita erat in
illis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Saphirini</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>defluunt</i>, vel: <i>diffluunt</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>affligunt hanc</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>divinarum</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>coelestibus</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Haec duodecim sequentia verba desunt in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;In libro: Quis rerum divinarum haeres.
Opp. ejus Graeco-lat. p.&nbsp;385.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Addit alius: <i>inquit</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Hanc profecto disciplinam, ab ultima antiquitate receptam,
<span class="pagenum">95</span>
constat a Chaldais et Ebraeis ad Graecos manasse<span class =
"tag">1</span>: Hipparchus enim mentes hominum coeli partes esse et in
coelestem naturam redire scripsit, et novam stellam sua aetate genitam
et quo die fulsit, denotavit. Dubitavit etiam, an saepius id fieret.
Aristoteles autem antiquissimam illam disciplinam posteritati traditam
fuisse confirmat, eos scilicet, qui virtutum eximiarum laude
claruissent, tandem ex hominibus angelos fieri, sed pauci quos aequus
amavit Jupiter atque ardens evexit ad aethera virtus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plinius hist. nat. 2,&nbsp;27.</div>

<p>
SENAMUS: At virorum illustrium non tanta raritas est, ut si mentes eorum
in stellas abirent<span class = "tag">1</span>, numerus stellarum
incrementum accepturus fuerit. At non plures in toto coelo quam 1025,
aut si Ebraeis quibusdam astrologis<span class = "tag">2</span>
credimus, 1095 apparent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addendum fortasse: <i>quin</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>theologis</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Infinitam vim stellarum esse, non modo haec verba Dei:
„<i>enumera stellas</i>“ significant, sed etiam lacteus circulus
innumerabilium stellarum multitudinem suo candore demonstrat. Nam si
minima stella orbis octavi modo aspectabilis, duodecies terra major est,
ut quidem<span class = "tag">1</span> astrologi tradunt, quis dubitat
infinitas esse terra minores, quae invisibiles sunt?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quidam</i>.</div>

<p>
SALOMO: Sed quando piorum ac illustri virtute nobilium mentes in coelum
evolaturae, quibus ante<span class = "tag">1</span> officiis
defuncturae, quid prius in terris relictis corporibus acturae, quibus in
locis aut regionibus aut populis aut muneribus praeficiendae sint<span
class = "tag">2</span>, inter arcana<span class = "tag">3</span> divinae
majestatis positum<span class = "tag">4</span> est. Quod etiam<span
class = "tag">5</span> in cantico Mosis dicitur: <i>Cum divideret
altissimus gentes pro numero Israëlitarum</i>, plerique interpretes
Ebraei et Chaldaei legunt pro numero angelorum Dei, quod beatis
mentibus, i.e. angelis, imperia in regiones et populos tribuantur. Eoque
pertinere videtur, quod Ezechiel<span class = "tag">6</span> scribit:
<i>Suscitabo</i>, inquit, <i>ovibus meis pastorem, qui pascat eas,
servum meum Davidem. Ego vero illis etiam Deus</i><span class =
"tag">7</span> <i>et servus meus David in medio eorum</i><span class =
"tag">8</span>. Bis servum dixit, ne quis putet ad filium Dei verba
Jeremiae aut Ezechielis pertinere; David autem mortuus erat annos 420
antequam Ezechiel scriberet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>arcanis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>repositum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Ezechiel 34, 24. 37, 24. Jeremia 30, 21. Psalm 88, 71
sq.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>in Deum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>illorum</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Illud quidem<span class = "tag">1</span> Plato confirmare
videtur: Deus, inquit, dedit reges et principes urbibus nostris, non
homines, sed altioris generis diviniores<span class = "tag">2</span>
daemones constituit. Quod plane congruit verbis Danielis, quibus angelum
principem<span class = "tag">3</span> regni Persiae angelo Danielis
restitisse scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Istud quidem</i>, vel: <i>quin idem</i>, vel: <i>hoc
quidem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinioris</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>angelus princeps</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Mihi sane aeque ac Plinio valde absurdum visum est, ut qui homo
esse desierit, Deum se esse<span class = "tag">1</span> confidat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>fore</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ex humana mente Deum fieri valde absurdum est, sed angeli
induere naturam perspicuum fit non modo ex iis, quae<span class =
"tag">1</span> superius
<span class="pagenum">96</span>
allata sunt, verum etiam ex ipsis evangelistarum scriptis<span class =
"tag">2</span>, qui neminem dubitare patiuntur. At Plinius cogitare
debuit, in ipsa naturae contemplatione saepius ex eruca chrysalim, ex
chrysali papilionem alatum, et quidem essentia multo puriore volantem
nec amplius frondibus et foliis, sed florum odoribus et mellito rore
vescentem. Illud etiam mirabilius, quod quemadmodum eruca mutata in
papilionem eosdem colores in alis pictos refert, ita quoque mentes
illae, quae cadaveribus superstites esse possunt<span class =
"tag">3</span>, pristinos mores vel habitum<span class = "tag">4</span>
referunt, ut candidissimi viri purissimum habent ac tenuissimum corpus,
omnino diversum ab iis, qui versuti ac versipelles extiterunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quaecunque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 22, 30. Marc. 12, 26. Lucae 10, 36.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>possint</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>habitus</i>.</div>

<p>
TORALBA: Ego semper hac opinione tractus sum,
intellectum actuosum, quem Aristoteles advenire dixit <span title =
"Greek: thurathen">θύραθεν</span> extrinsecus, i.e. ut ego
arbitror<span class = "tag">1</span>, <span title =
"Greek: theothen, hupsothen, ouranothen">θέοθεν, ὑψόθεν,
οὐρανόθεν</span> divinitus, superne,
coelitus, nihil aliud esse quam angelum cuique<span class =
"tag">2</span> ducem homini divinitus tributum; satis enim<span class =
"tag">3</span> superioribus demonstrationibus de animorum natura rejecta
est Aristotelis opinio<span class = "tag">4</span>, qui hominis
intellectum, actuosum et patibilem eundem esse putavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>interpretor</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>cujus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Libro III de anima.</div>

<p>
SALOMO: Si quis capere velit vim patibilis intellectus ad intellectum
actuosum, quem Rabbi Moses<span class = "tag">1</span> angelum vocat,
cuique<span class = "tag">2</span> ducem solis et lunae contemplari
oportet naturam. Nam ut <span title = "Greek: anthrôpos">ἄνθρωπος</span>
a veteribus <span title = "Greek: mikrokosmos">μικρόκοσμος</span>
appellatur, ita quoque <span title =
"Greek: makrokosmos">μακρόκοσμος</span> non inepte <span title =
"Greek: meganthrôpos">μεγάνθρωπος</span> appellari potest. Et ut luna
solis conjunctione illustratur ac splendescit, eadem a solis amplexu et
aspectu avulsa obscuratur; sic<span class = "tag">3</span> mens humana
angeli contubernio ac societate quasi solis conspectu illustratur, et ab
eodem si deseritur<span class = "tag">4</span>, languescit ac tenebris
involvitur. Perinde ut cum luna terrestribus umbris a sole deserta,
illam quam prius acceperat a sole lucem amittit, ac tantisper sol et
luna lucent, hostes Jehosuae, i.e. daemones, humanae salutis hostes, in
fugam aguntur. Ob id enim Jehosua<span class = "tag">5</span>, i.e.
salutis auctor, solem et lunam consistere jussit, ut Moabitas ad
internecionem deleret<span class = "tag">6</span>. Hujus enim loci
sententia haec est allegorica, ne semper litteris ac sensibus haereamus,
tametsi divina potestate sol et luna aut utrique similia<span class =
"tag">7</span> luminaria noctem illam illustraverint<span class =
"tag">8</span>, quo facilius hostes exscinderentur, allegoria tamen mihi
gratior est. Huc enim pertinent illa, quae plerosque theologos varie
distraxerunt, cum arcana diviniora pinguius interpretantur. <i>Nox</i>,
inquit Michaeas<span class = "tag">9</span>, <i>nobis<span class =
"tag">10</span> irruit<span class = "tag">11</span> pro visione et
tenebrae pro divinatione, et occumbit sol super prophetas illos diesque
obtenebrabitur.</i> Quae loca infinitis erroribus ac teterrima
interpretatione plerique ad solem visibilem et judicii diem extremum
referri putant oportere, quod non minus absurdum est, quam judicium
mortuorum post annum bis millesimum differre, cum haec pertineant
<span class="pagenum">97</span>
ad solem angelicum, sive intellectum actuosum, quem sapientiae
magister<span class = "tag">12</span> appellat solem intelligentiae.
Item illud: <i>Sol in ortu suo obtenebrascet et luna non lucebit.</i>
Item<span class = "tag">13</span>: <i>Pudefiet sol et luna
erubescet</i>, quae in ultionem improborum dicta sunt, sequentia vero ad
bonorum decus: <i>sol non erit tibi ulterius in lucem diuturnam, et
lunae splendor non lucebit, sed dominus erit tibi lux perpetua</i><span
class = "tag">14</span>, <i>i.e.</i> tanta<span class = "tag">15</span>
lux ab immortali Deo menti tuae affulgebit, ut etiam lux intellectus
agentis disparitura sit, non aliter quam ortu solis splendor lunae ac
siderum obscuratur aut certe non apparet. Quod apertius Philo
Ebraeus<span class = "tag">16</span>: Exoriente, inquit, divino lumine
humanum occidit, occidente divina luce humanum exoritur, quod vatibus
contingit, ut immigrante spiritu divino mens eorum emigrare videatur.
Itaque Esaias<span class = "tag">17</span> subjicit: <i>Non occidet
ulterius sol tuus, nec abscondetur luna tua, quoniam Deus est lux
sempiterna tua.</i> Rectissime enim psaltes lyricus<span class =
"tag">18</span> Deum appellat solem. Hunc enim locum: <i>misericordiam
et veritatem diligit Deus</i> hebraica lectio sic habet: <span title =
"Hebrew: shemesh vemagen Yehovah">שֶׁמֶשׁ וְמָגֵן יְהוָֹה</span> <i>i.e.
sol et scutum Deus est.</i> Ita planum<span class = "tag">19</span> fit,
lumen intellectus patibilis ab intellectu agente, agentis vero lumen a
luce superiore et diviniore<span class = "tag">20</span> manare, ne quis
intellectum actuosum putet Deum esse aut pro Deo colat. Item illud:
<i>Post tertiam vigiliam lumen subito sol noctu recipiet et luna ter
interdiu.</i> Haec si quis interpretari velit de sole visibili, nae
peritis aeque ac imperitis se deridendum propinat. Hoc igitur voluit,
intellectum actuosum post tertiam vigiliam, i.e. post horam noctis
tertiam, intellectu patibili copulari. Propterea Bileamus vates et Hulda
legatos<span class = "tag">21</span> regum se de futuris consulentes
consistere jusserant, ut in somniis nocte sequente caperent oracula
divina.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. II, c. 6.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>cujusque</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Leo Ebraeus 1. 3.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>desideretur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Josuae 10, 12.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>aboleret</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>quaedam</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>illustraverunt</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Michae 3, 6.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>vobis</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>irruet</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Cap. 5.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Jesaiae 13, 10. 24, 23.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Jesaiae 6, l. 9.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>ista</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;in libro: Quis rerum divinarum haeres.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Jesaiae 60, 20.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Psalm 64, 12.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>plenum</i>.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>legatis</i>.</div>


<p>
CURTIUS: Quod Salomo ex arcanis Ebraeorum explicat, plurimum lucis ad
quaestiones arduas de intellectu adepto afferre mihi videtur. Somnia
autem post auroram i.e. post tertiam vigiliam certiora ac veriora esse,
Graeci ipsi quoque tradunt et Morphea, quem somniorum Deum esse
putabant, sub auroram dormientibus apparere.</p>

<p>
SALOMO: Interdum<span class = "tag">1</span> patibilis intellectus
accepta luce divina vigilante interdiu propheta vaticinatur, quod non
nisi divinissimis vatibus video contigisse, quales fuere Helias,
Helisaeus, Samuel, Ascalonites<span class = "tag">2</span>. Themistius
procul ab allegoria solem coelestem ac visibilem appellat intellectum
agentem, hujusmodi ut Picus Mirandulanus<span class = "tag">3</span>
animam mundi apud Platonem interpretatur lunam, quam jecoris ac
sanguinis in homine et aquarum in elementari
<span class="pagenum">98</span>
mundo moderatricem, solem vero cordis et spiritus in homine et aëris
temperatorem Ebraei posuerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Interdiu</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Aralisonites</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In positionibus ad Platonem.</div>

<p>
CURTIUS: Forsitan haec, ab antiquis male percepta, Chaldaeos et Graecos
aeque ac Palaestinos impulerunt, ut solem, quem hi Apollinem, illi
Bahalem appellant, Persae Mithram, quasi naturae dominatorem,
divinationis principem<span class = "tag">1</span> esse
arbitrarentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>divinationes principales</i>.</div>

<p>
SALOMO: Inde fomes impietatis. Cum enim rex Ochiosias de tecto delapsus
graviter conflictaretur, ac legatum ad oraculum Apollinis<span class =
"tag">1</span> misisset, ut de futuro exitu responderet<span class =
"tag">2</span>, Helias legatis occurrens<span class = "tag">3</span>:
<i>Quoniam</i>, inquit, <i>rex Ochosias Bahalem pro Deo consuluit,
denunciate ei<span class = "tag">4</span>, prope diem occasus sui
futurum.</i> Alii non minus impie angelos humanae vitae duces pro Diis
habuerunt, inde lares ac familiares Dii, cum omnia uni ac praepotenti
Deo accepta ferre debuissent, quippe illius nutu ac potestate angeli
boni hominibus tribuuntur. Sic Deus ad Mosen<span class =
"tag">5</span>: <i>Mittam</i>, inquit, <i>ante te angelum meum.</i> Item
distribuit Deus de spiritu, qui erat super Mosen, et dedit super
septuaginta viros seniores et prophetarunt. Nec tantum boni, sed etiam
mali genii divinitus mittuntur ad ultionem impiorum. Misit Deus spiritum
pessimum inter habitatores Sichem<span class = "tag">6</span>; item
invasit Saulem spiritus Dei malus<span class = "tag">7</span>. Quin
etiam actiones angelorum aeque ac daemonum Deo tribuuntur, ut omnes
intelligant, uni aeterno Deo confitendum, hunc unum colendum esse ac
metuendum et ab omni daemonum metu cavendum, quasi per sese calamitates,
incendia, bella, strages hominum ac pecudum inferrent, cum tamen nihil
audeant injussi, nec si velint, possint. <i>Non patiar</i>, inquit
Deus<span class = "tag">8</span>, <i>in Aegyptiorum clade, vastatorem
daemonem tecta vestra subire, ut ubique dicitur Aegyptios occidisse.</i>
Item illud: <i>Increpabo devoratorem, ne fruges vestras absumat</i><span
class = "tag">9</span>. Quae omnia eo pertinent, ne quis putet, daemones
metuendos esse, aut angelos colendos, quia tametsi daemones<span class =
"tag">10</span> in phantasiam et intellectum potestatem habent<span
class = "tag">11</span>, solus tamen Deus in phantasiam, intellectum et
voluntatem summum jus<span class = "tag">12</span> sibi vindicat, nec
illi sine Deo potestatem ullam habent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Baalis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>respondet</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;2 Regum 1, 2.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>consulit, denunciatus illi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Exodi 23, 20. Numerorum 1, 25.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Judicum 9, 23.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;1 Sam. 18, 10.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Exodi 12, 23. Numerorum 3.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Psalm. 78. 105. 135. Malach. 3, 11.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>daemones in phantasiam, intellectum et voluntatem
summum jus sibi vindicant, nec</i> etc.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>habeant</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>summam vim</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Apulejus libellum de Deo Socratis inscripsit, ut homines homo
nequissimus ad cultum daemonum pertraheret, cum tamen ejusdem argumenti
librum<span class = "tag">1</span> scripserit Plutarchus <span title =
"Greek: peri daimoniou tou Sokratous [sic]">περὶ δαιμονίου τοῦ
Σοκράτους</span> i.e. de angelo Socratis, qui semper illum a turpibus ad
honestum revocabat, nunquam tamen pro Deo coluisse, sed illi ut
fidissimo<span class = "tag">2</span> ac sapientissimo praeceptori morem
gessisse dicitur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>libri argumentum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fidelissimo</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">99</span>
SALOMO: Interpretes Bibliorum<span class = "tag">1</span> LXXII, qui
jubente Philadelpho Aegypti rege sacras litteras ex Ebraicis Graecas
fecerunt, ubique<span class = "tag">2</span> daemonium pro<span class =
"tag">3</span> Cacodaemone usurparunt, ut cum Raphael angelus daemonium
in superiori Aegypto constrinxisse dicitur. Item illud: <i>Dii gentium
daemonia.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Biblici</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Tob. 8, 3 et 20. Deuter. 32. 2 Paral. 21. Psalm. 9 et 21.
Jesaiae 35.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec octo sequentia verba in aliis codicibus.</div>

<p>
SENAMUS: Illud verbi gratia libenter condiscam, quibusnam vinculis
daemones constringantur, quibus carceribus coërceantur, quibus virgis
vapulent, quae supplicia patiantur.</p>

<p>
TORALBA: Si daemones corporea constant coagmentatione, ut superius
demonstratum est, quis dubitet, quin strictionem<span class =
"tag">1</span>, coërcitionem et eadem quae animata corpora
patiantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>sectionem</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Memini, cum Tholosae agerem, daemonem fulminis casu delapsum
dies septem in sutrina<span class = "tag">1</span> taberna constitisse
et indefessa lapidum jactatione domesticos valde conturbasse, sine
sanguine tamen aut caede cujusdam, nec aliter quam gladiis aut ensibus
per cubiculi vacua vibratis fugari potuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> False alii: <i>subrina</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ego vero daemones nullis gladiis, nulla vi, nullo telo fugari
posse statuo, nihil denique in elementis esse, quo terreantur. Ferrum,
inquit Dei vox ad Jobum<span class = "tag">1</span>, habet quasi pateas
et chalybem, ut putre lignum. Quare qui<span class = "tag">2</span>
jecore et corde piscis aut fumo fugatus dicitur, divina tantum potestate
fugatum interpretari debemus, idque voce divina testificante: qui
condidit illum, admovet ei gladium<span class = "tag">3</span>. Nam cum
Saul perdere decrevissit Davidem et a malo daemone vexatus ad Samuelem
pervenisset, Cacodaemon deseruit Saulem<span class = "tag">4</span>, qui
eodem momento divinis laudibus intentus vaticinari coepit, et cum a
Samuele discessisset, rursus a malo genio torquebatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Job. 41, 18.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quo</i>, vel: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jobi 40, 14.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;1 Sam.&nbsp;19.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non solum mali genii<span class = "tag">1</span> a bonis
fugantur, sed etiam a malis. Et quidem saepe videmus, sceleratissimum
quemque sortilegum obsessos a daemonibus nullo negotio liberare, alios
quidem murmure in aures insusurrato, alios etiam<span class =
"tag">2</span> in circulis et characteribus in fronte media obsignatis,
ut in Africa sortilegis hominibus, quos ipsi mahazinos<span class =
"tag">3</span> appellant, consuetum est, aliorum denique simulatis
devotionibus ac precibus; quibus tacite principem daemonem placare
consueverunt, ut pietatis et sanctitatis laudem ab imperita plebe<span
class = "tag">4</span> adipiscantur. Itaque Polycrates<span class =
"tag">5</span>: Mali daemones, inquit, ea faciunt sponte, contra<span
class = "tag">6</span> inviti facere videntur et simulant se coactos vi
exorcismorum<span class = "tag">7</span>, quos fingunt<span class =
"tag">8</span> in nomine trinitatis,
<span class="pagenum">100</span>
eosque tradunt hominibus, quoad sacrilegiis ac poena damnationis<span
class = "tag">9</span> illos involvant, quae cum in admirationem me
raperent<span class = "tag">10</span>, carmine Sapphico lusimus hunc in
modum:</p>

<div class = "verse close">
Daemonum vires, numeros, honores,<br />
Jus, potestatem, officium, figuram,<br />
Ordinem, sensum, facili quis ore</div>
<div class="verse3">
dicere possit?</div>
<div class="verse">
Nam bonorum essentia quam<span class = "tag">11</span> malorum<br />
Purior multo leviore motu<br />
Fertur, hi vero graviore pressi</div>
<div class="verse3">
corpore constant.</div>
<div class="verse">
At bonos inter medius malosque<br />
Solus intercedit homo, Deorum<br />
Ultimus totoque animantium su-<span class = "tag">12</span></div>
<div class="verse3">
premus in orbe.</div>
<div class="verse">
Angelus custos, geniusque pravus<br />
Huc et illuc nos rapiunt, quousque<br />
Alter inviso referat graves ab</div>
<div class="verse3">
hoste triumphos.</div>
<div class="verse">
Urbium tutela genîs suprema<br />
Creditur custodibus ac domorum<br />
Uniuscujusque, Deo favente,</div>
<div class="verse3">
cura jubetur.</div>
<div class="verse">
Sunt quibus natura datur regenda,<br />
Ut<span class = "tag">13</span> caducis
temporibus<span class = "tag">14</span> figuram<br />
Et fluenti materiae decus cum</div>
<div class="verse3">
viribus addant.</div>
<div class="verse">
Qui Deo mentes, animos<span class = "tag">15</span>, precesque<br />
Angeli mactant propiore vultu,<br />
Numinis vultu<span class = "tag">16</span> nitidaque pleni</div>
<div class="verse3">
luce fruuntur.</div>
<div class="verse">
Sed nihil praeclarius institutum,<br />
Quam bonis pravos obedire, justis<br />
Imperandi jus<span class = "tag">17</span> tribui sacratum</div>
<div class="verse3">
lege perenni.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>maligni</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in <ins class = "correction" title =
"text reads ‘aliiis’">aliis</ins> codicibus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>mahuonos</i>, vel: <i>mohnimos</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>apud imperitam plebem</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Lib. VII, c. 14.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>exorcismis</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>pronunciant</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>poenae damnationes</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>rapiunt</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>ut sit ... primus</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>Et</i>, vel: <i>Sunt</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>corporibus</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>animas</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alii: <i>metu numinis metu</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>his</i>.</div>

<p>
TORALBA<span class = "tag">1</span>: Ego quidem agnosco, imperium optimo
cuique gubernandi perito traditum, non video tamen, unde tanta daemonum
et angelorum multitudo, quanta tot ac tam multis provinciis, imperiis,
civitatibus, hominum
<span class="pagenum">101</span>
millibus necessaria judicio nostro videtur, nisi demus piorum mentes in
angelorum abire naturam, quorum tanta raritas est, ut vix ex multis
millibus unum reperiamus, ac ne unum quidem qui a recta via non
deflexerit, impiorum vero multitudinem pene infinitam esse. Et cum
mentes hominum cadaveribus superstites vivere, superius<span class =
"tag">2</span> demonstratum sit, cum de animorum immortalitate
disputaremus, consequens est, angelorum mirabilem raritatem<span class =
"tag">3</span>, daemonum vero innumerabiles fore legiones, si modo verum
est, impiorum mentes in daemonum naturam mutari, ut<span class =
"tag">4</span> piorum ac illustrium virorum animas in angelos converti;
alterum enim alterius consequens est ex oppositorum natura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: SENAMUS.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius codex: <i>saepius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>varietatem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Plato quidem in Cratylo Hesiodi ac priscorum auctoritate viros
bonos, ex hac corporea labe ereptos, daemones fieri scribit.</p>

<p>
FRIDERICUS: Eadem fuit Tertulliani sententia, hoc tantum<span class =
"tag">1</span> a Platone differt, quod cacodaemonum vocem pro daemone
Platonis observavit.<span class = "tag">2</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>usurpavit</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Hanc quoque Senami quaestionem arduam et difficilem Salomo
nobis dissolvet, quippe qui ex adytis<span class = "tag">1</span>
Ebraeorum difficillima quaeque nobis aperire facile potest.<span class =
"tag">2</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>abditis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>possit</i>.</div>

<p>
SALOMO: Morem tibi, Coronaee, gessi, quam sapienter nescio, sed tamen
bona fide quae sciebam quaeque nesciebam omnia aperui<span class =
"tag">1</span>, ac vereor, ne nimis multa videar effudisse<span class =
"tag">2</span>, et ut sensus intimos aperiam, non tamen satis Senamo
fieri potuerit, qui etiam rerum ab omnibus sensibus mortalium abditarum
demonstrationes poscit, tametsi nihil salutis<span class =
"tag">3</span> ad summam afferant momenti, sed ut cuique libuerit, ita
sentire cuique liceat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>effutivi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Effutisse</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
CORONAEUS: Tametsi haec ad salutis summam non spectent, attamen spectant
ad eruditionem meliorem, ad scientiam rerum divinarum, ad animi
oblectationem, qui veri cognitione contentus acquiescit.<span class =
"tag">1</span> Argumentis enim probabilibus, ut rerum illarum natura
ferre potest, spondeo ac promitto satis Senamo factum&nbsp;iri.</p>

<p>
SALOMO: Audivi quondam ab homine doctissimo, mentes eorum qui se
corporis voluptatibus omnino dedissent et quasi coeno conspurcati nullam
virtutum aut honestarum disciplinarum curam<span class = "tag">1</span>
habuissent, una cum cadaveribus interire, idque litteris sacris haud
ambigue confirmari. <i>Audite</i><span class = "tag">2</span>, inquit
psaltes lyricus, <i>audite populi omnes, attendite ad res omnium maximas
et gravissimas, quas potentibus aeque<span class = "tag">3</span> ac
tenuibus aperire decrevi</i>, idque saepius repetitum, eos qui in
opibus<span class = "tag">4</span> et praemiis humanis spes suas
collocarint, aut in superbarum aedium substructionibus<span class =
"tag">5</span> sui nominis ac potestatis<span class = "tag">6</span>
fundamenta jecerint, non
<span class="pagenum">102</span>
aliter quam animantia bruta interituros. Item<span class =
"tag">7</span> cum Jesaias<span class = "tag">8</span> dixisset,
tyrannos nunquam resurrecturos, subjecit: <i>sed mortui Tui, domine,
resurgent ac vivent.</i> Neque verum est tamen, impiorum animos<span
class = "tag">9</span> omnes penitus perituros cadaveris occasu, ut
nonnulli putarunt<span class = "tag">10</span> ex eo loco Davidis <span
title = "Hebrew: Al Yakumu">אל יַקוּמוּ</span> non stabunt, sed ut
pulvis flatu levissimo venti, sic etiam scelerati a conspectu Dei
dissipabuntur. Id autem Danielis<span class = "tag">11</span> testimonio
comprobari potest: <i>Multi</i>, inquit, <i>dormientium in terra
pulverulenta resurgent, hi quidem ad vitam aeternam, illi vero ad
contumeliam et opprobria sempiterna.</i> Alioquin impiis mors fructuosa
foret, ut Tryphon Ebraeus disserit apud Justinum<span class =
"tag">12</span>. Neque tamen Daniel omnes resurrecturos spondet, sed
multos. Nam ii quorum animas Deus occidit (solus autem animas et corpora
occidere<span class = "tag">13</span> potest), eorum nulla est, spes ac
proprie mortui dicuntur, ad quos illud pertinet<span class =
"tag">14</span>: <i>Reviviscetne homo, cum mortuus fuerit?</i> Ceteri
proprie dormientes vocantur, ad quos illud pertinet: <i>Num quod<span
class = "tag">15</span> qui dormit, non resurget?</i><span class =
"tag">16</span> Item illud: <i>Vivat Ruben et non moriatur<span class =
"tag">17</span> morte secunda<span class = "tag">18</span>.</i> Quo
pertinet etiam Ezechielis<span class = "tag">19</span>. <i>Et
violabunt<span class = "tag">20</span> me ad populum meum, ut necarent
animas, quae<span class = "tag">21</span> non moriuntur, et vitam
promitterent animabus quae non vivunt<span class = "tag">22</span>.</i>
At illi<span class = "tag">23</span>, qui ultro Deum ejuraverunt, scient
se esse morituros, postquam sceleratae vitae poenas dederint. Sic
etiam<span class = "tag">24</span> Jesaias<span class = "tag">25</span>:
<i>Videbunt</i>, inquit, <i>cadavera eorum, qui perfide a me
desciverunt, quoniam vermis eorum non morietur et<span class =
"tag">26</span> ignis eorum non exstinguetur.</i> Ex quo intelligitur,
bonorum et malorum exitus valde sui dissimiles esse futuros<span class =
"tag">27</span>. Plurimum enim distant ii, qui seipsos flagitiis omnibus
contaminaverunt nec poenituerunt unquam ab his, qui nihil differunt a
judicio ferarum, sed gulae tantum et ventri addicti fuerunt, quos cum
ipsis cadaveribus obituros ajunt; alios autem immanium scelerum,
priusquam moriantur<span class = "tag">28</span>, justa supplicia
luituros<span class = "tag">29</span>. Namque Chaldaeus interpres<span
class = "tag">30</span>, qui obscura clarius interpretatur, impios
resurrecturos scribit, non aliam ob rem, quam ut acerbissima tormenta
patiantur. Est etiam aliud foedissimum genus hominum illorum, qui
scelerata consensionis fide cum daemonibus societatem inierunt<span
class = "tag">31</span>, quorum ministerio daemones ad supplicia
exequenda uti consueverunt; hos plerique putant mortuos semper consequi
suos duces daemones et eorum naturam ac officia
<span class="pagenum">103</span>
foedissima cum maximis doloribus ac molestia subire. Caeteris, qui nec
ad extremum improbi fuerunt, nec poenituerunt tamen, poenas esse
decretas, leniores tamen, quoad<span class = "tag">32</span> purgatis
mentibus tandem aliquando in angelorum coetus ac societates admittantur.
Paulo aliter interpres quidam Ebraeus: Scire te velim, inquit, Deum
creavisse homines inferiores<span class = "tag">33</span> ad imaginem
superiorum et in homine quidem duos esse appetitus, bonum et malum,
totidemque angelos: si bene vixerit, in angelum bonum, si male, in
angelum malum convertitur. Atque eo pertinet interpretatio Pauli
Riccii<span class = "tag">34</span> elegans et peracuta, qui haec verba:
<i>de limo terrae formavit hominem</i><span class = "tag">35</span> non
solum traduxit<span class = "tag">36</span> ad conformationem corporis
humani de<span class = "tag">37</span> argilla limosa vel<span class =
"tag">38</span> terra, verum etiam ad intellectum patibilem, quem
actuosum effici i.e. ex humana mente angelum fieri scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>honestatum curam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm 49, 2. Lactantius VII, 20 idem sentit.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>operibus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>exstructionibus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>posteritatis</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Nam</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Jesaias 26, 14. 19.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>animas ... morituras</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;R. David Kimchi in Psalm. 1, 5 et 17, 14.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Danielis 12, 2.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;In dialogo cum Tryphone.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Matth. X, 28.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Jobi 14, 10. coll. 10, 19.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>quid</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Psalm. 40, 9.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Addit alius codex: Hic Chaldaeus interpres subjecit:
non moriatur ctt.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Genes. 41, 8.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Ezech. 13, 19.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>violaverunt</i>.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Alibi: <i>animos, qui</i>.&nbsp;
<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>vivent</i>.&nbsp;
<b>23.</b>&nbsp;Cf. Eccles. 9, 4. Esdrae IV, 9.&nbsp;
<b>24.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>25.</b>&nbsp;Jesaias 66, 24.&nbsp;
<b>26.</b>&nbsp;Desunt haec ultima Jesaiae verba in alio
codice.&nbsp;
<b>27.</b>&nbsp;Alibi: <i>futurum</i>.&nbsp;
<b>28.</b>&nbsp;Alibi: <i>moriuntur</i>.&nbsp;
<b>29.</b>&nbsp;Alibi: <i>inituros</i>.&nbsp;
<b>30.</b>&nbsp;In Jos. 26. Etiam Jesaiae 26, 14, ubi plenius in hanc
sententiam commentatur Chaldaeus paraphrastes.&nbsp;
<b>31.</b>&nbsp;Alibi: <i>coiere</i>.&nbsp;
<b>32.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae ad</i>.&nbsp;
<b>33.</b>&nbsp;In Psalm. 139.&nbsp;
<b>34.</b>&nbsp;De agricultura coelesti.&nbsp;
<b>35.</b>&nbsp;Genes. II, 7.&nbsp;
<b>36.</b>&nbsp;Alibi: <i>traducit</i>.&nbsp;
<b>37.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>38.</b>&nbsp;Alii: <i>limosave</i>.</div>

<p>
TORALBA: Angelorum ac daemonum quam diuturna vita sit futura, qua
ratione intelligi possit, non video, cum ne hominum<span class =
"tag">1</span> quidem spirantium ulla<span class = "tag">2</span> vitae
definitio<span class = "tag">3</span> percipi queat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>omnium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>illa</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>definitione</i>.</div>

<p>
SALOMO: Certi sunt uniuscujusque vitae termini a Deo positi ac
decreti<span class = "tag">1</span>, quos prorogare quisque potest
virtutum eximiarum<span class = "tag">2</span> praestantia. Improbi
vero<span class = "tag">3</span> vitae suae terminos circumcidunt et
contrahunt, quae temporis ac vitae contractio ac propagatio frequens in
sacris litteris non modo ad hanc, quam misere ducimus, sed et ad futuram
vitam pertinet, quia saepe Deus sanctissimos et integerrimos quosque ad
se rapit in ipso aetatis flore, ut Abelem sibi carissimum, Josiam, decus
principum. Et huic quidem Deus denunciavit brevi occasurum, ne
miserandis ultionum cladibus<span class = "tag">4</span> obrueretur.
<i>Justus</i>, inquit Jesaias<span class = "tag">5</span>, <i>perit, nec
tamen quisquam est, qui ad animum revocet, quod ab imminentibus
calamitatibus ereptus sit. Sed paene omnes</i>, inquit angelus ad
Esdram<span class = "tag">6</span>, <i>pereunt<span class =
"tag">7</span> et profligatissima est eorum multitudo: Quisquis autem
evaserit pericula, superabit ac salutem meam videbit, et tunc
miserabuntur seipsos, qui jussa mea spreverunt, nec virtutibus ullum nec
poenitentiae locum reliquerunt, quos oportet post cruciatum torqueri. Tu
vero ne quaesiveris curiose, quomodo cruciandi sint impii, sed quomodo
justi sint servandi.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Job. 10, 14. et 1 Samuel. 26. Deuteron. 31.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>eximia</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 54 et 108. Deuter. 6. Exod. 20. 3 Regum 3 et 38.
Job. 20. Sapient. 15. 4 Regum 22.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>casibus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jesaiae 57, 1 sq.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Esdrae Libr. IV, cp. 9, 7 sqq.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>peremit</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Caetera quidem Salomoni consentior<span class =
"tag">1</span>, praeterquam quod mentes eorum, qui pecudum vixerint
vitam, una cum ipso corpore dicit obituras simul nec sempiternos
cruciatus sceleratis decretos, sed post diuturnum cruciatum penitus
interituros arbitratur, tametsi nihil adseverare voluit.
<span class="pagenum">104</span>
Sacris enim scriptionibus<span class = "tag">2</span> confidimus, omnes
omnium animos, cadaveribus relictis, immortales futuros ac tandem
resurrecturos.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>assentior</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Nostris enim legibus</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Etiam Ebraeorum ea spes est et fiducia, extremo capite symboli,
quod mortui resurgent<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>resurgunt</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Multa quidem, quae vulgus tanquam oracula divina miratur,
omitto, caetera tamen omnia facilius mihi quam resurrectio cadaverum
persuaderi possunt<span class = "tag">1</span>. Nec mirum mihi videtur,
si Athenienses Paulum<span class = "tag">2</span> de resurrectione
cadaverum disserentem in fine risu acceperunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>potest</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Actorum 17,&nbsp;32.</div>

<p>
FRIDERICUS: At philosophus fuit Athenagoras, qui eleganti oratione
scripsit ad M. Aurelium Augustum <span title =
"Greek: peri anastaseôs">περὶ ἀναστάσεως</span>.
Claruit etiam Justinus martyr
philosophiae disciplinis<span class = "tag">1</span> sub eodem principe,
qui tamen Sophistarum argutias de resurrectione acutissime refellit.
Fuit praeter<span class = "tag">2</span> hos Democritus, philosophorum
sui temporis facile princeps, qui cadaverum resurrectionem
comprobavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>philosophiae discipulus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>inter</i>.</div>

<p>
TORALBA: Hunc tamen Plinius<span class = "tag">1</span> deridendum
proponens, similis, inquit, de asseverandis et de reviviscendis vanitas
a Democrito promissa<span class = "tag">2</span>, qui et ipse non
revixit. Quae, malum, ista dementia est iterari vitam mortemque?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Hist. nat. 7, 55.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>proposita</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Audirem libenter arguta illa, quae Fridericus spopondit,
Justini<span class = "tag">1</span> argumenta.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>instrui</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Piget quidem omnia, unum tamen aut<span class =
"tag">1</span> alterum, ne videar ineptus, referre<span class =
"tag">2</span> non pigebit. Si quae sunt ex elementis, ait, fiunt rursus
elementa; cum absurdum sit, rursus eadem existere, quae ex elementis
exstiterunt. Item: Si penes Deum est, ut facti sint<span class =
"tag">3</span> homines et corrupti, nonne<span class = "tag">4</span>
etiam penes eum est, ut nos rursus fiamus et corrumpamur? Superius
Toralba demonstravit, ab unius Dei voluntate statum et rerum omnium
conditionem pendere; cur non igitur Deus, qui materiam ex nihilo,
hominem e pulvere creavit, eundem rursus e pulvere recreare<span class =
"tag">5</span> poterit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>afferre</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>num</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>non</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Deum id posse ambigit nemo, sed quaeritur, velit id<span class
= "tag">1</span> necne?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus; alibi: <i>an voluerit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Si de potestate dubitaro scelus, certe de voluntate ambigere
nefas est, cum infinitis sacrae scripturae locis perspicuam divinae
voluntatis testificationem habeamus<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 12, 22 et cap. 22. Luc. 20. Marc. 12. Joh. 20.
1 Cor. 15. Dan. 12. Jerem. 26. Psalm.&nbsp;16.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ismaelitae resurrectionem fore credunt, ut ex Alchorani<span
class = "tag">1</span> libris testatum videmus. Azora 48, 10 inquit
Mahummedes: Buccinae sonitu mortui succumbunt omnia, nisi dextra Dei
servaverit: secundo clangore tubae
<span class="pagenum">105</span>
omnia resurgent<span class = "tag">2</span>. Eos autem, qui resurrecturi
sunt, staturam Adami, doctrinam Mahummedis et Christi formam habituros
asseverat. Deum autem eadem facilitate mortuos excitaturum, qua creavit.
Qui tamen inter Ismaelitas theologos ac philosophos allegorias sacras
venerantur<span class = "tag">3</span>, nullam cadaverum, sed animorum
tantum resurrectionem sperant<span class = "tag">4</span>. Et certe duo
sunt fidei christiani capita, scilicet <span title =
"Greek: anastasis">ἀνάστασις</span> et <span title =
"Greek: apotheôsis tôn anthrôpôn">ἀποθέωσις τῶν ἀνθρῶπων</span>,
quae innumerabiles a
christiana religione prohibuerunt atque inprimis Originem Adamantium,
Synezium Episcopum, Phereonitas<span class = "tag">5</span>,
Borbonianos, Zachaeos<span class = "tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Alcorani</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>resurgunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>venantur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>faciunt</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Phitronitas</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Bachaeos</i> vel: <i>Tachaeos</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Illud quidem lactandum nobis est, quod Ebraeis, Ismaelitis et
Christianis inter ipsos convenit de resurrectione mortuorum.</p>

<p>
SALOMO: Rabbi Jochanan, ex sententia Simeonis Jozadach<span class =
"tag">1</span> explicans verba Dei: Delebo hominem quem creavi, tradit,
ossiculum vertebrae, quod <span title = "Hebrew: lutz">לוּץ</span>
appellatur, unde resurrecturi fuissent, qui in diluvio perierunt, tunc
evanuisse. Scribit autem, os illud nec molae subjectum conteri, nec
ignibus injectum<span class = "tag">2</span> exuri<span class =
"tag">3</span>, nec incudibus aut malleis suppositum, ulla ex parte
diminui potuisse, sed malleos atque incudes confractos exstitisse<span
class = "tag">4</span>. Nulla enim sunt ossa dentibus duriora, quae
flammis obsistere Plinius<span class = "tag">5</span> scribit, cedunt
tamen diuturnis ignibus. Sed haec<span class = "tag">6</span> ab Ebraeis
allegorice scripta sunt, ut animorum resurrectionem significarent. Quod
enim Rabbi Juda et Moses Rambam et Cynaeus tradunt, nullum sacrae
scripturae caput resurrectionis testimonio vacare; qui de coelo delapsi
fuerunt, inquit Cynaeus, in coelum redibunt, qui de terra, penitus
morientur. Itaque Ebraei vocant impium <span title =
"Hebrew: belu ya’al">בְלוּ יַעֲל</span> i.e. qui non ascendit,
imperiti Belial pronunciant. Nam cum sapientiae magister<span class =
"tag">7</span> hominis et belluae<span class = "tag">8</span> eundem
interitum fore scripsisset, Chaldaeus interpres sic transtulit:
Impiorum, qui non poenituerunt,
ac jumentorum<span class = "tag">9</span> idem interitus
ac exitus futurus est. Est autem acceptio jumentorum in sacra scriptura
frequens pro iis, qui pecudum in morem vivunt. Quod enim<span class =
"tag">10</span> psaltes lyricus:<span class = "tag">X</span> <i>Oves,
boves et pecora campi</i>, Hieronymus: pecora, bruta seu brutos homines,
nihil a belluis differentes, interpretatur. Et cum edicto regio<span
class = "tag">11</span> indictum<span class = "tag">12</span> esset
jejunium hominibus ac jumentis, ut Deum invocarent, jumentorum
appellatione homines, bestiarum in morem viventes, interpretantur,
quorum animos cum cadaveribus mori arbitrantur, justorum vero mentes
cadaveribus superstites fore, i.e. resurrecturos, tradunt<span class =
"tag">13</span>.</p>

<div class = "mynote fineprint">
The numbering of this block of footnotes is problematic. The original
text duplicates one number, and a few notes seem to be out of sequence.
Numbers in parentheses represent the best guess.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In libro Bereschit rabba l. 1. 28. Est hic liber, qui et
<i>Magnus in Genesin commentarius</i> dicitur, prima pars comm.
rabbinici in Pentat., cui est titulus <span title =
"Hebrew: Rabot">רבות</span>. Est autem
commentarius allegoricus, historicus et varius, qui magni a Judaeis
aestimatur. [S.]&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>subjectum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Addit alius: <i>nec in aquam injectum
dissolvi</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <ins class = "correction" title =
"text reads ‘exsiliise’"><i>exsilisse</i></ins>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Hist. nat. 7, 16.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;(8) Alibi: <i>hominis ac bestiae</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp; Eccles. III, 19.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;(9) Alii: <i>jumentum</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;(10) Alibi: <i>idem</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;(X) <ins class = "correction" title =
"cited passage is in Psalm 8">Sapientiae V</ins>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Jonae 3, 7.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>interdictum</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Jesaiae 26,&nbsp;19.</div>

<p>
<span class="pagenum">106</span>
CURTIUS: At Jesaias<span class = "tag">1</span> corporum resurrectionem
fore confirmat his verbis: <i>Mortui tui vivent et sicut corpus meum
resurgent.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaiae 26,&nbsp;19.</div>

<p>
SALOMO: Hic locus est, qui plerosque interpretes fefellit, qui pro voce
<span title = "Hebrew: neveilati">נְבֵלָתִי</span> legunt aliam ex
similitudine litterarum <span title = "Hebrew: bet">ב</span> et <span
title = "Hebrew: nun">נ</span>. Et surget<span class = "tag">1</span>
quidem mens corpore vestita, sed tenui scilicet aërio vel subtiliore, ut
superius Toralba demonstravit omnes omnium mentes substantiam corpoream
habere. Non enim si aer non est aspectabilis, propterea corpus non est.
Ita nec mens, sive aëria sive ignea fuerit, non incorporea dicetur, quia
videri non potest. Hanc vero interpretationem Jesaiae<span class =
"tag">2</span> verbis congruere docent praecedentia ejusdem capitis:
<i>Mortui</i>, inquit, <i>non vivent et violenti tyranni non
resurgent.</i> At multo verius et aequius est, animam angelorum in modum
coelesti quadam ac tenui essentia, quam gravi ac impuro cadavere
convestiri. Id autem confirmat Hierosolymitana interpretatio: Cum enim
Esau jura primogeniturae vendidisset, hic interpres subjicit<span class
= "tag">3</span>: quia cum resurrectionem negaret, vitam futuram
sprevit, at sine cadaveribus mentes humanae<span class = "tag">4</span>
vivent. Est igitur vera resurrectio non corporis, sed animae exsilientis
ex hoc sepulcro, quod propterea dicatur <span title =
"Greek: sôma">σῶμα</span> i.e., ut Plato<span class = "tag">5</span>
interpretatur, <span title = "Greek: sêma">σῆμα</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>re surget</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 26, 16.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>subjecit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>brutae</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;In Cratylo.</div>

<p>
TORALBA: Ita quidem interpretatione innumerabiles absurditates, quas
abhorret Senamus, et inanes illorum opiniones, qui angelos et animas
segregatas vacare corpore putant, diluuntur. Nam si putant, mentes
ossium et carnium<span class = "tag">1</span> indumento beatiores
futuras, et in coelum una cum ipsis<span class = "tag">2</span>
cadaveribus evolaturas, profecto angelorum conditionem humana multo
deteriorem arbitrantur, cum tamen haec longe inferior sit, quanquam haec
Salomonis sententia Pauli scriptis consentanea videtur:
<i>Seminatur</i>, inquit Paulus<span class = "tag">3</span>, <i>animale
corpus, resurget spirituale.</i> Item: <i>gestavimus imaginem terreni
corporis<span class = "tag">4</span>, gestabimus imaginem coelestis.</i>
Item apertius his verbis: <i>Cum mortale hoc induerit<span class =
"tag">5</span> immortalitatem, jam non erit caro, sanguis, sed coeleste
corpus.</i> Quibus verbis satis significat, corpora, quae resurgent,
carnibus et ossibus caritura, spiritus tamen ac coelestia corpora
futura. Jam vero quis ascensus cadaverum ad coelum cogitari possit?<span
class = "tag">6</span> Nam cum hinc ad coelum siderum distantia minimum
complectatur 74697600 milliaria, ut Arabes tradunt, et a coelo sidereo
usque ad chrystallinum, ubi sedem Dei et beatorum esse praedicant, eadem
sit distantia, ut Ebraei theologi et philosophi tradunt, consequens est,
etiamsi recta linea cadavera sursum ferantur volatu celerrimo, i.e. ut
50 milliaria in singulos dies obeant, non tamen ad illas beatas sedes
pervenire posse annis millibus octoginta; neque enim corporea moles ac
ne levissimae quidem hirundines tam celeri motu abripiuntur. Praeterea
cum
<span class="pagenum">107</span>
impios<span class = "tag">7</span> ac bonos resurrecturos confidant
iisdem, quibus ante, membris, infinita quadam multitudine improbi
vincant oportet numerum bonorum, quos tamen in infernis<span class =
"tag">8</span> terrae visceribus diritatem supplicii<span class =
"tag">9</span> sempiternam perpessuros asseverant: quae non modo
incredibilia, sed et absurda videri necesse est, quoniam si omnia
omnium, qui hactenus mortui sunt, cadavera resurgent, non modo
angustissimis terrae visceribus et carceribus, sed ne amplissimo<span
class = "tag">10</span> quidem coeli sinu capientur. Neque enim corpora
possunt a seipsis penetrari. Sin ficta quaedam erunt phantasmata, non
vera corpora resurgent, sed inania simulacra et Manium<span class =
"tag">11</span> imagines fugaces.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>corporum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1 Corinthiorum 15, 44. 49. 54.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Adami</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>induxerit</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>potest</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>aeque</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>infimis</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>suppliciorum</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>amplissimi</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>inanium</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Nobis traditum est, corpora quae resurgent, ideo penetrabilia
fore, quia gloriosa, ac propterea Christum januis clausis in coetu
discipulorum constitisse<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 20, 19.&nbsp;26.</div>

<p>
TORALBA: Confitendum igitur, cadavera putrida resurrectione fieri
gloriosa, quod ineptum sit, ineptius tamen, corpora, qualiacunque tandem
futura sint, penetrabilia confiteri, cum ignis et aër subtilissima
corpora rarefieri quidem possint, sed cum ad extremum rarefacta fuerint,
erumpere oportet, nec simul eodem subsistere loco.</p>

<p>
FREDERICUS: Istud quidem est fidei nostrae vim afferre, cum sanctissimis
evangelistarum testimoniis exploratum habeamus, Christum pellibus,
carnibus, ossibus convestitum eodem quo antea corpore resurrexisse,
comedisse pisces assos et eo statu ascendisse coelum, ut jani nullus
dubitationi locus relinquatur. Itaque Augustinus<span class =
"tag">1</span> scripsit, sectas omnes, quae<span class = "tag">2</span>
religionem aliquam praetendunt<span class = "tag">3</span>, animorum in
fine<span class = "tag">4</span> resurrectionem confiteri. Quodsi Salomo
pro sua religione nostris litteris minus credendum putat<span class =
"tag">5</span>, Jesaiam et Ezechielem opinor non repudiabit, quorum
alter non ambigua sed perspicua voce cadaver resurrecturum affirmat<span
class = "tag">6</span>, alter visionem de ossibus sese in campo
moventibus et mutuo contactu ad sua quaeque loca coaptantibus, deinde
ligamentis, nervis, fibris, carne, pulpa, pelle contectis, post etiam
aurae spirabili animatis cadaveribus, ad verissimam illam resurrectionem
pertinere putavit<span class = "tag">7</span>. Quae persuasio tam late
dissipata est, ut etiam<span class = "tag">8</span> Indis Peruanis, cum
Hispani in provinciam irruentes aurum e templis omnibus ac thesauris
diriperent, nihil acerbius videretur, quam ossa de sepulcris ad aurum
conquirendum distrahi, cum ista ratione cadaverum resurrectionem
futuram<span class = "tag">9</span> prohiberi arbitrarentur. At etiam
Augustinus<span class = "tag">10</span> non solum perfectae aetatis
homines, verum etiam abortivos et imperfectos partus, vitam adeptos<span
class = "tag">11</span> et ante mortuos quam in lucem prodirent, in
corpora perfecta resurrecturos affirmat, ne quis ultra dubitaret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In Joannem.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>promittunt</i>, vel:
<i>permittunt</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in fide</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>putet</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jesaiae 26, 19 sq.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Ezech. 37, 1 sqq.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>etiamnum</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;De civitate Dei II, 13.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>vita ademtos</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">108</span>
SALOMO: Jesaiae locum perperam interpretatum prius aperuisse nobis
videmur, Ezechielis autem visio non<span class = "tag">1</span> esset,
si nihil aliud, quam quod videtur, significaret. Ut si quis scalam
Jacobi, quae a terra ad coeli verticem pertingebat, scalam fuisse putet,
a vero sensu aberrabit. Itaque visionem acceptam vates explicans<span
class = "tag">2</span>: <i>Ossa haec</i>, inquit, <i>sunt Israëlitae,
qui queruntur<span class = "tag">3</span>, ossa sua exaruisse, spem
etiam periisse, cum scilicet exules ab hostibus abducti sint.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>longe aliud quam quod videtur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>explicat</i>, vel: <i>explicavit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>confitentur</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Si nullus est animorum mortuo corpore interitus, qui fieri
potest, ut resurrectio de mentibus intelligatur? Id enim resurgere
dicimus, quod caduca sui natura collapsum rursus erigitur. Ac mens
humana nec<span class = "tag">1</span> moritur, cum sit cadaveri
superstes, nec cadit, igitur ne resurget quidem. Sin occultis quibusdam
Dei judiciis quaedam impiorum mentes intereunt penitus nec ullam
resurgendi spem habent, resurrectio tamen utroque modo de cadaveribus
interpretanda nobis videtur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Probabilior esset eorum sententia, qui resurrectionem impiorum
ab impietate ad pietatem, a vitiis ad virtutem interpretantur, ex his
Christi verbis<span class = "tag">1</span>: <i>Qui crediderit<span class
= "tag">2</span> in me, transiit de morte in vitam.</i> Sic etiam
Pythagorei sepulcra sceleratis quasi<span class = "tag">3</span> mortuis
erigebant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. V, 24.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>credit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Hanc haeresin refellit Tertullianus<span class =
"tag">1</span> his verbis: Quidam resurrectionem jam esse factam
asseverant et futuram mortuorum resurrectionem imaginariam fictamque
distorquent, nullam aliam esse rati, quam quae jam facta est fitque
quotidie, cum quis, mortis, scilicet damnationis, sepulcro relicto, in
quo mortuus jacebat, Dei accepta cognitione, quae animas<span class =
"tag">2</span> reducit in vitam, Deo resurgit. Cujus haeresis principes
fuere Hymenaeus et Philaetus, quos Paulus ad Timotheum<span class =
"tag">3</span> refellit et Augustinus his verbis: Nec eos audiamus, qui
carnis resurrectionem negant, non intelligentes id, quod ait
apostolus<span class = "tag">4</span>, oportere corruptibile hoc induere
incorruptibile et mortale hoc induere immortalitatem. Quod cum fiet, non
erit caro et sanguis, sed coeleste corpus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>tanquam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib. de carnis resurrectione.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>animos</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;2 Timoth. 17 sq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;1 Corinth. 15,&nbsp;53.</div>

<p>
OCTAVIUS: Si coeleste corpus erit, non caro, non sanguis erit,
invisibile corpus perinde ut coelum<span class = "tag">1</span> erit
intellectuale quoddam sine cute, sine carnibus, sine ossibus, sine
pulpa, sine visceribus, sine dentibus. Nam si resurgerent ipsa cadavera,
frustra scriptum esset<span class = "tag">2</span>, beatorum animas
angelis similes futuras, cum angeli humana figura, coelesti quadam
essentia convestiantur. Cum enim Sadducaei quidam Epicuraei Christum
rogarent, cujus esset uxor, quae septem maritis nupsisset vicissim,
Christus corporeas
<span class="pagenum">109</span>
connubiorum voluptates exsecratus, beatos<span class = "tag">3</span>
angelis similes fore affirmabat, idque argumento efficaci affirmans,
haec verba subjicit<span class = "tag">4</span>: <i>Quod vero mortui</i>,
inquit, <i>resurgent, Moses ostendit, cum diceret: Deus Abraham, Deus
Isaac, Deus Jacob, non est autem Deus mortuorum, sed viventium.</i> Quo
ex loco plane constat, resurrectionem non esse cadaverum, sed animorum,
cum dicat Abrahamum ejusque filium et nepotem resurrexisse et
vivere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec tria verba in aliis; alibi pro <i>coelum</i>
legitur: <i>corpus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 22, 30. Marc. 12, 18, Luc. 20, 27.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Matth. 22, 31. Marc. 12, 26. Lucae 20, 37&nbsp;sq.</div>

<p>
FRIDERICUS: Haec verba de Abrahamo et Isaaco Marcionis exemplari
defuisse scribit Epiphanius<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Contra haereses.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ea tamen a tribus evangeliorum scriptoribus repetita videmus
iisdem verbis.</p>

<p>
SALOMO: Si Marcionis exemplar accipitis, innumerabilia pene<span class =
"tag">1</span> loca in omnibus Novi Testamenti libris truncata
reperietis, cujusmodi est illud: Quaeritis viventem, resurrexit a
mortuis, exemplari Marcionis deest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>fere</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Marcionem evangeliorum corruptorem omittamus ac nostris<span
class = "tag">1</span> libris aeque ac priscis<span class =
"tag">2</span> i.e. veteris instrumenti tabulis utamur. Neque enim
negari potest, quin Helias<span class = "tag">3</span> viduae Sareptanae
filium matri redivivum exhibuerit. Item<span class = "tag">4</span>
cadaver in sepulcrum. Helisaei conjectum eodem momento revixit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>vestris</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>nostris</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1 (3) Regum 17, 22.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;2 Regum 13,&nbsp;21.</div>

<p>
SALOMO: Horum adhuc recentia et inviolata cadavera prophetarum precibus
ac virtute revixisse<span class = "tag">1</span> non dubito; sed<span
class = "tag">2</span> nusquam legimus, cineres cadaverum ambustorum vel
ossa putrida, aut quae feris aut piscibus pabula pridem fuissent,
revixisse. Et quidem ex loco Davidis<span class = "tag">3</span>, quo
negat, divinas laudes a mortuis celebrari, Chaldaeus interpres ita
convertit: An corpora pulvere resumta resurgent?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>resurrexisse</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Sequentia haec usque ad finem interlocutionis Salomonis
desiderantur in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 88,&nbsp;12.</div>

<p>
SENAMUS: Saepe contingit, recentia cadavera, quae plane inanimata
putabantur, ardentibus rogis imposita aut igni admota, calore cadaveris
excitato revixisse, ut Plinius scribit<span class = "tag">1</span>, et
sine ignibus Julius II. Pontifex M., cum biduum exanimis jacuisset,
sumto spiritu ad se rediit, quin etiam Johannes Duns, qui Scotus
usurpatur, in foveam demissus ac terra contectus<span class =
"tag">2</span> revixit. Sed cum obruto spiritu fervato<span class =
"tag">3</span> caput collisisset<span class = "tag">4</span>, cruentus
adhuc exspirans extractus est. Illud vero ex antiquissimis scriptoribus
legimus, animas sua cadavera aliquamdiu consequi<span class =
"tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Usque ad hoc verbum desunt antecedentia omnia in alio
codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>conjectus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>fercato</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>collisus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Plato in Phaedone.</div>

<p>
FRIDERICUS: At non modo Lazarum quatriduana sepultura tumulatum ad
Christi vocem, sed etiam multa sanctorum cadavera, aliquot ante
saecula<span class = "tag">1</span> in pulverem coacta, revixisse
legimus ac Christo moriente resurrexisse<span class =
"tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>saeculis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 27, 52&nbsp;sq.</div>

<p>
<span class="pagenum">110</span>
OCTAVIUS: Memini theologum<span class = "tag">1</span> acutum<span class
= "tag">2</span> revocare solitum sententias<span class = "tag">3</span>
ejus, qui cadavera illa sanctorum, quae revixisse dicebant, triduum
vixisse, deinde latuisse: Cur, inquit, sancti illi potius quam ceteri
resurrexerunt? Tum negat mortuos esse qui revixerant, cum Paulus aperte
scribat<span class = "tag">4</span>, resurrectionem fore vitam aeternam.
Idem quoque de Lazaro sentit; quem tamen solus Johannes ex omnibus
revixisse testatur. Nec certe beneficium, sed supplicium Lazaro
irrogatum videretur<span class = "tag">5</span>, si de coelesti
angelorum coetu in foetidum et semiputre cadaver redire cogeretur. Cum
Thessalus<span class = "tag">6</span> Erichton rogantibus in Pharsalia
Pompejanis de futura victoria manes ex<span class = "tag">7</span>
umbris et atra caligine inferorum eliciens, pro ingenti mercede
jurato<span class = "tag">8</span> promisit, animam quam evocarat
nunquam ullis carminibus aut sacrificiis in cadaver redituram:</p>

<div class = "verse3 close">
<i>nec verba nec herbae</i></div>
<div class="verse">
<i>Audebunt longum somnum tibi solvere Lethes</i><span class =
"tag">9</span>.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Calvinus in Matth. 26.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>aliquem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sententiam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;1 Cor. 15.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>videtur</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Thessalis</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>in</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>juramenta promitteret</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Lucanus lib.&nbsp;6.</div>

<p>
Et quemadmodum Platonici<span class = "tag">1</span> existimabant,
propter ingens aliquod scelus animas in haec cadavera demissas, ita
quoque sanctissimorum virorum mentes illae, quae in cadavera moriente
Christo redierunt<span class = "tag">2</span>, flagitium quoddam
inexpiabile commisisse credibile foret, ut rursus foedissimis
carceribus<span class = "tag">3</span> manciparentur, cum mors a
theologis poena peccati definiatur. Aut si postea beatos illos, qui
revixerant, mori non potuisse demus, ubinam terrarum hactenus
delituerunt? Neque enim coelum<span class = "tag">4</span> ante Christum
ascendere fas erat, pristino cadavere resumto, ut cum<span class =
"tag">5</span> latroni Christus jam moriturus spopondisset, eo ipso die
secum fore in paradiso, quo tamen non nisi quadragesimo die post legitur
pervenisse<span class = "tag">6</span>, satis constat, non de cadavere,
sed de mente esse locutum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plotinus de anima et daemonibus; Plato in Phaedone.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>redirent</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>cadaveribus</i>, vel:
<i>corporibus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>coelos</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>et quorsum</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>devenisse</i>.</div>

<p>
TORALBA: Certe vulgaris cadaverum resurrectio probari nemini potest,
quin aperte fateatur Pythagoricam <span title =
"Greek: pallingenesian">παλλιγγενεσίαν</span> regenerationem, ut M. Varro
appellat, vel <span title = "Greek: metempsuchôsin">μετεμψύχωσιν</span>
transmutationem, ut Plotinus, vel <span title =
"Greek: metensômatôsin">μετενσωμάτωσιν</span> transcorporationem,
ut Justinus,
vel <span title = "Greek: metengismous tôn psuchôn">μετεγγισμοὺς τῶν
ψυχῶν</span> translationem animarum, ut Epiphanius, vel ut Ebraei,
animarum revolutionem. Qui animorum in corpora reditus Pythagoreis
quidem<span class = "tag">1</span> placuit, caeteris<span class =
"tag">2</span> semper displicuit. Jam vero qui resurrectionem cadaverum
sperant, neque mutos, neque surdos, neque distortos, neque leprosos, vel
membris captos ullos fore affirmant<span class = "tag">3</span>, sed
alacres, robustos, formosos, cum explorata vel exquisita<span class =
"tag">4</span> sempiternaque corporum valetudine ac firmitate. Quin
etiam Scotus theologus scribit<span class = "tag">5</span>: foeminas
virili sexu resurrecturas: in qua
<span class="pagenum">111</span>
sententia fuit Augustinus<span class = "tag">6</span> ex ipsius Pauli
opinione, qui scribit, nos ut viros perfectos Christo tandem
obviaturos<span class = "tag">7</span>, et satis intelligebat<span class
= "tag">8</span>, nullam istius sexus utilitatem futuram. Esset<span
class = "tag">9</span> hujusmodi resurrectio sceleratis, qui leprosi,
surdi, membris capti fuissent, olim valde optanda; quanto melius
academicis, qui flagitiosorum hominum mentes non in humana, sed in
luporum ac rapacium<span class = "tag">10</span> ferarum corpora
redituros opinantur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>semper</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>exteris</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>existimant</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Duo haec verba desunt in aliis codicibus.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Lib. III. Sententiarum.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;De civitate Dei II, 17.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>obviam ituros</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>intelligebant</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Addit alius: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>voracium</i>.</div>

<p>
CURTIUS: At Theopompus<span class = "tag">1</span>, Aeneas Gazaeus, et
Seneca<span class = "tag">2</span> popularem ac fidei christianae ac
Israëliticae consentaneam resurrectionem suis scriptis comprobarunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ep. 75.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Quaest. nat. 3, 26&nbsp;sq.</div>

<p>
TORALBA: Cum illustrium ac fortium virorum animas in angelicas naturas
obire prius dictum sit, profecto animarum a coelestibus illis sedibus in
cadaverum gurgustia<span class = "tag">1</span> lapsus miseram modis
omnibus efficeret vitam, quae prius beatissima fuisset. Est autem
infelicissimum infortunii genus, felicem fuisse. In summa, si
resurrectione cadaverum mentes humanae beatiores fierent, deterior esset
angelorum quam hominum status, cum tamen status et conditio angelorum
pro summa<span class = "tag">2</span> felicitate bonis promittatur a
Christo<span class = "tag">3</span>. Illud etiam ex eo sequeretur, Deum
aeternum incorporeum corporea creatura longe inferiorem esse, quo nihil
capitalius cogitari potest, cum Romanae sapientiae decus, Cato, dicere
soleret, nolle se repuerascere, etiam si quis illum ut Peliam recoxerit
senem. Postremo si resurrectio beneficio tribuitur, impii pro suppliciis
praemia consequerentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>angustias</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>humana</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Matth.&nbsp;22.</div>

<p>
FRIDERICUS: Justinus resurrectionis finem non alium esse scribit, quam
ut boni praemiis, flagitiosi suppliciis afficiantur.</p>

<p>
OCTAVIUS: Quasi vero sine cadaveribus nec beati praemia nec scelerati
supplicia ferant. Cur<span class = "tag">1</span> latroni, qui nondum
resurrexit, promissa fuisset coelestis paradisi felicitas, si ad
beatitatem illa necessaria sint cadavera, aut malus dives apud inferos
torqueri diceretur, si ad irrogandas poenas cadaverum instrumentis opus
esset?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addunt alii: <i>enim</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Obtestor ego vos per Deum immortalem et pro jure pietatis ac
necessitudinis nostrae<span class = "tag">1</span>, ne ullis argutiarum
illecebris a proposita susceptaque sententia fidei nos avelli patiamur.
Et quoniam a physicis quaestionibus ad metaphysica delapsi sumus, ne
sacra profanis misceantur, die crastino decernendum nobis, an viro bono
de religione disserere liceat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>naturae</i>.</div>

<p>
Quibus dictis cum solita gratulatione singuli discesserunt.</p>

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<span class="pagenum">112</span>
<h2><a name="liber04">LIBER QUARTUS.</a></h2>

<p>
Die consequenti OCTAVIUS tragoediam a se compositam obtulit Coronaeo de
parricidio<span class = "tag">1</span> trium Solimanni principis
liberorum, quam Coronaeus propter autoris eruditionem, tum propter
argumenti dignitatem me legere jussit. Et<span class = "tag">2</span>
cum ad extremum usque prandium persecutus essem, omnes Octavio gratulati
sunt ac potissimum Coronaeus, qui Octavium vehementer laudavit, cum
diceret, tragoediam illam et verborum luminibus et gravitate
sententiarum et rerum gestarum ordine et carminum varietate eleganter
scriptam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>parricidis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>At</i>.</div>

<p>
Cum autem de<span class = "tag">1</span> more Deo gratias egissent,
laudatoriis canticis animum oblectati: Saepe, inquit CORONAEUS,
admiratus sum, cur tanta sit suavitas in voce diapason<span class =
"tag">2</span>, diapente, diatessaron simul confusis, ut nunc audistis
concentum<span class = "tag">3</span> pleno systemate jucundissimum
vocis acutissimae cum gravissima confusae<span class = "tag">4</span>,
interjectis quarta et quinta, cum tamen acutissima gravissimae contraria
sit, cur item unisoni concentus, in quibus nihil contrarium insit, non
sine molestia ab auribus eruditis ferantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>pro</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>diabasion</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>commentum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>confuse</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Plerique arbitrantur, consonantiam tunc effici gratiorem,
cum rationes numerorum inter se congruant.</p>

<p>
CURTIUS: Illud quidem a doctissimis miror probari, cum nullae rationes
aptius sibi convenire videantur, quam geometricae continuae, quoniam
extrema primis, media utrisque, omnia omnibus consentiant, etiam locis
et ordinibus communicatis, ut 2, 4, 8, 16, quibus tamen deficit
concentus ille gratissimus, quem auribus consectamur, numeris hoc modo
collocatis, 2, 3, 4, 6, in quibus tamen rationes a se invicem<span class
= "tag">1</span> avulsas cernimus. Quid enim causae est, cur sesqui
altera 2. 3. gratissima sit, sesqui octava 8. 9. graviter offendat<span
class = "tag">2</span> aures?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>offendit</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Concentum effici puto, cum plures soni misceri possent, cum
vero<span class = "tag">1</span> misceri nequeunt, pugna, uter utrum
vincat ac subeat aures, sensus teneros hominum argutiorum offendit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>vi</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Nec ratio numerorum, nec mixtio vocum hanc suavitatem creare
mihi videntur, cum varietas colorum oculis objecta<span class =
"tag">1</span> gratior sit, quam si omnes simul misceantur. Item olei
recentis et aceti, quae nulla vi misceri possunt, gratissimus est sapor,
avium etiam dissimillimi cantus nulla ratione confusi jucundissimam
auribus afferunt oblectationem, ut Platoni mirum videatur, cur nihil
absonum ac dissentaneum in avium cantu percipiatur, quantumvis hominum
vocibus ac fidibus conjungantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>subjecta</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">113</span>
TORALBA: Ego vero gratam illam colorum, saporum, odorum, concentuum
oblectationem a congruentia naturae cujusque pendere opinor,
congruentiam a contrariorum mixtione et colligatione<span class =
"tag">1</span> confusa. Nam calidissima et frigidissima tactum
offendunt, item candidissima et obscurissima visum, dulcissima et
amarissima gustum, ea tamen si naturâ vel arte confusa sunt,
jucundissima sentiuntur. Quod enim Seneca scribit, ex opinione Stoicorum
nihil bono viro mali contingere posse, quoniam contraria miscentur, vix
mihi probari potest. Nam si aqua ferventissima<span class =
"tag">2</span> pulveri frigidissimo ac siccissimo misceatur,
contrariorum confusio maxima existit, arte contemperata et tactu
jucunda. Elementaria quoque corpora, quae in natura ipsa coagmentata
sunt, ex contrariis qualitatibus et elementis confusa videmus, quae arte
nulla Galenus confundi posse judicavit. Atque ita Senecam tueri possumus
et a reprehensione vindicare, si dicimus<span class = "tag">3</span>,
illum de substantiis, non de qualitatibus et accidentibus intellexisse.
Nihil enim tam facile confundi potest, quam aqua vino, non tamen inter
se miscentur, ut quae naturâ mista sunt, quia vinum ab aqua separatur
spongia oleo perfusa! Item<span class = "tag">4</span> aurum cum argento
quidem arte confunditur, et conflatur aes cum argento, aqua tamen
chrysulia divelluntur, quae tamen si natura ipsa confudisset, nunquam a
se ipso distraherentur, ut in electro, quod natura ipsa ex auro et
argento aequis portionibus contemperavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>alligatione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>fervidissima</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>demus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Sequentia haec verba Toralbae omnia desiderantur in alio
codice.</div>

<p>
SENAMUS: Si nulla est in substantiis contrarietas, qui fieri potest, ut
contrariae substantiae misceantur?</p>

<p>
TORALBA: Ita quidem putavit Aristoteles, substantiae nihil contrarium
esse, sed cum formae forma contrarium sit, forma ignis formae aquae, et
accidentium contrarietas, puta extremae siccitatis et humiditatis, summi
caloris et frigoris, nonnisi a formarum ignis et aquae inter se tota
natura dissidentium contrarietate prodeat, quis dubitet, formas utrasque
res substantia inter se contrarias esse? Illud enim a natura decretum
certissimum divulgatur<span class = "tag">1</span>, non tam latine<span
class = "tag">2</span> quam ad id quod quaeritur accommodate: propter
quod unumquodque tale<span class = "tag">3</span> est, illud magis est
tale, et illius magis, si accidentia ignis et aquae propter vim
formarum<span class = "tag">4</span> inter se contraria esse<span class
= "tag">5</span> oportet; quae igitur inter se contraria sunt ipsa
natura, non possunt arte misceri, sed tantum confundi aut conjungi, aut
copulari, ut unum esse videantur, puta oxymel gustui jucundissimum, ex
aceto et melle et ex amaro omnium dulcium levi<span class =
"tag">6</span> adustione fit <span title =
"Greek: glukupikron">γλυκύπικρον</span>, palato gratissimus sapor.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>divagatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>latius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>late</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>formalem</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec septem sequentia verba in aliia
codicibus.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>leni</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: In musicis modulationibus contrarietas illa non videtur
perire, sed extrema contraria mediis interjectis colligantur<span class
= "tag">1</span>. Nam vox
<span class="pagenum">114</span>
assa<span class = "tag">2</span> <span title = "Greek: tôn hupatôn">τῶν
ὑπάτῶν</span> cum extrema acutissima <span title =
"Greek: tôn huperbolaiôn">τῶν ὑπερβολαίων</span>
vel<span class = "tag">3</span>
octava <span title = "Greek: diapasôn">διαπασῶν</span><span class =
"tag">4</span> suavem efficit consonantiam, quoniam ex contrariis tota
diametro coalescit. Quibus si mediam vocem adjunxeris, cum altero quidem
extremo efficiet diapason, cum altero diapente, unde gratissimus<span
class = "tag">5</span> omnium modulationum concentus exsistit, ex<span
class = "tag">6</span> apta<span class = "tag">7</span> scilicet
contrariorum colligatione.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>colliguntur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In uno codice ad marginem: <i>vox gratissima</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Desunt haec septem antecedentia verba in alio
codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>gravissimus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia quinque verba in alio codice.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsa</i>.</div>

<p>
TORALBA: Id quidem in tota natura latissime patet, ut contraria mediis
quibusdam interjectis colligata universitatis mirabilem concordiam<span
class = "tag">1</span> tueantur, quae alioquin penitus interiret,<span
class = "tag">2</span> si vel totus hic mundus ignis esset aut humor,
sic etiam duo<span class = "tag">3</span> <span title =
"Greek: homophôna">ὁμόφωνα</span> omnem auferrent harmoniae
suavitatem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>concordantiam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>periret</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Profecto<span class = "tag">1</span> coelestes conversiones
inter se contrariae ac trepidante motu retinentur, et contraria Martis
et Saturni vis moderata Jovis luce intermedia temperatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius codex habet: <i>Profecto in coelestibus etiam
conversionibus Martis et Saturni vis moderata</i> etc.</div>

<p>
SENAMUS: Qui fit igitur, ut temperamentum illud salutare aliquo<span
class = "tag">1</span> semper impedimento conturbari videamus,
valetudinem inquam morbis, voluptatem dolore, quietem animorum
perturbatione?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>alieno</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Illud impedimentum non minus utile est, quam in civitate lacuna
qua sordes excipiantur. Nec minus rubeta est<span class = "tag">1</span>
necessaria in hortis aut aranea in aedibus ad venena ubique<span class =
"tag">2</span> colligenda, quam carnifex in republica. Quin etiam summa
illa suavitas concentus, quam modo avidissime<span class =
"tag">3</span> hausimus, non tamen jucunda exstitisset, nisi dissonum
aliquid ac durum auribus delicatis musicus artificiosissime prius
adhibuisset, quoniam voluptatis ea vis est, ut non modo sine antecedente
dolore non percipiatur, verum etiam fastidium pariat, diutius
continuata. Hanc rerum<span class = "tag">4</span> omnium
contrarietatem, ab immortali Deo mirabili sapientia temperatam, his
versibus studimus imitari:</p>

<div class = "couplet close">
Creator orbis omnium ter maxime,<br />
Ter optime coeli parens,</div>
<div class="couplet">
Qui mundi temperas vicissitudines,<br />
Dans justa rebus pondera,</div>
<div class="couplet">
Et qui metiris singula suis modis<br />
Numero, ratione, tempore,</div>
<div class="couplet">
Qui vinculo non dissolubili duas<br />
Ubicunque res contrarias</div>
<div class="couplet">
Connectis admirabili prudentia,<br />
Salutes singulis parans,</div>

<span class="pagenum">115</span>

<div class="couplet">
Qui discrepantibus sonis ac vocibus<br />
Melodiam contemperans,</div>
<div class="couplet">
Sed eruditis<span class = "tag">5</span> auribus gratissimam,<br />
Mederis aegritudini,</div>
<div class="couplet">
Qui fervidis admicuisti frigida,<br />
Et aridis humentia<span class = "tag">6</span>,</div>
<div class="couplet">
Acerba lenioribus, doloribus<br />
Suavitatem proximam,</div>
<div class="couplet">
Tenebras lumini, quietem motui,<br />
Adversa rebus prosperis,</div>
<div class="couplet">
Qui siderum coelestium cursus ratos<br />
Ab ortu versus occidens,</div>
<div class="couplet">
Ab occidente versus ortum dirigis,<br />
Contrariis moventibus,</div>
<div class="couplet">
Qui jungis antipathiam consensui,<br />
Amica<span class = "tag">7</span> tetris hostibus:</div>
<div class="couplet">
Haec hujus<span class = "tag">8</span> orbis maxima<span class =
"tag">9</span> concordia<br />
Discors salutem continet.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>undique</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>suavissime</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>vero</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>crudis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>humectantia</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Animam</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>maximi</i>.</div>

<p>
TORALBA: At ne in republica quidem virorum illustrium justitia,
integritas aut virtus ulla perciperetur, ni flagitiosi aliquot bonis
confusi, sani furiosis, fortes ignavis, divites egentibus, nobilibus
infames, iisdem moenibus ac tectis continerentur, modo mala, si tamen
usquam sunt, bonis imbecilliora sint. Quin etiam hae disputationes, quas
instituit Coronaeus, nullam utilitatem aut voluptatem allaturae essent,
nisi contrariis argumentis ac rationibus splendescerent.</p>

<p>
SENAMUS: Non intelligo, quam ob rem civitas non sit beatior futura, quae
omnes improbos exegerit, quam quae sceleratos aliquot<span class =
"tag">1</span> restare velit<span class = "tag">2</span>? aut cur<span
class = "tag">3</span> isto modo discordia concors esse possit, cum
nullum ad civium et amicorum concordiam sempiternam vinculum arctius
esse queat, quam in caritate mutua rerum divinarum ac humanarum summa
consensio et voluntas.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>aliquos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>voluit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>an</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ista quidem est ficta verbis M. Tullii<span class =
"tag">1</span> sententia, quam suis ipsis factis oppugnavit, ut minus
quaerendum sit, quid sentiat, cum appareat, quid fecerit. Quis<span
class = "tag">2</span> enim Epicuraeos magis coluit, quam Atticus? Cui
tamen mortalium Cicero magis amicus, quam Attico, extitit unquam? At
nihilominus Cicero sectam Academicorum secutus est, quamdiu vixit,
Epicuraeos scriptis omnibus<span class = "tag">3</span> lacerans, quia
nihil difficilius est, quam de sceleratis loquentem abstinere maledicto,
ut Theophrastus dicere solebat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In libro de amicitia.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Quis enim Epicurum calluit,
quam</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnes scriptis</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">116</span>
TORALBA: Pugnabant<span class = "tag">1</span> quidem Academicorum,
Stoicorum, Peripateticorum, Epicuraeorum ac Cynicorum sectae, concordiam
tamen in eadem civitate facile tuebantur, quia contrariae sectae
Epicureorum et Stoicorum mediis ordinibus interjectis Academicorum et
Peripateticorum quasi vinculis quibusdam conjungebantur, alioqui si unum
uni contrarium nullo interjecto medio copuletur, pugna quaedam perpetua
futura<span class = "tag">2</span> sit oportet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>pugnant</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>

<p>
FRIDERICUS: Res omnium mihi difficillima visa est semper<span class =
"tag">1</span>, in tanta opinionum inter se de rebus humanis ac divinis
dissidentium varietate amicitiam colere aut concordiam tueri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis.</div>

<p>
CURTIUS: Aliud est amicitiam colere, aliud concordiam tueri. Nam ut
singularum rerum discrepantiae ad unius universitatis concentum
conspirant, ita quoque singulorum civium inimicitiae universorum
concordiam alunt. Nec Romana civitas tam floruit, quam cum patricii
plebejis, furor tribunitius obsisteret libidini consulari<span class =
"tag">1</span>. Ob id enim M. Cato Censorius jurgia inter servos et
dissidia inter magistratus serere solebat, ne improba conspirationis
fide vel consensu alteri rem privatam, alteri rem publicam
depecularentur. Nec aliter Lycurgus<span class = "tag">2</span>
faciendum decrevit, cum magistratus ac legatos ad eadem munera<span
class = "tag">3</span> accerseret, quos intestinis odiis dissidere
intelligebat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus in Catone.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Plutarchus in Lycurgo.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>munia</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Id quidem in hac republica non gravate admittimus, si<span
class = "tag">1</span> plures sunt ejusdem curationis et muneris
collegae. Nam tertius duos discrepantes inter se ad concordiam cogit,
cum alteri sese conjunxerit. Alioqui periculosum mihi videtur, duobus
adversariis eandem committere curationem. Quamdiu enim M. Crassus vixit,
nulla fuit Pompejum inter et Caesarem discrepantia voluntatum, quoniam
Crassus Caesarem Pompejo quasi media vox facile conciliabat; sed<span
class = "tag">2</span>, Crasso in Chaldaea caeso, ad arma civilia
concursum est a duobus, non secus<span class = "tag">3</span> ac, M.
Lepido de culmine triumvirali dejecto, secutum est civile bellum inter
Antonium et Augustum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>sed</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec quindecim verba in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>aliter</i>.</div>

<p>
SALOMO: Istud quidem assentior in optimatum et populari civitate, sed in
regio dominatu nihil vetat duos adversarios in eodem magistratu
conjungere<span class = "tag">1</span>, quoniam regia potestate facile
coguntur, ut Alexander M. Hephaestionem Cratero nutu solo conciliavit.
Id autem in ipsa natura magis perspicuum fit, quae ipsa antiquissimum
est reipublicae bene constitutae exemplar, non modo elementa contraria,
sed etiam sidera ipsa, atque adeo angelorum dominationes unius divinae
majestatis potestate cohiberi. Itaque Deus solus dicitur pacem in
sedibus excelsis conciliare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>conjugare</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Etiamne inter angelos bella civilia geruntur?</p>

<p>
SALOMO: Ego mundum intelligibilem seu angelicum solo Dei nutu, coelestem
ab angelico, elementarem a coelesti gubernari et superiora inferiorum
<span class="pagenum">117</span>
exemplaria esse statuo. Quod si virtutis certamen<span class =
"tag">1</span> saepe inter optimos duces ac magistratus existit, si
elementa inter se pugnant, si coelestium siderum contrarios motus
videmus, quis dubitet inter angelos etiam intercedere contentiones? Huc
etiam pertinet illa vox angeli ad Danielem<span class = "tag">2</span>:
<i>Princeps regni Persici restitit mihi dies viginti, sed Michael inter
principes mihi praesto fuit.</i> Ita illa Dei vox ad Pharaonem, quam
secretiori sensu daemonum<span class = "tag">3</span> principem
significare<span class = "tag">4</span> diximus<span class =
"tag">5</span>: <i>Excitavi ego te, ut exercerem potestatem meam, ut
nominis mei fama toto terrarum orbe disseminaretur</i><span class =
"tag">6</span>. Igitur inter angelos non nisi virtutum et illustrium
animorum certamen existit: inter homines rarius<span class =
"tag">7</span> virtutes<span class = "tag">8</span> cum virtutibus,
saepe<span class = "tag">9</span> vitia cum virtutibus, etiam vitia cum
vitiis, opinio cum opinione, pietas cum impietate, religio cum
superstitione et religione, saepissime tamen cum superstitione
superstitio ipsa<span class = "tag">10</span> certat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>examen</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Danielis 10,&nbsp;13.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>daemoniorum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>qua ... significari</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Exod. 9, 15. Rom. 9,&nbsp;17.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>dissiparetur</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>varias</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius addit: <i>vero</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>saepius etiam</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>haec ipsa</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Profecto<span class = "tag">1</span> mirum saepe mihi visum
est, in tanta sectarum varietate et multitudine, quantam Epiphanius et
Tertullianus commemorant, i.e. amplius 120 (quanquam Themistius
amplius<span class = "tag">2</span> 250 exstitisse tradit) civitatum
concordiam ullam<span class = "tag">3</span> existere potuisse, cum hac
aetate pro duarum religionum inter Christianos discrepantia tot tantaque
bella, tot civitatum eversiones sequantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>plures</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>unquam</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Nihil in republica perniciosius est, quam cives in duas
factiones scindi<span class = "tag">1</span>, sive de legibus sive de
honoribus sive de religione disputetur, at si plures sint<span class =
"tag">2</span> factiones, nihil est a bello civili metuendum, cum alii
aliis, quasi mediis vocibus intercedentibus, stabilem civitatis<span
class = "tag">3</span> concentum et harmoniam tueantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>civitatum</i>.</div>

<p>
TORALBA: Haec quidem ratio est a musicis modulationibus aptissime
quaesita. Naturalis vero subtilior<span class = "tag">1</span> est, quia
scilicet unum uni tantum, plura eidem contraria per naturam esse non
possunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sublimior</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ob id, opinor, Turcarum et Persarum reges omne genus
religionum in civitatem admittunt ac mirabili concordia cives omnes ac
peregrinos, inter se religionibus discrepantes<span class =
"tag">1</span> et cum republica, conciliant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>discrepantibus</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ego nihil optabilius maximis imperiis ac civitatibus
contingere posse puto, quam ut eisdem sacris et eodem numinis cultu
cives omnes conjungantur. Nec ulla re laudabilior fuit Aratus<span class
= "tag">1</span>, quam quod Achaeorum societatem<span class =
"tag">2</span>, quae trecentas amplius urbes complexa continebat, iisdem
legibus, iisdem religionibus, iisdem institutis, eodem cultu, eadem
jurisdictione,
<span class="pagenum">118</span>
iisdem ponderibus, iisdem mensuris sic assueverat<span class =
"tag">3</span>, ut nihil aliud restaret, quam tot urbes iisdem
moenibus<span class = "tag">4</span> cingi. Atque illud est, opinor,
stabile fundamentum amicitiae, quam Tullius in summa rerum divinarum et
humanarum consensione collocavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Nec ulla res laudabilior fuit Arato</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Polybius l. IV. Plutarchus in Arato.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>assuefecerat</i> vel:
<i>assuefaceret</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>tot vites iisdem moventibus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: An tibi videtur, Friderice, in una et eadem religione Achaeos
conspirare potuisse, qui triginta sex millia<span class = "tag">1</span>
Deorum colebant<span class = "tag">2</span>? num etiam, sacra
Bacchanalia cum Eleusiniorum sacris convenire potuisse?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>tres mille sexcentos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>celebrabant</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Illud quidem optare potius et ab immortali Deo precari quam
sperare debemus, ut una sit et eadem civium unio, una etiam mortalium
omnium de rebus divinis consensio<span class = "tag">1</span>, una
religio modo vera.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>assensio</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ne<span class = "tag">1</span> religio quidem sit, nisi veram
esse dabimus. Quoniam religionum duces ac pontifices, quos veteres
Graeci <span title = "Greek: mustagôgous">μυσταγωγοὺς</span> appellant,
tantis inter se dissidiis pugnant, ut nemo constituere possit, quae ex
omnibus vera sit, num praestabilius est, omnes omnium religiones in
civitatem publice admitti, ut in imperiis maximis Turcarum et Persarum
videmus, quam ullam excludere? Nam si quaerimus, quid sit, quam ob rem
Graeci, Latini, Barbari nullam de religionibus controversiam olim
habuerint, non aliam comperiemus rationem, opinor, quam omnium in
omnibus religionibus conspirationem et consensum.</p>

<p>
SALOMO: Excipiendi sunt Ebraei, qui ab omnibus populis quodammodo
segregati Deum aeternum soli adorabant, caetera numina exsecrabantur.
Item Chaldaei omnia templa Deorum funditus evertebant, quod impium
judicarent, Deos templorum angustiis concludere velle.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Nec</i>.</div>

<p>
SENAMUS: At Ebraei paene soli ex omnibus populis civitatum et imperiorum
concordiam mihi conturbasse videntur. Nam cum Antiochus Nobilis,
Hierosolyma expugnata, Diis sacra faceret, Judaei principem
exsecrabantur. At ille ira accensus, quod se impium judicarent, ad sacra
Deorum gentilium<span class = "tag">1</span>, acerbissimis propositis
suppliciis, Judaeos adegit. Inde finitimarum<span class = "tag">2</span>
gentium tanta odia in seipsos excitarunt, ut ad unius gentis
internecionem omnes conjurasse viderentur. Scribit enim Celsus<span
class = "tag">3</span>, Christianos ac Judaeos, de suis Diis nimis
arroganter statuentes, omnia populorum numina contemsisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>gentium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>finiti more</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Origenes lib. III. contra Celsum.</div>

<p>
FRIDERICUS: Qui religionum discrepantium varietatem admittit, verae
religionis eversionem moliri videtur. Et quidem apposite Proclus
scribit: <span title =
"Greek: apeirian anairein ton theon, kai polytheotêta">ἀπειρίαν
ἀναιρεῖν τὸν θεὸν, καὶ πολυθεότητα</span> nihil
<span title = "Greek: apo tês atheotêtos">ἀπὸ τῆς ἀθεότητος</span>
differre. Quis enim simul Deum ac daemonem colere possit, cum alter
alteri tam contrarius sit?</p>

<p>
<span class="pagenum">119</span>
SENAMUS: Superius Toralba demonstravit, Deo nihil contrarium esse posse,
quia etiam daemones sunt ministri obsequentissimi divinae majestatis.
Quid enim<span class = "tag">1</span> vetat, servum non quidem ut
dominum, sed ut domini legatum aut nuncium revereri? Quid item
vetat<span class = "tag">2</span>, duo<span class = "tag">3</span>
numina alterum quidem ne noceat, alterum ut prosit obsecrari<span class
= "tag">4</span>? Ob id enim Opuntii duos pontifices habuere, quorum
alter Diis, alter daemonibus sacrificabat<span class = "tag">5</span>.
Nec Romani beneficos tantum Deos, Jovem inquam, Martem, Dianam, sed
etiam eos qui nocere dicebantur, puta Robigum<span class =
"tag">6</span>, Febrim, Paventiam, Occasionem, Invidiam ceterosque Deos
averruncatores sive <span title =
"Greek: alexikakous">ἀλεξικακοὺς</span> summa veneratione
prosequebantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vetet</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Deo</i>, vel: <i>dico</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>obsecrare</i>, vel: <i>observare</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Plutarchus in apophthegm.&mdash;Alii legunt:
<i>sacrificaret</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>Rubiginem</i>.</div>

<p>
SALOMO: Hic certe Graecorum et Latinorum prudentiam desidero; quos enim
Deos mares Graeci <span title =
"Greek: phthonon, kairon, phobon">φθόνον, καίρον, φόβον</span>
statuere, Latini sexu et habitu
foemineo Deas fecerunt, scilicet Invidiam, Occasionem, Paventiam. At
lege divina nihil sanctius cautum videmus, quam ne Deos peregrinos
metuamus, cum nec obesse cuiquam nec prodesse queant, ac propterea
saepissime legimus<span class = "tag">1</span>, nullam mortalibus nisi
ab uno immortali Deo calamitatem impendere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Genes. 35. Proverb. 29. Exod. 20. Judic. 10. Deuter. 10 et 32.
3 Regum 9 et 21. Jesaiae 43. Jerem. 11. Amos 3. Jon. 3. Mich. 1. Baruch.
1.</div>

<p>
SENAMUS: In tanta religionum quas videmus multitudine alterum fieri
potest, ut earum nulla, alterum non potest, ut earum plus quam una vera
sit; ac usquequaque pontificibus omnium religionum capitali odio inter
se discrepantibus, tutius est omnes admittere, quam de multis unam, quae
forsitan falsa sit, optare aut eam, quae omnium verissima sit, excludere
velle.</p>

<p>
OCTAVIUS: At nec<span class = "tag">1</span> principibus nec
magistratibus tutum est, religiones diuturno consensu receptas et quae
radices altius egerunt, evellere<span class = "tag">2</span> conari. Nam
cum Thomas<span class = "tag">3</span> et Constantinus VI., uterque
Graecorum imperator, statuas de templis omnibus praecipiter deturbarent,
crudelissime caesi sunt, alter a matre, alter a populo in ipso Sophiae
templo. Itaque Valens, Theodosius M., Valentinianus, Jovianus,
Theodoricus Arianorum sectam longe lateque fusam prohibere non modo
noluerunt, verum etiam edictis publicis permiserunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> <i>Ac ne</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>convellere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Themas</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si<span class = "tag">1</span> sanctis Romanorum aedilibus
datum negotium est, ne quae religio peregrina in urbem admitteretur, neu
qui Dii alio quam patrio modo colerentur, quanto diligentius id a
Christianis principibus curari oportet?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Additur alibi: <i>veteri</i>, vel: <i>veterum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: At ne Romani quidem suorum edictorum constantiam tueri
potuerunt, cum sacra Isidis, Osiridis, Annubis, Apis, Aesculapii,
Cybeles matris Deorum in urbem reciperent. Ac postremo M. Agrippa
templum a se
<span class="pagenum">120</span>
constructum, quod omnium Deorum numinibus consecrarat, <span title =
"Greek: pantheon">πάνθεον</span> appellavit. Quod quidem unum ex omnibus
antiquorum fanis Romae reliquum esse videmus, a Bonifacio III. Pontifice
Maximo Divis omnibus consecratum. Ita quoque Athenienses aras frequentes
<span title = "Greek: agnôstôn theôn">ἀγνώστων θεῶν</span> habuere, ut
Pausanias in Atticis et Paulus<span class = "tag">1</span> ipse in
concione ad populum Atheniensem comprobavit, ut vero Deo, quem
ignorabant, quoquo modo sacra fierent. Sic enim veteres illi statuebant,
mundum hunc Deorum plenissimum esse, cum locis omnibus admiranda numina
divinitatis contuerentur, ut non dubitarent exclamare: Jovis omnia
plena! et quidem pleni sunt coeli, plena est terra majestatis gloriae
divinae. Quum enim Seneca<span class = "tag">2</span> quaereret: quid
est Deus? Totum quod vides et quod non vides. Plinius<span class =
"tag">3</span> vero mundum ipsum universum appellat numen aeternum; ob
id enim existimo priscos illos homines, cum virtutibus templa dicarent,
justitiae<span class = "tag">4</span> inquam, fortitudini<span class =
"tag">5</span>, paci<span class = "tag">6</span>, spei<span class =
"tag">7</span>, fidei<span class = "tag">8</span>, pudicitiae<span class
= "tag">9</span>, concordiae<span class = "tag">10</span>, saluti<span
class = "tag">11</span>, pietati<span class = "tag">12</span>,
honori<span class = "tag">13</span>, veritati<span class =
"tag">14</span>, providentiae<span class = "tag">15</span>, menti<span
class = "tag">16</span>, clementiae<span class = "tag">17</span>,
misericordiae<span class = "tag">18</span>, felicitati<span class =
"tag">19</span>, liberalitati<span class = "tag">20</span>, famae<span
class = "tag">21</span>, aeternitati<span class = "tag">22</span>,
virtutes immortalis Dei mortalibus ubique ad intuendum ac imitandum
proposuisse, ut a vitiis declinarent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Actorum XVII.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib. 1. quaest. natur.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Hist. natur. l. 2, c.&nbsp;1.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Pollux voce <span title = "Greek: dikê">δίκη</span>.
Chrysippus in libro <span title = "Greek: peri kallous">περὶ
κάλλους</span>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Plutarchus in quaest.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Plinius, Seneca, Plutarchus in Timone.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Livius lib. 1 et 4. dec.&nbsp;3.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Plinius lib. 85. Cicero de officiis.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Festus in verbo Pudicitia.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Augustinus l. 5. de civ.&nbsp;Dei.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Livius l.&nbsp;X.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Plinius 7,&nbsp;36.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Plutarchus in quaest.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Idem ib.&nbsp;12.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Cicero de natura Deorum l.&nbsp;2.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Ovidius in Fastis.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Plutarchus in Caesare.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Pausanias in Atticis.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Plinius l.&nbsp;35.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Diogen. l.&nbsp;3.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Pausanias in Atticis.&nbsp;
<b>22.</b>&nbsp;Augustinus l. 6 de civ. Dei.</div>

<p>
CURTIUS: Argute quidem Senamus, sed cur vitia superiora<span class =
"tag">1</span> pro Diis habuerunt? Cur pecuniae templum, cur edusae vel
eduliae, cur potanae, <ins class = "correction" title =
"text reads ‘volupiae’">voluptiae</ins><span class = "tag">2</span>,
libertinae<span class = "tag">3</span>, Veneri, Priapo, nisi ut eduliis,
potibus, voluptate, libidine, stupris, majore licentia, quasi Diis
concedentibus, abuterentur? Omitto febrim, furinam, lavernam, risum,
luxuriam, impudentiam ac teterrimi foetoris Deam Memphitim. Praetermitto
Deos omnium aedium partibus ac locis constitutos<span class =
"tag">4</span>. Praeterea Joves trecentos, qui nomina pro eujuscunque
voluntate sortiebantur, et innumerabilium Deorum populos ad serpentes
usque, quos omnes Deos Deasque M. Agrippa una conclusit et eadem
aede.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>superi omnia</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>voluptati</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>libertati</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>consecratos</i>.</div>

<p>
SALOMO: Praestabilius fuisset, Deum aeternum ab illa Deorum inanium
societate longissime segregare, quam illis<span class = "tag">1</span>
aggregare. Quid enim aliud est, quam sacratissima quaeque profanis
conspurcare? Ob id enim populus Dei, in terram sanctiorem<span class =
"tag">2</span> quasi in bonorum possessionem secundum divinas tabulas
missus, omnium inanium ac fictilium<span class = "tag">3</span> Deorum
fana, statuas,
<span class="pagenum">121</span>
altaria, lucos, solo aequare jussus est. At<span class = "tag">4</span>
ne arcam quidem foederis Deus ipse passus est Dagonis statuae contagione
contaminari, sed bis dejectam<span class = "tag">5</span> et confractam
statuam sacerdotes Palaestinae viderunt, cum proxime arcam
collocassent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>illi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanctorum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>fictitiorum</i> vel: <i>futilium</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ac</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>disjectam</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Profecto et hi et M. Agrippa jura sacrorum violabant, neque
enim fas erat, duobus Diis idem fanum consecrare. Nam cum M. Marcellus
templum Honori simul et Virtuti dedicasset, Romanorum pontifices
intercesserunt, ne sacra utriusque Dei confunderentur. Itaque templum
illud medio pariete dividi jusserunt, sic tamen, ut non ante pateret ad
templum Honoris aditus, nisi patefacta Virtutis porta<span class =
"tag">1</span>; quanto minus id ferendum est in aeterni Dei cultu!</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>nisi per patefactas Virtutis portas</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Sacrorum quidem confusionem abhorrere debemus, sed Turcarum et
Persarum atque adeo superioris Asiae et Africae reges ab Homaro II.,
Homari I. pontificis maximi inter Ismaëlitas legato, tum etiam ab
Helthero<span class = "tag">1</span> clarissimo theologo sic instituti
ac imbuti sunt, ut homines omnes immortali Deo gratos fore
arbitrarentur, si pura mente suum quisque numen revereatur<span class =
"tag">2</span>, tametsi qualem Deum habere oporteat, penitus ignoret:
quoniam rerum omnium agendarum fontem judicant in voluntatis impetu ac
mente ipsa collocari oportere, cujus integritatem ac puritatem Deus
aequissimus semper intueatur. In qua sententia video fuisse non
modo<span class = "tag">3</span> Ismaëlitarum, sed etiam Christianorum
theologos. Sic enim Thomas Aquinas<span class = "tag">4</span>: Quando,
inquit, ratio errans statuit aliquid ut praeceptum Dei, tunc perinde est
contemnere dictamen rationis ac Dei jussa; quod ante D. Augustinus<span
class = "tag">5</span> confirmarat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Helhari</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>revereretur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>modo</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Lib. II. quaest. 19 ad art.&nbsp;5.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;In libro retractationum.</div>

<p>
CURTIUS: Assentior illud quidem, tantam esse vim in ipsa voluntate ad
hominum actiones dijudicandas, ut qui, quem nollet, occidit, sit
illius<span class = "tag">1</span> caedis innocens et qui, quem conatus
est, occidere non potuit, ut sicarius teneatur. Num tamen propterea
judicabimus, omnes actiones, quae a recta sinceraque voluntate
proficiscantur, rectas esse? Profecto verae pietatis ac impietatis
perturbatio summa sequeretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ille</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Num vobis videtur Scaevola, qui Porsennam regem interficere
conatus legatum ejus interemit, proinde teneri ac si regem
interfecisset?</p>

<p>
CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Id quidem nemini dubium est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest haec Curtii et Senami utraque interlocutio in aliis
codicibus.</div>

<p>
SENAMUS: Quis igitur dubitet, Scaevolam si regios honores bona fide
legato quasi regi et quidem eo spectante exhibuisset, eadem praemia
meruisse, ac si in regem ipsum contulisset? Idem si quis faciat erga Dei
legatos ac nuncios, ut quos creatori debuit.</p>

<p>
<span class="pagenum">122</span>
CURTIUS: Ita quidem si justam erroris causam habuisset.</p>

<p>
SENAMUS: Idem si faciat erga Dei legatos ac nuncios, quosque creatori
debuit honores, ad servum ipsius (errore non simulato) detulerit, cur
non in eadem causa sit et idem<span class = "tag">1</span> praemium
mereatur, ac si Deo immortali detulisset<span class = "tag">2</span>?
Legimus, Aegyptias obstetrices amplissima praemia tulisse, cum
crudelia<span class = "tag">3</span> Pharaonis jussa mendacio salutari
elusissent, quia Deum metuerant<span class = "tag">4</span>. At non
alium Deum metuebant aut colebant, quam Apim bovem, cujus ne Israëlitae
quidem lata lege oblivisci potuerant. Nam cum Pharao juberet, Israëlitas
Deum suum in Aegypto colere, illud reposuit Moses: Non posse illic sacra
fieri Deo, quem Aegyptii exsecrabantur, ac periculum impendere
Israëlitis, ne ab Aegyptiis lapidibus obruerentur. Deus igitur misertus
est obstetricum, quae bovem adorabant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quidem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>decrevisset</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>crudelis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>metuerunt</i>.</div>

<p>
SALOMO: Aliud est, recte factis praemia tribuere, aliud, errore admissa
peccata excusare. Nam qui Deum colit, huic praemia tribuuntur, tametsi
officio nulla merces debeatur. Qui vero solem adorat, justo ducitur
errore (si justus error esse potest<span class = "tag">1</span>) in ea
causa esse<span class = "tag">2</span>, ut non modo veniat excusandus,
sed etiam praemia mereatur, quoniam erga Deum voluisse sat est, ut
praemia consequaris<span class = "tag">3</span>, tametsi quod velles
praestare non potueris. Rectam igitur voluntatem ac numinis metum Deus
optimus remuneratur, non propterea<span class = "tag">4</span> tamen
recte fecisse dicitur<span class = "tag">5</span>, qui statuam colit,
quoniam pietas gentium non<span class = "tag">6</span> impietas erga
Deum, ut sapienter Salomo scribit. Neque vero Ismaëlitae, qui omnes
omnium religiones in civitatem distinctis<span class = "tag">7</span>
templis admittunt, propterea suam deserunt nec sine impietate quisquam
pluribus religionibus inter se discrepantibus uti potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>possit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>consequatur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>dicetur</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>est</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>discretis</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Alexander Severus fortissimus imperator ac religiosissimus
fuisse dicitur. Is tamen Abrahamum, Orpheum, Herculem, Christum in
Larario pro Diis Penatibus colebat et quidem bona fide, cum<span class =
"tag">1</span> summam integritatis laudem omnium scriptorum judicio
tulerit. Cum igitur Judaeos, paganos et Christianos de summa religionis
dissidere perciperet, maluit omnes omnium religiones amplecti, quam
repudians ad numinis contemptum quemquam excitare atque ista ratione non
modo singulos, sed universos inter se cum republica summa pietatis ac
caritatis consensione conjunxit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nec</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ista quidem integritatis ac prudentiae laus est, non pietatis,
sine qua tamen nullus virtutibus locus esse potest.</p>

<p>
OCTAVIUS: Si nullus virtuti sine vera religione locus esset, cur Jonas
legatus a Deo missus ad Ninivitas veram religionem non promulgare nisus
est<span class = "tag">1</span>? Neque enim siderum ac statuarum cultum
deserere jussit, aut leges divinas rejectis idolis amplecti, sed
excidium tantae civitatis brevi futurum.
<span class="pagenum">123</span>
Qua voce principes<span class = "tag">2</span> ac magistratus perterriti
jejunia, supplicationes, poenitentiam indixerunt. <i>Et vidit Deus</i>,
inquit propheta<span class = "tag">3</span>, <i>quod a flagitiis
abstinerent et misertus est illorum, ne calamitatem, quam decreverat,
inferret.</i> Illud etiam animadversione dignum, quod princeps edicto
rationem subjiciens: <i>Quis</i>, inquit, <i>affirmare audeat, num<span
class = "tag">4</span> Deus nostri miserturus sit?</i> At pro Deo
Mithram sive Bahalem colebant, Deum tamen aeternum flexerunt<span class
= "tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>pervulgare visus est</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>princeps</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jonas 3,&nbsp;10.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quin</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>flexerint</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Poenitentia quidem scelerum praeteritorum ac jejuniis
propitium habuere<span class = "tag">1</span> creatorem, non cultu
Solis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>habuerant</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Nisi gentium sacra aeterno Deo grata fuissent, cur neglectis
sacris frugum calamitate, morbis popularibus, bellorum offensionibus
populi conflictarentur? Cur item eos, qui summa sollicitudine<span class
= "tag">1</span> sacra Deorum procurarent<span class = "tag">2</span>,
qui<span class = "tag">3</span> mortuos homines ac statuas colerent,
videmus imperiis, honoribus, victoriis, summa rerum omnium affluentia
fuisse cumulatos? Et quidem Polybius<span class = "tag">4</span>
scribit, Romanorum imperium nulla re magis quam religione crevisse. Quod
M. Tullius diserte affirmans: <i>Majores</i>, inquit, <i>nostri nec
robore Gallos, nec multitudine Hispanos, nec artibus Graecos, nec
calliditate Poenos, nec sensu naturali<span class = "tag">5</span>
Italos, sed religionis ac Deorum metu freti ac sacrorum cultu
superarunt.</i> Quid Papinianus, Deus Jurisconsultorum: Summa ratio est,
inquit, quae pro religione facit, quae Deorum sacra, cum fieri
desiissent, exoriente religione Christiana, civitates ac respublicas
toto terrarum orbe ingentibus calamitatibus conflictari coeperunt, ut
Graecos et Latinos acerbissimas querelas numini<span class =
"tag">6</span> Christiano objecisse scribat<span class = "tag">7</span>
Justinus. Quam quidem criminationem ut dilueret Augustinus, libros de
civitate Dei scripsisse fertur, non aliam ob causam, quam ut a gravi
illa<span class = "tag">8</span> contumelia sive vera sive falsa
Christianos vindicaret, quibus Deorum omnium contemtus objiciebatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>solitudine</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>provocarent</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec sex sequentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Libro 6 de milit. ac domest. Rom. disciplina.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>nativo</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>nomini</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>scribit</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>ista</i>.</div>

<p>
SALOMO: Eadem haec fuit Israëlitarum, qui duce Jeroboamo aeterni Dei
cultum deseruerant, querela: Ex quo sideribus ac coelestibus illis
luminibus sacra facere destitimus, ab omni felicitate deserti,
calamitates ac miserias ingentes pertulimus. Gravius etiam argumentum
est, quod qui sacra Deorum diripuerant, calamitosos exitus semper
habuerunt. Neque enim solus Luc. Flaccus, Antiochus Nobilis, Menelaus,
M. Crassus, Herodes, Gabinius, qui sacratum aeterno Deo Hierosolymis
aurum expilaverat, sed etiam Q. Caepio<span class = "tag">1</span>
consul, Brennus, sacrilegi Phocenses, Achas caeterique, qui templa
daemonum diripuere, funestissimis casibus perierunt. Inde aurum
Tholosanum veterum<span class = "tag">2</span> proverbio usurpatum.
<span class="pagenum">124</span>
SENAMUS: Lege divina<span class = "tag">3</span> sanctissime cavetur, ne
quicquam idolis dicatum detrahatur<span class = "tag">4</span>, capitali
poena subjecta, vel quia idolo quasi vero Deo sacratum sit, vel quia
daemones ultores res suas a furibus ubique<span class = "tag">5</span>
vindicant et condicunt, vel quia idolorum furtum faciunt interdum ut pro
Diis laribus colantur<span class = "tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Scipio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>veteribus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deuteron. 7. Levitic. 27. Josuae&nbsp;7.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>distrahatur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice; alii legunt: <i>sibi</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Genes. 31. Judic. 19.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ego quidem sic statuo, eum qui et<span class = "tag">1</span>
veram religionem et falsa numina, quae pro veris habentur<span class =
"tag">2</span>, contemnit, summa impietate obligari, qualem fuisse
accepimus Caligulam Augustum<span class = "tag">3</span>, qui Jovi
statori contumelias<span class = "tag">4</span> in aurem insusurrabat.
Idem tamen, cum tonaret, antra metu perterritus subire solebat, et cum
Vestae simulacrum deosculandum posceret<span class = "tag">5</span>, ad
terram<span class = "tag">6</span> allidebat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>nec</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>habet</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Suetonius in Caligula.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>contumeliam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>peteret</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>solum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Id quidem usitatum est sortilegis omnibus, qui<span class =
"tag">1</span> hostias exadoratas<span class = "tag">2</span> verbis
ritualibus proculcant aut rubetas eo cibo pascunt aut imagines Christi
sagittis feriunt, quasi Deum, quem etiam Deum esse arbitrantur,
violaturi, idque se facere ac fecisse confitentur, a daemonibus
persuasi. Nec daemones id suaderent, nisi plane intelligerent,
sortilegos arbitrari, hostias illas Deos esse<span class =
"tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>exadorta</i>, vel: <i>consecratas</i>, vel:
<i>exadorea</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ita omnes.</div>

<p>
SENAMUS: Quis igitur dubitet, etiam Deo gratam esse religionem
paganorum, cujus contemtum daemones ipsi suadere et omnium religionum
eversionem moliri conantur<span class = "tag">1</span>?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>conentur</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Illud omnibus persuasum esse opinor<span class =
"tag">1</span>, multo praestabilius esse falsam, quam nullam habere
religionem, ut in omnibus rerum publicarum gentibus nullum perniciosius
est <span title = "Greek: anarchia">ἀναρχία</span>, in qua nemo imperat,
nemo paret, nulla praemia bonis, nulla supplicia peccatis<span class =
"tag">2</span> irrogantur. Sic nulla est tanta superstitio, quae metu
divini numinis improbos in officio continere et naturae lege quodammodo
tueri<span class = "tag">3</span> non possit, cum praemia bonis,
supplicia peccatis irrogari divino judicio persuasum habeant. Et in eo
quidem capite<span class = "tag">4</span> Epicurus inexpiabile scelus
admisit, quod omnem divini numinis metum radicitus evellere conatus, ad
peccandi licentiam aditus omnes aperire videatur. Itaque
Narsingarum<span class = "tag">5</span> Indiae pontifices Deorum ac
daemonum statuas aspectu terribiles ac monstrosissimas in templis
collocare solent, ut modis omnibus improbi ab injuriosa facinorosaque
vita numinis terrore prohibeantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>est, opinor</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sceleratis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>continere</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Et quidem in eo capitalis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Marsingarum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si demus, eos qui falsam religionem colunt, justo errore
excusari, quisnam<span class = "tag">1</span> erroris justam causam
impietati obtendere<span class = "tag">2</span> jure
<span class="pagenum">125</span>
queat, cum servus ignavus perinde ut conscius voluntatis, qui jussa
domini non impleverit, vapulaturus sit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quis non</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>obtrudere</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ita quidem, si Lucae verbis assentiamur, sed quis adeo iniquus
judex erit, tam crudelis tyrannus, qui principis edicta, quae subditis
abdita fuere, violantes<span class = "tag">1</span> capite plectere
velit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>violenter</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Si promulgatis legibus humanis omnes obligantur, nec juris
ignorantia quenquam excusat<span class = "tag">1</span>, quis divina
lege<span class = "tag">2</span> toto terrarum orbe toties ac tam diu
promulgata ignorantiam excuset?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quisquam excusatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinae legis ... promulgatae</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Quodsi leges legibus contrariae sunt et legumlatores
legumlatoribus<span class = "tag">1</span> hostes, religio religioni,
pontifices pontificibus pugnantes, quid miseri subditi facient, cum in
sectas alii alias distrahantur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>legumlatorum</i>.</div>

<p>
TORALBA: In tanta legum ac religionum inter se dissidentium varietate
statuendum<span class = "tag">1</span> est, quae sit vera religio, qua
re comperta etiam illud exploratum et compertum erit, quisnam
ignorantiam aut animi morbum excusare poterit<span class =
"tag">2</span>?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>scrutandum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>possit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quis dubitet veram vel potius solam religionem esse
Christianam?</p>

<p>
OCTAVIUS: Totus fere terrarum orbis, Asia quanta est, Africa pene tota,
magna pars Europae ex infinita sectarum diversitate<span class =
"tag">1</span>, quam quisque adamaverit, eandem omnium
formosissimam<span class = "tag">2</span> ac praestantissimam esse
arbitratur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>et infinitae sectarum varietates</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fortissimam</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Non populorum multitudine optimum religionis genus, sed
veritatis ponderibus, quae Deus ipse praescripsit, exigere oportet:
hominis enim proprium est opinari, Dei vero scire<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>serviri</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Quoniam in disputationem de religionibus<span class =
"tag">1</span> sensim delapsi videmur<span class = "tag">2</span>,
priusquam longius progrediamur, explicanda quaestio nobis est, hesterno
die proposita: an scilicet viro bono de religionibus disputare
liceat?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>religione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sumus</i>.</div>

<p>
TORALBA: Mihi quidem Plato<span class = "tag">1</span> sapienter dixisse
videtur: parentem universitatis invenire difficile est et cum inveneris
pervulgare nefas: <span title =
"Greek: ton men oun patera tou pantos heurein te ergon kai heuronta eis panta adunaton legein">τὸν
μὲν οὖν πατέρα τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντα ἀδυνατὸν
λέγειν</span>: non quia nefarium sit, ut plerique Tullium Platonis
interpretem voluisse arbitrantur, sed ne minus latine redderet <span
title = "Greek: to adunaton">τὸ ἀδύνατον</span> impossibile, ut eodem
sensu Horatius: <i>Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi
finem Dî dederint</i>, quia vulgus rerum sublimium splendorem oculis
caligantibus ferre non potest, aut si quis acutius videat, nullius tamen
est tanta vis eloquentiae, ut divinae majestatis arcana complectatur,
sed multa peccari<span class = "tag">2</span> necesse est. Ac propterea
Plato<span class = "tag">3</span>, cum de angelis, quos ubique
<span class="pagenum">126</span>
Deos appellat, quaestio incidisset: Per Deos, inquit, quaestionem de
Diis cohibeamus, de iis enim loqui metuo. Itaque praestabilius<span
class = "tag">4</span> est, omnino tacere, quam temere de re omnium
sacratissima<span class = "tag">5</span> aut non satis pro dignitate
disputare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In Timaeo.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>precari</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In Cratylo.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>probabilius</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>sanctissima</i>.</div>

<p>
SALOMO: Mihi quoque de religione<span class = "tag">1</span> sermonem
serere, periculosum semper visum est, tum quia de Deo aliter quam pro
dignitate loqui, grave scelus est, tum quia nefas est, cuiquam pietatis
opinionem, qualiscunque etiam sit, eripere, aut religionem cujusquam
argumentis in dubium vocare, nisi melius quiddam te<span class =
"tag">2</span> persuasurum<span class = "tag">3</span> confidas. Omitto
illud, quod multis exitio fuit, cum alios de suscepta religione
deturbare conarentur, neque id praestare potuissent. Cujus rei cum multa
sint exempla, tum vero nullum gravius, quam Flori, Judaeae praesidis,
quem nostrae gentis pontifex maximus jure amicitiae cum ad unius aeterni
Dei cultum pertrahere et ab inanibus idolis revocare conaretur neque id
persuadere potuisset, capitales inimicitias cum potente adversario
contraxit, unde gens nostra tot ac tantis bellis postea conflictari
coepit, ut amissa libertate ac sedibus avorum, durissima servitute a
Romanis opprimeretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>religionibus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>nisi me quiddam a te</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>persuasum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ut religio nova melior ac verior sit vetere, non tamen
evulganda mihi videtur, quia non tantum utilitatis allatura videtur nova
religio, quantum ex ipsius novitatis contemtu detrahitur de pietate
veteri, aut certe de mortalibus necessario numinis metu. Ut si quis
aedificii sua vetustate caduci lapides angulares mutare velit, temere
fecerit. Illud<span class = "tag">1</span> etiam periculosius, quod
mutationem religionis sequatur<span class = "tag">2</span>, fere
conversio ac miserandi rerum publicarum exitus, gravissima bella,
graviores etiam calamitates a popularibus morbis, a daemonum
vexatione.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Id</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sequitur</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Haec certe mutationem religionis incommoda publica fere
sequuntur, cujus rei causas non satis perspectas habeo.</p>

<p>
OCTAVIUS: An quia vetere religione de mentibus hominum detracta et novae
religionis nondum insitae<span class = "tag">1</span> contemtu homines
verum inter et falsum ambigere ac pietatem omnem ex animis eruere
consueverunt? Tunc enim a daemonibus exerceri ac obsideri solent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>invitae</i>.</div>

<p>
SALOMO: In ea dubitatione nullum est efficacius amuletum, quam precibus
assiduis ab immortali Deo<span class = "tag">1</span> petere, ut in
rectum iter deducamur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Vulgo quidem colloquia de religione suscepta ac probata
disputationis in modum serere, non minus periculosum, quam perniciosum,
nisi quis divina potestate, ut Moses, aut armis, ut Muhammedes, plebem
renitentem cogere vi possit. Sed inter eruditos privatim res divinas
ingerere et explicare, fructuosissimum semper judicavi, quomodo
Salomonem nostrum in eam disputationem saepe ante pertrahere sum
conatus, nec potui
<span class="pagenum">127</span>
tamen, nisi forsitan metuit, ut de suscepta religione discedere<span
class = "tag">1</span> cogatur. Sic enim aspides ajunt utramque aurem
obturare, quo minus magorum illecebris capiantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>decedere</i>.</div>

<p>
Cum ad haec Salomo vultu demisso<span class = "tag">1</span> nihil
respondisset, quamquam sperabatur, TORALBA rupto silentio: Verius est,
inquit, Salomonem a disputationibus de religione abhorrere, cum propter
eas causas, quas aperuit, tum etiam ne vel avorum religionem ejurare
videatur, si defensionem deserat, vel in offensionem cujusquam incurrat,
si pertinacius illam tueri vellet<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>velit</i>, vel: <i>debeat</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Quis in tanta voluntatum ac animorum conjunctione, quantam
inter nos videmus, offensionem deserendo dare aut accipere possit? Illud
quidem pro Salomone spondeo ac promitto, summam omnibus tum eruditionem,
tum oblectationem sua oratione semper allaturum, nec quicquam gratius
mihi futurum, quam ut inter nos summa quisque libertate de religionibus
disserendo fruatur. Age igitur, Salomo, ut quae mente concepisti ac
parturis, libere parias.</p>

<p>
SALOMO: Ista quidem vis est. Nam quid refert, qua me ratione
cogatis<span class = "tag">1</span>, cum aut ingratus sim, si de vestra
erga me benevolentia dubitem, aut iniquus, si metuam argumentorum vi de
sententia cadere<span class = "tag">2</span>. Sed profecto nostris
legibus ac moribus de religione disputare prohibemur. Majores quidem
nostri synagogas publicas ac scholas religionis instituerunt, in quibus
leges divinas diserte legere atque omni aetati ac sexui interpretari
solent. Etenim in majorum commentariis legimus, Hierosolymam scholas 481
olim habuisse<span class = "tag">3</span>; nusquam tamen de religione
disputare cuiquam licebat, ne leges divinae in dubium vocari viderentur.
Nam quaecunque disputantur, in opinionem cadunt; opinio autem verum
inter et falsum ambigit, dubitatio rursus impietatis opinionem parit. Et
quemadmodum nihil ineptius est, quam geometros suadere aut oratorum<span
class = "tag">4</span> dicendi copia<span class = "tag">5</span>
demonstrare velle: ita nihil perniciosius mihi videtur, quam ea, quae
omnibus demonstrationibus certiora esse debeant et quibus salutis
fundamenta nitantur, dubia disputatione concutere conari. Et quidem
memini legisse me in Justini Martyris dialogo cum Tryphone Judaeo, quem
adeo imperitum et ineptum fingit, ut me lectionis et ineptiarum
scriptoris<span class = "tag">6</span> valde pigeat (victoriam enim
dialogistes, quasi miles gloriosus in theatro stans, decernit). Uno
tamen loco Tryphonem seipsum objurgantem inducit, quod contra morem
majorum de religione cum illo<span class = "tag">7</span> disputaret.
Tibi vero, Friderice, qui me pietatis officio de sententia dimovere
cupis, magnam debeo gratiam; sed cum aetas ingravescat jam mea, vix est
ut a majoribus insitam mihi religionem ex animo penitus evellere possim.
Ut autem vos a vestra deducam, vetant non modo
<span class="pagenum">128</span>
nostrorum, sed etiam vestrorum pontificum decreta. Quis ergo
disputationis fructus erit? Aut qua mente feretis, si quae sentiam, ut
ratio disputandi postulat, libere dicam? Aut quo animo Deum erga me
futurum sperem, si ejus oracula dissimulatione veri ejurare velim?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>rogatis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>decedere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ut scribit Optatus Afer Milevitanus lib.&nbsp;8.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>oratores</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>cupidine</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipso</i>.</div>

<p>
FREDERICUS: Si rerum divinarum perspicua veritas tam clara tibi est,
Salomo, non video, cur metuere debeas, veris ac perspicuis argumentis
cedere.</p>

<p>
SALOMO: Veritati quidem semper cessi, sed utcunque me cogatis<span class
= "tag">1</span>, iniquo Marte certabitur, si vobis omnibus obsistere
velim. Nec acerbius quicquam mihi contingere<span class = "tag">2</span>
potest, quam ut vestram in me voluntatem disputationibus patiar
extenuari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>utcunque cogitatis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>occidere</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Hunc obsecro metum, mi Salomo, abjicere te velim: seu viceris
seu vincare, nihil tamen de nostro singulari erga te amore detractum,
etiam prae ceteris omnibus spondeo, recipio, promitto.</p>

<p>
Hic cum haesitasset<span class = "tag">1</span> Salomo, SENAMUS eum
intuens: Profecto Senensibus nostris<span class = "tag">2</span> jam
pridem senatus decreto licuit Academias habere, ea tamen lege
posita<span class = "tag">3</span>, ne de rebus divinis ac<span class =
"tag">4</span> pontificum<span class = "tag">5</span> decretis
disputaretur. Quo<span class = "tag">6</span> edicto unius hominis
temeritate violato et capitali poena secuta, seditiones in illa urbe ad
hanc usque diem<span class = "tag">7</span> conquieverunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>haesisset</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Judaeis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>pontificis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Desunt alibi sequentia haec verba usque ad finem
interlocutionis.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>ad haec usque tempora</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS<span class = "tag">1</span>: Persarum etiam ac Turcarum edictis
cautum est, ne de religionibus ullae disputationes gerantur. Quod etiam
reges ipsi Moscovitarum ac Germanorum principes, maximis Augustae
comitiis, post exitialia diuturnaque bella edixerunt, ne Catholicos
inter et Augustanae confessionis pontifices de religione
disputaretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest tota haec Octavii interlocutio in aliis codicibus.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non tamen in publicis Academiarum scholis disputationes
prohibentur, quae modo<span class = "tag">1</span> inter ejusdem
religionis theologos haberi consueverunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Summa certe astutia dicam, an impietate, Mahummedes cum
prospiceret, suae religionis arces ac fundamenta facillime<span class =
"tag">1</span> subversum iri, si admotis argumentis quasi machinis
oppugnaretur, capitali poena interdixit, ne quis de legibus a se latis
unquam<span class = "tag">2</span> disputaret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>facile</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>usquam</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Consimile habemus Justiniani Augusti interdictum, qui vetuit
de Trinitate ac fide catholica publice contendere.</p>

<p>
SALOMO: Periculosius mihi videtur, de suscepta ac probata religione
inter eos<span class = "tag">1</span>, qui<span class = "tag">2</span>
semel probarunt, disserere, sive publice sive privatim, quam inter eos,
qui varias sectas tueri proposuerunt, quoniam pro sua quisque
<span class="pagenum">129</span>
acerrime pugnat, qui<span class = "tag">3</span> vero contra suam ipsius
religionem disserit, eandem expugnare et dubitationibus propositis
evertere conatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Pro his tribus verbis legit alius: <i>inter nos,
quam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Pro his septem sequentibus verbis alius legit: <i>qui
vero suam ipsius religionem deserit</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Veteratorem quendam memini, Lugdunensium praesidem, qui cum
sectas Lutheranorum inter se discrepantes per se ipsas convelli cuperet,
sectarum alumnos quasi gladiatores<span class = "tag">1</span>
committere solebat, ut suis se gladiis mutuo jugularent, non aliter
quam<span class = "tag">2</span> antiqui Martis sacerdotes post
exsecrationes<span class = "tag">3</span> legitimas, facibus ardentibus
inter utrasque acies injectis, proeliandi signum dare consueverunt,
iidem<span class = "tag">4</span> tamen belli periculis<span class =
"tag">5</span> repente seipsos subducebant, quos propterea <span title =
"Greek: pursophorous">πυρσοφόρους</span> appellabant. Ita pleraque
bellorum incendia maxime ex illis disputationibus excitari solent<span
class = "tag">6</span>, ad spectaculi fructum. Id etiam<span class =
"tag">7</span> fecisse videmus Julianum Augustum, cum Arianos ab exilio
revocaret, ut Catholicorum vim frangeret, nec modo generi Judaeorum
favebat, ut Christianorum, quos capitaliter oderat, potentiam enervaret
ac debilitaret, sed etiam Jovis et Apollinis pontifices ac ritus
paganorum<span class = "tag">8</span> pene antiquatos ad usum revocabat.
Idem statuas Deorum cum Caesaris statua sic copulabat, ut periculum
declinari non posset, dum scilicet imperatori debitus honor cum daemonum
cultu conjungebatur, aut principis contemtu majestatis crimen
impendebat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Duo haec verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>exercitationes</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>iisdem</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Legit alius: <i>iidem in bello periculoso</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>excitarunt</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Idem</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>antiquorum</i>.</div>

<p>
TORALBA: Apposite M. Tullius<span class = "tag">1</span> illud
usurpavit, impiam consuetudinem esse, de Diis disputare, sive ex animo
id fiat, sive simulate, quia<span class = "tag">2</span> nunquam de
tanta re simulate agendum est, multo minus joco<span class =
"tag">3</span>, si seriam disputationem contra quam<span class =
"tag">4</span> sentias susceperis, tuae religionis eversionem moliaris
necesse est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De natura Deorum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Haec sex sequentia verba omittunt alii et legunt:
<i>simulate quid agendum est</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>jocose</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>quem</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quid si docendi vel discendi<span class = "tag">1</span>
causa fiat?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>disserendi</i> vel <i>docendi</i>.</div>

<p>
TORALBA: Ne id quidem periculo vacat, quia religio versabitur vel in
scientia, vel in opinione, vel in fide. Si<span class = "tag">1</span>
in opinione religio est, ambigua illa verum inter et falsum ambigit et
disputationibus iniquis ac magnis<span class = "tag">2</span>
labefactatur. Si in scientia, demonstrationem esse oportet, certissimis
principiis fundatam ac necessariis conclusionibus munitam. Quae autem
stant<span class = "tag">3</span>, ejusmodi disputationem nullam
admittunt. At nemo est, opinor, qui religionis cujusque demonstrationes
tradiderit, etiamsi nonnulli efficere hoc sint conati, sed frustra, quia
tantum abest ut fides cum demonstratione ac scientia stare possit, ut
funditus evertatur. Dicitur enim<span class = "tag">4</span> Graece
scientia
<span class="pagenum">130</span>
<span title = "Greek: epistêmê, apo tou epistanein ton noun">ἐπιστήμη,
ἀπὸ τοῦ ἐπιστάνειν τὸν νοῦν</span>: quia mentem huc illuc distractam
sola sistere possit. Hic fidem appello theologorum more, non
dialecticorum, qui argumentis necessariis ac fidem facientibus
dubiam<span class = "tag">5</span> rei veritatem illustrant<span class =
"tag">6</span>. At theologi fidem in assensione pura, sine
demonstratione, collocarunt, et quarum rerum, quamdiu hic vivitur, fidem
habemus, coelestes animae scientiam adeptae sunt. Fidem autem hujusmodi
aut infusam aut labore ac studio partam fecerunt, verbi gratia ejusmodi,
quae lectione aut auditione percipiatur, cum ei assentiamur, quem virum
bonum et eruditum arbitramur. Quam probitatis et eruditionis opinionem
si rejicimus, fides amittitur, si vero assentiri pergamus, disputatio
inanis est, quia hoc vel illud credere collibuit, sive verum sive
falsum. Nam qui geometrica theoremata docenti assentitur, nec tamen
intelligit, fidem quidem habet, non scientiam, si<span class =
"tag">7</span> vero plane intelligit, adipiscitur quidem scientiam, sed
eodem momento fidem amittit. Fidem autem infusam theologi appellant
virtutem theologalem, quae Deum tantum sui argumentum ac objectum habet.
Ea vero<span class = "tag">8</span>, fides divina munere ac concessu
tributa, si tamen necessaria est et certa<span class = "tag">9</span>,
ut amitti nequeat, vis est, non fides. Si libera quadam assensione
nititur, summae impietatis est, argumentis humanis doctrinam, quam Deus
summa bonitate afflaverit, cuiquam<span class = "tag">10</span> eripere
conari. Quae cum ita sint, omnino disputationibus de religione abstinere
oportet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius codex ita legit: <i>Religio fit ambigua verum inter et
falsum ac disputationibus magis magisque labefactatur. Si in scientia?
demonstrationem subesse oportet</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Magis ac magis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Eusebius in demonstratione evangelica. Scotus in proleg.
sent. qu.&nbsp;45.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>dubiae</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>illustrarunt</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Desiderantur haec septem sequentia verba in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>porro</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>coacta</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
OCTAVIUS: Florentinos accepimus in statu populari edixisse, ne de
legibus semel susceptis ac probatis disputaretur, quam legem a Lycurgo
olim latam meministis<span class = "tag">1</span>. Quod si de legibus
humanis controversias movere non licet, ne ullus ad perrumpendas<span
class = "tag">2</span> leges proposita disputatione aditus aperiatur,
quanto minus in legibus divinis id fieri debet, aut si privatim
periculosum<span class = "tag">3</span>, quanto publice
periculosius.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus in Lycurgo.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>corrumpendas</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>periculose</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Laudabile quidem est, ex antiquissimorum prophetarum institutis
a disputationibus rerum divinarum abstinere, quod<span class =
"tag">1</span> de sua quemque religione interpretari oportet, nec
Christianis liceat, summa suae religionis capita in dubium revocare, nec
item Judaeis<span class = "tag">2</span> inter ipsos, ut nec
Ismaëtis<span class = "tag">3</span> quidem inter sese. Sed Ismaëlitae
hoc amplius, quod nec secum ipsi, nec cum Judaeis aut Christianis de sua
religione disseri<span class = "tag">4</span> patiantur, absurde illi
quidem et malitiose. Nam si vera est illorum religio sive superstitio,
quo verior aut certior, eo ad persuadendum facilior, aut si tantum bonum
Christianis et Judaeis communicare nolunt, illud profecto est animi
invidi ac ipsa malevolentia jejuni. Sed verius est, Ismaëlitas et
Judaeos a disputationibus abhorrere, quod veritatis Christianae
perspicuam<span class = "tag">5</span> lucem lippis oculis intueri
nequeant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Judaei</i> vel: <i>Judaeos</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ismaëlitae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>discerni</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>conspicuam</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">131</span>
CORONAEUS: Curtii<span class = "tag">1</span> sententia mihi probabilior
fit, ne scilicet Christianis inter seipsos vel publice vel privatim de
summae nostrae religionis, i.e. de fidei capitibus, contendere liceat,
ne ambiguis et probabilibus argumentis huc illuc mentes distrahantur, ac
variis erroribus implicentur<span class = "tag">2</span>, cum<span class
= "tag">3</span> tamen divinae leges<span class = "tag">4</span> omni
sexui, omnibus ordinibus, omnibus aetatibus, omnibus locis ad legendum
et intuendum proponantur, ut lege divina sanctissime cautum est<span
class = "tag">5</span>. Semper tamen licuit ac licebit, inter varias
sectarum familias de optimo religionum genere disceptare ac Neophytos,
Catechumenos, Energumenos, Ismaëlitas, Judaeos, Paganos et Epicureos a
recta via oblique oberrantes, argumentis, auctoritate, antiquitate,
eruditione, demonstrationibus perspicuis in rectam salutis viam
deducere, pro ea<span class = "tag">6</span> quae homini cum homine
intercedit humanitatis et caritatis conjunctione.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Certum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>impleantur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>dum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina lex ... proponatur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deuteron. II. et III. Josua I. et XXIV.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>per eam ... conjunctionem</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Disputationes istas de religionibus perspicio<span class =
"tag">1</span> ad nihilum recasuras. Quis enim arbiter tantae
controversiae futurus est?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>prospicio</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Christus Deus<span class = "tag">1</span>! Sic enim
spopondit: Si tres in meo nomine fuerint coacti, in medio futurus
sum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius minus bene: <i>Christianis Deus!</i></div>

<p>
SENAMUS: At hoc ipsum caput est religionis totius, quod inter
Christianos et Judaeos, item inter Ismaëlitas et Christianos
contravertitur: Christus sitne Deus, necne?</p>

<p>
CURTIUS: Ad id confirmandum idoneis testibus ac tabulis uti oportet.</p>

<p>
SENAMUS: Illud etiam ambigitur, qui testes sint idonei, quae tabulae,
qui fidejussores dari<span class = "tag">1</span> possint, qui non
egeant fidejussore, ut certa et minime dubia fides adhibeatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>esse</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ecclesia judex erit. Scitum est ac pervulgatum<span class =
"tag">1</span> illud Augustini: <i>Non crederem evangelium<span class =
"tag">2</span>, nisi id ipsum etiam ecclesia confirmaret.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>provulgatum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>evangelio</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Gravior etiam controversia est, quaenam sit ecclesia vera?
Judaei suam esse affirmant, Ismaëlitae infitiantur, Christianus contra
sibi vindicat, pagani tota India sese antiquitate omnibus praedicant
anteferri oportere. Itaque Nicolaus Cusanus Cardinalis, vir doctissimus,
nihil de ecclesia christianorum sibi probandum scripsit, sed hoc,
inquit, posito fundamento, quod ecclesia per unionem ad Christum
constituatur, illud assumit, quod in praecipua quaestione positum
est.</p>

<p>
SALOMO: Illud quidem Christiani ac Ismaëlitae confitentur<span class =
"tag">1</span>, et in eo potissimum cum Ebracis conveniunt, solam et
veram Dei ecclesiam in gente Israëlitarum fuisse, quae sola toto
terrarum orbe verissimum unius Dei aeterni cultum tuebatur, sola
conservatrix foederis aeterni, quod Dei
<span class="pagenum">132</span>
digito tabulis lapideis incisum est et sanguine sacratum erat, sola
legis aeternae litterarumque sacratiorum custos.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>profitentur</i>.</div>

<p>
FREDERICUS: Ita vero ad Christum usque.</p>

<p>
OCTAVIUS: Judaei aeque ac Ismaëlitae N.T. tabulas repudiant<span class =
"tag">1</span> quasi a Christianis corruptas, tametsi Muhammedes
evangelica testimonia citare<span class = "tag">2</span> non
dubitaverit<span class = "tag">3</span>, potissimum in Alcorano Elmeide
et in Azora duodecima, non tamen in<span class = "tag">4</span> ea, quae
in Christianorum manibus versatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>rejiciunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ciere</i>, vel: <i>adhibere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>dubitat</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis, qui loco vocis <i>versatur</i> legunt:
<i>versantur</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si sola scriptorum auctoritate religionis verae fundamenta
nituntur, expedita res erit Pythagoraeorum, vetere decreto: <span title
= "Greek: autos epha">αὐτὸς ἔφα</span> Sin ea verborum obscuritas est,
ut in varios sensus trahi possit, ad arbitros, i.e. ad sapientes, res
deducenda erit.</p>

<p>
SENAMUS: Sed etiam illud dubitatur, qui sint sapientes? si enim aliorum,
i.e. stultorum, judicio sapientes putantur, stulti sunt et suo judicio
furiosi.</p>

<p>
TORALBA: De sua quemque arte peritum consulere solemus, neque etiam<span
class = "tag">1</span> opifices sine usu et certissimis rationibus credi
sibi volunt; falli tamen possunt, si demonstratione vacant. Rerum autem
divinarum fides ac constantia ab unius Dei auctoritate dependet, qui nec
falli, nec fallere potest, quae quidem auctoritas omnibus omnium
demonstrationibus, argumentis, tabulis ac testibus longe
praeponderat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>enim</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Vera profecto sit religio, quae Deum auctorem habet, necesse
est, sed num hujus legis<span class = "tag">1</span> aut illius auctor
sit, hoc opus, hic labor est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>

<p>
SALOMO: Cum sacerdotes Apollinem<span class = "tag">1</span>, quem
Chaldaei Bahalem vocant, pro Deo colendo proponerent, Helias propheta
coram Achabo rege periculum fieri jussit, ea conditione, ut is pro vero
Deo haberetur, in cujus hostia flamma coelitus delapsa sacrificium
consumsisset. Cum Apollinei pontifices Camarin<span class =
"tag">2</span> ardentissimo aestatis sole preces ac vota ingemerent<span
class = "tag">3</span> atque ex ipso vultu et venis cruorem
elicerent<span class = "tag">4</span>, Helias ironia eleganti cum altius
vociferandum esse diceret, inclinante sole ad occasum ipse tribus verbis
flammam de coelo detraxit, quae voracissime hostiam, altare, lapides
derepente consumsit, aquas etiam in silices effusas celerrime hausit,
cujus portenti spectaculo rex ipse cum populo attonitus, Deum aeternum
confiteri, Helias vero 450 solis sacerdotes trucidari jussit. Paulo post
imbres, quos toto triennio ac mensibus<span class = "tag">5</span> sex
Helias precatione sua cohibuerat, contraria rogatione abundanter effusi
sunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Apollinis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ab habitu fumoso dicti.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ingeminarent</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;1 (3) Reg.&nbsp;18.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>et menses</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Optarem ego nunc Heliam quendam periculum coelesti prodigio
spectantibus<span class = "tag">1</span> regibus ac populis facere,
quaenam ex tot ac tam multis religionibus optima sit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>spectabilibus</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">133</span>
SALOMO: Vetabat lex divina<span class = "tag">1</span>, Deum, quis
aut<span class = "tag">2</span> qualis sit, experiri, nec nisi Deo
jubente Helias id facturus fuisset. Nulla portenta perfidos, nulla
prodigia movent sceleratos. Videtis hoc tanto ac tali prodigio Heliam
nihil profecisse, nam paulo post ad cultum Bahalis relapsus est cum
populo rex Achabus, Helias vero ab Isabella ad caedem designatus, nisi
fuga sibi consuluisset. Nec vero usquequaque<span class = "tag">3</span>
terrarum tot ac tam stupenda miracula commemorantur, quam quae universo
populo Israëlis spectante facta legimus. Quae probatio verae religionis
certior fieri potest?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Exodi 17. 1 Reg.&nbsp;18.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Vera religio mihi probanda videtur ecclesiae auctoritate,
sacrae scripturae veritate, antiquitate ipsa, oraculis divinis,
prodigiis coelestibus, rationibus perspicuis.</p>

<p>
SALOMO: Rabbi Moses Rambam brevius rem contraxit ac tria<span class =
"tag">1</span> tantum nostris credenda proponit, scilicet
demonstrationem, sensum<span class = "tag">2</span> et oracula
prophetarum; caetera, inquit, credi possunt, sed nulla necessitate.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>duo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sensuum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si fides oraculis habetur, extat vetus oraculum Apollinis, qui,
consultus de infinita religionum varietate, quaenam esset optima,
respondit uno verbo: Antiquissima. Cum rursus ambigeretur, quaenam esset
antiquissima, respondit: Optima.</p>

<p>
TORALBA: Sic mihi persuasum, etiam si nullis oraculis testata res esset,
optimam tamen religionem esse antiquissimam. Est enim tanta fides
antiquitati<span class = "tag">1</span>, ut sua se auctoritate facile
sustentare possit. At novae religiones, nova sacrificia, nova
sacramenta, novi ritus, novae leges, nova consilia<span class =
"tag">2</span>, novae ecclesiae, nova decreta, novi mores florentissimas
quaeque civitates funditus everterunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>antiquitatis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>concilia</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Hoc quidem grave praejudicium est pro catholica romana
ecclesia adversus novae religionis creatores<span class =
"tag">1</span>. Quamobrem decernatur, si placet, quae sit antiquissima
religio, ut<span class = "tag">2</span> etiam pateat, quae sit optima,
nam altero cognito utrumque cognitum erit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>creaturas</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vel etiam quae sit etc</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ne, obsecro, pergamus eo, quo itur, sed quo eundum est Nam
divina lex<span class = "tag">1</span>, quam Christiani et Israëlitae
probant, sanctissime vetat, consulere daemones, aut Manium<span class =
"tag">2</span> Deorum oracula exquirere, aut fidem ullam iis habere. Ob
id enim Ochosiae regi aegrotanti<span class = "tag">3</span> nunciatum
est ab Helia, male periturum, quod Bahalem, quem Graeci Apollinem
appellant, de valetudine et salute consuluisset. Erat enim in more
positum et optimis quibusque principibus consuetum, si qua de re
dubitarent, aut aliquid gravius suscepturi essent, Deum consulere,
quibus respondebatur in somniis et visionibus nocturnis, si prophetiae
domum haberent, sin minus, per aliquem ex prophetis; si vates nullus
esset, per pontificem. Propheta quidem oratione
<span class="pagenum">134</span>
perspicua, quae divinitus acceperat, rogantibus respondebat, sed
pontifex sacras vestes indutus ex<span class = "tag">4</span> aurea
tabula, in qua duodecim gemmae<span class = "tag">5</span>, duodecim
tribuum insculpta nomina continebantur<span class = "tag">6</span>, quid
futurum esset, conjectura quadam consequebatur<span class =
"tag">7</span>, ex insueto gemmarum fulgore, si felicem, vel
obscuritate, si miserum exitum res esset habitura, vel etiam ex
eminentia litterarum, ex quibus dictum infitians vel affirmans
eliciebatur. Ac propterea Balaamus<span class = "tag">8</span> vates
populum Israëliticum beatum praedicavit, quod nulla daemonum aut magorum
contagione violaretur, sed opportune oracula sua divinitus reddita
exaudiret. Quodsi nefas est, daemonem Apollinem audire<span class =
"tag">9</span>, quanto sceleratius, religionis arbitrum<span class =
"tag">10</span> accipere, cum omnium religionum eversionem moliatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deut. 18. Levit,&nbsp;20.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>inanium</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>agonizanti</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>pontifex sacra veste indutus
et</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>gemmis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Josephus in antiqq.&nbsp;jud.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>consequentia</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Num. cap. 23 et seqq.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>consulere</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>arbitrium</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Imo<span class = "tag">1</span> vestram, Salomo, religionem ut
optimam probavit, sic etiam<span class = "tag">2</span> de optimo
religionum genere consultus respondit<span class = "tag">3</span>:</p>

<div class = "verse close">
<span title =
"Greek: Mounoi sophian lachon, autar Hebraioi">Μοῦνοι
Χαλδαῖοι σοφίαν λάχον, αὔταρ Ἑβραῖοι</span><br />
<span title =
"Greek: Autogenêton anakta sebazomenoi theon hagnôs">Αὐτογένητον
ἄνακτα σεβαζόμενοι θεὸν ἁγνῶς</span>,</div>

<p class = "close">
i.e. soli Chaldaei sapientiam nacti sunt, Ebraei vero Deum aeternum pie
colunt. Item de Judaeorum gente<span class = "tag">4</span> consultus,
ita respondit:</p>

<div class = "verse close">
<span title = "Greek: Hêde theon basilêa kai gennêtêra pro pantôn">Ἥδε
θεὸν βασιλῆα καὶ γεννητῆρα πρὸ πάντων</span>,<br />
<span title = "Greek: Hon tremetai kai gaia kai ouranoi êde thalassa">Ὃν
τρέμεται καὶ γαῖα καὶ οὔρανοι ἠδὲ θάλασσα</span>,<br />
<span title = "Tartarioi te muchoi kai daimones ekphrittousi">Ταρτάριοι
τὲ μυχοὶ καὶ δαίμονες ἐκφριττουσι</span>,</div>

<p class = "close">
i.e.</p>

<div class = "verse close">
Illa Deum regem pure colit omnipotentem,<br />
Quem mare, quem tellus ingens, quem sidera coeli,<br />
Quem genii exhorrent, metuit quem maris<span class = "tag">5</span>
abyssus.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Hinc</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Eusebius in praepar. evang. Lactantius. Justinus
Martyr.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>regno</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>immanis</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ista quidem sunt principum Christianorum seu discipulorum
Christi, qui etiam genere Judaei et Judaeorum religionem vulgo profiteri
putabantur<span class = "tag">1</span>, inventa, ut antiquitatis speciem
Christianae religioni conciliarent<span class = "tag">2</span>, nec
tamen, quod si<span class = "tag">3</span> mille Apollines religionem
Judaeorum optimam judicarent omnium, fidem ullam haberemus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>profitebantur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ostenderent</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>nec si</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Immo verius est, Apollinem<span
class = "tag">2</span> daemonem Hebraeorum et Chaldaeorum religionem ac
sapientiam simul contulisse, ut ambiguitate proposita utramque aboleret,
ut non ita pridem apud Juliacenses<span class = "tag">3</span> in vico
Laemi<span class = "tag">4</span> quidam maleferiatus Curio daemonem
rogavit<span class = "tag">5</span>, cur puellam, quam possidebat<span
class = "tag">6</span>, tam sollicite ad missam urgeret? an sacrificium
illud salutare hominum generi arbitraretur? Huic daemon: Amplius,
inquit, deliberandum mihi censeo. Nam si respondisset, salutarem esse
missam, Lutherani ob id ipsum rejiciendam esse censuissent; sin
rejecisset,
<span class="pagenum">135</span>
Catholici salutarem esse dixissent. Itaque ambiguo responso utrisque
illusit. Alias idem sacrificulus daemonem rogavit, qui monachum<span
class = "tag">7</span> obsidebat, quisnam esset? Sum, inquit, Matthias
Durensis Abbas, nec prius obsessum dimittam, quam Trevirim
profectus<span class = "tag">8</span> virginem Mariam placaverit, quod
pictori statuae virginis non cumulate satisfecerit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Apollineum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Julianenses</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Leoni</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Wierus de praestigiis.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>obsidebat</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>moechum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Trevirini praefectus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ne Apollinis oracula cum responsis obsessorum confundamus,
semper existimavi, oracula Christianae religionis primordio magna sui
parte a Graecis conficta, prout quisque hanc vel illam religionem
probaret aut improbaret, ut contraria legimus apud Porphyrium iis, quae
ab Eusebio et Lactantio commemorantur; cujusmodi est illud:
rogantibus<span class = "tag">1</span>, qualis futurus esset Messias,
respondisse fertur Apollo: Mortalis erit secundum carnem i.e. <span
title = "Greek: thnêtos estai kata sarka">θνητὸς ἔσται κατὰ
σάρκα</span>. Simile<span class = "tag">2</span> est etiam illud
oraculum, quod Augusto patri redditum ferunt: Puer, inquit, Hebraeus
Deus rex me fugere<span class = "tag">3</span> cogit<span class =
"tag">4</span>; quasi Suetonius, Dio, Tacitus, qui levissima quaeque
Augusti somnia scriptis prodiderunt, oraculum tanti ponderis ac momenti
omissuri fuissent. At etiam M. Tullius<span class = "tag">5</span>, qui
nascente Augusto consulatum gerebat, scribit, Apollinis oracula pridem
conticuisse, ut jam nihil contemtius esset. Si tantum erat silentium
Apollinis ante Tullium, qui<span class = "tag">6</span>
trecentesimo<span class = "tag">7</span> post anno<span class =
"tag">8</span> tot ac tam multa oracula, quae petita legimus,
effudisset?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius: <i>Judaeis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Aliue: <i>Consimile</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>facere</i>, vel: <i>tacere</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Suidas verbo Augustus. Nicephorus Callistus l. 1
c.&nbsp;17.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Libr. de divinatione.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Ita omnes codices.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>trecentos post annos</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Quam<span class = "tag">1</span> diuturni silentii causam
Plutarchus<span class = "tag">2</span> ad interitum daemonum referendam
putavit. Porphyrius vero Apollinis oraculum editum de silentii causa non
ad illum Deum Hebraeum et regem, sed ad Jovem traxit: <span title =
"Greek: Oichetai">Οἴχεται</span>, inquit, <span title =
"Greek: oichetai Apollôn epi phlogos kai biazetai ouranios phôs Zeus esti">οἴχεται
Ἀπόλλων ἐπὶ φλογὸς καὶ βιάζεται οὐράνιος φῶς Ζεῦς ἐστὶ</span>. Quis
autem, nisi plano demens, foeminam a daemone obsessam ore furente ac
rabie spumante, ut Plutarchus, Heraclitus ac Basilius scripsere, ambigua
voce balbutientem de futuris rogare velit? saepius enim aures foeminarum
pudendis admovere oportebat, ut responsa audirentur; cujusmodi<span
class = "tag">3</span> sagam Coelius Rhodiginus in oppido Rhegio se
scripsit vidisse, quae pudendis obloquebatur, de praeteritis quidem
perspicue, de futuris obscurissime respondebat. Eo tamen erupit
amentiae<span class = "tag">4</span>, ut talium sagarum responsa pro
divinis oraculis venditarent<span class = "tag">5</span> non modo
imperiti homines, verum etiam ipsi, qui summam eruditionis ac sapientiae
opinionem de se ipsis excitarant, Justinus, inquam, Eusebius,
Lactantius, Porphyrius. Credite, inquit Justinus, credite vetustissimae
Erythreae Sibyllae, cujus libros toto terrarum orbe servari
contigit<span class = "tag">6</span>. Quin etiam Sibyllarum oracula,
versibus Graecis excusa, latine facere ac non ita pridem evulgare non
dubitavit Castalio, in quibus biblica historia brevissime contracta
est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Tam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In libro de oraculorum defectu.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>cujus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>amentia</i>, vel: <i>dementia</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>putarent</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>contingit</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">136</span>
OCTAVIUS: Ego Sibyllas omnes daemonum contubernio infames esse non
dubito, nec ullum impiae superstitionis argumentum majus<span class =
"tag">1</span> esse opinor, quam quod Sibyllarum oraculis quasi
fatis<span class = "tag">2</span> sustentatur. Atque in eo quidem
Tertullianus<span class = "tag">3</span> graviter mihi labi videtur, qui
religionis Christianae probationem ex eo potissimum exquirit, quod
daemones in obsessis occulta quaeque rogantibus Christianis proderent,
Christi sapientiam et virtutem laudantes, caeteris vero paganorum
sacerdotibus nihil responderent. Iisdem Sibyllarum responsis Dei nomen
quadrisyllabum esse denunciatur, ac ne quis sacrum illud Hebraeis
tetragrammaton aeterni Dei proprium cogitaret, tres priores syllabas
duarum litterarum, postremam trium esse, ac totum quatuor vocalibus et
quinque consonantibus constare, idque consistere numerum MDCCXI,
quem<span class = "tag">4</span> Cardanus
<span title = "Greek: arsenikon">ἀρσενικὸν</span> esse putavit,
sed suo merito irrisus est,
quod numeri litterarum minime congruant, tametsi caeteri conveniant; qui
vero subtilius discusserunt, non aliud quam dictionem <span title =
"Greek: phaosphoros">φαοσφόρος</span> syllabas quatuor, totidem vocales,
quinque consonantes, tres priores syllabas duarum, quartam trium
litterarum praescriptum numerum continere judicarunt. Quo quidem oraculo
solem luciferum i.e. <span title = "Greek: phaosphoron">φαοσφόρον</span>
seu Apollinem miseris hominibus colendum quasi Deum proposuit daemon
ipse Apollineus<span class = "tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>magis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fundamentis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In Apologetico.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i>.</div>

<table>
<tr>
<td class = "footnote">
<b>5.</b>&nbsp;<span title = "Greek: ph">φ</span> =</td>
<td class = "footnote">500</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: a">α</span> =</td>
<td class = "footnote">1</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: o">ο</span> =</td>
<td class = "footnote">70</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: s">ς</span> =</td>
<td class = "footnote">200</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: ph">φ</span> =</td>
<td class = "footnote">500</td>
<td class = "footnote">
&nbsp;&nbsp;<span title = "Greek: phaosphoros">φαοςφόρος</span></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: o">ο</span> =</td>
<td class = "footnote">70</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: r">ρ</span> =</td>
<td class = "footnote">100</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: o">ο</span> =</td>
<td class = "footnote">70</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td class = "footnote">
<span title = "Greek: s">ς</span> =</td>
<td class = "footnote">200</td><td></td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td>1711</td><td></td>
</tr>
</table>

<p>
SENAMUS: Ego vero nomen <span title =
"Greek: phaosphorou">φαοσφόρου</span> seu Luciferi,
lacis totius creatori optime
convenire judico, qui solus ab humanis mentibus tenebras ac caliginem
dispellere possit.</p>

<p>
CURTIUS: Ea fraus est daemonum, falsa veris confundere, quo facilius
imperitos fallere queant et admirationem sui concitare, nihil tamen nisi
a furentibus respondebatur. Legistis<span class = "tag">1</span>, in
antro<span class = "tag">2</span> Lepadio Trophonio, Mopsitanos<span
class = "tag">3</span> dormientes somniis perterritos ac furentibus
similes oracula fudisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Pausanias in Achalcis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Mopsi fano</i>.</div>

<p>
SENAMUS: At cum Epicuraei quidam oracula Mopsi coram Asiae Proconsule
irriderent<span class = "tag">1</span>, rusticum quendam ad Mopsum
miserunt cum obsignata epistola, in qua nihil aliud quam illud, utrum
bovem atrum, an album sibi mactari vellet? Rusticus<span class =
"tag">2</span> in fano obdormiverat, somno<span class = "tag">3</span>
<span class="pagenum">137</span>
excitatus, ad Epicuraeos cum epistola obsignata rediit, nihil tamen
aliud se audisse retulit, quam vocem cujusdam susurrantis illud: Atrum.
Quo audito proconsul impietatis Epicuraeos coarguit ac Mopso deinde
sacra facere non destitit. Sed audiamus Herodotum<span class =
"tag">4</span>, cujus aetate loquacissimi fuere omnes Apollines. Is enim
scribit: Cnidios, cum Isthmum Halicarnassi perfodere conarentur, nec
quidquam proficerent, caementis in oculos obsilientibus, aut latomis se
ipsos vulnerantibus, ad Pythiam<span class = "tag">5</span> profectos
responsum hoc tulisse: Isthmum neque aggerate, neque fodite; Jupiter
namque ipse, si voluisset, fecisset insulam! Illi accepto responso ab
opere destiterunt. Deum quidem ista<span class = "tag">6</span>
decrevisse argumento est, quod Demosthenes, Demetrius Poliorcetes<span
class = "tag">7</span>, Caligula, Nero, Domitianus, qui Isthmum Corinthi
perfodere sunt conati, vel caesi vel capti, vel ab hostibus prostrati
fuere, quod vel oracula divina contemnere, vel naturae statum et ordinem
perrumpere conarentur. Quid? cum Athenienses, variis cladibus et morbis
popularibus oppressi, Apollinem consulerent, respondit, suam aram
duplicari oportere; erat enim cubica. Fabri cubum cubo supposuerunt<span
class = "tag">8</span> imperite<span class = "tag">9</span>. Cum pestis
multo magis quam antea grassaretur, iterum Apollo consultus respondit:
aram non esse duplicatam. Itaque Geometras tota Graecia arcessiri
oportuit, ut ara cubica duplicaretur,
quod tandem<span class = "tag">10</span> Plato cum
<span title = "Greek: mesolabô">μεσολάβῳ</span>
praestitisset, exhausta civibus urbe,
caedes<span class = "tag">11</span> conquievit. Advertite, obsecro,
daemonem <span title = "Greek: geometrikôtaton">γεομετρικώτατον</span>
Atheniensibus rem omnium difficillimam proposuisse, scilicet cubum
duplicare, quod mortalium nullus adhuc demonstratione, sed physica
tantum ratione consequi potuit. Oportuisset enim duabus lineis,
quibuscunque datis, duas medias proportionales invenire, quod nullus
adhuc conficere potuit. Nicolaus Cusa<span class = "tag">12</span> id
tentavit, Orontius<span class = "tag">13</span> id se esse assecutum
jactavit<span class = "tag">14</span>, ex eoque <span title =
"Greek: tetragônismon">τετραγωνισμὸν</span> penitus ignotum
demonstrasse. Sed ejus paralogismum<span class = "tag">15</span>
Nonius<span class = "tag">16</span> Lusitanus ac Buteo Delphinas
perspicue<span class = "tag">17</span> docuerunt. Sic Apollo
admirabilitatem sui multo quam
antea majorem excitavit, quam<span class = "tag">18</span> Plato bona
fide auxit<span class = "tag">19</span>, cum ab Aegyptiis<span class =
"tag">20</span> eruditus praedicaret: Apollinem hoc responso Athenienses
a luxu, libidine, crapula, rapinis ad honesta ingenuarum artium studia
revocare voluisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus de oraculorum defectu.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>a sono</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;L. 1 cp.&nbsp;44.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii false: <i>Phidiam</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>ita</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;In textu: <i>Polycrates</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>imposuerunt</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>imperiti</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>Chusa</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;In libro de quadrat. circuli.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>putavit</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>parallelismum</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>Navius</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>perspicere</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Desunt haec quatuor verba in aliis codicibus.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Plutarchus de daemonio Socratis.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alius: <i>Aegyptio</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si fabri cubicam argillae massam arae cubicae aequalem
fecissent et ad pondus tantundem adjecissent, tum utramque massam simul
coagmentatam figura cubica finxissent, nullo negotio expedita res erat
physica ratione.</p>

<p>
SALOMO: Apollinis aeque ac Bahalis oracula seu vera seu falsa a
<span class="pagenum">138</span>
daemonibus profecta fuisse, nemini dubium esse potest, in rem eam
penitus intuenti. Nunquam<span class = "tag">1</span> enim Pythia
sacerdos respondit, nisi furibunda, ore spumante, turgido gutture,
oculis torvum intuentibus, saepe etiam pudendis obloquentibus, aut
clausa bucca vel ex intimo pectore verbis erumpentibus. Quo etiam<span
class = "tag">2</span> statu sacerdotes Indicos fuisse legimus ante
Hispanorum adventum, qui daemonum cultus, sortilegia et sacrificia
humana sustulerunt. Oracula vero divina prophetis tantum concessa ac
munere Dei contigisse lex divina<span class = "tag">3</span> perspicue
docet, et a prophetis reddebantur non furenti, sed tranquilla mente et
valde quieta ac constanti. Neque vero vigilanti cuiquam mortalium,
praeterquam uni Mosi, Deum apparuisse divina lex aperte declarat;
caeteris prophetis non nisi dormientibus, seu somniis seu visionibus
nocturnis, quae decem omnino generibus complexus est Moses Rambam.<span
class = "tag">4</span> Paucissimis tamen lux infusa divinitus toto vitae
decursu contigit ut Samueli, Heliae, Helisaeo, Isaiae. Quoties enim in
sacris litteris illud occurrit, Deum vel angelum domini locutum,
prophetia est in somno vel visione dormienti patefacta, ut visiones
Abrahae et colloquia Dei cum illo ac caeteris omnibus praeter Mosen.
Quod arcanum qui non percipiunt animo, variis erroribus implicantur.
Interdum tamen vigilantibus, quid factu sit opus, suggeritur, sed id fit
intimis animi sensibus, angeli procurantis officio.<span class =
"tag">5</span> Dormientibus vero saepe voces divinae exaudiuntur aut
vellicationes aut etiam terrores sentiuntur<span class = "tag">6</span>,
quo pertinet illud Elihu Jobi<span class = "tag">7</span> instruentis:
<i>Semel</i>, inquit, <i>Deus loquitur et iterum, si homo non advertit
in somniis, in visu nocturno, quando sopor<span class = "tag">8</span>
dormientes obruit<span class = "tag">9</span>, tunc aurem hominibus
vellicat ac divinam vocem<span class = "tag">10</span> velut
expresso<span class = "tag">11</span> sigillo consignat, ut tenuibus
probitatem, potentibus superbiam eripiat.</i> Cui congruit illud
Isaiae<span class = "tag">12</span>: <i>Deus</i>, inquit, <i>summo
diluculo vellicavit mihi aurem, ut audirem, aperuit mihi aurem, ego vero
praebui me obsequentem.</i> Hanc autem<span class = "tag">13</span>
vellicationem auris nemo plane nisi expertus intelligit.<span class =
"tag">14</span> Prophetis quidem nostris vaticinia admirabilia et in
multa saecula prodita fuere, quibus populorum strages et<span class =
"tag">15</span> excidia civitatum, imperiorum conversiones, caedes
principum calamitosae denunciantur<span class = "tag">16</span>, quae re
ipsa statis temporibus, ac tantis post aetatibus comperta fuere. Ab iis
ergo prophetarum vocibus ac scriptis oracula petenda, ab iis<span class
= "tag">17</span> solis verae religionis testimonia sunt exquirenda.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Neque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>in</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Num.&nbsp;12.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In libro More nevochim.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;1 (3) Reg. 13.&nbsp;16.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>sensuum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Hiob 33, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>super</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>opprimit</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>ac doctrinam</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>impresso</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Jesaiae 50, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>Sane autem</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>intelliget</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alii: <i>denunciarentur</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>ex his</i>, vel: <i>et iis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Prophetarum quidem principes ab Abrahamo et Israelitis
arcessere oportet, nec tamen omnes videmus. Videmus enim Bileamum<span
class = "tag">1</span>,
<span class="pagenum">139</span>
genere Chaldaeum, etiam oracula divinitus hausisse et conversionem
rerum publicarum admirabiles duo millia annos ante percepisse<span class
= "tag">2</span> animo, quam contigissent. Item Jobum, Heliam,
Helisam<span class = "tag">3</span>, Arabes ante legis <ins class =
"correction" title = "text reads ‘promu gationem’">promulgationem</ins>
divinis oraculis claruisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Num.&nbsp;23.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hausisse</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Helipham</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si vera somnia rerum praesentium aut futurarum prophetiae<span
class = "tag">1</span> nomine veniunt, innumerabiles prophetae futuri
sunt. Ecquis enim est, cui non appareat in somniis ac visionibus
nocturnis verum<span class = "tag">2</span> quiddam, quod aliter scire
non potuisset? Quin etiam sceleratis somnia saepe verissima occurrunt.
Nam<span class = "tag">3</span> Philostratus<span class = "tag">4</span>
tyrannus se a Jove praecipitem de coelo deturbari somniavit, paullo
antequam interficeretur. Item Caracallae imperatori visum est in
somniis pridie quam necaretur, se a Severo patre suo<span class =
"tag">5</span> perculsum ac vocem patris principis<span class =
"tag">6</span> audivisse acerbe illum increpantis: En praemium fraterni
parricidii! nam Caracalla jusserat Getam occidi. Plenus est Artemidorus,
plenae historiae talium somniorum. Et quidem Synesius ille<span class =
"tag">7</span> Christiamis pontifex librum <span title =
"Greek: peri tôn enupniôn">περὶ τῶν ἐνυπνίων</span> scripsit,
in quo vaticinia non modo hominibus, verum etiam brutis ipsis
animantibus communicari scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>prophetico</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>rerum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;(Artemidorus).&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Pisistratus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>sica</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>ipse</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quaedam somnia vera sunt, plurima tamen falsa, ut quae ab animi
perturbatione<span class = "tag">1</span> ac curis ad animos derivantur.
<i>Multas curas sequuntur somnia</i>, inquit sapientiae magister<span
class = "tag">2</span>, <i>et ubi multa somnia, plurimae sunt
vanitates.</i> Saepius etiam a ciborum varietate et copia somnia
contrahuntur, sed iis, qui pura mente a sordibus, a libidine, a curis
inanibus, a cupiditatibus vacui, sobrii dormiunt, saepius somnia vera et
somniis praestantiora visu objiciuntur, quibus turpia declinare, honesta
prosequi aut futura scire docentur, quae in universum communi quadam
appellatione vaticinia dici possunt. Prophetia vero singulari quadam
appellatione dicitur divina vis, Dei munere et concessu<span class =
"tag">3</span> tributa ad futura prospicienda ac denuncianda, quae<span
class = "tag">4</span> non tantum veteribus, sed his quoque
temporibus<span class = "tag">5</span> accidit. Quod enim legitur in
Hebraeorum commentariis, prophetiam post reditum ab exilio desiisse, non
eo pertinet, ut nulla deinceps somnia Hebraeis divina contigerint, sed
ut intelligamus, Dei vocem ad prophetas fieri desiisse, ut ejus mandata
legesque<span class = "tag">6</span> principibus ac populis<span class =
"tag">7</span> annuuciarentur. Neque enim desunt quamplurimi, qui pro
sua aut aliorum salute jussa in somniis divinitus accipiant, vel ut
hostium insidias effugiant, vel ut a vitiis abstineant, vel ut ab
impietate et superstitione ad veram religionem deducantur, sive<span
class = "tag">8</span> de rebus dubiis fiant certiores. Et quidem vera
somnia et visa nocturna efficaciora sunt ipsis actionibus vigilantium,
<span class="pagenum">140</span>
ut cum Abrahamus dormiens sibi pro salute urbium Sodomae et Gomorrhae
precari videretur et<span class = "tag">9</span> cum Deo familiariter
colloqui; non minus efficax illa supplicatio exstitit, atque nescio an
non efficacior, quam si vigilans ea petiisset<span class =
"tag">10</span>. Item Salomo in somniis sapientiam a Deo precari sibi
videbatur<span class = "tag">11</span>, quae precatio in somniis tam
efficax exstitit, ut eodem<span class = "tag">12</span> somnio Deus
responderit, se preces illius exaudiisse ac sapientiam illi tantam
afflavisse, quantam mortalium antea aut postea<span class =
"tag">13</span> nemini.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>perturbationibus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ecclesiastes 5, 2&nbsp;sq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>consensu</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>saepe</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>ne</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>populo</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Desunt haec quinque verba sequentia in alio codice.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>illam praestitisset</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;1 (3) Regum&nbsp;3.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>eidem</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>et postea</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si summam religionis ac salutis nostrae ad inania somnia
revocaremus<span class = "tag">1</span>, actum de religionibus est. Jam
enim pridem Paulus admonuit<span class = "tag">2</span>, a falsis
prophetis studiosissime cavendum, nec si angelus coelo delapsus in
terram<span class = "tag">3</span> aliud doceat, quam quae ab eo tradita
sunt, ei assentiendum. Quo satis innuit, non vates novos aut<span class
= "tag">4</span> Apollines aut<span class = "tag">5</span> oracula
cujusquam exquirenda<span class = "tag">6</span> ad optimum genus
religionis dijudicandum, cum aperte<span class = "tag">7</span> doceat,
esse Christianum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>revocamus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Galat.&nbsp;1.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>in terras</i>, quae verba in aliis plane
desunt.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>cuiquam exoptanda</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Duorum horum verborum loco legit alius:
<i>verum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Quoniam Judaei non modo Paulum, verum etiam Novi Testamenti
tabulas omnes, Ismaelitae vero Christiana<span class = "tag">1</span>
scripta<span class = "tag">2</span> omnia repudiant, aliis testibus
nobis utendum est. Nihil autem mihi commodius videtur, quam decernere,
quae<span class = "tag">3</span> sit antiquissima religio, hanc<span
class = "tag">4</span> enim optimam fore, maximum erit argumentum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Christianorum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quaenam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sane eam</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si optimum genus religionis antiquitate ipsa metimur, altius
nobis ab ipso totius humani<span class = "tag">1</span> generis parente
origo est petenda. Hunc enim optimis moribus, optima disciplina, optima
scientia<span class = "tag">2</span>, optimis denique animi virtutibus a
Deo exornatum<span class = "tag">3</span> oportet, cum ab eodem
sanctissimam linguam didicisset. Neque enim<span class = "tag">4</span>
per se eloqui potuisset, aut omnium animantium, quibus ex insita
cuique<span class = "tag">5</span> vi et potestate nomina indidisse
dicitur, naturas nisi ab optimo parente ac magistro eruditus hausisset
et expressisset<span class = "tag">6</span>. His tam multis ac
praeclaris virtutibus filios sibi charissimos imbuisse consentaneum est
atque inprimis vera religione, ut scilicet Deum aeternum adorarent eique
sacra facerent, tum precibus, tum frugibus, tum pecoribus<span class =
"tag">7</span> oblatis, quae flammarum sacrificiis consumerentur, cum
ante aquarum colluviones carnibus non vescerentur<span class =
"tag">8</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanctitate</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>subornatum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ejus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Philo in alleg. legg.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>pecudibus</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Zonaras l. 1 ita scribit.</div>

<p>
SALOMO: Caetera quidem tibi, Toralba, facile assentior, pecorum<span
class = "tag">1</span> tamen carnibus homines aeque ac lacte vixisse non
dubito. Ad quid enim<span class = "tag">2</span> tam multi greges? tot
armenta ubique terrarum, quae suo foetore mortua
<span class="pagenum">141</span>
nocuissent<span class = "tag">3</span>, nisi homini suavissimis carnibus
vesci licuisset? Nam quod divina lege permissum est, carnibus vesci,
modo sanguis in terram effunderetur, eo pertinet, ut, quod antea impune
licuerat, cruore saginare<span class = "tag">4</span> se ipsos, id<span
class = "tag">5</span> amplius ne liceret. Nihil enim<span class =
"tag">6</span> sanguinis esu impurius, nihil nocentius aut ad lepram et
elephantiasin accomodatius alimentum excogitari potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius ita: <i>nisi pecorum carnibus vesci semper
licuisset</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>jacuissent</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanguinare</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>ut</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>

<p>
TORALBA: Nulla mihi tecum, Salomo, de ciborum esu<span class =
"tag">1</span> controversia futura est, illud tantum meae conclusionis
argumentum est, Adamum ejusque filium Abelem optima religione imbutos
fuisse, deinde Sethum, Henochum, Methusalem ad Noachum usque, qui
aeternum illum et verum solumque Deum, rerum omnium opificem ac parentem
totiusque mundi architectum maximum, caeteris omnibus exclusis,
sanctissime coluerunt. Hanc igitur religionem non modo antiquissimam,
sed etiam omnium optimam esse confido, et qui ab illa antiquissima
optimaque religione discesserunt, in labyrinthos errorum<span class =
"tag">2</span> inexpiabiles incidisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>usu</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
SALOMO: Mihi tecum, Toralba, convenit, illam scilicet optimam religionem
esse antiquissimam ab optimo parente generis humani traditam, quae unius
aeterni Dei cultu purissimo, semota Deorum ac divorum omnium atque etiam
rerum creatarum turba, continetur. Nam quod scribitur, aetate Sethi Deum
coli coepisse, plerosque fefellit ambiguitas verbi <span title =
"Hebrew: huchal">הוּחַל</span> quod incipere et profanare significat.
Jonathan Chaldaeus interpres ita reddidit<span class = "tag">1</span> ex
hebraeis chaldaica: <i>tunc coeperunt homines orare in nomine
domini.</i> Sed Onkelos, quem Latini Aquilam nominant, qui etiam ex
Hebraicis Chaldaica fecit, ita reddidit: <i>Tunc coeperunt homines non
orare in Dei nomine</i>, cum scilicet ad res creatas et eorum, quae sub
sensum cadant, cultum se ipsos convertere coepisserit; quae sententia
verior est, cum satis appareat, Abelem et Cainum soli Deo cultum
exhibuisse, ac ipsum Henochum tanta religione ac pietate claruisse, ut
adhuc vivus et spirans divina bonitate fuerit ab hominum<span class =
"tag">2</span> coetu et conspectu abreptus, quod praeter eum nemini,
excepto Helia, legimus contigisse. In eadem religione perstitit
Noachus<span class = "tag">3</span>, qui solus mortalium omnium ipsius
Dei testimonio ac judicio integer est ac justus appellatus. Semus item,
Noachi<span class = "tag">4</span> filius, Dei altissimi sacerdos ac
Solymorum<span class = "tag">5</span> rex justissimus, eadem pietate
paternam religionem amplexus est, qua floruit usque ad <ins class =
"correction" title = "text reads ‘Ahrahami’">Abrahami</ins> aetatem,
i.e. ab eluvionibus aquarum CCCXLV annos, quo tempore migravit Abrahamus
ex Ur<span class = "tag">6</span>, Chaldaeorum urbe<span class =
"tag">7</span>, eamque migrationis causam fuisse tradunt<span class =
"tag">8</span>, quod Chaldaei a vero Deo ad solis et siderum cultum
deficerent. Defectionis rursus causam fuisse opinor, quod cum in coelum
<span class="pagenum">142</span>
intuentes aeterno Deo sacra facerent<span class = "tag">9</span>, oculis
quasi manibus sese abduci passi sunt ad ea sidera, quae sub adspectum
cadebant, quod Abrahamus indigne ferens vitae periculum adiit, cum
aperte siderum cultum execratus esset. Chaldaeus interpres scribit<span
class = "tag">10</span>, Nimrodum, qui primus dominatum in liberos
homines invasit, jussisse Abrahamum in fornacem projici, quod ab unius
immortalis Dei cultu ad res creatas avelli nollet, inde tamen prodigio
stupendo<span class = "tag">11</span> ereptum et in Syriam a Deo missum,
ubi in purissima illa religione majorum acquievit ejusque nepotes, donec
Aegyptiorum fraudibus ab ingenita religione deflexissent, nec solum
sidera, sed etiam elementa, animantia, statuas, daemones, deserto mundi
conditore, adorarent. Deus igitur populi sui misertus quadringentos post
annos, quam ictum foedus erat cum Abrahamo, Moysen excitavit, per quem
naturalem et insitam animis hominum<span class = "tag">12</span> a Deo
religionem ex animis hominum paene obliteratam ad usum revocavit. Ac
tametsi Numa Pompilius statuas, Zeno Stoicus templa Diis exstrui, i.e.
<span title = "Greek: hiera theôn oikodomein">ἱερὰ θεῶν<span class =
"tag">13</span> οἰκοδομεῖν</span>, idque etiam sanctissimi reges
Persarum prohiberent, ne Dei majestatem, quae amplissimo mundi sinu non
continetur, angustiis concludere viderentur, terrenum<span class =
"tag">14</span> tamen deinde templum jussit exstrui, non modo ut ab
inimicis coeli, sed etiam siderum coelestium adspectu seu culta sacra
facientes amoveret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>reddit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>humano</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Gen.&nbsp;6.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius false: <i>unâ</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Gen.&nbsp;12.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;<i>scribunt</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>fecerint</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;In Ecclesiast.&nbsp;IV.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>prodigiis stupendis</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Desunt duo haec antecedentia verba in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alius: <span title = "Greek: theois">θεοῖς</span>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>tentorium</i>.</div>

<p>
TORALBA: Constat igitur, optimam atque antiquissimam omnium religionem
ab aeterno Deo cum recta ratione mentibus humanis insitam, quae quidem
Deum aeternum ac solum homini colendum proponit, quoniam superius
demonstratum est, Deum illum ab omni corporum contagione alienissimum,
rerum omnium conditorem et conservatorem esse, qui cum optimus maximus
sit, summum etiam cultum ei deberi, caetera numina, quae ab eo creata
sunt, honoris cultu illi anteferre aut<span class = "tag">1</span>
conjungere sine ingenti piaculo posse neminem. Qui ergo sic vixerit, ut
purum Dei cultum et naturae leges sequatur, quis dubitet, quin eadem
felicitate fruatur, qua nunc justus Abel, Henochus, Noah, Semus,
Abrahamus, Jobus, caeteri, quod Deus ipse laudabili testimonio sibi
gratissimos ac sanctissimos esse<span class = "tag">2</span> declaravit?
Nihil enim verius a Platone dici potuit, quam antiquissimos humani
generis parentes eo posteris meliores fuisse, quo propius aberant a
conjunctione Deorum: <span title =
"Greek: hoi palaioi kai kreittones hêmôn kai enguteroi theôn oikountes">οἱ
παλαιοὶ καὶ κρείττονες ἡμῶν καὶ
ἐγγύτεροι θεῶν οἰκοῦντες</span>, a quibus ad posterorum<span class =
"tag">3</span> aures vestigia prisca saeculi dimanarunt. Et quidem
Simplicius, Christianorum aeque ac Judaeorum communis adversarius,
mentis humanae consummatam perfectionem definit conversionem ad dominum:
i.e. <span title =
"Greek: pasa anthrôpinê pleiotês eis tên pros theon epistrophên">πάσα
ἀνθρωπίνη πλειότης εἰς τὴν πρὸς θεον
ἐπιστροφήν</span>. Idem paulo post: Quamdiu igitur mens humana radicibus
altissimis<span class = "tag">4</span> autori suo adhaeserit<span class
= "tag">5</span>,
<span class="pagenum">143</span>
poterit incolumis eam integritatem, in qua creata est, facile tueri; ab
eo autem avulsa diffluet et marcescet<span class = "tag">6</span>, quoad
rursus ad originem et autorem revertatur, i.e. <span title =
"Greek: apospasasa de heautên kai hothen eph’ heautê aporrhizôsasa, ekeithen marainetai kai phthinei, heôs empalin epistraphê kai henôthê pros tên aitian.">ἀποσπασάσα
δὲ ἑαυτήν καὶ ὅθεν ἐφ᾽ ἑαυτῇ ἀποῤῥιζωσάσα, ἐκεῖθεν
μαραίνεται καὶ φθίνει, ἕως ἔμπαλιν ἐπιστραφῆ καὶ ἑνωθῆ πρὸς τὴν
αἰτίαν.</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuisse</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>posteros</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>arctissimis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>cohaeserit</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>diffluit et marcescit</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Si haec optima et antiquissima religio naturae, omnium
simplicissima sufficit ad vitam beatam, cur tot sacrificia, ceremoniae,
ritus lege Mosis jubentur<span class = "tag">1</span>? Neque enim
pecudum modo, verum etiam hominum hostias legimus. Nam Jephtha, princeps
illius gentis, filiam, quam habuit, immolavit eodem fere tempore, quo
rex Agamemnon filiam Iphigeniam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>jubente</i>.</div>

<p>
SALOMO: Sacrificia pecudum ab ipsa naturae lege primus Abel ac caeteri
deinceps arripuisse videntur, hominum vero mactatio<span class =
"tag">1</span> populis fere<span class = "tag">2</span> omnibus
perniciosissimo more<span class = "tag">3</span> fuit usitata; Chaldaeis
inquam, Persis, Amorrhaeis, Graecis, Italis, Gallis, Poenis, Indis. Nec
tamen Jephtha filiam immolavit, ut omnes fere opinantur, sed perpetuae
castitatis votum a se amandavit, ut Chaldaeus interpres, Rabbi Levi Ben
Gerson et David Kimchi, verius et melius interpretantur, quam qui
parricidii crudelissimi parentem accusant. Cui interpretationi
congruit<span class = "tag">4</span>, quod singulis annis virgines illam
inviserent et<span class = "tag">5</span> consolarentur. Vox enim
hebraea <span title =
"Hebrew: letavot (for לְתַנוֹת ‘letanot’)">לְתַבוֹת</span>
quae<span class = "tag">6</span>
ambiguitatem eo loco peperit<span class = "tag">7</span>, non tam lugere
significat, quam consolari, sacrificium vero Jephtham fecisse oportet
earum rerum, quae<span class = "tag">8</span> lege divina mactari fas
erat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>immolatio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vero</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i> modo</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>convenit</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>proponit</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>quae ... mactare</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si naturae lex et naturalis religio, mentibus hominum insita,
sufficit ad salutem adipiscendam, non video, cur Mosis ritus, ceremoniae
necessariae sint.</p>

<p>
SALOMO: Nihil in majestate Bibliorum antiquius aut sacratius est lege
divina, cujus divisio triplex est. Nam praeter historiarum libros
praecipua est lex moralis, secunda ritualis, tertia politica. Moralis
iterum duplex: altera<span class = "tag">1</span> pars ad Dei cultum,
altera ad hominum inter ipsos mutua officia spectat. Dei cultus quatuor
decalogi capitibus primis continetur, caetera sex capita ad tuendam
hominum inter se<span class = "tag">2</span> fidem ac societatem
pertinent. Politica vero diffusius eadem complectitur, quae secunda
tabula brevissime continet, scilicet leges judiciales, connubiales,
praetorias<span class = "tag">3</span>, quibus Hebraeorum respublica
fundata est et constituta, sine quibus licet et viro bono in
desertissima solitudine et ubique terrarum salutem adipisci. Ritus vero
et sacrificia<span class = "tag">4</span> a Deo instituta, ut
Israëlitae, qui ab Aegyptiis et finitimis populis sacra daemonibus et
animalium statuis facere didicerant, ab iis deinceps abstinerent, quod
fieri non potuisset ob inveteratum daemonibus sacrificandi morem,
nisi<span class = "tag">5</span> eadem sacra Deo facere juberentur.
Atque eo pertinet
<span class="pagenum">144</span>
gravior illa ac toties injuncta Israëlitis criminatio, quod epularentur
<span title = "Hebrew: al damim">על דמים</span> super sanguines, ut
deterrima Circe Ulyssem ac socios docebat, Manes pascere<span class =
"tag">6</span> sanguine effuso in scrobem plurium animantium cruore<span
class = "tag">7</span>. Itaque propositis omnium sacrificiorum
generibus, ad extremum illud a legislatore subjicitur<span class =
"tag">8</span>, ne deinceps sacrificent satyris et daemonibus, quibuscum
scortari, consueverant. Deum vero sacrificiis nullo modo delectari, ex
eo planum fit, quod vetuit<span class = "tag">9</span> usquam terrarum
sibi pecudes mactari, praeterquam uno loco, quem ad sacrificandum
delegisset, tametsi ubique gentium synagogas ac fana liceret habere ad
laudes et leges divinas praedicandas. Nec vero sine summa Dei bonitate
ac procuratione templum illud Sionis, ubi sacrificia pecudum fieri nec
alibi licebat, a Vespasiano Imperatore incensum est, ut omnes
intelligerent, non armentis aut<span class = "tag">10</span> gregibus
mactandis flagitia<span class = "tag">11</span> dilui aut scelera
expiari, aut salutem ab eo quenquam adipisci, ut apud Jeremiam<span
class = "tag">12</span> Deus clara voce populo contestatur hunc in
modum: <i>Holocausta vestra victimis accumulate et ad satietatem carnes
vorate, nihil enim majoribus vestris hujusmodi mandavi, cum illos ex
Aegypto educerem.</i> Et certe nihil Deus clara voce praeter decalogum
jussit<span class = "tag">13</span>; nullum autem sacrificium toto
decalogo continetur, quod ubique foedus cum populo percussum appellatur.
Id autem a prophetis<span class = "tag">14</span> toties ac tam saepe
repetitum est, scilicet Deum a mactatione pecudum abhorrere, ut non<span
class = "tag">15</span> aliam ob causam templum illud exarsisse ac
populus Dei ex Palaestina ejectus esse videatur, quam ne deinceps in
cruore pecudum spem salutis collocaret. <i>Aufer</i>, inquit Oseas<span
class = "tag">16</span>, <i>a nobis nequitiam, et exsolvemus juvencos
labiorum nostrorum.</i> Item<span class = "tag">17</span>: <i>Num veniam
in conspectum Dei cum holocaustis, vitulis, agniculis? Num placent Deo
mille arietes aut 10,000 torrentes olei? Num dabo primogenitum ad
expiationem sceleris mei? Indicavi tibi, o homo, quid bonum sit<span
class = "tag">18</span> et quid a te Deus exquirat, scilicet facere
judicium, deligere bonitatem et humilem esse coram Deo tuo.</i> Cum
autem Saul, quominus Dei mandato paruisset, sacrificia excusaret, acerbe
Samuel illum increpans: <i>Obsequium</i>, inquit, <i>sacrificiis
praestat</i><span class = "tag">19</span>. Acerbius etiam apud Isajam
Deus execratur illos, qui sua scelera sacrificiis elui putant. Est
igitur in decalogi executione salus, non in sacrificiis statuenda.
<i>Hoc fac</i>, inquit, <i>et vives!</i> Et quidem cum rex Salomo arcam
auream fabricari jussisset, et<span class = "tag">20</span> in
sacratissimo sanctuario collocaret, nihil in ea deposuit praeter duas
tabulas decalogi lapideas. Arcam autem protegebat propitiatorium, ubi
Deus inter utrumque angelum versari dicebatur, ut omnes
<span class="pagenum">145</span>
intelligerent, Deum mortalibus propitium fore, si sacrum decalogi foedus
exsequantur. Item<span class = "tag">21</span> Salomo cum Deum loquentem
introduceret<span class = "tag">22</span>: <i>Serva</i>, inquit,
<i>mandata mea, ut vivas!</i> Quae qualia sint, significat his verbis:
<i>Liga ea super digitos tuos, scribito super tabulas cordis tui!</i>
Qua quidem eleganti allegoria decem digitorum decem<span class =
"tag">23</span> decalogi praecepta<span class = "tag">24</span>
complexus est, ac duplici tabula cordis significat, primam tabulam
decalogi pertinere ad superiorem animae facultatem, quae ipsa mens est,
ad quam primae tabulae leges de cultu divino referuntur, secundam vero
tabulam ad inferiorem animae partem, qua docemur naturam coërcere,
libidinem continere, ab alienis rebus mentes, oculos, manus abstinere.
Nam 613 capita ac leges<span class = "tag">25</span>, quae libro legis
continentur, partim ad judicia, partim ad mores, partim ad ritus, partim
ad uberiorem explicationem<span class = "tag">26</span> decalogi
spectant<span class = "tag">27</span>, ut cum uno verbo decalogi
scortatio prohibetur, vox enim hebraica <span title =
"Hebrew: neot">נאוֹת</span> omnem scortationem significat,
sive cum daemonibus,
sive cum statuis caeterisque rebus, sive cum proximis, quibuscum
incestus admittitur<span class = "tag">28</span>, sive cum alterius
uxore: denique lex illa vagos omnes concubitus, stupra<span class =
"tag">29</span> et cum brutis nefariam copulationem vetat, quae fusius
Moses in libro legum explicat, quam quae tabulis fuere<span class =
"tag">30</span> comprehensa. Universam vero legem R. Moses Rambam in
quatuordecim partes distribuit: prima pars aversionem a flagitiis et
conversionem ad Deum; secunda idololatriae prohibitionem; tertia morum
probitatem; quarta caritatem erga singulos; quinta mulctas pecuniarias;
sexta contractuum et hereditatum jura; septima dies fastos, nefastos,
feriatos; octava jejunia<span class = "tag">31</span>; nona preces et
laudationes; decima sanctuarium; undecima sacrificia ritus; duodecima
pollutiones et expiationes; decima tertia cibos vetitos ac cupiditates
frangendas; decima quarta vetitas libidines. Quae omnia copiosissime
libris LXI pandectarum hebraicarum et capitibus 532 continentur,
vetantibus quidem legibus poenae, jubentibus praemia subjiciuntur, ut
cum benignitatis fontes tenuibus aperire jubemur<span class =
"tag">32</span>, haec verba subrogantur: <i>Et bene tibi erit, vel
opibus te cumulabo, si hoc feceris.</i> Semper enim largitionem in
tenues consequetur affluentia bonorum, ac tametsi nulla merces debeatur
officio, nihilominus tamen et iis, qui a vetitis abstinuerint, et iis,
qui jussa fecerint, mercedem ingentem Deus decrevit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>una</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>homines</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>praedicatorias</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>sicut</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiamsi</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>placare</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Odyss. l.&nbsp;X.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Levit.&nbsp;17.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Deuteron. 14. 15.&nbsp;16.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>nec</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>peccata</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Jerem. 7, 21&nbsp;sq.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Deuter.&nbsp;4.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Psalm. 40. 49. Hoseae&nbsp;6.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>nullam</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Hos. 14,&nbsp;3.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Michae 6, 6&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;1 Sam.&nbsp;15.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alius: <i>ut ... collocaretur</i>.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>Idem</i>.&nbsp;
<b>22.</b>&nbsp;1 Regum.&nbsp;7.&nbsp;
<b>23.</b>&nbsp;Addit alius: <i>illa</i>.&nbsp;
<b>24.</b>&nbsp;Alius: <i>capita</i>.&nbsp;
<b>25.</b>&nbsp;Alii: <i>capita legum</i>, vel: <i>capitibus
leges</i>.&nbsp;
<b>26.</b>&nbsp;Alius: <i>interpretationem</i>.&nbsp;
<b>27.</b>&nbsp;Alibi: <i>pertinent</i>.&nbsp;
<b>28.</b>&nbsp;Alibi: <i>committitur</i>.&nbsp;
<b>29.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>paederastiam</i>.&nbsp;
<b>30.</b>&nbsp;Alibi: <i>erunt</i>.&nbsp;
<b>31.</b>&nbsp;In aliis codicibus haec ad septimam partem referuntur,
ita ut tredecim tantum partes enumerentur.&nbsp;
<b>32.</b>&nbsp;Alii: <i>jubentur</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Cum itaque Judaei ubique terrarum a sacrificiis pecudum
abstineant, inutiles sunt illae sacrificiorum leges.</p>

<p>
SALOMO: Nullum est sacrificium, nulla instrumenta sacrorum, nulli ritus,
quae rerum in naturae thesauris abditarum arcana pulcherrima non
<span class="pagenum">146</span>
contineant, ut ingeniosissime Philo Hebraeus<span class =
"tag">1</span>, Abraham Aben Esra, Rex Salomo, Leo Hebraeus
interpretantur. His etiam docemur prius de peccatis confiteri<span class
= "tag">2</span>, deinde poenas acerbiores ac piacula<span class =
"tag">3</span> deprecari impendentia, tum gratias agere pro tam multis
beneficiis, quibus continuo beamur, denique laudibus Deum praedicare,
postremo Deo mentes puras sacrificare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De sacrificiis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>conferri</i>, vel: <i>converti</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>pericula</i>.</div>

<p>
TORALBA: Equidem ab astrologo Judaeo didici, decem illa decalogi capita
decem orbibus coelestibus ordine decenti naturae convenire. Primum ipsi
Deo tribui, ut naturae universae autori supremo, secundum orbi secundo,
qui Hebraeis deserta<span class = "tag">1</span> appellatur, propterea
quod nulla stella eo coelo continetur, ita quoque sculptilia sanctissime
prohibentur. Tertium caput, quo Dei nomen temere usurpare prohibemur,
orbi tertio congruit, ne per Jovem caeteraque sidera jusjurandum
concipiamus. Quartum caput, de festa quiete Sabbathi, orbi Saturni, cui
et septima dies Saturni, velut Hebraeorum<span class = "tag">2</span>
Sabbathi nuncupatur. Quintum caput, de cultu parentum, quinto orbi seu
Jovis, qui a Graecis Deorum parens, a Latinis Jupiter, quasi Juvans
pater est appellatus. Sextum caput, de caedibus, orbi Martis, quem
Homerus<span class = "tag">3</span> homicidam vocat et urbium eversorem.
Septimum caput, de adulteriis ac libidine, orbi Veneris. Octavum, de
furtis, Mercurio, quem veteres mercatorum Deum et lucri autorem
fecerunt, et collegium mercatorum<span class = "tag">4</span> Romae
dicebatur Mercurialium. Nonum, de vetitis mendaciis falsique crimine
tribuitur Soli, de quo Virgilius: Solem mentiri, quis dicat? Quin etiam
Hebraei solem pro veritate usurpant, ut eo loco: Misericordiam et
veritatem diligit Deus, hebraica littera sic habet: quia sol et scutum
est Deus, quod LXXII interpretes sic reddunt: <span title =
"Greek: hoti eleos kai alêtheian agapa kurion">ὅτι
ἔλεος καὶ ἀληθείαν ἀγαπᾶ κύριον</span>.
Graeci Apollinem fecerunt oraculorum ac divinationis
rerum abditarum parentem, principem et qui discussis nebulis omnia
perspicua facit. Decimum caput orbi Lunae, cui eandem vim in macrocosmo
tribuunt<span class = "tag">5</span>, quam jecori in microcosmo, ubi vis
cupiditatis maxime consistit, ita quoque decimo capite cupiditates
cohibere jubemur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>dextra</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Ebraeis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Il. <span title = "Epsilon (5)">Ε</span>,&nbsp;31.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>mercatorium</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec quinque sequentia verba in aliis
codicibus.</div>

<p>
FRIDERICUS: Valde arguta mihi admirabilisque videtur decalogi cum
orbibus coelestibus convenientia, quam Toralba ex abditis Hebraeorum
arcanis <ins class = "correction" title =
"text reads ‘promsit’">promisit</ins>,
quae non solum naturae universitati
congruere, verum etiam ordinem planetarum a veteribus traditum
confirmare videtur. Nam quod Ptolomaeus a veterum opinione<span class =
"tag">1</span> primus omnium discedens Venerem et Mercurium sub sole
collocavit, id eo argumento fecisse videtur, quod solis apsidem<span
class = "tag">2</span> a terra distare scribit diametris terrestribus
604½, quod immane spatium planetis vacuum relinquere incongruum putabat,
cum ab axe luna distaret terrae diametris 570. Sed multo absurdius est,
quod Arabes et
<span class="pagenum">147</span>
caeteri fere omnes astrologi inter apsidem Solis et Martis intervallum
intercedere tradunt diametrorum terrestrium 3815, quod septies majus est
intervallo solis et lunae.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>placitis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solem</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ex iis quidem intelligere potestis, omnia rerum maximarum arcana
et abditos<span class = "tag">1</span> naturae thesauros in legibus
divinis i.e. etiam in majorum nostrorum litteris ac libris latere, si
quis altius scrutari velit. Hunc autem decalogum legis naturalis
epitomam esse judicavit Abraham Aben Esra, quae quoniam obliterata
videbatur et ingentibus hominum sceleribus ac flagitiis violata, Deus
optimus maximus, hominis exitium miseratus, solenni legislatione<span
class = "tag">2</span> naturalia edicta et interdicta maximis sui populi
comitiis renovavit et in tabulis lapideis incisa, tubarum clangore,
tonitruis, fulminibus ac flammis in<span class = "tag">3</span> monte
Horeb ad coelum usque medium perstringentibus, ac monte terribili
concussione trepidante, aeternum illud decalogi foedus cum populo
aspersis sanguine tabulis, ut in feriendis foederibus mos erat,
sacravit. Quae cum ante oculos mihi proponerem ac tanti spectaculi
faciem altius contemplarer, quasi furore divino percitus haec breviter
cecini:</p>

<div class = "verse close">
Quis vero, metuende! tua te voce tonantem<span class =
"tag">4</span><br />
Audiit impavidus, cum jura sacrata juberes<br />
Nec violanda dares tremuli de vertice montis<br />
Foedera Sinai? Quis vel clangore tubarum<br />
Non fuit attonitus vacuas resonante<span class = "tag">5</span> per
aures<span class = "tag">6</span>?<br />
Quisve sacri sceleratus acerbam numinis iram<span class =
"tag">7</span><br />
Ferre tui potuit, quoties armatus in hostes<br />
Flammea vibrares ingenti fulmina dextra?<br />
Quippe superborum tu colla tumentia regum<br />
Deprimis, et forti victor violenta refellis<span class =
"tag">8</span><br />
Sceptra manu, quatiens saevi diadema tyranni.<br />
Conteris immanes populos et regna potenti<br />
Comminuis brachio, quaecumque invicta videntur.<br />
Sed Christos humili vindex e pulvere semper<br />
Erigis ipse tuos aciesque evertis ad unum<br />
Indomitas, ductuque tuo fit victor inermis!</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>reconditos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deuter.&nbsp;IV.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>a</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sonantem</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>resonare</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>auras</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii falsa: <i>vim</i> vel: <i>viam</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>reballia</i>.</div>

<p>
TORALBA: Hoc quidem foedus, duabus tabulis ac decem capitibus
deprehensum, quid aliud est, quam ipsissima lex naturae? Hanc enim a
natura legem arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed
facti, non instituti, sed imbuti sumus, atque imprimis Deum aeternum
causam<span class = "tag">1</span> non modo rerum omnium effectricem,
sed etiam conservatricem esse eandem, pro jure suae majestatis metuendum
ac venerandum ac pro
<span class="pagenum">148</span>
incredibili erga nos bonitate amandum ac toto mentis impetu
prosequendum. Venerationem autem et cultum Deo debitum sacrilegio
surripere, ac rebus creatis ac caducis illum tribuere et<span class =
"tag">2</span> praemia salutis ac fiduciam in illis collocare, nefarium
scelus est. Quod item secundo capite decalogi figuram ullam aut imaginem
Deo tribuere prohibemur, natura quoque nobis insitum est, quia naturali
et perspicua ratione Deum incorporeum esse demonstravimus. Ac propterea
Numam Pompilium sua lege statuas Deorum ullas fieri vetuisse<span class
= "tag">3</span>. Et quidem si nefas est, coelum, sidera, solem adorare,
quanto sceleratius<span class = "tag">4</span> est hominum figmenta
venerari? At mirum mihi saepe visum est, tot populos, tam multis tamque
eruditissimis temporibus statuas coluisse studio pietatis, cum
Heraclitus, philosophorum antiquissimus, statuarum cultores perinde
facere diceret, ac si cum parietibus colloquerentur<span class =
"tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice, qui porro legit: <i>effectotem ...
conservatorem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>aut</i> vel: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Plutarchas in Numa; Augustinus de civitate&nbsp;Dei.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>scelestius</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>obloquerentur</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ab his populis excipiendi sunt Persae, Scythae, Afri ac veteres
Romani, quos M. Varro sine simulacris annos amplius CXXX coluisse
scribit.</p>

<p>
SALOMO: Quid in re tam perspicua argumentamini? Satis est, uno verbo
detestabili ac foedissimo statuam <span title =
"Greek: kopron">κόπρον</span> i.e. stercus appellare.
Hac enim voce majores nostri solent execrari idola.</p>

<p>
TORALBA: Caetera capita decalogi omnium fere gentium communia sunt, quod
satis est argumenti, legem divinam omnino<span class = "tag">1</span>
naturae consentaneam esse. Excipio quartum decalogi caput, scilicet
requiem Sabbathi. Neque enim video, quid sit, quam ob rem Judaei
septimum potius quam sextum, ut et Ismaëlitae, aut primum, ut
Christiani, feriari debeant. Quod enim natura injustum sit<span class =
"tag">2</span>, temporis decursu justum fieri nequit, contraque<span
class = "tag">3</span>. Si ergo ante legem a Mose latam scelus non erat,
die septimo rebus agendis ac opificiis implicari, cur postea impium esse
coepisset?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>contrave</i>.</div>

<p>
Hic ut<span class = "tag">1</span> Salomo conticuisset, contra quam
sperabatur, FRIDERICUS: Salva, inquit, res est, Salomo obmutuit<span
class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>cum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>obtinuit</i>.</div>

<p>
SALOMO: Non video, cur loqui debeam, cum sit capitale, tesseram
imperatoris<span class = "tag">1</span> prodere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>imperii</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ita quidem apud hostes, non inter amicos et familiares, quos
hic videmus. Explica igitur, Salomo, quid hic tesseram appelles, ne
Toralba victoriam incruentam reportare videatur.</p>

<p>
SALOMO: Certe sabbathum est tessera<span class = "tag">1</span> Deum
inter et populum selectum, quam ceteri<span class = "tag">2</span>
populi capere non possunt, nec si possint, velint<span class =
"tag">3</span>. Argumentum a Toralba propositum jam antea pridem
Justinus Martyr objecerat Tryphoni. Sed illud abs te, Toralba, peto: num
tibi natura justum vel injustum videatur<span class = "tag">4</span>,
arma ferre?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ezech. 20, 12. 20. Exod. 31,&nbsp;17.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>non selecti</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec quatuor antecedentia verba in uno
codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>videtur</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">149</span>
TORALBA: Videtur <span title = "Greek: adiaphoron">ἀδιάφορον</span>.</p>

<p>
SALOMO: Quid si princeps impendente seditione arma gestare prohibuerit,
num tibi civis injustus et injuriosus atque iniquus videatur, qui
adversus edictum armatus incedat?</p>

<p>
TORALBA: Assentior ego quidem.</p>

<p>
SALOMO: Cur ita, cum antea non injustum esset?</p>

<p>
TORALBA: Quia naturae lex est, ut magistratui jussa imperanti pareamus,
et qui aliter facit, injustus censeatur.</p>

<p>
SALOMO: Quanto igitur injustior est, qui Deo vetante id, quod antea
vetitum non erat, interdicto non paruerit, sive justum, sive injustum id
esse arbitretur; quamquam fieri non potest, ut quicquam injustum a Deo
jubeatur.</p>

<p>
CURTIUS: Hoc potissimum inter naturales et civiles leges interesse
jurisconsulti tradunt, quod civiles sint earum rerum, quae justae et
injustae dici nequeant, antequam jubeantur aut prohibeantur, naturales
vero justitiam perpetuo annexam habeant, sine ullis edictis aut
interdictis.</p>

<p>
FRIDERICUS: Cur igitur ante Moysen nullum de quiete septimi diei legimus
edictum?</p>

<p>
SALOMO: Quis affirmare potest, nihil antea de sancta illius diei quiete
interdictum<span class = "tag">1</span> fuisse? quanquam prisca
aetate<span class = "tag">2</span> homines totum fere otium honestis
studiis et rerum sublimium contemplationi tribuere solebant, ut omne
tempus illud festa quies et sabbathum continuum videretur. Postea vero
cum<span class = "tag">3</span> deterior aetas, inanium artium
voluptatibus, jocis, libidini, bellis, rapinis intenta, rerum coelestium
et divinarum studia sprevit, quid tam necessarium fuit, quam homines ad
hanc naturae legem<span class = "tag">4</span>, honesta virtutis studia,
ad mentis quietem, ad cogitationem rerum divinarum, ad sui salutem
revocare? Id autem diei septimi festa quiete sancire placuit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>edictum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>pietate</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>id est ad</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Sed cur potius septimam, quam primam? Nec video, cur<span class
= "tag">1</span> postremo capite decalogi aliena appetere prohibeamur,
cum satis sit, nemini fraudem facere, et ea non exercere, quae publicam
laedunt tranquillitatem: mentibus autem humanis imperare aut
cogitationibus vim inferre, quis possit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>an</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ad singula vicissim. Primum, rationem a Deo rerum suarum
exposcere, scelus, ambigere nefas est. Nam quod aliena concupiscere
vetat lex divina, alienum est ab omnibus legibus humanis, atque in eo
potissimum praestantia divinae legis<span class = "tag">1</span> enitet,
quae securim non modo ad caudicem et ramos, sed etiam ad radices et
fibras flagitiorum omnium admovit. Quisquis enim erumpentes cupiditates
coercerepotest, is profecto imperatoris invicti laudem meretur. Qui vero
aliena concupiscit, jam scelus admisit, etsi<span class = "tag">2</span>
<span class="pagenum">150</span>
pravas cupiditates ad exitum perducere non potuerit, quoniam, ut possit,
omnia pertentabit, sed recisa libidine nihil unquam molietur. Nihil
autem mirum, si<span class = "tag">3</span> homines hominum
cupiditatibus leges nullas posuerunt, quia nec praemia merentibus nec
poenas<span class = "tag">4</span> irrogare potuissent, quippe sensus
animorum<span class = "tag">5</span> non videntur, id unius Dei proprium
est, qui abditas animorum latebras pervestigat ac propterea <span title
= "Greek: kardiognôstês">καρδιογνώστης</span> appellatur<span class =
"tag">6</span>. Neque enim actionum ac sermonum prius quam cogitationum
praeputia circumcidi jubet. Et quemadmodum Deus<span class =
"tag">7</span> accepta ferre et praemia tribuere solet praeclaris
hominum voluntatibus, ita quoque perinde ac homicidam habet, qui
occidere cum maxime vellet, non potuit tamen, quia plus peccatur ipsa
mente, quae pravitati acquievit, quam sceleris executione, quae ad
sensus, satellites animi, quasi ad principis ministros refertur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>lucis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>etiamsi</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sed</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>animi</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jerem.&nbsp;12.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deuteron. 11.</div>

<p>
CORONAEUS: Sed ad quietem septimi diei redeamus, quaenam ratio subesse
potest?</p>

<p>
SALOMO: Rationem suae legis, quod rarissime fit, subjecit legislator
ipse: <i>Quoniam</i>, inquit, <i>sex diebus coelum, maria,
terram<span class = "tag">1</span>, quaeque his continentur omnia,
Deus creavit ac septimo
die requievit, eique benedixit ac sanctificavit illum.</i> Et quominus
ambigeretur, pluribus verbis caput illud declaravit, quam totius
decalogi capita, nec unquam aliis diebus benedixisse aut eos<span class
= "tag">2</span> sibi consecrasse<span class = "tag">3</span> legimus.
Nam cum populus universus instruendo Dei sacrario et instrumentis
sacrarii valde occuparetur, diem tamen septimum Deus excipiens:
<i>Nihilominus</i>, inquit<span class = "tag">4</span>,
<i>mea sabbatha colite,
quoniam illa sunt quasi tesserae secretiores et arcana inter me et vos
posterosque vestros, ut intelligatis, me esse Deum aeternum, qui
sanctifico vos. Feriamini igitur sabbathum, quoniam sanctum vobis
est<span class = "tag">5</span>: quisquis ullum opus fecerit die
sabbathi, de coetu populi exscindatur<span class = "tag">6</span>. Sex
dies sufficiant<span class = "tag">7</span> rebus agendis, dies septimus
quies esto sancta Deo aeterno, quisquis opus ullum fecerit, morte
afficiatur. Conquiescant igitur filii Israel die septimo, ut colant
sabbathum foedere sempiterno, quoniam illud est arcanum et tessera inter
me et filios Israel, tessera, inquam, sempiterna, quoniam sex diebus
Deus condidit coelum et terram, septimo quievit.</i>&mdash;Haec ille.
Videtis, cum homines, liberos, servos, jumenta sanctissimo illo die
conquiescere jussisset, quanta verborum copia, quam exquisita ratione
iterum atque iterum inculcat. Neque eo contentus populum universum
rursus convocari jussit, deinde coacta<span class = "tag">8</span>
concione legislator quasi legem novam laturus: <i>Haec sunt</i>,
inquit<span class = "tag">9</span>, <i>quae</i>
<span class="pagenum">151</span>
<i>mandavit Deus. Sex dies negotiis agendis aut operi tribuantur, dies
septimus sit vobis sacer, quia sabbathum requies est Deo. Quisquis opus
ullum in eo fecerit, moriatur, ne accendatis ignem in domiciliis
vestris.</i> Item alibi<span class = "tag">10</span>: <i>Admonete
populum Israelem, ut sabbatha sanctissime colat.</i> Id autem saepissime
repetitum legimus, et cum maleferiatus quidam septimo<span class =
"tag">11</span> die ligna legisset<span class = "tag">12</span>, Moses
sententiam, tametsi jam lex lata erat, non prius ferendam putavit, quam
judicem Deum appellaret, qui eum capitali supplicio damnatum lapidibus
obrui mandavit. Illud et mirabilius<span class = "tag">13</span>, quod
cum manna caducum singulis diebus plueret, die tamen septimo nihil
decidere solebat<span class = "tag">14</span>. Cum autem e tentoriis die
septimo quidam egressi fuissent, quasi manna collecturi, Deus ita
exarsit eosque oratione acerbo increpans: <i>Quousque</i>, inquit,
<i>tentabitis me? dedi vobis sabbathum ad requiem, ut die sexto duplices
cibos colligatis, consistite igitur in tentoriis die septimo, nec
quisquam posthac foris egrediatur.</i> Item urbe Hierosolymorum obsessa
et lata jam de excidio sententia, liberationem omnem Jeremias<span class
= "tag">15</span> Deo jubente pollicetur, si sabbatha sancta colerent.
Itaque Deus apud Jesaiam exclamans<span class = "tag">16</span>: <i>O
beatum</i>, inquit, <i>illum, qui sabbathum meum delicias suas
appellat!</i> Item paulo post: <i>Quisquis metuit mea sabbatha temerare
ac foedus illud sanctissimae quietis coluerit, hunc ego sublimem
proveham in montem sanctum meum</i>, i.e. in coelum. Quid Ezechiel? ubi
sabbathum appellat Dei sacramentum ac tesseram secretiorem inter Deum et
populum Israelis<span class = "tag">17</span>, Ac propterea
theologi<span class = "tag">18</span> sabbathorum rationes ac leges
copiosissime amplexi sunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Septem haec sequentia verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nos</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>conservasse</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Exod. 20, 31 et&nbsp;34.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>erit</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi <i>exscindetur</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>sufficient</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>convocata</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Exod.&nbsp;35.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Num.&nbsp;15.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>sabbathi</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>collegisset</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>mirum</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Exod.&nbsp;16.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Thren. 15 et&nbsp;17.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Jes. 56,&nbsp;58.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Ezech. 20 sq. Alibi: <i>Israelem</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;L. 2 Pandect. c. 4 et 24 (Talmud).</div>

<p>
CURTIUS: Hanc opinor causam fuisse, cur acutissimus<span class =
"tag">1</span> quidam theologus<span class = "tag">2</span> ad stuporem
usque miretur, tot ac tam multis capitibus legum divinarum ac
prophetiarum sabbathi otia inculcari, quasi, inquit, ejus diei cultu et
quiete summa divinae legis et salutis nostrae<span class =
"tag">3</span> contineatur. Idem quoque negat, sabbathum aut legem a
Christo fuisse abrogatam, eosque reprehendit, qui aliter sentiunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>argutissimus</i>, vel: <i>augustissimus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Calvin. inst. ep.&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ego Ismaelitasnon aliam habuisse causam judico, cur pro
septimo die sextum feriari soleant, quam ut a Christianis aeque ac
Judaeis festo die segregarentur, ut Christiani, qui primum diem pro
septimo ad colendum sibi proposuerunt, ut a Judaeis secederent. Nam si
jure diem sextum Ismaelitae feriarentur, propter fugam Mahummedis ab
hostibus<span class = "tag">1</span> prostrati ac vulnerati die sexto,
profecto aequius erat, Christianos sextum
<span class="pagenum">152</span>
diem, quo Christus supplicio affectus est, feriari<span class =
"tag">2</span>, quam primum, quo dicitur revixisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>hoste</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>celebrare</i>.</div>

<p>
TORALBA: Miror ego, Ismaelitas et Christianos cum Judaeis in eo
convenire, quod decalogus divina voce promulgatus aeternam haberet,
quasi naturae lex, auctoritatem, eos tamen quietem festivam
commutavisse, „cultuque Judaeo septima sacrare“, ut poetae verbis
utar<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ovidius in Fast.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ideone Christiani Judaeorum superstitionibus ullis
obligati<span class = "tag">1</span> teneantur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.</div>

<p>
SALOMO: Si decalogi<span class = "tag">1</span> quartum sacrosanctum
est, caetera quoque sacrosancta sunt; sin profana quaedam superstitio,
caeteras quoque decalogi leges pessum ire necesse est, quas tamen
aeternas et immutabiles nulla<span class = "tag">2</span> exceptione
confitentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii legunt: <i>Ut decalogi capita, ita etiam sacrosanctum
est, quae tamen aeterna et immutabilia confitentur.</i>&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sine ulla</i>.</div>

<p>
TORALBA: Caetera quidem decalogi capita natura ipsa dictitat, quartum
non item, ut etiam Abraham Aben Esra ingenue fatetur.</p>

<p>
SALOMO: Cum Deus lapidibus obrui jussisset eum, qui die sabbathi ligna
colligerat, ad Mosen conversus: Dic, inquit, populo, ut fimbrias ac
vittas hyacintho infectas extremis vestium oris assuant, ut in eas
intuentes omnia Dei jussa ad animum revocare consuescant eaque
exsequantur, neque curiosius pervestigate apud vos, aut curiosius post
oculos vestros exquirite, quibuscum scortari consuevistis.</p>

<p>
FRIDERICUS: Cur non liceat festam quietem agere, mundi creationem
recolere, Dei beneficia commemorare ac naturae parentem crebris laudibus
celebrare, die primo aeque ac septimo? Nihil enim, utro die id fiat, ad
sanctitatem referre videtur.</p>

<p>
SALOMO: Si nihil refert, utrum feriari debeamus primum diem an septimum,
cur primum potius quam septimum contra perspicua Dei jussa
eligendum<span class = "tag">1</span> putas, nisi veri Dei leges opera
data<span class = "tag">2</span> proculcare velis? Tu diem tuum natalem
festis epulis recolere libentissime soles, non hesternum, cur septimum
diem, mundi natalem, rejicis, ut pridie vel postridie festum agas? At
nulli diei Deus praeter septimum benedixit, nullum diem praeter septimum
sanctificavit, non sextum, non primum sibi consecravit<span class =
"tag">3</span>. Quanquam ista vetus paganorum impietas diem solis
appellatione diserta<span class = "tag">4</span> feriari jubet<span
class = "tag">5</span>, quo quid sceleratius?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>optandum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>debita</i>, vel: <i>dedita</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>benedixit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Omittuntur duo haec verba antecedentia in alio
codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>jubent</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ita quidem scripta lex est, non quod soli sacra fiant, ut scis
tu quidem, Salomo, sed quia in ferendis legibus, ut perspicuae sint, ad
populi captum loqui necesse est.</p>

<p>
SALOMO: Igitur errore populari omisso, cum Deus prospiceret futurum,</p>
<span class="pagenum">153</span>
ut imperitorum hominum inscitia dicam an impietate, creationis memoria
ex animis hominum obliteraretur, diem mundi natalem jussit solenni cultu
celebrari. Fuit enim tanta Aristotelis et Epicuri vel impietas vel
ignorantia vel utrumque, ut mundum aeternum fuisse ac fore existimarent,
contra quam superius demonstratum est. Neque solum diem<span class =
"tag">1</span> septimum, sed mensem quoque septimum, quo creatus est
mundus, clara plurimarum feriarum memoria posteritati commendavit, legum
quoque divinarum lectionem eo mense ac die, quo mundi creatio perfecta
est, auspicari jussit. Anno septimo agricultura deseri jubetur. Item eo
die ac mense, quo mundi creatio consummata est, pontifices ipsi a capite
leges divinas incipiunt omnibus interpretari, accensa facium ac
lucernarum maxima copia, quem morem ab Aegyptiis observari scribit
Herodotus<span class = "tag">2</span>, qui mos antiquissimus, mundi
creationis index, nondum ab usu exolevit. Hunc autem creationis mensem
Ethanim<span class = "tag">3</span> i.e. illustrium Chaldaei vocant,
quoniam eo potissimum mense, quo mundus conditus est, magnorum virorum
ortus et occasus ac rerum publicarum insignes conversiones accidere
consueverunt. Dies autem creationis in tota natura tam clarus est, ac
prae caeteris tam<span class = "tag">4</span> perspicuus, ut nemo
dubitare debeat<span class = "tag">5</span>, legem de quiete sabbathi
omnium maximo naturalem et universae naturae consentaneum esse. Sed
manum de tabula!

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec quinque sequentia verba in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Historiarum Libro&nbsp;II.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Ethranim</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>deberet</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Cur manum de tabula? aut quamobrem propositae orationis filum
abrumpis eo loco, quem potissimum quaerimus, scilicet quietem diei
septimi perinde naturalem esse, ac caetera decalogi capita?</p>

<p>
SALOMO: Quia metuo, ea<span class = "tag">1</span> quae in arcanis
divinis latent, oratione temerare; nec tam multa dixissem, nisi vos
rerum divinarum amantissimos intelligerem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
CORONAEUS: Ne igitur nobis sublimium rerum veneratoribus<span class =
"tag">1</span> ac divinarum invideas haec arcana.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>venatoribus</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ego quidem pauca de multis. Septimo die corporibus robur et
incrementum praecipue additur; bonorum etiam virorum sapientia eo die
potissimum augetur, ut majores nostri a prophetis didicerunt; in
sceleratos autem ultio aëris<span class = "tag">1</span> potestatibus eo
die potissimum permittitur. Quod saepe quidem, sed nunquam plenius<span
class = "tag">2</span> intellectum est, quam in Aegypto stupenda clade,
qua<span class = "tag">3</span> omnia hominum ac bestiarum primogenita
totius regni longe late patentis nocte media diei septimi eodem momento
interierunt, Asmodaeis caedentibus<span class = "tag">4</span>. Quare
lex divina circumcisionem infantis in octavam diem prorogari jubet, ut
sabbathum sanctum intercedens robur addat infanti. Quin etiam medici de
morbo aut accepto vulnere statuere nihil solent ante octavum diem,
propter septimi vim ac potestatem. Illud autem ab omni
<span class="pagenum">154</span>
antiquitate compertum est, noxios daemones initio diei septimi, i.e.
post occasum solis diei sexti, sceleratos agitare<span class =
"tag">5</span>, ab electis vero procul arceri<span class =
"tag">6</span>. Sic enim interpretandum est illud cujusdam Rabbini
theologi, qui septimo die daemones noxios ab angelis coërceri dicit, ne
scilicet bonis infesti sint. Ex quo intelligitur, totam rerum naturam
sanctissimi illius diei vim ita sentire, ut etiam<span class =
"tag">7</span> vulgari proverbio jactari soleat: nullum unquam<span
class = "tag">8</span> sabbathi diem praeteriisse, quo sol se hominibus
non praebeat contuendum. Et quidem nisi horizontis obliquitas ultra
sexagesimam partem circuli magni versus utrumque polum terris
intercedentibus solis adspectum auferat, sol die septimo clarior
conspici<span class = "tag">9</span> consuevit, aut coeli spirabilis
status mutari, ut si ardentissimo calore sex diebus coelum infectum
fuerit, die sabbathi nubibus roscidis aut aquilonibus<span class =
"tag">10</span> aliquo modo refrigeratur, sin perpetuis<span class =
"tag">11</span> nubibus vel nebulis caliginosum extiterit totos sex
dies, sabbatho solis splendore dies serena temperatur. Item qui morbis
aut febribus continuis conflictantur, nisi desperata salus est, die
septimo mitiores sentiunt dolores. Huc etiam pertinet Graeci illius
philosophi<span class = "tag">12</span> quaestio vetus: cur die sabbathi
aër mutatur? illud enim ab omni antiquitate penitus exploratum est. Mens
autem boni viri ac Deum metuentis, quae rerum coelestium contemplatione
ac laudibus divinis quasi epulis delicatissimis pascitur die sancto, et
quae hominem ab homine seducit, eo fit aptior ad hauriendum divinae
lucis fulgorem, quae<span class = "tag">13</span> die septimo prae
caeteris copiosius affulget<span class = "tag">14</span>. Hic autem
humanae mentis in Deum raptus pretiosa mors a Davide<span class =
"tag">15</span> et osculum oris divini appellatur a Salomone<span class
= "tag">16</span>. Quid? quod<span class = "tag">17</span> Josephus
antiquitatum scriptor clarissimus tradit, fluvium sabbathicum in Syria
sic appellari, quod non nisi isto die fluere consuescat<span class =
"tag">18</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aëriis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>planius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>cadentibus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>agere</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>proculcari</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>Nullum, inquam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>aspici</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>aquilonaribus</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>continuis</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Justinus Martyr, qu.&nbsp;69.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>, vel: <i>quo</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>effulget</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Psalm. 116,&nbsp;15.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Cant. 1,&nbsp;1.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>Quin</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Lib. 7 de bello jud. cp. 24.</div>

<p>
TORALBA: Fateor equidem, diei septimi arcana valde mirabilia mihi fuisse
hactenus incognita.</p>

<p>
CURTIUS: Non dubito, quin mentis agitatio ac meditatio ingenium
vehementer exacuat. Concedo et illud, nihil praeclarius<span class =
"tag">1</span> ab homine fieri posse, quam Dei optimi maximi beneficia,
leges, actiones, opera contemplari et ex his laudes ejus eruere ac
praedicare. Sed<span class = "tag">2</span> cum primi illi parentes
humani generis ante legem de cultu diei septimi nullam ad
contemplationis praesidia dierum discretionem adhibuerint, non videbam,
cur subtilius rationem temporum exquirere deberemus, aut cur diem
septimum quam caeteros<span class = "tag">3</span> sanctiorem esse
praedicaremus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>pulcrius</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Sic</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>caeteris</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Nulla dierum distinctio est in coelo<span class =
"tag">1</span> ac ne in terra quidem ubique; est enim<span class =
"tag">2</span> ultra sexagesimam magni circuli partem tanta lucis
<span class="pagenum">155</span>
ac tenebrarum varietas, ut ad utrumque polum accedentibus post
septuagesimam coeli partem dies menstrua sit, propius bimestris,
trimestris, quadrimestris, sive pro 24 horis bis mille octingentas<span
class = "tag">3</span> horas diem sine sole supra horizontem continuo
videre, et<span class = "tag">4</span> sub utroque polo dies unus est
semestris sine solis ortu, nox item una sine solis occasu semestris, et
cum alii 365 dies habeant, anno vertente, qui sub polo versantur, diem
unum et noctem unam habeant, utramque semestrem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>coelis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>octoginta</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ut</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ultra septuagesimam partem meridiani circuli polum versus nullis
mortalibus ulla statio patet, et ut pateat, quis tam stupidus, quin<span
class = "tag">1</span> solis circuitum horarum 24, sive supra sive infra
horizontem, denotare non possit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>qui</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Id fortasse doctiores, sole supra horizontem existente<span
class = "tag">1</span>, observare possunt, sed quis semestri nocte
discrimen illud annotaret? Sed ut ab utroque polo ad regiones medias
redeamus, fieri nullo modo potest, ut eadem dies septima esse possit
toto terrarum orbe, quia cum occasu solis incipit<span class =
"tag">2</span> sabbathum maximum, mense Aprili hora sexta
pomeridiana<span class = "tag">3</span> in urbe Hierosolymitana, eodem
momento regionibus Brasilianis Indorum meridies est; ex quo necesse est,
sex horarum intervallo diem septimum citius auspicari Hierosolymis, quam
populis<span class = "tag">4</span> Brasilianis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>stante</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>incipiat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>promeridiana</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>a populis</i>.</div>

<p>
SALOMO: Argute quidem Fridericus, sed quis in tanta oceani ac terrarum
ab ultima Syria usque in Americam regionem immensitate, i.e. milliaribus
amplius 6060, diem septimum putet confundi posse? Argutias igitur
omittamus ac diem septimum, qui tot ac tam multis argumentis tamque
perspicuis naturae demonstrationibus illustratur<span class =
"tag">1</span>, ad divinas aeque ac naturae leges pertinere
fateamur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addunt alii: <i>putemus confundi posse, sed</i>.</div>

<p>
FREDERICUS: Si septima dies sola sit sancta, cur a vobis nova luna<span
class = "tag">1</span> trigesimo quoque die colitur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <span title =
"Greek: hieromênia">ἱερομηνία</span>.</div>

<p>
SALOMO: Nulla dies divinis laudibus aut actionibus honestis eximitur,
sed potissimum dies septimus creationis mundi ac trigesimus divinae
procurationis index festivus esse jubetur, quia non satis erat, mundum
condidisse, nisi rebus genitis<span class = "tag">1</span> Deus
prospiceret ac statum, conditionem, alimenta, incrementa, vicissitudines
rerum omnium tueretur<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>conditis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>intueretur</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Illud est, opinor, quod innuit Horatius<span class =
"tag">1</span>, ubi <span title = "Greek: tên triakada">τὴν
τριακάδα</span> Judaicam vocat trigesima sabbatha, quanquam non solum
Judaei, sed et Graeci ac Latini novilunia festis diebus colebant, ut
Juvenalis hoc versu significat<span class = "tag">2</span>:</p>

<div class = "verse close">
Observant ubi festa mero pede sabbatha reges,</div>

<p class = "close">
et Plutarchus <span title = "Greek: peri deisidaimonias">περὶ
δεισιδαιμονίας</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Sat. 1,&nbsp;9.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>

<p>
<span class="pagenum">156</span>
CURTIUS: Nimia profecto superstitione Judaei Hierosolymam a Pompejo
scalis admotis otiose<span class = "tag">1</span> expugnari ac cives
omnes sponte<span class = "tag">2</span> velut in verriculo aut sagena
rapi, partim<span class = "tag">3</span> etiam crudeliter mactari et
urbem floridissimam<span class = "tag">4</span> opibus diripi die
sabbathi patiebantur, quem Dio historicus Saturno fuisse sacratum
scribit in hac expeditione, ubi Judaeos Vegetius<span class =
"tag">5</span> aeque ac Plutarchus<span class = "tag">6</span> valde
irrident.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in eodem codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in eodem codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Idem habet: <i>florentissimam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;De re militari.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;De superstitione.</div>

<p>
SALOMO: Divina lex eos beavit, qui non subsederunt<span class =
"tag">1</span> in subselliis derisorum<span class = "tag">2</span>. Hanc
quidem Hierosolymorum expugnationem, Strabo factam scribit <span title =
"Greek: en nêsteia tôn Ioudaiôn">ἐν νηστείᾳ τῶν Ἰουδαίων</span>, cum
tamen die sabbathi jejunare prohibeamur. At Josephus non a Strabone
modo, sed etiam a Dione et Eusebio<span class = "tag">3</span>
discrepat; scribit enim, urbem captam a Pompejo die Tamuz, M. Tullio
Cicerone et M. Antonio consulibus, quod ut factum sit die septimo,
Judaeorum tamen religionem<span class = "tag">4</span> ac numinis metum
laudare potius, quam irridere deberent<span class = "tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>consederunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 1,&nbsp;6.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Vegetio</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>religionis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>debemus</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Agatharchides<span class = "tag">1</span> Cnidius leges ac
religionem Judaeorum ob id maxime sprevit, quod<span class =
"tag">2</span> Ptolemaeum Lagi filium Hierosolyma die sancto otiose
invadere permisissent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Agatharchiades</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Joseph. antiq. jud. I, 12.</div>

<p>
SALOMO: Res tamen ex animo<span class = "tag">1</span> cessit Judaeis.
Nam Philadelphus Ptolemaeus Lagi filius urbem illam ac templum
ingentibus donis ac largitionibus locupletavit, centum millia captivorum
nostrae gentis, sua pecunia redemtos, manu misit, tabulam ex auro
solidam<span class = "tag">2</span> duorum cubitorum ac semis in
sacrarium sanctissimum intulit, theologos LXXII ingentibus donis ac
largitionibus, ut sacra biblia ex Hebraeis graeca facerent,
locupletavit, quo nihil majus ac melius ab ullo principe praestari
potuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>ex animi voto</i>, vel: <i>ex omni voto</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>solido</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Sed negari non potest, quin supina illa negligentia dicam,
an stultitia, plane capitalis fuerit, quod Judaei urbem florentissimam
opibus, propugnaculis, juventute, otiosissime<span class =
"tag">1</span> expugnari, liberos, uxores, templa sacratissima militum
direptioni patere, quam die sabbathi tueri maluerunt. Nam quid aliud
est, quam Dei bonitatem experiri ac tentare? ubi enim<span class =
"tag">2</span> periculum a capite, a liberis, a familia propulsare die
sabbathi vetuit? Prius enim<span class = "tag">3</span> Agamemnon arma
quemque parare jubet, deinde a Jove victoriam precatur his verbis: <span
title = "Greek: dos moi kata plêres helein Priamoio melathron">δὸς μοὶ
κατὰ πλῆρες ἑλεῖν Πριάμοιο μέλαθρον</span> i.e. da mihi sublimem Priami
subvertere sedem. Nam cum olim Romani inprimis religiose dies praeliares
a festis discrevissent, ut M. Varro scribit, ab hostibus continuo
lacessiti praeliares dies<span class = "tag">4</span> exemerunt, ne
cuiquam deinceps religio injiceretur, diebus festis proelium
committere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>atrocissime</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>obsecro</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Hom. Il. <span title = "Beta (2)">Β</span>, 414.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius addit: <i>de festis</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">157</span>
SENAMUS: Jam quoque pridem Judaei dierum praeliarium religionem
repudiarunt, nam Judas Maccabaeus strenuus imperator, cum die sabbathi
Hierosolymam ab Antiocho Nobili expugnatam ac Judaeorum partem in
speluncis exuri, partem mactari, partem suffocari non repugnantes
audiisset, exercitui, quem ex fugitivis civibus collegerat, aperte
declaravit, se pro delubris, pro focis, pro lege, pro civium salute, pro
libertate etiam diebus sabbathis pugnaturum, ac deinceps ingentes
de<span class = "tag">1</span> hostibus victorias adeptus est<span class
= "tag">2</span> ac parva manu saepe legiones Antiochi vicit ac
prostravit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ab</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>reportavit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non religio, sed superstitio est, quod Judaei tam
pertinaciter ab omnibus etiam necessariis negotiis die sabbathi sic
abstinendum putant, ut ne filius quidem aquis parentem mersum aut
fluvio<span class = "tag">1</span> interceptum eripiat, aut illata
vulnera<span class = "tag">2</span>, quo minus sanguis effluat, obligare
velit. Quam superstitiosam crudelitatem Christus<span class =
"tag">3</span> exhorruit, cum sacerdos viatorem vulneribus saucium die
sabbathi deseruisset, rustici autem benignitatem laudavit, quod hominem
languentem vulneribus obligatis jumento domum importari jussisset. Cum
autem pontifices in Christum acerbe inveherentur, quod<span class =
"tag">4</span> aegrotum septimo die curavisset ac lectum alio transferri
jussisset<span class = "tag">5</span>, ipse obtrectationes<span class =
"tag">6</span> illorum verbo diluens: <i>Sabbathum</i>, inquit,
<i>propter hominem, non autem homo propter sabbathum conditus est;
filius autem hominis dominus est sabbathi.</i> Itaque curationes
admirabiles<span class = "tag">7</span> multitudini, morborum
innumerabilium varietate languenti, saepius die sabbathi mirifice
ostentavit<span class = "tag">8</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>flammis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>illato vulnere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Luc. 10, 31&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Matth. 12. Luc. 6, 13&nbsp;sq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>transferre mandasset</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>objectiones</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>admirabilis</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Matth. 12. Marc. 2. Joh. 7. 9. Luc. 1. 6. 13 sq.</div>

<p>
CURTIUS: Simili superstitione insaniebat nauclerus ille Judaeus, quem
Synesius<span class = "tag">1</span> scribit die sabbathi navis
gubernacula in altissimis fluctibus deseruisse, nec ullo mortis aut
tormentorum metu aut navis cum vectoribus periclitantis ad officium
revocari potuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In Epistolis.</div>

<p>
SALOMO: Nos etiam leges non ad legum, sed ad hominum salutem latas
arbitramur, nec putamus eum in legem quid commisisse, qui quid<span
class = "tag">1</span> fecerit vetitum die sabbathi premente<span class
= "tag">2</span> necessitate, quippe quae nullis coërceri legibus, nulla
obligatione teneri potest. Si tamen demus, sabbatho curare licuisse, non
propterea licuit asportare<span class = "tag">3</span> cubile. Illud
enim potissimum arguebatur<span class = "tag">4</span>, quod Christus
lectum asportari<span class = "tag">5</span> jusserat. Quin etiam
pontifex facti conscius plebem increpuit his verbis: Sex dies rebus
agendis supersunt, his ergo diebus accedite ad curationem, non die
sabbathi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quicquid</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>poscente</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>exportare</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>arguebant</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>avehi</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Haec verba pontificis<span class = "tag">1</span> non eo
pertinent, ut curare die septimo scelus arbitraretur, sed ut invidis
obtrectatoribus omnem sui calumniandi praeriperet occasionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Christi</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">158</span>
CORONAEUS: Si morbus tam gravis est, ut dilatio vitae periculum sit <ins
class = "correction" title = "text reads ‘allutara’">allatura</ins>,
etiam diebus festis curare licere ac semper licuisse non dubito. Sin
facile unius diei moram ferre possit aegrotus, differendum opinor, dum
festa quies praeterierit, quam nos Dominicam dicimus, quia domino sancta
sit, ut sanctissimis christianae ecclesiae institutis docemur. Quibus
acquievisse me profiteor ac prae me fero<span class = "tag">1</span>,
nec me argumentis cujusquam patiar auferri, aut a suscepta Romanorum
pontificum religione divelli. Quod enim Salomo in allegoriis:
<i>Custodi</i>, inquit, <i>fili mi, jussa patris tui, nec dimitte legem
matris tuae</i><span class = "tag">2</span>, ego Dei mandata et
ecclesiae interpretor<span class = "tag">3</span>. Idem: <i>Ne
transferas terminum, quem majores tui pepigerunt</i><span class =
"tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>praefero</i>, vel: <i>pro me fero</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 6,&nbsp;20.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>interpretabor</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Proverb. 22, 28.</div>

<p>
SALOMO: Patris quidem appellatione Deus, matris autem natura mihi
significari videtur. Nec tamen dubito, quin ad ecclesiam quoque
transferri possit, quae duobus annorum millibus ante floruerat, quam
Jesus, Josephi et Mariae filius, nasceretur, qui tamen sabbathum
saepissime coli jussit<span class = "tag">1</span>, ac Paulus<span class
= "tag">2</span> ipse sabbathismum populo Dei datum scribit, quibus
verbis populum Dei a Christianis et barbaris aperte discrevit. Ac
tametsi Christianorum oriens ecclesia diem primum, quem vos dominicum
appellatis, initio feriaretur, non propterea a cultu sabbathi
destiterat<span class = "tag">3</span> Tertulliani aetate, cujus haec
verba sunt: Duas in anno hebdomadas <span title =
"Greek: apo kreophagias">ἀπὸ κρεοφαγίας</span><span class =
"tag">4</span> abstinemus exceptis sabbathis et dominicis.
Item: <i>Sabbathis omnibus, qui adierit<span class = "tag">5</span>,
inveniet Deum.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lucae&nbsp;17.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Hebr.&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>desistebat</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <span title =
"Greek: kreophagôn">κρεοφαγῶν</span>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>audierit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Justinus eodem, quo Tertullianus, tempore floruit et apologiam
eodem tempore pro Christianis scripsit ad M. Aurelium Augustum, in qua
fatetur, Christianos ad preces et eucharistiae communionem diebus
dominicis convenire solitos, nihil tamen de sabbatho. Ac tametsi
primordio nascentis ecclesiae christianae plerique circumciderentur, ut
etiamnunc his temporibus Aethiopes Christiani, et sabbathum
feriarentur<span class = "tag">1</span>, nihilominus tamen Paulus,
frequenti discipulorum concilio coacto, Petrum increpuit ac legitimos
majorum ritus abrogandos esse communi decreto persuasit<span class =
"tag">2</span>. Itaque cum ad Colossenses<span class = "tag">3</span>
scriberet: <i>Ne quis</i>, inquit, <i>vos judicet in cibo aut<span class
= "tag">4</span> potu, vel parte diei festi vel noviluniis vel
sabbathorum, quae sunt umbra futurorum.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>feriantur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Act 15, 22 sqq. Gal. 2, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Col. 2, 16&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>vel</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Fieri potuit, ut primus ac septimus dies Christianis festivus
exstiterit; sed cum utriusque diei conservatio rebus agendis grave
afferret impedimentum, Victor pontifex Romanus sub annum Christi 196
sabbathi quietem valere jussit ac pro sabbatho dominicam feriari.</p>

<p>
<span class="pagenum">159</span>
SALOMO: Cave putes, Coronaee, me Christianis persuadere<span class =
"tag">1</span> velle, ut pro dominica sabbathum accipiatis, ne diem
sanctissimum sabbathi aeque ac Dominicam saltationibus impudicis,
crapula, libidine, venationibus, lusibus, denique impuris scortationibus
foedissime contaminari videam non sine maximo animi dolore. Praestat,
illum diem negotiis ac rebus agendis transigere, quam impurissimis
flagitiis violare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>persuasisse</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Vos Judaei tetrici ac tristes non videmini dies festos colere,
quos veteres omnes tum Graeci tum Latini ludibus publicis, conviviis,
choreis, canticis, saltationibus laetiores esse voluerunt ac propterea
Diis immortalibus gratiores.</p>

<p>
SALOMO: Non abhorret gens nostra a choreis et saltationibus, quin et
dies festus nobis vocatur <span title = "Hebrew: chag">חַג</span><span
class = "tag">1</span> a saltatione et meditatione, ne festi dies
choreis tantum divinis, sed meditationibus etiam tribuantur. Itaque
noviluniorum diebus<span class = "tag">2</span> omnes omnibus<span class
= "tag">3</span> oblectationum generibus, quae modo<span class =
"tag">4</span> a turpitudine abhorrent, summopere delectamur<span class
= "tag">5</span>, nec quicquam nobis saepius ingeritur, quam ut intimi
animi pectoribus laetemur ac, tametsi sanctissimo die sabbathi a
vulgaribus choreis abstineamus, canticis tamen divinarum laudum,
suavitate vocum ac nervorum admista, diem illum laetissimum ac
jucundissimum reddere solemus, ac festis epulis coram immortali Deo
obtestamur, nos<span class = "tag">6</span> summa cum laetitia cibis
sacrificiorum optimis vesci, ut lege divina jubemur, nihilominus tamen
aliquot horas mentem legum divinarum lectione pascimus<span class =
"tag">7</span>, idque ab antiquissimis prophetarum discipulis ad haec
usque tempora usurpare solemus. Sic enim de Sunamitide ad Elisaeum
profecta<span class = "tag">8</span>: <i>Cur</i>, inquit<span class =
"tag">9</span>, <i>maritus uxori, venis ad prophetam, cum nec sit luna
nova, nec sabbathum?</i> Licet enim duobus milliaribus, non tamen
longius a domo discedere, ut oracula divina ab eruditis theologis
hauriantur. Quod autem Senamus tristiores et moestiores nos caeteris
nationibus videri queritur, haec potissimum causa est, quod non modo
sabbathum, sed etiam omnia decalogi capita impune violari videmus<span
class = "tag">10</span>. Nam cum primo capite unius aeterni Dei cultus
proponatur, nihilominus tamen sexcenta millia Deorum ac multo plura<span
class = "tag">11</span> videmus ubique coli. Veteres quidem pagani
trecentos Joves, ut ille<span class = "tag">12</span>:</p>

<div class = "verse close">
Trecentum tonat ore Deo Erebumque Chaosque,</div>

<p class = "close">
et quae plura hyperbole amplificat, ad 36000 prodidere; at videmus<span
class = "tag">13</span> tot a Christianis Deos coli, quot angelos, quot
beatas mentes arbitrantur, i.e. innumerabiles prope legiones, praeter
eos, quos divorum albo pontifices, evocatis arte magica daemonibus,
scripsere detestanda quadam apotheosi<span class = "tag">14</span>. Et
cum secundo
<span class="pagenum">160</span>
capite decalogi ante statuas aut ullas imagines procidere easque
revereri capitali subjecta poena prohibeamur, omnia tamen fana, omnes
templorum angulos ac recessus quaqua versus sculptilibus idolis
redundare videmus, et quidem ex omni materia, ex omnibus metallis,
lapidibus, lignis, terra, cera, farina, ipsaque putrida cadavera, pulpam
aceto et sale conditam, ossa, cineres, cereis ardentibus deosculari, et
eorum contactu non modo corpori salubritatem, sed etiam menti
sanctitatem et ubique salutem comparari putant. Illud etiam
detestabilius, quod in omnibus horariis precationibus<span class =
"tag">15</span> secundum decalogi caput, quo statuarum cultus
interdicitur, non modo in Italia, Gallia, Hispania, verum etiam in ipsa
Germania ex ipso decalogo expunxerunt<span class = "tag">16</span> ac
penitus abraserunt. Ac mirum mihi visum est, cur Martinus Lutherus
negat<span class = "tag">17</span>, ullas imagines lege divina
prohiberi, praeterquam ipsius Dei, non item crucifixi et<span class =
"tag">18</span> apostolorum, deinde subjicit: Nos Mosen nec audire nec
videre volumus, mandata de statuis et sabbatho sunt ceremoniae sublatae.
Quae quis aequa mente ferre potest? in eo praesertim, qui se religionum
censorem profiteatur. Tertium decalogi caput, quo nomen domini temere
usurpare prohibemur, multo gravius etiam quam superiora violatur: quia
non modo pejeratur, verum etiam contumeliis nomen illius
sacratissimum<span class = "tag">19</span> dilaceratur, ac pro aeterno
Deo peregrina Deorum ac daemonum nomina jurantur, cum toties ac tam
diserte<span class = "tag">20</span> aliud quam aeterni Dei nomen ac
numen<span class = "tag">21</span> jurare prohibeamur. Omitto secundae
tabulae capita ac potissimum scortationes, adulteria, stupra et
utriusque sexus ab ordinibus sacris libidines, continentiae specie
turpiter effusas.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>dies</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnium</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quomodo ... abhorreat</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>oblectamur</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>pasci</i>, ita ut antecedenti verbo
<i>vesci</i> correspondeat.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>profectura</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;2 (4) Regum 4, 8&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>violare debemus</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>plures</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Virgilii Aeneis&nbsp;IV.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>ut videamus</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alii: <span title =
"Greek: apotheôsei">ἀποθεώσει</span>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>induxerunt</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Tom. III. (Jen. ed.)&mdash;Alibi: <i>neget</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>sanctissimum</i>.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Deuteron. 9. Jerem. 5 et&nbsp;12.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba in alio codice.</div>

<p>
Quae cum Salomo vehementius, quam pro senili aetate, dixisset, silentium
secutum est. Silentii causa fuit, quod ejus oratio CORONAEUM, acerrimum
rituum Romanorum propugnatorem, pupugerat, qui cum se ad
responsionem<span class = "tag">1</span> comparare videretur<span class
= "tag">2</span>, omnibus in eum intentis, sermonem cohibuit, rupto
silentio: Mihi, inquit, in animo erat, Salomonis querelas et
criminationes diluere, sed in aliud tempus differendum puto, ne de
libertate dicendi quicquam cuiquam detraxisse videamur<span class =
"tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>reprehensionem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>paratum videret</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>videar</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Etiam animi pendeo, loquarne an taceam?</p>

<p>
CORONAEUS: Cur taceas, cum tam copiosa dicendi seges proponatur, si vel
Salomonem refellere velis?</p>

<p>
OCTAVIUS: Cum religionem Ismaëlitarum et instituta cum moribus ac
ritibus Christianorum comparo, mihi videor in terras de sublimi delapsus
coelo. Nam Ismaëlitae summa veneratione Deum aeternum, nec plures uno
colunt, Jesum autem ipsum Isaiam vocant, non modo verbum, sed etiam
spiritum ac nuncium Dei fuisse agnoscunt et manibus hostium ereptum,
quominus
<span class="pagenum">161</span>
ab improbis capitali supplicio afficeretur. Hunc autem nec Deum, nec Dei
filium<span class = "tag">1</span> arbitrantur, ac propterea sanctissime
vetant adorari. Abrahami legem se tueri profitentur, ac Deum eundem
colere, quem ille vivens ac spirans adoravit. A cultu statuarum
tantopere abhorrent, ut non modo in templis ac delubris nusquam
unquam<span class = "tag">2</span> caelatas vel sculptas vel fusas vel
pictas imagines, verum etiam nihil eorum, quae natura peperit, seu
stirpes, seu animantia pingere liceat, aut ad spectaculi fructum usquam
haberi, subjecta legibus vetantibus poena capitali. Et<span class =
"tag">3</span> quidem, cum statuas Christianorum quasi ad virtutis
imitationem positas excusarem, Pracadius quidam illud mihi reposuit, eos
ipsos, quorum statuas veneremur, coelesti felicitate frui, quod divorum
imagines dejecissent, ut<span class = "tag">4</span> Deum aeternum
adorarent. Psalmos Davidis, quos divinitus hominum generi<span class =
"tag">5</span> datos affirmant, cantibus ac nervis usurpare et quater
quidem interdiu publice, noctu semel privatim precari consueverunt. Ac
memini, cum essem eodem cubiculo<span class = "tag">6</span> hospitii
cum Africano inclusus, illum media nocte surgentem a cubili laudes Deo
immortali canere ac me graviter increpare, quod tacerem, usurpans illud
arabica lingua: <i>Media nocte surgebam, ut laudem dicerem nomini
tuo</i><span class = "tag">7</span>; tum et illud ex libris Jobi
afferebat: <i>Multi</i>, inquit, <i>queruntur, se opprimi tyrannide et
cum calamitatibus conflictari, nemo tamen est, qui Deum nocte
laudatoriis canticis prosequatur.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii addunt: <i>esse</i>, vel: <i>fuisse</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>nulla usquam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Aliter legit alius codex: <i>Et quidem eo minus statuas
venerantur, ut etiam felicitate coelesti se frui glorientur, quod
divorum</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hominibus quasi</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>cubiculorum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 42, 4 sq. et 119, 55.</div>

<p>
CORONAEUS: Ecclesiae Romanae mos jam inde a Pelagio, pontifice maximo,
usitatus est, septies singulis diebus Deum laudibus, supplicationibus et
canticis die noctuque colere. Quod ab ipso Davide<span class =
"tag">1</span> didicimus et expressimus: <i>Septies</i>, inquit,
<i>interdiu tibi dixi laudem</i>; quod nec Judaei faciunt, nec
Lutherani, nec Zwingliani, qui sacra publica ita circumciderunt (excipio
Anglos, segregatos a Puritanis), ut bis tantum tota hebdomade preces
publice<span class = "tag">2</span> fieri patiantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 119.&nbsp;164.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>publicas</i>.</div>

<p>
SALOMO: Lex divina pontifices et Levitas mane ac vesperi Deo laudes
canere jubet et matutinum quidem sacrificium quatuor horarum fuisse
scribit Rabbi David, vespertinum unius horae, privatim vero laudes
divinas assidue quemque momentis omnibus recolere laudatissimum. Nam
laudare septies apud Davidem non finitum numerum, ut ecclesia Romana
putat, sed infinitum continet seu incertum, ut fere semper. Sic enim
mater Samuelis<span class = "tag">1</span>, cum Deo gratularetur:
<i>Sterilis</i>, inquit, <i>peperit septem</i>. Nocturnas vero laudes
privatim ex cujusque voto fieri majores voluerunt, quibus nihil
efficacius, nihil gratius esse potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 Sam. 1, 6 sqq.</div>

<p>
OCTAVIUS: Rogationes Ismaëlitarum breves quidem sunt, sed supra
<span class="pagenum">162</span>
modum efficaces in hunc modum: El hemdu, tilla hi rabis hallamine, El
rahami, El rachini, Melichi, Jarini, El dini, ejahe, rah tu vejache,
vestecun Isdina. Elzzirata Mustitfa mazzirata cladina evanta alahim gari
ri il magduli olahem velal soline amim. Id est: Laus Deo misericordi ac
flexibili regi extremi judicii! O mortales pietatis amantes, colamus
illum et auxilium consequamur, da nobis, aeterne Deus, certissimam
cognitionem eorum, quos selegisti, ut nunquam, illis offensis, ex gratia
tua excedam. Amen. Haec precatio ab illis Lassala<span class =
"tag">1</span> dicitur i.e. communis omnium, quia praeter hanc variae
sunt preces ac paene innumerabiles, quas ex voto sibi quisque
commentatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Lessala</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Non video, cur Pater noster Christi cedere debeat Lassalae
Ismaëlitarum aut schema Hebraeorum.</p>

<p>
SALOMO: Nostrum illud schema, quod ab omnibus Judaeis quotidie
usurpatur, non est precatio, sed commemoratio, ne ab aeterno Dei cultu
unquam discedamus. Quin Moses in concione totius populi eadem verba sic
expressit, quae a Latinis et Graecis non satis apte reddita mihi
videntur. Sic enim opinor melius<span class = "tag">1</span>: <i>Audi
Israël! Is qui est aeternus Deus noster, aeternus est unus, amabis
igitur Deum tuum aeternum ex toto corde tuo et tota anima tua et toto
impetu virium tuarum. Atque haec verba, quae jubeo, in corde tuo
haerebunt, eaque saepius inculcabis liberis tuis, seu domi sedeas, seu
ambules, seu jaceas, seu surgas, et alligabis ea ad manum, et quasi
monumenta erunt pro oculis tuis, quin et asscribas ea postibus domus
tuae et pro foribus tuis.</i> Illud est schema nostrum, quod in
membranis vitulinis<span class = "tag">2</span> scriptum et in capsulis
conditum brachio sinistro alligamus quidem et capiti inter caesariem et
frontem, idque chaldaica vox Tephilin a <span title =
"Hebrew: tafel">תָפֵל</span>,
quod <i>alligare</i> vel <i>appendere</i><span class = "tag">3</span>
significat: alii ab hebraica voce <span title =
"Hebrew: t/f/l/ch/n (for תפלה t/f/l/h?)">תפלחן</span>, quae orationem
significat<span class = "tag">4</span>, quoniam ea quotidie quasi preces
sanctissimas recolunt. In iisdem etiam membranis inscribunt periodum e
decimo tertio capite Exodi, quae incipit: <i>Memento diei hujus, quo
egressus es ex Aegypto</i>, usque ad haec verba: <i>A diebus in
dies</i><span class = "tag">5</span>, et ex eodem capite, paulo post
periodum, quae incipit: <i>Et erit, cum introducet te</i>, usque ad haec
verba: <i>quod potenti manu eduxerit nos Deus ex Aegypto</i><span class
= "tag">6</span>. Item periodum ex secundo capite Deuteronomii, quod
incipit: <i>Exit itaque si audiendo</i>, usque ad haec verba: <i>coelum
supra terram</i><span class = "tag">7</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuter. 6, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fibulanis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>apprehendere</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Desunt haec octo antecedentia verba in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Exod. 13, 3&nbsp;sq.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Exod. 18,&nbsp;7-9.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deuter. 11, 1 sqq.</div>

<p>
FRIDERICUS: Tanta Judaeorum superstitio est, ut satis esse putent ad
salutem adipiscendam, eas membranas circumferre, ut<span class =
"tag">1</span> quidem Catholici
<span class="pagenum">163</span>
principium evangelii Johannis collo alligant, ea spe ac fiducia, ut ab
omnibus calamitatibus ac morbis tuti sint, quas ligaturas execrabiles
appellat Augustinus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.</div>

<p>
SALOMO: De nostris si ullus ea spe ac fiducia ducatur, ut earum rerum
sola gestatio ad salutem prosit, quem puto esse neminem, hunc insanire
judico. Sed haec summa capita majores nostri ab unoquoque nostrum
circumferri voluerunt, ut quotiescunque capsulas vel in postibus videant
Mezazam, primi capitis, et divinae legis memores ab omni cultu
peregrinorum numinum abstinere, et ad verum Deum vitam instituere
consuescant.</p>

<p>
OCTAVIUS: Ab omnibus ligaturis istis ac pictis imaginibus Ismaëlitae
abhorrent et veram pietatem amplectuntur. Illud etiam praeclare, quod
Mesquedas vel<span class = "tag">1</span> fana sic construunt, ut nec a
viris foeminae conspici, nec viros foeminae contueri possint, sed
habeant utrique stationes medio pariete discretas.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>seu</i>.</div>

<p>
SALOMO: Haec a nostris, ut optima quaeque, assumserunt<span class =
"tag">1</span> et expresserunt Ismaëlitae, ut nec in templis nec in
synagogis viri foeminas intueri possint. Ita fit, ut nullae pravae
cupiditatis inflammandae occasio aut lenociniorum illecebrae ullae
quaerantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>acceperunt</i>, vel: <i>sibi asserunt</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Utinam mos ille nostris hominibus in mentem veniret! Cur enim
laudabilia instituta, ubiubi sint, non imitemur? Illud enim quodammodo
asseverare possumus, nulla fere templa Christianorum lenocinio
vacare.</p>

<p>
SALOMO: Nihil flagitiosius mihi videtur, quam pietatis faciem libidini
obtendere; ob id enim sublatus est mos a majoribus nostris, quo feminae
prae foribus tentorii sacri<span class = "tag">1</span> excubabant<span
class = "tag">2</span>, propterea quod sacerdotes, filii pontificis
maximi ac principis Eli, stuprum his inferre non dubitarint<span class =
"tag">3</span>. Maxima semper cura fuit majoribus nostris, non modo
impudicitiam, sed impudicitiae suspicionem a sacris longissime
amovere<span class = "tag">4</span>. Quin<span class = "tag">5</span>
etiam meretrices ab extrema memoria majorum nostrorum nunquam nisi vultu
velato foras prodibant. Post etiam in Arabia omnes Hebraeae mulieres
capitibus omnino praeter oculos contectae fuerunt, cum in publicum
exirent. Tandem etiam in templis non modo velari, sed etiam parietibus a
virorum conspectu segregari placuit, quod sapienter Ismaëlitae imitati
templa omnia parietibus habuere utrique sexui divisa.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sacra</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Forte: <i>exercebant</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1 Sam. 2, 22&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>movere</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hinc</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Nulla calumnia<span class = "tag">1</span> graviore
Christiani veteres oppressi dicuntur, quam quod stupris et incestibus
nocturna sacra religionis specie funestarent, quam quidem ad calumniam
diluendam scriptae sunt apologiae Origenis, Justini, Athenagorae,
Tertulliani, atque hic etiam in libro de
<span class="pagenum">164</span>
velandis virginibus Christianorum morem valde improbavit, quo quidem
foeminas viris confusas inter amplexus et oscula caritatis, quae in
ipsis templis fiebant, invaluisse scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Origenes contra Celsum; Talmud. in tract. de sabbatho; Philo
in libro de vita contempl.</div>

<p>
CORONAEUS: Id quidem a pontificibus Romanis aliquando, ut opto et spero,
emendari poterit, perinde ut illa pietatis oscula fuere sublata.</p>

<p>
OCTAVIUS: Agnosco equidem, omnia fere Judaeis et Ismaëlitis, quod<span
class = "tag">1</span> ad religionem attinet, communia esse, utrisque
aeterni unius Dei cultus, utrisque idolorum summa execratio, item
circumcisio et genus ab Abrahamo utrisque ducitur; abstinent utrique a
sanguinis<span class = "tag">2</span> et porcorum esu, denique lectiones
utrisque frequentissimae, quas Tertullianus<span class = "tag">3</span>
non satis argute reprehendit in Judaeis, quos lavari quotidie scribit,
quia<span class = "tag">4</span> quotidie inquinantur, quasi vero
Christiani penitus circumcisi puriores essent, cum tamen David Goliathen
ob id execratus sit<span class = "tag">5</span>, quod esset
incircumcisus et immundus. Quanquam Aethiopes Christiani circumcisionem
amplexi fuere, qua etiam veteres Aegyptios uti consuevisse scribit
Herodotus<span class = "tag">6</span>. His vero temporibus non modo
mares<span class = "tag">7</span> a maribus, verum etiam foeminae<span
class = "tag">8</span> a foeminis nymphae quadam particula
circumciduntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quid</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>sanguine</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;De baptismo.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quoniam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>est</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Lib. 4. Sed intelligendum est de his Aegyptiis, qui
genere Judaei sunt.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>mas</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>foemina</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Fuit illa quidem foederis cum Abrahamo percussi tessera<span
class = "tag">1</span>, non tamen ullam<span class = "tag">2</span>
video fuisse circumcisionis utilitatem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>tabula</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>aliam</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quae major aut<span class = "tag">1</span> sanctior utilitas
esse potest, quam divini foederis arcanum? Quanquam qui curiosius ista
scrutantur, maximas circumcisionis asserunt<span class = "tag">2</span>
utilitates, tum ad procreationem liberorum commodiorem, tum ad
inflammationem tumorum amovendam, tum ad coërcendam vim libidinis
effervescentis, quam Rabbi Moses praecipuam circumcisionis causam esse
arbitratur. Hoc tamen Judaei ab Ismaëlitis differunt, quod hi nec azymis
nec agnis paschalibus utuntur<span class = "tag">3</span> nec sabbathi
festiva quiete, nec ad occasum conversi precantur, nec Messiam
exspectant, ut Judaei, excipio eos, qui Haly sectam sequuntur, quos
Imanias vocant. Ac tametsi preces ad omnia coeli templa<span class =
"tag">4</span> fieri posse confiteantur, saepius tamen ad Mecham ora
convertunt, ut olim Daniel in urbe Babylonis exul, in genua procumbens,
Hierosolymam versus orationem<span class = "tag">5</span>
concipiebat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>et</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>afferunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>utantur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnes coeli plagas</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>vota</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Mercurius Trismegistus adoraturos primum ad orientem solem,
meridie ad Austrum, sero ad occasum converti<span class = "tag">1</span>
jussit. Graecis tamen nonnullis usitatum erat, ad orientalem plagam Diis
sacrificare, heroibus vero ad occasum, caeteris omnibus ad orientem, qui
mos a Chaldaeis et magis Persarum ad omnes fere populos dimanavit; illi
etiam diluculo ac
<span class="pagenum">165</span>
potissimum etiam soli orienti, quem Mithram appellabant, sacra facere
consuerant. Hinc Maro:</p>

<div class = "verse close">
Illi ad surgentis conversi lumina solis.</div>

<p class = "close">
Sic tamen ut statuae in occidua plaga collocarentur, ortum spectantes,
ut Vitruvius<span class = "tag">2</span> scribit. Jubet enim Porphyrius,
adoraturos statuis ortum spectantibus <span title =
"Greek: antiprosôpous">ἀντιπροσώπους</span>
esse et converti ad occasum, contra
quam Christiani statuas occasum spectantes collocare solent, ut eas ipsi
vultu ad orientem converso adorent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>verti</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Virumnius</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Christiani veteres cum rogarentur, cur ad solis ortum
conversi vota conciperent, respondebant<span class = "tag">1</span>, id
illis in usu esse, quod oriens honoratior esset occasu. Sic enim
Pompejus<span class = "tag">2</span> Cornelio Syllae dixisse fertur,
plures orientem, quam occidentem<span class = "tag">3</span> solem
adorare. Non video tamen, cur Judaei ab omnibus populis dissidentes ad
occasum conversi sacra faciant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Justinus Martyr qu.&nbsp;118.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Plutarchus in Pompejo.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>abeuntem</i>.</div>

<p>
SALOMO: Plerique nos id facere putant, ne solem ac sidera orientia
colere videamur. Sed falluntur, cum sol utramque plagam spectet et
utroque tempore sacra faciamus. At noster legislator tentorium sacrarii
ad exemplar universitatis constructum erexit. Est autem rapidissima
orbium coelestium conversio ab ortu ad occasum, et qui naturae cursum
tenere volet, cum sideribus ad occasum progredi necesse habet, non
regredi ad ortum. Ex quo quidem pulcherrima naturae arcana eruuntur,
ut<span class = "tag">1</span> decentem et naturae congruentem morem
intelligamus, quae scilicet dextra, quae pars mundi sinistra
dicatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.</div>

<p>
TORALBA: Haec disputatio plurimum<span class = "tag">1</span> exercuit
omnes scriptores, nec tamen de mundi situ probabilem afferunt caussam.
Nam Pythagoras, Homerus, Plato, Aristoteles, Galenus, Averroesdextrum
mundi latus in oriente posuere, Plinius et Varro sinistrum. Augur enim
Romanus, sub Dio templorum sacra lituo dividens, vultum ad Austrum
convertebat, ut haberet a sinistris ortum et occasum a dextris.
Empedocles, Cleomenes, Lucanus, Solinus, Philo Ebraeus dextram mundi
partem Aquiloni tribuunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ut plurimum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Pontifex Hebraeorum sacrificans vultu ad occasum converso
dextrum latus Aquiloni opponit, laevum Austro, qui situs convenit
universae naturae. Sunt enim dextra sinistris robustiora ac vegetiora,
ut pes dexter ac brachium dextrum sinistro grandius, vegetius ac
robustius est. Cor sapientis, inquit Salomo<span class = "tag">1</span>,
<i>in dextra ejus, stulti vero in sinistra</i>, quia stulti, libidinis
impotentia, cupiditatibus suis imperare nequeunt, ut sapientes. Sic
aquilonares homines australibus robustiores sunt ac vegetiores, et
ubique fere ad Aquilonem corpora sunt formae dignitate praestantiora,
ingeniorum vis tamen minor. In dextro latere jecur situm est, sanguinis
officina, in sinistro lien, conceptaculum atrae bilis. Sic ad
aquilonarem
<span class="pagenum">166</span>
regionem homines sunt rubicundi ac robusti, nam robustum a rubore
Latini<span class = "tag">2</span> derivant, ad meridiem atri; vis tamen
ingeniorum major ad Austrum, cujusmodi sunt melancholici. In dextro
latere jecur vim cupiditatis continet, vitiorum alimentum et <span title
= "Greek: hupokeimenon">ὑποκείμενον</span>, ac propterea victimae ad
Aquilonem spectantes caedi jubentur<span class = "tag">3</span>. In
sinistro vis atrae bilis ab ipso liene homines contemplationi deditos
habet ac coelestium rerum meditationi; sic ab Aquilone bella,
calamitates, exercitus in sacris litteris saepius denunciantur et
potestas ingens Leviathani ad Aquilonem, qui etiam ob id
Aquilonaris<span class = "tag">4</span> appellatur. Contra vero Deus
dicitur ab Austro venire et profectiones Abrahami versus Austrum. Quo
pertinet etiam illud: <i>Dicam Aquiloni, da! et Austro, noli
prohibere!</i><span class = "tag">5</span> quia prohibentis major, quam
tribuentis potestas. Nec minus mirum videri debet, quod omnes omnium
populorum regiones, Chaldaeorum inquam, Judaeorum, Ismaëlitarum,
Christianorum ab Austro derivantur. Exercitus vero Gothorum, Vandalorum,
Herulorum, Hungarorum, Turcarum, Tartarorum, AngloSaxonum ab Aquilone ad
Austrum. Item motus omnium animantium est a dextro ad sinistrum
latus<span class = "tag">6</span>, ac motus trepidantis orbis elati ab
Aquilone ad Austrum inclinat, mirabili naturae consensu. Ex quo
Judaeorum intelligitur templa Deorum<span class = "tag">7</span> ad
occasum conversa et pontificum statum in sacris faciendis universitati
naturae consentaneum esse. Ex eoque non tantum Homeri, sed etiam
Pythagorae, Platonis, Aristotelis, Averrois, Galeni, Plinii, Varronis
errores emendantur, ac mirabilia naturae arcana intelliguntur, etiamsi
preces ad omnia coeli templa laudesque divinae locis omnibus ac
regionibus Deo gratissimae semper fuerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Eccles. 10,&nbsp;2.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Festus in voce robustus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Levit. I. Jerem. 46. Ezech.&nbsp;42.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Joel 2, 20.&mdash;Alibi: <i>Aquilonates</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jes. 43,&nbsp;6.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Aristoteles de hist. anim. II,&nbsp;1.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>Judaeorum</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Non video, Ismaëlitas tam acute philosophari, sed qui citra
tropicum cancri regiones incolunt, ad Mecham seu Jezecat seu Medinam
Alnabi, ad civitatem prophetae et montem Moriam, ubi Abrahamus filium
immolare<span class = "tag">1</span> jussus est, convertuntur, scilicet
ad Austrum; qui vero sunt ultra tropicum, convertuntur ad Aquilonem.
Illud tamen singulare est, quod Ismaëlitae, quoties precantur<span class
= "tag">2</span>, bis inclinato vertice terram ac manus utrasque
deosculantur, Christiani vix unquam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>immorali</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>provocantur</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Manum deosculari Deum adorantes<span class = "tag">1</span>,
antiquissimi moris est, ut Jobus ipse testatur, non quidem ut de<span
class = "tag">2</span> osculo cogitarent, sed ut ori silentium
imponerent<span class = "tag">3</span>, unde saepe peccatur; ut etiam
nunc plerique cum de peccatis confitentur, pectus solent tundere, ubi
cor residet, pravarum cogitationum artifex; alii frontem vola caedere,
ubi animi sedem esse arbitrantur, quasi poenas ab auctoribus flagitiorum
reposcerent ista percussione.
<span class="pagenum">167</span>
Verum enim vero<span class = "tag">4</span> sine saliva<span class =
"tag">5</span> osculari nemo potest. Illud enim veterem<span class =
"tag">6</span> sapit idololatriam eorum<span class = "tag">7</span>, qui
terram pro Deorum ac rerum omnium parente adorabant, magnae Cybeles
appellatione carmine impio: O hominum, pecudum, <ins class =
"correction" title =
"possible mistranscription of ‘divũ’">divûm</ins>que aeterna
creatrix!</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>adorantem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>non quia de</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>imperarent</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alios: <i>Terram vero</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>scelere</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>veterum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;In eodem deest.</div>

<p>
SALOMO: Nos erecti Deum laudamus, flexis genibus fausta precamur,
adversa deprecamur interdum etiam stantes, ut Ezechias ad parietem
conversus, nunquam sedentes, multo minus ambulantes, nisi morbus vel
imbecillitas cogat, ut Mosen, qui cum diutissime pansis<span class =
"tag">1</span> ad coelum manibus, tantisper adversus Amalekitas
pugnabatur<span class = "tag">2</span>, erectus stetisset, fractis
viribus consedit, fusis tamen et extensis manibus usque ad occasum.
Fallitur autem Plutarchus<span class = "tag">3</span>, qui Numam
jussisse scribit, ut adoraturi sederent, quod et Latinis inusitatum et a
Pythagoricis decretis, quibus Numa dicitur imbutus fuisse<span class =
"tag">4</span>, alienum. Sic enim Pythagorae symbolum: <span title =
"Greek: peripheromenon proskunein">περιφερόμενον προσκυνεῖν</span> i.e.
circumvolutum procidere. Et nos quidem peccata confitentes frontis ad
humum contactu<span class = "tag">5</span> testamur humilitatem, quod
Plutarchus appellat, <span title = "Greek: ripseis epi prosôpon">ῥίψεις
ἐπὶ πρόσωπον</span>. In ardentissimis rogationibus<span class =
"tag">6</span> Eliae statura imitamur<span class = "tag">7</span>. Is
enim cum sua oratione coelum tribus<span class = "tag">8</span> annis et
sex mensibus ita conclusisset, ut nec imbres ulli nec rores depluerent,
septies oravit, quoad exoraret<span class = "tag">9</span>, vultu inter
genua composito humi advolutus, qui humillimus est infantis in utere
habitus, ut eliceret imbrem. Sessio<span class = "tag">10</span> vero et
adoratio e<span class = "tag">11</span> diametro pugnant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>passis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Exod. 17, 9&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;<span title = "Greek: Peri deisidaimonias">Περὶ
δεισιδαιμονίας</span>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Addit alius: <i>penitus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>fronte ad humum contracta</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>orationibus</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;1 Reg. 7, 1-9. Jac. 4, 17. Sir. 48, 2. Luc.
4,&nbsp;25.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>sex</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>exoraretur</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Desunt haec sequentia Salomonis verba in alio
codice.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>toto</i>; alius: <i>tota</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Tantum abest, ut Ismaëlitae osculantes humum adorare velint
Cybelem, ut nulla gens ab idololatriae suspicione longius absit. In
templo sermones et colloquia facere aut deambulare, scelus arbitrantur.
Festis diebus hora sexta concio populi frequens est, nec ante meridiem
festo die cibantur; die vero paschali, quae omnium sanctissime colitur,
post jejunium menstruum<span class = "tag">1</span> Elmeide coenam
concelebrant, tum deosculatis mutuo manibus offensiones mutuo acceptas
charitate summa ignoscunt ac veterum <span title =
"Greek: agapas">ἀγάπας</span> recolunt,
non ficta simulatione, sed bona fide,
nec si quisquam post accepta<span class = "tag">2</span> illa oscula
manuum<span class = "tag">3</span> acceptas injurias ulciscatur, impune
laturus est, sed gravi judicio damnatur. Si quis concionibus ac precibus
publicis adesse recusaverit, mulcta, infamia, carceribus coërcetur. Nec
tamen<span class = "tag">4</span> unius aeterni Dei purissimo cultu, sed
etiam humanitate et benignitate populos omnes longe superant<span class
= "tag">5</span>. Ac mirantur, Christianos homines tantam egentium
multitudinem, tantam suorum nuditatem<span class = "tag">6</span> et
inopiam aequo animo
<span class="pagenum">168</span>
ferre posse, cum apud Ismaëlitas plura sint domicilia egentibus ac
peregrinis vacua, quam tenues domiciliorum egentes. Saepe quidem videre
potuistis Turcas in hac urbe tenuibus ubique occurrentibus<span class =
"tag">7</span> nummos libenter objicere. Nulla enim lex apud istos
sanctior colitur, quam Ullache i.e. exsolvere debita et egentibus
largiri. Itaque saepius occurrunt viatoribus chorabitae, quos Eremitas
Graeci vocant, a quibus hoc unum precantur, ut ad se divertant. Postea
vero quam exquisitis ferculis, lotionibus et cubilibus<span class =
"tag">8</span> foverunt, non modo nullum pretium reposcunt, sed etiam
gratias agunt his verbis: Demum hannam fal alla se verfis, i.e. hoc
animae meae detur, Deus te amet! Sunt etiam frequentissima
domicilia<span class = "tag">9</span> a litteratis hominibus circa fana
constituta et uberrimi ad alimenta reditus; vix enim est ullus opibus
locuples, qui aut templum aut publicum hospitium consecrandum non curet.
At innumerabiles Christianos videmus, quos non benefacere delectat, sed
benefecisse videri, ut ambitioni magis, quam inopiae donare<span class =
"tag">10</span> videantur. Et quum paucissimi benignitatis fontes
egentibus<span class = "tag">11</span> aperiant<span class =
"tag">12</span>, tum vero id faciunt, vel ad furtorum et flagitiorum
expiationem (neque enim<span class = "tag">13</span> aqua citius ignem,
quam largitio in egentes peccatum restringit)<span class =
"tag">14</span> vel ad incrementa rei familiaris<span class =
"tag">15</span>. Nihil enim verius a Basilio Magno dici potuit, quam
artem omnium quaestuosissimam esse eleemosynariam<span class =
"tag">16</span>. Ac Musulmanni quaestum rei domesticae non spectant, sed
solius Dei intuitu largiuntur, ad idque curiosissime a concionatoribus
erudiuntur, ut mihi Christianis jure opponere posse videantur, quod olim
Spartanus<span class = "tag">17</span> quidam seniori assurgens in
theatro, ne adolescentibus considentibus spectaret erectus, Athenienses
honestas artes<span class = "tag">18</span> ad pompam et fastum habere,
non tamen ad usum. Hoc vero singulare est, quod Ismaëlitae a vino et
alea, vetantibus legibus, abstineant, tametsi plerique Christiani se
legibus solutos arbitrantur, propterea sive vini luxum et aleam
sequuntur, sive adulteria, stupra, rapinas, injurias, verbera, caedes,
mentis ad omnia <ins class = "correction" title =
"text reads ‘coecitas’">concitas</ins>,
quodque his omnibus foedius est, capitales
in Deum contumeliae<span class = "tag">19</span>. Juventutis autem
molles et teneres annos studiosissime legibus divinis erudiunt, neque
enim fabulas audiri et<span class = "tag">20</span> libidinis ludos
aperiri patiuntur, sed Alcorani divinis praeceptis tam assidue imbuunt,
ut ante pubertatem fideli memoria teneant; cantica vero impudica nulla
audiantur. Denique cum illorum religionem, judicia, leges, mores,
instituta cum vestris<span class = "tag">21</span> comparo, verissime
Ismaëlitas ex omnibus populis Musulmannos i.e. fideles esse judico, non
tantum, quia lex Muhammedis naturae consentanea est, ut Algibel et
Avicenna scripsere, sed etiam quia caeteri verae<span class =
"tag">22</span> faciem ac speciem
<span class="pagenum">169</span>
religionis habent, illi religionem ipsam non tantum habere, sed
possidere mihi videntur<span class = "tag">23</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nostrum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>post illas manuum exosculationes</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>tantum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>superarunt</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>ruditatem</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>accurrentibus</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>cubiculis</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius addit: <i>scholastica</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>donari</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>pauperibus</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>appareant</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alius: <i>vero</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alii: <i>restinguit</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Tob. 12,&nbsp;9.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>eleemosynam</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alius: <i>Spartiata</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>et divinas</i>, vel: <i>et
doctrinas</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>contumaciae</i>, vel: <i>injuriae</i>.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alius: <i>aut</i>.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>nostris</i>.&nbsp;
<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
<b>23.</b>&nbsp;Alibi: <i>videantur</i>.</div>

<p>
Cum ad hanc orationem caeteri conticuissent ac mirarentur, Octavium a
Christianis ad Ismaëlitas defecisse, nec quisquam Octavii orationem<span
class = "tag">1</span> refutaret, tandem rupto<span class =
"tag">2</span> silentio FRIDERICUS: Non erat, inquit, animus, Octavii
orationem refutare, ac vos ob id opinor conticuisse, quod refutatione
minus egeret. Nec mihi de moribus ac religione Muhammedistarum<span
class = "tag">3</span> disputare placet, quia non licuit eorum civitates
ac respublicas pervestigare; illorum tamen religionem Octavio,
ingeniosissimo viro, probari non puto, sed ea tantum<span class =
"tag">4</span> verbi gratia disseruisse. Legistis, opinor, libros de
doctrina Muhammedis, item de moribus ejus ac toto vitae genere atque
illud inprimis, quod ingeniosissimus ille<span class = "tag">5</span>
religionum artifex in libris<span class = "tag">6</span> quidem
Muhammedes nuncupetur<span class = "tag">7</span>, in coelo vero Almad.
Sic enim<span class = "tag">8</span> Homerus fluvium, qui Trojam
praeterlabitur, Xanthum ab hominibus, Scamandrum a Diis vocari. Cum
autem natus est Muhammedes, ad eum alendum venti scilicet, aves, nubes,
angeli convenerunt, venti quidem odoribus, aves fructibus, nubes aquis.
Et quoniam angelis nihil supererat, quod infanti praeberent, ira perciti
discesserunt. Eundem tamen in coelum abreptum fuisse tradunt ab ipso
Gabriele, ac post reditum prophetam se tulisse, conciones publicas
habuisse; sed quoniam nec orationibus ullis, nec rationibus, quae
vellet, persuadere poterat, vi et armis agere decrevisse; fugatum tamen
die Veneris ab hostibus fugisse, a cujus fuga, scilicet ab Hegira,
initia<span class = "tag">9</span> ducunt annorum, postea vera validiore
manu reversum Mecham expugnavisse ac discipulis militibus diripiendam
dedisse. Ab his initiis et praeda locupletiores imperium paulatim
propagarunt, cum Arabiae latrones ad societatem<span class =
"tag">10</span> proposita libertate ac diripiendi spe coegissent. Ipse
vero jam senio confectus comitiali morbo dicitur interiisse, sed cum
tertia die resurrecturum se promisisset, tam diu jacuit insepultus,
quoad teterrimo foetore intolerabilis a plebe in cloacas urbis projectus
esset. Plerique cum Garuffa, uxore Mazuchi<span class = "tag">11</span>,
deprehensum ac caesum fuisse tradunt, cum diceret eas uxores, quas
propheta vellet, jure suo capere potuisse. Abadallam vero et Machilium
occidi jussisse, quod prophetam esse negarent, ac tametsi uxores
septendecim domum duxisset, nihilominus tamen Zeidi quoque uxorem socii
dicitur rapuisse. Jucundissimam quoque fabulam commentus est, ut vini
non solum abusum tolleret, sed rem et usum necessarium prohiberet;
fingit enim duos angelos coelitus in terram ad judicia exercenda
demissos, ebrietate et illecebris formosae meretricis, cujus amore
tenebantur, persuasos esse, ut alter illam in coelos veheret, alter in
terram reveheret, propterea mortalibus vini
<span class="pagenum">170</span>
usum interdictum fuisse. Ex omnibus autem fabulis nulla foecundior est,
quam quae extat de paradiso Muhammedis, ubi ciborum fercula
exquisitissima fore pollicentur, tum vini, lactis ac mellis torrentes
undique profluentes, foeminarum etiam formosissimarum ac cynaedorum
greges, quibus uti liceat et abuti, ac septuaginta millibus annorum
voluptatibus perfrui, post convivium, quod etiam annorum septuaginta
millium spatio definit. Quod<span class = "tag">12</span> cum Averroës,
Arabicae philosophiae princeps, legisset, porcorum paradisum dixit,
ut<span class = "tag">13</span> mirum videri non debeat, si impietas
illa detestabilis, tot ac talibus propositis praemiis, totum pene
terrarum orbem invasit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>rationes</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>recepto</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;<i>Muhamedanorum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>de ea tamen</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>iste</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>terris</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>usurpatur</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>initium</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>saevitiam</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>Mafuchae</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>et ... debet</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Tanta vis est pravae opinionis, ut hominum mentibus semel
insita potentius quam natura ipsa dominetur. Et quidem apud Narsingas
Indorum<span class = "tag">1</span> populos mortuis maritis viduas eodem
incendii rogo viventes ac spirantes cum cadaveribus<span class =
"tag">2</span> exuri constat, non modo veterum, sed etiam recentiorum
scriptorum summa consensione easque summa alacritate eo deferri ab
amicis, ut voluptatibus maritorum sempiternis perfruantur. Sed et illud
valde puerile debet videri, quod Ismaëlitae flagitia lotionibus assiduis
elui putant, non aliter atque Indi occidentales<span class =
"tag">3</span> Hispaniolae ex intimo stomacho ante aras ac statuas
vomentes scelera profligari putabant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Indiae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cadavere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>orientales</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Nihil mirum est, si Averroës Ismaëlitarum religionem valere
jussit, cum etiam Christianorum ac Judaeorum leges omnes foedissime
proculcarit. Sed Avicenna, princeps in omni genere philosophiae ac
medicinae clarissimus, scribit, legem Muhammedis miserias ac felicitatem
summarum voluptatum corporis proposuisse, aliam tamen beatitatem<span
class = "tag">1</span> lege praestabiliorem in animo habuisse. Quae
autem ex libris Elimel Nebi, h.e. vita prophetae ejusque doctrina, et
Edit el nebi i.e. historia prophetae, recensuit Fridericus, plane
apocrypha sunt Ismaëlitis neque usquam theologis approbantur, sed
imperitis hominibus conscripta rejiciuntur, ut ea, quae a Bonaventura
theologo de vita Christi circumferuntur, cum scilicet arbores frugiferae
summa cacumina curvassent leviter, ut infanti Christo, ad poma inhianti
ad satietatem usque vesci liceret. Quae theologi christiani non magis
probant, quam innumerabiles hujusmodi fabulas, quas in aurea dicam an
ferrea lectione divorum legimus, quae referre nolim, ne nos pigeat
ineptiarum. Alcoranus, qui a collectione sic dicitur vel Alphaticianus a
distinctione capitum, quae 123 numerantur, nihil habet ineptiarum, nihil
sibi contrarium, nihil repugnans, ut putarunt Dionysius Carthusianus et
Cardinalis S. Sixti<span class = "tag">2</span>, qui adversus legem
Muhammedis scripserunt. Mitius aliquando<span class = "tag">3</span>
Richardus<span class = "tag">4</span> ordinis praedicatorum, arabicis
litteris et disciplina instructus<span class = "tag">5</span>, tametsi
quibusdam locis et falsa simulavit et vera dissimulavit.
<span class="pagenum">171</span>
Quod autem de paradiso et sordidis voluptatibus plerique calumniantur,
satis refelluntur ex iis, quae Azora septuagesima quinta et septima
scribuntur, scilicet adulteros et perjuros sempiternis inferorum ignibus
deflagraturos, ut clara voce testatus est ipse legislator Muhammedes. At
ne foeminas quidem a viris, dum sacra fiunt, conspici, nec in publico
vultus revelari<span class = "tag">6</span> patiuntur populi, qui
Muhammedis legibus<span class = "tag">7</span> obligantur. Quod item
Christiani Muhammedem se resurrecturum spopondisse commemorant, nusquam
scriptis Ismaëlitarum ista reperies. Atque in eo ipso inter se
discrepant Christiani, quod alii quidem tertia die, alii octingentesimo
post anno resurrectionem se promisisse jactant, quasi Lycurgus
alter<span class = "tag">8</span>, Apollinem consulturus, cives suis
legibus obligaret, quousque rediisset. Omissis igitur fabulis inanibus,
si quis studiose legat Alcoranum, nihil in<span class = "tag">9</span>
eo reperiet, quantum quidem judico, nisi summam erga Deum religionem,
pietatem in parentes, caritatem in proximos, benignitatem adversus
tenues, justitiam in omnes assidue inculcari videbit<span class =
"tag">10</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>beatitudinem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Coeli</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>Ricualdus</i>, vel: <i>Ricaldus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>divino instinctu</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>revelare</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>lege</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>ille</i>, vel: <i>olim</i>, vel:
<i>aliter</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Desunt alibi sex haec sequentia verba.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Mirum est, Agarenos Muhammedis in coelum ascensionem sine
mulo fingere non potuisse, aut cur scalam potius non adhibuerint<span
class = "tag">1</span>, quam jumentum<span class = "tag">2</span>, nisi
probabiliorem fore putarent mulorum in coelos<span class =
"tag">3</span> ascensionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>adhibuerunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>mulum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>coelum</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Nihil hujusmodi proditum est in sacris<span class =
"tag">1</span> Muselmannorum litteris, nec magis incredibiles sunt
hujusmodi fabulae, quam Numerii<span class = "tag">2</span> Attici,
praetoris Romani, qui juratus, in coelum ascendisse Augustum, acceptis a
Livia decem aureorum millibus, confirmavit. Sed cum alius ascensionem
Drusillae in aedibus Caligulae fratris nobilem affirmaret, non sine risu
ingenti a populo acceptus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>sanctis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Numerici</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Miror, Octavium superstitiones Agarenorum, misericordia
potius, quam risu dignae cum sint, ipse acutissimi judicii ac doctrinae
singularis, probare potuisse eoque magis, quo diutius ab illis dura
servitute fuit oppressus.</p>

<p>
OCTAVIUS: Me Deus optimus maximus a piratis comprehensum in littore
Siciliae mercatori Syriaco<span class = "tag">1</span> vendi passus est;
hic rursus Paracadio<span class = "tag">2</span> me dedit, qui ut
religionis amantissimum ac litterarum studiosissimum me esse
intellexerit<span class = "tag">3</span>, de mea religione (jam enim
triennium<span class = "tag">4</span> captivus populari, Arabum linguae
consueveram)<span class = "tag">5</span> percontari coepit. Ego cum ad
singula capita responderem et in meam sententiam illum pertrahere
conarer, quo nihil ab immortali Deo magis et melius mihi optandum
judicabam, ille contra tot ac tam multis rationibus urgebat, ut ab
argumentis, quasi ab
<span class="pagenum">172</span>
aquis desertus<span class = "tag">6</span> in vado haererem; tandem mihi
libellum exhibuit arabica lingua a Dominicano quodam christianae
religionis desertore conscriptum pro defensione religionis Ismaëlitarum.
Quem ut legi et relegi, in varias animi sententias distractus, mirabar
ab homine Christiano, et quidem ordinis praedicatorum, ejurata majorum
religione scribi potuisse. Ad extremum rationibus victus acquievi; quod
cum herus animadvertisset, libertate me donavit, quam ut plerique
adipiscantur, Muhammedem amplecti solent et circumcidi se patiuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Syriae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Paracactio</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>intellexerat</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>tertium</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>adsueveram</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>desolatus</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Audivi quondam eos, qui antrum Trophonium subirent, saltare
solitos, ut<span class = "tag">1</span> qui a daemone in furorem
agerentur, quos amici cum revocare conarentur, simulatque ingressi
fuerant, choreis sese admiscebant. Idem Octavio contigisse videmus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desiderantur haec septem sequentis verba in aliis
codicibus.</div>

<p>
OCTAVIUS: Omitto contumelias, quibus Muhammedis dignitas adversariorum
obtrectationibus laceratur; rem teneo, h.e. verum ac sincerum unius
aeterni Dei cultum.</p>

<p>
TORALBA: Si vera religio in puro aeterni Dei cultu versatur, naturae
legem sufficere confido ad hominum<span class = "tag">1</span> salutem.
Nec aliam religionem habuisse videmus antiquissimos humani generis
principes ac parentes, qui aurei seculi memoriam posteritati
reliquerunt, non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti ab ipsa
natura, a qua pietatis, religionis, integritatis ac virtutum omnium
rivulos hauserunt et expresserunt. Id quod non solum omnibus omnium
philosophorum sententiis probatum, sed etiam oraculis, si qua fides est
oraculorum, confirmatum videmus. Nam roganti M. Tullio, quodnam vitae
institutum sequeretur, responsum est: naturam sequi oportere. Quod ipsum
Paulus ad Romanos<span class = "tag">2</span> scribens non obscure aut
ambigue, sed aperte confitetur: <i>Gentes</i>, inquit, <i>quae lege
vacant, natura ipsa legitime vivunt, quia tametsi legum tabulas nullas
habent, nihilominus edicta mentibus suis consignata circumferunt,
testificante conscientia ipsorum.</i> Quibus verbis rectam rationem et
naturae legem ad hominis<span class = "tag">3</span> salutem sufficere
docet. Quae cum ita sint, quid opus erat tot ac tam multis ritibus,
quibus obligantur Judaei, Christiani, Agareni, Pagani? Hanc enim
religionem omnium antiquissimam ac optimam esse confido.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>omnium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;cap 1, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>hominum</i>.</div>

<p>
Quae cum breviter perstrinxisset Toralba, silentium secutum est; neque
enim de religionibus, quod quisque sentiret, hactenus aperuerat, praeter
SALOMONEM, publica auctoritate fretum<span class = "tag">1</span>, qui
tandem rupto silentio: Mei sensus, inquit, cum tuis, Toralba, plane
congruunt, scilicet ea, quae ad salutem pertinent, naturae legibus omnia
contineri; atque his naturae legibus vixisse Abelem, Henochum,
Noachum<span class = "tag">2</span>, Abrahamum, Jobum<span class =
"tag">3</span>, Isaacum,
<span class="pagenum">173</span>
Jacobum, quos viros! certe ipsius immortalis Dei testimonio, quo nec
majus ullum, nec gravius cogitari potest, summam pietatis ac
integritatis laudem adeptos. Neque enim circumcisio, quae Abrahamo et
posteritati quasi tessera foederis data est, necessaria fuit ad salutem,
sed ob id potissimum circumcidi jubemur, ut a caeteris populis a Deo
selecti ac segregati videamur. Hanc autem naturae legem significare
videtur Deus ipse, cum diceret: <i>Benedicentur in semine Abrahami omnes
gentes, eo quod obedierit voci meae nec unquam edicta mea legesque meas
violarit</i><span class = "tag">4</span>. Atque lex a Mose nulla lata
est, nisi quadringentesimo et trigesimo post anno. Caetera vero, quae
legibus ritualibus ac judiciariis continebantur, sublato Dei templo ac
eversa republica Hebraeorum antiquata fuere. Nam diserte prohibemur<span
class = "tag">5</span> usquam terrarum pecudes mactare nisi eo loco,
quem nominatim Deus designarat. Decalogus tantum<span class =
"tag">6</span> ac circumcisio cum agno paschali ad sempiternam
acceptorum beneficiorum memoriam a nobis usurpatur. Sic autem persuasum
habeo, nullam omnino religionem sine ritibus ac ceremoniis consistere
posse, nec opinor ullum majus arcanum habere religionem romanam tantae
diuturnitatis, quam rituum ac ceremoniarum tantam, quanta cogitare
potest<span class = "tag">7</span>, multitudinem ac varietatem, tum
suavissimam canticorum ac organorum, tum etiam vestium ac suppellectilis
sacrae ac pretiosae<span class = "tag">8</span> pompam, quae populum
quasi spectaculo admirabile retineat suspensum. Ad quod<span class =
"tag">9</span> enim Deus vestitum Aaronis pontificis maximi augusta
quidem specie venerabilem fecisset? aut cur tot sacrificiorum ritus, tot
lotiones, tot exquisitas expiationes jussisset, si plebis imperitae
mentes cultu religionis obligari commodius arbitraretur? Multa quidem a
Judaeis ecclesia Romana, maximam tamen rituum partem a veteribus Graecis
et Latinis accepit, ut<span class = "tag">10</span> etiamnum pelles
hostiarum, quibus ipsi sacrifici caput obvelabant, a Canonicis usurpari
videmus; et abrasiones verticis jam inde ab Iside, quae Osiridis audita
morte caput una cum ejus sacerdotibus abrasit, forsitan originem
traxerunt, tum etiam populi dimissiones<span class = "tag">11</span>
peractis sacris, quas <span title = "Greek: tou dêmou apheseis">τοῦ
δήμου ἀφέσεις</span> appellabant, tum aquae lustrales, chori,
proterviae<span class = "tag">12</span>, theophaniae, tensae, fercula,
saltationes ac pulvinaria Deorum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>victum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Gen. 26,&nbsp;4.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deut. 4, 19&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>posset</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>sacram et pretiosam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>quid</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Addit alius: <i>cum dicitur: Ite, missa est</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Exod. 12.</div>

<p>
CURTIUS: Haec pompa Romanae religionis ludos potius theatrales ac
spectacula veterum paganorum decet, quam veram pietatem, quae fucum
respuit, simulationem ac speciem abhorret, nec quicquam fallacius est,
quam quod exterius speciosum apparet, ut fucatae<span class =
"tag">1</span> merces, picti parietes, fucati vultus. Et quemadmodum
piscis Tulis ac tigris bellua pereleganti colorum varietate cutim
distinctam habent, cum tamen nihil utraque animante crudelius sit: ita
quoque de religionibus judicandum, quae ritibus tantum ac ceremoniis
nituntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>fucata</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">174</span>
SALOMO: Alter certe alterius ope carere non potest.</p>

<p>
OCTAVIUS: Nihil a Toralba, parum etiam a Salomone dissident Ismaëlitae,
ac saepissime legislator in Alcorano contestatur populos omnes, Abrahami
legem profiteri<span class = "tag">1</span> et exequi, scilicet purum
unius aeterni Dei cultum, ab omni idololatria penitus alienum,
benignitatem adversus tenues, infinitis locis justitiam in omnes. Hoc
tantum interesse puto, quod legislator Hebraeorum cum praemia cultoribus
suis proponeret, duobus verbis rem absolvit: <i>hoc fac et vives</i>;
Ismaëlitarum vero legislator paradisum suum tot ac tam multis deliciis
ac voluptatum fruendarum spe instruxit, ut talibus illecebris etiam
invitos et nolentes in officio retineret, flagitiosos vero ab injuriosa
et conscelerata vita, suppliciorum immanium<span class = "tag">2</span>
acerbitate proposita, revocaret. Ritus autem ac necessarias tantum
ceremonias, nullas inutiles habemus, nulla spectacula, nullas picturas
aut caelaturas, quae populum a cultu et cogitatione rerum divinarum
avertere queant. Lotionibus etiam frequentissimis utimur, ut sordes
etiam interiores saepius eluere condiscamus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>confiteri</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec tria verba in aliis codicibus.</div>

<p>
TORALBA<span class = "tag">1</span>: Qui rituum multitudine plebem
obruunt, religionem in superstitionem convertunt; qui autem omnes omnino
resecant, nae illi omnes religiones a stirpe evellunt, non aliter ac
vinitor ille, qui a vicino superflua vitium<span class = "tag">2</span>
secare doctus, ut vites abundantius repullularent, suas ipse solo tenus
exsecuit. Idem iis contigisse videmus, quos antiquae Romanorum
religionis piget, brevi quoque novae pigebit, nisi cum ritibus ac
ceremoniis necessariis, tum etiam praemiorum spe majore pontificibus ac
sacerdotibus proposita, optimum ac doctissimum quemque retinere
conentur. Nihil autem accuratius divina lege praecipitur, quam ut
sacerdotibus ac Levitis bonorum omnium decimae, primitiae ac
sacrificiorum legitima pars modis omnibus tribuatur. Sic enim ab
Hebraeorum sapientibus traditur, frugum sterilitatem, pecorum interitus
ac inopiam extremam eos consequi, qui sacerdotibus sua eripiant, qui
decimis fraudem faciant. <i>Importate</i>, inquit Deus apud
prophetam<span class = "tag">3</span>, <i>decimas omnes in aedem<span
class = "tag">4</span> meam, ut subinde largitio fieri possit, atque in
eo ipso periculum facite et tentate me, si non aperuero coeli fenestras
omnes, ut impleam vobis thesauros meos<span class = "tag">5</span> et
affluentiam omnium bonorum: increpabo devastatorem<span class =
"tag">6</span>, quo minus calamitatem et sterilitatem vestris agris
inferat</i>; quo quidem arcano nullum ad opes comparandas majus esse
potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: CORONAEUS.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Mal. 3, 10&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>domum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>vos thesauris meis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>devoratorem</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Illud<span class = "tag">1</span> Muselmannis omnibus
potissimum curae est, ut sacrorum antistites opibus affluant, idque
Muhammedes sapienter providit, ne sacerdotum inopia rerum divinarum ac
religionis afferat contemptum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
<span class="pagenum">175</span>
CURTIUS: Decuitne Muhammedem, qui se prophetam ferebat, mendaciorum
ferculis imperitos plebis animos inescare aut legem a Gabriele sibi
datam mentiri? Cum autem<span class = "tag">1</span> in Alcorano
scripserit<span class = "tag">2</span>, virginem Mariam matrem Jesu esse
Mosis et Aaronis sororem, nimis pueriliter in historia mentitus est;
duobus enim annorum millibus Maria soror Mosis ante mortua erat, quam
Maria mater Jesu nasceretur. Quod autem Agareni se Deum aeternum colere
praedicant et eundem adorare, quem olim Abrahamus, in eo ipso a sua lege
defecerunt, quippe Dei ac Muhammedis laudes<span class = "tag">3</span>
saepius cumulant, sepulcra Muhammedis ac Nabissae religiose adorant ac
donis ingentibus oblatis venerantur. Quid enim funestius, quam quod
Muhammedes turpissima<span class = "tag">4</span> libidinum foeditate
homines impuros ad suae religionis cultum pellicere modis omnibus
tentavit? aut quis corruptor publicus non sibi persuadeat, pulchrum ac
honestum esse in terris id, quod in paradiso honestum esse docuit
legislator? et quidem Leo Afer, qui, Mahomedis ejurata religione,
Romanam amplexus est, scribit, quendam sectarium Ianfarida<span class =
"tag">5</span> in urbe Cahira publice mulierem, spectante populi corona,
constuprasse ac post amplexum cives mulieris istius vestimenta, quasi
divinitatem<span class = "tag">6</span> stupri contagione adepta
fuissent, summis digitis contacta exosculari coepisse, maritum vero non
tantum uxori et adultero gratulatum esse, sed etiam festas epulas et
ludos amicis cunctis concelebrasse. Quod mirum videri non debet, cum
talia praemia Muhammedes suae religionis cultoribus proposuerit<span
class = "tag">7</span>. Quodsi Pythagoras Homerum, Orpheum, Hesiodum
apud inferos, de arboribus suspensos, a serpentibus jure torqueri dixit,
ac Plato ipse a sua civitate Homerum exegit, quod Deorum jurgia, plagas,
lenocinia, stupra, caedes, incestus turpiter finxisset, quanto poena
graviore dignus est Muhammedes, quod<span class = "tag">8</span> se
prophetam et legislatorem et pietatis magistrum et religionum censorem
profitetur<span class = "tag">9</span>?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>scripsisset</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desiderantur haec viginti verba in aliis codicibus.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>turpissimarum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ibufaridae</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>divinam</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Azora 1 et&nbsp;81.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>profiteatur</i>, vel: <i>profitebatur</i>.</div>

<p>
SALOMO: Haec omnia non modo dictu foeda, sed etiam exemplo perniciosa
videntur, scilicet hominibus turpia libidinum praemia proponere virtutis
ac pietatis ergo, ac falsis promissis imperitos, contra quam deceat,
tractare<span class = "tag">1</span>, cum Deus optimus maximus promissa
non tantum praestet, sed etiam multo liberalius, quam polliceatur<span
class = "tag">2</span>; impostores vero plura semper promittant, quam
efficere queant aut velint. Nam cum Deus spopondisset, virgam illius,
quam ad pontificem sibi delegerat, germinaturam, mox eadem virga
protulit germina, flores, frondes, fructus: ita quoque cum suae legis
cultoribus terram polliceretur, coelestia praemia largitur; cum vitam
promittit, non modo hanc, sed etiam futuram multo meliorem donat. Sic
Onkelos Chaldaeus interpres locum hunc: <i>Qui pacta mea et judicia
exequetur,</i>
<span class="pagenum">176</span>
<i>vivet</i><span class = "tag">3</span>, interpretatur de vita
sempiterna. Illud perniciosius, quod qui praemia ista libidinum fabulosa
esse sciunt, etiam supplicia<span class = "tag">4</span> proposita pro
fabulis habent et in omne dedecus praecipites ruunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>lactare</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>pollicebatur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Levit. 19. Exod. 20, 31. Deuter. 15. Ezech.&nbsp;2.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>sceleribus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Xenophontis et Platonis sententia mihi valde probatur,
scilicet magistratibus ac medicis licere ac semper licuisse, perinde ac
nutricibus erga infantes, mentiri, his quidem salutis corporum ac rerum
publicarum causa, quanto magis animorum<span class = "tag">1</span>
saluti modis omnibus consulendum? Demus certe Muhammedem corporeas
voluptates post hanc vitam promisisse his, qui pudicitiam colerent, quam
ipse legislator in Maria virgine, in Zacharia, in Johanne maximis
laudibus pluribus Alcorani locis commendavit, adulteros vero sempiternis
inferorum ignibus devovit<span class = "tag">2</span>. Sed quis non
videt, haec ab eo<span class = "tag">3</span> scripta fuisse, ut omnes
intelligerent, eos, qui sese turpium voluptatum blanditiis
mancipassent<span class = "tag">4</span>, praemiis aeternis ac beata
vita carituros? Sic enim aperte declarat<span class = "tag">5</span>.
Sed quoniam australes populi omnium maxime projecti sunt in Venerem,
Muhammedes illa praemia excogitavit, ut homines etiam invitos
pertraheret<span class = "tag">6</span> ad verum decus. Cum igitur illa
sanxerit, ut animas ab interitu servaret, quid in eo genere tum
peccavit, quod veniam non mereatur? aut quid aliud Christus
proposuit<span class = "tag">7</span>, quam eos, qui summa cum
integritate vixerint, beatissimam vitam in aeternis voluptatibus
perfruendis adepturos? Quanquam non valde solliciti sint viri boni ac
sapientes, quanta sint virtutis ac pietatis praemia futura, cum virtus
per se ipsam maximum sibi praemium sit, ac magnopere laudandus videatur,
qui nihil boni facit, nulla proposita mercede. Omissis igitur virtutum
praemiis, omnes omnium religiones inquirite, si ulla est usquam gentium
aut antea<span class = "tag">8</span> exstitit unquam, quae puriorem
aeterni Dei cultum doceat, quae ab idolorum et creatarum rerum non modo
cultu, verum etiam adspectu et cogitatione longius discedat, quam
religio Musulmannorum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>animarum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Azora&nbsp;76.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>illo</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>manciparent</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Azora 1 et 6, 51 et&nbsp;117.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>protraheret</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>promisit</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>ulla</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quod Ismaëlitae aeternum Deum nec plures uno colunt, hoc habent
a lege divina, nec decuit Muhammedem, novae<span class = "tag">1</span>
legis specie, quam ab angelo Gabriele sibi datam mentitus est, vera
falsis, turpia honestis miscere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nova</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Necessariam fuisse legem Muhammedis, docuit eventus; neque
enim aliter Asiae et Africae populi de opinione illa deitatis, quam de
Jove et Christo conceperant, deturbari potuissent, nisi Muhammedes ope
divina id praestitisset, ne deinceps homines ullam spem aut praesidium
salutis in illius vita aut in hujus morte collocarent, quem tamen
mortuum esse negavit, sed Dei potestate hostium manibus ereptum. His
jactis fundamentis, duo<span class = "tag">1</span> praesidia maxima
stabiliendae religionis adjecit, primum quod servitia
<span class="pagenum">177</span>
ad pileum vocavit, libertate proposita iis omnibus, qui se suamque
disciplinam sequerentur, alterum quod de sua lege<span class =
"tag">2</span> disputari vetuit, sed bellorum vastitate ac terrore
poenarum sua jussa detrectantes compelli jussit<span class =
"tag">3</span>. Itaque Homarus, Muhammedis legatus, ingenti servorum
exercitu collecto, praefectos urbium ac praesides Arabiae, Syriae,
Aegypti armis fregit, ac brevi Chaldaeorum ac Persidis regiones<span
class = "tag">4</span> invasit, exustis omnibus paganorum et
Christianorum libris. Illud tamen arcanum adhibuit, quod Christianos
quidem ad se pertraxit, cum prophetam Christum appellaret, Judaeos vero,
Arianos, Nestorianos, Sabellianos pellexit, cum Christum negaret Deum
esse. Est enim Arianorum sententia fundamentum religionis Ismaëlitarum,
quoniam utrique virginis quidem filium et creaturam esse confitentur,
Deum tamen esse negant<span class = "tag">5</span>. Quae Arianorum
sententia conciliis octo confirmata est, scilicet quae Tyri, Sardibus,
Smyrnae, Mediolani, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi coacta sunt, ac potissimum
synodo Ariminensi, qua sexcentorum pontificum concordibus animis ac
sententiis Arianam religionem comprobarunt. Clarius etiam Nestorius, qui
Mariam Dei matrem esse aperte negavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>religione</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Azora 2. 3.&nbsp;6.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>legiones</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Epiphanius contra Arianos; Hilarius l. 3. de
trinit.</div>

<p>
CURTIUS: Si haereticorum inter se conspirantium multitudo synodus est
appellanda, quid obstat, quominus Epicuraeorum coetui ecclesias et
concilia non liceat appellare? At ne juris consulti quidem ullam
societatem scelerum aut collegia flagitiosorum<span class =
"tag">1</span> coire patiuntur, quanto minus Nestorianorum,
Sabellianorum et Arianorum nefariae conjurationes<span class =
"tag">2</span> in Deum concilia dici debent, cum abrogaverint praecipuum
fidei caput, scilicet Christi deitatem ac trium personarum in unius
essentia trinitatem, quam firmissimis innumerabilium conciliorum ac
potissimum Nicaenae synodi fundamentis stabilitam debemus tueri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>flagitiorum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>conciones</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Christianae religionis antiquitatem&mdash;<span class =
"tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii codices adjiciunt: <i>conspiciuntur</i>.</div>

<p>
Hic CORONAEUS, cum Octavium ad responsionem paratum prospiceret ac
diutius de rebus gravissimis protracta disputatio fuisset, coetum
solvens: Post coenam caetera, inquit, ne Octavium de possessione
loquendi dejecisse videamur; tum illud disseretur, si placet, an viro
bono de religione aliter sentire liceat, quam publice profiteatur? Ita,
salutati vicissim, cum summa spe futurae disputationis discesserunt.</p>

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<span class="pagenum">178</span>
<h2><a name="liber05">LIBER QUINTUS.</a></h2>

<p>
Cum ad coenam singuli rediissent, ego tragoediam Octavii persequi
jussus, cum ad eum locum pervenissem, quo Soliman, Turcarum rex,
primogenitum Mustapham fracta gula in interiore cubiculo coram ingenti
exercitu ad Prusiam<span class = "tag">1</span> coacto projici mandavit,
praeconis voce ad tubae sonitum altissime exclamante hoc carmen:</p>

<div class = "verse close">
Sit unus coeli imperator<span class = "tag">2</span> maximus,<br />
Sit unus terrae imperator praepotens;</div>

<p class = "close">
consistere me jussit Coronaeus, qui quidem secundis<span class =
"tag">3</span> mensis affabre ficta<span class = "tag">4</span> poma
veris ita miscuerat, ut acutissimus quisque<span class = "tag">5</span>
posset falli.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Prassiam</i>, vel: <i>Russiam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>temperator</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sentiendi</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>picta</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quisquis</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS, homo minime malus, specie deceptus, cum pomum fictum
dentibus admovisset: Haud scio, inquit, an quisquam <ins class =
"correction" title =
"possible mistranscription of ‘vestrũ’">vestrûm</ins> non falleretur.
Quum caeteri propius intuentes
admirati sunt tam artificiose ficta<span class = "tag">1</span> poma, ut
de arbore decerpta viderentur, CORONAEUS: Si oculorum sensus, omnium
acutissimus, tam absurde fallitur in rebus levissimis, quî<span class =
"tag">2</span> fieri potest, ut mens, quae nihil nisi a sensibus habeat,
rerum arduarum ac sublimium scientiam certam nanciscatur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>facta</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quid</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Didiceram ab Aristotele<span class = "tag">1</span>, sensus
nunquam, sed mentem saepe falli.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De anima 3, 3.</div>

<p>
TORALBA: Et ab Academicis, opinor, peccatur, sensus semper falli ac
nihil scire posse, et ab Aristotele, quod sensus nunquam falli putat;
gravius<span class = "tag">1</span> tamen ab hoc, quam ab illis, quod
mentibus nihil inesse affirmant, quam quod a sensibus hauserint; sed
quoniam haec a nobis fusius disputata sunt in quaestione de anima, nihil
repetitione opus esse videtur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quamvis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ars in hujus pomi fabrica (quod intentis oculis intuebatur)
naturam aut vicisse aut certe exaequasse videtur.</p>

<p>
SALOMO: Ars quidem hominis, natura vero Dei radius est, ac tantum abest,
ut ars naturam vincere et exaequare, ut ne vix quidem imitari possit, ac
tametsi opificia, signa picturae, hominum oculos saepe fallunt,
mirabilius tamen est, in eo genere bestias falli nunquam<span class =
"tag">1</span> posse. Itaque cum regem Salomonem regina Sabae fallere
conaretur, vero ac ficto flore simul compositis, rogavit, uter verus
esset? Princeps sapientissimus apes importare jussit, quae ad verum
florem repente advolarunt, arte neglecta.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.</div>

<p>
Et cum nescio quid aliud in eam sententiam dixissent, hymni modulatione
immortali Deo gratias egerunt.</p>

<p>
<span class="pagenum">179</span>
FRIDERICUS, quem fictio pomi pupugerat: Utinam, inquit, sic omnes, qui
falsa simulare ac vera dissimulare acutissime norunt, tanta felicitate
detegerentur.</p>

<p>
CORONAEUS: Rem omnium maximam optat Fridericus, quae tamen nec
appetenda<span class = "tag">1</span> nobis et unius Dei propria sit.
Nam si omnes omnium voluntates et cogitationes omnibus paterent, nec
suam innocentiam boni contra vim improborum tueri nec de sceleratis
justa supplicia sumi possent, quia<span class = "tag">2</span> per leges
humanas cogitationes flagitiosae poenam non patiuntur. Idcirco bonis
improbi, cogitationibus nudatis<span class = "tag">3</span> semper
insidiarentur, sceleratis vero boni nunquam. Itaque Momus suo merito
irrisus est, quod cum naturam temere carperet, tum vero fenestram in
pectore fieri oportuisse contenderet, ut animorum occultae latebrae ac
intimi recessus explicarentur. Sed ut proverbio dicitur: <span title =
"Greek: Rhaon esti mômeisthai ê mimeisthei (for -σθαι ‘-sthai’)">Ῥᾶον
ἐστὶ μωμεῖσθαι ἢ μιμεῖσθει</span>. Nam cum naturae parentem admirari ac
laudare debuisset, impie criminatur<span class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>expetenda</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>, vel: <i>quin</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi; <i>debuissent ... criminantur</i>.</div>

<p>
CURTIUS: At illud quanti est, quod nudatis consiliis scelera
praeoccuparentur?</p>

<p>
SENAMUS: Ne Deus quidem, qui omnes hominum cogitationes percipit mente
ac suscepta parricidia prospicit, prius punienda judicat, quam ad exitum
ea perducantur, contra quam Isocrates<span class = "tag">1</span> ac
Tiro Tullius fieri oportere putabant, ne supplicio poenitentiam
cogitationis impiae praevertisse putaretur<span class =
"tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Contra Lochiten; Tiro apud Gellium c.&nbsp;29.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quaeremur</i>.</div>

<p>
TORALBA: Ego quidem non, si possim, aliorum sensus aperire velim, sed
illud optem, ut nemo aliud sentiat et aliud obloquatur, nisi id alterius
commodo fiat, ut superius ab Octavio dictum est, laudabile semper
fuisse, salutaribus uti mendaciis.</p>

<p>
FRIDERICUS: Ita quidem homines hominum causa de rebus publicis ac
privatis statuunt, sed cum Deus singulas mentes altissime<span class =
"tag">1</span> scrutetur, mirum tamen, plerosque<span class =
"tag">2</span> adire templa, sacra facere, vota verbo tenus concipere ac
reddere, contra quam sentiant ac velint; ac de his quidem<span class =
"tag">3</span> Deus apud Esaiam<span class = "tag">4</span>; <i>Populus
hic</i>, inquit, <i>labiis suis glorificat me, cor autem ejus longe est
a me.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>artissime</i> vel: <i>accuratissime</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>plures</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quondam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 29, 13.</div>

<p>
SENAMUS: Quoniam Fridericus in quaestionem a Coronaeo propositam
ingressus, ut accuratius discutiatur: an viro bono de religionibus
aliter sentire liceat, quam publice profiteatur, distinctione opus esse
opinor. Nam theologorum fere omnium summa consensione nihil aliud est
religio, quam aversio a creatura ad purum unius Dei<span class =
"tag">1</span> cultum, impietas vero aversio a creatoris cultu ad
creaturas; verius opinor, quam Aristoteles, qui religionem
<span class="pagenum">180</span>
definit <span title = "Greek: peri tôn theiôn epimeleian">περὶ τῶν
θείων<span class = "tag">2</span> ἐπιμέλειαν</span>. Et pauci admodum
reperiuntur, qui sine ullo bonorum, famae, capitis metu publice et
privatim, ubi terrarum fuerint, Deum aeternum colant, quos ordine primo
collocare possumus. Secundum genus est eorum, qui privatim Deum aeternum
amplectuntur ac publica idolorum templa fugiunt. Tertium genus est
eorum, qui hostium captivi idolorum ac daemonum templa supplicii metu
adeunt, nihilominus tamen intimis animorum sensibus Deum aeternum
contestantur, sese ab omni idololatria mentem alienam ac puram retinere,
secuti Jeremiae<span class = "tag">4</span> consilium in iis litteris,
quas ad cives Babylonem adductos scripsit, quos graviter cohortatur, ut
cum ante idola procidere cogerentur, animis tamen et mentibus Deum
aeternum adorent. Quartum genus est eorum, qui nec hostium captivi sunt,
nec pericula capitis adire coguntur, sed opibus, honoribus, liberis
aucti<span class = "tag">5</span>, publica idolorum fana subeunt, ne
opes deserere aut exulare necesse habeant, privatis tamen precibus ac
votis Deum aeternum venerantur et pro statuis procidentes eundem suae
puritatis testem appellant ac precantur ab immortali Deo, ne vis illa
sibi fraudi sit. Quintum genus est eorum, qui, falsa religione, quam
opinantur veram esse, altius imbuti, aliorum templa, quae profana
putant, refugiunt ac privatis domesticisque Diis inserviunt. Sextum
genus est eorum, qui privatos<span class = "tag">6</span> Deos et falsam
religionem, quam habent pro vera, privatim et publice sine metu
amplectuntur. Septimum est eorum, qui dubitant, verane sit an falsa
opinio, quam sectantur, in ea tamen instituti publice ac privatim
acquiescunt, ambigua spe salutis. Octavum genus est eorum, qui quam
veram religionem putant, ob id tantum sectantur, ut pietatis opinione
tutius fallere possint. Nonum genus est maleficorum et sortilegorum, qui
cum in ipsis templis adoraturi procumbant, Deum illum, quem rerum
existimant, mentibus ac verbis tacitis impie detestantur et
privatim<span class = "tag">7</span> daemonibus<span class =
"tag">8</span> humanas hostias mactant, aut si de religionibus statuendi
potestatem habent, sacrorum majestatem ac venerationem omni genere
foeditatum conspurcant, ut qui Bahalis Peori sacra instituerunt, pudenda
impudentissime revelare cogebantur<span class = "tag">9</span> ac
stercoribus religionis speciem funestare, nec minus turpiter, qui, ad
sagarum Pythiacarum pudenda auribus admotis, oracula excipiebant.
Decimum genus est eorum, qui nullam omnino religionem, aut religionis
speciem curant aut inquirunt, sed bestiarum in modum cupiditatibus ac
libidini obsequuntur. Quorum<span class = "tag">10</span> teterrimi non
satis habent omnem ex animo religionem et religionis speciem exuisse,
verum etiam omnes omnium religiones privatim et publice irridere. Ex
quibus planum fit, septem esse religiosorum hominum genera, quos
amplecti soleo, quatuor vero Atheorum appellatione usurpare possumus,
alios aliis deteriores.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi additur; <i>creatoris</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <span title = "Greek: ton theon">τὸν θεὸν</span>,
vel <span title = "Greek: to theion">τὸ θεῖον</span>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;<i>Post librum Baruch, in epistola ad Judaeos in
Babylonia</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>adjuti</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>patrios</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>privatis</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>daemoniis</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>cogebant</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>omnium</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">181</span>
OCTAVIUS: Cui publice sine metu capitis ac bonorum non licet, Deum
aeternum colere, hunc tamen ante aras daemonum ac idolorum procidentem
mente pura Deum adorare posse, judicavit Jeremias<span class =
"tag">1</span>, cujus sententiam quis audeat aut velit aut possit
improbare?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Epist. ad cives in Babylone.</div>

<p>
CURTIUS: Mihi profecto probari non potest eorum simulatio, qui corpore
quidem statuas, mente vero Deum adorare se posse arbitrantur; id enim si
licuisset, cur Paulus contra sentiens: <i>Corde</i>, inquit, <i>creditur
ad justitiam, ore autem fit confessio ad salutem.</i> Qui aliter
faciunt, hos Tertullianus <span title =
"Greek: allophulous">ἀλλοφύλους</span> appellans: negat, inquit,
quisquis<span class = "tag">1</span> dissimulat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quicquid</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Multa quidem probantur, plura<span class = "tag">1</span>
improbantur, caetera nec probantur nec improbantur, sed quodammodo
excusantur, ut quae vi et metu fiunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>multa</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ita forsitan<span class = "tag">1</span> apud judices metus
verberum aut gravioris cruciatus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quidem</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Tune igitur, Curti, Deum acerbiorem arbitrare, quam humanos
judices?</p>

<p>
FRIDERICUS: Ut sit excusatio<span class = "tag">1</span> metui
cruciatus<span class = "tag">2</span>, quo minus clara, voce quis Deum
aeternum profiteatur, non video tamen, ut quisquam excusandus sit, quod
ante Dianae aut alterius virginis statuam procumbat, ne opibus aut<span
class = "tag">3</span> honoribus cariturus sit, modo patriam deserere
liceat, ut licuit Abrahamo, qui ne ad siderum cultum adigeretur, sedes
patrias jussu divino mutavit. Alioquin non video, quibusnam rationibus
oraculum illud divinae vocis effugere possimus<span class =
"tag">4</span>: Qui me confitetur coram hominibus, confitebor et ego eum
coram patre meo, qui in coelis est. Itaque Christiani veteres, qui
Juliani Augusti fraude sacra daemonibus fecerant, a suis pontificibus
admoniti ac poenitentia fracti, publice exclamabant<span class =
"tag">5</span>: Nos animo Christiani sumus ac fuimus, Christe servator,
fidem tibi non fregimus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Ut sic excusatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cruciatuum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Matth. 10,&nbsp;32.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Epiphanius lib. III.</div>

<p>
OCTAVIUS: Si fidem ista ratione non fregerant, errore decepti, nihil
erat, quamobrem errorem deprecarentur aut precarentur veniam, cum qui
errant, nullam praebeant assensionem<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>assentationem</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Est apud Originem<span class = "tag">1</span> gravis et acerba
reprehensio in eos, qui quod mentibus de Christo sentirent, id ipsum
verbo negarent. Tales hypocritas Deus apud<span class = "tag">2</span>
Heliam hac ratione refellit<span class = "tag">3</span>: <i>Reliqui mihi
7000 virorum</i> etc. Haec verba non ad mentem<span class =
"tag">4</span>, sed ad corpora referri, quis non videt? Quodsi
veteres<span class = "tag">5</span> Apollinis, Dianae, Jovis aeditui
clara voce atheos, Epicuraeos (addit Lucianus etiam Christianos)
compellebant<span class = "tag">6</span>, ut ex eorum templis
excederent, quanto id verius in templo Dei fieri oportet?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Contra Celsum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ad</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;4 Regum 17&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>mentes</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Veneris</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>compellebat</i> vel: <i>compellabant</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">182</span>
OCTAVIUS: Duobus propositis incommodis majus est declinandum, summo
sapientum omnium consensu. Grave quidem est homini prudenti ac
religioso, ante simulacra inania procidere, osculari, donis amplificare,
tametsi mens adorantis sit aeterno Deo conjuncta; gravius tamen,
impietatis labes aeternas subire et ab omni religione desertum videri,
si sacra publica deseras; gravissimum, exemplo pernicioso caeteros
contemtu publicae religionis ad omne genus impietatis<span class =
"tag">1</span> arcessere. Haec igitur incommoda prius declinanda sunt,
quam illa. Neque enim cuique licet, uxorem, liberos, parentes, familiam
secum abducere<span class = "tag">2</span>, et ut liceat, longissimas
tamen regiones peragrare necesse est, ut populum vera religione utentem
reperias<span class = "tag">3</span>. Moses quidem<span class =
"tag">4</span> ac Jeremias<span class = "tag">5</span> animo supplicia
percipiebant, quae Israelitisimpendebant, ac futurum<span class =
"tag">6</span> perspexerunt, ut captivi ad hostes abducti lapides ac
ligna inviti adorarent, quia<span class = "tag">7</span> prae vero Deo
idola maluissent, ut per quae quisque peccat, per ea ipsa puniatur. Id
tamen singulare adversus idololatriam<span class = "tag">8</span> Deus
ipse amuletum dederat, ut animos ad se converterent, cum statuis
inservire cogerentur, seque propitium illis fore testatus est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>impietatum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ducere</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>reperiat</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deuteron.&nbsp;28.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jeremiae&nbsp;16.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>futura</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i> vel: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>idololatras</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ad servos et captivos haec oratio pertinet, vel ad eos, qui
carceribus, vinculis, verberibus ad impios cultus adiguntur, ut<span
class = "tag">1</span> quidem Albuguerii, proregis apud Indos
orientales, crudelitas singularis denotatur, quod Christianorum, qui ad
Muhammedem<span class = "tag">2</span> inviti defecerant<span class =
"tag">3</span>, dextras manus ac pollices sinistros, nares et auriculas
amputari jussit. Sed haec ad eos non pertinent, quibus alio emigrare fas
est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Muhammedanos</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>defecerunt</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: At licuit Naëmo principi emigrare, noluit tamen, qui tamen ab
Elisaeo propheta excusatur<span class = "tag">1</span>. Is enim lepra
curatus vovit, se deinceps aeterno Deo sacra facturum. Si tamen, inquit,
rex Syriae humeris meis innixus sacrificet<span class = "tag">2</span>
Deo Rimmoni, propitius mihi sis. Ad quem Elisaeus: <i>Vade</i>, inquit,
<i>in pace!</i> Quibus verbis perspicuum fit, etiam illum, qui opibus ac
divitiis affluens sine ullo periculi metu contiguam Syriae Palaestinam
evadere poterat, ut libere Deo sacra facere liceret, excusari tamen.
Neque enim, opinor, Deus Abrahamum patriam deserere jussit, ne sideribus
servire compelleretur, sed ut adversariorum insidiis liberaretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 2 (4) Regum 5, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>significet</i>; alius:
<i>sacrificaverit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ego illum, qui corpore et publice ante aras ac statuas
mortuorum procumbit, etiamsi Deum pura mente adoret, non minus peccare
statuo, quam si omni religione deserta Atheus censeretur, quoniam
imperitos abducit a vero Dei cultu.</p>

<p>
CORONAEUS: Superstitio, quantacumque sit, quovis atheismo tolerabilior
est; nam qui superstitione aliqua obligatur hunc numinis metus in
officio quodammodo ac naturae legibus continet, atheum vero, qui nihil
nisi
<span class="pagenum">183</span>
testem metuit aut judicem, ad omnia scelera proclivi lapsu ruere
oportet. Ac tametsi actionum humanarum praestantiam sapientissimus
quisque non solum finibus ipsis metitur, verum etiam omnibus partibus et
causis, scilicet efficiente, subjecto, forma, fine, summam tamen omnium
actionum ac praecipiam causam ipso fine dijudicat<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Petrus Lombardus ex Augustino libro 2. sent. 1. qu. 1. Thomas
in secunda secundae q. 15. et canon. ministr. 23. qu. 5., ubi intentio
mala reddit opus malum, quod alioquin bonum fuisset, et 15 qu. 6. cap.
51: Si sacerdotibus.</div>

<p>
CURTIUS: Quid igitur fiet sacris litteris, quae toties ac tam saepe
hypocrisin abominantur?<span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Job. 8. 13. 15. 17. 20. 27. 34. Jesai. 9 et 33. Matth. 6. 7.
15. 22. 23 et 24. Luc. 12. 13. Jer. 9. Ezech. 33. Mal. 3. 2 Regum
15.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ita quidem abominantur eos, qui labiis Deum, non mente colunt,
quod pietatis ac justitiae speciem immanibus flagitiis praetendunt. At
is qui genibus advolutus, ante idola procumbit ac nihilo secius mente
sincera Deum veneratur, longissime abest ab hypocritarum perniciosa
simulatione.</p>

<p>
SALOMO: Probabili certe argumento utitur Coronaeus, vir non modo <span
title = "Greek: politikôtatos">πολιτικώτατος</span>, sed etiam <span
title = "Greek: eusebestatos">εὐσεβέστατος</span>, quo superstitionem,
quantacunque sit, quovis atheismo judicat tolerabiliorem. Videtur tamen
atheus, qui Deum penitus ejuravit et ex animo ejecit, minus peccare,
quam qui illum cum rebus creatis conjungit eodem cultu, quia minus
peccat servus fugitivus aut miles desertor, quam qui obsequium domino et
imperatori suo contumeliose praestat. Quin etiam gravius peccatur ab
iis, qui aeternum ac verum Deum cum falso cultus honore communicato
copulant, quam qui hunc ab illo disjungunt, et veri Dei veneratione
deserta inserviunt iis, quos sibi erroris opinione Deos finxerunt. Et
quemadmodum uxor poenis capitalibus obligatur<span class =
"tag">1</span>, quae legitimum thorum, adulterio commisso,
conspurcaverit, meretrix non item, quia maritum, quem nullum habet,
fraudare<span class = "tag">2</span> non potest: ita, duobus
superstitiosorum hominum generibus propositis, alteri quidem ingrati,
qui<span class = "tag">3</span> verum Deum non exquirunt<span class =
"tag">4</span>, alteri<span class = "tag">5</span> contumeliosi, qui
quidem aeternum ac solum Deum agnoscunt, eundem tamen insigni contumelia
non dubitant societatis impurissimorum daemonum vel statuarum
contubernio violare. Contumelias autem acerbius, quam injurias ferre
solent ii, qui nullam suae dignitatis et gloriae curam habent; at
immortali Deo suae gloriae decus quanti sit, indicat illa obtestatio
apud Jesaiam: <i>Cui</i>, inquit<span class = "tag">6</span>, <i>me
exaequavistis, aut cujus similem fecistis? Vivo ego, si meos honores
cuiquam impertiar?</i> Et quidem impios Deus saepe execratur, saepius
tamen eos, qui se cum diis peregrinis<span class = "tag">7</span>
communi caeterorum obsequio conjunxerunt, supra modum zelotypia commotus
abominatur. Et quoties agit de jure suae majestatis,
<span class="pagenum">184</span>
agit autem<span class = "tag">8</span> saepissime, supra homines et
supra Deos hominum<span class = "tag">9</span> fictos et supra quicquid
est, quod hujus mundi ambitu comprehensum videmus, ut in altissimo
imperii et honoris culmine collocatus, caetera fluxa ac caduca
longissime infra se despiciens, pro nihilo esse et ex nihilo creata et
ad nihilum recasura<span class = "tag">10</span> testatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Numerorum 20,&nbsp;10.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>foedare</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>cognoscunt</i> vel: <i>agnoscunt</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>aliter</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jesaiae 46, 9&nbsp;sq.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>inani opinione</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>evasura</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Non dubito, illum, capitaliori fraude obligari, qui sciens,
prudens creatorem cum creatura<span class = "tag">1</span> honoris
communicatione conjungit, quam qui Deos fictiles una cum vero Deo plane
rejicit. Et quidem<span class = "tag">2</span> mallem diceres, Octavium
nunquam exstitisse aut abs te, Coronaee, qui singulari amore me
amplecteris, repudiari, quam furiosum, petulantem, iracundum, impium
dici ac talium hominum contubernio copulari. Sic quoque praestat, Deum
non esse, mentiri, quam aut mortalem aut corporeum arbitrari aut cum
sanctis<span class = "tag">3</span> illum eodem cultu, iisdem sacris,
eadem ara consecrare<span class = "tag">4</span>. Sed qui statuas ac
sidera pro Diis habent, vel angelos ac divorum mentes iisdem sacris cum
aeterno Deo conjungunt, etsi non recte faciunt, attamen in eo sunt, ut
quodammodo excusationem mereantur, cum integra mente et animo, recta
conscientia, sic a pontificibus instituti, sic docti, sic imbuti,
numen<span class = "tag">5</span> sibi cognatum et cognitum colant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>creaturam cum creatore</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>plane</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>cum his</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>consociare</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>mundum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Agnosco, rectam illam animi conscientiam Deo non ingratam esse.
Argumento est, quod lege divina capite plectatur<span class =
"tag">1</span> et is qui quem Deum esse putabat, verbo violavit, et qui
aeternum Dei nomen minus diserte pronunciavit<span class =
"tag">2</span>. Vocem enim <span title =
"Hebrew: elohekha">אֱלהֵיךּ</span> i.e. Deum tuum distinxit a nomine
sanctissimo <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>, quo Deus aeternus
significatur, et utrumque<span class = "tag">3</span> ab utroque
segregatur, quod arcanum latet imperitos linguae sanctae. Ex quo
sequitur etiam, aeterno Deo non<span class = "tag">4</span> ingratum
esse cultum, qui fictili<span class = "tag">5</span> Deo exhibetur bona
fide. Itaque videmus<span class = "tag">6</span> Abrahamum, Isaacum,
Jacobum, Josuam foedera cum paganis idolorum cultoribus ferientes,
jurejurando Deorum suorum illos obligasse, ut non minus peccare
videretur, quod<span class = "tag">7</span> Deos fictiles, quam qui Deum
aeternum pejurio violarent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>plectitur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Levit. 24.&mdash;Alibi: <i>pronunciant</i> vel:
<i>enunciaverit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>caput</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>futili</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Genes. 37, 31. Josuae&nbsp;9.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Est apud Aristotelem<span class = "tag">1</span> memorabilis
historia: si quis in charta jusjurandum scripsisset, illamque in fontem
Palicorum<span class = "tag">2</span> jecisset<span class =
"tag">3</span>, si pejeratum esset, charta fundum petebat, et qui
perjurio sese obligarat, brevi moriebatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> <span title = "Greek: peri thaumasiôn akousmatôn">περὶ
θαυμασίων ἀκουσμάτων</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Palisorum</i>, vel: <i>Palyrum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>conjecisset</i>.</div>

<p>
SALOMO: Si peccatur ab eo, qui, quem Deum putabat, eundem perjurio
contumeliose afficit, etiam si Deus non sit, consequens est, Deo non
ingratos esse honores, qui errore justo ac bona fide Diis fictilibus
exhibentur.</p>

<span class="pagenum">185</span>
CURTIUS: Quis errore justo<span class = "tag">1</span> se tueri potest,
ut dominum servo, regem subdito, creaturam creatori cultu anteferat aut
conferat?

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>decore, juste</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Veteres populi, paucis admodum exceptis, aut peregrina numina
coluerunt, aut cum Deo conjugarunt<span class = "tag">1</span>, quin
etiam illi ipsi, qui in Samariam jussu regis Assyrianorum<span class =
"tag">2</span> venerant<span class = "tag">3</span>, Deo aeterno simul
ac Diis patriis sacrificabant; justo quidem errore, cum ita
instituti<span class = "tag">4</span> essent ac a suis pontificibus
imbuti, ac si aliter fecissent, quam a pontificibus praescriptum esset,
impietate se ipsos obligare<span class = "tag">5</span> viderentur,
quoniam pontifices ubique religionis sunt judices, ut L. Lucullus
pontifex in senatu disserebat<span class = "tag">6</span>. Nec divina
lex cuiquam judicia religionum praeterquam pontificibus et ordini
Levitico<span class = "tag">7</span> tribuit, tametsi violatae
religionis supplicia quoque ac caeteris irrogari velit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>combinarunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Assyriorum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;2 Regum&nbsp;17.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>instructi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>commaculare</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Cicero ad Atticum l.&nbsp;4.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deuteron. 22.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quid igitur Christus, cum diceret<span class =
"tag">1</span>: <i>Eum qui domini jussa mente<span class =
"tag">2</span> percepit ac plane intellexit, si minus exequatur,
gravissimis plagis vapulaturum, cum vero qui penitus ignoravit<span
class = "tag">3</span>, minus quidem, sed vapulaturum tamen et
ignorantem simul cum ignorantia ac inscitia periturum?</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lucae 12, 47&nbsp;sq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice, qui legit: <i>percipit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ignoraverit</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Profecto verberibus dignus non modo is, qui domini jussa, quae
exequi poterat, contemsit, sed etiam is, qui non exsequitur, non tamen
is, qui nec scire poterat et suorum pontificum culpa<span class =
"tag">1</span> in fraudem impulsus est, cum Dei sui voluntatem ac jussa
diligentissime exquireret<span class = "tag">2</span>. At pontifices,
sacerdotes, episcopi, ministri religionum ac sacrorum interpretes Dei
voluntatem ignaris ac imperitis litterarum omnium hanc esse
interpretantur ac persuadent, ut non solum aeterno Deo, sed etiam
Apollini, Dianae, Virgini, Palladi, Angelis, daemonibus, statuis hominum
ac bestiarum, cadaveribus et cineribus sacra faciant. Hanc igitur
illiteratorum et agrestium hominum imperitiam quis accuset? aut quis
poenas mereri putet? quis potius non reprehendat<span class =
"tag">3</span> eorum pervicaciam ac superbiam, qui pontificibus ac
sacerdotibus non acquieverunt? cum lege divina<span class =
"tag">4</span> sanctissime caveatur, eos, qui pontificis magni decretis
non paruerint, capite puniendos.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>causa</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;1 Corinth.&nbsp;14.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>reprehendet</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deuteron. 17.</div>

<p>
SENAMUS: Ego quidem sic existimo, eos, qui pontificum suorum auctoritate
freti ac jussis obsequentes, statuas vel ossa putrida pro Deo coluerunt,
bona fide semper excusari.</p>

<p>
SALOMO: Divina lex<span class = "tag">1</span> pontifices ac sacerdotes
tantae eruditionis ac sapientiae esse voluit, ut nullam erroris
praetexerent excusationem, quoties de jure divino quaereretur, cum tamen
caeteros non modo universos,
<span class="pagenum">186</span>
sed etiam singulos ipsumque populi totius principem errore peccantes
semper excuset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Levit. 5.</div>

<p>
TORALBA: Justum errorem justa excusatione purgari non dubito, litterarum
etiam atque eruditionis expertes, qui<span class = "tag">1</span> in
majorum suorum institutis ac pontificum suorum decretis acquiescant,
justam erroris causam habere, non tamen litteratos ac potissimum eos,
qui doctrina rerum naturalium imbuti fuerunt, a qua quidem certissimas
de unius Dei natura, potentia, bonitate notiones elicere potuissent, uti
etiamnum Paulus ipse aperte declarat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quod</i>.</div>

<p>
SALOMO: Praeclara quidem vis naturae est, hominum mentibus insita, quae
illos ad pietatem, justitiam, virtutes omnes exsuscitat: sed ut divinam
sententiam assequatur, nisi Deus ipsos afflaverit<span class =
"tag">1</span>, non magis fieri potest, quam inclusa tabula<span class =
"tag">2</span>, docta manu picta atque elegante colorum varietate
distincta videri, sed oportebit perspicuo lumine illustrari. Ita<span
class = "tag">3</span> Moses coacta populi concione declaravit<span
class = "tag">4</span>, cum diceret: <i>Non dederat hactenus vobis Deus
cor ad intelligendum, nec oculos ad intuendum, nec aures ad audiendum,
annos tamen quadraginta populum ab Aegypto per desertissimas regionum
vastitates reduxerat<span class = "tag">5</span> in Palaestinam cum
ingentibus ac stupendis rerum admirabilium<span class = "tag">6</span>
prodigiis ac portentis.</i> Interdum Deus homines ita excoecari patitur,
ut etiamsi rerum omnium magnarum scientiam adepti sint, nunquam Dei
cognitione ac vera religione fruantur, quoniam ingenii acumine ac
subtilitate elati feruntur atque arroganti supercilio divinam
sapientiam<span class = "tag">7</span> suo studio se assequi posse
confidunt. Job<span class = "tag">8</span> vero aperte confitetur, nec
in aquis, nec in terris, nec in daemonibus, quos volucres appellat,
sapientiam inesse, sed solius immortalis Dei munere et concessu tribui
ad eamque assequendam lucernam divinam sibi praeluxisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>afflavit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>inclusae tabulae ... distinctae ...
pictae</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Id autem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deuteron. 29, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>deduxerat</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>imo admirabilibus</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Jobi 29 sq.</div>

<p>
TORALBA: Istud quidem assentior, non tantam naturae esse vim ac
potestatem, ut sine ope ac luce divina consummatam illam rerum divinarum
sapientiam assequatur. Videmus enim Aristotelem, qui veterum omnium
philosophorum fontes exhauserat<span class = "tag">1</span>, multa
quidem argute et ordine decente scripsisse, rerum vero divinarum
scientiam nullam habuisse<span class = "tag">2</span>, ut supra
perspicue demonstratum est<span class = "tag">3</span>, Platonem vero,
qui ab Aristotele argutiarum subtilitate superatur, multo certiores de
Deo deque mortalium animarum vi ac potestate comprehensiones habuisse,
quas sine divina luce nunquam potuisset adipisci. Nam cum in ipso
ineuntis aetatis flore Phaedonem scripsisset: Libenter, inquit,
mentis<span class = "tag">4</span> illius aeternae praestantiam ac
naturam didicissem, sed neque per me ipsum intelligere, neque ab alio
audire poteram. Quibus autem ritibus Deus homini colendus sit, qui
doceat, fore
<span class="pagenum">187</span>
neminem confitetur<span class = "tag">5</span>, nisi Deus ipse ducem se
praebeat. Id autem appellat rem omnium maximam ac praecipuam, <span
title = "Greek: to megiston kai kuriôtaton">τὸ μέγιστον καὶ
κυριώτατον</span>. Cui congruit illud Arriani ad Epictetum: Nos a Deo
per angelum de rebus maximis ac pulcherrimis admoneri, <span title =
"Greek: peri tôn megistôn kai kuriôtatôn dia kallistou angelou">περὶ τῶν
μεγίστων καὶ κυριωτάτων διὰ καλλίστου ἀγγέλου</span>. Idem paulo post:
Memento aeterni Dei illumque adjutorem appella: <span title =
"Greek: tou theou memnêso, ekeinon epikalou boêton">τοῦ θεοῦ μέμνησο,
ἐκεῖνον ἐπικάλου βοήτον</span>. Quid Jamblichus? Certum est, ea sola
fieri oportere, quibus ipse Deus delectatur, quae assequi nemo potest,
nisi aut Deum ipsum audierit aut arte quadam divina sibi illud
comparaverit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>exhauserit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hausisse</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>mortis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere neminem esse confitetur</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quo quisque Deum accedit propius ac ardentius amat et metuit, eo
lux illi salutaris copiosius affulget, quam Aristoteli defuisse quis
miretur, cum vix unquam Dei meminerit, cui etiam illudit, cum animal
vocat aut negat justum esse, fortem, prudentem, sapientem,
inanissimis<span class = "tag">1</span> sophismatum argutiis confisus.
Quid autem capitalius quam arbitrari, eum, a quo sapientia, prudentia,
justitia, virtutes omnes oriantur, iisdem ipsum carere?<span class =
"tag">2</span> Idem libro decimo quarto <span title =
"Greek: tôn meta ta physika">τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ</span>
(nam duo posteriores Arabum beneficio in latinum redierunt),
ubi praecipuum erat de Deo
argumentum<span class = "tag">3</span> nihil usquam nisi libri decimi
primi capite postremo, idque tam breviter, ut rem praeteriisse potius,
quam attigisse videatur. Plato saepissime<span class = "tag">4</span> de
Deo vero, nec tamen aliter, quam summa cum veneratione ac numinis metu
scribit et in contemptores<span class = "tag">5</span> Dei supra modum
excandescit, illud autem frequenter usurpare solet: si Deus velit, aut
ubi Deo collibuerit, <span title = "Greek: ean theos ethelê">ἐαν θεὸς
ἐθελῇ</span> vel <span title = "Greek: ean men tô theô philon">ἐὰν μὲν
τῷ θεῷ φίλον</span>. Denique Deum solum bonum persuasum esse habet in
eoque virtutes omnes <span title =
"Greek: paradeigmatikas kai aitiôdeis einai">παραδειγματικὰς
καὶ αἰτιώδεις εἶναι</span>. Quis ergo tantam
sapientiam ac numinis claritatem in eo fuisse dubitet, qui Deo et cui
Deus tam carus exstiterit?<span class = "tag">6</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius: <i>ac levissimis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Aristoteles lib. 14 Metaphys.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>argumentari</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In Timaeo, in Phaedone, in Alcibiade, in Theage.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>contemplatione</i>, vel:
<i>contemplationibus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>extitit</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Sed Platonem<span class = "tag">1</span> tametsi de Deo tam
praeclare scriberet ac sentiret, Apollini, Palladi caeterisque diis
populorum sacra fecisse ac sacris interfuisse videmus, etsi litteris
secretioribus amicos ad unius Dei aeterni cultum et cognitionem
cohortaretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ep. 7 ad Dionem.</div>

<p>
SALOMO: Mirum videri debet nemini, si Platoni divina lux abundantius,
quam caeteris philosophis affulsit, cum tanta veneratione scriptis
omnibus Deum persequeretur<span class = "tag">1</span>, ut eum Numenius
Academicus Mosen Atticum appellare non dubitarit. At noster legislator
aeque ac Salomo non semel admonuere, Deum ab iis inveniri, qui toto
mentis impetu feruntur in ejus investigationem ac venerationem; et
quidem me de Deo disserentem metus invadit cogitantem, nihil ab hominum
oratione, nihil a mente proficisci, quod tantae majestati congruere
possit, seu sententiarum seu verborum ponderibus
<span class="pagenum">188</span>
res exigatur. Et ut sit aliquis ea religione ac naturae bonitate, ut
toto animi conatu in Dei amorem rapiatur, ut etiam orationis ubertate ac
verborum luminibus Dei laudes exornare, ut omnia ejus gesta, judicia,
leges rerumque omnium mirabilem procurationem sermonis copia complecti,
ut illius vim infinitam, potestatem, sapientiam cogitatione, verbis,
scriptis prosequi possit, ut denique tanti numinis majestatem omnibus ad
intuendum proponat, frustra tamen se torqueat, nisi Deus ipse
afflaverit<span class = "tag">2</span> aures et mentes auditorum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>prosequeretur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>afflavit</i>, vel: <i>affluxit</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Demus igitur operam, ut qui amore ac necessitate studiorum
unum et idem esse videmur, unum et idem de rebus divinis sentiamus, ut
tandem praepotenti optimoque rerum omnium conditori similes fiamus. Nam
in eo videtur Plato summum hominis extremumque bonum posuisse.</p>

<p>
CURTIUS: Eadem est Christi et acutissimi cujusdam theologi<span class =
"tag">1</span> sententia: Ei, inquit, cum apparuerit, similes ei
erimus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 3. 7. 8. 9. Acta 14. Calvini institut.</div>

<p>
SALOMO: Non video, cur in eo summi hominis bonum constituere debeamus,
cum nihil creatori cum creatura simile ac commune esse universim<span
class = "tag">1</span> possit, ut R. Moses non semel admonuit, sed
verius est, extremum hominis bonum in aeterni Dei fruitione versari.
<i>Satiabor</i>, inquit David<span class = "tag">2</span>, <i>cum
apparuerit gloria tua.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>univoce</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm 16 (17), 15.</div>

<p>
SENAMUS: Ego ab Aristotele didiceram<span class = "tag">1</span>, summum
hominis bonum in virtutis amore<span class = "tag">2</span>
consistere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Eth. ad Nicom. lib.&nbsp;7.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>actione</i>.</div>

<p>
TORALBA: At ille<span class = "tag">1</span> suorum decretorum
constantiam non tuetur, cum aliis summum bonum in mentis actione
collocarit, quo quidem loquendi genere usus est, ne cum<span class =
"tag">2</span> magistro Platone, cujus omnia decreta evertere<span class
= "tag">3</span> conatus est, idem dicere videretur, cum tamen idem
sentiret, quia nemini dubium est, quin ipsa mentis actio sit <ins class
= "correction" title = "text reads ‘comtemplatio’">contemplatio</ins>,
quam improprie actionem appellat. Neuter tamen verum hominis bonum
attigisse videtur, quia tametsi negotium ad otium, motus ad quietem
referatur, actio ad contemplationem, ipsa tamen contemplatio esse potest
rerum abjectiorum ac viliorum, et ut sit circa rem omnium optimam et
maximam, quoniam alio refertur, extremum bonum dici nequit. In quo
rursus Aristoteles<span class = "tag">4</span> non leviter lapsus, quod
finem hominis cum ejus summo bono confundit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Atqui</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec novem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>rejicere</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Libro 2 et 11 ad Nicom.</div>

<p>
SENAMUS: An potest alius esse finis hominis, aliud extremum ejus
bonum?</p>

<p>
TORALBA: Quidni? Fines rerum omnium genitarum sunt extra res ipsas,
nihil enim fit propter se, bonum vero cujusque rei in se vertitur, et
ejus commodo, non alterius expetitur, quoniam se quisque plus amat, quam
bonum illud, quod sui beandi causa conquirit. Gramen enim progerminat,
<span class="pagenum">189</span>
ut sit pabulum pecori, pecus hominum victui<span class = "tag">1</span>,
jumenta ut hominibus sint adjumento<span class = "tag">2</span> ac pro
illis moriantur. Nemo tamen dixerit, hunc bestiarum finem extremum esse
bonum illarum, cum rerum omnium commune bonum sit, bene esse pro
cujusque natura. Ita quoque finis hominis est, inserviisse gloriae Dei.
<i>Omnia</i>, inquit ille<span class = "tag">3</span>, <i>feci propter
me ipsum, etiam impium ad diem ultionis</i>, cum scilicet impius flammis
exuritur aut in mare demergitur, ut Pharao cum legionibus eum finem
habuere, ad quem nati, facti, editi fuerant. Sic enim Deus ad Pharaonem:
<i>Ad hoc excitavi te, ut ostenderem in te virtutem meam et ut mei
nominis fama ubique dispergatur.</i> Nemo autem dixerit, Pharaonem
summum bonum adeptum fuisse. Ex quo sequitur illud etiam, eos scilicet
aberrare, qui argumentum aut subjectum<span class = "tag">4</span>
philosophiae moralis statuunt esse summum bonum, quod per se ipsum Deus
est, nec aliud cogitari potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>victus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>sint hominum adjumenta</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Proverbiorum 16,&nbsp;4.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et fundamentum</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Quodnam igitur subjectum futurum est sapientiae<span class =
"tag">1</span> moralis?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>philosophiae</i>.</div>

<p>
TORALBA: Homo beandus.</p>

<p>
SENAMUS: Cur ita?</p>

<p>
TORALBA: Quoniam omnis disciplina, quae ad actionem refertur, subjectum
habet id, cui primo acquiritur ipsius actionis bonum, non autem ipsum
bonum, ut valetudo non propter se ipsam appetitur, sed propter hominem.
In quo rursus deprehenditur aliud peccatum Aristotelis<span class =
"tag">1</span>, quod<span class = "tag">2</span> summum bonum statuit in
eo, cujus causa caetera non cupias, ipsum vere propter se, non alterius
causa, quia Dei fruitio, in qua psaltes lyricus<span class =
"tag">3</span> et Salomo felicitatis humanae summam constituunt, non
propter se ipsam, sed propter hominem ab homine expetitur. His erroribus
sublatis, caetera, quae ad felicitatem illam pertinent, faciliora sunt
futura. Cum enim lex divina ad honesta prosequenda turpiaque declinanda
hominem excitaret, illud subjicit, ut bene tibi sit, quia Deo nihil
accedere, nihil decedere potest. Igitur actio virtutis non est extremum
hominis bonum, quoniam ad contemplationem, ut motus ad quietem refertur,
contemplatio ad optimae rei h.e. ad Dei cognitionem, cognitio ad ejus
amorem, amor eximius ad fruitionem. Ad quod enim amas, nisi ut re amata
fruaris? In hac autem fruitione summa voluptas animi versatur in actu
reflexo h.e. in clarissima lucis et amoris Dei erga nos effusione, quam
patiendo adipiscimur, non agendo.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ethicorum libro 1 cp.&nbsp;7.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 16 (17).</div>

<p>
SENAMUS: Sed cum haec beatitas divinae fruitionis mortalium nemini
contingat tantisper, quam mortalis corporis ergastulo inclusa mens est,
quis unquam beatus erit?</p>

<p>
SALOMO: Certe paucis admodum felicitas illa contigit, ut Mosi tantum
vigilanti, caeteris prophetis dormientibus, nec<span class =
"tag">1</span> tamen omnibus. <i>Video</i><span class = "tag">2</span>,
<span class="pagenum">190</span>
inquit Esaias<span class = "tag">3</span>, <i>Deum in sublimi sede
majestatis et viderunt oculi mei regem Deum exercituum.</i> Item
Ezechiel<span class = "tag">4</span> oratione longiore se hanc
beatitudinem assecutum gloriatur. Huic felicitati proximus est
prophetiae gradus, cum divina lux, intercedente angelo humanae menti
copulato inter dormiendum affulget.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>non</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Vidi</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 6, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Ezech. 2, 1 sqq.</div>

<p>
SENAMUS: Quid Aristoteli<span class = "tag">1</span> fiet, qui beatam
vitam in actione virtutis ob id consistere docuit, ne dormientes,
inquit, beati videantur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Eth. ad Nicomachum.</div>

<p>
SALOMO: Tantum abfuit ille a veri summique boni cogitatione<span class =
"tag">1</span>, ut bonorum fines ac malorum cum extremis bonis et malis
confuderit, ut Toralba disseruit, quin etiam hominis officium, finem ac
felicitatem unum et idem esse putavit, quia secundum virtutem vivere
hominis officium est, quod ille summum bonum appellat<span class =
"tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>cognitione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vocat</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ego vero summum hominis bonum Dei cognitione per Christum
terminari confido. <i>Haec est enim</i>, inquit ille, <i>vita aeterna,
ut agnoscant te Deum verum et quem misisti Jesum Christum</i><span class
= "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Johannis 17, 3.</div>

<p>
SALOMO: De Christo quidem alias. Sed Dei cognitio proximus<span class =
"tag">1</span> est ad illam, quam expetimus, felicitatem gradus. Sic
enim sapientiae magister<span class = "tag">2</span>: <i>Nosse Deum<span
class = "tag">3</span> consummata justitia est, et tuae potestatis
agnitio radix est immortalitatis.</i> Illa tamen cognitio fertur ad
cultum, cultus ad amorem, amor ad fruitionem, quae summam animi
voluptatem parit, vel potius ipsa voluptatis<span class = "tag">4</span>
est fruitio.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>maximus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Sapient. 15,&nbsp;3.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>te</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>voluptas</i>.</div>

<p>
TORALBA: Haec igitur mea sententia est, primos illos aurei saeculi
parentes, quos superius diximus, Abelem, inquam, Enochum, Jobum sine
lege, Mosen sine Christo veram illam divinae voluptatis fruitionem
purissime lege naturae adeptos fuisse.</p>

<p>
SALOMO: Non alia mihi mens est. Nam cum Abrahamum legem altissimi
coluisse legimus<span class = "tag">1</span>, quid est aliud, quam
naturae legis exemplar secutum esse? Et quidem Philo Hebraeus<span class
= "tag">2</span>: Edicta, inquit, duarum tabularum nihil a natura
discrepant, nec magno studio opus est, ut vitam exigas ad praescripta
legum divinarum, quoniam nihil aliud, quam naturae legem et majorum
nostrorum vitam continent. Haec ille. Sed quoniam aetate Mosis naturae
lex hominum sceleribus ac flagitiis ita inquinata erat, ut penitus ex
animis obliterata videretur, et quasi sua vetustate antiquata, Deus
optimus maximus, hominum vicem misertus, eandem naturae legem sua voce
renovare ac decalogo, quem tabulis lapideis inscripserat, complecti
voluit, ac potissimum interdicta, quibus naturam violare prohibemur. Cum
igitur
<span class="pagenum">191</span>
homines ad naturae legem obsurduissent, divina vox necessaria fuit, ut
qui naturam contemserant, naturae parentem sua verba resonantem
exaudirent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Genes. 22. Sirac.&nbsp;44.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In libro de vita sapientis.</div>

<p>
OCTAVIUS: Muhammedes Mosem imitatur, cum leges naturales, i.e. divinas
pessum ire ac pro Deo aeterno mortuis hominibus cultum exhiberi
perspiceret, naturae legem de unius aeterni Dei cultu renovavit,
mortuorum hominum funestissima sacra sustulit. Sic enim<span class =
"tag">1</span> Deum Abrahami se colere ac vitam Abrahami ad usum
revocare clara voce testatur<span class = "tag">2</span>, se vero nihil
aliud esse, quam Dei nuntium ac servum, caeteris etiam prophetis
inferiorem<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Azora&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>infeliciorem</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Optimum divinae legis interpretem habemus Christum, quo nec
majorem possumus<span class = "tag">1</span> nec optare meliorem, qui
non est alius, quam Deus ipse ab aeterno tempore<span class =
"tag">2</span> genitus, qui hominem tantum induit, ut humanum genus ab
interitu et exitio servaret sempiterno.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>possimus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non alia mihi mens est, nec a Curtio diversa de religione
sententia, nisi quod Helveticam, opinor, amplectitur<span class =
"tag">1</span>, ego vero Augustanam, quae auricularem quidem
confessionem, non tamen singulorum peccatorum dinumerationem probat<span
class = "tag">2</span>. Item Christi verum corpus mystica verborum
prolatione panis speciei subesse confido<span class = "tag">3</span>,
quod Helvetica ecclesia negat, et statuas ad iniitationem, non vero ad
cultum admitti oportere existimo<span class = "tag">4</span>, quas
Helvetii novae religionis professores rejiciunt omnino.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>opinionem complectitur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>probo</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>existimo</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>confido</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ego vero ecclesiae Romanae catholicam religionem<span class =
"tag">1</span>, in qua natus ac educatus semper acquievi, vobis probatum
iri spondeo, si qua fides, quae maxima semper fuit scripturae
sacrae<span class = "tag">2</span>, conciliorum decretis ac
sanctissimorum patrum per quindecim saecula concordibus animis ac
sententiis futura sit. Fundamenta quidem firmissima jacta sunt ab ipso
Christo, ecclesiae totius principe, deinde ab apostolis ac discipulis,
quasi parietibus constructa, a pontificibus Romanis tecta et consummata
est<span class = "tag">3</span>. Quorum pontificum triginta tres
continentur<span class = "tag">4</span>, qui pro Christi nomine caesi
fuere, tum innumerabiles sacrorum antistites ac omnium gentium
pontifices eandem ecclesiam moribus, miraculis, divinis scriptis<span
class = "tag">5</span> fulcierunt: Irenaeus, inquam, Lugdunensis, qui a
successione Romana fidem apostolicam declaravit, Augustinus
Hipponensis<span class = "tag">6</span>, qui ecclesia Romana viguisse
scribit apostolicae cathedrae principatum, Ignatius et Chrysostomus
Antiochiae, Petrus Alexander, Athanasius, Theophilus Alexandriae,
Macarius et Cyrillus Hierosolymis, Gregorius et Basilius in Cappadocia,
Polycarpus Smyrnae, Justinus Athenis, Dionysius Corinthi, Gregorius
Nyssae, Methodius Tyri, Epiphanius in Cypro; sed infinitum sit omnes
commemorare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>religione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>fuit, scripturis sacris</i>,&nbsp;ctt.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Damasus in vitis pontif. Romanorum.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>recensentur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>doctrina, scriptis</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;De doctr. christ. c. 8. et Epist. 162.</div>

<p>
<span class="pagenum">192</span>
Hic SENAMUS, qui aliquamdiu haeserat, cum loqui proposuisset: Omnes,
inquit, omnium religiones, tum naturalis illa, quam amplectitur Toralba,
tum Jovis gentiliumque Deorum, quos Orientales Indi ac Tartari colunt,
tum Mosis, tum Christi, tum Muhammedis, quam suo quisque ritu non fucata
simulatione, sed integra mente prosequitur, aeterno Deo non ingratos ac
justos errores excusari confido, tametsi omnium gratissima est illa,
quae optima. Itaque omnium omnia delubra, templa, sacella, ubiubi
terrarum sint<span class = "tag">1</span>, adire non gravate consuevi,
tum ne pernicioso exemplo Atheus judicer, tum etiam ut caeteri divini
numinis metu terreantur. Quod meum studium optimo cuique probatum iri
non diffido, tum ex iis, quae superius dicta, tum ex eo maxime, quod
religiosissimos populos, quantacunque Deorum fictilium superstitione
uterentur, virtutibus, potentia, imperiis, opibus, victoriis Deus
aeternus, praemiorum arbiter, beavisse mihi videtur<span class =
"tag">2</span>. Qui vero suae religionis ac Deorum etiam inanium, in
quibus ullam<span class = "tag">3</span> divinitatem inesse
arbitrarentur, cultum deseruissent, bellorum offensionibus
peculiaribus<span class = "tag">4</span>, morbis<span class =
"tag">5</span>, frugum calamitatibus, pecorum inopia, seditionibus
intestinis conflictari semper consuevisse, quod historicorum omnium
consensione<span class = "tag">6</span> planum<span class =
"tag">7</span> fit<span class = "tag">8</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>sim</i> vel: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>videatur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>popularibus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>consensu</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>clarum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>sit</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si vera religio naturalis eaque perspicuis demonstrationibus
explicatur, ut non modo Octavius, sed etiam Salomo ipse confitetur, quid
Jove, quid Christo, quid Muhammede, quid mortalibus et fictilibus<span
class = "tag">1</span> Diis opus est? Quis omnium theologorum melius aut
accuratius, quam Jobus Dei majestatem, potentiam, bonitatem, sapientiam,
judicia admirabilia, summam denique erga res omnes procurationem
explicare potest? Quis item arcana plura rerum naturalium ac divinarum
allegorica narratione complexus est, quam ille? quis de omnium mortalium
genere purius Deum aeternum adoravit<span class = "tag">2</span>? Ille
tamen Arabs, antiquior Mose, non alia quam naturae lege, quam Abelis
lege vixit. Deus tamen, integritatis ac pietatis judex aequissimus,
tantam illi justitiae, religionis, puritatis laudem dedit, quantam
mortalium nemini. Christum, qui post annorum duo millia natus est, nec
speravit nec venturum suspicatus unquam, multo minus Muhammedem. At cum
solis et siderum mirabilem magnitudinem, sublimitatem, rapiditatem
intelligeret: <i>Dispeream</i>, inquit, <i>si solis ac siderum
splendorem ac pulchritudinem intuens ad eorum adorationem prociderem,
quia scelus est capitali poena plectendum, Deum enim excelsum
ejurassem.</i><span class = "tag">3</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>futilibus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Job. 1 et&nbsp;31.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Job. 31.</div>

<p>
FRIDERICUS: Eo ipso, quod Toralba Jobi libro, quo nihil divinius
fieri<span class = "tag">1</span> potest, atque ejus auctoritate utitur
litterarumque sacratiorem majestatem veneratur, profecto a philosophorum
gregibus segregari se putat oportere?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>esse</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">193</span>
TORALBA: Libros sacratiores melioris notae non improbo, neque tamen iis
assentior propter litterarum auctoritatem, neque enim id possum ac ne
velim quidem, si possim. Sed quia certis<span class = "tag">1</span>
rationibus adducor, et quoniam disputatio saepe nobis est cum Epicureis,
qui litteras sacras pro fabulis habent, hos ego non librorum
auctoritate, sed perspicuis argumentis frangi atque ab illis, quasi
adhibita quaestione assentionem extorqueri volo, ut res cum re, causa
cum causa, ratio cum ratione certet. Nam qui credit, Deum esse trinum et
unum, quoniam a Deo ipso revelatum, oportet argumentis necessariis
constare, id a Deo revelatum esse, cui plus assentimur ut conclusioni
propter principia, quae si non erunt<span class = "tag">2</span>
certiora conclusione, nihil poterit fieri, quia conclusio in principia
resolveretur, haec item ut alia aeque<span class = "tag">3</span>
incerta.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>certissimis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>essent</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quaeque</i>.</div>

<p>
CURTIUS: In rebus divinis, quae a demonstratione longissime absunt,
usurpandum illud est, quod apud Lucam legimus<span class =
"tag">1</span>: <i>Domine, adauge fidem meam</i><span class =
"tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lucae 17,&nbsp;5.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest hoc verbum alibi.</div>

<p>
SALOMO: Superius dictum est, fidem omnem aut argumentis perspicuis aut
sensibus integris aut divinis oraculis niti, fidem infusam nullam esse,
nisi oraculo prophetae<span class = "tag">1</span> divinitus homini
dato, quod omni scientia certius est. Sed quia rarissima nunc sunt
prophetiae, acquiescere nos oportet oraculis prophetarum, quae majores
nostri summa fide posteritati reliquerunt, quoniam Christiani Alcoranum,
Ismaëlitae quidam<span class = "tag">2</span> novum Testamentum; Ebraei
utrumque repudiant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>prophetiae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ismaëlitae quidem hos evangeliorum libros, qui Christianorum
manibus teruntur, ut corruptos a sectariis omnino rejiciunt, vera
evangelia, quae tamen ipsi nusquam habent, penitus intercidisse
putant.</p>

<p>
FRIDERICUS: Cur igitur Muhammedes<span class = "tag">1</span> Gabrielem
inducit ita loquentem: Si de legibus et edictis ad te missis dubitas
ulla in re, majorum libros legito, nihil amplius haesitabis. Item Azora,
cujus initium est: Sors Amram<span class = "tag">2</span>, Deus inquit
misericors, vivens, altissimus, primo vetus Testamentum, deinde
Evangelium, postremo veracem Alphaream<span class = "tag">3</span>,
vestrae legis confirmatorem, vobis dedit. Igitur utriusque Testamenti
tabulae, veteris et novi, aut usquequaque probandae sunt, aut
usquequaque rejiciendae. Quanquam nihil est novis tabulis comprehensum,
quod legibus divinis et prophetarum oraculis non congruere videamus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Azora&nbsp;91.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Azora&nbsp;3.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>

<p>
SALOMO: Veteres majorum nostrorum tabulas probant Ismaëlitae,
Christiani, Judaei; sed quando Alcorani ac novarum tabularum fides in
dubium revocatur, veteribus tabulis utendum nobis est, ac testes omni
exceptione majores adhibendi. Hi autem exquirendi nobis sunt ab ecclesia
<span class="pagenum">194</span>
vera, cujus tanta sit dignitas, ut si omnium scripturarum ac litterarum
monimenta pereant, ab ecclesia tamen superstite rerum gestarum veritas
ac memoria in sempiterna posteritate resident. Ob id enim Moses in
populi concione: <i>Narrabis</i>, inquit, <i>haec filiis tuis</i><span
class = "tag">1</span>, ne quis legem divinam cum litteris suspicaretur
interituram. Item apud Jesaiam<span class = "tag">2</span> Deus
Israëlitas sic obtestatur: <i>Vos a me rerum gestarum testes
appello</i>, non quia testibus egeret ad suae majestatis decus
stabiliendum, sed ut planum esset, ecclesiam Ebraeorum ab immortali Deo
fundatam ad selectani fuisse, Israëlitas adhuc viventes<span class =
"tag">3</span> ac spirantes ad testimonium exsuscitabat, ut omnibus
gentibus non tantum scriptis legibus, sed etiam clara voce Dei actiones,
gesta, leges testificarentur, etiamsi litterae penitus interirent,
quanquam Deus sapientissimus prospexit, ne sacrae litterae<span class =
"tag">4</span> interciderent, cum in lapides ac silices incidi et omni
aetati, omni sexui explicari ac describi jusserit<span class =
"tag">5</span>. Itaque incredibile videri possit, cum verum tamen sit,
in tot ac tantis majorum cladibus, exiliis, ipsiusque reipublicae
conversionibus et extrema eversione libros divinae<span class =
"tag">6</span> legis integros exstare, et quidem in<span class =
"tag">7</span> omnibus linguis ac populis pervulgatos, atque in iis
Christianos et Ismaëlitas suarum religionum fundamenta collocare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuteron. 5,&nbsp;31.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 55,&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>venientes</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>scripturae</i>, vel: <i>scriptiones</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Exod. 1 et 29. Deuter. 28. Josuae&nbsp;8.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinos</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
FRIDERICUS: Fuit quidem ante Christum ecclesia Dei<span class =
"tag">1</span> in populo Israëlis, quae nunc ad Christianos translata
est, lege autem divina nihil aliud est, quam evangelii <span title =
"Greek: prôtotupos">πρωτότυπος</span><span class = "tag">2</span>, ut
Origenes appellat. Sed quando humani seminis<span class = "tag">3</span>
servatorem, etiam<span class = "tag">4</span> totius ecclesiae caput a
stirpe Abrahami coelitus missum non modo repudiarunt Judaei, verum etiam
probris<span class = "tag">5</span>, ac contumeliosa<span class =
"tag">6</span> morte affecerunt, Deus etiam illos suo merito rejecit ac
repudiarit, ut ceterae gentes divinae salutis beneficio fruerentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
"Greek: archetupos">ἀρχέτυπος</span>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius addit: <i>Messiam sui seminis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>in</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>omnibus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>contumeliosissima</i>.</div>

<p>
SALOMO: Haud sane invidemus caeteris gentibus suam salutem, sed
ardentibus votis optamus ac pro illis continenter precamur.</p>

<p>
FRIDERICUS: Vestris precibus ac votis facile carere possumus, quin etiam
vota Judaeorum potius nocitura Christianis quam profutura judicamus. Non
legistis apud Jesaiam<span class = "tag">1</span>, fore tempus illud,
cum dicetur: <i>Benedictus populus meus Aegypti, opus manuum mearum,
Assyrius.</i> Item capite ultimo<span class = "tag">2</span>:
<i>Congregabo omnes gentes et linguas, quae venient et videbunt gloriam
meam, et mittam ad eos, ut praedicari possit nomen meum et laus mea
ubique promulgari.</i> Ac de eorum numero mihi Levitas ac sacerdotes
cooptabo.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaiae 19,&nbsp;25.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 66, 18.</div>

<p>
SALOMO: Operae pretium est<span class = "tag">1</span> adjicere id, quod
a Friderico praetermissum est in illis Jesaiae oraculis<span class =
"tag">2</span>: <i>Benedictus</i>, inquit, <i>populus</i>
<span class="pagenum">195</span>
<i>meus Aegypti et opus manuum mearum Assyrius, hereditas autem mea
Israël</i>, quia est creator populorum et communis parens. Itaque legem
eandem voluit esse civium ac peregrinorum, et utrisque consultum esse
voluit<span class = "tag">3</span>; sed tamen singulari quadam
praerogativa Israëlitas ex omnibus populis selectos sibi ascivit, quos
etiam et peculii et haereditatis et primogeniti appellatione quadam prae
caeteris et honore singulari cumulavit: <i>Filius</i>, inquit<span class
= "tag">4</span>, <i>meus primogenitus est Israël, gens sancta, natio
sacerdotalis.</i> Quae cum ita sint, quis arbitraretur, Deum immortalem
suae haereditatis unquam obliturum, suam gentem, suam ecclesiam
deserturum? Nam cum olim finitimi Israëlitarum populi urbes majorum
nostrorum ab hostibus<span class = "tag">5</span> solo exaequatas,
templum direptum<span class = "tag">6</span> atque incensum, reliquias
populi a Chaldaeis in servitutem abductas viderent, superba verborum
contumelia Israëlem a Deo rejectum criminabantur. Sed Deus apud
Hieremiam<span class = "tag">7</span> omni asseveratione<span class =
"tag">8</span> confirmat, ratos coelestium orbium cursus ac rapidas
siderum conversiones ante conquieturas, quam Israëlitarum obliviscatur.
Idem, si poterit, inquit, coelorum amplitudo mensura designari aut
terrae fundamenta exquiri, ego quoque populum meum Israël repudiabo. Et
tametsi graves ac acerbas calamitates populo suo impendere<span class =
"tag">9</span> minatur, si a sua lege desciscat, nunquam tamen sui cum
Abrahamo foederis ac populi obliturum, gravi jurejurando<span class =
"tag">10</span> confirmavit<span class = "tag">11</span>. Ac revera
nunquam suae gentis oblitus est, sed ubique terrarum dispersam
amplexatur, quia in eadem lege divina exercemur, in qua majores nostri
quatuor circiter annorum millibus acquieverunt, quod non modo sacri, sed
etiam profani scriptores testificantur. Sic enim Tacitus: Judaei unum
Deum, unum numen aeternum ineffabile, nunquam interiturum colunt, ac
profanos habent, qui simulacra colunt ac<span class = "tag">12</span>
venerantur. Ac tametsi Hebraei, Ismaëlitae, Christiani Abrahamum
ecclesiae suae auctorem credere non dubitant, soli tamen Hebraei legem
ac religionem semper sui similem coluere. Christiani vero et Ismaëlitae
sectarum familias innumerabiles foverunt semper, Arianos inquam,
Nestorianos, Sabellianos, Manichaeos, Donatistas, Ebionitas, Novatianos,
Nazaraeos. Sed quid commemorem sectas circiter centum viginti, quas
Tertullianus, plures etiam quas Epiphanius jam initio nascentis
ecclesiae Christi scriptis suis dinumerat<span class = "tag">13</span>?
Neque vero Themistius, nobilis peripateticus, graviorem habuit causam,
ut Valentem Augustum a profligatione et proscriptione Christianorum
revocaret, quam quod asseverabat, trecentas amplius sectas a se invicem
dissidentes Christianos fovere. Quaenam potuit igitur in tanta opinionum
inter se discrepantium varietate ecclesia consistere?
<span class="pagenum">196</span>
quin etiam his quoque temporibus Helvetiorum ecclesia Romanam<span class
= "tag">14</span>, Augustana utramque, Catholici Anabaptistas. Puritani
superstitiosos, Abyssini Graecos, Graeci Latinos refutant ac vicissim
omnes ab omnibus refelluntur. Nec minor est varietas sectarum inter
Ismaëlitas. Nam mortuo Muhammede Hali, sororis ipsius et Habitali<span
class = "tag">15</span> filius, prophetam se ferens, sectam
potentissimam excitavit, Muhammedistis infestissimam, quae duae sectae a
discipulis incrementa sensim acceperunt, Lesharion scilicet et
Imanian<span class = "tag">16</span>, qui certant inter se capitalibus
odiis; sed praeter utramque sectam sexaginta duae singulares
enumerantur. Nam Elhosiba Albilaben Muhammedis multa abrogavit<span
class = "tag">17</span>. Octogesimo<span class = "tag">18</span> post
anno Elhari Ibim novam sectam condidit, quae centesimo post anno
capitalibus pontificis et Calipharum decretis et suppliciis est
abrogata, deinde quinquagesimo post anno renovata ac rursus vigesimo
post anno rejecta, nec aliter discordiae sedari potuerunt, quam Elgazuli
theologus septem libris quasi arbiter pontifices quidem legum
imperatoriarum sectatores, legis vero Muhammedicae castigatores
appellaret<span class = "tag">19</span>. Neque tamen licuit plebejis
ordinibus hanc sectam sequi, sed eruditis tantum. Cur eruditis tantum?
aut si Muhammedi lex ab angelo Gabriele data erat, ut quidem ille
mentitur, quid humanis castigatoribus opus erat? Aliam quoque sectam
creavit Esses Renardus<span class = "tag">20</span>, aliam
Isbofaridus<span class = "tag">21</span>, qui omnes omnium religiones
Deo gratas esse scripsit, si quem quisque Deum arbitretur, eundem
sincera mente colat; Deos autem appellat sidera, coelos, elementa. Sed
ne infinitus sim ac taedio vobis futurus, si omnes Ismaëlitarum sectas
oratione complecti posse confidam, quas tamen Eleofanus theologus
distincte libris septem, utcunque<span class = "tag">22</span> potuit,
explicare videtur. Ex quo efficitur, nec Ismaëlitas, nec Christianos
religionem certam, quam sequantur, ullam habere, multo minus ecclesiam
certam in tanta varietate.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius ita: <i>Ac de illorum numero mihi leve pretium
est</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jesaiae 19,&nbsp;25.&nbsp;
<b>3.</b> Exod. 4,&nbsp;23.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Exod. 19,&nbsp;6.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt alibi duo haec verba.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>dirutum</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Jeremiae 31,&nbsp;37.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>assecuratione</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi additur: <i>hinc inde</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>juramento</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Levit. 1.&nbsp;26.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Duo haec antecedeutia verba desiderantur in alio
codice.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alii: <i>dinumerant</i>, vel: <i>dinumerarunt</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>Helvetica ecclesiam Romanam</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>Habigali</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>Leshariorum scilicet et Imaniarum</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alius: <i>Abilaben multa legibus Muhammedis
subrogavit</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Alii: <i>octuagesimo</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Alius: <i>appellarat</i>.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alii: <i>Romardus</i>.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>Ismofaridus</i>.&nbsp;
<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>ut aeque</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Certissima ecclesiae et verae religionis argumenta sunt tum
in doctrina Christi, legibus divinis consentanea, tum in legitimo
sacramentorum usu perpetuaque electorum multitudine, unam et eandem
Christi disciplinam constituente<span class = "tag">1</span>; Christum
vero Abrahami foedus explevisse<span class = "tag">2</span> et ejus
beneficio gentes omnes felicitatem divinitus promissam adepturas, omnes
fere confitentur, exceptis Judaeis, Paganis<span class = "tag">3</span>,
Epicuraeis. Ecclesia inquam<span class = "tag">4</span> Romana,
Zwingliana, Augustana, Graeca, Abyssina, neque hi modo, sed etiam
Ariani, Manichaei, Donatistae, Nestoriani, Sabelliani, Eutychiani,
Pelagiani, neque hi tantum, verum etiam Agareni, a Muhammede instituti,
Christum Messiam esse testantur. Nec solum isti, sed et bona pars
Judaeorum, Apostoli inquam, Christi discipuli, reipublicae Christianae
creatores.
<span class="pagenum">197</span>
Et quidem, si quis Judaeus in coetum arrogandum se dederit, prius
Christum Mariae virginis filium<span class = "tag">5</span> verum
Messiam confiteri necesse est<span class = "tag">6</span>. Nec si
quidem<span class = "tag">7</span> inter se Christiani dissideant,
propterea inconcussam ac stabilem ecclesiam, quae<span class =
"tag">8</span> invisibili electorum coetu conflatur, subvertendam
inquam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>constituere</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>explicuisse</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ecclesiae, ut</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>et</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>habet</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>quid</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>ex</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Nullam omnino ecclesiam comperiemus, si levium etiam opinionum
fibras computare<span class = "tag">1</span> velimus omnes. At ne vetus
quidem illa Israëlitarum multitudo ecclesiae nomen mereretur, cum
sectarios suos quoque haberet<span class = "tag">2</span>, Nazaraeos
scilicet, Pharisaeos, Sadducaeos, Essaeos, Samaritanos, Herodianos,
Hemerobaptistas.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>amputare</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>haberent</i>.</div>

<p>
SALOMO: Sectarios ab haereticis dividere nos oportet; hi enim ab
ecclesia penitus divelluntur, illi vero non item, sed puriore quodam
vitae instituto a fece plebis segregantur, ut quos divina lex notat
Nazaraeos<span class = "tag">1</span> i.e. separatos, quod<span class =
"tag">2</span> ex voto dies aliquot aut menses aut annos aut perpetuam
vini abstinentiam vovebant, quo tempore nec barbam nec crines
circumcidere licebat. Atque haec una secta est, ab immortali Deo
instituta, eorum qui caeteris sanctiores essent, qua quidem imitatione
Pharisaei h.e. separati, et Essaei h.e. operatores, qui<span class =
"tag">3</span> non simul actione ficta, sed operibus ipsis sanctissimam
omnium vitam agebant. Seorsim enim collegia instituebant Essaei et victu
communi utebantur, ut monachi, sine ulla vestitus commutatione<span
class = "tag">4</span>. Hemerobaptistae nihil aliud a caeteris
differebant, quam quod corpora quotidie proluebant. Sadducaeorum nomen a
<span title = "Hebrew: tz/d/k">צדק</span>, quod justum significat, quod
justiores caeteris haberi vellent Sadducaei, sed a plerisque ad ironiam
trahebatur, ut Aegyptii reges, qui fratrem aut patrem aut matrem
interfecerant, Philadelphos, Philopatres, Philomatros appellabant.
Igitur intelligitis, homines istos<span class = "tag">5</span> omnes
vitae sanctitate, non religionum varietate dissidere. Alioquin si
haeretici illi appellandi sint, innumerabilium monachorum collegia,
victu ac convictu discrepantia, haereticorum appellatione censeri
oportet. Quantum ad Samaritanos attinet, nec Judaei genere sunt, nec
religione, nec Ismaëlitarum coetu continentur; quippe Deorum turbam cum
aeterni<span class = "tag">6</span> Dei cultu conjungunt, ut<span class
= "tag">7</span> catholici Romani, qui ad unius aeterni Dei venerationem
angelos ac Divorum ordines adjunxerunt, statuas etiam proni deosculantur
et panis crustulas<span class = "tag">8</span> pro Diis habent, quod
Zwingliani summae impietati tribuunt, Romani Catholici Zwinglianos,
Augustanos, Graecos capitalibus judiciis ac flammis ultricibus
prosequuntur<span class = "tag">9</span>, quasi<span class =
"tag">10</span> Deum faciant illi impietatis rei. Sed Hebraeorum
purissima ac simplicissima religio nihil impuri admistum habet, nullas
haereses adjunctas, nullum praeterquam unius Dei cultum agnoscit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Naziraeos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Josephus, de jud. 2,&nbsp;8.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>hos omnes</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>aeterno</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>et</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>crustula</i>, vel: <i>crustulam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>persequuntur</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>Sunt autem hi aut illi impietatis
rei</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">198</span>
CURTIUS: Quod Salomo gloriatur, Israëlitas singulari quadam Dei
beneficentia selectos fuisse, demus illud; sed ab illa coelesti gratia
sponte defecerunt<span class = "tag">1</span>, quando Christum Deum et
hominem humani seminis servatorem sibi oblatum, falsis testibus ac
calumniis oppressum, supplicio contumeliosissimo dediderunt<span class =
"tag">2</span>. Itaque nihil mirum, si Deus, tanti sceleris immanitate
commotus, centum amplius Judaeorum myriades, unius anni vertentis
spatio, quo Vespasianus Hierosolymam obsedit et expugnavit, trucidari
passus<span class = "tag">3</span> est, tum etiam urbes Palaestinae ac
templum ipsum ferro ac flamma deleri, urbem funditus everti, populi
reliquias in servitutem abduci ac toto terrarum orbe dissipari. Illud
etiam divini furoris argumentum vel maximum est, quod de religione
sanctissima non solum dejecti ac exterminati omnino fuerunt, verum etiam
de principum fere omnium consensu interdictum illis est, ullam terrae
glebam usquam gentium possidere, quare<span class = "tag">4</span>
ingentes calamitates propter Christum supplicio affectum illis
contigisse quis dubitet?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>discedunt</i>, vel: <i>desciverunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>dederunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>jussus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quas</i>.</div>

<p>
SALOMO: An non<span class = "tag">1</span> quingentos amplius annos quam
Christus nasceretur, majores nostri multo<span class = "tag">2</span>
graviora passi fuerant<span class = "tag">3</span> a Chaldaeis, qui
templum, urbes, oppida caedibus ac flammis funestarant totamque regionem
in vastitatem redegerant et populum in servitutem abduxerant. Postea
vero quam postliminio redeuntes, oppida, urbem ac templum ipsum
instauravimus, Antiochus cognomento Epiphanes, capta et direpta
Hierosolyma, triduo nonaginta millia<span class = "tag">4</span>
Judaeorum mactavit. Item Ptolemaeus, Lagi filius, rex Aegypti, tantam
erga majores nostros crudelitatem exercuit<span class = "tag">5</span>,
ut etiam milites Judaeorum infantibus vesci cogeret, quae ducentos annos
ante contigerunt, quam Christus nasceretur. Quanquam si religio propter
hujusmodi calamitates rejicienda venit, nulla merito majore quam
christiana rejici deberet, cum trecentos amplius annos continuae caedes,
supplicia, tormenta, proscriptiones et crudelitates intolerabiles toto
terrarum orbe in Christianos decernerentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Ante</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>multa</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Aliii <i>novem millis</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Josephus, de b. jud. I.</div>

<p>
FRIDERICUS: Illud quidem acceptum referebant Judaeis, quorum synagogas
sentinam Christianorum persecutionum appellabat Augustinus<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro 1. de imitat.</div>

<p>
SALOMO: Quonam modo id fieri potest<span class = "tag">1</span>, cum
Judaei Romanorum hostes judicati sint ex senatusconsulto, primum
Claudio<span class = "tag">2</span>, deinde Trajano, post etiam Hadriano
principe?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>potuit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Josephus de b. j.</div>

<p>
CURTIUS: Si vestrae, Salomo, religionis fides stabilis esset aut<span
class = "tag">1</span> certa, aut si religio Christianorum non esset
omnium certissima, cur apostoli Judaei seminis ac sanguinis, cur
discipuli ac prirni illi antistites, christianae religionis creatores,
Christum ardentissimo amore amplexi sunt? Cur innumerabiles
<span class="pagenum">199</span>
vestri generis et nominis<span class = "tag">2</span> jam antea et his
quoque temporibus se Christianis pontificibus adoptandos dederunt et
summa cum sua laude verbis et scriptis Christum publice profitentur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ordinis</i>.</div>

<p>
SALOMO: Imo potius mirum videri debet, cur tam pauci a nobis vel potius
a Deo foedifragi deficiant<span class = "tag">1</span>, cum tot
contumeliis tantaque rei inopia premantur. Illas autem<span class =
"tag">2</span> clades nostrae genti confitemur<span class =
"tag">3</span> illatas primo<span class = "tag">4</span> a Chaldaeis
propterea, quod a vero Dei cultu plerique desciverant, id quod
prophetarum vocibus ac scriptis testatum habemus. Sic quoque arbitramur,
majores nostros diram Romanorum servitutem pertulisse, quod ab immortali
Deo ad hominem mortalem adorandum et colendum paucis exceptis
defecissent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>defecerint</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>confidimus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius idem: <i>primum</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Sed cur sola Judaeorum gens ex omnibus tot ac tantas
calamitates pertulit?</p>

<p>
SALOMO: Deus ipse causam subjiciens: <i>Vos</i>, inquit<span class =
"tag">1</span>, <i>filii Israël ex omnibus populis agnovi, ac propterea
in vestra omnium flagitia animadvertam.</i> Quod ab iis gentibus
segregamur<span class = "tag">2</span>, Dei cultus eo nos deducit,
quod<span class = "tag">3</span> Bileamus, Chaldaeus vates, jam olim
mente praeviderat, cum diceret<span class = "tag">4</span>: <i>Hic
populus solus habitabit et<span class = "tag">5</span> inter caeteras
gentes non censebitur.</i> Item cum Deus caeteras gentes coelestium
siderum virtutibus ac potestatibus subjecisset<span class =
"tag">6</span>, Israëlitas tamen exemit: <i>Ne</i>, inquit, <i>adores
solem, lunam, sidera, quae praeparavit Deus caeteris quidem populis, qui
amplissimo sinu coeli coërcentur, vos autem adjunxit sibi et eripuit de
fornace ferrea, ut esses populus hereditarius ac selectus</i><span class
= "tag">7</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Amos 3,&nbsp;2.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>segregantur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>adducit, et</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Numer. 23,&nbsp;9.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>subjunxisset</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deut. 4, 19 sq.</div>

<p>
CORONAEUS: Haesi semper eo loco, nec intelligo<span class =
"tag">1</span>, quid Deus voluerit, cum diceret, caeteris quidem populis
coelestia sidera<span class = "tag">2</span> attributa fuisse, Israëlem
vero singulari quadam praerogativa sibi delegisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>intellexi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>signa</i>.</div>

<p>
SALOMO: Hebraeorum theologi sic locum illum interpretantur, ut<span
class = "tag">1</span> caeteros quidem populos siderum coelestium
legibus ac potestate gubernari, solos Israëlitas et qui in eorum coetum
ac societatem conscribi volunt<span class = "tag">2</span>, legibus
coelestium siderum solutos, Deum unum vitae ac felicitatis habeant
auctorem nec metuant diras illas, quibus astrologi minantur, planetares
trajectiones et concursus. Libet enim versibus accepta beneficia
quodammodo commemorare:</p>

<div class = "verse close">
Ipse ego<span class = "tag">3</span> crudeli servatus ab hoste
triumphos<br />
Saepe tuli faciles, nec quidquam sidera vires</div>

<span class="pagenum">200</span>

<div class="verse">
Exercere suas in me, non aspera fata,<br />
Haud<span class = "tag">4</span> metuenda bonis, non principis ira
timendi<br />
Terruit<span class = "tag">5</span> impavidum, mihi non nocuere
latronum<br />
Conjurata manus fusi sitibunda cruoris,<br />
Non legio, magnam quae circumfusa per urbem<br />
Sanguinolenta suos cives mactabat ubique.<br />
Ac jam<span class = "tag">6</span> armata cohors, aditus ac limina
quaerens,<br />
Me circumsteterat, clara cum numen ab arce<br />
Hostibus eripuit sensum mentemque fefellit,<br />
Ac me coelesti clypeo, coelestibus armis<br />
Protexitque opibusque suis cumulavit abunde.<br />
Singula quid memorem? Sacro spiramine pectus<br />
Afflavit, legis latebrasque imosque recessus,<br />
In quibus aeternae spes est humana salutis,<br />
Edocuit, volucri semper comitante<span class = "tag">7</span>
magistro<br />
Pro quibus aeternos iterum renovamus honores<span class =
"tag">8</span>.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>voluerunt</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>Non</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Terrent</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi deest hoc verbum.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>comitata</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>tibi debeo grates</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Heroica profecto beneficia carminibus heroicis eleganter
cecinisti. Sed cum erga Israëlitas tanta divinae bonitatis
beneficia<span class = "tag">1</span> extent, eo graviora vos ac
acerbiora supplicia manent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>vestigia</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ut primum a nobis peccatur, ita repente Deus in nos animadvertit
et<span class = "tag">1</span> ea pontificibus auspicari solet. Nam cum
angelos scelerum ultores<span class = "tag">2</span> misisset: <i>A
sanctis meis</i>, inquit, <i>incipiatis</i><span class = "tag">3</span>.
Illud enim amoris divini erga nos argumentum vel maximum est, quod et
assidue increpat, et continenter castigat. <i>O beatum</i>, inquit
<i>lyricus psaltes<span class = "tag">4</span>, quem Deus castigat!</i>
In eos vero, qui ad verbera obduruerunt et collum obduxerunt, vim
gravius exercet, et tandem contestatur, se illos deserturum, nec amplius
castigaturum. <i>Non amplius</i>, inquit, <i>coërcebo filias vestras,
cum pudicitiam prostituerint, nec uxores vestras, cum sese adulteris
submiserint</i><span class = "tag">5</span>. Nihil enim a sapientiae
magistro verius ac melius dici potuit, quam tormentis<span class =
"tag">6</span> ac doloribus prudentiam comparari. Quis enim
arbitraretur, Deum sic ultum<span class = "tag">7</span> fuisse
Israëlitas, ut propter eorum flagitia non modo lepram corporibus, sed
etiam vestibus ac aedium parietibus immitteret? Id autem interpretes
divinae legis tradunt; nusquam terrarum lepram vestimentis<span class =
"tag">8</span> aut parietibus adhaesisse, praeterquam in Palaestina<span
class = "tag">9</span> idque Judaeis omnibus supra modum mirabile,
caeteris populis incredibile videri, nisi diuturna experientia id
compertum esset; quamquam clades et exitia majorum nostrorum maximas
utilitates omnibus
<span class="pagenum">201</span>
populis pepererunt. Nam ex iis secuta est initio nascentis ecclesiae
Christi idolorum eversio, et cum toto fere terrarum orbe sidera,
daemones, elementa, fruges, animantia pro Diis ubique colerentur, tandem
post annorum tria circiter millia Judaeorum, qui christianam religionem
cum domestica combiberant, concionibus ac doctrina coli desierunt, ac
postremo Constantini dominatu conclusa fuere templa veterum Deorum; tum
libri Mosis ac prophetarum, quos habemus communes cum Christianis, ab
omnibus ordinibus ac populis pervulgari coepere, ut non immerito
Chrysostomus Judaeam gentium matrem appellarit, quae<span class =
"tag">10</span> salutem reliquis omnibus populis divino munere et
concessu peperisset!</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ut</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vindices</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>incipietis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Psalm. 94,&nbsp;12.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Psalm, 81. Jesaiae 1. Oseae&nbsp;4.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>lamentis</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>ulturum</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>vestibus</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Levit. 13 et 14. Leprae domorum ac vestium curationes
aeque ac corporum traduntur.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>quia</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Verius poëta lyricus: Judaea capta ferum victorem cepit.</p>

<p>
SALOMO: In eo certe mirabilem Dei bonitatem ac sapientiam intueri licet,
qui dum justas scelerum poenas a suis reposceret eosque procul a patriis
sedibus amandaret ac juste profligaret, colonias Israëlitarum toto
terrarum orbe deduxit, quae exteras nationes ab inanium Deorum ac
daemonum cultu revocarent, deinde divinis legibus ac institutis<span
class = "tag">1</span> informarent, tum ad unius aeterni Dei cultum ac
metum assuefacerent. Ob id enim divina lege<span class = "tag">2</span>
Israëlitas appellat regnum sacerdotale ac populum sanctum, propterea
hujus populi precibus ac votis, quasi gentium omnium sacerdotis,
florentissima quaeque imperia non modo ab interitu Deus servavit, sed
etiam beavit et quasi sapientiae sale respersit<span class =
"tag">3</span>, ne penitus interirent. Sic Deus apud Jesaiam<span class
= "tag">4</span>: <i>Dedi te</i>, inquit, <i>testem gentibus, principem
ac praeceptorem populis.</i> Huc etiam pertinet foedus illud<span class
= "tag">5</span> cum Abrahamo percussum: <i>In semine tuo</i>, i.e. in
posteris<span class = "tag">6</span> tuis, <i>benedicentur omnes
gentes</i>, quia per hunc populum Deus universo terrarum orbi cognitus
est, et hujus populi precibus caeteris gratior fuit, quin<span class =
"tag">7</span> et Ismaëlis gentem illustrem fore Deus promisit
Abrahamo<span class = "tag">8</span>, <i>quoniam</i>, inquit, <i>semen
tuum est</i>. Itaque Rabbi Johannes exclamat, gentes idolis deditas
nesciisse, quantam jacturam sui facerent, cum templum illud
Hierosolymorum<span class = "tag">9</span>, in quo gentium omnium
scelera expiabantur, inflammarent. Nam diebus festis, qui in tentoriis
celebrari consueverant, hostiae septuaginta immolari jubentur, quod
interpretes pro septuaginta populis factum tradunt<span class =
"tag">10</span>. Quod vero Curtius divini furoris argumentum putat, nos
de majorum sedibus ac terra sancta dejectos ac dispersos, quasi <span
title = "Greek: apôstikous kai anestious">ἀπωστικοὺς<span class =
"tag">11</span> καὶ ἀνεστίους</span> vagari, illud bonitatis divinae
argumentum certissimum esse arbitramur, quod nusquam agri particulam
possidere liceret. Ob id enim Deus Israelitassuam haereditatem
appellat<span class = "tag">12</span>,</p>
<span class="pagenum">202</span>
quod ii, quibus coelum pro haereditate obtigit, terra non egent<span
class = "tag">13</span> ac propria et eleganti voce sancti a Graecis
appellantur: <span title = "Greek: hagioi">ἅγιοι</span> i.e. sine terra
<span title = "Greek: aneu tês gês">ἄνευ τῆς γῆς</span>. Sic enim Deus
de Levitarum tribu, quam pontificali ac sacerdotali praerogativa
ministerioque aedis sacrae donarat: <i>Levitae</i>, inquit, <i>nullam
terrae partem capiant, quia haereditas mea est</i><span class =
"tag">14</span>. Quod<span class = "tag">15</span> autem de Levitis
inter Israëlitas, idem de Israëlitis inter omnes populos declaravit, cum
diceret<span class = "tag">16</span>: <i>Benedictus populus meus
Aegyptius et opus manuum mearum Assyrius, haereditas autem mea
Israel.</i> Falluntur<span class = "tag">17</span> igitur, qui hoc
nostrum exilium et agrorum inopiam divinae erga nos ultionis
conjecturam<span class = "tag">18</span> esse putant. Quanto rectius
sapientes decreverunt, justorum initia esse castigationes, exitus vero
prosperos et felices, contra quam improbis accidit, quorum prospera
principia exitus habent valde calamitosos. Illud etiam praeclarius, quod
cum ante proscriptiones et exilia Israëlitae, rerum omnium affluentia
pingues et obesi, Deum aeternum minus, quam decuerat<span class =
"tag">19</span>, religiose haberent<span class = "tag">20</span> postea
in extremas oras, procul a patriis sedibus in servitutem expulsi et
abjecti, tam ardenter Deum adamarunt<span class = "tag">21</span>, ut
nec praemiorum magnitudine a proposita religione divelli, nec poenarum
acerbitate terreri potuerint, quominus inter medios sui nominis hostes
mundi conditorem purissimo cultu adorarent, atque inter omnes populos
sui generis antiquitatem certissimam retinerent<span class =
"tag">22</span>, ipsiusque linguae sanctae majestatem inviolabilem
servarent<span class = "tag">23</span>; haec enim sola divino munere
hominum generi concessa est, caeteras vero spurias et hominum arbitrio
fictas videmus. Haec sola naturalis est lingua, quae rebus vocabula per
naturam cujusque dicitur indidisse. Quae cum ita sint, quis dubitare
potest, quin populus hic a Deo selectus verissima sit Dei ecclesia,
fidelissimus rerum gestarum a Deo testis, sacrosanctae legis et
oraculorum custos a Deo designatus<span class = "tag">24</span>, a quo
ad omnes populos salus dimanavit?

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi pro verbis <i>ac institutis</i> legitur:
<i>institutos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>divina lex</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>sole respexit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 55,&nbsp;4.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Gen. 12,&nbsp;3.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>liberis</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>quoniam</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Abrahae</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>Hierosolymitanum</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;R. Levi et R. Salomo Ben Gerson in Levit. 23. 1. in
Talmud.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;In codicibus sine dubio false legitur: <span title =
"Greek: apôlides">ἀπωλίδες</span>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>pro haereditatis parte contingit</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>egeant</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>sunt</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>Id</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Jesaiae 49,&nbsp;25.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>Fallunt</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Alii: <i>objecturam</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Alius: <i>docuerat</i>.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>colerent</i>.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;Alii: <i>adoraverunt</i>.&nbsp;
<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>retinuerunt</i>.&nbsp;
<b>23.</b>&nbsp;Alibi: <i>inviolatam servarunt</i>.&nbsp;
<b>24.</b>&nbsp;Alibi: <i>designata</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Laudes quidem majorum vestrorum, prophetarum inquam et
illustrium virorum, audio ac lego non invitus, sed eorum, qui prophetas,
qui apostolos, qui Christum ipsum cruentis manibus interfecerunt, qui
sacrosanctam ejus doctrinam contumeliis omnibus funestarunt, ferre non
possum, multo minus sanctum ecclesiae nomen iis tribuere, quoniam vera
Dei ecclesia in electorum coetu consistit, ac tametsi vocantur omnes,
pauci tamen sunt electi. Electos autem esse oportet per<span class =
"tag">1</span> fidem ab ipso Christo, qui ecclesiae caput est; qui
quoniam hominibus incogniti sunt, ob id ecclesiam invisibilem esse
tuemur. Caeteri, qui fidem Christi rejiciunt, sua se sponte albo
<span class="pagenum">203</span>
ecclesiae penitus<span class = "tag">2</span> exemerunt, Judaei inquam,
Romani<span class = "tag">3</span>, Ismaelitae, Pagani, Epicuraei.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>qui habent</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in aliis.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Sociniani</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ecclesiae verbo coetus significatur, cujus acceptio duplex est:
una, quae<span class = "tag">1</span> populum Israelisselectum a Deo
continet, ut cum Moabitae et Ammonitae prohibentur in ecclesia populi
Dei censeri, i.e.<span class = "tag">2</span> jure connubiorum cum
Israelitidefoemina uti. Altera acceptio latius patet, cum scilicet
Ammonitae, Moabitae, Idumaei ac peregrini omnes, qui Dei foedus cum
populo percussum amplecti et in pacti societatem venire voluerint,
ecclesiae partem faciunt, caeteri eximuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.</div>

<p>
CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Neque vero ecclesiam invisibilem
electorum probare possumus, ut qui ab ecclesia Romana defecerunt, sed
visibilem tantum, a qua nemo nisi sponte segregatur i.e. qui Deum
aeternum repudiat, ut res genitas amplectatur aut cum illis creatorem
conjungat<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut ... amplectitur ... conjungit</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Veram Dei ecclesiam Ismaëlitarum esse facile<span class =
"tag">1</span> convinci potest, sive amplitudine regionum, quae sunt
infinitae, sive origine Abrahami, a quo Muhammedes Ismaëlita<span class
= "tag">2</span> genus ducit, sive Dei aeterni cultu, quem unum
sanctissime adorant, sive execratione idolorum ac imaginum, quas et
publice et privatim abominantur, sive puritate doctrinae, quae
inexplicabilium quaestionum latebras, quibus caeterae<span class =
"tag">3</span> religiones misere conflictantur, suo splendore diluit,
sive legis exsequendae facilitate, quae major esse non potest<span class
= "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ismaëliticum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>exterae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>possit</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Si veram ecclesiam latifundiis metimur, ecclesia Christi<span
class = "tag">1</span> longe superior futura<span class = "tag">2</span>
est, tum antiquitate temporis, tum multitudine populorum, tum principum
pene omnium consensu. Nihil enim verius a Seneca dici potuit, quam
pessimi argumenti esse turbam, ac propterea Pythagoras<span class =
"tag">3</span> sequi vetuit viam popularem, i.e. <span title =
"Greek: ektos leôphorou badizein">ἐκτὸς λεωφόρου βαδίζειν</span>.
Et certe viam
regiam ac latissime patentem ad inferos deducere, nunquam verius ac
melius perceptum<span class = "tag">4</span> est, quam Noachi aetate,
cum<span class = "tag">5</span> in ejus unius familia ecclesiam dei
constitisse planum sit. Cum autem Christi cruore fundata sit ecclesia
vera, quae in apostolorum, martyrum, confessorum, pontificum continua
quindecim seculorum serie<span class = "tag">6</span> floruit ac
praecipuam Romanae sedis dignitatem obtinuit, quis dubitare jure queat,
hanc, quam Romani pontifices tuentur, verissimam ac sanctissimam
ecclesiam, ut ne Lutherus quidem ipse dubitavit, sed aperte<span class =
"tag">7</span> confessus est. Quamquam<span class = "tag">8</span> non
video, quam ob rem Agareni de multitudine<span class = "tag">9</span>
populorum aut regionum gloriari debeant,
<span class="pagenum">204</span>
cum religio christiana nostro saeculo propagata sit in omnes orientalis
et occidentalis Indiae latissimas regiones, Europa triplo majores, et
antea ignotas mundi plagas pervaserit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Sathanae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>natura</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Laërtius in Pythagora; Clemens Alex. in Strom.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>praeceptum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec septem sequentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>fere</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deest alibi.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Sequentia haec verba ad finem usque interlocutionis
desunt in alio codice.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>amplitudine</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: De quatuor religionum generibus, scilicet Judaeorum,
Christianorum, Ismaëlitarum, Paganorum, plures unâ verae esse non
possunt. Pagana quidem a se ipsa refellitur, Ismaëlitarum vero, quae
Muhammedem conditorem arcessere<span class = "tag">1</span> solet,
ineptior est, quam ut argumentis refutari mereatur. Itaque contentio
nobis praecipua est cum Judaeis, qui de librorum sanctitate et
antiquitatis origine gloriantur. Primo igitur abs te, Salomo, peto, si
Christum verum Deum esse certissimis argumentis ac testibus omni
exceptione majoribus demonstrari possit, num christianam ecclesiam,
cujus caput est Christus, veram esse fatebere?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>agnoscere</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quidni? sed hoc opus, hic labor est.</p>

<p>
FRIDERICUS: Imo nihil facilius.</p>

<p>
SALOMO: Non demonstrationem peto, sed probabile aliquod argumentum.</p>

<p>
FRIDERICUS: Illud igitur quaero: Num Messiam venisse antea an<span class
= "tag">1</span> venturum olim putes?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aut</i>.</div>

<p>
SALOMO: Confido equidem venturum.</p>

<p>
FRIDERICUS: Fateri quidem non dubitas, cum extremo capite symboli
Judaeorum, quod R. Moses pervulgavit, scriptum sit, Messiam esse
expetendum. Id autem callidissimo commento factum est. Cum enim
christiana aemulatione symbolum fidei totidem capitibus, quot
Christiani, finxissent, caput extremum surrogarunt, scilicet Messiam
venturum, ne quis crederet<span class = "tag">1</span>, Christum Jesum
esse Messiam. Sed si nondum venit, quando tandem venturum putas? Nam
vester Abrahamus, is qui a vobis <span title =
"Hebrew: sar">שַּׂר</span> i.e. princeps
usurpatur<span class = "tag">2</span>,
astrologiae peritissimus, Messiam vestrum venturum spoponderat<span
class = "tag">3</span> anno Christi MCCCCLXIV. Is tamen omnium opinionem
fefellit. Nec ita pridem aetate nostra Judaeus quidam, cum se Messiam
faceret, a praetore Bononiensi flammis tanti sceleris ultricibus exustus
est. Alius in Judaea, cognomento Barcochab i.e. stellae filius<span
class = "tag">4</span> Messiam sese ferens<span class = "tag">5</span>,
variis cladibus Christianos afflixit<span class = "tag">6</span>. Non
dubito, cum a nobis<span class = "tag">7</span> quaeritur, quid<span
class = "tag">8</span> tamdiu moretur Messias vester, vos excusare<span
class = "tag">9</span> solitos populi peccata, ut quidem in libris
talmudicis legimus. Sed cum peritiores vestrae gentis intelligerent<span
class = "tag">10</span>, se inani spe laetari, a Judaeorum secta non
modo<span class = "tag">11</span> desciverunt, verum etiam libros pro
religione christiana scripserunt. Testis est liber fidei ab Judaeo, qui
ad Christum accessit, testis est catechismus hebraicus Emanuelis
Tremelli cum eleganti epistola ad fratres Hebraeos;
<span class="pagenum">205</span>
tertius Isaacus Agrippinensis, vir eruditissimus; testis Paulus
Paradisus, regius hebraicae linguae professor in academia Parisiensi;
testis est Paulus Brugensis, testis Nicolaus Lyranus, bibliorum
interpres acutissimus, atque innumerabiles vestrae gentis, qui
etiamnum<span class = "tag">12</span> hac aetate Messiam Christum verum
Deum et hominem amplectuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ne qui crederent</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>appellatur</i>, vel: <i>nuncupatur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>spopondit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Numer. 24, 17,
(<span title = "Hebrew: Bar Koziva">בַר כוֹזִיבָא</span>).&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>gerens</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Josephus de b.&nbsp;j.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>vobis</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>quare</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>accusare</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>intellexerint</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alii: addunt: <i>sponte</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>extrema</i>.</div>

<p>
SALOMO: Si merito laudantur Pythagoraei, quod <span title =
"Greek: kenotaphia">κενοτάφια</span> exstruerent iis, qui a sua doctrina
defecissent, quasi mortuis hominibus, quanto aequius est, divinae legis
desertoribus erigere monumenta? Miror tamen te, Friderice, verae
religionis ac ecclesiae argumenta deducere ab iis, qui a sua defecerunt;
qua quidem ratione et Arianos et Ismaëlitas veram religionem tueri
dicemus. Hoc si nobis absurdum est, illud igitur absurdum videri debet.
Cum enim majores nostri vitulum ex auro conflatum in deserta solitudine
sibi erexissent ac pro Deo colerent, Deus Mosen interpellans:
<i>Tuus</i>, inquit, <i>populus violatis foederibus a me defecit</i>;
semper antea dixerat<span class = "tag">1</span>: <i>populus meus</i>.
Quod satis est argumenti, eos, qui aeterni Dei cultum penitus
deseruerunt, ut mortuis inserviant, ab ecclesia Dei penitus excludi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius ita: <i>cum semper ante dixerit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Eodem igitur argumento concludemus, Judaeos, qui Christum verum
Deum humani generis servatorem deseruerunt ac suppliciis acerbissimis
cruciandum prodiderunt<span class = "tag">1</span>, ab ecclesia vera se
ipsos abduxisse<span class = "tag">2</span>, ac tum primum veram
ecclesiam in apostolorum et discipulorum coetu constitisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>tradiderunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>subduxisse</i>.</div>

<p>
SALOMO: Prospiciendum nobis est, ne pro argumento<span class =
"tag">1</span> assumatur, quod erat concludendum, scilicet Jesum, quem
pro Deo colitis, esse Deum. Ac primum illud christianorum veterum
theologos fefellit, quod non perceperunt vim Hebraicae legis, cujus
ignoratione tam multa in legum divinarum interpretatione peccantur, ut
quidem<span class = "tag">2</span> maxime non facile dici possit<span
class = "tag">3</span>. Argumento sit, quod Justinus Martyr<span class =
"tag">4</span>, cum ab homine Judaeo rogaretur, quid vellent Christiani,
cum canerent Halleluja et Osianna, respondit<span class =
"tag">5</span>: Laudate concinne et magnitudo excellens, quo quid
ineptius? Nam vox Hallelu significat: laudate, Jah: Deum, vox Hosia:
serva, nah: quaeso.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addunt alii: <i>id</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>potest</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In quaest. 10 ad orthodox.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Addit alius: <i>significare</i>.</div>

<p>
CURTIUS: At D. Hieronymus, cum a Judaeis irrideretur, quod quid esset
Hosianna nesciret, in Judaeam usque profectus, Judaeos ipsos in eo
genere facile superavit.</p>

<p>
SALOMO: Illud admonendum putavi, quod Messiae vox, quid significaret,
veteres Latini et Graeci non satis intellexerunt<span class =
"tag">1</span>; est enim<span class = "tag">2</span> Messias nihil
aliud, quam unctus, et quoniam reges ac principes inungi solebant,
Messiae dicti sunt<span class = "tag">3</span>. Quam vocem<span class =
"tag">4</span> interpretes LXXII <span title =
"Greek: christon">χριστὸν</span>
<span class="pagenum">206</span>
reddunt<span class = "tag">5</span>, non <span title =
"Greek: chrêston">χρηστὸν</span>, ut olim putabant Graeci.
Ex quo adversarii, in
contumeliam Christi, togati hominis statuam altero pede mancam et
auriculis asino consimilibus<span class = "tag">6</span> fingebant vel
librum manu tenentem, cum hac epigraphe: Christus! Quod vero Messiae vox
populi principem significet, ex eo satis intelligitur, quod David Sauli
satellites increpans: <i>Cur</i>, inquit<span class = "tag">7</span>,
<i>praesidium Domini nostri<span class = "tag">8</span> Messiae
deseruistis?</i> Idem, iratus ei, qui Sauli ab hostibus caesi caput
secuerat<span class = "tag">9</span>: <i>Non veritus es</i>, inquit,
<i>inferre manum Messiae?</i> Item cum Samuel Eliabum, Davidis fratrem
primogenitum, intueretur: <i>Certe</i>, inquit, <i>hic est Messias
Dei.</i><span class = "tag">10</span> Quin et Samuel et David se ipsos
vocant Messias. Fuisse autem quam plurimos Messias, docet Nehemias in
concione post reditum ab exilio: <i>Tu</i>, inquit<span class =
"tag">11</span>, <i>populo tuo plures Messias dedisti, qui ab hostibus
illum vindicarent.</i> Nam vox <span title =
"Hebrew: mashiach">משּׁיח</span>, quam interpretes LXXII reddunt
<span title = "Greek: christos">χριστός</span>,
eadem usurpatur hoc versu: <i>Ne
attingite Christos meos, Messias meos<span class = "tag">12</span>.</i>
Id<span class = "tag">13</span> autem explicat Samuel in maxima populi
concione, priusquam regem designatum renunciaret: <i>misit dominus<span
class = "tag">14</span> ad populum Messias Jerubbahalem, Jephtham,
Samuelem.</i> Falluntur<span class = "tag">15</span> igitur, qui unum
tantum Messiam esse aut fore arbitrantur. Omnium tamen<span class =
"tag">16</span> errorum nullus fere capitalior est, quam eorum, qui
putant, eum Messiam, quem venturum speramus, Deum fore; gravius tamen
mihi peccare videntur, qui Messiam, quisquis fuerit aut venturus sit,
humani generis servatorem appellant, cum tamen nihil aliud futurum<span
class = "tag">17</span> speremus, quam hominem ex homine, ducem belli
strenuum fore, qui Israëlitas, huc atque illuc dispersos ac dissipatos,
in Palaestinam et avitas majorum sedes reducat<span class =
"tag">18</span> et ab imperioso aliorum<span class = "tag">19</span>
dominatu vindicet, quales fuere Moses, Josua, Maccabaei ac principes
omnes, Dei munere majoribus nostris concessi. Nec desunt, qui Messiam ab
Helia unctum iri putant. Ac tantum abfuit, ut Jesus vester majores
nostros a servitute Romanorum<span class = "tag">20</span> vindicarit,
ut etiam a praeside provinciae caussa cognita servili supplicio fuerit
affectus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>intelligerent</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;2 Regum 9,&nbsp;1.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Quum vero</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>reddiderunt</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>consimilem</i>, vel: <i>similem</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;1 Regum 1,&nbsp;34.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>vestri</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;1 Regum 26,&nbsp;9.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;1 Regum 26,&nbsp;16.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Psalm. 6. 17. 83.&nbsp;88.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Psalm. 105,&nbsp;15.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Viginti haec proxima verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alius: <i>Deus</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alibi: <i>Fallunt</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alii: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alii: <i>venturum</i>; vel deest hoc verbum.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Alius: <i>educat</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Alibi: <i>impiorum</i>.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Deest alibi.</div>

<p>
CURTIUS: Illud est pingui Minerva Messiae arcanum ad principes et
tyrannos adducere velle, quod quidem arcanum plane divinum nemo
percipiet unquam, nisi id ei divinitus tributum fuerit<span class =
"tag">1</span> et concessum. <i>Nemo</i>, inquit Christus, <i>venit ad
me, nisi pater traxerit eum<span class = "tag">2</span>.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>velit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Joh. 6, 44.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si Messiae verbum ad principes et tyrannos pertineret, cur
igitur de promisso Messia, cur Moses Hardusam<span class =
"tag">1</span> scriberet, magnum
<span class="pagenum">207</span>
et ineffabile Dei nomen <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> nihil
aliud esse, quam Messiam, nisi Messias Deus<span class = "tag">2</span>
esset?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Hardanam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
SALOMO: Quia plerique nostrae gentis Messiam sensu secretiore
intelligunt immortalem regem, non ducem mortuum aut moriturum.</p>

<p>
CURTIUS: Valde mihi frigere haec videtur responsio. Sed ad gentis
vestrae pareatem veniamus, qui, jamjam moriturus ac liberis fausta
precatus, ad Judam convertitur et oraculum proferens: <i>Non
auferetur</i>, inquit, <i>sceptrum de Juda</i><span class =
"tag">1</span>. Si enim reges ac duces omnes Messias fore putaret, nec
Messiam illum humani generis servatorem singulari nota significaret,
absurdum illud fuisset ac sensui plane contrarium, scilicet sceptrum de
gente Judae non ante sublatum iri, quam Messias venturus esset, penes
quem regnum populorum futurum sit. Vocem enim <span title =
"Hebrew: shevem (for שֵׁבֶט ‘shevet’)">שֶׁבֶם</span>
sceptrum Onkelos Chaldaeus vertit <span title =
"Hebrew: shultan (for שּׁוּלטַן ‘shultan’)">שּׁוּלתַן</span>
Sultan, imperator, qua voce imperatores non
Chaldaei tantum, sed etiam Arabes ac Syri significari solent, et pro
voce <span title = "Hebrew: shiloh">שִּׁילהֹ</span> reddit Chaldaeus:
<span title = "Hebrew: meshicha">משיחא</span> Messias, ut
ambiguitatem<span class = "tag">2</span> explicaret. Eadem est
interpretatio Targum Hierosolymitani, quem sequitur R. Salomo, et in
Davidis gente imperium tantisper scribit futurum, dum venerit Messias.
Et cum ab eo quaereretur, ubinam regnum Davidis? respondit: in
Babylonia, ubi fingit superesse adhuc principes de gente sua<span class
= "tag">3</span>, qui populis illis exulantibus imperent; ridiculum,
inquam<span class = "tag">4</span>, an impium figmentum, sed ea saeculi
barbaries erat. Floruit enim sub anno Christi MCC, ut mendacii non
facile posset convinci, cum esset Gallia longissimis aquarum et terrarum
spatiis a Babylone disjuncta<span class = "tag">5</span>, quae tunc
Arabum imperio ac dominatu crudeli tenebatur. Hanc porro
interpretationem caeteri repudiantes, pro sceptro<span class =
"tag">6</span> dignitatem ac praestantiam in gente Judae tamdiu futuram
tradunt<span class = "tag">7</span>, quo advenisset, qui mittendus erat,
scilicet rex David, tunc enim potestatem illam in dignitatem regiam
concessuram putant. Alii vocem Schiloh ad locum referunt, ubi erat arca
foederis, quae inde translata est a Davide<span class = "tag">8</span>.
Alii ad Saulem unguendum in Schilo traduxerunt, quae interpretatio plane
contraria est historiae sacrae, quia prius arca deducta fuerit a Schilo
in urbem Kiriathjearim, ac ne Saul quidem unctus est in<span class =
"tag">9</span> Schilo. Talmudici autem<span class = "tag">10</span>
Messiae venturi nomen Schiloh fore tradunt, recentiores haec ad regem
Chaldaeorum Nebuchodonosorem pertinere statuunt, quia regem Zedekiam
interfecerit, nec ullus postea regnum adeptus est de stirpe Judae, quod
falsum<span class = "tag">11</span> est, cum Zorobabel gentem<span class
= "tag">12</span> postliminio reduxerit ad sedes avorum. Praeterea<span
class = "tag">13</span> Senatus Judaeorum, de stirpe Davidis sub
principibus Asmonaeis<span class = "tag">14</span> aristocratiae
<span class="pagenum">208</span>
speciem tuebatur<span class = "tag">15</span>, quem senatum Herodes
sustulit, caesis patribus praeter<span class = "tag">16</span> Semeam.
Sub eadem fere tempora<span class = "tag">17</span> Jesus Christus Deus
ac Dei filius ex Maria virgine natus est. Interpretes LXXII reddunt pro
voce Schilo, reposita illi, quasi ex littera <span title =
"Hebrew: shin">ש</span> servili significet, quod vel quae et
<span title = "Hebrew: l/h">לה</span> scriptum sit pro
<span title = "Hebrew: l/ch">לך</span>, cum litterae
Echeri<span class = "tag">18</span>
permutabiles sint<span class = "tag">19</span>. Sed ista quidem vis est
scripturae sacrae illata. Postremo David Kimchi, ut caeteris omnibus
acutior videretur<span class = "tag">20</span>, Schilo a Schiliath
derivare conatur, quae vox secundinas significat, quibus involvitur
Embryo, quasi diceret <span title =
"Hebrew: bano (for בְנוֹ ‘beno’)">בַנוֹ</span>
i.e. filius ejus, scilicet matris, quam
interpretationem miror Galatinum<span class = "tag">21</span>
amplecti<span class = "tag">22</span> potuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Genes. 49,&nbsp;10.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>dignitatem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Juda</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>dicam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>distincta</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>qui sceptri</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>credunt</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;1 Regum. 7, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>factum</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>de gente regia populum</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;1 Regum 11, 4&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alii: <i>Ammonaeis</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>praeferebat</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>propter</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>eodem ... tempore</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Forte <i>Ehevi</i> (in margine unius codicis).&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Locus vulneratus.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Alibi: <i>videatur</i>.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;De arcania catholicae veritatis l. 4. c.&nbsp;4.&nbsp;
<b>22.</b>&nbsp;Alibi: <i>complecti</i>.</div>

<p>
SALOMO: Videtis, hujus loci obscuritatem tantam esse, ut ne argumenti
quidem species ulla probabilis elici queat ad Messiam eo tempore
venturum<span class = "tag">1</span> quo natus est Jesus. Jam vero rex
ultimus gentis Judaeorum fuit Zedekias. At tametsi Zorobabel a stirpe
Davidis populo Judaeorum praefuit sub rege Persarum anno mundi ter
millesimo 3432, ejus tamen posteri nulli fuerunt. Principatus vero erat
penes pontifices ex Aaronis gente. Quin etiam Maccabaei ex eodem Aarone
reipublicae dominatum una cum pontificatu tenuerunt usque ad Antigonum,
ultimum Asmonaeorum, centum viginti sex annos. Hunc enim duplici
nomine<span class = "tag">2</span> Christum i.e. unctum, quia rex et
pontifex maximus erat<span class = "tag">3</span>, Herodes, a senatu
populoque Romano, rex Judaeorum appellatus, anno mundi ter millesimo
octingentesimo quarto mactari jussit. Quadragesimo post anno natus est
Jesus. Ex quo intelligitur, sexcentos circiter annos ante Christum
neminem de gente Juda principatum Judaeorum tenuisse, nec posse
vaticinium illud ad Jesum pertinere. Omitto multa, quae Galatinus ex
talmudicis libris sensu plane contrario detorsit, ut<span class =
"tag">4</span> cum Messiam tunc natum scribit, cum aedes sacra
Hierosolymorum exscinderetur, eumque Messiam Romae latere, qui stato
tempore appariturus sit. Quae imperitis fucum fecerunt, cum illam
dicendi rationem allegoriarum plenissimam minus caperent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>futurum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ratione</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Planum est igitur, vos eo loco oraculo<span class =
"tag">1</span> parentis vestri ita haesisse, ut nemo vestrum, qui
hebraica et chaldaica tractatis<span class = "tag">2</span>, sese
expedire potuerit, quae ad Jesum translata luce clariora sunt. Caetera
prosequamur<span class = "tag">3</span>, ne uno tantum loco Judaei
haesisse videantur, ad quem<span class = "tag">4</span>, credo<span
class = "tag">5</span>, illud Esaiae oraculum spectat: <i>Ecce virgo
concipiet et pariet filium, et vocabit<span class = "tag">6</span> nomen
ejus Immanuel<span class = "tag">7</span>.</i> Hoc enim Lucas ad
Christum pertinere docet<span class = "tag">8</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>oraculis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>translantis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>persequamur</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad quae</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>cedo</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>vocabitur</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Jesaiae 7,&nbsp;14.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Lucae 1, 31 sqq.</div>

<p>
<span class="pagenum">209</span>
SALOMO: Esaias nihil unquam de Jesu, multo minus de Maria<span class =
"tag">1</span> matre ipsius suspicatus est. His enim verbis utitur:
<span title = "Hebrew: Hinneh Ha’alma">הִנֵּה הָעַלְמָה</span> i.e. Ecce
juvencula! Neque enim haalma virginem significat, sed eam, cujus vir
amore fruatur, ut etiam nunc Christiani theologi<span class =
"tag">2</span>, qui modo hebraica intelligunt, confiteri coguntur. Nam
ea vox usurpatur a Salomone in canticis amatoriis<span class =
"tag">3</span> de iis, de quibus apud virgines disserere indecorum
fuisset. Itaque amicam vel adolescentulam significat. Argumento est
etiam, quod halmanah viduam appellant<span class = "tag">4</span>, quasi
a viro divisam aut quae<span class = "tag">5</span> virum amisit. At
quoties in sacris litteris agitur de virginibus, agitur autem
saepissime, proprium verbum semper usurpatur, scilicet <span title =
"Hebrew: betula (for בתולה ‘betula’)">בטולה</span> vel <span title =
"Hebrew: na’ara">נְעַרָה</span><span class = "tag">6</span> vel utrumque
conjunctim<span class = "tag">7</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Hieron. Calvin. in cap. 9 harmon.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Cant. 1. 6. Proverb.&nbsp;10.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 47 et Ezech. 9 et&nbsp;44.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Desunt haec duo verba in aliis codicibus.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Gen. 24. Levit. 20. Jer. 31. Deuter. 32. 22. Exod. 22.
Judic. 19. 21. 2 Sam. 13. 1 Regum 1. 2. Psalm. 43. Jesaiae 23. 37. Amos
5. 8. Zach. 9. Thren. 2.</div>

<p>
CURTIUS: Cur igitur vox haalma de Rebecca diceretur, priusquam
nupsisset, erat enim pudicissima virgo?</p>

<p>
SALOMO: At eodem capite <span title =
"Hebrew: betula (for בתולה ‘betula’)">בטולה</span>
i.e. virgo diserte adjicitur, ut omnis
ambiguitas tolleretur. Absurdum autem fuisset, Esajam virginis partum
contra naturae leges significare et ambigua voce haalma, quae saepius
unicam significat, in tanto ac tam stupendo prodigio uti voluisse.
Historia vero ipsa aperte declarat, de uxore regis Achas Jesaiam
scripsisse. Nam cum exercitus duorum regum, scilicet Samariae ac Syriae
inferioris, totam Judaeam infestarent, vaticinatur prophetes, uxorem
regis adolescentulam filium parituram ac paulo post utrumque regem de
Judaea discessurum, ut contigit. Nam biennio post Abia<span class =
"tag">1</span>, regis uxor, sic enim Josephus<span class =
"tag">2</span> appellat, peperit Ezechiam, religiosissimum omnium post
Davidem ac fortissimum principem, ac paulo post urbis obsidio soluta
est. Fuisset autem illa inanis spes liberationis ab hostibus regionem
vastantibus, si in nativitatem Jesu i.e. in annum octingentesimum dilata
fuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Albia</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Antiq. jud. l. 13, 9.</div>

<p>
CURTIUS: Cur igitur Jesaias signum seu prodigium pollicetur? Aut quid
prodigii fuisset, mulierem parere?</p>

<p>
SALOMO: Non dixit vates prodigium, sed signum illud ante liberationem
futurum, quod regina masculum pareret. Nam tribus capitibus puelli
nascituri historiam complectitur; septimo capite puerum nasciturum
scribit et clamatum iri: Immanuel i.e. nobiscum Deus! Sequenti capite
haec scribit: Acceptis testibus gravissimis Uria et Zacharia prophetis:
Accessi, ait, ad filiam prophetae Zachariae (erat enim Abia regina filia
Zachariae, uxor regis Achas), quae conceperat et pepererat filium. Et
dixit Deus ad me: Voca nomen ejus Lamaher schalal chusch bas<span class
= "tag">1</span> i.e. accelera praedam, festina direptionem, quia
priusquam proferre possit! Abi, Immi, i.e, pater mi, mater
<span class="pagenum">210</span>
mea! tollentur copiae Damasci et Syriae ante regem Samariae, ante regem
Assyriorum etc., quoniam Immanuel, nobiscum Deus est. Nono capite, cum
jam puer Ezechias biennium attigisset, liberatis obsidione civibus:
<i>Puer</i>, inquit, <i>natus est nobis et vocabitur nomen ejus<span
class = "tag">2</span> admirabilis, consiliarius, fortis, pater futuri
saeculi, princeps pacis</i><span class = "tag">3</span>. Quibus verbis
aperte constat, ad Ezechiam regem omnia<span class = "tag">4</span>
pertinere, nihil ad Jesum, quem veteres<span class = "tag">5</span> ex
oraculo Immanuel vocari debuisse querebantur<span class =
"tag">6</span>; hic enim Christiani plerique haeserunt<span class =
"tag">7</span>, quanquam illud inexplicabile est, quod evangelistae
tradunt, Jesum vocatum fuisse Nazaraeum<span class = "tag">8</span>, ut
impleretur, quod scriptum est apud prophetas: <i>Nazaraeus
vocabitur</i>, cum nullus usquam propheta haec<span class =
"tag">9</span> scripserit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaiae 8,&nbsp;1.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 9, 6&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>nomen</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>veteri</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Justinus qu. 90. 135 ad orthod.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>haesitarunt</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Matth. 2,&nbsp;23.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>hoc</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Utrumque nomen et Jesus et Immanuel Christo<span class =
"tag">1</span> aptissime<span class = "tag">2</span> congruit. Jesus
enim salvatorem<span class = "tag">3</span> significat, quia genus
humanum salvaturus esset<span class = "tag">4</span>, ut evangelistes
scripsit<span class = "tag">5</span>. Ac ne quis haereat in eo, quod
Hieronymus et Chrysostomus nihil<span class = "tag">6</span> a prophetis
de nomine Nazaraeo<span class = "tag">7</span> scriptum reperiant<span
class = "tag">8</span>, ex quo suspicantur, aliquot prophetas Judaeorum
fraude intercidisse, nihil ea de re suspicandum, quoniam Nazaraeus
domicilii cognomen est, ubi erat educatus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Luc. 1.&nbsp;2.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>apertissime</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>servatorem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>servaturus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>scribit</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>nusquam</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>nomen Nazaraei</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>reperiri</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Mihi videtur Osiander nomen Jesu non a verbo <span title =
"Hebrew: yasha">יָשַׁע</span>, quod <i>servare</i> significat, deducere
voluisse, sed a sacratissimo Dei nomine <span title =
"Hebrew: YHWH">יהוה</span>, copulata<span class = "tag">1</span>
salutari littera <span title = "Hebrew: shin">ש</span>,
hunc in modum <span title = "Hebrew: Y/H/Sh/W/H">יהשוה</span>,
ut naturam divinam cum humana tunc
conjunctam fuisse intelligamus, cum Jesus nasceretur<span class =
"tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>copulatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>natus est</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Sed ut Salomo oraculi sententiam ad Ezechiam pertinere
acutissime<span class = "tag">1</span> contendat, non video tamen,
Ezechiam vocatum fuisse Immanuelem<span class = "tag">2</span>, multo
minus haec<span class = "tag">3</span> ei congruere: Admirabilis,
consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, ut fulciat regnum
Davidis in aeternum, quae verissime Christo Deo conveniunt, ut haec
quoque<span class = "tag">4</span>: <i>Progerminabit virga de radice
Jesse et flos de ramis ejus prodibit, super quem spiritus Dei, spiritus
sapientiae, fortitudinis, scientiae, prudentiae conquiescit</i>, quae
tam dilucide ad Jesum pertinent, ut non futura, sed praesentia, non
umbram, sed rem ipsam Esaias acu tetigisse videatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>argutissime</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Immanuel</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jesaiae 9,&nbsp;7.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 11, 1 sqq.</div>

<p>
SALOMO: Quae Esaias praedixerat, filium regi, nasciturum, biennio post
contigisse videmus ex<span class = "tag">1</span> ipsius prophetae
verbis, quando<span class = "tag">2</span> sequente capite: <i>Puer</i>,
inquit, <i>natus est nobis et filius datus est nobis</i>
<span class="pagenum">211</span>
etc. Neque enim lingua hebraica patitur eo loco praeteritum usurpari pro
futuro, grammatici omnes Hebraeorum reclamant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>in</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Cur igitur puerum Ezechiam Dei nomine appellaret?</p>

<p>
SALOMO: Vox Hebraica <span title = "Hebrew: él">אל</span> nihil aliud
significat, quam robustum et potentem. Declarat igitur Esaias, Ezechiam
heroëm non modo magnanimum, potentem, pacificum ac prudentem in
republica gerenda, sed et pium ac religiosum futurum, ut quidem<span
class = "tag">1</span> princeps exstitit omnium post Davidem pietate,
prudentia, consilio, virtutibus omnibus clarissimus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quemadmodum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Mirum videri non debet, si Judaei oracula aliquantum obscura
alio detorquent, cum ea ipsa, quae nihil obscuritatis habent, sed in
perspicua luce posita sunt, argutiarum caligine obruere ac solis ipsius
splendorem obvelare conentur. Quanquam innumerabilia sunt ejus rei
oracula, quibus vaticinium illud Jeremiae<span class = "tag">1</span>
confirmat: <i>Ecce</i>, inquit dominus, <i>veniet dies, ut excitem
germen justum Davidi; regnabit rex prudenter ac juste imperabit, in
diebus ejus servabitur Juda et Israël cum securitate florebit, et hoc
nomen ejus, quo vocabunt eum Deus aeternus justitia nostra.</i> Utitur
insuper<span class = "tag">2</span> sacratissimo nomine <span title =
"Hebrew: YHWH">יהוה</span>, quod nulli creaturae communicabile est, unde
colligit acutissimus quidam theologus<span class = "tag">3</span> ex hoc
Hieremiae loco, Messiam Deum futurum, quae<span class = "tag">4</span>
ad Ezechiam nullo modo referri possunt, cum ante mortuus esset, quam
Hieremias nasceretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jerem. 23 et&nbsp;33.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Calvinus.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>quae ... potest</i>.</div>

<p>
SALOMO: Haec ad Zorobabelem, principem regiae stirpis, pertinere,
sequentia declarant, quoniam hic populum de captivitate Babylonica in
Judaeam reduxit. Id<span class = "tag">1</span> autem<span class =
"tag">2</span>, quod Fridericus subjecit ex Hieremia: <i>Vocabunt eum
Deus aeternus</i>, nusquam in ullis exemplaribus legi: <i>Vocabunt
eum</i>, sed vox <span title = "Hebrew: Yikre’u">יִקְרְאוּ</span> h.e.
clamabunt sive alta<span class = "tag">3</span> voce dicet populus: Deus
est justitia nostra! Quae phrasis hebraica est frequens in sacris
litteris et ab eodem Hieremia paulo post usurpata<span class =
"tag">4</span>: <i>In diebus illis</i>, inquit, <i>servabitur<span class
= "tag">5</span> Juda, Hierosolyma otium colet et vocabitur Deus
aeternus justitia nostra.</i> Nam utroque loco adjectum est nomen
Jehovah. Quis autem tam ineptus est, ut Dei nomen urbi tribuat?
Consimilis est locutio haec: Et vocavit<span class = "tag">6</span>
Jacob aram: fortis Deus Israëlis<span class = "tag">7</span>. Item apud
Ezechielem<span class = "tag">8</span>: <i>Et Hierusalem vocabitur Deus
aeternus nomen ejus</i> i.e. <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>
per Mappik in <span title = "Hebrew: mappik heh">הּ</span>, quod
foemininum sonat, non masculinum. Videtis, in quos errores linguae
sanctae ignoratio deploranda theologos christianos adegerit<span class =
"tag">9</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Quod</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>elata</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jerem. 33,&nbsp;16.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>separabitur</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>vocabat</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Genes. 33,&nbsp;20.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Ezech. 25, 3&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>adegit</i>, vel: <i>redegerit</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">212</span>
FRIDERICUS:<span class = "tag">1</span> Mirabiles argutiae conflantur a
Judaeis non tam ignaris, quam pervicacibus, ut perspicua scripturae
sacrae loca quasi atramento sepiae<span class = "tag">2</span> suffusa
delitescant<span class = "tag">3</span>. Caetera videamus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: CURTIUS.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>saepius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>deleant</i>.</div>

<p>
CURTIUS:<span class = "tag">1</span> Locus est in libro psalmorum<span
class = "tag">2</span>: <i>Dixit dominus domino meo, sede a dextris
meis</i>; quo Christus ipse indominatam Judaeorum pervicaciam apte
convincit, ut Messiam Deum esse doceret: <i>Si David</i>, inquit<span
class = "tag">3</span>, <i>vocat Christum dominum, quomodo filius ejus
esset?</i> tunc enim<span class = "tag">4</span> obticuisse scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Qui habent antea CURTIUS pro FRIDERICUS, omittunt hîc
CURTIUS.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 109 (110),&nbsp;1.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Matth. 22,&nbsp;40.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>Matthaeus</i>.</div>

<p>
SALOMO: Probabile est, illos obticuisse<span class = "tag">1</span>, ne
ineptire in re tam futili<span class = "tag">2</span> viderentur, primum
quia hic psalmus non est Davidis. Sunt enim psalmorum auctores decem,
quos enumerat R. David Kimchi in hebraicis commentariis ad psalmum
primum. Hic autem psalmus est ordine CIX, ac in fine psalmi LXXII haec
verba subjiciuntur: Finis orationum Davidis<span class = "tag">3</span>.
Ex quo intelligitur, consequentes psalmos non esse Davidis, nam in eo
vim argumenti collocarunt, quod haec verba Davidis esse arbitrantur<span
class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>obmutuisse</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>subtili</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>filii Isai</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>arbitrarentur</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Cur igitur inscribitur psalmus Davidis?</p>

<p>
SALOMO: Omnia exemplaria hebraica<span class = "tag">1</span> vacant hac
epigraphe, ut psalmus centesimus trigesimus septimus, tametsi a Latinis
inscribitur psalmus Davidis, nihilominus quingentesimo<span class =
"tag">2</span> fere anno post scriptus est, i.e. post reditum ab exilio
Babylonis, ut illa declarant: <i>super flumina Babylonis</i>. Sed cum
inter decem autores psalmorum David caeteros dignitate superaret,
inscriptio totius libri tributa ei est, tametsi de psalmis centum
quinquaginta haud plures octodecim a Davide conscripti ferantur.
Quanquam si psalmus ille Davidis esset, christiani tamen theologi
argumentum illud Christi frigere<span class = "tag">3</span>
tradunt<span class = "tag">4</span>; quia fieri potuisse ajunt, ut
Christus Jesus<span class = "tag">5</span> Messias futurus Davidem
opibus ac potentia longe superaturus fuerit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Ebraeorum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>quinquagesimo</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>frigide</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Calvinus in harmonia (hom. ev.) in cap. 22 Matth.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>sive</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Quae theologorum christanorum auctoritate probantur<span class
= "tag">1</span>, unumquemque probare oportet<span class =
"tag">2</span>. Qui<span class = "tag">3</span> profecto locis omnibus
Christi deitatem asserunt et de hoc psalmo Davidis convincunt, vocem
Adonai Deo soli convenire, ut de Messia tunc futuro illud interpretandum
sit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Qui ... autoritatem probant, ubique</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>si probant</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
SALOMO: Vox Adonai per <span title = "Hebrew: kamatz">ָ </span><span
class = "tag">1</span> creatori tribuitur, per <span title =
"Hebrew: patach">ַ </span><span class = "tag">2</span> vero creaturae,
ut grammaticis notum est. At in hoc psalmo nec patach nec kamez
scribitur: sed hoc modo <span title = "Hebrew: le’adonee">לְאְדֹנִי</span>,
quae vox nunquam creatori tribuitur. Ac tametsi psalmi scripti fuissent
hebraice sine vocabulis notis, cum interpretatio graeca prodiit<span
class = "tag">3</span>, ut ex infinitis locis intelligitur, ac
potissimum ex psalmo
<span class="pagenum">213</span>
trigesimo et quadragesimo sexto, nihilominus tamen ex ipsa
prolatione<span class = "tag">4</span> nec kamez, nec patach in
penultima syllaba percipi potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> I.e. kamez.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;I.e. patach.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>cum interpretatione graeca prodiit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>interpretatione</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Quis melius psalmum interpretari aut<span class =
"tag">1</span> scire potuit, quam Christus ipse?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ac</i>.</div>

<p>
SALOMO: Profecto quam plurima loca in sacris litteris in aliam
sententiam imperite<span class = "tag">1</span> detorta videraus, ut
illud: <i>In omnem terram exivit sonus eorum</i><span class =
"tag">2</span>, quod apostolis tributum est, cum tamen de sideribus et
coelis illic agatur. Et illud: <i>Minuisti eum paulo minus</i><span
class = "tag">3</span> ab angelo ad Christum referunt, qui tamen, si
minor angelis fuisset, Deus nullo modo esse potuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>immerite</i>, vel: <i>impie</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ps. 19 (18),&nbsp;5.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ps. 8, 6 (cf. Hebr. 2, 7).</div>

<p>
CURTIUS: Vox <span title = "Hebrew: me’elohim">מֵאֱלֹהִים</span>
significat: a Deo, ut sit sensus: Christum, tametsi patri aequalis quoad
divinitatem, eo tamen fuisse inferiorem sit quoad humanitatem.</p>

<p>
SALOMO: Hanc interpretationem funditus evertit uterque Chaldaeus
interpres, qui vocem hebraicam reddunt<span class = "tag">1</span>
chaldaice <span title = "Hebrew: me’elohim">מאלהים</span> i.e. ab
angelis, quam LXXII interpretes reddunt: <span title =
"Greek: par’ angelous">παρ᾽ ἀγγέλους</span>, ut ambiguitas
<span title = "Greek: tou">τοῦ</span>
<span title = "Hebrew: elohim">אֱלֹהִים</span> quae in
Deum et angelos convenit, omnino tolleretur. Agitur enim de hominis<span
class = "tag">2</span> dignitate et praestantia, cui cum Deus omnia
subjecisset<span class = "tag">3</span>, angelis tamen paulo inferiorem
fecit. Consimile est illud: <i>Foderunt manus meas et pedes
meos</i><span class = "tag">4</span>, quae plane desunt Hebraeis<span
class = "tag">5</span>. Sic enim scriptum est: <span title =
"Hebrew: Adat mere’im hikkifuni ki sevavuni khelavim ka’ari yaday veraglay">עֲדַת
מְרֵעִים הִקִּיפוּנִי כִי סְ בָבוּנִי כְלָבִים כָּאֲרִי יָדַי
וָרַגְלָי:</span> i.e. <i>Congregatio impiorum offendit me, sicut leo
manus meas et pedes meos.</i> Chaldaeus vero interpres Jonathan hoc modo
reddidit: <i>Congregatio impiorum obsedit me, mordentes sicut leones,
manus meas et pedes meos.</i> Vox enim <span title =
"Hebrew: ka’ari">כַאֲרִי</span> in
<span title = "Hebrew: ka’aru">כַאֲרוּ</span>
mutata est, ut David Kimchi copiosissime docet, ut ad manuum et pedum
confixionem crucifigi<span class = "tag">6</span> accommodarent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>reddit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>hujus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>subjunxisset</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Ps. 22 (21),&nbsp;17.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Haec quatuor verba omittit alius codex.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>crucifixionem</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Imo verius est, a Masoretis recentioribus verbum
<span title = "Hebrew: ka’aru">כארו</span> in
<span title = "Hebrew: ka’ari">כארי</span>
mutatum<span class = "tag">1</span> esse, propter
litterarum affinitatem. Argumento sit, quod interpretes LXXII, qui jussu
Ptolomaei Philadelphi regis ex Ebraeis biblia graeca fecerunt, verbum
graecum <span title = "Greek: ôruxan">ὤρυξαν</span> i.e. foderunt, non
inseruissent pro vocibus <span title = "Greek: hôsper leôn">ὥςπερ
λέων</span>, quae nullam inter se affinitatem habent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>corruptum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Agnosco illud utilitatis habere veterem interpretum LXXII
interpretationem, ut quid in altera mutare licet, in altera non liceat,
propter hebraicae et graecae linguae dissimilitudinem, ut cum Moses
scripsisset, Israëlitas annos 430 in Aegypto transegisse, interpretes
LXXII reddiderunt eundem numerum. Sed quia vox <span title =
"Greek: tetrakosiôn">τετρακοσίων</span> similis est voci <span title =
"Greek: triakosiôn">τριακοσίων</span>, plerique trecentos emendari
putant oportere, quia vix annos 140 in Aegypto
<span class="pagenum">214</span>
transegisse videantur, si aetates cujusque colligas<span class =
"tag">1</span>. Nihil tamen immutandum venit, cum hebraicae dictiones
integrae nullam sui diminutionem patiantur, sed a foederibus cum
Abrahamo percussis et promissione ei divinitus facta usque ad exitum
ex<span class = "tag">2</span> Aegypto numerus sibi constat, ut omnes
intelligant, per Aegyptum secretiori sensu intelligi terrestre
domicilium. Necesse est igitur, ad Hebraeorum fontes<span class =
"tag">3</span>, si quid ambigitur in Graecis, redire. Atque ex eo
intelligitur, quanta fide et integritate majores nostri sacras litteras
incorruptas nobis reliquerint. Nam cum antea vocalibus, punctis,
accentibus ac versuum distinctionibus scriptura vacaret, theologi post
extremum templi excidium ac potissimum Ben Asser et Ben Naphthali,
principes<span class = "tag">4</span> Masoretarum, libros singulis
capitibus, capita versibus, versus distinctionibus, distinctiones
syllabis, syllabas vocalibus et accentibus denotarunt. Nec eo tamen<span
class = "tag">5</span> contenti, versus omnes numero complexi sunt, et
libri cujusvis medium designarunt, ne quid usquam addi aut detrahi
posset, ut librum Geneseos versus 1534<span class = "tag">6</span>
complecti notarunt, ac libri medium in his verbis esse: <i>In gladio tuo
vives.</i> Idem in caeteris libris fecisse videmus, in psalmis
accuratius. In quatuor enim libros et illo in capita distinxerunt, et
versum, qui medius est omnium librorum, notarunt<span class =
"tag">7</span>. Numerus autem versuum quinque librorum Mosis est 5845,
prophetarum 9294<span class = "tag">8</span>, hagiographorum 8664<span
class = "tag">9</span>. Ac ne quid additum aut detractum esse videri
possit, Ptolomaeus Philadelphus sacras tabulas Hebraeorum in graecam
linguam transferri maximis sumptibus mandavit, trecentis amplius annis
antequam<span class = "tag">10</span> Jesus nasceretur, ad idque
conficiendum viros LXXII ex duodecim tribubus selectissimos accessere
non dubitavit. Accessit etiam triplex interpretatio Chaldaica, una
Onkeli<span class = "tag">11</span>, quem Latini Aquilam vocant, qui
floruit ante secundi templi excidium, altera Jonathanis<span class =
"tag">12</span>, qui a Graecis eadem nominis significatione Theodotio
detur et floruit ante Jesum annos quadraginta duo. Tertia est<span class
= "tag">13</span> Hierosolymitana, post excidium templi, quae fusior est
et cum paraphrasi, ut quod in scripturis obscure aut<span class =
"tag">14</span> ambigue dictum erat, planius ac melius intelligeretur:
ut immerito<span class = "tag">15</span> Hieronymus queratur, quaedam
loca bibliorum, quae deitatem Jesu continebant, ab interpretibus LXXII
omissa fuisse, ut gratiorem et acceptiorem redderet<span class =
"tag">16</span> suam, quam veterem, a quibus omnia corrasit<span class =
"tag">17</span>, interpretationem. Quae autem ad
<span class="pagenum">215</span>
historiam pertinent, ut octo versus postremi librorum<span class =
"tag">18</span> Mosis, a Josua scripti traduntur, ut duodecim versus
postremi libri Josuae a Samuele, qui etiam librum Judicum ex antiquitate
majorum collegit et Samuelis primum librum usque ad caput vigesimum
quintum. Libros autem Regum magna sui parte Hieremiam scripsisse ajunt,
scilicet duos posteriores, uti a majoribus collectos acceperat, ut
Esdram librum Paralipomenon<span class = "tag">19</span>, in quibus
continentur libri Hananiae, Nathanis et Gadi prophetarum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Cahal cum patre Levi descendit in Aegyptum, vixit autem ille
annos 133. Ejus filius Amram vixit annos 137. Moses, filius Amram, natus
erat annos 80, cum eduxit populum. Demus, Cahal, cum in Aegyptum
descendit, annum vigesimum attigisse, et cum genuit Amram, annum 30
explevisse, detrahendi erunt anni 100, qui absorbentur in annis Amram,
quem si demus fuisse annorum 40, cum genuisset Mosen, summa erat annorum
140. (Theod. Beza.)&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ab</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fontem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>princeps</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>1504</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Versus medius est in psalmo 77, 35: Deus excelsus
redemptor eorum&nbsp;est.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>9224</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alii: <i>8064</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>quam</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>Onkelosi</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alii: <i>Jonathani</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alius: <i>merito</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alius: <i>redderent</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Idem: <i>corraserunt</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;Alibi: <i>libri</i>.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Vid. postremum (50) caput libri primi Paralipom.</div>

<p>
FRIDERICUS: Sed cum de sacris litteris agit Salomo, nihil de tabulis
Novi Testamenti. At vetera Testamenta jubentur valere apertis Novi
Testamenti tabulis, ut novis pactibus, novis legibus, novis foederibus
vetera semper cessisse videmus.</p>

<p>
SALOMO: Demus illud de testamentis ac foederibus, modo sit idem
posterioris, qui prioris autor Testamenti, nec falsae sint aut suspectae
tabulae. At Novum Testamentum Christianorum non est ejus, qui prima
foedera in monte Horebi scripsit et promulgavit, non coram septem
testibus puberibus masculis, sed coram sexcentis millibus testium
praeter foeminas, servos et peregrinos. Novum autem Testamentum,
qualecunque aut cujusque sit, nemo affirmare potest. In eo tamen tot ac
tam multa detracta, addita, suspecta, commutata<span class =
"tag">1</span> videmus, ut lectionum varietates habeat plus quam
trecentas. Nec tantum litteris aut<span class = "tag">2</span> syllabis
aut dictionibus, sed etiam periodis aut integris capitibus additis,
mutatis, detractis. Argumento sit, quod Epiphanius scribit, exemplo
Marcionis, Johannis discipuli, duo priora Lucae capita defuisse: in
quibus tamen ea continentur, quae nusquam ab<span class = "tag">3</span>
aliis scriptoribus prodita fuere, scilicet angeli legatio ad Mariam,
partus virginis stupendus, magorum ab extremis oris profectio in<span
class = "tag">4</span> Judaeam, stella praeeunte ad ea loca stabulorum,
in quibus virgo peperisset. Fuit autem Marcio Johannis evangelistae
discipulus, vir imprimis Christianorum studiosissimus, quippe qui
sestertia quadringenta in ecclesiam christianam profudit, qui quo
propius aberat ab elementis reipublicae christianae, eo minus a rerum
gestarum veritate potuit aberrare. Is ergo totum<span class =
"tag">5</span> Lucae evangelium ut plane corruptum rejiciebat, ut quidem
Tertullianus<span class = "tag">6</span> scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>subjecta, commentata</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>nunquam de</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>ad</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>omnino tum</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Contra Marcionem.</div>

<p>
CORONAEUS: Marcioni, haeresiarcharum maximo, fides omnis jure derogatur,
cum ab isto<span class = "tag">1</span> evangeliorum corruptore
Manichaei errorum fontes ac flumina in universum orbem derivarint, ut
non immerito Tertullianus scripserit, unam epistolam Pauli ad
Philemonem<span class = "tag">2</span> falsarias Marcionis manus
evasisse ob sui brevitatem, quam ab eodem corruptam esse querebatur
Epiphanius.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ipso</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.</div>

<p>
<span class="pagenum">216</span>
SALOMO: Nihil ad Marcionis opinionem confirmandam valent illa duo priora
capita Lucae, nec verisimile est, caeteros evangelistas legationem illam
coelestem, partum virgineum, stellam magorum ducem<span class =
"tag">1</span>, denique res omnium maximas fuisse praetermissuros, cum
levissima quaeque complectantur ac saepe<span class = "tag">2</span>
iidem eadem repetant, usque ad dysenteriae et haemorrhagiae curationem.
Aliud etiam est argumentum, duo priora illa capita Lucae scriptis
adjecta fuisse, quod tertium caput, quasi totius historiae
praefatio<span class = "tag">3</span>, sic incipit: Anno quinto et
decimo imperii Tiberii Caesaris, Pontio Pilato praeside Judaeae,
Tetrarcha vero Galilaeae Herode, Philippi fratre Tetrarehae Barcoae et
Abilenes, sub pontificibus Hanna et Caiapha factum est verbum domini ad
Johannem etc. Haec initia sunt prophetarum ac historicorum fere
omnia<span class = "tag">4</span> communia. Sic enim incipiunt Daniel,
Ezechiel, Hoseas, Michaeas, Zephanias<span class = "tag">5</span>,
Zacharias, Esdras, quos imitatus Lucas, initium hoc futurae historiae
fecerat, ut satis perspicuum, duo priora capita alterius esse potius,
quam auctoris.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>stellas ... duces</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>saepius</i>, vel: <i>saepissime</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>prolusio</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Sophonias</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Particula autem<span class = "tag">1</span> <span title =
"Greek: de">δὲ</span> initio posita satis declarat, ad praecedentia
pertinere<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addunt alii: <span title = "Greek: edei de">ἔδει
δὲ</span>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Nihil habeo, quod ea de re statuere possim<span class =
"tag">1</span>, sed memini me in sacris litteris Alcorani legisse,
legationem illam angeli ad virginem Mariam et ea, quae de partu virgineo
feruntur, plurimum tamen a Lucae scriptis discrepantia. Sic enim Gabriel
ad Mariam inducitur a Muhammede: O Maria, omnibus mulieribus ac
viris<span class = "tag">2</span> splendidior, purior ac jucundior, tibi
gaudium summi nuncio, cum verbo Dei, cui nomen est Jesus Christus, vir
optimus ac sapiens ab universitatis creatore mittitur. Ad quem illa:
Virum non attigi, Deus aeterne, quomodo pariam? Huic angelus: Omnia,
inquit, Deo facilia sunt. Ipse filium tuum divina virtute augebit,
librum legis, verum evangelium<span class = "tag">3</span> docebit,
coecos et mutos curabit, leprosos mundabit, mortuos excitabit, vetus
Testamentum confirmabit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Nihil ea de re statuere possum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Omnibus utrique ac mulieribus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>librum legiferum et evangelium</i>.</div>

<p>
SALOMO: Fateor quidem, Muhammedem subjecta illa Lucae capita legisse
forsitan aliter, quam scripta sint<span class = "tag">1</span>, cum
infinita sit scripturarum varietas. Sed quod attinet ad particulam autem
initio capitis tertii, facilius fuit ei, qui duo capita subjecerat,
inserere, quam virgineos conceptus et partus, repugnante natura,
philosophis persuadere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>sunt</i>.</div>

<p>
TORALBA: Non tam mirabilis mihi videtur partus virgineus, quam piscium,
avium, reptilium examina, quae prius demonstrata sunt, sine patre
repente prodire. Audistis Fridericum narrantem, daemonum ac foeminarum
concubitus et amplexus foecundos, idque tam usitatum esse, ut non tantum
<span class="pagenum">217</span>
Augustinus<span class = "tag">1</span> impudentes judicet, qui dubitent,
sed etiam Thomas Aquinas et caeteri fere theologi communi quadam
sententia foeminarum partus a daemonibus conceptos ut rem omnium
certissimam asseverarint, quae a Joanne et Francisco Pico<span class =
"tag">2</span>, philosophorum saeculi sui doctissimis, confirmantur.
Quae si vera sunt, quid mirum, si virgo sine hominis concubitu, angeli
officio concepit ac peperit? Accedit illud, quod non solum stirpes et
animantia pleraque sine ullo semine ex intimo terrae ac sinu ac utero
prodeunt, sed etiam id ipsum de hominibus pingui solo, calore coelesti
temperato factum, Anaximander, Empedocles, Anaxagoras, Plato ac tota
Arabum schola, auctore Avicenna, confirmant<span class = "tag">3</span>;
inter historicos auctores Diodorus Siculus, Pausanias, Justinus, Strabo,
denique Aristoteles<span class = "tag">4</span> ipse in eadem sententia
fuisse videtur, ut omittamus poetas, apud quos nihil frequentius. Quin
etiam Maro, Varro, Plinius, Solinus, Justinus, Strabo, Columella, Silius
Italicus<span class = "tag">5</span> equas Lusitaniae saepius sine
maribus concipere ac parere, sed pullos ita natos triennium non excedere
tradunt. Incredibilis est, inquit Varro, foetura in Lusitania, sed tamen
vera, equos vento concipere, de quibus Maro:</p>

<div class = "verse close">
Ore omnes verso in Zephyrum stant rupibus altis<br />
Exoptantque leves auras et saepe sine ullis<br />
Conjugiis vento gravidae, mirabile dictu.</div>

<p class = "close">
Id quod Homerus antea de Achillis equis scriptum reliquerat. Non igitur
tam mirabilis videri debet virginis partus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> De civ. Dei l.&nbsp;18.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Joh. Picus in positionibus; Franciscus Picus l. 4
praelect c.&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Plutarchus de placitis philos; Plato in Protagora,
Politico, Menexeno, Critia.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Probl. sect. 10 et l. 2 de republ.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Virgilius in Georgicis, Ovidius in Metamorph. Arrianus l.
3 de venat. Varro de re rustica. Plinius hist. nat. 1, 30. Solinus cap.
44. Columella l. 6.</div>

<p>
SENAMUS: Demus haec, tametsi rarius accidunt, fieri tamen posse,
non<span class = "tag">1</span> repugnante natura; sed contra naturam
est, ut Christus natus sit utero virginis plane concluso, contra quam
Tertullianus scribit, virginem patefacti<span class = "tag">2</span>
corporis lege peperisse, quod omnes theologorum scholae coarguere non
dubitarunt, quia Dei et hominis naturam in Christo unitam<span class =
"tag">3</span> naturae lege solutam fecerant<span class =
"tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>patefactam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>naturae in Christo unitae</i>; vel: <i>naturam
in Christo unitam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>fecerunt</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ismaëlitae Christum nec Deum nec Dei filium fuisse asseverant.
Sic enim in sacris Alcorani litteris scribitur: Multi mentiuntur, Deum
habere filium. Item<span class = "tag">1</span>: Dic illis constanter,
Deum esse unum, incorporeum, qui nec genuit, nec genitus est, nec habet
quemquam sui similem, Jesum virum optimum esse et faciem<span class =
"tag">2</span> omnium populorum, qui etiam Ruach<span class =
"tag">3</span> dicitur, quod<span class = "tag">4</span> ipsi spiritum
et ventum Dei interpretantur. Illud tamen confitentur, Christum ex
virgine natum, cujusmodi plures esse putant, quos vulgari sermone
Nephlis Ogli, Britanni Merlinos, Germani Wechselkinder
<span class="pagenum">218</span>
appellant. Quin etiam in Hispaniola<span class = "tag">5</span>
occidentalis Indiae persuasum erat, Concotonem Deum cum foeminis
concumbere et qui ex eo concubitu nascerentur, duplici corona insignes
esse. Quae antiquissima opinio veterum videtur fuisse, ut superius
Toralba disseruit. Sic enim Josephus<span class = "tag">6</span>: Multi,
inquit, angeli Dei mulieribus misti contumeliosos filios genuerunt,
<span title =
"Greek: polloi gar angeloi Theou gunaixi summignumenoi hubristas egennêsan paidas">πολλοὶ
γὰρ ἄγγελοι Θεοῦ γυναιξὶ συμμιγνύμενοι
ὑβριστὰς ἐγέννησαν παιδάς</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Azora&nbsp;121.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>facem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Ruella</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quem</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Hispania</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Josephus libr. 2 Antiquit. Augustinus in c. 2
Genes.</div>

<p>
FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Cur Ismaëlitae Christum ex
virgine natum Dei verbum et spiritum appellant, si tantummodo putant,
virum optimum fuisse?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Duae hae sequentes Friderici et Octavii interlocutiones desunt
in alio codice.</div>

<p>
OCTAVIUS: Christum quidem prophetis omnibus ac Muhammede longe
superiorem esse, Ismaëlitae agnoscunt. Sic enim scribitur<span class =
"tag">1</span> Deum Judaeis dixisse, Christum Mariae filium, cui dedimus
evangelium, lumen et confirmationem Testamenti et rectam viam timentibus
Deum, ad vestrae legis cumulum et consummatam perfectionem. Item in
capite Elmeide: designavimus hominum vestigia per Jesum filium Mariae
veracissimum eique dedimus evangelium, in quo est lux et veritas
aperta.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Azora 12.</div>

<p>
CURTIUS: Si veritatem apertam in eo fuisse fatentur Ismaëlitae, cum
aperte Christus dixerit<span class = "tag">1</span> <i>Ego principium
sum, qui loquor vobis</i>, cur Deum esse negant?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Johannis 8, 25.</div>

<p>
OCTAVIUS: Haec verba negant a Christo prolata, sed a falsariis
evangeliorum corruptoribus subjecta fuisse.</p>

<p>
SALOMO: Profecto Jesus in synagoga majorum rogatus, cur se Dei filium
jactaret: <i>Nonne scriptum est</i>, inquit, <i>ego dixi, Dii estis et
filii excelsi omnes?</i><span class = "tag">1</span> Quibus verbis
expresse<span class = "tag">2</span> declaravit et quidem actu legitimo,
non aliter se Dei filium esse arbitrari, quam caeteros mortales. <ins
class = "correction" title = "text reads ‘Tamesti’">Tametsi</ins> dictum
illud Davidis <span title = "Hebrew: elohim atem">אֱלֹהִים אַתֵם</span>
vertit Chaldaeus interpres: <span title =
"Hebrew: ahein mal’akhaya">אַנְגְלִי אהין מלאכיא</span>
i.e. angeli vos. Deinde idem interpres corrupta voce Graecorum
<span title = "Hebrew: angeli">אַנְגְלִי</span> usus est, scilicet:
Vos quidem magistratus ac
judices angelis nihilo vos inferiores esse arbitramini, omnes tamen ad
unum usque ruere necesse est. Haec enim ad principum ac tyrannorum
acerbam castigationem, non ad laudem dicta sunt, ut putat
evangelistes.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 82,&nbsp;6.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>aperte</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Justa quidem oratio Christi est ad Pharisaeos. <ins class =
"correction" title = "text reads ‘ut’">Ut</ins> illis eriperet
criminandi occasionem, ad apostolos vero conversus: <i>Vobis</i>,
inquit<span class = "tag">1</span>, <i>datum est nosse arcana Dei,
caeteris autem parabolis</i>, ut scilicet criminationem dilueret<span
class = "tag">2</span>, quae in eo potissimum exstitit, quod se filium
Dei jactaret. Nam si vulgaris ea fuisset appellatio, qua quisque Deum
parentem omnium communem agnoscit, inanis erat adversus eum accusatio.
Fuit igitur in eo generatio quaedam sublimior ac divinior filii, qui ab
aeterno tempore
<span class="pagenum">219</span>
genitus est, sic enim saepius usurpatur, ut hoc differat ab hominibus
filio, quo nomine se ipsum appellavit, quia verus homo fuit et hominis
i.e. virginis filius et verus Deus, ab infinita aeternitate a Deo
genitus<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 13,&nbsp;11.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Johannis 9, 16&nbsp;sq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Matth. 3. 4. 14. 17. 25. Marc. 1. 3. 5. 9. 15. Luc. 1. 3.
4. 10. Joh. 8. 13. 14. 17. Rom. 1. 8. Hebr. 1. 5. 7.</div>

<p>
SALOMO: Si ab aeterno tempore genitus est, originem illam non corpoream
fuisse oportet.</p>

<p>
CURTIUS: Ab aeterno quidem genitus est, incorporea generatione sine
matre, postremis vero temporibus in utero virginis officio spiritus
sancti genitus est sine patre.</p>

<p>
SALOMO: Cur igitur ubique appellatur filius Davidis et filius Josephi?
Frustra enim Matthaeus et Lucas stirpem Jesu a Davide usque ad Josephum
derivarent, nisi filius Josephi extitisset; huc enim pertinet utriusque
historia, ut illum de gente Juda et quidem de regia stirpe Davidis
oriundum esse docerent<span class = "tag">1</span>, alioqui Messias non
futurus, ut ex oraculis prophetarum intelligitur, scilicet Davidis
gentibus ac stirpi Messiam deberi. Quin etiam in ipsis Talmudicis libris
Messias appellatur David, quoniam a stirpe Davidis germinaturus
esset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 8. 12. 13. 26. 29. Marc. 2. 6. 9. 13. 14. Luc. 6. 9.
12. 18.</div>

<p>
FRIDERICUS: Certe Suidas<span class = "tag">1</span> memorabilem
historiam narrat, scilicet Jesum sacerdotem a collegio pontificum
cooptatum fuisse, propter summam ejus eruditionem ac pietatem, et cum
originem ejus exquirerent, tum a matre tum a propinquis et obstetricibus
compertum esse, de virgine a spiritu sancto conceptum, prius angelo
denunciante, filium Dei futurum, qui nasceretur, idque a sacerdotibus in
acta publica relatum. Connubia vero cum agnatis et gentilibus jubente
lege saepius contrahebantur. Itaque satis erat Josephi stirpem a Davide
dici, ut intelligeretur, Mariae uxoris genus ab eadem stirpe deduci.
<ins class = "correction" title = "text reads ‘Tamesti’">Tametsi</ins>
plerisque placet, Mariae genus ad Leviticam<span class = "tag">2</span>
et Davidicam gentem pertinere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In voce <span title = "Greek: Iêsous">Ιησους</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>regiam</i>.</div>

<p>
SALOMO: Novum profecto est, foeminas gentem propagare, cum familiae
finem faciant. Lex autem illa de maritandis ordinibus in eadem tribu,
omnium fere consensu ac usu diuturno jam antiquata pridem erat, ut
videmus, avum Davidis sibi despondisse Moabitidem uxorem <ins class =
"correction" title = "text reads ‘pronpinqui’">propinqui</ins> viduam:
ac Jojadam pontificem maximum Leviticae tribus, uxorem duxisse de tribu
Judae regiae stirpis, quia legi vetanti satis cumulate fiebat, si
praedia<span class = "tag">1</span> ex una tribu in aliam non
traducerentur, quae sola fuit legis ferendae causa. Quis tandem fabrum
regiae stirpis uxorem domum duxisse putet?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>praesidia</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Etiam regum nepotes ac posteros inopes a pecunia fabrilia
tractare, quis dubitet? cum nec Dionysio tyranno de imperii culmine<span
class = "tag">1</span> dejecto turpe fuerit, quod ludimagister esset,
nec filio Persei, regis Macedonum,
<span class="pagenum">220</span>
aut<span class = "tag">2</span> Jubae regi, quod inter mancipia
scribarum censerentur. Ita nec mirum debet videri, si posteri Davidis,
in Chaldaeam exsules abducti, obsequia servilia victoribus
praestiterunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>de imperio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nec</i>.</div>

<p>
SALOMO: At postliminio redeuntes posteri Davidis, quotquot fuere,
honores senatorios<span class = "tag">1</span> adepti sunt. Quanquam
Matthaeus et Lucas non modo cum historia, sed etiam secum ipsi
discrepant, ut alter Jesum a Salomone, alter a Nathane<span class =
"tag">2</span> infinita nominum varietate deducat; uterque enim tum a
Philone Hebraeo<span class = "tag">3</span>, antiquitatis auctore
optimo, tum etiam ab historia sacra plurimum dissident; quod cum<span
class = "tag">4</span> etiam argutus theologus<span class =
"tag">5</span> ferre non posset, aperte scripsit, effici nullo modo
posse ex Matthaei et Lucae scriptis, ut Jesus a Davide originem traxisse
videatur. Ex duobus<span class = "tag">6</span> enim alterum fieri
potest, ut utraque theogonia seu genealogia falsa sit, alterum non
potest, ut plus una sit vera, cum utraque stirpites<span class =
"tag">7</span> omnino diversas habeat, scilicet Salomonem et Nathanem
fratres. Illud enim in tanta repugnantia proditum est, ab utroque
evangelista Boas, Salomonis filium proavum esse Davidis, cum tamen inter
utrumque intersint anni 372<span class = "tag">8</span>. Levius est
etiam, quod Justinus Martyr<span class = "tag">9</span> scribit, contra
quam<span class = "tag">10</span> caeteri sentiunt, Eli fuisse Josephi
patrem adoptivum. Quod autem ad Suidae historiam attinet, ne Christiano
quidem ulli praeter Suidam probatur, cum aperte pugnet<span class =
"tag">11</span> cum omnibus scriptoribus evangeliorum. Electionem vero
fieri sacerdotum apud Judaeos inauditum est, multo minus etiam de stirpe
regia. Cui regulae<span class = "tag">12</span> cum derogare conaretur
Usias rex ac pontificibus honores praeripere obsistentibus repente
lepram contraxit, quia genti Aaronis tributum erat lege divina
sacerdotium, idque extra sortem et suffragium, caeteris tribubus ab
aditu sacerdotii exclusis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nomen senatoris</i>, vel: <i>honores
servatoris</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>cum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Lib. 1 de genealogia.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deest in alio codice; alius: <i>id cum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Calvinus lib. 1 de harmon.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Legit alius codex ita: <i>Ex duabus enim lineis non
potest ut plus una sit vera, cum utraque stirpites omnino diversos
habeat, scilicet Salomonem et Nathanem fratres</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>stipites</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>368</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Quaest. 131 et 133 ad orthodox.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alii: <i>quam</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>nam ... pugnat</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>legi</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Erroris opinione falluntur, qui non vident, nomina propria in
sacris litteris saepius commutari. Nam qui Azarias rex Judaeorum
loco<span class = "tag">1</span> dicitur, idem alibi Ozias appellatur.
Item Esdras mox Athiarsatha, mox Nehemias, mox<span class =
"tag">2</span> Malachias vocatur, et qui saepius Artaxerxes, interdum
Ahasverus et Asverus dicitur. Quare de nominibus minime laborandum est,
modo rem teneamus, scilicet Christum ad Davidem<span class =
"tag">3</span> genus referre, sive a Salomone vel<span class =
"tag">4</span> a Nathane ducatur, cum uterque Davidis filius esset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Judae uno loco</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Davidis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>sive</i>.</div>

<p>
SALOMO: Sint haec Matthaei et Lucae <span title =
"Greek: mnêmonika hamartêmata">μνημονικὰ ἁμαρτήματα</span>,
sed urgent graviora. Aut enim Josephus est pater Jesu, aut alius.
Si non est pater Josephus, inanis<span class = "tag">1</span> est
illa gentilium descriptio a Davide, vel etiam
<span class="pagenum">221</span>
ab Adamo repetita; sin est natura pater, nec Maria virgo sit, nec alia
fuerit, quam caeterorum hominum origo. Sin Mariam stirpis Davidicae
fuisse arbitrantur, de conjugio Josephi argumentum incertissimum<span
class = "tag">2</span>, tum quia usu contrario lex antiquata pridem
erat, tum etiam quia Maria Elisabethae gentis Leviticae cognata
vocatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>vana</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>est</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Tua te, Salomo, argumenta refutant. Nam si antiquata lex erat
de maritandis ordinibus, quis dubitet Mariam paterno genere a gente
Levitarum, materno vero a Davide stirpem traxisse?</p>

<p>
SALOMO: Sed his omissis<span class = "tag">1</span> Messiam in oppido
Bethlehem nasci oportuit ex oraculis prophetarum. At Jesus natus est in
vico Nazaraeo<span class = "tag">2</span> regionis Galilaeae, quae
fluminibus ac imperio divisa erat a Judaea. Hinc objectio illa, cum de
Jesu ageretur: potestne Nazaretho aliquid boni esse?<span class =
"tag">3</span> quam etiam in Actis confirmat: <i>Ego sum</i>, inquit,
<i>Jesus Nazarenus, quem tu persequeris</i><span class =
"tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>missis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Nazareth</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Joh. 1,&nbsp;46.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Actor. 9, 5.</div>

<p>
CORONAEUS: Vetus est illa objectio<span class = "tag">1</span> a
theologis jam pridem confutata. Quis enim nescit, Josephum et Mariam a
<ins class = "correction" title = "text reads ‘Galialea’">Galilaea</ins>
in Bethlehem oppidum concessisse census causa atque illic Mariam
peperisse, Nazarenum tamen appellatum, quod illic educatus, ubi mater
domicilium haberet<span class = "tag">2</span>? Quin etiam Oregines
contra Celsum et Justinus Martyr<span class = "tag">3</span> stabulum,
in quo Christus natus est, in antro Bethlehem sua aetate a peregrinis
visitari consuevisse tradunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Unus false: <i>occupatio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>habebat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In apolog.</div>

<p>
SALOMO: Ita quidem existimant<span class = "tag">1</span>, sed ratio
temporis cum historia census Augusti convenire nequit. Augustus enim
censum illum totius Romani imperii fecit anno sui dominatus penultimo,
ut est apud Dionem<span class = "tag">2</span>, quo tempore Jesus annum
agebat<span class = "tag">3</span> quartum decimum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>existimo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib.&nbsp;36.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>attingebat</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Descriptio duplex ab Augusto facta est. Sic enim dicit
Lucas<span class = "tag">1</span>: primum praeside Lyrorum Cyrenio, et
quoniam<span class = "tag">2</span> in sua quemque civitate censeri
oportebat, ob id Josephum e tribu Juda cum uxore Maria in oppidum
Bethlehem profectum esse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Luc. 2, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>quondam</i>.</div>

<p>
SALOMO: Id fieri nequit<span class = "tag">1</span>, cum ex historia
Josephi<span class = "tag">2</span> Quintilius Varus eo anno praeses
esset, non Cyrenius. Idem Josephus scribit, Cyrenium Judaeae tantum
descriptionem fecisse ac novem annos post Herodem mortuum. Et quia<span
class = "tag">3</span> subtilius ista conquirunt theologi
Christiani<span class = "tag">4</span>, ex aetate Jesu colligunt,
Quintilio Varo praeside natum esse. Huc accidit, quod illa Augusti
descriptio civium Romanorum etiam peregrinorum et sociorum et
vectigalium censum continebat, ut planum<span class = "tag">5</span>
facit Eusebius, qui post Aegyptiacam victoriam censum civium Romanorum
factum esse scribit, tum in urbe,
<span class="pagenum">222</span>
tum in provinciis. Numerum autem civium fuisse 6560000 et Christo
nascente 15820000. At Josephus non erat civis Romanus, alioquin Pontius
provinciae praeses Jesum filium ejus, majestatis ac impietatis reum,
Romam misisset, ut postea Festus, ejusdem provinciae praeses, Saulum
civem Romanum (quia pater ejus civitatis jus emerat) Romam amandavit.
Nec credibile est, si vectigales cum sociis censi fuissent, qui imperii
Romani finibus continebantur, tantam hominum paucitatem futuram, quantam
Eusebius ex libris censualibus in historiam retulit<span class =
"tag">6</span>. Ei<span class = "tag">7</span> tamen, repugnantibus
historicorum scriptis, vectigalis quoque populos censos fuisse
concedamus, qui tam acerbus et ineptus censor, qui subditos coëgit
unquam ex civitatibus et provinciis emigrare census causa? Quodsi unquam
factum est<span class = "tag">8</span>, quis parturientes foeminas ad id
compulisset? Ac tantum abest, ut parturientes eo necessitatis adigerent,
ut ne foeminae quidem in censum venirent, ut videre est apud Livium<span
class = "tag">9</span>, qui quoties civium numerum ex censibus
descripsit, haec verba fere subjicit: Praeter mulieres<span class =
"tag">10</span>. Ut libro<span class = "tag">11</span> septimo: Civium,
inquit, qui puberes essent, supra centum decem millia, mulierum autem et
puerorum servorumque et mercatorum et sordidas artes exercentium, si
quidem Romano<span class = "tag">12</span> civi operosam artem tractare
non licuit, triplo plus quam turbae civili. Nec vero<span class =
"tag">13</span> Moses duplici censu, quem habuit<span class =
"tag">14</span>, nec David, cum populum censeri jussisset, foeminas aut
minores annorum<span class = "tag">15</span> viginti complexi fuere. Jam
vero, si census causa emigrandum fuisset, oportuisset Africae incolas,
Romanorum subditos, cum uxoribus ac liberis totaque familia in Europam,
ubi nati fuerant, et ab Asia in Africam traduci, non sine intolerabili
molestia ac sumptu, quae nullis unquam Romanorum aut populi cujusquam
institutis facta legimus, sed ubi quisque domicilium habuit<span class =
"tag">16</span>, illic censebatur, et censores coloniarum libros
censuales Romam transmittere consueverant, ut Livius scribit. Quin etiam
Caesar ipse dictator<span class = "tag">17</span> civium singulas domus
urbis Romae adiit, quo censum faceret, ut scribit Tranquillus in
Caesare. Itaque non mirum, si acutiores Christiani theologi nodum istum,
quem solvere non poterant, secuerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Id factum negatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;L. 4 de bello&nbsp;jud.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Beza ad 3, 2 Lucae.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>plane</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>contulit</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Si</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alii: <i>esset</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Libro 2 Florus 1.&nbsp;27.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Desunt haec verba in uno codice.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alii: <i>lustro</i>. Caeterum haec omnia, usque ad
verba: quam turba civili, desunt in alio codice.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alibi: <i>nostro</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Numer.&nbsp;20.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alii: <i>annis</i>.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;Alibi: <i>habebat</i>.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>ad</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Valde subtilis est haec, dicam an futilis, disputatio. Sed
quaecumque occasio Mariam compulit, ut in oppidum Bethlehem concederet,
satis constat, illic natum fuisse Christum, cum etiam magi ab oriente
illuc profecti sunt ad infantulum adorandum, ut antiqua prophetarum
oracula implerentur<span class = "tag">1</span>: Reges Arabiae et
Sabaeorum dona offerent et stella praeeunte perducti juxta stabulum, ubi
virgo peperisse dicebatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Esaiae cap. 60, 6.</div>

<p>
<span class="pagenum">223</span>
OCTAVIUS: Illud, opinor<span class = "tag">1</span>, omnibus
mathematicis <span title = "Greek: adunaton">ἀδύνατον</span> videri
necesse est, ut stella unius stabuli tecto verticalis sit, sed tractum
plurimorum oppidorum ac regionum continere oportet, quia negant omnes
theologi Christiani fuisse cometam, sed <span title =
"Greek: astera">ἀστέρα</span> i.e. stellam fuisse asserunt.
Quanquam ne cometes
quidem, qui spatio<span class = "tag">2</span> immenso abesse a coelo
stellato, uni civitati, quantacunque sit, verticalis esse possit, quin
latissimis quoque regionum verticibus immineat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>arbitror</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>aëris</i>.</div>

<p>
SALOMO<span class = "tag">1</span>: Quomodo fieri potuit<span class =
"tag">2</span>, ut novam stellam Deus condiderit, cum ab omni opere,
post hujus mundi fabricam, conquievisse dicatur? Quasi vero angelorum
obsequiis ad reges ducendos caruisset<span class = "tag">3</span>, aut
stellam ad iter demonstrandum interdiu inutilem minimeque idoneam ac
paulo momento interituram condidisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius: <i>Sed</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>qui fieri potest</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ut Tobiam et Habacuc per angelos deduxit.</div>

<p>
FRIDERICUS: Tametsi Deus populum per deserta loca deduceret, nihilominus
igneam columnam creavit, quae populo semper dux itineris praeiret.</p>

<p>
CURTIUS: Magos eo pervenisse, planum fit ex eo, quod Herodes regem
futurum metuens ex stirpe Davidis, infantes conquiri ac mactari
mandavit<span class = "tag">1</span>. Cum autem caedes impuberum
postularetur, omnes senatores stirpis regiae ac reliquos praeter<span
class = "tag">2</span> Semeam interfecit<span class = "tag">3</span>.
Itaque Josephus, ut Lucas<span class = "tag">4</span> scribit, in
somniis admonitus puellum in Aegyptum traduxit, ut illud ex oraculo
veteri conveniret<span class = "tag">5</span>: <i>Ex Aegypto vocavi
filium meum.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>mandaverit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>propter</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Josephus de bello jud. l.&nbsp;IV.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Errat autor; scribit enim hoc Matthaeus 2,&nbsp;12.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Oseae 11, 1 (Matth. 2, 15).</div>

<p>
SALOMO: Oseas propheta hoc loco non futura denunciat, sed res duorum
annorum millibus ante gestas, quam Christus nasceretur, scilicet
Israëlem ad avitas majorum sedes Deum arcessere voluisse. Sic enim
appellatur in sacris litteris: <i>Primogenitus filius meus
Israel</i><span class = "tag">1</span>. Quanquam absurdum est, ut
praenotionem sequatur res futura, quia praedictum sit, sed prospicitur
ac praedicitur<span class = "tag">2</span>, quia futurum est, ut
Julianus Augustus Galilaeis ac Celsus Christianis saepissime
objecerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Exodi 4, 22. Jerem. 31,&nbsp;9.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>praedicatur</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Jam pridem haec omnia veterum haereticorum sophismata fregit
autoritas Augustini, Hieronymi, Theophili, Chrysostomi, Cyrilli, ut
nulla ratione possit evangelicae veritatis clarissima lux talium
argutiarum caligine obscurari. At vero<span class = "tag">1</span>
facilius est, stellam ad reges deducendos creari, quam solis et lunae
cursum Josuae imperatoris arbitrio sisti.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Et</i>.</div>

<p>
SALOMO: Scriptae quidem veteris Testamenti tabulae certissimae sunt,
certissima illarum testimonia, non modo Hebraeorum, sed etiam
Christianorum et Ismaëlitarum summa consensione, sed evangelicis libris,
quos Hebraei et Ismaëlitae merito rejiciuut, quae fides esse
potest?<span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>possit</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">224</span>
CORONAEUS: Si evangelica testimonia rejicitis, perinde est, ut si
principia scientiarum negaretis, sine quibus ne geometris quidem ulla
demonstratio constabit.</p>

<p>
OCTAVIUS: Principia scientiarum seu postulata omnibus omnium sensibus
patent et animis imperitorum perspicua sunt; sed haec, quae contra
naturam fiunt, quibusnam principiis niti possunt?<span class =
"tag">1</span> quanquam evangeliorum scriptores tot ac tam multis locis
a se ipsis dissident<span class = "tag">2</span>, ut infinitum sit, ea
persequi. At quod verum sit, plus uno esse non potest, caetera igitur
falsa sunt. Sic enim Augustinus: Si scriptura, inquit, non continet
ineffabilem veritatem et aliqua sui parte falsa reperitur, non est in ea
certa<span class = "tag">3</span> fides, ut ei credatur, sed propter
falsitatem una sui parte compertam tota suspecta habetur. Quum etiam in
rebus ac rationibus hominum inter homines distrahendis, tabula<span
class = "tag">4</span>, quae una sui parte falsum continet, omnino
rejicitur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>possint</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>dissentiant</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>certe</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>tabulae ... continent ...
rejiciuntur</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Tantum abest, ut scriptores evangelici<span class =
"tag">1</span> dissideant inter se, ut ex ipsorum concordia sacrae
scripturae veritas eruatur. Si quaeris, inquit Ambrosius, quid Matthaeus
scripserit? id quod Lucas, Marcus, Johannes. Quid Lucas? id quod Marcus,
Johannes, Matthaeus. Quid Marcus? id quod Johannes, Matthaeus, Lucas.
Quid Johannes? id quod Marcus, Matthaeus, Lucas, ut nullus tam sui
similis sit, quam omnes omnium. Si quid est, inquit Augustinus<span
class = "tag">2</span> quod repugnare videatur, nihil aliud, quam
mendosum codicem, vel interpretem non satis assecutum, vel quod scriptum
est, non percipi judico<span class = "tag">3</span>. Idem Chrysostomi
judicium de sacris scripturis fuisse videmus. Sed quemadmodum dementes
putant, et solem geminum et triplices se ostendere Thebas, et imperiti
rectos coelestium orbium cursus errare arbitrantur, cum tamen ipsi
densissima caligine obruantur, sic quoque accidit iis, qui a recta via
deflexerunt, ut<span class = "tag">4</span> alios aestiment errare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>scripta evangelica</i>, vel: <i>scripturae
evangelicae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ep. 9 ad Hieron. hom. 1 in Genes.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>judicio</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>alios existiment aberrare</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Quaenam evangeliorum et novarum tabularum tanta esse potest
convenientia, quantam esse existimas? Cum Julianus imperator, si qui
transfuga usurpatur<span class = "tag">1</span>, nullum majus ad
refellendos Christianos argumentum haberet, quam quod doceret, libros
eorum plenos esse <span title = "Greek: tôn antikeimenôn">τῶν
ἀντικειμένων</span>, quam reprehensionem ut effugerent Christiani,
decreverunt<span class = "tag">2</span> evangelia quatuor tantum
probare, caetera omnia repudiare. Nam ex libro, qui inscribitur
orthodoxographia et ex ipsius Originis, Epiphanii, Hieronymi, Ambrosii
auctoritate colligimus, quindecim evangelia sacra, scilicet evangelium
secundum Marcum, secundum Paulum, secundum Basilidem, secundum
Matthaeum, secundum Bartholomaeum, secundum Lucam, secundum Thomam,
secundum</p>
<span class="pagenum">225</span>
Nicodemum, secundum Johannem, secundum Matthiam, secundum Cerinthum,
secundum Hebraeos, secundum Aegyptios, secundum Nazaraeos, secundum
omnes apostolos. Idem acta S. Andreae<span class = "tag">3</span>. Si
tot evangelia vera exstitissent, minime rejicienda fuerunt; sin falsa
aut inter se discrepantia, quaenam fides his aut illis habeatur? cum
omnes hos<span class = "tag">4</span> autores inter divinos, praeter
Cerinthum et Basilidem, relatos videamus a Christianis? Si mendacii et
impietatis convicti, cur pro divis coluntur<span class = "tag">5</span>?
Si veraces ac sancti, cur eorum scripta ut falsa<span class =
"tag">6</span> rejiciuntur?

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>appellatur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Apud Cyrillum libro contra Galilaeos.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Apud Epiphanium in l. contra haereticos.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>hi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>colunt</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Desunt alibi haec duo verba.</div>

<p>
SENAMUS: Ismaëlitas prudentius in hoc genere sibi consuluisse videmus,
quam Christianos. Cum enim plures libri lectionum varietate inter se
discreparent, Calipha quidam<span class = "tag">1</span> pontifex, Asiae
maximus, coactis in urbe Damasco theologis ducentis, sacros libros
collegit praeter Alcoranum, quibus ducentos camelos onustos fuisse
legimus, ex quibus sex theologi concordibus sententiis totidem libros in
unum volumen collegerunt, quod Zuna vocant, unde liber florum selectus
est, ac ne quid addi aut adimi posset in posterum, caeteros omnes
praeter emendatum dejici mandavit in lacum Damascenum, capitali poena
subjecta, si uspiam alius quam ab exemplari vel ab exemplo Archetypi
descriptus haberetur. Quo quidem arcano stabiliendae religionis haud
scio an ullum majus habuerint pontifices Agarenorum. Alcorani vero, qui
manibus teritur, Merbam filium Itha, quem auctorem esse plerique putant,
qui etiam dicitur Elgah, sententias octoginta<span class =
"tag">2</span> de Alcorano vero detraxisse, ac totidem subjecit. Primus
autem ordine<span class = "tag">3</span> Homari successor recollegit ac
distinxit Alcorani<span class = "tag">4</span> Azoras, qui propterea
Alphurcanus in distinctione dici coepit. Ac ne humano consilio
conscriptus videretur, Deum Azorae primum auctorem ciere et a Gabriele
Muhammedi datum et carmine scriptum asserere non dubitarunt. Ac ne quid
de litteris detraheretur, posteri typis excudi sanctissime vetuerunt.
Quod edictum tanta severitate executum, ut cum mercator quidam civitatis
hujus Alcoranum in hac urbe excudi et Constantinopolim transvehi
curavisset, capitis postulatus sit; ac nisi legatus Venetorum, qui cum
principe Turcarum societatis foedere conjuncti sunt, imperitiam
typographi excusavisset, quoniam infinitis erroribus scatebat, supplicio
capitali addictus fuisset, nec tamen aliter evasit, quam libris omnibus
exustis et dextra manu truncata.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quidam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>octingenta quinque</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ordinis</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Alcoranum in</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Cum igitur Alcoranus ille non sit Muhammedis, cui non tantum
ab re sua otii erat, ut carmine scriberet leges divinas, sed merae
fictae fabulae vel potius rhapsodia metrica, id enim proprie vox arabica
Coran significare dicitur, cur tantae auctoritatis est apud
Agarenos?</p>

<p>
OCTAVIUS: Non video, cur alterius, quam Muhammedis Alcoranus
<span class="pagenum">226</span>
dici debeat, quod<span class = "tag">1</span> ab erroribus librariorum
repurgatus, aut versibus scriptus sit, cum veteres fere legislatores
omnia versibus scriberent, ne quid facile addi aut detrahi posset. Sic
enim Draco, Solon, Terpander, Decemviri legum ferendarum, qui leges
duodecim tabularum tulerunt, quas Tullius appellat carmina duodecim, ut
ab omnibus etiam facilitate majore memoriae commendarentur et cum
voluptate canerentur. Est enim carmen a canendo dictum. Quin etiam
historia primis temporibus et physica versibus scribi consueverunt, ut
Orphei, Hesiodi, Lini, Musaei, Parmenidis, Homeri, Empedoclis,
Xenophontis<span class = "tag">2</span>, Pherecydis, Thaletis, Davidis,
Sibyllarum, Appollinis dicta versibus continentur ac potissinmm divinae
laudes. Ac tametsi Moses<span class = "tag">3</span> unus ex omnibus
legislatoribus oratione numeris soluta<span class = "tag">4</span>
scripserit, ne rerum gravissimarum pondera numeris inservirent, cantica
tamen omnia carminibus usurpavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Xenophanis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deuter. 33. Exod. 14. Psalm. 90, qui est Mosis.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>orationem numeris solutis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Quia fabulae, quo gratiores sint, versibus scribi solent,
liceat<span class = "tag">1</span> Muhammedi fabulas versibus
conscribere et uno tantum volumine complecti, ne sibi contrarius
unquam<span class = "tag">2</span> esse possit, evangelica vero et rerum
a Christo gestarum fides nec versibus scribi decuit, nec ab uno, sed a
pluribus. Atque utinam evangelia secundum omnes apostolos et eadem
evangelia, quae modo commemoravit Octavius: secundum Aegyptios, secundum
Thomam, cui quod incredulus esset, fidem sensibus ipsis fieri oportuit,
secundum Nicodemum, secundum Matthiam, secundum Nazaraeos exstarent, ut
veritas magis ac magis eluceret et eadem omnium, quae semper fuit,
evangelistarum congruentia perciperetur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>libuit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>usquam</i>.</div>

<p>
SALOMO: Si quatuor tantum evangelistarum inter ipsos congruitas
conciliari nullo modo potest a theologis christianis, quantam fore
putatis, si quindecim illa, quae dixistis, evangelia exstarent? Nam qui
harmonias evangeliorum scripserunt<span class = "tag">1</span>, non
minus discrepant, quam voces quatuor, quae harmoniam nullam
efficerent<span class = "tag">2</span>, nisi contrariae essent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Calvinus et Gabriel a Puteo in Tentamine<span class =
"tag">A</span>. Carolus Molinaeus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>efficiunt</i>.</div>

<div class = "footnote2">
<b>A.</b> Tetrameno.</div>

<p>
CURTIUS: Saepe videmus falsa veris tanta similitudine convincta, ut
nulla sit imperitis assentiendi aut dissentiendi nota, acutius tamen
intuenti nihil in sacris litteris dissentaneum videbitur.</p>

<p>
SALOMO: Veterum quidem instrumenta tabularum<span class = "tag">1</span>
nihil a se discrepant, sed novis tabularum legibus<span class =
"tag">2</span> ita repugnant, ut raro similia utriusque loca
reperiantur. Novarum autem tabularum inter ipsas discordia primo cuique
intuenti facile perspicitur ac, ne singulos singulis conteramus, ne unus
quidem sibi ipsi convenit de rebus iisdem scribenti aut eandem historiam
bis
<span class="pagenum">227</span>
repetenti<span class = "tag">3</span>. Nam Lucas<span class =
"tag">4</span> Pauli comites attonitos ipsius casu stetisse scribit,
neminem tamen videntes, sed solam hanc vocem audientes: <i>Ego sum Jesus
Nazarenus, quem tu persequeris</i><span class = "tag">5</span>. Idem
paulo post comites Pauli coruscam lucem vidisse, nullam tamen vocem
audivisse scribit. Quae loca nulli adhuc interpretum<span class =
"tag">6</span> conciliari potuerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Veteris quidem instrumenti tabulae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Novi Testamenti libris</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>in eadem historia bis repetita</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Actorum 9, 7. 22,&nbsp;6.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Actor. 9, 5. 22,&nbsp;8.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>interpretes</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Actiones apostolorum graeca lingua scriptae sunt, dictionum
autem <span title = "Greek: phôs">φῶς</span> et <span title =
"Greek: phônê">φωνή</span> i.e.
lucis et vocis affinitas efficere potuit, ut
scriptorum<span class = "tag">1</span> incuria, qui ab archetypo
descripserant, facile alterum alterius loco usurparint, ut veteribus
Graecis contigit, Apollinis oraculum male interpretantibus, cum lucem
h.e. <span title = "Greek: phôs">φῶς</span> sibi placere diceret, ipsi
<span title = "Greek: phôs">φὼς</span> dici putarunt <span title =
"Greek: oxutonôs">ὀξυτόνως</span> i.e. hominem, unde<span class =
"tag">2</span> mos mactandorum hominum apud Graecos dicitur
inolevisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>scriptoris ... descripserat</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>inde</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Mirabile mihi videretur, si in tanta scriptorum varietate ac
sectarum, quanta fuit primordio nascentis reipublicae christianae atque
adeo in ipsis ecclesiae rudimentis, nihil in apostolorum ac discipulorum
scriptis dissentaneum reperiretur, cum Epiphanius scribat, pontifices
catholicos quaeri consuevisse, sacram scripturam ab Arianis<span class =
"tag">1</span> depravari, ut<span class = "tag">2</span>
Tertullianus<span class = "tag">3</span> acerbe quaestus est: Arianos
contra praedicare, ab adversariis omnia evangelia scripta corrumpi. Quin
etiam Origenes<span class = "tag">4</span> Marci evangelium erroris<span
class = "tag">5</span> coarguere non dubitavit; Origenem autem
Hieronymus ecclesiarum patriarcham ac lumen appellavit; ac Rufinus ipse
in apologia Origenis scribit, Apellem et Marcionem jactare solitos, quam
pluribus erroribus evangelia suo studio ac labore fuisse repurgata. Idem
Marcio, Johannis apostoli comes et discipulus, actiones apostolorum,
apocalypsin et epistolas Pauli, paucissimis quibusdam exceptis, ut
suppositias rejiciebat, ut quidem<span class = "tag">6</span>
Tertullianus<span class = "tag">7</span> scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Arminianis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;De praescript.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Contra Celsum.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>idem</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;In libro de praescript.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ob eam causam Ismaëlitae Novum Instrumentum penitus repudiant,
ut a Christianorum veterum<span class = "tag">1</span> sectis plane
corruptum. Tametsi multa peccantur etiam in historia, ut cum Zachariam
filium Barachiae in templo caesum dixit Christus<span class =
"tag">2</span>, qui tamen caesus non est, sed Zacharias filius
Jehojadae, pontifex maximus, qui annos circiter 400 antecessit Zachariam
prophetam, cujus scripta exstant, qui filius Barachiae, filius Iddo
appellatur, Haggaei prophetae aequalis<span class = "tag">3</span>, qui
cum Zorobabele postliminio Hierosolymam rediit, quo tempore templum
nondum restaurari coeperat<span class = "tag">4</span>. Alium quoque
Zachariam filium Barachiae profert Jesaias<span class = "tag">5</span>.
Hic theologi
<span class="pagenum">228</span>
conflictantur inter se, ut ea concilient, quae conciliari non possunt.
Clemens Alexandrinus, qui ab aetate Christi proxime abfuit, Christum uno
tantum anno conciones habuisse tradit. Epiphanius Clementem reprehendit
ac duos annos concionatum testatur. Juniores annos quinque ex
evangelicis scriptis enumerant<span class = "tag">6</span> a baptismo
usque<span class = "tag">7</span> ad ejus supplicium. Tertullianus et
Africanus anno trigesimo passum arbitrantur, alii quadragesimo, quos
refellit Augustinus. Quaecunque autem de coena scripta sunt ab
evangelistis, ruinam minantur, quoniam evangelistae omnes in eo
consentiunt, mortuum fuisse Christum feria sexta hora nona, coenam vero
paschalem ab eo factam feria septima incipiente, post solis occasum, ut
semper fieri consueverat. Ut omittam, capitale fuisse, vetantibus
legislatoribus<span class = "tag">8</span>, aliter facere. Ex quo
intelligitur, coenam paschalem Christum non fecisse nec si voluisset
potuisse, cum die sexto ante solis ortum comprehensus ac luce sequente
supplicio affectus sit. Nihilominus tamen in illo coenae instituendae
ritu Christiani summam suae religionis ac salutis contineri putant. Item
tradunt, Christum primo sabbathorum resurrexisse, eundem tamen tres dies
totidemque noctes in sepulcro jacuisse. Sic theologi christiani non modo
singuli a singulis, sed etiam omnes ab omnibus dissentiunt. Quos ut
conciliaret Paulus Burgensis, genere Judaeus, feria quinta coenam
paschalem fecisse scripsit, contra perspicua evangelistarum scripta.
Inde mos inolevit in ecclesia Romana, coenam feria quinta recolere. Quae
opinio non tantum testimonio evangelistarum, sed etiam efficacissimis
argumentis refutatur a recentioribus<span class = "tag">9</span>, qui
agnum paschalem fecisse<span class = "tag">10</span> dicunt eo ipso die,
quo cruci affixus<span class = "tag">11</span> est, anno 1. Olymp. 203.
die 4. Aprilis, Luna 14. d. 6. Contra Mercator, historiarum ac temporum
peritissimus, anno 4. Olymp. 202. die 13 Martii, feria 6. Lun. 15.
mortuum tradit, Lucidus feria 6 Aprilis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>veteribus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 23,&nbsp;35.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>filium Barachiae filii Jojadae appellant,
Haggaei prophetae aequalem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Zach. 1, 1. 7. Esrae 5, 1. 6,&nbsp;14.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Errat autor et sine dubio scribere voluit: <i>Esdra</i>
(Esdrae 8,&nbsp;17).&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>emunxerunt</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Deest <i>usque</i> alibi.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>sacratis legibus</i>. Matth. 26. Marc. 14. Luc.
22. Exod. 12. Lev. 13. Num.&nbsp;25.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Jos. Scaliger l. 6 de emend. temporum.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>edisse</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alius: <i>crucifixus</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Syllabarum aucupes et qui singulos apices nimis curiose
consectantur, temporum ac lectionum infinitam varietatem ubique
comperiunt. Sed qui lotis manibus et sincera mente accedunt, nihil
dissentaneum vident. Quanquam quo anno, quo die, qua hora quaeque facta
sint, nihil ad salutem.</p>

<p>
OCTAVIUS: Haec igitur, quae leviora putantur, omittamus. Sed quonam modo
excusari possit, quod apud Johannem legimus, quo tamen nihil esse
gravius potest<span class = "tag">1</span>, non video: <i>Tres sunt</i>,
inquit<span class = "tag">2</span>, <i>in coelo, qui testimonium
perhibent, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt.</i>
Hanc periodum antiquis omnibus exemplaribus interpretes gravissimi
deesse quaeruntur, subjecta Cyrilli pontificis Hierosolymorum<span class
= "tag">3</span> antiquissimi auctoritate.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> <i>possit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>1 Joh. 5, 7</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Hierosolymitani</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">229</span>
FRIDERICUS: Desunt sane quibusdam exemplaribus, attamen Hispanus<span
class = "tag">1</span> Codex eadem vocibus Graecis continet: <span title
= "Greek: Hoti treis eisin hoi marturountes en tô ouranô, ho patêr, ho
logos kai to pneuma, kai houtoi hoi treis hen eisi">Ὅτι τρεῖς εἰσὶν οἱ
μαρτυροῦντες ἐν τῷ ὀυρανῷ, ὁ πατὴρ, ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οὕτοι οἱ
τρεῖς ἕν εἰσι</span>, quae catholicorum omnium consensu probantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Hispanicus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Quis putet, Cyrillum, Hilarium, Ambrosium, Augustinum,
Hieronymum ac tam multos pontifices, cum Arianos refellerent, locum
illum tanti ponderis ac momenti fuisse praetermissuros, cum levissimas
quasque conjecturas, imo etiam syllabas et apices hujus argumenti
consectari videamus? At ne Johannes quidem illius epistolae auctor id
omissurus erat, cum ad evangelii scriptionem non prius accesserit, quam
Cerinthus et Ebio Jesum nihil praeter hominem fuisse praedicarent, ut
Epiphanius scribit.</p>

<p>
FRIDERICUS: At illud est argumentum maximum, Johannem ea tam perspicue
scripsisse, ut omnem praeciperet dubitandi occasionem.</p>

<p>
SALOMO: Johannes, qui<span class = "tag">1</span> caeteros evangeliorum
scriptores ut aquila dicitur superavisse, cum<span class =
"tag">2</span> in multis sui oblitus videtur, tum in eo maxime, quod
Jesum antequam moreretur ita loquentem inducit<span class =
"tag">3</span>: <i>Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo,
filius hominis, qui est in<span class = "tag">4</span> coelo.</i> At
Jesus nondum in coelum ascenderat (si tamen ascendit), cum ne mortuus
quidem esset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quidem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Joh. 3,&nbsp;13.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>de</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Optimus quisque theologus<span class = "tag">1</span> sic
interpretatur, ut utrique naturae simul tribuat, quod neutri seorsim
conveniret. Alii duplicem ascensum fingunt, unum visibilem, alterum
invisibilem, de quo agitur hoc loco.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Calvinus in harmon.</div>

<p>
TORALBA: At neque ascensus in coelum Deo convenit, neque homini.</p>

<p>
CURTIUS: Utrique naturae convenit, quod seorsim alteri congruere non
potest. Atque haec solutio latissime patet ad mirabiles Christi
actiones, quae nec in hominem solum nec in Deum solum convenire
possunt.</p>

<p>
SALOMO: Idem Johannes Jesum ita loquentem inducit<span class =
"tag">1</span>: <i>Si testimonium perhibeo<span class = "tag">2</span>
de me, testimonium meum non est verum.</i> Alibi<span class =
"tag">3</span> tamen plane contrarium affirmat: <i>Dum si
testimonium</i>, inquit, <i>perhibeo de me ipso, testimonium meum est
verum, quia scio, unde veni.</i> Item de Christo scribens<span class =
"tag">4</span>: <i>Mea doctrina non est mea, sed ejus, qui misit me.</i>
Cur suam appellat, si alterius est? Nam in eo ipso omnem deitatem<span
class = "tag">5</span> a se abjecisse videtur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 8,&nbsp;14.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>perhiberem</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Joh. 5,&nbsp;31.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Joh. 7,&nbsp;6.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinitatem</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Alia fuit oratio Christi ad apostolos, alia fuit ad Scribas et
Pharisaeos, qui sua dicta criminari consueverant, apud quos nihil aliud
se quam hominem, i.e, phrasi Hebraea et Graeca <span title =
"Greek: ton huion tou anthrôpou">τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου</span>
profitetur,
<span class="pagenum">230</span>
at in coetu apostolonim aperte se Dei filium esse et ab eo venisse
affirmavit.</p>

<p>
SALOMO: Idem Johannes<span class = "tag">1</span>: <i>Is super quem
videtis spiritum descendere, is est baptisatus a spiritu sancto.</i> At
Matthaeus bene ac<span class = "tag">2</span> penitus Jesum Johanni
Baptistae fuisse cognitum scribit his verbis<span class =
"tag">3</span>: <i>Quin potius abs te baptizari debeo.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 1,&nbsp;33.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest alibi; loco verborum <i>bene penitus</i> alii
legunt: <i>ante</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Matth. 3, 14.</div>

<p>
FRIDERICUS: Cognitus quidem erat Jesus ut propheta, non autem ut
aeternus Dei filius, quia nondum audita Dei vox erat: <i>Tu es filius
meus dilectus.</i></p>

<p>
SALOMO: Sed quoniam utriusque<span class = "tag">1</span> Johannis
mentio incidit, jure mirantur<span class = "tag">2</span> etiam theologi
christiani, quamobrem Lucas introduxerit Elisabetham colloquentem cum
Maria, quasi<span class = "tag">3</span> foetum, quem utero gestabat,
senserit eodem visitationis illius momento, cum tamen ante visitationem
natus esset Johannes? Hanc absurditatem ut Graeci declinarent,
visitationis illius diem fastis exemerunt, sed eo die festum colunt
venerandae vestis Mariae virginis, in plachernis<span class =
"tag">4</span> Syri vero et Graecos et Latinos aberrare praedicant ac
propterea visitationis festum diebus septem ante Johannis Baptistae et
hujus ante Christi natalem diebus septem collcoarunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>utrinque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>merentur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sicut</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>glachemis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Quasi vero dies feriarum, quas colimus, nondum institutos tam
curiose veteres consectarentur!</p>

<p>
OCTAVIUS: Gravius illud est, quod Johannes scribit<span class =
"tag">1</span>, Christum prius afflavisse apostolos spiritu sancto, quam
ascenderet in coelum, qui tamen obtestatur, spiritum non<span class =
"tag">2</span> venturum, nisi abiret ad patrem<span class =
"tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 20,&nbsp;22.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Loco duorum horum verborum alibi legitur: <i>non
prius</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Joh. cap. 14 et 15.</div>

<p>
FRIDERICUS: Hoc ita scriptum est, ut intelligamus spiritum a patre et
filio prodire<span class = "tag">1</span>, contra Graecorum
opinionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>procedere</i>.</div>

<p>
SALOMO: Solutiones istas non moror, sed miror apostolos toties ac tam
saepe labi, cum prophetas testes arcessere consueverunt, ut cum
Matthaeus scribit, Christum triginta nuramis argenteis divenditum
fuisse<span class = "tag">1</span>, ut prophetia Jeremiae<span class =
"tag">2</span> impleretur: <i>Appretiaverunt</i>, inquit, <i>pretium
meum triginta argenteis</i>, quae verba nec apud Jeremiam, nec apud
ulles scriptores veteris instrumenti reperiuntur. Item, ut Messiam
Deum<span class = "tag">3</span> de ligno suspensum iri docerent, illud
ex psalmis corripuerunt<span class = "tag">4</span>: <i>Dicite in
gentibus, regnavit a ligno Deus</i>, ut quidem Justinus Martyr,
Lactantius, Augustinus, Cassiodorus, Theodulphus, alii aliorum errorem
secuti scripserunt, quae verba „a ligno“ Ebraeis, Chaldaicis, Graecis ac
Latinis interpretationibus veterum deesse videmus, non modo in
libris<span class = "tag">5</span> psalmorum,
<span class="pagenum">231</span>
verum etiam in libris Paraleipomenon. Sic enim Ebraica legimus: <span
title = "Hebrew: imru vagoyim Yehovah malakh">אִמְרוּ בַגוֹיִם יְהוָֹה
מָלָךּ</span>, quae LXXII sic reddunt: <span title =
"Greek: eipate en tois ethnesin, hoti kurios ebasileuse">εἴπατε
ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὅτι κύριος ἐβασίλευσε</span>,
i.e. dicite in gentibus, Deus regnavit. Jam
vero miracula stupenda sunt a Johanne<span class = "tag">6</span>
descripta, quae a reliquis praetermitti capitale videri possit, ut cum
milites praetoriani Jesum comprehendere conarentur, sola illius voce
perterritos ac retrolapsos corruisse. Item Lazari resurrectionem tam
stupendam solius Johannis<span class = "tag">7</span> testimonio niti
videmus, cum caeteri levissimas etiam febrium curationes denotarint.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 27,&nbsp;9.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Non Jeremiae, sed potius Zach. 11,&nbsp;13.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ducem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Ps. 96 (95), 3&nbsp;sq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>libro</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Joh.&nbsp;16.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Joh. 11.</div>

<p>
CORONAEUS: Nec ab omnibus omnia scribi potuerunt, cum nec omnes
evangeliographi rebus gestis adesse, nec si affuissent scriptis omnia
complecti, nec si omnia scriptis mandarent, mundus ea capere potuisset,
ut Johannes ipse scribit, sed ea quae ab aliis vel omissa, vel obscurius
dicta erant, recognovit, cum postremus omnium ad scribendum accesserit
et ab ipsa deitate Christi auspicatus fuerit eo tempore, quo Cerinthus
et Ebio <span title = "Greek: Christon einai philon anthrôpou">Χριστὸν
εἶναι φίλον ἄνθρωπου</span> praedicarent: Tum, inquit Epiphanius,
Johannes coepit <span title =
"Greek: euangelizesthai">εὐαγγελίζεσθαι</span>.</p>

<p>
SALOMO: Non capio, quae deitas in Christo esse potuerit, nam si post
baptismum spiritu sancto afflari coepit, ut quidem Lucas<span class =
"tag">1</span> asseruit, quonam modo a daemonibus agitatus est, ut modo
supra pinnaculum templi, mox in montem altissimum subvectus sit?
Consimile est illud, quod Johannes tradit, Judam apostolum accepto
Christi corpore in coena, eodem momento a cacodaemonibus correptum
fuisse<span class = "tag">2</span>. At in eodem homine bonus et malus
daemon simul stare non potuit. Nam cum Saul a Samuele rex est initiatus
et unctus, ab angelo beari et afflari coepit. Et postquam Dei jussa
sprevisset, desertus ab angelo coepit a cacodaemone agitari<span class =
"tag">3</span>. Jam vero cur tantum anno trigesimo Christus coepit
afflari spiritu sancto? Nam ex eo planum est, antea spiritu sancto
caruisse, quem tamen Deum fuisse affirmant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Luc. 4,&nbsp;36.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Joh. 13,&nbsp;17.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1 Sam. 12. 14.</div>

<p>
CURTIUS: Utrumque stare potest, simul a bono daemone eundem agitari
posse<span class = "tag">1</span> et cacodaemonem eundem exerceri<span
class = "tag">2</span> posse. Argumento sit, quod Jobus, mortalium
integerrimus, cum a malo genio torqueretur, non propterea tamen a bono
genio desertus, sed ad breve tempus facta est potestas ejus vexandi
Satanae, principi mundi hujus, ut probaretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>fuisse</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>excoecari</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quid divina potestate alienius, quam Deum agitari a daemone?
Quid item absurdius aut capitalius, quam appellare Satanam principem
mundi hujus, ut Jesus loquutus<span class = "tag">1</span>, vel aëris
hujus, ut Paulus<span class = "tag">2</span> scribit. Hic enim
Manichaeorum perniciosissimus<span class = "tag">3</span> error, qui
Satanam rerum elementarium et corporum principem efficere tentarunt.
Angeli quidem
<span class="pagenum">232</span>
provinciarum principes ac urbium custodes et praefecti dicuntur in
scriptura sacra<span class = "tag">4</span>, Satan<span class =
"tag">5</span> vero carnifex eorum et minister.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 14, 30. 16,&nbsp;33.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ephes. 6,&nbsp;11.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>perniciosus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Dan. X.,&nbsp;12.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>Satanas</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Quando spiritum sancturu legimus Christum afflavisse post
baptismum, non eo pertinet, ut eum<span class = "tag">1</span> antea
ipso caruisse putemus, cum ipse Deus esset, sed quia tum maxime virtus
divina, quae antea humanitatis specie contenta delituerat, foras prodire
coepit et actionibus plane divinis implicari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>illum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Si spiritu sancto ita caruisset, ut putatur, cur his verbis
uteretur: <i>Spiritus sanctus, cum venerit, docebit vos omnia</i><span
class = "tag">1</span>? Ex quo<span class = "tag">2</span> intelligitur,
ea quae spiritui sancto nota erant, illi fuisse igota, aut ea
noluisse<span class = "tag">3</span> aut non potuisse carissimos
discipulos docere, quae in Deum nullo modo convenire possunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 14,&nbsp;26.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>eo</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>non voluisse</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: At in eo ipso Christi deitas elucet, qui tametsi apostolos
summa caritate complecteretur, eaque<span class = "tag">1</span>
doceret, quae pro illorum captu percipi poterant; arcana tamen diviniora
ac sublimiora, nisi Deus illos spiritu suo afflavisset, non magis
intelligi<span class = "tag">2</span>, quam colores sine luce videri
potuissent. Hoc igitur beneficium distulit post suam in coelum
ascensionem. Atque illud est, quod rex Salomo eleganti allegoria fingit
de amica interpellante Amasium, i.e. de mente sapientiae avidissima:
<i>Trahe me</i>, inquit<span class = "tag">3</span>, <i>post te et
curremus.</i> Ita Christus non obscure aut ambigue, sed aperte dixit:
<i>Nemo venit ad me, nisi pater traxerit illum.</i><span class =
"tag">4</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>eosque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>intelligere ... videre</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Cant. 1,&nbsp;3.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Joh. VI., 44.</div>

<p>
SALOMO: Nisi evangelia magna vi distorqueantur, negari nou potest,
Christum multa ignorasse: <i>Diem</i>, inquit ille<span class =
"tag">1</span>, <i>et horam judicii, ne angeli quidem sciunt, sed pater
ipse solus</i>, ac propterea spiritum Christi diviniorem coelitus
evocandum fuisse. Si Jesus erat ipsissima patris aeterni sapientia, qui
fleri potuit, ut aliquid ignoraret, cum ignorationem theologi ab
originis sordibus ac peccatis derivari putent?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 24, 36.</div>

<p>
FRIDERICUS: Haec ambiguitas bifariam dilui potest<span class =
"tag">1</span>, scilicet filium nescivisse judicii diem, ut evulgaret:
aliud enim est nescire negative, aliud ignorare privative, ut
scholasticis verbis utamur, vel quatenus homo nescivit, non quatenus
Deus. Quo pertinent illa<span class = "tag">2</span>: <i>Proficiebat
aetate ac sapientia.</i> Item<span class = "tag">3</span> didicit per
ea, quae passus est, quae ad mentem humanam referuntur. Neque tamen
Ambrosii sententia probatur, qua secundum carnem scientia et sapientia
impleri coepisse scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Cyrill. l. 9. Thess. cap.&nbsp;IV.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Luc. 2,&nbsp;44.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Hebr. 13.</div>

<p>
SALOMO: Fames, sitis, dolor, tristitia, metus, formido, consternatio,
quibus Christus conflictabatur, corpori et animae inferiori communia
sunt, quae tametsi aliena a sapienti a forti viro dicantur, humana tamen
esse<span class = "tag">1</span>
<span class="pagenum">233</span>
fatemur, quia corporis contagionem quandam cum anima inferiore
significant. Sed scientia, prudentia, sapientia mentis solius propria
sunt, quae mens, si divinitati conjuncta fuit, nihil potuit ignorare,
tametsi affectiones humanas illi tribuunt, ejusmodi, ut nullum nisi
voluntarium fuerit perpessus, quod quidem si verum esset, quorsum
diceret: <i>Anima mea turbata est?</i><span class = "tag">2</span> Cur
item in horto supplicia deprecanti sudores sanguinis aqua despersi<span
class = "tag">3</span> diffluerent? cur in haec verba prorumperet<span
class = "tag">4</span>: <i>Pater! si fieri potest?</i> An illa Dei vox
est? num potius hominis dolore et desperatione fracti? Quid extrema illa
declamatio<span class = "tag">5</span>: <i>Deus meus, Deus meus, ut quid
dereliquisti me?</i> Nonne<span class = "tag">6</span> satis significant
hominis abjectissimi vocem et alium a se Deum confitentis?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ei</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 26, 38&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>respersi</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>erumperet</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Matth. 27,&nbsp;46.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>Num</i>.</div>

<p>
TORALBA: Cum Zeno Eleates et Anaxarchus<span class = "tag">1</span>,
variis uterque temporibus, in mortario malleis ferreis tyrannorum jussu
tunderentur, magno ac forti animo dolores acerbissimos pertulerunt,
atque etiam verborum<span class = "tag">2</span> majestate crudelitates
omnes aspernati superaverunt. Quis igitur Christum, quem totius<span
class = "tag">3</span> divinae sapientiae fontem appellant, tam abjecti
et fracti animi fuisse arbitratur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Diog. Laertius in vitis philosophorum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>magnanimitate</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>toties</i>.</div>

<p>
SALOMO: Memorabilis est historia septem fratrum Ebraeorum apud Josephum
<span title = "Greek: peri autokratoros logismou">περὶ αὐτοκράτορος
λογιςμοῦ</span><span class = "tag">1</span>, qui Antiochi crudelissimi
tyranni jussu laceratis artubus cum flammis torquerentur, ne porcorum
esu contaminati legem divinam violarent, non lacrymas, non suspiria ex
intimo pectore duxisse aut vultum mutasse feruntur, sed invictum animi
robur adversus omnia tormenta prae se tulisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 4 Maccab. 7, 6 sqq. (cf. Euseb. hist. eccles. 3, 10).
[N.]</div>

<p>
TORALBA: Fuit igitur in Christo metus futurae mortis necessarius, aut
non fuit metus, quia fingit metuere, qui volens metuit. Si non fuit metu
mortis perterritus, cum tanto ardore et impetu exclamaret, certe metum
simulavit, cum esset in ejus potestate, non metuere, non angi, non
dolere, non mori, non cruciari et simulatione quadam inanes illas
rogationes effudit, ut pater eum crudelissimo supplicio<span class =
"tag">1</span> liberaret, cum nihil pateretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>cruciatu</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Non simulatione fictus, sed erat verus<span class =
"tag">1</span> metus, verus cruciatus, verus dolor, vera mors, alioquin
tot loca scripturae de acerbissimis Christi doloribus, morte, cruciatu
pro generis humani salute falsa fuisse fateremur, quasi nihil hominis
habuisset Christus, si tum nihil pateretur: <i>Sed tamen oblatus
est</i>, inquit David, <i>quia voluit.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>vere</i>.</div>

<p>
CURTIUS: In eo tantum quaestio vertitur, an vero metu conflictaretur, an
omnino metu vacaret? Metu caruisse putant plerique. Sic enim Paulus<span
class = "tag">1</span>: <i>Cum in diebus carnis suae precationes et
supplicia omnes funderet ad<span class = "tag">2</span> illum, qui a
morte servare poterat, cum clamore</i>
<span class="pagenum">234</span>
<i>valido et lacrymis, exauditus est a metu</i>. Sic enim illa verba;
<span title = "Greek: apo eulabeias">ἀπὸ εὐλαβείας</span>
interpretantur<span class = "tag">3</span>, ex Ebraica phrasi<span class
= "tag">4</span> et praepositione <span title =
"Hebrew: min">מִן</span>. Est enim epistola hebraice primum scripta.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ebr. V, 7&nbsp;sq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>apud</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Beza in cap. V ad Ebraeos.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>voce</i>.</div>

<p>
SALOMO: Certe cruciatum deprecabatur et mortem his verbis<span class =
"tag">1</span>: <i>Si fieri potest, transeat a me calix iste</i>, i.e.
cruciatus et mors ipsa cruciatum secuta. Si est exauditus, sine cruciatu
et morte supplicium evasit, si dolorem sentit ac mortem, non est
exauditus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 26, 39.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ismaëlitae exauditum fuisse constanter affirmant ac Dei
bonitate hostium manibus ereptum, ex Alcorani Azora secunda, Simeonem
vero quendam cruci affixum. In qua sententia legimus Hilarium<span class
= "tag">1</span>, Simeonem magum, Celsum, Marcionem, qui fatentur quidem
cruci affixum, nullos tamen pertulisse dolores. <i>Habuit Christus</i>,
inquit Hilarius, <i>ad patiendum corpus idoneum, sed non ad dolendum, ut
telum, ignem et aquam penetrans.</i> At neque Christiani, neque
Ismaëlitae Christum probant habuisse corpus <span title =
"Greek: alloeides kai phantastikon">ἀλλοειδὲς<span class =
"tag">2</span> καὶ φανταστικὸν</span>, neque enim verus homo fuisset,
si spectri corpus impatibile ei fuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. 1 et 10 de trinitate. Epiphan. contra haereses.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In codicibus false: <span title =
"Greek: augoeides">αὐγοειδές</span>.</div>

<p>
FREDERICUS: Illud quidem est Mahummedis teterrimi perniciosissimum
figmentum, scilicet Christum supplicio mortis ereptum, ne homines in
Christi veri Dei ac hominis morte salutari fiduciam ac spem collocarent.
Oporteret enim omnia omnium<span class = "tag">1</span> sanctorum
scripta una littera inducere. <i>Mortuus est</i>, inquit Paulus<span
class = "tag">2</span>, <i>propter scelera nostra et resurrexit propter
justificationem nostram.</i> Mortalem fuisse quis ambigere potest, qui
hominem fuisse fateatur? At enim resurgens verum corpus recepit. Itaque
tum apostolis se contuendum praebens, ut verum corpus esse doceret:
<i>Spiritus</i>, inquit<span class = "tag">3</span>, <i>carnem et ossa
non habet, contrectate, videte loca clavorum et vulnerum
cicatrices.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Rom. V, 6.&nbsp;8.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Luc. XXIV, 39.</div>

<p>
OCTAVIUS: Celsus is, qui septem libros contra<span class =
"tag">1</span> Christianos effudit<span class = "tag">2</span>, Christi
resurrectionem plane similem dicebat resurrectioni Cleomedis Astypalaei,
quem ex Apollinis oraculo resurrexisse veteres scripserunt, nec postea
in sepuloro repertum. Idem Celsus<span class = "tag">3</span> valde
absurdum sibi videri scribit, quod unius meretricis testimonio
resurrexisse credatur is, qui pridie populis spectantibus in cruce
mortuus erat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>adversus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Origenes l. 3 contra Celsum.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Orig. c. Celsum. Lib. III.</div>

<p>
FRIDERICUS: Celsum Epicureum fuisse constat; nulla autem est pietatis
nota melior, quam ab Epicureis irrideri.</p>

<p>
SENAMUS: Si ex utero Christus conclusa vulva prodiit in lucem, ut omnes
Christiani fatentur, si adversariis illum lapidare cupientibus
disparuit, ut est apud Johannem capite octavo, si aedibus conclusis in
coetu discipulorum
<span class="pagenum">235</span>
visus est<span class = "tag">1</span> ac saepius hominum obtutum ut
Gyges effugit, si maria sicco pede calcavit, profecto spectrum fuisse
aut inane corpus habuisse fatendum est, quia verum corpus sive osseum
sive aëreum nullam penetrationem admittit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Marc. 16. Luc. 14. Joh. 21.</div>

<p>
SALOMO: Demus illud, corpora corporum nullam penetrationem pati, videmus
tamen angelos veris corporibus assumtis, imo et sortilegos transvectos
saepius apparuisse ac disparuisse, saepe quoque aquis subvectos nullis
voraginibus immergi potuisse, ut judicibus omnibus compertum est, eos
tamen veris corporibus indutos constat. Ita quoque Jesum verum corpus
habuisse et cruciatus acerbissimos ipsiusque mortis duritatem cum dolore
pertulisse confitendum est. Sed illud me angit, cur mortis et supplicii
veniam tam ardenti supplicatione flagitaret is, qui si Deus esset, nullo
negotio a se impetrare potuisset?</p>

<p>
CURTIUS: Ut omnes intelligerent, Christum non modo Deum verum, sed<span
class = "tag">1</span> etiam hominem verum esse, nec utramque naturam in
eo fuisse confusam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>verum</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ismaëlitae constanter negant, Christum deitatem sibi
arrogavisse. <i>Nec rapinam</i>, inquit Paulus<span class =
"tag">1</span>, <i>arbitratus se esse aequalem Deo.</i> Atque ejus rei
sempiterna testimonia in evangeliis exstare videmus. Cum enim quidam
Christum compellaret his verbis<span class = "tag">2</span>: <i>Magister
bone!</i> Tum ille: <i>Cur me</i>, inquit, <i>dicis bonum, cum nemo
bonus sit nisi unus Deus?</i> Hic non modo deitatem procul a se rejecit,
verum<span class = "tag">3</span> etiam peccatorem se confitetur. Item,
cum rogaretur, cur se Dei filium appellaret, reposuit illud<span class =
"tag">4</span>: <i>Nonne scriptum est: Ego dixi, Dii estis et filii
excelsi omnes?</i> Item illud: <i>Vado ad patrem meum et ad patrem
vestrum.</i> Nec satis habuit, se cum caeteris hominibus eadem originis
societate conjugare, verum etiam cum caeteris Deum unum agnoscere omnium
communem, nec modo illud, sed etiam sui reditus causam subjiciens.
<i>Quia pater</i>, inquit<span class = "tag">5</span>, <i>major me
est.</i> Quo loco Tertullianus contra Praxeam: Pater, inquit, alius est
a filio quia major. Item illud<span class = "tag">6</span>: <i>Haec est
vita aeterna, ut cognoscant, te unum Deum verum et quem misisti, Jesum
Christum.</i> Hic omnem omnino divinitatem exuit, ut acutissimis<span
class = "tag">7</span> quibusque<span class = "tag">8</span> theologis
placet. Item<span class = "tag">9</span>: <i>Qui in me credit, non in me
credit, sed in eum, qui misit me.</i> Item: <i>Pater, in manus tuas
commendo spiritum meum.</i> Item: <i>Pater, quia hoc abscondidisti
sapientibus</i><span class = "tag">10</span>. Paulus vero locis omnibus
Christum appellat dominum, sed a Dei appellatione semper segregans:
<i>Benedictus</i>, inquit,<span class = "tag">11</span> <i>Deus domini
nostri Jesu Christi</i>, et cum de
<span class="pagenum">236</span>
Christo multa scripsisset ad Timotheum, subjicit haec verba adversante
particula<span class = "tag">12</span>: <i>Regi autem seculorum
immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria!</i> Item: <i>Unus est
dominus, unum baptisma, una fides, unus Deus</i><span class =
"tag">13</span>. Item appellat Christum imaginem Dei<span class =
"tag">14</span>, ut Moses initio libri originum hominem ad imaginem Dei
conditum scribit: res autem ab imagine tota natura differt. Item<span
class = "tag">15</span>: <i>Deus autem pacis, qui reduxit a mortuis
dominum nostrum Jesum Christum.</i> Item<span class = "tag">16</span>:
<i>Gratia in vobis<span class = "tag">17</span> augeatur per agnitionem
Dei et Jesu domini nostri. Item<span class = "tag">18</span>: Unus est
Deus, ex quo omnia, et unus Christus, per quem omnia.</i> Item<span
class = "tag">19</span>: <i>Sciat omnis ecclesia, quod Christum hunc
Jesum facit Deus.</i> Item: <i>Qui custodiunt mandata Dei et fidem
Jesu</i><span class = "tag">20</span>. Vox autem domini nihil aliud
Ebraeis quam doctorem<span class = "tag">21</span>, paedagogum ac
magistrum significat. Itaque Lucianus<span class = "tag">22</span>,
Christianam religionem professus, Christum <span title =
"Greek: megan sophistên">μέγαν σοφιστὴν</span> honoris causa vocat,
ut Plato Protagoram.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Phil. II,&nbsp;6.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Marc. X, 17. Lucae XVIII,&nbsp;18.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>veram</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Joh. 10, 34&nbsp;sq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Joh. 14,&nbsp;28.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Joh. XVII,&nbsp;3.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Calvinus; Cap. XX&nbsp;Joh.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>quibusdam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Joh. 12,&nbsp;44.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Matth. 11,&nbsp;27.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;2 Cor. 1,&nbsp;3.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Timoth. 6, 15&nbsp;sq.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Eph. 4,&nbsp;5.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Col. 1,&nbsp;15.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;1 Petri 1,&nbsp;2.&nbsp;
<b>16.</b>&nbsp;2 Petri 3,&nbsp;18.&nbsp;
<b>17.</b>&nbsp;Alibi: <i>nobis</i>.&nbsp;
<b>18.</b>&nbsp;1 Corinth. 8,&nbsp;6.&nbsp;
<b>19.</b>&nbsp;Ephes. 3,&nbsp;10.&nbsp;
<b>20.</b>&nbsp;Apocal. 14,&nbsp;12.&nbsp;
<b>21.</b>&nbsp;<span title = "Hebrew: rav">רַב</span>,
<span title = "Hebrew: rabbee">רַבִּי</span>,
<span title = "Hebrew: ravunee">רַבוּנִי</span>.&nbsp;
<b>22.</b> In Peregrino.</div>

<p>
CURTIUS: Quid mirum, si Lucianus Atheorum ter<span class =
"tag">1</span> maximus Christo, quem turpiter ac impie ejuraverat,
deitatem eripere conatur? Qui autem Christum a Paulo<span class =
"tag">2</span> Dominum tantum, non etiam Deum, appellari ajunt, illud
opinor non legerunt: Ex Judaeis est Christus, quantum quidem ad carnem,
qui est in omnibus Deus laudandus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>derisor</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Rom. 9, 3.</div>

<p>
OCTAVIUS: Haec verba antiquis exemplaribus defuisse testantur Cyrilli et
Epiphanii scripta, ut illud: Petra autem erat Christus; et infinita
prope loca, quorum partem maximam Epiphanius denotavit. Sed qui fieri
posset, ut qui sit Deus, alteri sapientiam, sanctitatem acceptam ferat:
<i>Pater</i>, inquit, <i>clarifica filium!</i><span class =
"tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. XX. Marc. X. Joh. V.</div>

<p>
FRIDERICUS: Bona fide, Octavi, caetera subjungere oportet: clarifica
filium claritate, quam habuit prius quam mundus hic fieret! Quis autem
exstitit prius quam mundus hic fieret, nisi Deus ipse? Hoc igitur loco
superiora facile diluuntur, quae tamen veteres ad personarum
distinctionem traxerunt.</p>

<p>
OCTAVIUS: Sed juniores theologi veteram dicta refutant, cujusmodi est
illud: principium qui et loquor vobis; quod veteres ad deitatem referri
putant oportere. Et illa Jesaiae verba: <i>generationem ejus quis
enarrabit?</i><span class = "tag">1</span> Quae veteres ad deitatem
pertinere tradunt. Apertioribus, inquit Calvinus<span class =
"tag">2</span>, scripturae locis contentos esse oportuit, ne se Judaeis
deridendos praeberent. Exceptio enim erat in promtu, prophetam de
Christo non cogitasse. Idem, quod Petri concionem refellit, qui haec
verba<span class = "tag">3</span>:
<span class="pagenum">237</span>
<i>Excitabit Deus vobis prophetam de fratribus vestris, mei similem,
ipsum audite</i>, ad Christum pertinere diceret, qui cum Petrus
Christum. Mosi similem fuisse praedicat, illi eripit deitatem.
Muhammedes vero legislator Deum ita loquentem inducit, Azora tertia: O
Jesu Mariae fili, tu persuades hominibus, ut Dei loco te matremque tuam
Deos habeant ac venerentur. Ad haec Jesus ita respondit: Absit a me,
Deum esse mentiar, tu scis, me hominibus semper suasisse, ut te Deum
meum et suum adorent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaiae cap. 53,&nbsp;8.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Calvinus in Joh. 5 et&nbsp;8.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deuteron. 18, 15. Act. 3, 23.</div>

<p>
FRIDERICUS: Aliud est, eripere Christo deitatem, aliud negare, Christum
se pro Deo gessisse. Publice quidem Dei appellationem rejecit, apud suos
autem quis et qualis esset aperte declaravit, sic tamen ut divinae
illius majestatis decus humana imbecillitate ac specie vetaret. Sed cum
multa de Christi deitate occurrant, tum vero duo gravissima ipsius Dei
patris de coelo testificantis oracula exstant<span class =
"tag">1</span>: <i>Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacuit,
ipsum audite!</i> Item illud<span class = "tag">2</span>: <i>Et
clarificavi et clarificabo.</i> Item illud Thomae clara voce
confitentis<span class = "tag">3</span>: <i>Dominus meus et Deus
meus!</i> Nam utrumque in Christi persona conjunxit; quanquam testimonio
Johannis ipsius, qui<span class = "tag">4</span> ab intimo Christi
pectore divinam sapientiam expressit, nullum clarius esse potest. Sic
enim<span class = "tag">5</span> auspicatur spiritus sanctus illud
evangelium<span class = "tag">6</span>: <i>In principio erat verbum et
verbum erat apud Deum et Deus erat verbum.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 3, 17 et 17,&nbsp;5.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Joh. 12,&nbsp;28.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Joh. 20,&nbsp;28.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Desiderantur haec octo sequentia verba in uno
codice.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam de Christo Jesu</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Joh. 1, 1 sqq.</div>

<p>
SALOMO: Tametsi ecclesia nihilo plus et certe minus apud nos ponderis
habeat, quam apud Israëlitas, nihilominus ea quae Christiani firmissima
putant divinitatis Christi fundamenta veteribus exemplaribus deesse
videmus. Nam Epiphanius haec verba<span class = "tag">1</span>:
<i>Audita est vox de coelo: tu es filius meus</i> etc., Marcionis
archetypo deesse scribit, et illud<span class = "tag">2</span>: <i>In
Christi morte sol obscuratus est</i>; item illud<span class =
"tag">3</span>: <i>hodie mecum eris in paradiso</i>; item illud<span
class = "tag">4</span>: <i>Petra erat Christus</i>; et illud: <i>finis
legis Christus, in salutem omni credenti</i><span class =
"tag">5</span>; item illud: <i>Quaeritis viventem, resurrexit a mortuis
et totum resurrectionis caput</i><span class = "tag">6</span>. Item
illud<span class = "tag">7</span>: <i>Ut sciatis, quod filius hominis
potestatem habeat dimittendi peccata.</i> Quid, ducenta circiter loca
commemorem, quae Marcionis exemplari defuisse Epiphanius denotavit<span
class = "tag">8</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 3, 17. 17,&nbsp;5.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 24,&nbsp;29.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Luc. 23, 43. Caeterum desunt haec verba in uno
codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;1 Corinth. 10, 4. (cf. Exod. 17, 6. Psalm. 78, 15 sq.
105, 41. Jesaiae 48, 21. Sapient. 11,&nbsp;4).&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Rom. 10,&nbsp;4.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Coloss. 2,&nbsp;16.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Matth. 9,&nbsp;6.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>notavit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Si quid a Marcione haeresiarcha detruncatum, si quid ab Arianis
detractum, addictum, mutatum, inversum, perversum, an propterea fides
evangelicis scriptis deroganda venit? Nam ex eo maxime Christi deitas
colligitur, inquit Theophylactus<span class = "tag">1</span>, quod
peccantibus ignovit, cum solius Dei sit proprium, crimen abolere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Theophilus</i>. (Theophylactus in cap. 1. Luc.
Cypriani serm. de laps.)</div>

<p>
<span class="pagenum">238</span>
SALOMO: Illud quidem assentior, atque ita Dei propium esse, ut ne
angelis quidem tanta sit ab Immortali tributa potestas, ut Rabbi Joseph
notavit. De omnibus autem impietatis generibus, quae multa sunt, nullum
detestabilius est, quam homini ab homine illud ignosci, quod in Deum
peccatur<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 130, 4.</div>

<p>
CURTIUS: At nihil saepius in sacris litteris occurrit, quam illa formula
Christi in curatione languentium: <i>Remittuntur tibi peccata
tua</i><span class = "tag">1</span>. Et cujus est, mundum judicare, nisi
Dei solius proprium? At Christo mundi judicium datum esse constat. Quis
igitur de illius deitate dubitare possit? Quae cum ita sint et cum omnia
non modo argumenta, sed etiam argutiarum sophismata, divinis oraculis
facillime diluantur, constanti ac stabili assensione Christi, veri Dei
et hominis, divinitatem tot ac tam multis seculis confirmatam, sic
teneamus oportet, ut nunquam nos a suscepta fide divelli patiamur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 9, 2.</div>

<p>
CORONAEUS: Rectissime tu quidem, Curti, sed non satis est docuisse<span
class = "tag">1</span>, Christum verum Deum et hominem esse, ut nobis
persuasum est, nisi intelligamus, quae qualisque sit unio utriusque
naturae, quod sequenti disputationi relinquitur nobis asserendum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>non satis docuisti</i>.</div>

<p>
Quibus dictis singuli, peracta solita<span class = "tag">1</span>
gratiarum actione, discesserunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>cum solita</i>.</div>

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<h2><a name="liber06">LIBER SEXTUS.</a></h2>

<p>
Die consequenti tardius solito convenerant, quoniam dies erat Veneris
jejunio sancta, qua non nisi semel cibum capiebat Coronaei domus. Qui
tametsi frugalissime viveret propter jejunium, diutius tamen aliquanto
prandium protraxerat, ut mihi<span class = "tag">1</span> tragoediam
coeptam perlegere licuerit ad extremum, quo Muphtes<span class =
"tag">2</span>, maximus sacrorum antistes ac divini juris interpres, pro
trium principum caede veniam a Deo precatus expiavit. Et cum laudatorio
Davidis cantico simul Deo gratias egissent, ut consueverant: Vos, inquit
CORONAEUS, lautioribus ferculis excepissem, si per leges pontificias
carnibus vesci licuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nisi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Mystes</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">239</span>
SENAMUS: Nunquam jucundius epulari soleo, quam jejuniorum diebus, quibus
exquisita fercula piscium nobis apponuntur ac poenitentia scelerum
vescimur cibis, quibus olim reges summa voluptate fruebantur i.e.
piscibus, cum nulla prope carnium fercula principum mensis apponerentur,
nisi quis forsan turdos aut lepusculos intulisset, aut aprum grandiorem
delicatissimis avibus<span class = "tag">1</span> plenum, quem equum
Trojanum et <span title = "Greek: echedôron">ἐχεδώρον</span><span class
= "tag">2</span> appellabant<span class = "tag">3</span>. Et certe
Augustus Caligula, ut natalia ineunte imperio magnifice celebraret,
totum mare mediterraneum expiscari jussit, ut piscium optimorum lactes
in urbem inveherentur ac praecipue mulli, rhombi, muraenae, siluri, qui
mensis cum triumpho apponi solebant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius false: <i>civibus</i>, id quod sine sensu est.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <span title =
"Greek: aschedôron">ἀσχεδῶρον</span>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Athenaeus, l. V. deipnos.</div>

<p>
OCTAVIUS: Sunt ista insanientis libidinis argumenta. Quae cum M. Cato
Censorinus multis ante saeculis prospiceret, eam civitatem<span class =
"tag">1</span> diutius stare posse negabat, in qua pisces bove carius
emerentur. Nam veteres gregibus et armentis epulas parabant, iis etiam
sacra faciebant, nulla enim fere piscium sacrificia reperiuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>eam aviditatem</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Antiqui ea Diis offerebant, quibus affluebant, ac potissimum
porrigebant molas, i.e., ut scribit Homerus, ex hordeo, sale et aqua
confectas, unde<span class = "tag">1</span> vox immolandi. Postea porcos
caeterasque pecudes sacrificare licuit, rarius aves. Accolae maritimi,
nautae, piscatores maximum quemque thynnum Neptuno mactabant, ut scribit
Athenaeus, qui mullum Dianae, cytharum Apollini, phocas Mercurio, apros
Veneri, pompilum<span class = "tag">2</span> Marti sacros fuisse
scribit. Sed eo processit amentiae<span class = "tag">3</span> Caligula,
ut sibi quasi Deo phasianos, rhinocerotas<span class = "tag">4</span> et
pavones mactari juberet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Piscem quemdam maritimum, quem alibi appellant nautilum.
Plinii hist. natur. 32, 54. 9, 20 et&nbsp;47.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>dementiae</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In codicibus: <i>phaerincopteros</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si praestantissimum immortali Deo quoque gratissimum, et quo
praestantius, eo gratius est donum. Profecto nihil piscium sacrificio
inter animantia<span class = "tag">1</span> gratius debet videri, si
puritatem sive<span class = "tag">2</span> sanctitatem animantis illius,
seu morbis omnibus vacua corpora sive vitae diuturnitatem spectes, qua
caeteris longe praestare mihi videtur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius codex: <i>bruta</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi:&nbsp;i.e.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ego quidem pisces caeteris animantibus puriores esse duco,
tum quia in elemento purissimo vivunt, tum etiam quod maris puritate
sordes omnes non modo corporum, sed etiam animorum elui atque expiari
putantur. Sed quod vitam terrestribus diuturniorem aquatilia ducant, vix
est, ut mihi persuaderi possit, cum Elephantos centum annos supra
viginti vivere consuesse proditum sit de Juba rege, rerum naturalium
acerrimo venatore.</p>

<p>
OCTAVIUS: Immo vero Apollonius Tyanaeus elephantum in India vidit, ut
est apud Philostratum<span class = "tag">1</span>, qui ab Alexandro
Magno ad sua
<span class="pagenum">240</span>
usque tempora vitae trecentos annos superarat<span class =
"tag">2</span>. Quod Aristotelis opinioni quodammodo congruit; is enim
tradit, nullum animal homine vivacius esse post elephantum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. 7, in vita Apollonii Tyanaei.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>superabat</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Certe vivacissimum esse animalium hominem, ex sacris
litteris constat, scilicet primos illos humani generis creatores
nongentos amplius annos vixisse ac nonnullos proxime ad annum millesimum
accessisse.</p>

<p>
SENAMUS: Quid est igitur, quam ob rem diuturna vita tam brevi
curriculo<span class = "tag">1</span> conclusa sit, ut etiamnum
Moses<span class = "tag">2</span>, qui libros originum et vitas
diuturniores litteris mandavit, conqueratur, hominem robustiorum vitam
vix ac ne vix quidem octogesimum annum superare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>circulo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ps. 90, qui est Mosi tributus.</div>

<p>
FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Scio plerisque Epicuraeis<span
class = "tag">2</span> libros originum incredibiles videri et ea
potissimum, quae de hominum diuturna vita prodita fuere. At Josephus,
antiquitatum interpres optimus<span class = "tag">3</span>, ut ea, quae
Moses scripserat, confirmaret, duodecim historias ab omnibus fere
populis summae antiquitatis ac auctoritatis testes arcessere non
dubitavit, scilicet Berosum Chaldaeum, Mochum, Hestiaeum, Hieronymum
Aegyptium, Nicolaum Damascenum, Homerum, Hesiodum, Hecataeum,
Hellanicum, Ephorum, Theopompum, Acesilaum<span class = "tag">4</span>,
Xenophontem, qui homines aliquot non modo quadringentos et sexcentos
annos, sed et nongentos excessisse prodiderunt. Quin etiam majorum<span
class = "tag">5</span> nostrorum aetate historicis nobilitatus est
Miles, qui quod annos 369 explevisset, Johannes de Temporibus
usurpatur<span class = "tag">6</span>. At nostra aetate, i.e. 1519,
Franciscus Aluaresius<span class = "tag">7</span> in Aethiopicis
scripsit, Marcum Abnuam<span class = "tag">8</span> pontificem maximum
Abyssiniorum, anno centesimo quinquagesimo aetatis nondum senium prae se
tulisse. Ex quo intelligitur, eos aberrare, qui longissimam hominis
vitam post aquarum eluviones centum ac viginti circumscriptam fuisse
putant, cum id tempus<span class = "tag">9</span> hominum generi ad
poenitentiam ante diluvia Dei concessu data esset<span class =
"tag">10</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: SALOMO.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Epicuraeorum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Antiq. lib. IV.,&nbsp;5.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Acasiceum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>majori</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>vocatur</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Mauretius</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Albanum</i>, vel: <i>Atanam</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>id</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Genes. 6, 3&nbsp;sqq.</div>

<p>
SALOMO: Illud philosophis constat inter ipsos, non modo certum vitae
tempus omni animantium generi ab ipso conditore circumscriptum fuisse,
verum etiam singulorum hominum annos, menses, dies, horas, momenta
definita esse<span class = "tag">1</span>, quae tum virtutibus augeri,
tum etiam flagitiis circumcidi sacra oracula declarant, sive in hoc
cadaveris gurgustio, sive cadaveribus erepti. Sic tamen interpretor, ut
hominis spirantis vita non excedat annos 969, quoniam Methusala is, qui
vitam mortalium omnium longissime protraxit, non diutius vixit<span
class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuter. 6. 3. Regum 3. Josuae 14. 21. 29. Psalm. 14. 60. 72 et
108. Proverb. 6. 15.&nbsp;28.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ulterius non vixerit</i>.</div>

<p>
TORALBA: Vitam hanc diuturnam non naturae vi, sed procuratione
<span class="pagenum">241</span>
divina primis hominibus tributam fuisse existimo, ad artes et scientias
constituendas ac praesertim ad coelestium motuum cognitionem.</p>

<p>
CURTIUS: Principio quidem ad generis humani propagationem potius, quam
ad scientiarum et artium investigationem, hominibus vitam diuturnam
opinor fuisse concessam, postea vero, cum<span class = "tag">1</span>
longe lateque dissipatum est hominum genus, vita brevius contracta est,
alioqui terrarum orbis, quantus est, populorum vim capere nullo modo
potuisset. Sic autem natura comparatum est, ut frequentissimi sint
partus eorum animantium, quorum vita brevior est, et rari foetus eorum,
quibus vita fruenda diutius conceditur. Videmus enim biennio vitam
polyporum definiri, quo genere piscium est nullum foecundius. Item
lepores, quorum vita septimo anno circumscribitur, terrestrium omnium
foecundissimi sunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quam</i>.</div>

<p>
TORALBA: Haec partim vera, partim in conjectura posita sunt. Neque enim,
opinor, foecunditas leporibus aut polypis tanta<span class =
"tag">1</span> tributa est, quod illis breve curriculum vitae
concederetur, sed summa Dei procuratione, ut alteri voracium
piscium<span class = "tag">2</span> alimentis<span class =
"tag">3</span>, alteri terrestrium belluarum et hominum venationi et
pabulo sufficerent. Foecunditatem enim et profusionem seminis sequitur
vitae brevitas. Rapaces autem alites ac belluas terrestres ac
maritimas<span class = "tag">4</span> infoecundas esse videmus, quae
tamen caeteras vitae diuturnitate vincunt, maxime tamen aquatiles, neque
enim immanis illa balaenarum [ac justi ceti]<span class = "tag">5</span>
vastitas, quae interdum est octo jugerum, usque eo excresceret, nisi
plurium seculorum spatio. Nam Juba Rex in commentariis ad Augustum
scribit<span class = "tag">6</span>, balaenam captam tantae
magnitudinis, ut trecentos pedes latitudinis et sexcentos longitudinis
haberet. Nullum autem longaevae vitae<span class = "tag">7</span>
argumentum majus est, quam quod pisces nullis omnino morbis
corripiantur, praesertim marini.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ita</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>avium</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>alimento</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>marinas</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt haec verba in uno codice; alii legunt: <i>ac
mysticeti</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Relatum apud Plinium ex Jubae commentariis l. 32,
1 et 9,&nbsp;3.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>longitudinis vitae</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Certe quidem Fridericus II. imperator Germanus piscem Lucium
in lacum Helpruntium<span class = "tag">1</span> injici curavit<span
class = "tag">2</span>, innexo prius branchiis annulo aetatis indice,
qui captus est anno 1497, i.e. anno post 267, quam in lacum justa
magnitudine injectus erat, ea<span class = "tag">3</span> tamen
vivacissimum constabat ac diutius victurum, nisi violenta morte
praereptus esset<span class = "tag">4</span>. Ac nostra aetate Cyprini
ab avorum memoria usque ad nepotes centum viginti annos amplius
superarunt. Ut omittam, quod Seneca<span class = "tag">5</span> scribit,
piscem Apolliona<span class = "tag">6</span> anno sexagesimo postquam in
piscinam grandis illatus fuerat exspirasse, duobus ejusdem aetatis
superstitibus. Ex quo intelligitur<span class = "tag">7</span>, belluas
marinas in aqua salsa puriore et salubriore largissimam omnium
animantium
<span class="pagenum">242</span>
vitam protrahere. Nec invitus ab Aristotelis<span class = "tag">8</span>
et Theophrasti opinione discedam, quippe qui scripserunt, aquatilium
quam terrestrium et volatilium vitam esse breviorem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Heilbrunnium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Munsterus in descript. Gall. de aequalit. et Conr.
Gesnerus cap. de Lucio.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>eum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuisset</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Lib. de long. vit. cp.&nbsp;II.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>Apolloniam</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>intelligo</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Lib. IV cp. 14 de caus. plantar.</div>

<p>
TORALBA: Invideo tantam mercedem Aristoteli, quantam ab Alexandro Magno
accepisse dicitur, i.e. octingenta talenta, ut in re tam perspicua tam
graviter peccaret.</p>

<p>
CORONAEUS: Facit igitur et<span class = "tag">1</span> vitae longitudo
et explorata valetudo piscium, ut alimentis hominum utiliores quam
animantia terrestria videantur, sed ex his solidiora sunt, quam ex illis
alimenta: quae ratio fecit, opinor, ut Romani pontifices ciborum
delectum et ad victus puritatem et ad libidines coërcendas, suis
decretis adhiberent, jejuniorum diebus et eo potissimum die quo Christus
cruci affixus est, ut <span title = "Greek: apo tôn empsuchôn">ἀπὸ τῶν
ἐμψύχῶν</span> sive terrestrium sive volatilium abstineamus; qui
religiosiores, etiam a piscibus et somno abstinent, quidam vero horas
viginti quatuor uno pede nituntur, coelum intuentes; qui religiosissimi,
non modo abstinent ab his quae diximus, sed etiam collo tenus in aquis
diem jejunii peragunt, ut accuratius vigilando somnus coërceatur.
Idem<span class = "tag">2</span> Aethiopibus Christianis consuetum esse,
Franciscus Alvaresius<span class = "tag">3</span> scribit, ac potissimum
die sexto expiationis, <span title =
"Greek: proparaskeuês">προπαρασκεῦης</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ea</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>Id enim</i>, vel: <i>Id etiam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In Aethiopicis.</div>

<p>
SENAMUS: Jejunium die sexto Christiani commodius, quam Ismaëlitae, qui
eundem diem solenni festivitate colunt, cum tamen eo die Muhammedes ab
hostibus graviter vulneratus sit ac fugatus; melius etiam Christiani,
qui solennia festa colunt eodem die, quo Christus a morte dicitur
resurrexisse.</p>

<p>
CURTIUS: Primordio nascentis ecclesiae Christiani die resurrectionis
jejunare consueverunt: die Paschae, inquit Tertullianus, quo publica
jejunii religio est, merito deponis osculum pacis; postea tamen eo die
jejunium vetitum&nbsp;est.</p>

<p>
SALOMO: Si de generis humani libertate ac salute laetandum omnibus est,
profecto Christianis exultandum esset eo ipso die, quo libertatem
animorum ac salutem sibi partam confidunt. Sic enim divina lege
cavetur<span class = "tag">1</span>, ut diem illum, quo primogenita
omnium animantium caesa sunt in universa Aegypto propter Israelitas, et
eorum greges, festivis agri paschalis epulis jucundissime coleremus,
quoniam cladi superstites durissima Aegyptiorum servitute liberati
sumus. Nullum autem jejunium nobis imperatur praeterquam die decimo
mensis septimi, ad exsecrationem et expiationem nefandi sceleris, quo
majores nostri vitulum ad colendum sibi conflassent. Illud autem
jejunium auspicamur a vespera ad vesperam consequentis, quo nec cibum
nec potum capere, nec in cubilibus<span class = "tag">2</span> jacere,
nec ullum opus moliri, nec ullis negotiis implicari licet, sed
peccatorum poenitere, deinde corpore et vultu
<span class="pagenum">243</span>
terram contegente<span class = "tag">3</span> apud Deum misericordem de
peccatis confiteri ac nos ipsos affligere jubemur. Est enim vox Ebraica
<span title = "Hebrew: ta’anit">תענית</span> (Thaanith) nihil aliud,
quam afflictio et moestitia. Praeter jejunium illud legitimum
expiationis indicta sunt jejunia viginti quinque, partim propter occasus
illustrium prophetarum Mosis, Aaronis, Josuae<span class =
"tag">4</span>, Samuelis, partim propter excidium urbis et populi
defectionem, quae in libello Tahamith explicantur. Non desunt, qui Mosis
et Eliae exemplo quadraginta diebus<span class = "tag">5</span>
jejunant. Sanctissimi totum vitae tempus, praeter Sabbatha et Novilunia
solennia, semel tantum interdiu cibantur, ut de Juditha legimus<span
class = "tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>cautum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>cubili</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>conspiciente</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>Mariae</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>dies</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Judith&nbsp;5.</div>

<p>
CURTIUS: Origenes contra Celsum<span class = "tag">1</span> scribit,
veteres Christianos quarta sextaque die jejunia coluisse, sabbathis vero
ac dominicis illud non licuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro&nbsp;V.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ismaëlitae dictum Empedoclis usurpare consueverunt, scilicet a
vitiis jejunandum, i.e. <span title =
"Greek: nêsteusai kakotêtos">νηστεύσαι κακότητος</span>,
summa tamen religione colunt
jejunia Elmeidi, menstrua paschalia jejunia nec nisi post occasum solis
cibantur. Sunt tamen qui singulis mensibus tria jejunia sibi indicunt,
sub luna tredecim, quatuordecim, quindecim, quos ipsi candidos vocant,
quod his diebus luna, copioso lumine aucta, reddit animantium corpora
multum vegetiora et ad jejunium aptiora. Eadem fere ciborum religio,
quae Judaeis, nam utrique ab esu sanguinis et suillae carnis sibi
temperant, ut lex divina jubet.</p>

<p>
FRIDERICUS: Multa multis religiosa sunt, quae aliis valde profana aut
impia aut superstitiosa judicantur. Nam Judaei et Ismaëlitae aeque ac
veteres pagani velato capite sacra faciunt, ut illa significant:</p>

<div class = "verse close">
Purpureo velare comas adopertus amictu<span class =
"tag">1</span>.</div>

<p class = "close">
Quin etiam religiosum erat flaminibus, aperto capite sub Dio versari; ut
Saturnus, quia velatus erat, nudo vertice colebatur, Christus<span class
= "tag">1</span> tamen<span class = "tag">2</span> aperto capite
precatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Virg. Aen. III.&nbsp;405.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Christiani ... precantur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>tantum</i>, vel: <i>autem</i>.</div>

<p>
SALOMO: Sabaeorum quidem<span class = "tag">1</span> et Arabum foeminae
nudatis corporibus choreas agitabant, oriente sole, ut illi
gratularentur, et qui sacra faciebant Bahali Peori, impudenter pudenda
revelabant, quo idolo nullum detestabilius divina lege execratur, qua
quidem lege pontifex sacrificans caput velare jubetur<span class =
"tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Rabbi Moses Rambam l.&nbsp;1.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Levit. 20,&nbsp;10.</div>

<p>
OCTAVIUS: Mos hic omnium populorum, qui religiosius colebant, communis
erat; nam Prusias Bithyniae rex, operto capite adoratis Curiae liminibus
divinos senatui honores dicitur exhibuisse. Item<span class =
"tag">1</span> Lucius nescio quis adulator Caligulam, qui se Deum
ferebat, adoraturus capite obvelato canis in modum circumvolutus, ad
pedes principis procidebat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Ita</i>.</div>

<p>
SALOMO: Quid Moses? Audita primum Dei voce, non modo verticem,
<span class="pagenum">244</span>
sed vultum quoque operuit, quia verebatur, inquit scriptura sacra, Deum
intueri. Item Helias cum Dei vocem audisset in eodem monte, quo Moses,
pallio caput ac vultum obtexit.</p>

<p>
CURTIUS: Saepe<span class = "tag">1</span> contrariis itineribus eodem
pervenitur. Nam ut Asiae populis principem intueri nefas habetur et ab
ejus conspectu discedentem retrocedere oportet, ne illi terga
obvertantur, ac velato capite alloqui aspectu in terram demisso: ita
quoque flagitiosum est in Europa, praesente principe<span class =
"tag">2</span> capita velare, quin etiam ad edicta regis Abyssiniorum
non modo caput aperire, sed etiam corpus usque ad pudenda nudare necesse
est. Olim saltatio in sacris faciendis omnium fere populorum communis
erat, quae nusquam terrarum nunc usurpatur<span class = "tag">3</span>.
Et quemadmodum capitale esset apud Genevates et Helvetios in templo
saltare, quod religiosissime fiebat apud Judaeos; sic enim Davidem
legimus, cum arcam deduceret, accepta lyra saltasse aliquanto
altius<span class = "tag">4</span>, quam uxori Michalae decorum
videretur, ac si quis ullum munus altaribus sacris oblaturus veniret,
hunc alacri gestu saltare mos erat<span class = "tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Saepius</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>pontifice</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Franc. Alvaresius in Aethiopicis.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;2 Reg. 6, 14 seqq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Rabbi Kimchi in Ps.&nbsp;42.</div>

<p>
SENAMUS: Saltationes et choreas sacris omnium populorum solennes fuisse
constat. Nec tantum Salii sacerdotes Martis a saliendo dicti sunt, sed
etiam Jovis ipsius ludis praesultor ad numerum et modum choream.
agebat<span class = "tag">1</span>. Et cum senatori cuidam Jupiter in
somniis visus esset, qui ludos instaurari juberet<span class =
"tag">2</span>, quod praesultor indocte saltaret<span class =
"tag">3</span>, deque ea re ter admonitus neglexisset, duorum filiorum
morte perterritus senatui rem aperuit, qui ludos instaurari jussit. Ex
quo etiam planum fit, quod ante diximus, etiam paganorum sacra
negligentius peracta immortali Deo displicuisse, omissa clades et
excidia populis invexisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus in Nicia et Alcibiade.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Valerius Maximus, Livius, Plutarchus, Dionysius
Halicarnasseus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>saltarat</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Existimo nostros bufones, qui clypeis et gladiis nudi
saltant, Salios veterum<span class = "tag">1</span> omnino imitari vel
etiam saltatorem illum, qui quod bovem Jovi<span class = "tag">2</span>
apud Athenienses mactaret<span class = "tag">3</span>, <span title =
"Greek: bouphonos">βουφόνος</span> dicebatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>veteres</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii addunt: <i>Bulaeo</i>, vel: <i>Poleo</i>, vel:
<i>potentissimo</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>mactarat</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Christiani primum nascente ecclesia saltationes sacras
intermiserunt, ut scribit Justinus Martyr<span class = "tag">1</span>,
quippe qui cogebantur nocturna sacra metu suppliciorum obire. Sed
Constantino Magno dominante, sublato metu, choreas frequentes et
choros<span class = "tag">2</span> agere coeperunt, qui mos nondum ab
ecclesia Romana plane desertus est. Nam quae processiones ab ipsis
appellabantur, saltando fiebant, non ambulando. Nec ita pridem cantores
duo, qui<span class = "tag">3</span> canticum in medio choro incipiunt,
ab occasu ad ortum, deinde ab ortu in occasum saltabant, tum utrique in
medio choro, alter quidem Austrum, alter Aquilonem spectans, aliquamdiu
immoti stabant. Quae ratio fuit<span class = "tag">4</span>
<span class="pagenum">245</span>
a citharoedo in sacris ludis antiquitus observata, ut coelestium orbium
ac Deorum in coelis choreas agentium motus ipsiusque Terrae matris
Deorum stationem imitarentur. Illud tamen singulare fuit in Christianis,
quod cantores duo in choro, ne Diis infernis aut idolis gratulari
saltatione viderentur, ut<span class = "tag">5</span> pagani, dextram in
coelum attollebant, et quia molestum erat diutius elatam dextram habere,
baculos argenteos, qui in manum argenteam desinebant, gestare coeperunt,
ac summis pedum digitis modestius niti, ut modestius saltarent. Sed cum
imperitis hujusmodi<span class = "tag">6</span> sacerdotia ac munera
quaestuose tribuissent, non amplius saltare, sed deambulare coeperunt,
inde proverbium de ignaris, qui<span class = "tag">7</span> nec canere
didicerint<span class = "tag">8</span> nec saltare. Ita paulatim
ambulationes pro saltationibus desertis ab ecclesia Romana susceptas
videmus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ad orthodox. qu.&nbsp;7.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt alibi duo haec verba.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Scholiastes Pindari.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>hujus mundi</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>didicerant</i>.</div>

<p>
SALOMO: Moderata saltatio in laudibus divinis efficacissima semper nobis
visa est, illud enim psaltes lyricus voluit, cum ipse coram Deo caneret
ac saltaret: <i>Colite Deum cum timore, exsultate ei cum<span class =
"tag">1</span> tremore!</i><span class = "tag">2</span> Est enim
exsultare altius saltare, quia fleri non potest, ut qui saltat ac
gestit<span class = "tag">3</span> animi quadam alacritate erga res
divinas, ut non etiam ardentissimo Dei amore in eum rapiatur, mente vero
tristi Deum laudare nefas est. Itaque pontifex Aaron, repentina adhuc
filiorum morte saucius, sacrum convivium obire recusavit, cum
diceret<span class = "tag">4</span>: <i>Quomodo gratus essem Deo, mente
lugubri?</i><span class = "tag">5</span> et qui laeta mente affectus est
erga Deum, hunc etiam oportet non modo ab omnibus sceleribus abhorrere,
verum etiam summa integritate ac innocentia vivere. Ita saepius in
psalmis occurrit vox illa Selah, quam Symmachus et Theodotion
vertit<span class = "tag">6</span> <span title =
"Greek: diapsalma">διάψαλμα</span>, Latini interpretationem omiserunt.
Nam Chaldaeus interpres putat, verbo Selah aeternum significari, quem
Origenes et Hieronymus<span class = "tag">7</span> sequuntur. Sed
Abraham AbenEsra interpretatur <span title = "Hebrew: Amen">אָמֵן</span>
i.e. vere; <span title = "Greek: diapsalma">διάψαλμα</span> vero
significare mihi videtur distinctionem modulationis et varietatem
quandam silentio interjecto. David Kimchi Selah vocis elationem
significare putat, ego vero vocis ac totius corporis subsaltationem
fuisse video, quam in sanctis canticis usurpare etiamnum solemus, ut
laetitiam erga Deum et intimi animi gaudium testificemur. Laudationes
vero divinas non modo saltationibus et canticis, verum etiam omni genere
instrumentorum ab immortali Deo instituta fuisse, gravissima Nathanis et
Gadi testimonia declarant, a quibus admonitus David 285 Leviticae tribus
cantores peritissimos ad divinarum laudum modulationes adhibuit<span
class = "tag">8</span>, quos partim vocibus, partim fidibus, partim
fistulis<span class = "tag">9</span> explicabat, quod ex initio psalmi
cujusque facile intelligitur, <span title =
"Hebrew: mizmor">מִזְמוֹר</span> fidibus
tantum<span class = "tag">10</span>, ubi
<span title = "Hebrew: shir">שִׁיר</span> sola voce canebatur, ubi
utcunque, voces fidibus miscebantur. Interdum tuba cornea, quae Sophar,
vel metallica, quae Halsopherat
<span class="pagenum">246</span>
dicebatur, adhiberi solebat et metaltaim sive cimbala et mahol tibia.
Sed quia Judaei aeque ac populi australes fidibus magis delectantur<span
class = "tag">11</span>, et aquilonares tubarum ac tibiarum sono<span
class = "tag">12</span>, propterea cantica Davidis Psalmos appellarunt.
Est enim <span title = "Greek: psalmos">ψαλμός</span>, ut scitis<span
class = "tag">13</span>, carmen fidibus expressum, psalterium autem vas
in clypei quadrati formam, decem chordis<span class = "tag">14</span>
aptum. Propria tamen appellatione laudes ab Ebraeis appellantur cantica
Davidis <span title = "Hebrew: tehilim">תְהִלִים</span>, ut omnes
intelligant, brevissimis quidem precibus, sed laudibus assiduis intentos
esse oportere. Nihil autem<span class = "tag">15</span> frequentius in
psalmis occurrit, quam vox <span title =
"Hebrew: haleluyah">הַלֵלוּיָה</span> i.e. laudate Deum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>in</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ps. 2,&nbsp;ii.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>petit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>dicens</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Levit. 10,&nbsp;19.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>vertunt</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Hieronymus in epist. ad Marcellum.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;1 Paral. XXV, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>fibulis</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Alibi: <i>delectabantur</i>.&nbsp;
<b>12.</b>&nbsp;Alius: <i>sonitu</i>.&nbsp;
<b>13.</b>&nbsp;Aristophanis scholiastes in Avibus.&nbsp;
<b>14.</b>&nbsp;Alibi: <i>fidibus</i>.&nbsp;
<b>15.</b>&nbsp;Alii: <i>enim</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ego vero existimo, ecclesiae Romanae organa<span class =
"tag">1</span>, quae Constantinopoli circa annum Christi 700 inventa,
fistulis plumbeis conflantur, omnium antiquorum instrutmenta musica
longo intervallo superare, nec satis mirari possum, eos, qui Romanae
ecclesiae ritus deseruerunt, organorum genus illud penitus abjecisse,
cum nihil modulatius fieri possit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ammonius l. IV. et&nbsp;XVI.</div>

<p>
CURTIUS: Hoc ideo factum opinor, ne plebs illecebris modulationum
divinas laudes obliviscatur. Ac propterea Justinus Martyr<span class =
"tag">1</span> instrumenta illa musica puerorum esse ac de templo
rejicienda putat, comprobante Theodoreto pontifice<span class =
"tag">2</span>, eoque magis, si lingua peregrina utantur sacerdotes,
quam imperiti non capiunt<span class = "tag">3</span>, quo nihil
absurdius nec ullius populi moribus, praeterquam Romanorum, id probari
posse opinor.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Qu. 157 ad orthodox.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Libro de sacrific.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>capiant</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Id certe casu contigit; cum enim Ebraei, Graeci, Latini et
caeterae quoque gentes lingua populari Deos colerent, usu tamen diuturno
factum est, ut antiqua carmina sacrorum Polybii aetate non amplius
intelligerentur, mutatione scilicet latinae linguae, neque tamen usitata
carmina propter venerationem antiquitatis ac religionis mutare fas erat.
Ita quoque ecclesiae Romanae cantica tunc<span class = "tag">1</span> a
Gregorio latine sunt instituta, cum ab omnibus omnia perciperentur,
paulatim lingua latina peregrinorum undequaque in Italiam adventu et
concursu mutari et corrumpi coepit, carmina tamen usitata sine gravi
incommodo mutari nequeunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.</div>

<p>
CURTIUS: Non video, quid incommodi sequatur, pulcherrimas illas Davidis
laudes linguis omnibus usurpare. Si tamen instrumentis musicis etiam
sacris utendum sit, ut quidem ex oraculo divino Nathanis et Gadi
prophetarum jubemur<span class = "tag">1</span>, fidibus praestaret,
quam fistulis plumbeis uti, quibus voces sono fistularum confuso tanta
vi erumpunt ut verba nullo modo percipiantur; soli enim Britanni,
opinor, organa fistularum plumbearum vocibus musicis miscere
consueverunt. At nihil tam necesse est, quam psalmos ac laudes divinas
ab omnibus intelligi, ut omnes erudiantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 Paralip. 25, 1&nbsp;sqq.</div>

<p>
SENAMUS: Mirum mihi saepe visum est, Judaeos, Christianos, Ismaëlitas,
<span class="pagenum">247</span>
Helveticos, Romanos, Germanos, tanta<span class = "tag">1</span>
religionum varietate discrepantes, in psalmis tamen Davidicis omnes
omnino conspirare atque iis quotidie gratias immortali Deo gratissimas
ubique terrarum agere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>tam</i>.</div>

<p>
SALOMO: Non debet illud mirum videri, cum hi omnes unius aeterni Dei
nomen ac numen se colere nec plures uno esse profiteantur. Laudationes
autem Davidis ad aeternum Deum omnes spectant, nulla Jovis, Apollinis,
Dianae, Martis, Herculis, Saturni numina, nihil de Venere et Baccho,
nihil de Jesu Nazaraeo, nihil de Muhammede aut Maria virgine, nihil de
myriadibus innumeris<span class = "tag">1</span> Divorum, quos sibi
Christiani non tam ad imitandum, quam etiam ad colendum proposuerant,
sed unius sempiterni rerum omnium opificis laudes ac gesta
commemorantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.</div>

<p>
TORALBA: Quid est igitur, quam ob rem<span class = "tag">1</span> in
tanta populorum innumerabilium multitudine soli<span class =
"tag">2</span> Christiani Christum pro Deo cum infinita divorum
multitudine laudant, precantur, adorant, qui tamen Deum unum mundi
conditorem prae se ferunt?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt haec novem sequentia verba in aliis
codicibus.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quia<span class = "tag">1</span> Christus non alius est quam
Deus ipse, aeternus Dei filius.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Qui</i>, vel: <i>Si</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Si Christus idem est, quod<span class = "tag">1</span> Deus
aeternus, cur Petrus in concione ad populum his verbis utitur<span class
= "tag">2</span>: <i>Sciat totus domus Israël, quod dominum et Christum
hunc Jesum fecerit<span class = "tag">3</span> Deus?</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Actorum II.,&nbsp;36.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>fecit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Hac oratione Petrus naturam humanam a divina distinguit, ut
homo Jesus a Deo sit factus et quatenus Deus ab aeterno genitus a patre,
sic utraque natura in uno Jesu coaluit, ut Dei et hominum mediator
esset, quia mediator unius esse non potest<span class = "tag">1</span>,
Deus autem unus&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Gal. 3, 20, et 1 Timoth. 2,&nbsp;5.</div>

<p>
TORALBA: In natura quidem universa quoties ex duabus naturis inter se
repugnantibus<span class = "tag">1</span> tertium quoddam ab utraque
diversum conflatur, perit utraque natura propter conflationem formarum.
Si ergo in una Christi natura coalescit simul humana ac divina forma,
utramque perire oportet, et ex utraque tertium quoddam et diversum ab
utraque conflari, ut ex aqua et melle videmus hydromel componi, corrupta
utriusque natura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>repugnatis</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Natura duplex in Christo sic copulatur, ut non sit confusa,
sic distinguitur, ut non sit divisa.</p>

<p>
OCTAVIUS: Cur ergo<span class = "tag">1</span> Athanasius in libro de
incarnatione non duas in Christo naturas, sed unam tantum agnoscit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>vero</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ne quis putet, Christi divinam esse adorabilem, non item
humanam. Ac propterea Gregorius Nazianzenus et Cyrillus<span class =
"tag">1</span> duas
<span class="pagenum">248</span>
in Christo naturas agnoscunt. Sed quia post humanitatis assumtionem
facta divisio non est, una et eadem esse praedicatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro 9 cp. 31 in&nbsp;Joh.</div>

<p>
CURTIUS: Quod<span class = "tag">1</span> Toralba de forma naturali ad
divinam traduxit, non congruit<span class = "tag">2</span> metaphysica
tractantibus ad physica trahere disputationem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Quid</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>convenit</i>.</div>

<p>
TORALBA: Christus quatenus homo physicae subjectum est, metaphysicae
vero, i.e. theologiae, argumentum verum et quidem<span class =
"tag">1</span> proprium Deus est. Si ergo naturalibus omissis de Deo
disputandum sit, nihil profecto est in universa natura, quod de Deo
affirmari queat, sed omnia commode negari, quia quicquid est praeter
Deum, aut substantiam aut accidens esse oportet<span class =
"tag">2</span>, Deus autem neutrum est, nec ullus est naturae conceptus
Deo et creaturae communis, quia nihil una voce de finito vel infinito
dici potest, nec ullum genus est infinitum aut indifferens ad finitum et
infinitum. Itaque cum de rebus omnibus quaeri soleat, quid sit? de Deo
quaeritur, quid non sit? Ex quo sequitur, theologos omnes, qui Deo
substantiam aut hypostasin aut personam tribuunt, impropie loqui. Quae
res impulit Simplicium<span class = "tag">3</span>, ut primam omnium
causam diceret nomine vacare, i.e. <span title =
"Greek: tou pantos aitiou, huper panta ontos ta onta, ouden estin oikeion onoma">τοῦ
παντὸς αἰτίου, ὑπὲρ πάντα ὄντος τὰ ὄντα, οὐδέν ἐστιν ὀικεῖον
ὄνομα</span>.
Proclus vero Academicus Deum ob id ineffabilem esse scribit, i.e.
<span title = "Greek: arrhêton">ἄῤῥητον</span>, quia unus est, vel ut
Parmenides <span title = "Greek: agrammatos">ἀγράμματος</span>. Et cum
multa de Deo dicantur improprie, ipse tamen dici non potest ac ne
cogitari quidem. Sed qui minus inepte loquuntur, essentiam aeternam
appellant, eamque unam, puram, simplicem et ab omni corporum
contagione<span class = "tag">4</span> liberam, infinitae bonitatis,
sapientiae, potestatis. Atque in eo Academici, Stoici, Peripatetici cum
Ebraeis et Ismaëlitis conveniunt quodammodo, quasi proprium<span class =
"tag">5</span> illud in omnium hominum animis ac mentibus ipsa natura
insitum<span class = "tag">6</span> esse videatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quodammodo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Dionysius Areopagita de divin. nomin., Moses Rambam
l.&nbsp;3.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In libro de singulari&nbsp;Deo.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>concretione</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>principium</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Pro quatuor his antecedentibus verbis alibi legitur:
<i>institutum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ebraei decem habent<span class = "tag">1</span> nomina Deo in
sacris litteris tributa, epitheta vero LXXII omnia creatori cum<span
class = "tag">2</span> creaturis quodammodo communia praeter
sacratissimum nomen tetragrammaton, quod sui proprium esse dixit,
scilicet <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>, i.e. aeternus, quia
nihil praeter Deum est<span class = "tag">3</span> aeternum. Hujus unius
cultum, caeteris omnibus repudiatis, quemque sibi proponere debere
contendimus. Caetera quae tum in coelo, tum in elementis ac mundi totius
compage cernimus, tum etiam beatas mentes cadaveribus superstites et
angelos utriusque naturae, sensibus hominis abditos, colere ac ullis
precibus ac veneratione prosequi nefas esse arbitramur, ac multo magis
nefarium ulli creaturae<span class = "tag">4</span> Deum incorporeum
copulare<span class = "tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Hebraeis decem sunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ac</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>potest esse</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>nefandum ullam creaturam</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>computare</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ego veteres Jovem a tetragrammato duxisse opinor, propter
utriusque nominis similitudinem.</p>

<p>
<span class="pagenum">249</span>
SALOMO: Qui Jova aut Jehova pro sacro nomine <span title =
"Hebrew: YHWH">יהוה</span> pronunciant, hujus linguae vim non tenent.
Neque enim ratio Ebraeae linguae patitur nomen illud ita pronunciari.
Ac tametsi vocabulis subscriptis saepius <span title =
"Hebrew: (YHWH)">יְהוָֹה</span> legamus, fallunt tamen qui sic legi putant
oportere, nec intelligunt, majores nostros, qui primi vocales litteris
affixerunt<span class = "tag">1</span>, arcanum illud reddidisse
varietate scribendi, mox <span title = "Hebrew: (YHWH)">יְהוָֹה</span>,
mox <span title = "Hebrew: (YHWH)">יְהֶוה</span>. Cur autem abdiderint
arcanum illud, causa est in promtu, quod lege divina capitali supplicio
plectendus est<span class = "tag">2</span>, qui diserte nomen illud
denuntiarit<span class = "tag">3</span>. Itaque nunquam nomen illud in
ore habemus, sed nomine Elohim vel Adonai uti solemus, quoties in sacra
scriptura legentibus occurrit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>affinxerunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Levit. 24,&nbsp;6.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>denuntiavit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Mei sensus, Salomo, cum tuis sensibus congruunt, nec alia mihi
mens est, nisi quod Deum illum opificem ac moderatorem rerum omnium
humanam naturam induisse persuasum habeo, ut hominum scelera morte sua
expiaret. Caetera Deorum inania<span class = "tag">1</span> ac divorum
numina nihil moror, ac<span class = "tag">2</span> ne angelos quidem,
qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, ullis precibus aut<span
class = "tag">3</span> veneratione coli volo.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Caeteros Deorum inanium</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>at</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ac</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ego vero duodecim fidei Christianae capita cum Curtio
amplector, ac praeterea<span class = "tag">1</span> corporis ac
sanguinis Christi sacrificium expiatorium, tum etiam angelorum ac
divorum mentes sacris rogationibus eliciendas censeo, ut Deum propitium
habeamus, item purgatorios ignes, quibus animorum labes ex animis
eluantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>propterea</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: At<span class = "tag">1</span> ista ratione populus Deorum
innumerabilium cum immortali Deo admittatur necesse&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Ac</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Caetera quidem suis quaeque locis. Sed illud prius Salomoni
persuaderi oportet de Christi deitate, quo si persuasus erit, facile
Octavium et Toralbam in suam sententiam adducet.</p>

<p>
SALOMO: Istud quidem Toralbae difficilius quam meis popularibus
persuaderi posse video, quoniam multa constanter credimus, quae
philosophi omnino repudiant, ut Lyricus ille de nostris<span class =
"tag">1</span> loquitur: <i>Credat Judaeus Apella, non ego<span class =
"tag">2</span>.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nobis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Horatius.</div>

<p>
TORALBA: Ut pervicacis animi est, perspicuis argumentis acquiescere
nolle, ita summae levitatis, temere omnibus omnia assentiri. Non desunt
etiam, qui minutorum theologorum multitudine nos obruere conantur, sed
non ego credulus illis<span class = "tag">1</span>, vel ut Siculi
pastoris<span class = "tag">2</span> oratione utar: <span title =
"Greek: egô de tis ou tachupeithês">ἐγὼ δέ τις οὐ ταχυπειθής</span>.
Ecquis enim est tam angusti animi et ingenii, cui probari possit, Deum
aeternum post sexcenta millia saeculorum, imo post infinitum tempus
incorporeum fuisse, eundem tamen non ita pridem coelo delapsum in
mulierculae intimis visceribus novem menses delituisse, tum carne,
ossibus
<span class="pagenum">250</span>
ac sanguine concretis indutum ac natum utero clauso, paulo post etiam
turpissimo supplicio affectum ac terra conditum revixisse et<span class
= "tag">3</span> corpoream illam molem, antea coelo invisam, illuc
vexisse? Quod haec tam nova tamque insignis mutatio in Deum cadat, omnes
Ebraeorum et Ismaëlitarum populi, omnes<span class = "tag">4</span>
philosophorum familiae constanter negant. Imo gravis illa et coelestis
vox obstat: <i>Ego Deus aeternus et non mutor.</i><span class =
"tag">5</span> Quae verba non modo ad essentiam pertinent, verum etiam
ad ea, quae illi accidere putantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ullis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Theocriti.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Omittuntur haec novem sequentia verba in alio
codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>omnis ... familia</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jes. XLIV,&nbsp;6.</div>

<p>
SENAMUS: Salomoni caetera quidem assentior, sed illud<span class =
"tag">1</span> non capio, si Deus etiam<span class = "tag">2</span>
mentis habitu immutabilis est, cur toties irasci et placari, toties
poenitere facti dicatur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>illum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ratione</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ista quidem oratio est quasi parentis optimi cum infantibus
balbutientis, ut cum Deus Samueli dixisset<span class = "tag">1</span>,
se pigere Saulis, quod regem eum<span class = "tag">2</span> renunciari
jussisset, eodem tamen capite haec verba subjicit<span class =
"tag">3</span>: <i>Deum facti nunquam poenitebit, quia non est homo, ut
ulla<span class = "tag">4</span> facti poenitudine ducatur<span class =
"tag">5</span>.</i> Aut enim illa tanta Dei mutatio in hominem, sive
assumtio hominis Deum facit meliorem aut deteriorem, alterum dicere
scelus, alterum cogitare nefas est. Nam cum ab infinita temporis
aeternitate optimus maximus fuerit<span class = "tag">6</span>, melior
aut beatior scipso fieri non potuit, alioquin optimus et beatissimus
antea non fuisset. Deteriorem factum esse, tanta sui status ac
conditionis conversione fateri oportet<span class = "tag">7</span>, quo
nihil capitalius cogitari potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 Sam. XV,&nbsp;11.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>illum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1 Sam. 15,&nbsp;29.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>nulli</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>poeniturum dicatur</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>fuit</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>cogeretur</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Nec melior nec deterior factus est, ac ne mutatus quidem ab
illo, qui semper antea exstiterat, qualis semper futurus est. Consimili
fere argumento Proclus<span class = "tag">1</span> mundum aeternum
statuebat, ne si principium ortus haberet, Deus ab alta quiete ad motum,
ab otio ad negotium excitatus videretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Philoponus in libris, quos adversus Proclum scripsit.</div>

<p>
SALOMO<span class = "tag">1</span>: Illud quidem constat ex abditis
legum divinarum arcanis, Deum perpetua mundorum creatione ac recreatione
gaudere nec quicquam sub sole novum esse<span class = "tag">2</span>,
quod antea non fuerit, nec fuisse, quod non sit futurum, nec propterea
Deum sui status ullam pati conversionem aut mutationem, sed eundem
humanae naturae copulatum et carneam massam induisse, non ita pridem,
i.e. paulo ante saecula quindecim<span class = "tag">3</span>, non modo
contra Dei naturam et essentiam est, verum etiam contra suae majestatis
decus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Omittitur in aliis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Eccles. 1,&nbsp;9.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Incredibile quidem est incredulis, sed iis quos divinus
intellectus afflaverit<span class = "tag">1</span>, facillime<span class
= "tag">2</span> persuaderi potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>afflavit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>facile</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">251</span>
OCTAVIUS: Certe graecae et latinae initio nascentis ecclesiae
christianae non ita difficile fuit persuadere, ex homine Deum fieri,
quippe qui Deorum et hominum amplexus et puerperia ita crediderunt, ut
non modo agrestibus et imperitis hominibus, sed etiam Graecorum et
Romanorum<span class = "tag">1</span> disciplinarum omnium laude
florentibus quasi certissimum quiddam et exploratissimum haberetur.
Argumento sit nobilis historia<span class = "tag">2</span> de Mundo,
cive Romano, qui summa pietatis specie sacerdotum detestabili lenocinio
matronae pudicissimae stuprum intulit, cui persuasum erat aeque ac
marito, Herculem ipsum in templo, ad stirpis divinae propagationem, cum
ea concubuisse. Comperta fraude, quam Mundus celare non potuit, Tiberius
Augustus templum solo aequari et sacerdotes ultricibus flammis exuri
jussit. Itaque nihil mirum, si Christum, qui vitae integritate ac
miraculorum multitudine clarus exstiterat, de Deo ac virgine natum
paganis, consimili<span class = "tag">3</span> Deorum generatione jam
imbutis, persuaserunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Graecis et Romanis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Josephus in Antiq. jud. lib. 18 et&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>consimilium</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Certe puerperia Deorum ac Dearum non modo <span title =
"Greek: theogonian">θεογονίαν</span>, verum etiam imperatoribus et
pontificibus Romanis mirabiles <span title =
"Greek: apotheôseis">ἀποθεώσεις</span>
invexerunt: quas Bessario Cardinalis cum Romae fieri vidisset<span class
= "tag">1</span>, veterum divorum historias valde sibi suspectas esse
praedicabat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>vidissent</i>.</div>

<p>
TORALBA: Imperitis illa non persuaderi, eruditis potuisse miror. Nam si
cognitis extremis media non propterea cognoscuntur, etiamsi fuerint
essentiali causarum ordine cohaerentia, quis Christum, quem ex humana
divinaque natura constare dicunt, animo percipere queat, cum Deus homini
nullo naturae ordine cohaerere ac multo minus quam coelum terrae uniri
possit?<span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>potuerit</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Veteres Academici hominem coelestis et elementaris mundi
vinculum esse tradunt ac propterea solum ex omnium animantium genere ad
Dei similitudinem et imaginem conformatum. Quae cum ita sint, quis
naturae ordinem turbari putet, si Deus homini uniatur in Christo?</p>

<p>
TORALBA: Comprehensio infinitae rei est infinitum quoddam<span class =
"tag">1</span>, quod naturae finitae congruere nequit. Neque enim verum
est, quod theologis quibusdam video placuisse, scilicet mentem humanam
infinitorum intelligibilium successionum capacem esse, oportet enim
mentem hominibus aeternam aut certe sempiternam esse suapte natura,
contra quam superius demonstratum est. Quodsi mens humana ne cogitatione
quidem Deum infinitum assequi possit, qui fieri possit<span class =
"tag">2</span> ut infinitam Dei essentiam capere eique actu et re ipsa
uniri queat?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quiddam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>potest</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quod humanae mentis imbecillitas assequi non possit, Christi
mirabiles actiones et stupenda facta praestant.</p>

<p>
<span class="pagenum">252</span>
OCTAVIUS: Si miracula Deos faciunt, quid obstat, quin maximus quisque
magus Deum se ferat? Quid enim sortilegi non moliuntur? Quid sagarum
turba non<span class = "tag">1</span> facit? Cujus tam<span class =
"tag">2</span> perspicacis oculos non perstringit? Testes svmt magi
Pharaonis, Orpheotelestae, Medea, Circe, Cleomedes Astypalaeus,
Apollonius Thyanaeus. Atque hic tanta prodigiorum varietate mirabilis
exstitit, ut veteres illum non modo ipsi Christo, verum etiam omnibus
Christianorum Diis longe anteferrent. Is enim dicitur a mortuis
complures excitavisse, morbos populares sedavisse, saepe moribundos
curavisse, saepius futura praedixisse, saepe daemones sua praesentia
fugavisse, semper ab esu animantium, quamdiu vixit, abstinuisse,
eruditione ac sapientia<span class = "tag">3</span> clarissimus
exstitisse<span class = "tag">4</span>, sapientiae praeceptis
divinissimus fuisse, verbo lamias frequentes abegisse, Ephesum exitiali
peste liberavisse, paenulatum<span class = "tag">5</span> senem
lapidibus obrui jussisse, obrutum detegi, detectum leonem mortuum
demonstravisse, annos 140 in terris vixisse, et ex ipso Dianae templo in
coelum abreptum ascendisse, ab ipsis arboribus curvato cacumine ac voce
diserta loquentibus salutatus esse, denique ab universa Graecia et Asia
pro Deo habitus fuisse memoratur. Profecto tanta laudum contentione<span
class = "tag">6</span> acceptus est ab antiquis, ut ex ejus<span class =
"tag">7</span> statuis oracula quasi ab ipso Apolline peterentur. Nec
tantum paganis, sed etiam Christianis clarus et admirabilis exstitit,
atque inprimis Hieronymo et Justino Martyri<span class = "tag">8</span>,
quod maris tempestates, ventorum impetus, murium populationes,
incursiones ferarum istius Apollonii dictatis prohiberi tradit<span
class = "tag">9</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi: <i>non</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>doctrina</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Desunt alibi haec quinque antecedentia verba.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>consensione</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>ipsius</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Philostratus Lemnius. Justinus Martyr qu. 245 ad
orthodox. Hieron. ad Rufinum.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alibi: <i>tradunt</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Multa quidem Philostratus de Apollonio, sed ea tantum quae a
Damide audierat, Damis item ab Apollonio <span title =
"Greek: akroasei ek tôn allôn akroamatôn">ἀκροάσει<span class =
"tag">1</span> ἐκ τῶν ἄλλων ἀκροαμάτων</span>.
Ea tamen octo libris ab Eusebio Caesariensi ut
fabulosa refelluntur<span class = "tag">2</span>. Hic autem magia quam
doctrina fuit clarior, cum velare sagarum in modum et vincula ferrea
daemonum ope perrumpere consuesset, ac propterea Domitiani Augusti jussu
depilatus ac nudus causam dicere coactus est, cum reus magicae
impietatis argueretur<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <span title = "Greek: akroamata">ἀκροάματα</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>referuntur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>teneretur</i>, vel: <i>haberetur</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Videtis tamen istius magi tantum valuisse miracula, ut aliquot
saeculis pro Deo coleretur et Christianis objiceretur, Apollonium rerum
gestarum miraculis longe superiorem Christo fuisse; fuit enim
Christo<span class = "tag">1</span> fere aequalis aut non multo
junior<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Christi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>minor</i>.</div>

<p>
SALOMO: Foecundissima profecto fuit aetas illa magorum ubertate et
copia; nam praeter Apollonium peperit etiam Dositheum, Theudam, Judam
Galilaeum, Simonem Magum, qui divinitatis nomina et opinionem sibi
asseruerunt<span class = "tag">1</span>.
<span class="pagenum">253</span>
Quin etiam in Arabia quidam magus<span class = "tag">2</span> cum se pro
Messia ferens quam plurimos stupendis prodigiis ad se pellexisset, rex
Arabum rogavit, quo miraculo se probare Messiam vellet: Caput meum,
inquit, truncari jube, tum ni reviviscam, ne Messiam me arbitrere. Rex
accepta conditione caput hominis spectante populo amputari jussit,
nec<span class = "tag">3</span> revixit tamen.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>asseverarunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Moses Rambam in epistola ad astrologos.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>non</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Tanta fuit amentia dicam an impietas multorum, ut non modo
deitatis famam sibi vindicarent, verum etiam Deum ipsum de coelo
praecipitem deturbare conarentur, ut olim conjurati coelum conscendere
fratres. Quin etiam Heraclides Ponticus<span class = "tag">1</span>
Pythiacos sacerdotes pecunia corrumpere non dubitavit, ut se Deum esse
praedicarent, ac serpentem in feretrum, quo elatus est, imponi jussit.
Sed fraude comperta, non qualem se vellet, sed qualis erat, judicatus
est. Talem quoque fuisse tradunt Psaphonem Africanum<span class =
"tag">2</span>, qui aviculas haec verba proloqui docuerat: <i>Psapho
Deus est</i>; deinde volare patiebatur. Sed omnes omnium fraudes Simon
Magus superare videtur, quia portentis ac prodigiis famosissimus non
modo a mortuis plures excitavit, sed etiam se ipsum in frusta concisum
tertio die erexit, atque ita sublimis in aëra sublatus est, populo
Romanorum ac principum spectante corona, eoque prorupit hominis istius
impudentia, ut se Deum appellaret, ac in hunc mundum<span class =
"tag">3</span> venisse jactabat, ut qui ab angelis corrupti<span class =
"tag">4</span> fuerant, emendaret et eos, qui in se crederent, ab
interitu sempiterno, non meritis cujusquam, sed sua gratia servaret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Laërtius in Heraclidis vita.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Clemens Alexandrinus, Irenaeus, Justinus Martyr.
[Philosophumena Origenis. N.]&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>modum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>quae ... corrupta</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Qualem igitur exitum habuit, nisi quod ex aëre sublimi
dejectus praecipiti casu crepuit!</p>

<p>
SENAMUS: Si casu crepuisset, cur senatus populusque Romanus, cur
collegium pontificum annuente imperatore statuas ei cum inscriptionibus
divinis erexisset? Nam ejus statua inter utrumque Tiberis pontem,
imperante Claudio Augusto, collocata hunc titulum prae se ferebat:
Simoni Mago Deo, quam Justinus Martyr<span class = "tag">1</span> se
vidisse confitetur. At in Deorum numerum nemo referri poterat sine
senatusconsulto, ut Tertullianus de Christo scribit, scilicet Tiberium
imperatorem ad senatum scripsisse, cum suffragio sui praerogativa, de
Christo, ut inter Deos censeretur. Noluit Senatus vel quia non
probabat<span class = "tag">2</span>, vel quia pigebat, hominem Judaeum
supplicio affectum in albo Deorum inscribi. Tiberius tamen, ut est apud
Tertullianum, in sententia mansit. Ex quo intelligitur, Simonem Magum
rerum gestarum et miraculorum stupendorum magnitudine Christo videri
clariorem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In apolog.&nbsp;I.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nihil probaverat</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Nemini dubium est, quin magus ille caeteros praestigiorum
vanitate<span class = "tag">1</span> superarit, haec tamen omnia
daemonum ope facta esse, quis
<span class="pagenum">254</span>
non videt? Nihil autem mirabilius videtur, quam a mortuis excitari<span
class = "tag">2</span> et in sublime ferri, utrumque tamen necromanticis
usitatissimum est. Nam Apollonius<span class = "tag">3</span> ab
extrema<span class = "tag">4</span> Aethiopia et<span class =
"tag">5</span> Nili fontibus Romam brevi delatus est, quo se imperatoris
Domitiani jussu acciri sciebat, inde momento Corinthum et ex Smyrna<span
class = "tag">6</span> Ephesum. Item Pythagoras<span class =
"tag">7</span> a Thuriis Metapontum advolavit, nec aliam ob causam
Romulus in Deorum numerum relatus est, quam quod in coelum, exercitu et
senatu spectante, sublatus ab hominum conspectu disparuisset. Idem
Aristaeo<span class = "tag">8</span> Proconnesio, idem Cleomedi
Astypalaeo contigisse, veteres historici scripto prodiderunt<span class
= "tag">9</span>. Hos omnes sortilegorum impietate ac scelere obligatos
fuisse constat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>varietate</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>mortuos excitare</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Philostratus l.&nbsp;VI.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Pro his duobus verbis legitur alibi: <i>ex</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Addit alius: <i>a</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>exinde</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Dionysius Halicarnass., Livius, Plinius l. VII,
Plutarchus in Romulo.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>Anithaeo</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Plinius, Hugo Floriacenus de comit. Martyr.</div>

<p>
CURTIUS: Ita quidem si daemonibus seipsos sponte<span class =
"tag">1</span> mancipaverint, sed interdum divino concessu viri pietate
atque integritate clarissimi exercentur et cruciantur, ut de Jobo dictum
est, item de Christo, qui tametsi totius pietatis ac divinitatis
exemplar esset, a daemone tamen in templi pinnaculum, inde in montem
transvectus est, ut de illius virtute ac praestantia periculum
proderetur; sed explorata Christi constantia, pietate, divinitate
cacodaemon fractus discessit. Itaque Christus jam inquit<span class =
"tag">2</span>: <i>Princeps mundi hujus ejicietur foras, nullum
triumphum de me laturus.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>sponte se</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Joh. 12,&nbsp;31.</div>

<p>
CORONAEUS: Ut simia purpura induta, sic magus, qualemcunque se ferat,
sibi semper similis futurus est. Nam Vespasianus imperator etiam arti
magicae deditissimus fuisse dicitur et Christum imitari voluisse, in
prodigio coeci a nativitate, cui visum dedit, oculis sputo ac luto
leviter oblitis, spectante populi Alexandrini corona; sic enim
Tranquillus et Tacitus historicorum probatissimi scripserunt<span class
= "tag">1</span>. His etiam artibus addictissimum fuisse Neronem Plinius
scribit. Sed ad veram religionem dijudicandam argumentum certius nullum
est, quam quod Gamaliel praescripsit<span class = "tag">2</span>. Cum
enim Christiani apostoli a magistratibus et pontificibus impietatis
postularentur, quod Christo divinitatis aliquid tribuerent, Gamaliel ad
populi concionem: <i>Attendite</i>, inquit, <i>ad ea quae decreturi
estis; antea exstitit quidam Theudas, qui cum multa de se jactaret ipso,
400 circiter discipulos ad se pellexit, non multo post tamen cum toto
comitatu caesus est. Alius item impostor Judas Galilaeus, qui plebem
aliquamdiu seduxerat, tandem cum suis omnibus prostratus est. Nolite
igitur in homines istos saevire. Nam si est ab hominibus haec
disciplina, brevi dissolvetur, si a Deo, frustra illius voluntati
obsisteremus!</i> Hac oratione persuasi pontifices
<span class="pagenum">255</span>
apostolos periculorum metu liberarunt. Quid enim profuit Apollonio, quid
Simoni Mago, quid Cleomedi Astypalaeo, quod a mortuis se ipsos
excitavissent? Quid<span class = "tag">3</span> Empedocli, quid Romulo,
quod in coelum abrepti fuisse feruntur? Sed cum Christi doctrina toto
terrarum orbe divulgata sit, ac jam saeculis amplius quindecim,
renitentibus populis ac principibus, altissime radices egerit nec ullis
suppliciis aut tormentorum crudelitate aboleri potuerit, nullis
haereticorum innumerabilium flatibus everti, quis dubitet, quin omnium
religionum optima sit ac divinissima?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Tranquillus in Vespasiano. Tacitus histor. IV,&nbsp;83.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Act. V, 34&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Omittuntur haec cetera interlocutoris verba in alio
codice.</div>

<p>
SALOMO: Nihil renitente Deo fieri posse confido, nec dubito, quin omnes
religiones, quae Deum auctorem non habent, tandem aliquando sint
interiturae; sic enim majores nostri quasi communi consensu testatum
reliquerunt.</p>

<p>
SENAMUS: Adversus Deum immortalem nulla temporis diuturnitate praescribi
potest, ut olim Themistocles Athenis<span class = "tag">1</span> ac M.
Cato Censorinus pro concione populi Romani dixisse feruntur<span class =
"tag">2</span>. Nam qui sola vetustate ac diuturnitate religionis
praestantiam metiuntur, paganorum religionem optimam esse declarant, cum
jam inde usque a Belo et Nimrodo annorum fere quatuor millibus toto
terrarum orbe claruerit<span class = "tag">3</span> atque his etiamnum
temporibus apud Indiae populos orientales floreat. Illis enim sol, luna,
sidera, ignes, boves, elephantes, statuae mortuorum hominum pro Diis
coluntur. Nec ita pridem apud Americanos<span class = "tag">4</span>
occidentalis Indiae populos altaribus daemonum homines mactabantur. Et
quidem avorum memoria in Brasilia<span class = "tag">5</span> regione
viginti amplius hominum millia eodem anno sacrificari visa sunt. Quo
nihil usitatius Amorrhaeis et Ammonitis fuisse legimus, neque his
tantum, sed etiam Latinis, Graecis, Germanis, Gallis, Afris. Ac tametsi
Darius Persarum rex vetuisset edicto, Carthaginienses humana carne vesci
et humanas hostias immolare; atque item eo foedere, quod Gelo percussit
cum Carthaginiensibus ad Himeram<span class = "tag">6</span>, uno capite
cautum sit, ne Poeni deinceps humanas hostias sacrificarent, nihilominus
cum ab Agathocle jussi<span class = "tag">7</span> essent, ut Deos sibi
propitios redderent, ducentos nobilium liberos Diis mactarunt<span class
= "tag">8</span>. Ac ne Romani quidem ipsi ab humanis sacrificiis
abstinuerunt, ante Cornelii Lentuli et P. Crassi consulatum. His enim
consulibus cautum est, ne amplius humano sanguine litaretur. Galli vero
non ante desierunt, quam dominatu Tiberii<span class = "tag">9</span>,
qui primus hoc vetuit. Si tanta impietas toto terrarum orbe, tot
saeculis, religiosissima visa est, quis temporum diuturnitate religionis
veritatem probari posse putet?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Atheniensis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Plutarchus in Themistocle et Catone Censorino.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>claruit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Americos</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Messina</i>, id quod forte emendandum esset:
<i>Mexicana</i>. [N.]&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius false: <i>Smyrnam</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alii: <i>victi</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Justinus in historiis. Plinius h. nat. l. 7. Cicero pro
Fontejo.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Addit alius: <i>Augusti</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Paulatim haec impietas omnis sublata est et christiana
<span class="pagenum">256</span>
religio in utramque Indiam longe lateque dissipata, ut nunc iisdem
finibus quibus solis cursus contineatur, quod verae religionis maximum
est argumentum, i.e. catholicae Romanae ecclesiae, quam utraque India
sponte suscepit.</p>

<p>
CURTIUS: Optimae religionis argumenta posuimus in ecclesia vera, veris
tabulis, veris oraculis, veris rationibus, vera pietate; non in temporis
diuturnitate, aut immensitate regionum, aut ceremoniarum multitudine,
aut numero Deorum. Ac forsitan cum utraque India commodius ageretur, si
christianarum sectarum, quae plurimae sunt, simplicissimam ac
purissimam, i.e. Helveticam, Hispani eo detulissent<span class =
"tag">1</span>. Praeclari quidem illi, quod deterrimas hominum
mactationes sustulerunt, quod <span title =
"Greek: anthrôpophagian">ἀνθρωποφαγίαν</span>
crudelissimam vetuerunt, quod
execrandas inferias daemonibus fieri prohibuerunt, quod statuas daemonum
dejecerunt, sed probare non possum, quod idola idolis commutarunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>deduxissent</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Cum Franciscus Pizarrus intimos Indiae Peruvianae recessus
nostra aetate penetrasset, incolae Deum praeter solem nullum fere
adorabant<span class = "tag">1</span>. Et cum Franciscanus quidam ad
Christum oratione sua pertrahere Athabalibam<span class = "tag">2</span>
regem et a cultu solis revocare conaretur, illudque saepius
ingereret<span class = "tag">3</span>, Christum pro generis humani
salute mortuum esse, hic Athabaliba: Itane vos, inquit, Deum mortalem et
supplicio crucis affectum colitis? At ego Deum illum immortalem ac
sempiternum (solem indigitans) non suspensum adoro. Et quemadmodum post
aeterni Dei majestatem nihil sole admirabilius in hac rerum omnium
universitate, nihil praestantius, nihil divinius, non mirum est, si
omnes ubique terrarum populi solem adorare necdum plane destiterunt<span
class = "tag">4</span>. Ac siquidem ulla idolatriae excusatio est, minus
certe peccant, qui pulcherrimum illud divinae majestatis simulacrum,
quam qui hominem mortuum adorant, ut Christiani; sed ab hac
superstitione jam pridem Asia et Africa pene tota, magna pars Europae
recessit, Muhammedis saniorem ac meliorem amplexata disciplinam, quae
jam mille circiter annos floret et florebit aeternum. Quantum vero
antiquitati religionum tribuere debeant Christiani, docuit religio
antiquissima paganorum. Quis enim hoc tempore non admiretur, Jovem
nescio quem Cretensium tyrannorum parricidiis<span class =
"tag">5</span>, incestibus, ac stupris delibatum hominem, toto<span
class = "tag">6</span> terrarum orbe pro Deo, tot annorum millibus
creditum atque adoratum fuisse?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>nullum coluerunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Atabalippam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>urserit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>desierunt</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt sex haec sequentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Idem alius: <i>isto</i>.</div>

<p>
SALOMO: Semper excipiendi sunt Israëlitae<span class = "tag">1</span>,
qui non solum monstrum illud scelerum, Jovem inquam, exsecrati, sed
etiam eorum, qui in tanta superstitione acquieverant, miserti pro iis in
templo sacratissimo quantum licuit expiaverunt apud Deum immortalem,
quem unicum ab orbe condito ad haec usque tempora colendum nobis majores
nostri proposuerunt. Ex
<span class="pagenum">257</span>
quo intelligitur, Israëlitarum<span class = "tag">2</span> religionem
antiquitate, veritate, constantia, caeteris<span class = "tag">3</span>
omnibus longe superiorem esse, quae nec Jovem nec Christum nec
Muhammedem, sed Deum aeternum sui auctorem habet. Quam quidem religionem
olim amplexaturi sunt omnes terrarum populi, ut Deus ipse apud Jesaiam
contestatur, gentes omnes tandem aliquando sacra facturas Deo
Israëlis<span class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>excusandi ... Ismaëlitae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>Ismaëlitarum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius; <i>veteribus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Jesaiae 60, 1 sqq. 66,&nbsp;23.</div>

<p>
FRIDERICUS: Putasne, Salomo, Deum immortalem tot annorum millibus
passurum fuisse, ut Christus ab omnibus pro Deo coleretur, nisi Deus
esset?</p>

<p>
SALOMO: Eadem ratione atque iisdem argumentis daemonum atque demortuorum
hominum cultus in Deum regeri oportebat, si temporum diuturnitate ac
decursu<span class = "tag">1</span> annorum veritatem religionis metiri
fas esset. At istam impietatem Deus clara voce exsecratur:
<i>Perditio</i>, inquit<span class = "tag">2</span>, <i>tua ex te, salus
autem ex me est, Israel!</i><span class = "tag">3</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>discursu</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Hos. XIII.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest hoc verbum in aliis.</div>

<p>
TORALBA: Exitium hominum hominibus ipsis, non creatori tribuendum sic
interpretor, quod homines a lege naturae, quae unius aeterni Dei cultum
continet, sponte discesserunt et errore cognito ad officium revocari non
patiuntur. Et quidem intuenti mihi Christianorum cum Ismaëlitis et
paganorum inter ipsos infinitam prope sectarum varietatem, nulla
veritatis certior norma videtur, quam recta ratio, i.e. suprema naturae
lex<span class = "tag">1</span> hominum mentibus ab immortali Deo
insita, qua nihil stabilius, nihil antiquius, nihil melius fieri ac ne
cogitari quidem potest. Et cum hac lege naturae ac religione
vixerunt<span class = "tag">2</span> Abel, Sethus, Henochus, Noëmus,
Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, qui summam pietatis, integritatis ac
justitiae laudem gravissimo testimonio Dei aeterni, quem unum coluerunt,
retulerunt<span class = "tag">3</span>, ea inquam religione nullam ex
omnibus video meliorem et antiquiorem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>lege</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>vixerint</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>consecuti</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Si naturae leges sequimur, christiana religio maxime omnium
naturae consentanea videri debet, quia non alium nobis ad colendum et
imitandum proponit, quam Deum illum aeternum, mundi parentem, qui ad
salutem hominum hominis naturam assumserit.</p>

<p>
CORONAEUS: Video nos ad quaestionem, quam pridie hujus diei
proposueramus, de unione et conjugatione utriusque naturae, scilicet
divinae et humanae, sensim delapsos<span class = "tag">1</span>, quae
propter argumenti dignitatem diligenter a nobis est explicanda.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>dilapsos</i>.</div>

<p>
TORALBA: Sed priusquam de utriusque naturae, divinae et humanae,
conjunctione disseramus, explicandum illud est, an necesse fuerit ad
humani generis salutem, Deum aeternum carne convestiri? Nam si nihil
necesse fuit<span class = "tag">1</span>, longe facilior est exitus
disputationis de unione utriusque naturae.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>non necesse fuerit</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">258</span>
FRIDERICUS: Cur facilior?</p>

<p>
TORALBA: Quia nihil statuendum est in natura universitatis, quo non<span
class = "tag">1</span> posito nihil perfectionis desit universitati ac
summae felicitati<span class = "tag">2</span>. At<span class =
"tag">3</span> nihil perfectionis vel summo bono vel universitati
deerat, antequam Deus hominem, ut vultis, induisset. Igitur Deus frustra
sanguine concretum hominis exuvium induisset, quia nihil erat necesse.
Pluralitas enim natura nunquam admitti debet, nisi necessaria. Illud
autem in universa natura perpetuum est, nec deesse necessaria, nec
abundare superflua.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Aristot. libr. 1. phys.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Ut</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: At prius Toralba demonstravit, potestatem divinam ita liberam
esse, ut nulli subjungatur necessitati<span class = "tag">1</span>.
Potuit igitur Deus ea, quae non fuere necessaria, facere<span class =
"tag">2</span>, itaque restaret illa quaestio: an Deus voluerit<span
class = "tag">3</span>, quod potuit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>potestati</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>noluerit</i>.</div>

<p>
TORALBA: Deum noluisse personam divinam producere<span class =
"tag">1</span> argumento efficacissimo planum est, quod scilicet
creatura sola potest esse et non esse, non item persona divina, quae ab
aeterno tempore fuit, ante id omne, quod esse potuit. Igitur Dei
voluntas fuit producere creaturam tantum, non etiam personam divinam
increatam<span class = "tag">2</span>, quia theologos inter ipsos illud
convenit, duas tantum personas productas ab una producente ut<span class
= "tag">3</span> ab auctore. Quod argumentum ut declinarent quasi
scrupulum<span class = "tag">4</span>, necessariam productionem in Deo
acutissimi quique theologi posuerunt<span class = "tag">5</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt in alio codice proxima haec triginta sex verba.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addit idem codex: <i>corpus creatum assumere
patet</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>et</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>scopulum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Scotus quaest. 6 in prolegom. sentent. l.&nbsp;1.</div>

<p>
CURTIUS: Ista quidem nimis argute ac subtiliter, cum arcana Dei inquiri
quidem, non tamen inveniri possint nisi ab eo, cui declaraverit<span
class = "tag">1</span> Deus ipse<span class = "tag">2</span>. Sed ex
iis, quae facit opifex, satis intelligitur, quid voluerit<span class =
"tag">3</span>. Itaque magister sententiarum<span class =
"tag">4</span>: Pater, inquit, in divinis genuit filium, non
necessitate, cum non cadat in Deum necessitas aut coactio, non
voluntate, cum<span class = "tag">5</span> non cadat in Deum mutatio:
dicitur tamen Deus genuisse filium voluntate praecedente aut
antecedente, quasi prius voluerit<span class = "tag">6</span> aut postea
genuerit, ut haeretici posuerunt. Haec ille.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>declaravit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Rom. 5 et&nbsp;9.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>noluerit</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Lib. 3 distinct.&nbsp;6.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Desunt sequentia haec duodecim verba in alio
codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>noluerit</i>.</div>

<p>
TORALBA: De duobus tamen alterum<span class = "tag">1</span> necesse
est, quia tertium nihil est ac<span class = "tag">2</span> ne cogitari
quidem potest, quin<span class = "tag">3</span> personarum productio
divina quadam voluntate aut necessitate facta sit. Quod si neutrum
exsistit<span class = "tag">4</span>, sequitur, nullam in essentia
divina, sui natura simplicissima, personarum productionem esse
potuisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>alterutrum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>at</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>exstitit</i>, vel: <i>sit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Omissa divinae potestatis ac voluntatis disputatione, quae
mentis humanae imbecillitatem excedit, his utamur rationibus, quae ad
<span class="pagenum">259</span>
humanum captum propius accedunt<span class = "tag">1</span>. Si cuiquam
obtigerit ea facere, quae uni tantum Deo conveniunt, hunc profecto Deum
esse fateamur. At uni mortalium omnium, Christo, obtigit aequalis Deo
potestas, essentia eadem, summa<span class = "tag">2</span> sanctitas,
admirabilis sapientia, bonitas infinita. Hunc<span class =
"tag">3</span> igitur Deum confiteri oportet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>accedant</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>divina</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Tunc</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si verum antecedens, profecto necessarium erit consequens. Sed
illud assumitur, quod concludi oportet. Itaque a destructione
antecedentis sequitur ruina consequentis, quoniam creatura creator esse
non potest, igitur Christus, cum verus homo, vera creatura fuerit, sui
ipsius creator esse non potuit. Neque enim natura permittit, neque ratio
admittit, ut, qui ab alio est, sit idem ipse, a quo est. At Christus est
creatura tum ratione carnis, quia conceptus in utero foeminae, tum
ratione animae creatae, ut Christiani theologi confitentur, tum ratione
productionis secundae personae, quae primam sequatur necesse est. Non
potest igitur idem, qui creatus est, creator esse, et quemadmodum
caetera quidem, quae lucida sunt, ab ipsa luce solis splendorem ac lucem
habent, nihil tamen horum aut lux aut sol esse potest: sic etiam angeli,
sidera, mentes humanae virtutis ac lucis intellectualis participes sunt,
Dii tamen ut sint, nullo modo fieri potest, quia principium aliud suae
originis habent. Sic enim Plato divinus a solis, Dionysius ab ignis
similitudine ad Dei cognitionem quodammodo <ins class = "correction"
title = "so in original: ‘manu duci’?">manuduci</ins> rectissime
judicarunt.</p>

<p>
FRIDERICUS: Quis ambigit Deum, quatenus creator sit, creaturam esse non
posse, sed quoniam in uno Christo natura duplex est, etiam in eo
contradictoria simul vera sint oportet, ratione diversâ. Christus,
inquit Damascenus<span class = "tag">1</span>, est creatus et increatus,
patibilis et impatibilis, creator et creatura propter idiomatum
communicationem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ep. 50 et&nbsp;97.</div>

<p>
CORONAEUS: Labyrinthum inexplicabilem video nos subire ac prope dixerim
praecipitium profundum. Melius enim ex ipsius Christi actionibus, qui
qualisque fuerit, quam ex argutiarum subtilitate intelligitur, i.e. ex
vitae instituto, sanctitate, doctrina, miraculorum stupendorum
multidudine atque ex ipsius Dei immortalis testificantis voce, quae
mortalium nemini contigisse videmus.</p>

<p>
SALOMO: Quae fuerit vitae sanctitas in Christo, quis affirmare potest,
cum ex apostolorum scriptis appareat<span class = "tag">1</span>, illum
cum sceleratis et meretricibus familiare contubernium<span class =
"tag">2</span> habuisse. Et quidem Origenes scribit<span class =
"tag">3</span>, hanc Celsum scribendi occasionem adversus Christianos
arripuisse, quod Barnabas Christi discipulus in epistola quadam ad
catholicos diceret, Christum discipulos sceleratissimos ac nequitia ipsa
nequiores sibi ascivisse. At sapientum omnium summa confessione nihil
gravius praecipitur<span class = "tag">4</span>, quam a sceleratorum
<span class="pagenum">260</span>
consensu, contubernio, convictu quam longissime recedere, quod psaltes
lyricus principio laudationum: <i>O beatitudo</i>, inquit<span class =
"tag">5</span>, <i>illius qui non abiit in consilium impiorum et in via
peccatorum non stetit et in consessu derisorum non assedit.</i><span
class = "tag">6</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 9 et 11. Marc. 11. Luc. 5. 6. 15.&nbsp;19.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>commercium</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Libr. 1. contra Celsum.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Eph. 5. Rom.&nbsp;1.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Psalm 1,&nbsp;1.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>cedit</i>, vel: <i>stetit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Id quidem crimini dabatur Christo, quod cum flagitiosis ac
sceleratis conversaretur, quam criminationem honesta oratione
refellens<span class = "tag">1</span>: <i>Non veni</i>, inquit,
<i>vocare justos, sed peccatores.</i> Quam vero innocenter vixerit,
satis Pilatus Pontius praeses declaravit, cum diceret, nullam sibi
accusationis causam compertam esse, quam ob rem illum damnaret<span
class = "tag">2</span>, dicitur tamen verberibus caesum populo ad
spectaculi fructum exhibuisse, ut quacunque ratione accusatores ad
commiserationem excitaret. Quod cum obtinere nequiret, majestatis
crimen, quod sibi propter Christum ingerebatur, metuens, tandem morti
addixit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. IX., 13. Luc. V. VI. XV.&nbsp;XIX.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Joh. XIX, 8&nbsp;sqq.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ita quidem theologi christiani, sed in eo peccant, quod non
intelligunt, Romanorum moribus supplicio affici consuevisse neminem<span
class = "tag">1</span>, quin prius verberibus ac fustibus caederetur.
Prodigia vero Christi tribus fere generibus continentur, scilicet
resuscitatione duarum foeminarum, (nam de Lazaro nemo praeter Johannem
testificat), ejectione daemonum et curatione aliquot morborum. Postremum
est, quod super aquas deambulasse et in coelum abreptus esse
dicitur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Dion. Halicarn. l. II. VI. et VII. Tranquillus in
Nerone.</div>

<p>
SENAMUS: Omittis, Octavi, primum omnium ac solenne
prodigium<span class = "tag">1</span> <span title =
"Greek: metamorphôseôs">μεταμορφώσεως</span> aquae in vinum, cum
exhaustis cantharis reliqui nihil esset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 2, 1&nbsp;sqq.</div>

<p>
SALOMO: Commodius mihi facturus fuisse videtur, si ad sobrietatem
convivas assuefecisset. Haec omnia tamen atque his multo plura Simonem
Magum, Apollonium et innumerabiles id genus facere ac saepissime ex
aridis stipitibus vinum forma, colore, odore, sapore elicuisse. Galenus
vero, ubi agit de hermetica medicatione, miratur, quamplurimos curari
aliter non posse, quam si certissimam habeant fiduciam salutis, qui
curari cupiant. His enim verbis utuntur sortilegi: <i>Crede et
sanaberis, fides tua te salvum fecit.</i><span class =
"tag">1</span></p>

<p>
CURTIUS: Inanes et pudendas Judaeorum calumnias, qui Christum daemonis
ope et opera uti criminabantur, efficacissimis argumentis refutans ipse:
<i>Si a daemonibus</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>daemones
fugerentur, daemonum vim atque potentiam brevi ruituram videretis</i>,
non aliter quam familiae et imperia quaeque maxima bellis intestinis
collapsa dissipantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 9, 22. Marc. 5, 34. 10, 52. Luc. 7, 60. 8, 48. 17, 19.
18,&nbsp;42.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 9, 33&nbsp;sqq.</div>

<p>
SALOMO: Argumentum istud levissimum esse experientia diuturna saepissime
comprobavit. Nihil enim frequentius, quam a daemonibus obsessos
<span class="pagenum">261</span>
magorum verbis liberari, aut levi contactu, aut circulo in fronte
descripto, aut susurro in aurem illato. At saepius daemones obsistere
aut reniti simulant; sed Polycrates<span class = "tag">1</span> hanc
simulationem refutans: Mali daemones, inquit, faciunt sponte, quod
inviti facere videntur, et simulant se coactos vi exorcismorum, quos
fingunt in nomine trinitatis, eoque illudunt<span class = "tag">2</span>
hominibus, donec crimine sortilegii poena damnationis involvunt. Haec
ille. Item Leo Afer de magis Africanis scribit, saepissime daemones a
sortilegis fugari circulo in fronte. Quanquam daemonum ejectiones plus
nocuisse, quam profuisse videmus. Ut cum daemones e corporibus exirent,
misit eos Jesus in greges porcorum, quos daemones eodem momento
praecipites egerunt in aquas, non sine magno domesticae rei ac publico
detrimento. Non aliter dives quidam nobilis sortilegus apud Anglos, cum
in Belgio Hispanum daemoniacum liberaret, misit in armenta boum, quae
seipsos mutuis vulneribus contrucidarunt, pastoribus etiam occisis,
deinde a magistratu ad supplicium conquisitus disparuit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. II, c.&nbsp;14.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tradunt</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Sed Christus vitae sanctitate ac integritate mirabili omnes
omnium criminationes facile refellit, quanquam Josephum, <ins class =
"correction" title = "so in original: ‘Matthiae’?">Mathatiae</ins>
filium, testem omni exceptione majorem, rejicere non possunt, sic enim
de Christo scribit: quasi de homine sapientiae studiosissimo, si hominem
appellare fas&nbsp;est.</p>

<p>
SALOMO: Caput illud Josepho tributum est, sed adjectitium esse et
brevitas ipsa et scribendi ratio docet. At Josephus, Gorionis filius,
qui eandem quam ille historiam scripsit et iisdem temporibus, ne verbum
quidem ullum de Christo, quia scilicet hebraice scripsit, nec Latini
potuerunt, nec Graeci hebraicae veritatis fidem imperitia linguae
hebraicae violare.</p>

<p>
TORALBA: Quando curationes morborum, ejectiones daemonum, suscitationes
mortuorum, volatus in aëre sublimi caeteraque id genus sortilegis
usitata sunt, non modo ad deitatis probationem, sed etiam ad impietatis
conjecturam magnum habent argumentum.</p>

<p>
OCTAVIUS: Ismaëlitae Christo non deitatem quidem, sed divinitatem
tribuunt, ut Mosi, Heliae, Samueli, quin etiam his omnibus et Mahummede
majorem fuisse summaque vitae sanctitate, doctrina singulari ac pietate
floruisse confitentur.</p>

<p>
CURTIUS: Quae igitur pervicacia est, quem tot ac tantis virtutibus,
tanta divinitate claruisse, quem denique Messiam fuisse fatentur, eidem
eripere deitatem. Illud enim verissime mihi videor esse dicturus,
Christum edicto omnium brevissimo principum ac magistratuum omnium
edicta, decreta, leges complexum fuisse, hoc scilicet<span class =
"tag">1</span>: <i>Alteri ne feceris, quod tibi fieri nolis.</i> Quod
Alexander Severus imperator tanti ponderis ac momenti
<span class="pagenum">262</span>
existimavit, ut pro edicto perpetuo promulgari juberet<span class =
"tag">2</span>. Ac primus quidem exstitit, qui Christum in larario sibi
proposuit pro Deo colendum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Luc. 6. 31 (Matth. 7,&nbsp;12).&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lampridius in Alex.</div>

<p>
CORONAEUS: Quanta vis esset doctrinae Christi, imperator ille
declaravit; cum enim educatus esset una cum Heliogabalo sobrino et cum
eo simul adolevisset, hic tamen flagitiorum ac foeditatum omnium
sentina, ille virtutum omnium heroicarum singulare decus.</p>

<p>
SENAMUS: Si Alexander huic edicto paruisset, neminem meritis suppliciis
affici pateretur, nec lictores judicata exsequerentur, quia nec judices
nec lictores se crucibus affigi<span class = "tag">1</span>, ac ne
verberibus quidem caedi vellent. Consimile aliud edictum Christi:
<i>Quaecunque vultis, ut faciant vobis homines, eadem facite
illis.</i><span class = "tag">2</span> Opes enim et honores sibi tribui
ac suis voluptatibus ab omnibus indulgeri cupiunt omnes, quibus tamen
sine flagitio et scelere obsequi nemo potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>affici</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. VII,&nbsp;12.</div>

<p>
CURTIUS: Vetant leges<span class = "tag">1</span> legibus fraudem fieri,
ac verborum apices consectando<span class = "tag">2</span> in contrariam
sententiam detorquere et, quae de virtutibus dicuntur, ad vitia
convertere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Jurisconsulti</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>consecando</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: At illud quanti est, quod Christus unus inter tot et tam
multos legislatores, principes, philosophos ab omni injuriarum ultione
non tantum abstinere, verum<span class = "tag">1</span> etiam pro
inimicis vota facere suasit<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>imo</i>, vel: <i>sed</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. V, 44. Luc. VI, 27. Alibi: <i>jussit</i>.</div>

<p>
SENAMUS: At Davidem locis omnibus ac prophetas ipsos inimicis mala omnia
precari videmus. Aut igitur Christus, aut illi gravissime peccant, qui
tam contraria edicta fingunt, quae nulli theologi conciliare queunt.
Quis autem tot et tam multos prophetas impietatis accuset? Sic enim
David adversus inimicum: <i>Constitue super eum peccatorem, et diabolus
stet a dextris, cum judicatur exeat condemnatus, et oratio ejus fiat
peccatum. Fiant filii ejus orphani et uxor ejus vidua, et non sit qui
miseretur pupillis ejus, et in una generatione exscindatur nomen
ejus!</i> Et ad extremum illud subjicit: <i>Haec merces eorum, qui
detrahunt mihi.</i><span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Num. X. fin. Ps.&nbsp;47.</div>

<p>
SALOMO: Certe Davidem ac prophetas de hostibus Dei potius, quam de suis
ultionem reposcere videmus. <i>Surge domine</i>, inquit Moses, <i>et
dissipentur hostes tui!</i><span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 68, 2. Numer. 10,&nbsp;35.</div>

<p>
SENAMUS: Hic quidem aperte contra hostes Dei, sed infinitis prope locis
prophetae suorum hostium interitum cupidissime expetunt, ut superiore
psalmo, postquam execrabilem in modum inimicis imprecatus esset: <i>Haec
merces</i>, inquit, <i>eorum qui detrahunt, non qui Deo, qui Christo
detrahunt, sed mihi.</i></p>

<p>
SALOMO: Nemini dubium est, quin prophetae sanctissimi ac summae pietatis
et integritatis viri perniciem suis inimicis optent ac precentur, non
<span class="pagenum">263</span>
aliam ob causam, quam ut doceant ab omni injuria atque ultione esse
abstinendum, et uni Deo ultionem relinquendam; vetat enim lex divina
privatas injurias ulcisci, sed earum ultionem Deus ipse deposcit. Est
autem ejus orationis, qua ultionem a Deo repetimus, haec utilitas, ut
illum integritatis ac innocentiae testem habeamus et ab injuria
inferenda ultionis specie abstineamus<span class = "tag">1</span>.
<i>Quoniam</i>, inquit Hieremias, <i>ultio Dei est.</i><span class =
"tag">2</span> Sed ferendum non est, quod Lucas<span class =
"tag">3</span> divinae legi fraudem facere videtur his verbis: <i>Dictum
est antiquis, diliges proximum tuum et odio habebis inimicum
tuum.</i><span class = "tag">4</span> Haec postrema verba nusquam in
lege divina aut ullis prophetis reperiuntur, sed interdictum plane
contrarium. <i>Ne oderis</i>, inquit lex<span class = "tag">5</span>,
<i>odio intestino quenquam, sed aperte illum increpa.</i> Item: <i>Ne
sis injuriarum memor, ne ulciscare te ipsum.</i> Nec vero est majus et
melius antidotum adversus vindictae furentis libidinem et ultionis
cupiditatem, quam<span class = "tag">6</span> in ipsius Dei sinum
effundere totam, qui nullam nisi justissimam ultionem accepturus est. At
novus legislator, ut legibus divinis derogaret: <i>Si quis</i>,
inquit<span class = "tag">7</span>, <i>maxillam dextram palma caedat,
obvertito illi sinistram, et ei qui tunicam rapuerit, concedito quoque
pallium, nec vim vi repellas</i>, quod tamen omnibus divinis et humanis
legibus semper licuit ac licebit, vim injustam a capite honesta ratione
propulsare. Illud etiam minus ferendum, qui proximum appellaverit
fatuum, reus sit incendii gehennae<span class = "tag">8</span>; quae
interdicta non modo sapientibus, sed etiam Juliano imperatori<span class
= "tag">9</span>, qui religionem christianam a se desertam oppugnavit,
tam absurda visa sunt, ut ea libris provulgatis omnino repudiaret. Nam
si legibus istis, quas christiani principes ac magistratus jam pridem
valere jusserunt, ulla vis esset, nusquam innocentiae contra vim
improborum locus relinqueretur, sceleratis in bonos omnia, bonis contra
in sceleratos nihil liceret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Levit. 19. Deuter. 32. Ezech. 9 et&nbsp;25.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 50,&nbsp;15.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Apud Matthaeum potius reperiuntur haec verba.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Matth. 5, 43&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Levit. 19, 17. Ezech. 9 et 25, 10&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>sed</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Matth. V, 39 sq. Lucas VI,&nbsp;29.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Matth. V, 22. Lucas&nbsp;VI.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Apud Cyrillum.</div>

<p>
SENAMUS: Longissime abest Aristoteles<span class = "tag">1</span> ab
illa Christi sententia, quin etiam scribit, eos, qui ultionem non<span
class = "tag">2</span> reposcant, sibi ipsis injuriam inferre.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> L. V. Ethic.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Julianus quidem apostata nimis impudenter ac impie Christi
doctrinam calumniatus est, cum diceret: Latronibus ac sicariis
impunitatem a Christo proponi, nec cuiquam ullos hostium impetus
propulsare licere. Aliud enim est, officia perfecta tradere, aliud
mediocritatem<span class = "tag">1</span> officiorum tueri. Quis enim
legibus omnibus se innocentem profiteatur? Et ut sit aliquis, quam
augusta est innocentia, ad legem bonum esse<span class = "tag">2</span>,
quam multa pietas, humanitas, justitia, fides exigunt, quae extra
tabulas publicas
<span class="pagenum">264</span>
sunt. Nam vim illatam vi propulsare, bestiis quidem est, et eorum qui ab
ira sibi nequeunt temperare, sed patienter injuriam ferre ac pro
caedentibus vota facere, consummatae et perfectae justitiae est, quam
Christus, Davide et prophetis omnibus superior, hominum generi
patefecit. Id autem planum facit oratione sua Jobus<span class =
"tag">3</span>. Cum enim multa de sua justitia dixisset, illud
etiam<span class = "tag">4</span> subjecit: <i>Si gaudium</i>, inquit,
<i>percepi ex infortunio inimici mei et exsultavi cum malum ei
obvenisset; sed ne verbo quidem malum ei sum imprecatus.</i><span class
= "tag">5</span> Haec illa est consummatae justitiae summa laus, quam
Jobo Deus ipse gravissimo testimonio tribuit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ita omnes.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Seneca l. II de benef.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Job</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jobi 31,&nbsp;29.</div>

<p>
CORONAEUS: Haec certe disciplina Platonis decreto quodammodo congruit.
Sic enim Plato: <span title =
"Greek: mallon adikeisthai ê adikein">μᾶλλον ἀδικεῖσθαι ἤ ἀδικεῖν</span>.
Tritum est illud: Parum
abest, quin Academici fiant Christiani! Neque tamen si quis pallium
eripienti tunicam non concesserit, reprehensione dignum putaverit
legislator Christus, cujus doctrina, non edicta prodita sunt, sed prius
jacturam vir integerrimus patietur, quam ictibus aut litibus experiatur.
Ex quo intelligitur, Christi doctrinam, non vulgarium philosophorum ac
legislatorum, sed consummatae sapientiae et integritatis verum
archetypum esse.</p>

<p>
OCTAVIUS: Demus illud, quod Salomo non concedit, Christi doctrinam
eximiam, vitam sanctissimam, clarissimam nominis sui famae
existimationem, miranda denique non magica, sed plane divina fuisse.
Demus etiam id quod Azora quarta scriptum est, Christum pro caeteris
omnibus prophetis spiritum clarissimum ac divinissimum habuisse, haec
tamen omnia cum in hominem cadere possint, non video quid sit, quamobrem
Deum fateri debeamus. Et quidem multo clariores fuere tum doctrina, tum
vitae sanctitate, tum miraculis Moses, Helias, Samuel, Josua, qui non
haec terrestria Christi miracula magorum<span class = "tag">1</span>
fere communia fecerunt, sed qui maria diviserunt, fluminum cursus
cohibuerunt, coelum quominus plueret clauserunt, clausum precibus
aperuerunt, solem ac lunam<span class = "tag">2</span> suis sedibus
immobiles reddiderunt; Helias item et Henochus non dubia testium fide
post mortem, sed ante mortem divina potestate ab hominum conspectu
abrepti fuerunt, quos tamen pro Diis habere ac colere impietatis esse
Christiani confitentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>majorum</i>, vel: <i>majores</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Additur alibi: <i>horas</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Christum prophetas istos longissimo intervallo superare,
argumentum est illud potissimum, quod omnia omnium prophetarum oracula
in Christum ut in scopum diriguntur, nec magis illi coelestia prodigia
quam Mosi, quam Josuae, quam Heliae defuerunt. Quin etiam in illa
visione montis Thabor Moses et Helias hinc et illinc triumphanti Christo
adstiterunt<span class = "tag">1</span>, quibus praesentibus Dei vox
audita de coelo est: <i>Hic est filius dilectus, in quo mihi complacui,
ipsum audite!</i> Cum Heliam et Mosem jubet audire Christum, an illis
exaequandum aut comparandum
<span class="pagenum">265</span>
putavit? Jam vero cui mortalium unquam morienti sol mori et obscurari
amisso splendore visus est, nisi Christo, neque enim per naturam id
fieri poterat, cum in ipso meridiei momento id contigerit, luna e
diametro soli opposita, ut verissime dictum sit a Dionysio Areopagitarum
senatore: aut Deus naturae patitur, aut naturae ruinam minatur! Hujus
autem eclipseos admiranda prodigia Phlego Trallianus Adriani Caesaris
libertus 4 anno 220<span class = "tag">2</span> Olympiadis, i.e. 18
Tiberii Augusti contigisse scribit. Quibus ea confirmantur, quae
Matthaeus 27, Marcus 15, Dionysius Areopagita in epistolis, Eusebius
historicus in demonstratione evangelica, demonstratione undevigesima,
Origenes contra Celsum, Suidas in verbo Dionysius, Tertullianus in
Apologetico de solis illius deliquio meridiano scripserunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 17, 1 seqq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>240</i>; alius: <i>210</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ut apotheosin Thaboritanam illam, non satis dignam quae refelli
mereatur, omittam, graviter peccatur in historiam ab illis solaris
deliquii inventoribus; annus enim 4. Olymp. 220<span class =
"tag">1</span>, quem Phlego notavit, penultimus est Neronis, Silio Nerva
et Julio Attico consulibus, 32 circiter annos post Christi supplicium,
ut ex ipsis Romanorum fastis et Olympiadum circulis, quae M. Varro,
Dionysius Halicarnasseus, Cuspianus, Sigonius, Onuphrius, Mercator,
Funccius summa cura ac diligentia sic conjunxerunt, ut neminem dubitare
patiantur. Hanc autem Phlegonis eclipsin, quae post annos 32<span class
= "tag">2</span> contigit, cum Christus mortuus est, ordinariam ac
naturalem in synodo solis ac lunae, non in objectu, quod isti volunt,
secuta est, clades illustrium senatorum, quos Nero interfici jussit,
Thraseam, Senecam, Pisonem, caeteros et parricidia matris et utriusque
uxoris, paulo post civilia bella ac tres eodem anno imperatores
Romanorum<span class = "tag">3</span>. Illud etiam ad errorem istorum
convincendum accedit, quod solem in piscium sidere tunc fuisse tradunt,
id quod fieri nullo modo potuit, cum paschalis victima nunquam
immolaretur, nisi luna 14. mensis Nisan, quo sol sidus arietis subire
solet<span class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>200</i>; alius: <i>210</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>35</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>ac trium eodem anno imperatorum
Romanorum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Exod. 12, 6&nbsp;sqq.</div>

<p>
CURTIUS: Cur igitur Dionysius Areopagita ad Polycarpum scribens
Apollophanem sophistam coarguit his verbis<span class = "tag">1</span>:
<i>Nescio</i>, inquit, <i>quo spiritu afflatus ad divinationem
prorupisti, Apollophanes, quod una mecum aspiciens eclipsin solis,
contra naturae ordinem, tempore Christi patientis, conversus ad me
dixisti: hae praclarae sunt vicissitudines rerum divinarum!</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Dionys. epist.&nbsp;7.</div>

<p>
TORALBA: Omissa temporum ac scriptorum controversia rationibus
perspicuis inquiramus, Christus Deus sit necne? Nam si generis humani
auctor est et servator, profecto Deum esse oportet. Si Deus non est, ne
hominum quidem servator esse potest.</p>

<p>
CURTIUS: Necessarium profecto argumentum, quo argute refelluntur
<span class="pagenum">266</span>
Ariani, qui si quem generis humani servatorem confitebantur, eundem
tamen Deum esse negabant.</p>

<p>
SALOMO: Nihil saepius in sacris litteris admonemur, quam ab unius
aeterni Dei potentia salutem pendere omnium<span class = "tag">1</span>:
<i>Ego Deus aeternus et praeter me non est alius.</i> Item: <i>Redemtor
noster Jehovah, Zebaoth nomen ejus.</i> Item: <i>Ego Deus aeternus solus
salvator, qui solus mortem inferre et a morte solus eripere possum, nec
alius est a me.</i> Item: <i>Ego Deus aeternus, qui deleo iniquitates
tuas propter me.</i> Non dixit: propter Jesum filium, supplicio
afficiendum, aut: propter Messiam futurum, illud autem ineffabile et
sacratissimum <ins class = "correction" title =
"so in original: ‘nomen’?">numen</ins>
<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> aeternus
nulli creaturae communicabile esse, utriusque religionis theologi
confitentur. Si ergo servatoris dignitas ei congruit,<span class =
"tag">2</span> cui nomen illud sanctissimum divina lege tributum est,
quonam modo illud mortali<span class = "tag">3</span> creaturae
conveniret?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaiae 30 et 42. Jerem. <ins class = "correction" title =
"so in original">43. 45. 47. 31. 32.</ins> Genes. 16. Exod. 6. 20. 29.
Psalm. 7. 49. Ezech.&nbsp;32.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Rabbi Moses 1. 2. Calvinus c. 1. harmon. in
Psalm.&nbsp;83.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>divinae</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: At illud ipsum nomen Jesus seu Jehovah<span class =
"tag">1</span> servatorem significat, eique maxime datum est, quia genus
humanum servaturus esset, itaque Paulus non obscure aut ambigue
scripsit, uni Christo inditum esse nomen Jesu<span class =
"tag">2</span>, quo audito<span class = "tag">3</span> omne genu
flectatur coelestium, terrestrium ac infernorum. Item:<span class =
"tag">4</span> <i>Non est aliud sub coelo nomen datum hominibus, in quo
oporteat servari.</i> Item tanto praestantior angelis, quanto
excellentius est nomen adeptus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jehosua.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Luc. 1. 2. Phil. 2,&nbsp;10.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>edito</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Acta 4, 12. Hebr. 1,&nbsp;4.</div>

<p>
SALOMO: At quid ista? Cum nomen Jesu et Jehovah<span class =
"tag">1</span> vulgaria sint ac communia, nusquam tamen ineffabile nomen
<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>? Itaque argutus quidam
theologus<span class = "tag">2</span> christianos veteres magistros jure
coarguit, quod illa verba: <i>Non est aliud nomen sub coelo</i> etc.,
sic interpretantur, ut servandi majestas inter creaturas soli Christo
conveniret: <i>Quoniam</i>, inquit, <i>homines in coelum conscendere
nequeunt.</i> Quae reprehensio probabilis est, nec tamen reprehensioni
congruit solutio, sed quia incongruum est existimare, vim et
praestantiam generis humani ulli creaturae communicari posse, cum soli
Deo tantum conveniat. Petrus autem in concione populi Christum a Deo
factum praedicavit<span class = "tag">3</span>. Clemens etiam, proximus
Petri successor in eodem pontificatu, de quo Paulus ipse laudabile
testimonium tulit, librum promulgavit, qui <span title =
"Greek: anagnôrismos">ἀναγνωρίσμος</span> inscribitur,
ubi Jesum creatum fuisse scribit, Eunomium secutus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jehosua.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Calvinus in c. 14. 12 Actorum.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Actorum 4, 10&nbsp;sqq.</div>

<p>
CURTIUS: Jesum etiam<span class = "tag">1</span> creaturam fuisse
fatemur, quatenus corpore ac mente constat, conceptum in utero virginis,
genitum, educatum, mortuum,
<span class="pagenum">267</span>
sepultum, neque quatenus est creatura servator dicitur, sed quatenus
creator. Tametsi ad pariendam hominibus salutem humano corpore usus est.
Ac tametsi Deus simul et homo sit, non tamen divina essentia cum humana
mente confusa est, neque alteri naturae altera concreta aut mista<span
class = "tag">2</span>, sed quodammodo utraque utrique copulata sub unam
et eandem Christi hypostasin.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quoque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>nec tamen omnino altera divulsa</i>.
Alibi pro mista legitur: <i>infinita</i>; pro <i>divulsa</i> alibi:
<i>dimista</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Dubitavi saepe, quid esset, quam ob rem Petri Lombardi aetate
verum erat hoc enunciatum<span class = "tag">1</span>: Deus assumsit
humanam naturam ut indumentum; nihilominus tamen falsum et haereticum
postea esse coepit, quia indumentum corpori non copulatur, at humanam
naturam divinae copulari credunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Scotus l. III. dist. dicit, hoc enunciatum haereticum esse
coepisse post Lombardi aetatem.</div>

<p>
TORALBA: Nulla dualitas, inquit Dionysius, principium esse potest, sed
et unitas dualitatis initium est<span class = "tag">1</span>. Quod si
utraque natura, scilicet divina et humana, non est in unum et idem
concreta, nec altera penitus ab altera discreta, certe copulata dualitas
erit, cui opus est vinculo quodam ac nexu, quoniam illae duae naturae
majore intervallo a se invicem distant, quam contraria, quae sub eodem
genere continentur. At infinitum et finitum eodem genere coërceri
nequeunt nec ulla copula possunt uniri. Nam eorum, quae uniuntur, ratio
quaedam est, infiniti autem in finitum nulla, ex quo sequitur, utramque
naturam ab utraque avulsam esse. Nam si utraque confusa esset, utramque
perire oporteret, ac tertium quoddam ex utraque constituendum, ut
superius demonstratum. Quodsi natura divina simplicissima est, nullam
omnino compositionem ferre potest, alioquin ajentia et negantia simul
esse vera aut simul esse falsa oporteret de una et eadem&nbsp;re.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec sex antecedentia verba in uno codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Utramque naturam uniri docuit Christus, cum diceret: <i>Ego
et pater unum sumus.</i><span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 10,&nbsp;30.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ariani dictum illud ad concordiam et mutuum utriusque
consensum pertinere contendebant, ut illud quoque<span class =
"tag">1</span>: <i>Pater, da ut sicut ego et tu unum sumus, ita isti in
nobis unum sint; alioquin apostoli ipsi Dii fuissent.</i> Item illud:
<i>Qui plantat, et qui rigat, unum sunt.</i> Item<span class =
"tag">2</span>: <i>Qui adhaeret domino, unus spiritus est.</i> Quam
Arianorum interpretationem etiam christiani theologi probant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 17, 20&nbsp;sq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;1 Corinth. 6,&nbsp;17.</div>

<p>
SENAMUS: At Hilarius nos ipsos cum Christo unum et idem esse affirmat,
non tantum adoptione et consensu, sed etiam naturâ.</p>

<p>
CURTIUS: Ea sententia omnium judicio repudiatur, omnes enim Dii essemus
et impeccabiles, si ejusdem naturae et essentiae cum Christo.</p>

<p>
CORONAEUS: Id quidem plerique arbitrantur fieri assumtione corporis
<span class="pagenum">268</span>
Christi sacramenti ope, cum ejus caro et sanguis cum nostra miscetur,
mens etiam ejus et divinitas credentibus communicatur<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Erasmus paraphr. in Lucam.</div>

<p>
TORALBA: Non capio, quaenam unio creatoris cum creatura fieri possit,
cum Dei natura simplex et incorporea sit, non multa nec multiplex nec
mutabilis. Quid si multiplex non sit, quomodo triplex erit? Nam quicquid
cadit in naturam, scindi necesse est. Aut enim, inquit Evagrius, natura
patris, filii et spiritus sancti simplex est aut composita; non hoc,
illud igitur. Si simplex, numen etiam expers&nbsp;est.</p>

<p>
CORONAEUS: Nemo Deum triplicem esse putat, trinum quidem in unitate et
unum in trinitate fatemur, triplicem aut duplicem negamus.</p>

<p>
TORALBA: Si trinitas est in divinitate, pluralitas est in deitate,
numeralis enim distinctio, non essentialis, quia posito binario, non
sequitur ternarius. Quare distinctio numeralis, cum ab unitate
receditur, efficit deitatis divisionem, et compositio numerosa corrumpit
simplicitatem deitatis. Illud etiam absurdius sequitur, quod Dei
potestas, quae est infinita, solvitur ac debilitatur numerali divisione.
Nam vis ac potestas cujusque rei eo major est, quo magis unita in sese,
et eo debilior, quo longius ab illa unione simplicissima discedit. Quare
cum sola unitas sit omnipotens, nec quicquam simpliciter aut absolute
unum sit praeter Deum, sequitur trinitatem non esse omnipotentem.</p>

<p>
CURTIUS: Numerus non refertur ad essentiam, sed ad hypostasin
personarum, nec dividitur essentia divina propter hypostaseos personae
cujusque divisionem.</p>

<p>
SALOMO: Si Deus trinus esset, cur Moses coacta populi concione orationem
sic auspicatur: <i>Audi Israël, Deus noster Deus unus est!</i><span
class = "tag">1</span> Cur in re tanti ponderis et momenti omisisset
epitheton illud tam necessarium <i>trinus et unus</i>? At ne quis
dubitaret, ut prospiciebat futurum, litteras grandiores in extremo primi
ac postremi verbi apposuit, contra scribendi usum, hoc enim unde nisi ut
planum faceret omnibus, nec infinitos esse Deos, nec plures uno esse
posse, in quem nullus numerus cadat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuter. 6,&nbsp;4.</div>

<p>
CURTIUS: Argumenta, quae a negantibus ducuntur, fere sunt captiosa, non
dixit: est trinus, ergo non est trinus, nihil ex eo sequitur.</p>

<p>
TORALBA: Nulla videtur argumenti fallacia, cum<span class =
"tag">1</span> altero posito alterum excludi sit necesse est. Nam qui
dicit <i>Unum</i>, excludit <i>trinum</i>, alioquin contraria simul vera
sunt, unius et ejusdem ratione<span class = "tag">2</span>, scilicet
Deus unus est, Deus non est unus. Illud ab<span class = "tag">3</span>
omnibus theologis christianis usitatum est, Deum efficere non posse, ut
contraria eadem<span class = "tag">4</span> ratione simul vera sint, non
quod ulla sit impotentia Dei, sed quod subjectum incapax sit
affirmationis simul et negationis. Nec illud Plato voluisse videtur
<span class="pagenum">269</span>
in Parmenide, ubi de Ente et Uno copiosissime disserit, quam ut doceat,
unum illud naturae principium simplicissimum esse, nec praeter unitatem
quicquam admittere posse. Xenophanes item et Melissus, qui libros etiam
de Ente et Uno scripserunt, nihil aliud voluerunt, quam rerum omnium
principium unitatem simplicissimam esse. Eadem Pythagoreorum vox est.
Finis, inquit Jamblichus, totius contemplationis est, attollere mentem a
multitudine ad unitatem: <span title =
"Greek: telos pasês theôrias, tou henos theorêtikon anagein heauton apo plêthous es to hen">τέλος
πάσης θεωρίας, τοῦ ἕνος θεορητικὸν ἀνάγειν ἑαυτὸν ἀπὸ πληθοῦς
ἐς τὸ ἕν</span>. Itaque Academici cum Dei proprium nomen inquirunt,
appellant <span title
= "Greek: to hen, to agathon, to alêthes, to haploun">τὸ ἓν, τὸ ἀγαθὸν,
τὸ ἀλήθες, τὸ ἁπλοῦν</span>, i.e. unum, bonum, verum, simplex, quem
Proelus vocat <span title = "Greek: hen theiôn enadôn hupostatikon">ἓν
θείων ἐνάδων ὑποστατικόν</span>, unum divinarum unitatum
fundamentum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>cur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>rationis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>autem</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ejusdem</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Nullam video in his enunciatis contradictionem: Deus est
unus, Deus non est unus; quia non ratione ejusdem, primum enim ratione
essentiae, alterum ratione personarum. Nec vero in ipsa ratione
personarum aliud est trinitas, quam unitas, omnipotens, non divisa, non
composita, non numerabilis, sed suapte natura simplicissima. Etiam si
essentiae ratione unus est, ratione personarum trinus.</p>

<p>
TORALBA: Igitur duas <span title =
"Greek: hupostaseis">ὑποστάσεις</span> subesse necesse est,
quoniam de uno et
eodem subjecto dici non potest creator et creatura, mortale et
immortale, sempiternum et fluxum, stabile et caducum, genitum et
ingenitum. Oportet enim motum, nexum, qualitatem, quantitatem, corpus
denique Deo aeterno copulari.</p>

<p>
FRIDERICUS: Non fit unio corporis humani cum natura divina, sed naturae
divinae cum mente humana.</p>

<p>
TORALBA: At fieri non potest, ut quae uni<span class = "tag">1</span>
tertio uniuntur, inter se uniantur, et quae una sunt, eadem inter se
sunt eadem, ex<span class = "tag">2</span> ipsis philosophiae principiis
et decretis. Igitur si divina mens humanae menti unitur, et humana meus
corpori, divinae mentis et corporis eandem unionem fore necesse est. Hoc
absurdum, illud igitur quanquam fleri nullo modo potest, ut mens humana
cum aeterno Deo eat<span class = "tag">3</span> in unum, cui nec mens
humana est <span title = "Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>, ac ne
<span title = "Greek: homoiousios">ὁμοιούσιος</span> quidem, nec
infinita, quanto minus divinam naturam humano corpori misceri
putabimus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>una</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Additur alibi: <i>se</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>coëat</i>.</div>

<p>
SALOMO: Certe Moses Rambam graviore blasphemia putat obligari, qui Deo
corporeum quiddam inesse arbitratur, quam qui colit idola.</p>

<p>
FRIDERICUS: Cur nobis theologos thalmudistas, christianae religionis
eversores, opponis, qui Christo deitatem, Deo rationem, memoriam,
veritatem, quas cum homine quodammodo communes habet, modis omnibus
eripere conantur?</p>

<p>
CURTIUS: Salomonis et Toralbae hunc video scopum esse, ut Dei naturam ac
trinitatis arcana rationibus et argumentis assequantur, fide opus
<span class="pagenum">270</span>
est: ad ea, quae sola fide nituntur, si rationem aut demonstrationem
adhibeas, nihilo plus efficies, quam si cum ratione insanire velis.
Itaque Plato<span class = "tag">1</span>, vir divinus, cum de Deo
quicquam scribere metueret, quod ab ejus majestate esset alienum, credi
jubet iis, quae a majoribus prodita fuerant, sine ulla demonstratione.
Quod etiam Aristoteles affirmat his verbis: <span title =
"Greek: prosêkei empeirôn kai presbuterôn ê phronimôn tois anapodeiktois phasesi kai doxais ouch hêtton tôn apodeixeôn">προςήκει
ἐμπειρῶν καὶ πρεσβυτέρων ἢ φρονίμων τοῖς
ἀναποδείκτοις<span class = "tag">2</span> φάσεσι καὶ
δόξαις οὐχ ἥττον τῶν ἀποδείξεων</span>. Quare nec probare possum
Eusebii, Galatini, Augustini, Eugubini scripta, e quibus Mornaeus
demonstratioues evangelicas promere conatur. Non enim prospexerunt,
scientiam et fidem, quam infusam appellant, simul stare non<span class =
"tag">3</span> posse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In Timaeo.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <span title =
"Greek: apodeiktois">ἀποδείκτοις</span>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>nullo modo</i>.</div>

<p>
TORALBA: Valeat illud quidem inter Christianos, sed prospiciendum est,
quid philosophis, quid paganis, quid Epicuraeis, qui fidem infusam aut
evangelium respuunt, responderi possit, ne illis idem objiciatur, quod
olim Julianus imperator Galilaeis, eos scilicet ad omnia argumenta
physica, demonstrationes nihil aliud in ore habuisse praeterquam illud:
<span title = "Greek: pisteuson">πιστεύσον</span>. Praestabilius est
igitur, cum philosophis, quid ratio possit, experiri, quam vadimonium
deseruisse videri. Nam si essentia sive <span title =
"Greek: ousia">ὀυσία</span> illa, quae pater est, filius sit:
idem sibi pater est et filius, idem genitus et ingenitus.</p>

<p>
FRIDERICUS: Unus est ingenitus pater, unus filius ab aeterno tempore
genitus.</p>

<p>
TORALBA: Si non est idem genitum et ingenitum, diversa est patris et
filii substantia.</p>

<p>
FRIDERICUS: Essentia unum et idem, non hypostasi.</p>

<p>
OCTAVIUS: Cur ergo in concilio Toletano decretum est, solum verbum
carnem factum, solum hominem induisse? Nam ex eo sequitur, paternam
essentiam non eandem esse cum essentia filii.</p>

<p>
FRIDERICUS: Illud admonendi sumus, aliam esse hypostasin ab essentia,
quae ab imperitis confusa densissimam hac in disputatione caliginem
pepererunt.</p>

<p>
TORALBA, Si pater genuit Deum, aut se Deum genuit aut alium Denm,
tertium nihil est. At nulla res seipsam gignit, nec sui ipsius causa
esse potest. Ac tametsi Platonici saepius usurpant illa de Deo: <span
title = "Greek: autogonos, autotelês, autogenês, autophuês">αὐτόγονος,
αὐτοτελὴς, αὐτογενὴς, αὐτοφυὴς</span>, nihil tamen aliud significatur,
quam Deum aeternum sua scilicet potentia, natura, majestate, beatitate
contentum, nihil alienis opibus egere. Non autem putandum est, quicquam
a se ipso gigni. Ob id enim Plutarchus Deum antiquissimum esse scribit,
quia sit ingenitus, <span title =
"Greek: presbutaton theon einai, agenneton gar">πρεσβύτατον
θεὸν εἶναι, ἀγέννετον γάρ</span>. Ex quo
sequitur, aeternum id esse non posse, quod genitum sit. Et quidem
Hilarius scribit<span class = "tag">1</span>, id quod nascitur, non
fuisse antequam nasceretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libr. 12 de trinitate.</div>

<p>
<span class="pagenum">271</span>
CURTIUS: Igitur argumento a contrariis sequitur, id semper fuisse, quod
ab aeterno tempore genitum est, ut de filio credimus.</p>

<p>
TORALBA: Si quid seipsum genuisset aut fecisset, id quod gigneretur et
quod gigneret, imperfectum esset, quoniam oporteret totum non esse, ut
gigneretur a seipso. Si enim esset, non fieret, quia jam esset; si non
existeret, non gigneret, quia non esset. Igitur Deus de se ipso non
genuit filium seipsum. Quo fit, ut alius sit a patre, non relatione
personarum, sed tota substantiae ratione. Quod Christus aperte his
verbis comprobans: <i>Alius est</i>, inquit, <i>qui me misit
pater.</i><span class = "tag">1</span> Quod de homine dici non potest,
qui nondum erat homo, quum mitteretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 5, 23. 12,&nbsp;45.</div>

<p>
FRIDERICUS: Argute quidem et subtiliter, sed utramque argumenti partem
negat Augustinus<span class = "tag">1</span>, negat Lombardus<span class
= "tag">2</span>, et recte: Neque enim sequitur, inquit Scotus<span
class = "tag">3</span>, si sol murem generat, igitur se murem, aut alium
murem a se, sed alium qui est&nbsp;mus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libr. 7 de trinit.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Libr. 1 dist.&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Libr. 1 dist.&nbsp;4.</div>

<p>
OCTAVIUS: Augustinus igitur sui oblitus est: Pater, inquit, ut haberet
filium de seipso, non minuit se ipsum, sed ita de se alterum generat, ut
totus maneret in se, esset in filio tantus, quantus est solus. Quae
certe implicant contradictionem cum superioribus, quoniam tota natura
dissentanea sunt idem et alterum. Item alibi: Deus cum verbum genuit, id
quod est ipse genuit; Deum autem, inquit
Basilius<span class = "tag">1</span>, <span title =
"Greek: mête par’ heautou, mêta par’ heterou gegonenai">μήτε
παρ᾽ ἑαυτοῦ, μήτε παρ᾽ ἑτέρου
γεγονέναι</span><span class = "tag">2</span>, neque a seipso, neque ab
alio gigni.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In symb. libr. contra Eunom.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <span title =
"Greek: genesthai">γένεσθαι</span>.</div>

<p>
FRIDERICUS: In eo ipso Lombardus Augustinum refellit, ubi substantiam
Dei filium scribit genuisse. Aut filius, inquit Lombardus, de substantia
patris, aut de nihilo conditus est; non hoc, ergo illud, aut omnino
alius est Deus.</p>

<p>
OCTAVIUS: Lombardus huic argumento subjicit haec verba<span class =
"tag">1</span>: Vehementer nos ista movent, quae quomodo intelliguntur,
mallem ex aliis audire, quam tradere. Alterutrum tamen confiteri necesse
est: Si de substantia patris filium genitum dicamus, erit idem Deus aut
alius Deus, et utrumque absurdum est. Neque vero sunt duae filiationes,
ut theologorum verbis utamur, sed una filiatio Dei aeterni, tum ad Deum
filium, tum ad hominem. Itaque posteriores theologi Lombardum refellunt,
quod negavit substantiam a substantia gigni, cum veteres theologi sic
sentiant: Pater, inquit Tertullianus, tota substantia est, filius autem
derivatio totius et portio.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libr. 3 dist.&nbsp;8.</div>

<p>
TORALBA: Nihil a Deo tam alienum, quam partem ei tribuere aut detrahere
portionem, cum sua natura nullas partes habere possit, alioquin corpus
esset et quidem dividuum, contra quod superius demonstratum est.
Absurditas autem veri et falsi certissimus est judex<span class =
"tag">1</span>, cum eo
<span class="pagenum">272</span>
deducimur, ut quod per naturam fieri non possit, confiteri, aut de
suspecta sententia decedere cogamur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>index</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Igitur omnia quae fiunt praeter naturae cursum ac tenorem,
quae multa sunt, a Toralba superius allata, etiam absurda videri
oportet.</p>

<p>
TORALBA: Multa quidem non ordinario aut consueto naturae cursu feruntur,
non tamen pugnant cum natura divina.</p>

<p>
CURTIUS: Cum nihil proprie et apposite de Deo dici possit, sed omnia
commode negari, frustra his enunciatis utitur Toralba, Deus est
substantia, quia Deus nullis accidentibus subjungitur et substat, quod
substantiae maxime proprium.</p>

<p>
TORALBA: Pater essentiae nomen est, aut actus, si actus, profecto filius
creatus est, si essentiae nomen est, filius tota substantia alius est
patre.</p>

<p>
CURTIUS: Aliud argumentum est Aëtii, cui tametsi Basilius<span class =
"tag">1</span> non respondeat, utrumque tamen inficiatione subvertitur,
quia patris vox relationem tantum significat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Orat.&nbsp;V.</div>

<p>
OCTAVIUS: Scribit Epiphanius, Aëtium trecenta argumenta collegisse
contra Christi deitatem, quae partim extant, vix ullum tamen est
efficacius eo, quo a junioribus adversus Hilarium et Athanasium
concluditur<span class = "tag">1</span>. Cum enim Deum Deo genitum,
lumen de lumine acceptum dicerent: Christus, inquit, ex sese Deus est,
non ex alio. Nam si habet ab alio<span class = "tag">2</span>, ut Deus
sit, Deus esse nequit. Cui argumento non video, quid responderi
possit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Hilarius l. 6 de trin. Athanasius in symb.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>uno</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Superius dictum est, non alium esse Deum, qui a patre
genitus est. Neque enim in divinitate pater causa efficiens est filii,
sed causa essentiae quae ab efficiente plurimum aufert<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Damasc. l. 4 phys.</div>

<p>
TORALBA: Si Christus est Dei filius, est ejusdem essentiae, aliquando
genitum esse oportet; si genitus est aliquando, fuit tempus illud, quo
nondum erat, quod quidem originem ac tempus principii habuisse
declarat.</p>

<p>
CORONAEUS: Hoc argumentum Augustinus<span class = "tag">1</span> et
Hilarius<span class = "tag">2</span> sic diluunt, ut patrem agnoscant,
aeternum sine auctore, filium etiam aeternum, sed non sine autore, ut
calor ab igne, lux a sole. Christus, inquit Tertullianus<span class =
"tag">3</span>, a patre prodiit, ut radius a sole, rivus ex fonte,
frutex e semine.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> L. 1 de trin.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;L. 12 de trin.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Adv. Praxeam.</div>

<p>
TORALBA: Effectio saepe cum causa concurrit, ut lux ipsa, nec prior est
nec posterior sole, sed nunquam sunt eadem, cum sol sit substantia, lux
autem accidens, quod de patre et filio dici nullo modo potest. Nam si
quid nascitur ut sit, tempus antecedere oportet, quo nondum erat. Ex quo
sequitur, filium aut nondum fuisse genitum, aut si genitus est, aeternum
non esse<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>esse non posse</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">273</span>
FRIDERICUS: Jam diximus patrem esse causam essentialem filii et
principii, ut Augustinus, Hilarius, Gregorius Nazianzenus, Basilius
confitentur, sed patrem aeternum aeternae cujusdam effectionis. Nec
video, cur in eo haerere debeamus.</p>

<p>
OCTAVIUS: Cur ergo magister sententiarum ita haesit, ut exclamet hunc in
modum: Hoc humanum sensum excedit et intelligentiam mundi, quae non
capit ratio.</p>

<p>
TORALBA: Imo ratio, quae divina lux est, uniuscujusque menti insita,
videt, sentit, judicat, quod<span class = "tag">1</span> rectum, quod
pravum, quod verum, quod falsum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quid ... quid ... quid ... quid</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ita quidem eas res, quarum capax est. Sed Deus aeternus ac
infinitus humanae mentis gurgustio capi nequit, quia impervestigabilis,
divinissimus, supremus, i.e., ut elegantioribus Theophrasti verbis
utamur, <span title =
"Greek: anaisthêtos, theiotatos, huperbatos">ἀναισθητὸς, θειότατος,
ὑπερβατός</span>.</p>

<p>
SALOMO: Illic<span class = "tag">1</span> agit Theophrastus de Deo, hic
autem agitur de homine Jesu, neque enim pro argumento sumendum id, quod
concludendum est, nempe<span class = "tag">2</span> Jesum esse Deum. Nam
Deus non obscure aut ambigue, sed sua voce declarans, quis esset:
<i>Ante me</i>, inquit, <i>non est Deus et post me non erit.</i> Item:
<i>Ego primus exstiti et postremus ero.</i><span class = "tag">3</span>
At christiani theologi confitentur<span class = "tag">4</span>, personam
creatam esse et antequam hominem induisset in utero foeminae, personam
habuisse filii, quis dubitet, an filius sit creatura? Non igitur
creator, non Deus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Illis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>scilicet</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jes. 48,&nbsp;12.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Scotus l. 1. dist.&nbsp;IV.</div>

<p>
OCTAVIUS: Magister sententiarum<span class = "tag">1</span> negat,
personam filii constare ex Deo et homine, ut ex partibus; deinde
subjicit<span class = "tag">2</span>: Inexplicabilis est istius unionis
ratio, negat tamen utramque naturam misceri, et idololatriam vocat
adorare corpus et animam Christi, quoniam, inquit, corpus et anima
Christi creaturae sunt. Eadem est Philippi Melanchthonis<span class =
"tag">3</span> sententia.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. II. dist.&nbsp;9.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Libr. III. dist.&nbsp;90.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Contra Stancarum.</div>

<p>
CURTIUS: Uterque recte, quoniam Ephesina Synodus decrevit, Christum una
<span title = "Greek: latreia">λατρείᾳ</span><span class =
"tag">1</span> colendum esse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>latria</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Si non est confusa utraque natura unione hypostatica in
Christo, non debuit cultus confundi, ut cum creatore creatura misceretur
ac simul coleretur, cum sacrilegio proximum sit, putare patrem et filium
singularem Deum esse, ut inquit Hilarius, in patre et filio duos credere
impium, ac tertium nihil&nbsp;est.</p>

<p>
FRIDERICUS: Si quis est, qui subtilius ista exquirat, nec tamen penitus
intelligat, cogitet ea, etiamsi<span class = "tag">1</span> certissimis
demonstrationibus nitantur, saepius tamen percipi non posse. <span title
= "Greek: Antichthonas">Ἀντίχθονας</span><span class = "tag">2</span>
esse omnes theologi et
<span class="pagenum">274</span>
philosophi praeter Augustinum et Lactantium confitentur, idque tum
perspicua minimaque dubia demonstratione, tum etiam experientia diuturna
exploratissimum, nemo tamen id cogitatione persequi potest, ut Moses
Rambam<span class = "tag">3</span> acutissimus philosophus confitetur,
ut mirum videri non debeat, si Lactantius et Augustinus astrologos ut
imperitos et insanos irriserint, qui ista crederent. Quin etiam
Augustini autoritate adacti<span class = "tag">4</span> plerique
theologi haereticos esse judicarunt, qui <span title =
"Greek: antichthonas">ἀντίχθονας</span> esse arbitrarentur.
Inter quos quidem
Vigilius quidam episcopus Salisburgensis a pontifice maximo quasi
haereticus damnatus est, quod ita sentiret A.C. 745<span class =
"tag">5</span>. Quanto minus igitur divinae naturae unionem cum humana
percipiemus. Itaque Hilarius ipse, eloquentia atque eruditione
clarissimus: Extra sermonem est, inquit<span class = "tag">6</span>,
quod exigitur, extra sensum non enunciatur, non attingitur, non tenetur.
Idem paulo post<span class = "tag">7</span>: Mihi in sensu labes est, in
intelligentia stupor, in sermone silentium. Idem, Deum ex uno, non
portione, non sectione, non diminutione, non derivatione, non
protensione, sed incomprehensibili modo esse. Quid Justinus Martyr?
Unitas in trinitate et trinitas in unitate nascitur<span class =
"tag">8</span>, id quomodo sit<span class = "tag">9</span>, nec alios
scrutari velim, nec ipse mihi satisfacere possum, cum arcanos sermones
sordida lingua enunciare nefas existimem. Si igitur tantos ac tales
viros piget, rem omnium sacratissimam vel primoribus attingere digitis,
quid nobis faciendum putemus?<span class = "tag">10</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>etiam quae ... nituntur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Antichtonas</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In ep. contra astrologos.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>adducti</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Aventinus annal. l.&nbsp;III.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Libro I. de trin.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Libro VI.&nbsp;cod.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>nescitur</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>fiat</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>putamus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Non scio atque haud miror<span class = "tag">1</span>, an
major obscuritas sit de spiritu sancto, quem Athanasius<span class =
"tag">2</span> et Chrysostomus<span class = "tag">3</span> a patre et
filio procedere scripserunt, cum tamen in conciliis Graecis anathematis
poena sit ei, qui hoc crediderit. Et quidem Damascenus: Spiritum sanctum
inquit, a patre procedere, in filio quiescere dicimus. Quam opinionem
cum inter discrepantium varietatem Johannes agnomento Scotus conciliare
nequiret: Quis, inquit, Damascenum, Basilium, Gregorium Nazianzenum,
Gregorium theologum, Justinum Martyrem, Cyrillum haereseos damnaret?
Quis etiam Hieronymum, Augustinum, Hilarium, Ambrosium, Latinos omnes
erroris coargueret? Alterutros tamen aut etiam utrosque insigniter labi
ac decipi necesse&nbsp;est.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Non miror atque haud scio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In symb.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In epistolam ad Corinth. cp.&nbsp;12.</div>

<p>
FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Ecclesia occidentalis catholica,
symbolum Athanasii secuta, spiritum sanctum ab utroque prodire
confitetur. Quia nec genitus est, inquit Augustinus, nec ingenitus, nec
sint duo filii, si genitus, aut duo patres, si ingenitus, et
consequenter duo principia<span class = "tag">2</span>, duo sunt
innascibiles, ut eorum verbis utamur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: CORONAEUS.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>si</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: At magister sententiarum hanc Augustini sententiam sic
<span class="pagenum">275</span>
refutans: Quis, inquit, hoc explicare potest? Nam si ingenitus est,
spiritus erit sine principio, ac duo principia futura sunt; si genitus,
erunt duo filii et inter se fratres; si ex filio genitus, jam nepos ex
filio patri futurus&nbsp;est.</p>

<p>
FRIDERICUS: Ut ergo ambiguitas illa dilueretur, Latini commodius ab
utroque spiritum producere tradunt.</p>

<p>
TORALBA: Processio illa spiritus a filio, qui patrem habet autorem et
generis principem, valde dissimilis est et inaequalis ei quae a patre,
qui nullum habet auctorem. Sed cur potius processio spiritus quam
generatio<span class = "tag">1</span>, aut cur potius generatio filii,
quam processio, cum trium sit una et eadem essentia? Profecto consimiles
sunt illae Scoti<span class = "tag">2</span> argutiae, cum patrem et
filium scribit unum spiratorem, non tamen unum spirantem, sed duos
spirantes.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt alibi quatuor haec antecedentia verba.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Libr. I. sententiar. dist.&nbsp;12.</div>

<p>
CORONAEUS: Ad haec utcunque<span class = "tag">1</span> intelligenda
patefacit aditum Hilarius, cum trinitatem soli, radio, luci
comparavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>utrumque</i> vel: <i>utraque</i>.</div>

<p>
TORALBA: Nullo modo rei propositae congruit illa comparatio, cum radius
et lux ipsa sunt accidentia, sol vero corpus, substantia constans, at
illi <span title = "Greek: homoousious">ὁμοουσίους</span> ajunt tres
personas. Praeterea Deo nihil accedere aut decedere potest. Denique si
gigni, sive procedere, sive derivari filium et spiritum sanctum a patre
dicamus, infinitum ab infinito manare confitendum erit, quae absurditas
est omnium maxima<span class = "tag">1</span>. Cum enim quaeritur, cur
Deus Deum facere non possit, nihil aliud responderi potest, quam
infinitum ab infinito decerpi non posse. Itaque laudatur Anselmus, qui
rogatus a discipulo, cur hominem impeccabilem Deus non fecisset:
Quoniam, inquit, Deum facere non potuit<span class = "tag">2</span>. Ex
quo sequitur, absurdum esse illud enunciatum: „Deus factus est homo“,
quia Deus in hominem mutaretur et homo in Deum, utrobique enim est actio
et passio. Jam vero inexplicabilis est talium enunciatorum complexio,
deitas sive aeternitas est ingenita quatenus pater, genita vero quatenus
filius, nec genita nec ingenita quatenus spiritus sanctus, quae de una
et eadem essentia nullo modo dici potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Aristoteles l. II. phys.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Scotus l. III Sentent. dist.&nbsp;7.</div>

<p>
CORONAEUS: Si res inter se comparatae usquequaque convenirent, non esset
rerum similitudo, sed res ipsa. Quare Basilius<span class =
"tag">1</span> aliter atque Hilarius tribus solibus trinitatem comparat,
ut a re ipsa propius abesset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ep. 15. contra Eunomium.</div>

<p>
OCTAVIUS: At Hieronymus<span class = "tag">1</span> sacrilegium vocat,
tres in Deo substantias collocare, cum tamen nihil apud Hilarium<span
class = "tag">2</span> frequentius reperiatur, quod juniores theologi
mirantur. Quin etiam Hilarius<span class = "tag">3</span>, cum
scripsisset aeternitatem esse in patre, reprehensus est a junioribus.
An, inquit ille, hoc ab Hilario dictum est, ut Christo eripiat
deitatem?<span class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ad Damascenum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Libr. de trin.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In harmonia c. XIII.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Calvin. l. 1. institut. cp.&nbsp;13.</div>

<p>
FRIDERICUS: Hoc Hilarium noluisse testatur ipsa repetitio frequens
<span class="pagenum">276</span>
in ejus scriptis, Christum esse Deum, sed Graeci commodius ad personarum
distinctionem verbo hypostaseos utuntur.</p>

<p>
OCTAVIUS: At Hieronymus in voce hypostaseos venenum<span class =
"tag">1</span> latere suspicatur. Et quidem Paulus alio sensu videtur
uti hac voce, ubi spiritum sanctura appellat characterem hypostaseos
patris.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>vere unum</i>.</div>

<p>
TORALBA: Hypostasis est accidens aut substantia, tertium nihil est, et
Deo nihil accedere potest, igitur substantiam esse oportet. Sin
hypostasin pro essentia accipiamus, tres erunt essentiae aut tres
substantiae in Deo, quia unicuique personae suam hypostasin singularem
tribuunt.</p>

<p>
CURTIUS: Essentiae verbo accidens aut substantia significatur, neque
enim scholastici hoc enunciatum: „filius est de patris essentia“,
perinde accipiunt ac illud: „est de patris substantia“, quia hoc modo
filius patri consubstantialis exprimitur, illo non item. Hypostasis
autem personis tribuitur, ne tres in unam et eandem confusae videantur,
cum sit quaedam cujusque personae proprietas, alteri non
communicabilis.</p>

<p>
OCTAVIUS: Cur igitur primo capite confessionis Augustanae vox personae
ullam partem aut qualitatem significare negatur, sed id quod proprie
subsistit? Nam proprietas personarum est ea, ut pater a se ipso
potestatem habeat, non ab alio, ut voluit Augustinus<span class =
"tag">1</span>; filius vero non a se ipso, sed a patre. Idem quoque
tradit, patrem sine principio, sine auctore, filium vero non sine
principio, sed a patre essentiam habere. Quis autem serio putet, hunc
Deum esse, qui ortus sui principium, essentiam, potestatem alteri ferat
acceptam? Ac ne quis illud Augustino aliud cogitanti excidisse
arbitraretur, apertius repetens<span class = "tag">2</span>: Pater,
inquit, a nullo habet, ut Deus sit, filius autem, ut Deus sit, habet a
patre. Idem quoque Basilius scribit<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro III. de trin. c.&nbsp;12.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ep.&nbsp;66.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Epist. 15. cont. Eunom.</div>

<p>
TORALBA: Si filius originis suae primordia patri debet, aeternus esse
non potest. Nam si pater genuit filium, gignendi finem simul fecit aut
semper gignit (ut videtur iis, qui ad Christum referunt haec verba<span
class = "tag">1</span>: <i>Ego hodie genui te</i>), imperfecta semper
est filii generatio. Sin gignere desiit, etiam aliquando coepit; si
coepit gigni filius, non est aeternus, non est infinitus, non est
Deus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm 2, 7. cf. Actor. 13, 23 et 33. Hebr. 1, 5. 5,&nbsp;5.</div>

<p>
CORONAEUS: Eodem revolvimur, illud enim cogitandum, non tres aeternos,
non tres infinitos, non tres Deos, sed unum Deum aeternum, infinitum,
personarum tamen varietate distingui, ac proprium quoddam personae
cuique convenire<span class = "tag">1</span>, ut cum Lombardus negat,
spiritum principium esse, nisi ad creaturas.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>convenitur</i>.</div>

<p>
SALOMO: Igitur ante annorum sex millia spiritus sancti nullo modo
principium erat, cum nihil adhuc creatum existeret. Atque ob id
Macedoniani
<span class="pagenum">277</span>
spiritum creaturam appellabant, quem<span class = "tag">1</span>
Christiani ex symbolo<span class = "tag">2</span> Deo coaeternum et Deum
asseverant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Symb. Athanas.</div>

<p>
FRIDERICUS: Haec verba magistri sententiarum ad relationem et
nominationem personarum, non ad essentiam referuntur.</p>

<p>
OCTAVIUS: Si spiritus habeat a patre et filio principium, cur
Athanasius, Chrysostomus<span class = "tag">1</span>, Augustinus<span
class = "tag">2</span> tres esse coaequales et coaeternos affirmant?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ep. 1. ad Corinth. cp.&nbsp;12.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib. V. de trin.</div>

<p>
CURTIUS: Recte illi quidem propter essentiam coaeternam, personarum vero
relatione pater filio natura prior dicitur ac major, quo pertinet illud:
<i>Pater major me est.</i><span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 14,&nbsp;28.</div>

<p>
SALOMO: Imo spiritum patre et filio superiorem faciunt Matthaeus,
Marcus, Lucas<span class = "tag">1</span>, qui quae peccantur in patrem
et filium, ignosci affirmant, quae vero peccantur in spiritum sanctum,
ignosci negant. At cum Moses Deum placare conaretur, aut se de libro
vitae deleri<span class = "tag">2</span>, en divina vox ad illum: <i>Qui
peccaverit in me</i>, inquit<span class = "tag">3</span><ins class =
"correction" title = "comma missing in original">, </ins><i>hunc ego de
libro vitae delebo.</i> An filium et spiritum sanctum, si patri aequales
essent, praetermissurus fuisset? Nullum etiam trinitatis argumentum
exstat in lege divina, at ne in prophetis quidem vestigium ullum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12.&nbsp;10.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ita omnes; unus codex legit: <i>ut se deleret</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 69,&nbsp;29.</div>

<p>
CURTIUS: Quid ais, Salomo! An non<span class = "tag">1</span> ullum
caput, ulla pagina antiqui foederis prophetarum, ubi non aliud
sacrosanctae trinitatis vestigium compareat?<span class =
"tag">2</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>est</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>comperiatur</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Certe Martinus Lutherus, cum multa de supplicationibus
Romanis, tum vero carmen hoc vulgatum delere non dubitavit: <i>sancta
trinitas, unus Deus, miserere nobis!</i> quia trinitas Deus esse non
potest, cum sit foeminea vox, secundae intentionis, ut dialectici, vel
collegii, ut juris consulti loquuntur<span class = "tag">1</span>, qui
collegium de tribus personis definiunt; at nec in ullum collegam
conveniunt, quae de toto collegio dicuntur. Itaque Origenes, quem
Hieronymus magistrum ecclesiarum appellat, trinitatis verbum supra modum
execratur, ac <span title = "Greek: trionumôn">τριονύμων</span> sectam
supra modum acerbissime insectatur<span class = "tag">2</span>. Quin
etiam Rufinus ejus interpres scribit, multa, quae ab Origene contra
trinitatem scripta fuerant, a se correcta fuisse. Sed cum bona Rufini
venia dictum sit, non decuit interpretem correctoris officio fungi, nec
mirum videatur, si Origenes<span class = "tag">3</span> corruptus eadem
quae Athanasius interdum scribere et vocem <span title =
"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>,
quae nondum exaudita erat, usurpare de
filio videatur. Eadem licentia Cypriani epistolis suppositus est
Tertulliani liber de trinitate, ut monuit Rufinus<span class =
"tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Leg. Neratius de V.&nbsp;S.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Prologo libri <span title = "Greek: peri archôn">περὶ
ἀρχῶν</span>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Cap. 11 et 12 in libr. Numerorum.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In Apolog. Origenis.</div>

<p>
CORONAEUS: Tametsi verbum trinitatis sive triadis in sanctis litteris
<span class="pagenum">278</span>
inusitatum videamus<span class = "tag">1</span>, nihilominus baptismum
fieri oportere legimus in nomine patris, filii et spiritus sancti, et
quidem proximus apostolis Justinus Martyr librum scripsit <span title =
"Greek: peri hagiou kai homoousiou triados">περὶ ἁγίου καὶ ὁμοουσίου
τριάδος</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>videmus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Libellum hunc esse supposititium, ratio perspicua temporum
convincit. Floruit enim M. Aurelio principe, cui apologiam nuncupavit.
At in quaestionibus CXXIV ad orthodoxos libri illius quaerit auctor, cur
eversa et fracta sit superstitio paganorum, cum tamen aetate Justini
maxime floreret. Verbum autem <span title =
"Greek: homoousios">ὁμοούσιος</span>
primum sub Constantino principe usurpare
coeperunt, ducentis circiter annis post aetatem Justini. Eadem licentia
prodiit in vulgus missa D. Jacobi Graece scripta, in qua sanctae
trinitatis, apostolorum, confessorum, virginum ordines ac voces saepius
ingeruntur, cum tamen is Jacobus excepto Stephano primus martyrium
passus sit. Consimilis est missa Chrysostomi, in qua Chrysostomus ad
Chrysostomum preces fundit<span class = "tag">1</span>, quo quid
ineptius?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In fine missae Graece expressae.</div>

<p>
CORONAEUS: Eodem igitur morbo omnes omnium libri laborarent! Sed ne
videar Testamenti Novi tabulis aut interpretibus niti, aut theologis,
permulta in veteribus tabulis sacrosanctae trinitatis mysteria latent.
Et quae ab aliis<span class = "tag">1</span> copiose perscripta,
levissime attingam, ut illud Deuteronomii<span class = "tag">2</span>:
<i>Quae gens est, quae audiverit vocem Deorum viventium</i> i.e. <span
title = "Hebrew: Elohim hachaim">אלהים החיים</span>, ubi plurali verbo
Deum unum significat. Item illud Josuae<span class = "tag">3</span>;
<span title = "Hebrew: Elohim kdoshim">אלהים קדשים</span> i.e. Dii
sancti, pro Deus sanctus. Item<span class = "tag">4</span>: <i>Si domini
ego, ubi est timor meus?</i> Item<span class = "tag">5</span>:
<i>Faciamus homines ad imaginem nostram.</i> Et paulo post: <i>Faciemus
adjutorium simile sibi.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Petrus Galatinus. Augustinus Eugubinus c,&nbsp;5.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deuter. 5,&nbsp;24.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Josuae 24,&nbsp;19.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Maleach. 1,&nbsp;6.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Genes. 1, 26. 2,&nbsp;18.</div>

<p>
SALOMO: Vox <span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span> pro <span title
= "Hebrew: Eloha">אלוֹה</span> saepissime usurpatur. Sed Chaldaeus
interpres Jonathas, quoties ad Deum unum refertur, fere singulari verbo
explicat, ut apud Malachiam usus est voce chaldaea <span title =
"Hebrew: ravod (for כבוך ‘kavod’?)">רבוך</span>, ut planum sit, nusquam
de trinitate cogitasse prophetam. Id enim: <i>Faciamus hominem</i>, ad
angelos conversio est. Hos enim<span class = "tag">1</span> humanae
creationis ministros placuit adhiberi, ut elementis et elementariis
rebus ad hominem confirmandum necessariis uterentur, quibus natura
divina vacat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quos</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Cur igitur in convalle Mamre tres apparuerunt Abrahamo, tamen
sermo est unius ad unum?</p>

<p>
SALOMO: Illud est arcanum; Deus enim sedere dicitur inter vel super
Cherubim, quoniam duorum angelorum, qui proxime ab ejus majestate
obstant, officiis ac ministeriis orbem moderatur, quod Zacharias<span
class = "tag">1</span> eleganti visione declarat. Unde vetus illud de
Abrahamo jactatur: Tres vidit et unum adoravit. Quo ex loco omnia, quae
de Deo plurali voce enunciantur, explicari facile possunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Zach. 4, 1&nbsp;seq.</div>

<p>
<span class="pagenum">279</span>
FRIDERICUS: Cur igitur Rabbi Simeon Johai filius in libro Zohar, quem
arcanorum thesaurum vocant, haec verba: <i>Audi Israel, Deus dominus
noster Deus unus est!</i> trinitatis significare mysterium affirmat?
Nomen enim <span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span> filio tribuit,
nomen <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> geminatum patris et
spiritus sancti.</p>

<p>
SALOMO: Locus hic a Galatino et junioribus decerptus et laceratus
quibusdam praebuit occasionem, ut filii et spiritus sancti voces
subjicerentur. Cur enim sanctissimum<span class = "tag">1</span> nomen
<span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span> spiritui, non filio, qui
dignitate praestat, tribueretur, aut cur locus ille veteribus tabulis,
quo Dei natura simplicissimae unitatis declaratur, trium Deorum sive
personarum adjunctione conturbaretur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sacratissimum</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Illud tamen a Jesaia, ter vocem illam <span title =
"Hebrew: kadosh">קָדֹש</span>
repetente, confirmatur: Sanctus, sanctus, sanctus.
Item psaltes lyricus <span title = "Hebrew: YHWH">יהוה</span>,
<span title = "Hebrew: Elohim">אלהים</span>,
<span title = "Hebrew: El">אל</span> i.e. Deus,
Deus varietate vocum apud Ebraeos idem prope
significantium. Item alibi<span class = "tag">1</span>: Benedicat nos
Deus, Deus noster, benedicat nos Deus! quid aliud quam sacrosanctae
trinitatis mysterium est? Quin etiam ab Aegyptiis veteribus principium
rerum appellantibus triplex erat repetitio, ut Damascenus Platonicus
scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 67, 7&nbsp;sq.</div>

<p>
SALOMO: Oportuisset igitur sextilitatem<span class = "tag">1</span>,
quam trinitatem colere, quia praeter tria illa Sanctus, sanctus, sanctus
sequuntur quoque tria Dei nomina: Deus, dominus, Zebaoth, contra vero
dualitatem, quoties duo nomina Dei occurrunt; Deus Zebaoth aut Eloha
Zebaoth.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>pluralitatem</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Sed pergamus Salomonem obruere vi argumentorum! Josephus
Castilionaeus et Jeremias<span class = "tag">1</span>, filius Halcanae,
nomen litterarum duodecim, scilicet <span title =
"Hebrew: av ben ru’ach hakadosh">אב בנ רוח הקדוש</span>
i.e. pater, filius, spiritus sanctus,
tria in uno et unum in tribus contineri interpretantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Nehemias</i>.</div>

<p>
SALOMO: Facile est, alienis nominibus subjectis libros pervulgare, ut
libri magorum nomine Salomonis editi. Quin etiam trinitatis
propugnatores Zoroastrem et Orpheum, magorum parentes, ab infernis locis
arcessere non dubitant atque etiam Jamblichum ipsum, qui conscius
impietatis, ne capitali supplicio periret, exsorbuit venenum. Plenus est
his autoribus Galatini liber et Augustinus Eugubinus. Nam quae Galatinus
hausit partim ex sacris litteris, partim ex libris Talmudicis, partim ex
illa porta tenebrarum potius quam lucis, non conversa, sed perversa, non
correcta, sed detorta ac pro seriis suscepta sunt, quae ad ironiam
trinitatis scripta fuerant. Argumento sit, quod cum serio theologi
Ebraei de Jesu scribant, ne appellari quidem dignantur, sed epitheto
<span title = "Hebrew: toldot">תֹלְדוֹת</span> suspendiosum<span class =
"tag">1</span> contumeliose denotant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
CURTIUS: Adjungamus Philonem Ebraeum<span class = "tag">1</span>,
philosophiae laudibus ac rerum divinarum scientia clarissimum. Sic enim
de mysterio trinitatis:
<span class="pagenum">280</span>
Duo sunt, inquit, primo Deus et verbum, principium et finis voluntatis.
Quid clarius dici potest?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In tract. de mundi opificio, et in libro de agricult., et in
caput secundum Geneseos.</div>

<p>
SALOMO: Sit verbum, sit voluntas in Deo, quid ad tres personas? Idem
Philo mundum vocat filium Dei, secundo genitum, primogenitum vero
exemplar ipsius mundi, i.e. <span title =
"Greek: archetupon">ἀρχέτυπον</span>.
Non magis tamen ineptum sit, exemplar Deum
appellare, quam exemplum aut verbum Dei Deum vocare, ut Johannes<span
class = "tag">1</span> verbum Dei Deum esse scribit, non minus
incongrue, quam qui sapientiam Dei Deum esse putant. Iidem tamen creatum
esse tradunt ex eo Salomonis: <i>Ab initio et ante saecula creata
sum.</i><span class = "tag">2</span> Nec vident, ex eo sequi, filium
sive sapientiam creaturam dici. Et certe Tertullianus<span class =
"tag">3</span>, ut doceret Jesum creaturam esse: Audis, inquit,
sapientiam creatam esse. Item: Lex Dei nihil est aliud, quam verbum ore
Dei prolatum et creatum, quae eadem ratione Dei filius ac Deus dici
deberet. Et quidem Valentiniani verbum Dei sive filium prolatione patris
natum affirmabant, item spiritum sanctum mox amorem, mox etiam
voluntatem Dei vocant, quae essentia, natura, tempore verbum antecedunt.
Ex quo intelligitur, verbum coaequale et coessentiale patri non esse. Ac
cum displiceret Augustino Eugubino<span class = "tag">4</span>, verbum
Dei filium appellari, emendavit vel potius corrupit locum Philonis<span
class = "tag">5</span>, ac pro <span title = "Greek: nomou logon">νόμου
λόγον</span> scripsit, repugnantibus omnibus typographorum exemplis.
Consimile est illud, quod intelligens, intellectum et intellectionem
i.e. <span title = "Hebrew: misheshal">ומששל</span>, <span title =
"Hebrew: miskal">משכל</span>, <span title = "Hebrew: sechel">שכל</span>
trinitatis esse ajunt, ut amantem, amorem et amatum. At fieri nullo modo
potest, ut equus qui intelligitur et amatur, idem sit cum homine qui eum
mente percipit ac intelligit, nisi accidentia substantiis, coelestia
terrestribus, supera inferis misceantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ev. Joh. 1,&nbsp;7.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 8,&nbsp;22.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Contra Praxeam ex cap. 8. Proverb.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;De perenni philosophia.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;In libro de mundo.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quicquid est in Deo, id totum est essentia ipsius, nihil ei
accidit, nihil decedit, ac propterea et verbum et cogitatio Dei et Deus
rectissime a Johanne filius appellatur.</p>

<p>
TORALBA: Quis tam inepte disseret, ut quae foras ab homine procedunt
edicta, leges, actiones, verba, essentiam hominis esse arbitretur? Quae
etiamsi<span class = "tag">1</span> cum creatore eadem sint, creatoris
et creaturae nullum discrimen esse oportet, nam quae uni sunt eadem,
inter se sunt eadem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quodsi</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Cum Johannes dicit, verbum Dei filium esse, non vocis
prolationem intelligit, sed intimam ejus essentiam, sapientiam,
cogitationem. Huc enim illa spectant: <i>Et verbum erat apud
Deum.</i><span class = "tag">1</span> Nam quod Tertullianus<span class =
"tag">2</span> filium Dei creatum dixit, errore lapsus est, quod
sapientiam Dei, quam filium Dei vocant, creatam arbitraretur. At
Basilius<span class = "tag">3</span>: Essentia Dei, inquit, semper fuit,
nec unquam genita est, i.e. <span title =
"Greek: hê gar autou sophia ouk egeneto, all’ ên aei">ἡ γὰρ
αὐτοῦ σοφία οὐκ ἐγένετο, ἀλλ᾽ ἦν ἀεί</span>.
Nam si creata fuisset sapientia, tempus exstitisset,
<span class="pagenum">281</span>
quo nondum erat, quanquam Salomo scribit, ante saecula fuisse. Itaque
omissis interpretibus, a quibus errores manare solent, audiamus
Salomonem<span class = "tag">4</span> sua verba resonantem. Sic enim
scribit: <i>Ab aeterno ordinata sunt, ab initio, ab antiquis terrae.</i>
Alioqui si creata fuisset, sequeretur Deum sine sapientia prius
exstitisse, quod non minus absurdum aut impium est, quam patrem sine
filio cogitare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 1,&nbsp;1.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Contra Praxeam.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Contra Eunom.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Proverb. 8,&nbsp;23.</div>

<p>
CORONAEUS: Cum igitur sacrosanctae trinitatis mysteria tot scripturae
locis perspicua sint, adhibeamus etiam ad philosophos erudiendos
philosophorum antiquissima decreta.</p>

<p>
FRIDERICUS: Certe Proclus Academicus, tametsi libros<span class =
"tag">1</span> duodeviginti adversus Christianos scripsit, nihilominus
tamen tria principia fatetur: bonum, mentem et animam. Numenius<span
class = "tag">2</span> primum appellat patrem, secundum creatorem,
tertium opificem. Amelius<span class = "tag">3</span> quoque triplicem
facit opificem, sive mentos tres, sive tres reges, scilicet eum qui est,
qui habet, qui aspicit. Trismegistus tamen ut antiquitate, sic
perspicuitate caeteros superavit: Deus, inquit, qui est intellectus,
vita, lux, androgyne genuit verbum, qui alius est intellectus,
fabricator omnium rerum, et cum verbo spiritum, Deum igneum. Item
Plotinus libro <span title =
"Greek: peri triôn archikôn hupostaseôn">περὶ τριῶν ἀρχικῶν ὑποστάσεων</span>:
Tres sunt, inquit, <span title = "Greek: hupostaseis">ὑποστάσεις</span>,
unum sive bonum
intellectus et anima mundi, de quibus non ante disserendum quam sacris
rite peractis et tranquilla mente. Quin etiam Theophrastus libro de
mundo ad Alexandrum, qui falso tribuitur Aristoteli, arcanum trinitatis
denotavit, cum in aeterno Deo principium, medium et finem
collocaret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Cf. Suidas.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>vero</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius false: <i>Amelus</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ex omnibus paganorum monumentis, quae ad trinitatis mysterium
afferri possant, vix ullum est illustrius aut nobilius oraculo, quod
Heraclides Ponticus in templo Serapidis scriptum fuisse narrat, his
verbis:</p>

<div class = "verse close">
<span title =
"Prôta theos, metepeita logos kai pneuma sun autois,">Πρῶτα θεὸς,
μετέπειτα λόγος καὶ πνεῦμα σὺν αὐτοῖς,</span></div>

<p class = "close">
i.e. Principio Deus est, tum verbum, his spiritus una est. Congenita
haec tria sunt, cuncta haec coëuntia in unum.</p>

<p>
OCTAVIUS: Istud oraculum ex eadem officina christiana prodiisse non
dubito, ex qua prodierunt consimilia, quae pridie allata sunt ex
Apolline.</p>

<p>
TORALBA: Caetera quidem Academicorum scripta, quae refutatione minus
egent, omitto, quia <span title = "Greek: ouden pros epos">ὀυδὲν<span
class = "tag">1</span> πρὸς ἔπος</span>. Sed quisquis tandem fuerit
Trismegistus ille, quem et Isidis magistrum et Aegyptium scriptorem
omnium post Mosen antiquissimum esse Isidis statuae inscriptio et ratio
temporis<span class = "tag">2</span> cogit confiteri. Qui vero libri
Trismegisti nomine circumferuntur, non nisi graece exstitisse, cum
latine redderentur, planum est, et auctorem ex junioribus Academicis
plura<span class = "tag">3</span> Platonis decreta descripsisse. Nam qui
minus fabulantur, libros ei tribuunt 36525, Jamblichus vero 11000<span
class = "tag">4</span>, et quae
<span class="pagenum">282</span>
ex illis libris excerpta fuere a Jamblicho, Plotino, Proclo, Cyrillo,
modis omnibus dissimilia leguntur ab iis, quae in Pimandro et Poëmate
scripta legimus. Quae autem ad trinitatis argumentum allata sunt a
Friderico, ad verbum descripta videntur, non tam a Trismegisto, quam ex
epistola Platonis ad Hermiam et Dionysium, ubi Deum universitatis
principem facit, secundam vero intelligentiam a prima creatam i.e.
mentem mundi totius, tertiam a secunda, quam mundi animam Platonici<span
class = "tag">5</span> omnes interpretantur, quartam a tertia, atque ita
deinceps ad extremam mentem. Peripatetici vero mentes omnes ab eodem
principio simul derivari tradunt. Sed utramvis sententiam sequamur,
necesse est, ab uno principio caetera omnia manare ac propterea
composita, creata, fluxa, caduca judicari. Quoniam, inquit
Plotinus,<span class = "tag">6</span> omne quad non est primum, non est
simplex, <span title =
"Greek: pan gar to ou prôton ouk (for ‘ouch’) haploun">πᾶν γὰρ τὸ οὐ
πρῶτον <ins class = "correction"
title = "text reads ‘οὐκ’">οὐχ</ins> ἁπλοῦν</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <span title = "Greek: mêden">μηδὲν</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>temporum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>pura</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>110000</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Platonici in Timaeum. Jamblichus in lib. de myst. l. III.
Plotinus de anima. Leo de amore.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;In libro g. Prognost.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quid tum? Neque enim in trinitate quicquam tempore prius aut
posterius, sed tantum ordine relationis, nec minus est creator filius
quam pater, aut spiritus sanctus quam uterque. Id autem significatur
prîmo verbo libri originum <span title =
"Hebrew: Bereshit bara">בְרֵשִּׁת ברָא</span>
i.e. in principio creavit pater, filius et
spiritus sanctus, nam vox <span title = "Hebrew: bara">ברא</span>
tribus litteris tres personas innuit,
scilicet <span title = "Hebrew: av">אב</span>,
<span title = "Hebrew: ben">בן</span>,
<span title = "Hebrew: ru’ach">רוּח</span>
patrem, filium, spiritum sanctum, quod ex
arcanis sanctis Ebraeorum et Kabbala diviniore promi non negabit Salomo,
et ex verbo <span title = "Hebrew: bereshit">ברשת</span> litteris
commutatis, transpositis, compositis, sejunctis haec verba conflari:
pater per filium principium finem creavit, caput, ignem, fundamentum
magni hominis foedere bono. <span title = "Hebrew: lev">לב</span> saepe
pro <span title = "Hebrew: tov">טב</span> accipitur. Juvat enim Ebraeos
suis pugionibus et gladiis jugulare.</p>

<p>
SALOMO: Quis non videt, ex iisdem litteris diversissimas sententias
fingi posse? Nunquam enim majores nostri Kabbalae genus istud valde
probarunt. Ac multo probabilius esset, ex nomine tetragrammato
quaternitatem comminisci, quam trinitatem, ut Basilides evangelista,
cujus sententiam Noëtiani ac Lombardus ipse, sententiarum magister,
secuti videntur, ut Johannes Abbas scriptum reliquit, quod praeter
personas tres quartam subjecerunt, quam <span title =
"Greek: hupokratora">ὑποκράτορα</span><span class =
"tag">1</span> vocabant. In
qua sententia fuisse videntur Pythagoraei, qui sanctam quaternitatem
jurare consueverant, i.e. <span title =
"Greek: tên hagian tetraktuan">τὴν ἁγίαν τετρακτύαν</span>,
quam tetragonali pyramide
mundorum multa millia continere denotabat Timaeus Locrensis. Et quidem
magistri sententiarum de quaternitate efficax et arguta ratio aut
statuit quaternitatem, aut trinitatem evertit, quia duabus rationibus
producentium duas productorum opposuit, scilicet rem generantem, rem
genitam, rem spirantem, rem nec genitam, nec generantem, nec spirantem.
Cui opinioni aptius convenirent quatuor rotae totidemque animalia
divinae visionis<span class = "tag">2</span> et illa Dei vox ad Mosen,
<span class="pagenum">283</span>
divina nomina quater repetentis, scilicet<span class = "tag">3</span>:
<i>Deus patris tui, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <span title =
"Greek: hupopatora">ὑποπάτορα</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 1, 15&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Exod. 3,&nbsp;6.</div>

<p>
OCTAVIUS: Principio nascentis ecclesiae christianae cum veteres Dii
paganorum de antiqua possessione divinitatis deturbarentur, unus tantum
Deus a Christianis colebatur. Sed cum imperator Constantinus Magnus
templa Deorum concludi jussisset, Christo deitas tributa est in synodo
Nicaena, non sine acerrima pontificum inter se dissidentium contentione.
Nihil tamen adhuc de spiritus sancti deitate decretum erat, ac ne mentio
quidem ulla in symbolo, nec Deus credebatur, ut Gregorius Nazianzenus
scribit<span class = "tag">1</span>. Quin etiam Arianorum sententia,
quae Christum inter creaturas statuebat, tantum valuit, ut octo
conciliis Tyri<span class = "tag">2</span>, Sardis, Mediolani, Smyrnae,
Seleuciae, Nicaeae, Tarsi, Arimini habitis, ac praecipue synodo
Ariminensi, in qua sexcenti pontifices coaluerant, confirmata
fuerit<span class = "tag">3</span>. Ac tametsi vigesimo post anno deitas
Christi restituta fuerit concilio Constantinopolitano, nihil tamen de
tertia persona quisquam suspicatus<span class = "tag">4</span> erat, ut
Deum novum fabricaret, nec de trinitate ullum verbum, sed tandem anno
Christi 430 spiritus sanctus in numerum Deorum relatus est Ephesina
synodo et sequentibus<span class = "tag">5</span>, quibus subrogata sunt
symbolo Nicaeno aliquot capita de spiritu sancto, scilicet: Credo in
spiritum sanctum sine ulla Dei appellatione, quo minus recentis Dei
novitas offensionem religiosis auribus praeberet. Ex quo intelligitur,
Athanasium, qui sub Juliano Caesare florebat, symboli vulgaris auctorem
esse non potuisse, nisi centum triginta annos aetatis explevisset.
Omitto quod Graecus homo, solus omnibus dissentiens, spiritum ab
utroque, scilicet patre et filio, procedere<span class = "tag">6</span>
diceret, contra poenam anathematis, conciliis graecis subjectam, quod
aliunde spiritum quam a patre derivari arbitraretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ep. II. ad Chelidonium.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt sequentia haec novem verba in aliis
codicibus.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Sozomen. ad a. 363. l. III. cp.&nbsp;19.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>supplicatus</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Niceph. libro XIV, 34. Tres autem sunt synodi Ephesi
coactae.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>prodire</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non tamen<span class = "tag">1</span> propter hominum coetus
aut disputationes Christus coepit aut desiit Deus esse, nec item
spiritus sanctus, sed quae ab haereticis in dubium revocabantur,
altissimis sapientum decretis confirmata fuerunt. Et certe memorabile
est, quod in ecclesiasticis historiis proditum legimus de duobus
episcopis<span class = "tag">2</span>, qui cum Nicaeni concilii decretis
subscribere noluissent, a mortuis excitati, re planius comperta
subscripserunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Niceph. Callist. l. 2. c.&nbsp;13.</div>

<p>
OCTAVIUS: Sacris litteris, inquit Chrysostomus, potius quam angelis de
coelo vel resurgentibus hominibus credendum. Et quis tam stupidus aut
demens reperiatur, qui daemonibus arte magica pellectis et Manibus
necromantica impietate evocatis credendum putet, cum impietates illae
magicae non solum divinis, sed etiam humanis legibus prohibeantur
capitali poena. Et si ulla esset, quae esse nullo modo potest, in
Christo deitas,
<span class="pagenum">284</span>
talium sacrilegorum ac daemonum assertione penitus everteretur. Illud
autem<span class = "tag">1</span> pontificibus Romanis usitatum est, cum
aliquem in divorum numerum inscribi volunt, Manes ope <span title =
"Greek: nekromanteias">νεκρομαντείας</span> evocare, unde mirabiles
<span title = "Greek: apotheôseis">ἀποθεώσεις</span> ac daemonum
praestigia sequuntur, quibus imperitis conceptam <span title =
"Greek: polutheotêtos">πολυθεότητος</span> opinionem confirmant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>a</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Quae a pontificibus Romanis religiose fiunt, bona fide
interpretari debemus.</p>

<p>
CURTIUS: Daemones etiam, si evocati adessent, non dubito quin Christi
veri Dei nomen ac numen revereantur, cum in terris viventem ac spirantem
metuerent ac timerent, quanquam quoque Sibyllarum antiquissima vaticinia
Jesum Dei omnipotentis et Mariae virginis filium apertissime
declaraverunt, multis ante saeculis, quam nasceretur, quae testimonia ab
Eusebio et Lactantio Firmiano prodita videmus, ne<span class =
"tag">1</span> sim infinitus in illis enumerandis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nec</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Quid mirum, cum Proba Falconia Christi vitam ab ipso Marone
conjunctis centonibus descriptam reliquerit posteritati? Sed iniquum
est, bibliorum majestatem Sibyllarum et Orpheotelestarum versibus
foedissime conspurcari, cum saepius demonstratum sit, Sibyllas daemonum
contubernio infames esse ac semper fuisse.</p>

<p>
CORONAEUS: Satis abundeque factum opinor, si cuique argumentis,
demonstrationibus et auctoritate satisfieri potest, Jesum Dei filium ab
aeterno tempore genitum Deum esse et una cum patre et spiritu sancto
deitatem in unitate essentiae ac unitatem in personarum trinitate
tueri.</p>

<p>
SENAMUS: Mihi quidem, qui de rebus divinis omnia omnibus assentior,
satis ac plus etiam quam satis est; sed adhuc restat quaestio multo
difficilior, etiamsi demus ante quindecim saecula personam<span class =
"tag">1</span> filii patri coaequalem fuisse et coaeternam, quanam
ratione humanam carnem <ins class = "correction" title =
"text reads ‘asssumserit’">assumserit</ins>?
Deinde si demus, divinam essentiam
foeminae uterum et viscera subire voluisse, quid ad generis humani
redemtionem necessarium esset? Nam si Deus humanum genus servare et
omnibus sceleribus expiare potuit, sine hominum aut humanae carnis ope,
caede ac sanguine cujusquam, nihil necesse fuit, filium a coelestibus
illis sedibus in terras delapsum foeminae viscera subire, deinde utero
clauso egredi et in ipsa aetatis flore acerbissimis cruciatibus ac
suppliciis addici, cum solo nutu omnia omnium scelera diluere facile
potuisset<span class = "tag">2</span>. Id enim frustra pluribus
tentatur, quod paucioribus confici possit<span class =
"tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius ita: <i>personam divina ratione humanam carnem
assumsisse</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>posset</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>queat</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Alius modus, inquit Augustinus<span class = "tag">1</span>,
Deo non defuit homines<span class = "tag">2</span> redimendi, ac tametsi
quis putet Deum ita decrevisse, nulla tamen necessitas eum obligaret ad
sua decreta exsequenda. Itaque nec antecedens nec consequens necessitas
ulla fuit, quamobrem Deus vilissimam hominis carnem
<span class="pagenum">285</span>
indueret, ut turpi morte caderet, quoniam vel angelus vel alius homo
satisfacere potuit oblata hostia, quam Deus gratam habuisset, quia non
plus est oblatio, quam quanti Deo collibuit illum aestimare. Quodsi quis
dicat, neminem ab originis labe purum fuisse, Deus id quoque praestare
potuit, ut quisquam ab omni scelerum contagione purus nasceretur, quod
de matre Christi praedicant recentiores<span class = "tag">3</span>, qui
in Synodo Tridentina<span class = "tag">4</span> contra veterum
sententiam, scilicet Anselmi, Bernhardi, magistri sententiarum, Thomae
Aquinatis, Augustini, Hieronymi, decreverant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. 3. de trin.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>hominis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Scotus, qui primus in ea sententia fuit, lib. 3,
dist.&nbsp;8.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Canon. 5. sess.&nbsp;5.</div>

<p>
TORALBA: Illud quidem valde mirum mihi videtur, tot ac talium virorum
mentes beatissimas ab ecclesia Romana nunc impietatis ac haereseos
damnari.</p>

<p>
CORONAEUS: Ecclesia labi non potest, quia<span class = "tag">1</span>
nondum haeresis erat saeculo Bernhardi et Lombardi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>atque</i>.</div>

<p>
TORALBA: Quod verum sit, nullis temporum conversionibus falsum esse
potest.</p>

<p>
OCTAVIUS: Ne in his haereamus! Poterat Adamus erga Deum amore singulari
veniam mereri, quia multo praestabilior est amor erga Deum, quam omnes
oblationes ac victimae, quas ex creaturis percipere potuisset<span class
= "tag">1</span>. Quid igitur tanta rerum conversione, tam crudeli
supplicio innocentissimi hominis opus erat?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Scot. l. 3. dist.&nbsp;19.</div>

<p>
CURTIUS: Etiamsi nulla Deum necessitas ad agendum impellit, sic tamen ei
placuit. Cur autem ei placuerit inquirere scelus, disputare
nefas&nbsp;est.</p>

<p>
CORONAEUS: Negat Ambrosius<span class = "tag">1</span>, profundam
immensitatem arcanorum Dei exquiri oportere; mihi tamen voluntas Dei
semper exquirenda, non autem cur hoc vel illud voluerit? At si
ullam<span class = "tag">2</span> de voluntate divina conjecturam capere
fas est, quid illum impulerit, ut naturam humanam susciperet ac
supplicio contumeliosissimo caderet, ea potissimum causa videtur, ut nos
a vitiorum foeditate ad virtutes revocaret. Sic enim, quantum a
sceleribus abhorreat, intelligimus. Deinde, ut homines ad ejus amorem
ardentius inflammaret, quos majore quam angelos dignitate ac praestantia
cumularet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> L. 1. c. 4. de vocat. gent.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>nullam</i>.</div>

<p>
TORALBA: Id quidem Christianis et imperitis facile, philosophorum certe
nemini persuasum iri opinor, Deum aeternum infinitis saeculorum
myriadibus immutabili natura semper exstitisse, eundem tamen non ita
pridem de naturae sublimi excellentia deturbatum, humani sanguinis
concretionem ac novam formam induisse, ut acerbissimos cruciatus ac
mortem turpissimam ab iniquitatis carnificibus sustineret, resurgeret,
ac corpoream molem, ossibus, carnibus, ligamentis, humoribus ac pulpa
concretam, in coelum, ubi nunquam antea visa erat, subveheret.</p>

<p>
FRIDERICUS: At Justinus Martyr, Athenagoras, Basilius, Origenes,
<span class="pagenum">286</span>
uterque Gregorius, Cyrillus, Augustinus philosophiae studiis ac
disciplinis clarissimi exstitere, item Boëthius, latinorum philosophorum
decus, qui etiam de trinitate libros scripserunt; et consequentibus
saeculis innumerabiles, Albertus Magnus, Philoponus, uterque Picus
Mirandulanus, Scotus, Thomas Aquinas, qui Peripateticos veteres
disserendi subtilitate longe superarunt, trinitatis symbolum
amplexantur. Quod etiam divina mens passa fuerit, nemo theologus unquam
putavit, praeter Eutychem, haereseos damnatum.</p>

<p>
OCTAVIUS: Si Deus passus et mortuus est, naturam divinam passam et
mortuam confiteri necesse est. Et Tertullianus<span class =
"tag">1</span> his utitur enunciatis: Nonne Deus vere mortuus&nbsp;est?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Contra Praxeam.</div>

<p>
CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Non sequitur, divinitatem pati,
quia divina mens abstractum quoddam est, Deus vero Christus concretum.
Nam cum Sabellius praedicaret, Deum patrem induta specie humana filium
dici coepisse, et cum in apostolorum<span class = "tag">2</span> coetum
delaberetur, spiritum sanctum (ne si aliter sentiret, naturam divinam
tripartito dividere putaretur), haereseos damnatus est, quod personarum
nullum adhiberet distinctionem. Nestorius vero naturam divinam ab humana
sejunxit omnino, cum ita conciones haberet: Noli gloriari Judaea, non
enim Deum cruci affixisti, ac suam sententiam in Ephesina synodo
acerrime defendit. Ejusque sectatores Flavianum
Constantinopolitanum<span class = "tag">3</span> pontificem verberibus
caesum ejecerunt. Tametsi loquendi ratio in Chalcedonensi concilio
mutata est, ne deinceps diceretur: Natura divina passa est aut mortua,
sed Deus natus, passus, mortuus est, ut in concreto diceretur, quod
alteri<span class = "tag">4</span> tantum naturae conveniret in
abstracto, quam loquendi figuram idiomatum communicationem appellarunt,
ac vicissim Jesum immortalem, aeternum, omnipotentem propter deitatis
cum humanitate conjugationem. Mediatoris vero nomen aut regis aut
sacerdotis ita definierunt, ut nihil aliud quam officia significarent.
Itaque de sententia utrique depulsi sunt, et qui<span class =
"tag">5</span> naturam divinam ab humana penitus sejunxerunt et qui<span
class = "tag">6</span> utramque confuderunt. Unionem tamen utriusque
naturae in Christo fieri fatemur, sed incomprehensibili mentibus humanis
ratione.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: CORONAEUS:&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>angelorum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Constantinopoleos</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In alio: <i>alibi</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alii: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii iidem: <i>quod</i>.</div>

<p>
TORALBA: Nihil a natura divina, quae a mundi contagione libera est,
alienius quam concretio. Quodsi ex duabus illis naturis tertiam fieri
demus<span class = "tag">1</span>, Deus sic<span class = "tag">2</span>
concretus erit; sin utramque ab utraque penitus avulsam, i.e. si divina
mens humanae menti non sit mista, Christus nihil aliud quam homo futurus
est.<span class = "tag">3</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>facere debemus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>erat</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ita quidem si Deus ab homine Christo plane disjunctus erit,
nec ulla copula cohaerebit, sed aliud est unum uni misceri et confundi,
aliud copulari et conjungi.</p>

<p>
<span class="pagenum">287</span>
TORALBA: Concreta semper unum efficiunt, copulata vero non magis in unum
coëunt, quam oleum et aqua eodem vasculo infusa. At mirari saepe subiit
disputatio Lutheranorum, quos Ubiquitarios vocant, et Helvetiorum, qui
Sacramentarii appellantur,<span class = "tag">1</span> et Catholicorum,
quos Papistas appellant. Ubiquitarii proprietatem non egredi subjecto
confitentur, verbi gratia omnipotentiam, ut pinguius loquamur,
omniscientiam, omnipraesentiam congruere humanae naturae, non per se,
non essentialiter, non formaliter, non subjective, (his enim verbis
utuntur) i.e. non esse de carnis essentia aut accidentibus: easdem tamen
proprietates divinas carni realiter convenire. Quaenam magis contraria,
quam haec sibi fingi possunt? Nam quicquid de re aliqua dicitur, id
ipsum est substantia aut accidens, tertium nihil est. Sacramentarii
hominem Christum ubique esse per deitatem, carnem autem ipsius neque per
se, neque per deitatem. Hoc libenter discam ab illis, quaenam carnis
humanae deitas fingi possit? Ubiquitarii hominem Christum et humanitatem
omnipotentem esse ajunt, hominem autem non etiam humanitatem esse
aeternam. At rebus abstractis aeterna multo magis, quam concretis
convenient. Hoc etiam absurdius: Christi corpus, inquit Brentius,<span
class = "tag">2</span> quod Hierosolymae omnibus spectantibus de cruce
dependebat, etiam Romae simul praesto erat cum deitate. Quid hoc? Nam si
caro Christi reapse ubique est omnipotens ac omniscia, certe caro est
Deus aeternus, nec tamen erit caro vera i.e. humana, quod utrique
negant, praeter Eutychem et Schwenckfeldium. Aliter Catholici, qui
corpus Christi ubique esse negant, fatentur tamen pluribus in locis
simul et eodem momento esse posse. At non ubique et pluribus in locis
eodem tempore et simul, sunt <span title =
"Greek: antistrephonta">ἀντιστρέφοντα</span>,
nec Christus magis duobus quam
omnibus locis simul esse potest. Quodsi Christus ascendit in coelum, non
est ubique, ac ne multis quidem in locis, aut si erat ubique, non
ascendit nec descendit unquam. Neque etiam naturam humanam ubique
extensam esse volunt.<span class = "tag">3</span> Corpus enim illius
ubique totum esse, non habens partes extra partes, sed partes omnes in
omnibus, i.e. ut planius intelligatur, pedes in cerebro, manus in
visceribus, nihilominus tamen humanitatem ubique esse negant; at
humanitas abstractum quiddam est, homo vere concretum. Cur igitur ab his
et illis concluduntur? Quia metuunt, ne duae illae naturae, divina et
humana, a se invicem divellantur, nisi corpus Christi fuerit ubique.
Oportuit igitur simul et semel in utero, in cruce, in coelo, in
praesepio visibile, invisibile, verum et phantasticum corpus esse; quae
quis aequo animo ferre aut patienter audire queat? Jam vero confitentur,
divinitatem ab atheo in hostia consecrata non sumi, etiamsi corpus
Christi ab eo devoretur et calore ventriculi conficiatur, igitur in eo
ipso utramque naturam divelli confitentur.
<span class="pagenum">288</span>
Nam Ubiquitarii non solum animam Christi, sed etiam carnem deitati
conjunctam esse affirmant, quod Sacramentarii negant. Ubiquitarii
fingunt, proprietates deitatis humanitati reapse communicari, non autem
proprietates humanitatis deitati; cur tam varie? cum unum et idem <span
title = "Greek: hupokeimenon">ὑποκείμενον</span> esse fateantur, imo
unam et eandem hypostasin, quae aut utrumque, aut neutrum admittat
oportet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>usurpantur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;De personarum unione p.&nbsp;12.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Gabr. Biel l. IV. c. 12. qu.&nbsp;1.</div>

<p>
CORONAEUS: Omnes illae ambiguitates tolluntur, si teneamus id, quod M.
Tullius Cicero scripsit, nihil esse in animis concretum, nihil mistum.
Quanto magis igitur concretio a natura divina rejicienda venit? Interdum
tamen in Christo dicitur concretio <span title = "Greek: pros ti">πρὸς
τί</span>, propter naturae duplicis mirabilem et humanis mentibus
incomprehensibilem unionem, in una et eadem hypostasi, quam Hilarius
quodammodo similem esse scribit unioni mentis humanae cum corpore, a quo
tamen Academici, Stoici, Peripatetici avulsam nec corpori concretam
admittunt.</p>

<p>
TORALBA: Si igitur mens humana simplex est ac penitus a corpore
abstracta, nefas est, ullam in natura divina concretionem arbitrari, si
utraque natura est ab utraque avulsa et divisa, i.e. copulata divina
mens cum humana mente, ut nunquam in unum et idem coëant, Christus nihil
aliud erit, quam homo, qui Deo adhaerebit, ut optimi cujusque mens
integerrima ac Dei amantissima Deo adhaeret,<span class = "tag">1</span>
quo pertinet illud: <i>Mihi adhaerere Deo bonum est.</i><span class =
"tag">2</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>adhaerebit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ps. LXXII,&nbsp;28.</div>

<p>
FRIDERICUS: Toralba philosophorum<span class = "tag">1</span> ponderibus
res divinas exigi putat oportere, nec arbitratur Christum Deum esse.
Neque enim si sciret perspicuam rei veritatem, subtilitate argutiarum
oppugnaret, ut Paulus Judaeos ac gentiles suos excusans: <i>Si Deum</i>,
inquit,<span class = "tag">2</span> <i>cognovissent, nunquam dominum
gloriae cruci affixissent.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>ratiocinationum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;1 Corinth. 2,&nbsp;8.</div>

<p>
SALOMO: Videre mihi videor Caligulam Augustum legatos Judaeorum urbana
quadam ratione excusantem, cum diceret, viros bonos ac valde simplices
sibi videri, non enim reputare, Caligulam Deum esse.<span class =
"tag">1</span> Itaque quoque Fridericus nostrorum simplicitatem<span
class = "tag">2</span> excusat, quod fabri filium non arbitramur Deum
esse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Philo de legatione ad Caligulam.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>felicitatem</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Non video, cur Ismaëlitis irasci debeamus, quod Christum
mortuum esse inficiantur, quod manibus hostium ereptum putant, cum
Christiani fateantur, deitatem pati nihil posse.</p>

<p>
CURTIUS: Nullum fraudis arcanum majus a Muhammede excogitari potuit, ut
Christo deitatis opinionem et humanae salutis curam eriperet, quam quod
supplicio affectum esse negat, ne quis in ejus morte salutis spem ullam
collocaret aut de humano genere quicquam meritus esse videatur.</p>

<p>
<span class="pagenum">289</span>
TORALBA: Frustra mortis Christi meritum<span class = "tag">1</span>
praedicatur, si nihil mereri potuit. At Christus mereri non potuit, cum
semper fuerit in summo felicitatis culmine collocatus et optimo fini,
hoc est aeternae deitati, convinctissimus, ut quidem illi jactant. At ne
angelos quidem aut beatas mentes mereri dicimus, quia praemium illis
datum minus esset merito, cum tamen praemia Deus semper tribuit meritis
ipsis majora. Majus autem praemium adipisci nemo potest, quam coeleste
regnum, quam Dei fruitionem, quae omnia illis obtigerunt. Ita Christus
optimo fini conjunctus mereri nihil potuit; nam si mereri potuisset,
etiam errare, peccare, labi potuisset, quia mereri nemo potest, qui
semper in eo statu est, ut si velit peccare, non possit<span class =
"tag">2</span>; Christum autem, si maxime vellet, peccare tamen nullo
modo potuisse ajunt. Postremo infinita praemia merito Christi finito
darentur, quia meritum Christi, quantumcunque est, finitum sit oportet,
cum ejus cadaver mortuum sit, non etiam mens humana Christi, natura vero
divina nihil penitus passa fuerit. At peccata sunt infinita ut hominum
infinitorum. Quod si hominis tantum supplicio peccata dilui potuerunt,
nihil necessum fuit, Christum mori.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>merita</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Scotus lib. III. dist.&nbsp;18.</div>

<p>
FRIDERICUS: Deum quidem nulla necessitate ad hominum scelera expianda
naturam humanam induisse dictum est, sed quoniam ita decreverat, ita
fieri necesse fuit, non Dei quidem intuitu, sed hominis ipsius, nam
Christus ut homo mereri potuit. Atque eo pertinent ea, quae saepe in
sacris litteris occurrunt: <i>Oportuit Christum pati</i>; item:
<i>Oportebat haec fieri</i>; item: <i>Expedit unum hominem
mori.</i><span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Marc. 8, 31. Matth. 16, 21. Lucas 9, 22. 17,&nbsp;25.</div>

<p>
SALOMO: Si necessum fuit, Jesum supplicio affici, quid est, quam ob rem
Christiani majorum nostrorum crudelitatem accusant, quae tamen<span
class = "tag">1</span> humano generi peperit salutem?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>quod totam</i> vel: <i>cum tamen</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quaedam mala male dicuntur, quaedam bona bene, quaedam mala
bene. Sed hoc bonum a Judaeis male dicitur, profuerunt enim inviti tum
maxime, cum nocendi voluntatem impiam haberent.</p>

<p>
TORALBA: Istud quidem est, opinor, <span title =
"Greek: to ex archês">τὸ ἐξ ἀρχῆς</span>,
quoniam illud ipsum assumitur pro argumento
quod erat in quaestione; prius enim discutiendum fuit, an illud a Deo
decretum esset?</p>

<p>
CURTIUS: Si evangelicis et apostolorum scriptis ea, quae summa esse
debet, fides tribuenda sit, nihil frequentius reperiatur<span class =
"tag">1</span>, quam illud statutum fuisse, Deum scilicet hominis amictu
fragili indutum iri, ut genus humanum ab interitu sempiterno liberaret.
Quae novarum tabularum ac evangelii auctoritas oraculis nititur
certissimis ac divinissimis veterum tabularum ac prophetarum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 8, 17. Lucas 2, 28. Joh. 2, 18 sqq. Marc. 6, 34. Ebr.
9, 15. 1. Cor. 15, 22&nbsp;sqq.</div>

<p>
SALOMO: Ubinam vero<span class = "tag">1</span> tam multa oracula tam
diu delituerunt?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>verbi gratia</i>, vel: <i>igitur</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">290</span>
CURTIUS: Permulta quidem huc atque illuc dispersa, nullum tamen aeque
perspicuum est, ut Danielis<span class = "tag">1</span>, qui non modo
Messiam interficiendum divino afflatu praedixit, sed etiam annos,
menses, dies, momenta sic notavit, ut non tam calamo tragoediam
scripsisse, quam rem ipsam penicillo depinxisse, et quae Jesaias<span
class = "tag">2</span> trecentis circiter annis ante adumbrarat,
coloribus perspicuis illustrasse videatur. <i>Virum</i>, ait Jesaias,
<i>aspectu contemptibilem, qui aegritudines ac imbecillitates nostras
pertulit, quem nos arbitramur a Deo percussum et afflictum. Ipse
graviter vulneratus est propter improbitates nostras, et attritus
propter flagitia nostra, supplicia quae nos luere decuerat, imposita
illi fuere, ac livoribus ejus curati sumus. Idem sicut ovis ad
mactationem deducta non aperuit os suum, sed ad supplicium raptus est.
Generationem ejus quis enarrabit? Cognitione sui multos justificabit,
justus servus meus, quorum flagitia ipse sustinebit.</i> Et eadem
Zachariae verbis confirmantur ac Hieremiae versibus<span class =
"tag">3</span>: <i>Spiritus</i>, inquit, <i>oris nostri Christus dominus
captus est in peccatis nostris.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Danielis 8&nbsp;seq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jesaias cap.&nbsp;53.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Zach. 12, 10. Jerem. 23, 5 sq. 32, 15&nbsp;sq.</div>

<p>
SALOMO: Hic certe locus, quem potissimum ex omnibus urgent Christiani et
in quo plerique<span class = "tag">1</span> haeserunt, nihil ad Messiam,
nihil ad filium Dei, multo minus ad Jesum pertinet, neque idem filius
Dei, sed servus ab Esaia vocatur. Et quidem falsum et absurdum esset,
quod pontifices Romani solenni carmine pridie paschatis<span class =
"tag">2</span> usurpant: O rem mirabilem! ut servum redimeres, filium
tradidisti. At Jesaias appellat servum, non filium. Quomodo agitur ista
cohaerebunt? Videmus autem in sacra scriptura complures Messias,
scilicet Mosen, Josuam, Jephtem, Gedeonem, Samuelem, Davidem, Saulum,
qui omnes Messiae vocantur, nullum tamen ex his pro expiatione populi
supplicio affectum. Nec tamen dubito, quin Deus ob unius integerrimi et
innocentissimi civis virtutem interdum totam civitatem ac regionem
absolvere velit, eoque forsitan pertinet Jesaiae dictum, cui consimile
est illud Salomonis<span class = "tag">3</span>: <i>Oppidum</i>, inquit,
<i>angustum et in eo pauci cives, quod a rege potentissimo cinctum est
obsidione, aggestis undequaque substructionibus ac turribus maximis ad
ejus expugnationem. In qua tamen civitate egentissimus quis ac
sapientissimus exstitit, qui oppidum ab excidio servavit, nec civium
quisquam suspicatus est, i.e. unius interdum civis integritas et eximia
virtus ac probitas quanquam ignoti ac ignobilis, totam civitatem ab
ultione<span class = "tag">4</span> et ira Dei potentissimi regis, a
bello, a fame, a popularibus morbis servavit.</i> Quod autem attinet ad
Hieremiae
<span class="pagenum">291</span>
versum, vulgaris interpretatio ab ebraica locutione plurimum differt.
Sic enim ad verbum: <i>Spiritus narium nostrorum unctus dominus captus
est in retibus eorum, quae nihil ad Jesum.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>plurimum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Pascha</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Eccles. 9, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>ustione</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quam belle detorta haec oracula videmus, quanquam Salomonis
haec interpretatio tota ratione differt ab interpretatione Rabbi Davidis
Kimchi, qui hunc locum non quidem ad Messiam, sed ad populum Israëlem
referendum putat, quasi populus Israel pro flagitiis aliorum populorum
expiaret; sed huic interpretationi repugnant haec verba: <i>Vulneratus
est pro peccatis populi Dei</i>;<span class = "tag">1</span> quomodo
enim populus Dei pro populo Dei trucidatus esset?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jesaias 53,&nbsp;5.</div>

<p>
SENAMUS: Julianus Augustus ut Christi supplicium expiatorium
extenuaret,<span class = "tag">1</span> Aesculapium Jovis filium humanam
naturam induisse scribit, ut corporeis morbis perinde mederetur atque
Plato aegritudini animorum, non tamen ut pro generis humani incolumitate
caederetur. Et certe bonorum caedem Deus ingenti calamitate ulcisci,
sceleratorum vero suppliciis totam regionem ab exitio servare consuevit.
Itaque Athenienses<span class = "tag">2</span> die Aprilis septima duos
homines totius regionis sceleratissimos per omnia civitatis loca
circumducebant, ac septies arborum infelicium ramis ac fustibus caesos,
iisdem lignis exurebant, cineribus etiam in mare disjectis. Et quoniam
id singulis annis pro solenni voto fiebat, ad scelera civium expianda,
diem illum <span title = "Greek: katharma">κάθαρμα</span> vocabant. Nec
aliter Galli veteres ad Tiberium usque flagitiosos ac perditos homines
ad Aras Laetas<span class = "tag">3</span> provinciae (quod oppidum ejus
nominis ad haec usque tempora floret) lignis, statuis et colossis
ingenti magnitudine fictis<span class = "tag">4</span> inclusos
exurebant, ut aliorum scelera expiarentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>existimaret</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Pausanias in Atticis.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>Araselatas</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>pictis</i>.</div>

<p>
TORALBA: Aequius erat, sui quemque sceleris poenas a seipso reposcere,
ut Herodotus<span class = "tag">1</span> veteres Aegyptios fecisse
scribit. Tantisper enim bos mactabatur, multitudo populi scapulas nudata
caedebatur, qui mos ab Aegyptiis et Amorrhaeis ad Thessuatas<span class
= "tag">2</span> et Hieronymitas dimanavit. Sic quoque Camari<span class
= "tag">3</span> sacerdotes Bahalis, fuligineis vestibus amicti,
tantisper dum sacrificaretur hostia, seipsos gladiis ac pugionibus
dilacerabant. Quem morem Aegyptiorum non satis percipiebat Xenophanes,
cum verberationes istas intuens: Si Deos, inquit, esse creditis hos, qui
lugetis? Sin homines fuisse putatis, cur illis sacra facitis? Id enim
fiebat ad sceleris cujusque expiationem. Argute tamen hominum dementiam
insanam castigabat, quod homines demortuos pro Diis colerent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Herod. V,&nbsp;2.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Jesuitas</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>camari</i>.</div>

<p>
SALOMO: Id fere perpetuum est, sceleratos pro suis, ac saepe quoque pro
bonorum peccatis expiare, bonorum<span class = "tag">1</span> vero
mactationem pro impiis fieri, plane inauditum. Nos<span class =
"tag">2</span> quidem sacrarum sortium diem mense Februario,
<span class="pagenum">292</span>
quem Latini expiatorium et purgatorium interpretantur, quotannis
recolimus, quasi sors a Deo jacta fuisset, utrum aequius videretur,
flagitiosissimum ac superbissimum Ammanum,<span class = "tag">3</span>
an Mardochaeum virum<span class = "tag">4</span> optimum, cum universa
Israelitarum gente interire et, sortibus quasi ex urna ductis, Deo ipso
urnas movente, Ammanum sorte ductum, foedissimo supplicio affectum, pro
Israelitis expiavisse. Sic enim Salomo impium pro justis expiaturum
scribit. Cum enim Moabitidis meretricula populum Dei ad cultum Bahalis
Peoris libidinum illecebris pertraxisset, populus ingenti clade affectus
est,<span class = "tag">5</span> nec ante clades cohibita, quam Pinehas
sacerdos, hastam vibrans, Israelitam cum Moabidite conjugatum nefario
complexu transfixisset, testante Deo, posteros Pinehae sempiternum
sacerdotium habituros, quod impiorum caede iram suam placavisset. Non
aliam ob causam lex jubet,<span class = "tag">6</span> parricidam ab
altaribus sacris divelli ac palam jugulari, ne tota civitas exscindatur,
quoniam saepe ob unius impietatem inultam in omnium improbitates
animadvertitur. Cum enim Achas<span class = "tag">7</span> praedam
execratam rapuisset, exercitus Dei fugatus est ab hostibus, Deo ipso
testante, propter unius flagitium id contigisse.<span class =
"tag">8</span> Ex quo intelligitur, Deum supplicio sceleratorum placari,
bonorum vero caedem injuria petita ulcisci. Quae cum ita sint, quis
putet, Deum optimum maximum optimi atque integerrimi viri supplicio
delectatum?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>boum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius ita: <i>More quidem sacrarum litterarum testium
diem</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>Hamananum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>civem</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Numer. 25, 7&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deuteron. XIX, 11&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>Achan</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Josua VIII, 22&nbsp;sqq.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quandoquidem Salomo legibus divinis nos oppugnat, legibus
retundi debet. Lex autem divina vetat,<span class = "tag">1</span>
hostias pecudum sibi offerri, quae vel maculosae vel scabiosae vel
languidae vel claudae vel oculis aliove membro captae sunt. Ex quo
intelligitur, si sceleratorum justa supplicia Deo grata sunt, non tamen
sceleratorum victimis delectari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Numer. 15, 3 sqq. Levit. 22, 20&nbsp;sqq.</div>

<p>
SALOMO: Divina lex hoc sibi vult, oblationes Deo ingratas esse eorum qui
claudicant in lege Dei exequenda, qui <ins class = "correction" title =
"so in original: ‘caecutiunt’">coecutiunt</ins> ad indigentium inopiam,
qui surdi sunt ad voces afflictorum.</p>

<p>
CURTIUS: Cum igitur omnes homines flagitiosi sint, improbi, maculosi,
lepra superbiae impuri, nec ullus unquam praeter Christum immaculatus
exstiterit, in quem velut in agnum purum et omni ex parte candidum ad
immolationem omnia omnium scelera superponantur, haud mirum, si hanc
sibi gratissimam hostiam Deus immolari voluerit.</p>

<p>
OCTAVIUS: Si hominum aut pecudum caedibus flagitia aliena expiarentur,
cur Deus toties et tam saepe<span class = "tag">1</span> execratur eos,
qui sua scelera sacrificiis ac sanguine ablui confidebant?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 4. 40. 50. 51. Oseae 6. 1. Sam. 1. 2. 3. Jerem. 7. Ebr.
9. 2. Joh.&nbsp;1.</div>

<p>
FREDERICUS: Ut Judaei monerentur,<span class = "tag">1</span> sacrificia
cruoris<span class = "tag">2</span> umbram et imaginem fuisse illius
aeterni sacrificii, quod Christus pontifex omnium maximus pro totius
universitatis incolumitate oblaturus erat. Et certe Philo
<span class="pagenum">293</span>
Ebraeus cum inquireret, cur relegatis reditus in patrias sedes
interclusus sit, quoad pontifex maximus mortuus esset, hunc pontificem
non hominem futurum, sed Dei verbum ab omnibus peccatis purum
interpretatur, cujus pater sit Deus aeternus, mater vero sapien tia.
Quibus verbis acu rem tetigisse videtur, Jesum<span class =
"tag">3</span> scilicet pontificem illum futurum, qui sua morte genus
humanum in avitas coelestium sedes revocaturus esset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>admonerentur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>crucis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ipsum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Qui fieri potest, ut Philo de morte Jesu cogitaverit, tanquam de
pontifice animarum, qui ante occiderat, quam Philo pubertatem
attigisset? Aut cur Jesum illum recens mortuum ne suo<span class =
"tag">1</span> quidem nomine tot ac tam multis libris dignaretur? At ne
quis sanguine peccata dilui posse arbitraretur, Michaeus<span class =
"tag">2</span> vates in haec verba prorumpens: <i>Num</i>, inquit,
<i>dabo primogenitum meum pro expiatione sceleris aut fructum ventris
mei pro hostia peccati animae meae? Indicavi tibi, o homo, quid bonum
sit et quid Deus de te exquirat, scilicet facere judicium, diligere
benignitatem et humilem te praebere Deo tuo.</i> Itaque Abrahami
obsequio ac voluntate eximia contentus, filium, quem jusserat mactari,
vetuit,<span class = "tag">3</span> quae tamen hostia integerrima atque
innocentissima Deo gratissima futura videretur, si humano sanguine
placari vellet.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>nescio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Michae 6, 7&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Genes. 22, 1-49.</div>

<p>
OCTAVIUS: Quanto minus caede Christi filii Deus aeternus oblectaretur?
an non potius detestabile hoc sacrificium execraretur? Nam cum Salomo
abominatur eos, qui, bonis tenuium et egentium ereptis, partem in
victimas conferunt, perinde facere scribit, ut si pater filium
immolaret; ut planum faceret, nihil execrabilius Deo futurum, quam si
filium suum sibi carissimum quisquam immolaret. Id autem absurdius est,
Deum hominibus iratum a se ipso ultionem exigere, non aliter quam si
quis vulneratus graviter vindictam non ab hoste, sed a seipso
deposceret, ac veluti desperatus suspendio vitam finiret.</p>

<p>
CORONAEUS: Christi mors non solum ad expianda scelera improborum
proficit, sed etiam, ut a flagitiis eo libentius abstineamus, cum
intelligamus, immortali Deo scelera impiorum tam displicuisse, ut
carissimum sibi filium mortem foedissimam ob aliena peccata luere velit.
At non tantum Christi pretiosissimus cruor hominum generi sempiternam
peperit salutem, verum etiam crucis ipsius simulacrum improbos genios
repente fugare ac pestes aërias deturbare quis nesciat? Nam Juliano,
daemones interroganti, cur fugerent, confiteri non dubitarunt, se
admirabili signo crucis fugatos esse, ut quidem scriptores
ecclesiastici<span class = "tag">1</span> prodiderunt. Ut non immerito
ecclesia Romana soleat usurpare carmen illud: O crux ave, spes unica,
auge piis justitiam reisque dona veniam!</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Nicephorus Callistius. Cyrillus. Gregorius Nazianzenus.</div>

<p>
CURTIUS: Haec quidem a Coronaeo pro ea qua imbutus est religione,
praeclare dicuntur, non video tamen, ut truncus ligneus veniam scelerum
<span class="pagenum">294</span>
indulgere cuiquam possit, sed his, opinor, terriculamentis cacodaemones
imperitos obligare et<span class = "tag">1</span> a Dei cultu avertere
consueverunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec sequentia Curtii verba in aliis codicibus.</div>

<p>
SALOMO: Sed exanimis crucibus omissis, ad crucifixum ipsum redeamus, non
modo in quo, sed etiam a quo salus in omne genus humanum dimanare
putatur. Aut enim morte illius mortuorum aut viventium aut eorum, qui
tunc nascituri erant, flagitia sunt expiata, cedo quorum sint?</p>

<p>
FRIDERICUS: Omnia omnium peccata Christi morte purgata sunt et eorum qui
venturum crediderant et qui venientem exceperunt et qui mortuum sincera
mente coluerunt.</p>

<p>
OCTAVIUS: Nullus, opinor, pontifex tantae fuit impietatis, ut futura
scelera ignosci putaret. Nam quid aliud esset, quam scelerum omnium
deterrimam proponere impunitatem. Itaque Paulus praeterita quidem
peccata Christi morte obliterata scribit<span class = "tag">1</span>,
non tamen futura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Rom. 3,&nbsp;25.</div>

<p>
SALOMO: At ne praeterita quidem Christi supplicio fuisse diluta, constat
lege divina, quae inanis fuisset, si usque ad Christi tempora venia
dilata esset et inania Dei promissa, quibus toties pollicetur<span class
= "tag">1</span>, se poenitentibus propitium fore. Cum autem solenni die
jejunii Deus jubet de peccatis confiteri ac poenitere, subjicit haec
verba: Eo die expiabuntur omnia peccata vestra, ac mundi eritis ab
omnibus flagitiis vestris. Nam si quae flagitia decipi voluisset, (ut
Romani pontifices robustioris impietatis scelera ad indulgentiam sibi
referri jubent, indicta poena pontificibus minoribus, si graviorem
cognitionem sibi assumant) si quae scelera<span class = "tag">2</span>
in Christi futuri adventum, distulisset, non erat in lege ferenda
omissurus; sed nihil excepit. Ac si quis putet, prophetas antiquos ad
majores nostros in legis interpretatione minus fuisse diligentes,
cognoscite, si placet, eorum doctrinam. Si enim statuunt, peccata quidem
adversus leges jubentes poenitentia primum<span class = "tag">3</span>
expiari<span class = "tag">4</span>, puta si quis egentem non
juverit<span class = "tag">5</span>, cum facile posset; qui vero contra
legem vetantem peccaverit, puta qui nomen alterius injuria violaverit,
poenitentia quidem peccatum sustineri, die tamen expiationis aboleri.
Sed si sceleris poena fuerit capitalis, ut adulterium, poenitentia
rursus et expiationis die peccatum suspendi<span class = "tag">6</span>,
castigationibus vero, quae tum a judicibus, tum a Deo irrogantur, si
judices ultionem dissimulaverint, penitus obliterari, eoque pertinere
dictum illud<span class = "tag">7</span>: <i>Visitabo plagis et
verberibus peccata eorum et flagellis scelus eorum.</i> Quod si quis Dei
nomen sacratissimum contumelia laceraverit, poenitentia primum, deinde
expiationis die, post etiam castigationibus suspendi ac tandem die
occasus aboleri. Poenas tamen flagitio debitas praeclaris actionibus
omnino dilui, aut certe
<span class="pagenum">295</span>
nimia fatentur, praesertim religione erga Deum, pietate adversus
parentes, caritate in egenos;<span class = "tag">8</span> ex quibus
perspicuum fit, ad hominum impietates expiandas inutilem fuisse Jesu
mortem. Haec autem copiosissime a nostris explicantur, qui tamen in eo
sibi conveniunt,<span class = "tag">9</span> nullum esse tam immane
flagitium, quod diuturna poenitentia et praeclaris virtutum actionibus
non eluatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuteron. 32. Psalm 77. 78. 98. Jer. 5. 31. 36. 50. Amos 7.
Psalm 129. Exod. 30. Levit. 33. Psalm 24. 64. 102. Levit. 16. Numeri
23.&nbsp;29.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>affirmant</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>sola</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Levit. 16. Jerem.&nbsp;3.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>paverit</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>sustineri</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 89,&nbsp;33.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Ezech. 18. Daniel&nbsp;12.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;In libr. Talmud.</div>

<p>
CORONAEUS: Imo vero inania sunt opera, inanes actiones et supplicationes
nostrae sine pretiosissima illa Christi morte. Et quoniam tanti
beneficii, tantae salutis memoriam latinis versibus non satis pro
dignitate assequi potui, graecis hymnis sanctius id me consequi posse
speravi<span class = "tag">1</span>: i.e. Christe, Dei filiorum flos
tenelle, aeterne sacerdos, super mundos circumvolutos invectus,
dominator campis aetheriis, ubi potestatis tuae robur est defixum,
indeque omnia despicis et praeclaris auribus audis. Tua super mundum ac
coelum sidereum aurea supereminet ingens aeterna potestas, qua elatus
tuo te splendore excitans perennibus rivis foves animum infinitum. Qui
producis informans materiam incorruptibilem, quam generatio
circumvagatur, quoniam formis illam obligasti, ex eademque mente
fluxerunt origines sanctorum regum, qui te circumstant, potentissime! ex
te nati, legationibus profecti ad te legatorum genitorem tuamque
potentiam<span class = "tag">2</span> feruntur. Ad haec quoddam tertium
regum genus creasti, qui tuas laudes continuate celebrant. Tu morte
vitam, optime, mortalibus dedisti.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Graeca verba in omnibus, quos contulimus, codicibus adeo
corrupta sunt, ut ea plane haud enucleanda omittere mallem.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>tuaque potentia</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Graecis dedit ore rotundo Musa loqui, nobis non licet esse tam
disertis. Neque enim versibus Latinis haec reddi posse puto, non<span
class = "tag">1</span> si Veronensis ille vir<span class =
"tag">2</span> reviviscat,<span class = "tag">3</span> qui ex uno versu
heroico sexaginta se fecisse jactavit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>etiam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>vester</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Julius Caesar Scaliger.</div>

<p>
SALOMO: Egregia quidem ista laus, si non ab homine ad hominem
proficiscatur. Sed si verum est, Christi morte vitam dari et peccata
dilui, cur poenitentiam, cur scelerum confessionem, cur etiam
satisfactionem christiani pontifices ab improbis exigunt? Aut quid magis
divina lex ab homine exquirit? Quare auriculari Romanorum confessione
non potuit perniciosius cogitari, sive quod homini ab homine flagitia
remitti putant, quae summa erga Deum impietas est, sive quod ea
persuasione licentia flagitiis omnibus, proposita veniae spe,
indulgetur, sive quod robustissimae quaeque impietates semper silentur,
sive quod conscientia<span class = "tag">1</span> desperationem affert
iis, quos pudet foedissima quaeque peccata confiteri, quae si sciantur,
capite luenda sunt, sive quod ad sceleratissima expianda pontificem
maximum adire necesse sit, sive quod tyrannis faciles aditus ad
proscriptiones et crudelitates aperiantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>veniae</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ego vero sic statuo, confessione auriculari nullum esse
<span class="pagenum">296</span>
adversus omnia flagitia efficacius amuletum. Quis enim graviter peccare
ausit, qui sciat, nullam, nisi de scelere admisso confiteatur, veniam
sperandam<span class = "tag">1</span>. Et quidem Indos et Peruanos ante
Hispanorum adventum rudes adhuc<span class = "tag">2</span> et solis
cultores ista confessione apud sacerdotes uti consuevisse, testis est
historia Indorum<span class = "tag">3</span>, quin etiam capitale esse
apud illos sacerdoti, scelera divulgare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit hoc loco alius codex: SALOMO.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Addit alius: <i>siderum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius hoc loco addit nomen interlocutoris: SALOMO.</div>

<p>
CURTIUS: Cum daemonibus inservirent, cui dubium esse potest, quin etiam
hunc morem ab iis didicerint et expresserint, ut ab hominibus, non a Deo
veniam peterent ac sperarent? O mirabile improbitatum amuletum! scilicet
ipsi Deo tot saecula antea ignotum, ut homines a flagitiis coërceantur?
At eo processit impietas, ut etiam sine poenitentia, solius sacerdotis
verbo atrocissima quaeque scelera plerumque obliterari putent.
Poenitentia vero quanta sit ad veniam adipiscendam, docet<span class =
"tag">1</span> Manasse rex Judaeorum eleganti ac efficaci oratione ad
Deum. <i>Tu</i>, inquit, <i>poenitentiam infinita bonitate decrevisti,
ut eos ab interitu servares, qui justissimis legibus ac judiciis
fuissent perituri.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>docuit</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Christi mors ea scelera non expiavit, quae jam pridem
poenitentia vel justa ultione prius vindicata fuerant, nec eorum
peccata, qui<span class = "tag">1</span> nullam futuri Messiae spem
conceperant, nec item eorum, qui oblatam a Christo salutis recuperandae
medicinam repudiarunt, sed qui beneficium Christi gratuitum
acceperunt<span class = "tag">2</span>, ii non modo culpam, sed
levissimas effugiunt poenas omnium improbitatum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius <i>quae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>receperunt</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Profecto decretum illud valde perniciosum mihi videtur, ut ex
fiducia, quam de Christi supplicio flagitiosissimus quisque temere
accipiat, peccatorum veniam adipisci mereatur. Nam quid aliud est, quam,
tanta flagitiorum impunitate omnibus proposita, viam latissimam ad omnes
impietates audacissimo cuique munire?<span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>aperire</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Christi mors potissimum necessaria fuit humano generi ad
expurgandam<span class = "tag">1</span> teterrimam originis labem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>depurgandam</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si peccatum nullum est nisi voluntarium, ut quidem omnes
theologi<span class = "tag">1</span> confitentur, peccatum originis
nullum esse potest, quia nulla est in nascente peccandi<span class =
"tag">2</span> voluntas. Quod si ita est anxia de trinitate disputatio,
ac multo difficilior de incarnatione divinitatis, item de ascensione Dei
hominis in coelum ac de caeteris id genus divinis ac naturae legibus
valde contraria diluuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Augustinus, l. 1. de libero arbitrio. Lombardus
l.&nbsp;III.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>peccati</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ut nullum sit originale peccatum, fieri nullo modo potest, quia
nihil frequentius in Veteris et Novi Testamenti tabulis reperitur.</p>

<p>
SALOMO: Non dubito, in eo Adamum peccavisse, non quod poma
<span class="pagenum">297</span>
vetita decerperet, ut vulgus puerili errore opinatur, sed quia mentem,
ab intelligibilium rerum contemplatione abductam, cupiditatum ac sensuum
illecebris inescari et obrui pateretur. Sic enim Ebraeorum theologi
acutissimi<span class = "tag">1</span> mulieris appellatione sensus
corporeos, mariti vero nomine intellectum significari ajunt, ut
serpentis verbo voluptatem, quae quasi serpens corporis latebras subire
ac meatus omnes sensuum et orificia tentare, vim tamen praecipuam
dentibus exserere et in ventre reptare solet. Sed utcunque peccavit
Adamus, cur peccatum illud ad posteros innocentes redundaret? aut si
vitia transferantur ad posteros, virtutes quoque transferri necesse est,
ac multo magis quam vitia, cum in universa natura bona malis semper
fuerint potentiora, ut superius demonstratum est. At omnes philosophi
aeque ac theologi<span class = "tag">2</span> diuturna experientia duce
compertum habuerunt, nullas parentum virtutes ad posteros traduci. Non
poterunt<span class = "tag">3</span> igitur transfundi peccata, cum sit
eadem contraria disciplina, ex quo sequitur, nullum esse originale
peccatum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Philo legg. alleg. I. II. III. de Mos. II. de gigantibus.
Rabbi Ruben in libro Aboth Nathan c. 16. [N.]&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Aristotelis Ethic. Plato in Menon. Scotus sentent.
l.&nbsp;II.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>possunt</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ista quidem fuit Pelagii haeresis,<span class =
"tag">1</span> jam pridem theologorum summa consensione repudiata et
conciliorum decretis explosa, nostraque aetate Tridentini concilii<span
class = "tag">2</span> summa autoritate fracta ac rejecta. Sic enim
decretum est: Eum qui peccatum Adami ad posteros propagatum negat, aut
ei solum nocuisse aut corporeas tantum imbecillitates transfusas aut
aliter quam Christi morte aboleri potuisse<span class = "tag">3</span>
putat, anathema esto. Quae dicta Pauli verbis ac sententiis nituntur.
Quemadmodum enim ait Paulus:<span class = "tag">4</span> <i>Mors
imperium habuit ob unius peccatum, ita unius morte gratia latissime
propagatur ad salutem.</i> Cur etiam quereretur David his verbis:<span
class = "tag">5</span> <i>Ecce in sceleribus conceptus sum et in
peccatis concepit me mater&nbsp;mea.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Augustinus l. XI. de nupt. et l. II. contra Pelag.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Sess. V. c. 2. 3.&nbsp;5.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Rom. 5, 17&nbsp;sq.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Psalm. 51,&nbsp;7.</div>

<p>
OCTAVIUS: Manichaeorum haeresis est, inquit Augustinus,<span class =
"tag">1</span> peccatum originis defendere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Augustinus l. II. de nupt. c. 19 ad Valerian.</div>

<p>
FRIDERICUS: Hic innuit Augustinus haeresin Manichaeorum, qui ab
aeternitate infinita duo bonorum et malorum principia posuerunt, Deum,
inquam, bonorum et Deum malorum aequa potestate, in qua haeresi
diutissime Augustinus haesit, illud enim<span class = "tag">1</span> est
peccatum. Sed ne quis putet, Augustinum originis humanae labem negare,
pleni sunt ejus libri, plenae epistolae originis peccato. Sic enim
adversus Pelagium: Omnes homines, inquit, originis peccato tenentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>non</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si plus auctoritati conciliorum, quae tamen ab Helvetiis et
Germanis rejiciuntur, quam rationi tribuamus, nullus disputationi,
nullus
<span class="pagenum">298</span>
demonstrationi locus futurus est, sed omnia temere assentiri oportet,
quia Augustinus, quia Hieronymus, quia Scotus, quia Galatinus<span class
= "tag">1</span> dixit. Sed obsecro rationibus et argumentis perspicuius
disseratur. Nam qui Pelagii<span class = "tag">2</span> sententiam
omnium verissimam pejus<span class = "tag">3</span> tueretur, vidi
neminem. Subtilius igitur omnia hujus quaestionis argumenta, si placet,
discutiantur, cum ab ea innumerabilium quaestionum fructus explicentur.
Quid enim est peccatum originis, nisi quia mater in conceptu
paterve<span class = "tag">4</span> plus aliquando<span class =
"tag">5</span> libidini ac voluptati, quam decuit, indulsit? Ut ita sit,
cur filio fraudi futurunt&nbsp;sit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ep. ad P. Diaconum.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Pelagio</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius idem: <i>prius</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>patri</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>aliquanto</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Nonne rationi consentaneum est, quando ratione<span class =
"tag">1</span> Toralba<span class = "tag">2</span> contendit, ut filius
haeres parentum obligatione teneatur? Id enim<span class =
"tag">3</span> Plutarchus, quantumvis paganus, naturali aequitati
consentaneum esse scripsit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Nonne ratio consentanea est, quando ratione
etc.</i>&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>etiam</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Debita quidem haereditaria lui<span class = "tag">1</span>
oportere concedo, sed quis unquam audivit, scelerum ultionem aut
exactionem poenarum ab haeredibus repeti?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>solvi</i>.</div>

<p>
SALOMO: Legibus divinis disertissime cavetur, ne filius parentum ulla
culpa teneatur, idque saepius repetitum videmus<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuter XIV, 4. Reg. II, 2 et 4. Paralip. II, 25. Ezech.
XVIII.</div>

<p>
CORONAEUS: Non modo labem originis Christi cruore delebilem, sed etiam
privati cujusque sceleris poenas a posteris repeti<span class =
"tag">1</span> testatum habemus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: Deum <i>repetiisse</i>.</div>

<p>
SALOMO: Sua quisque fraude plectitur, non aliena. Nam cum Israëlitae
conquererentur, majores nostros uvas acerbas degustavisse<span class =
"tag">1</span>, Deus clara voce populum contestatur<span class =
"tag">2</span>, suam cuique integritatem profuturam, vitia cuique sua,
non aliis, nocitura. Quod autem sui nominis hostes ulturum minatur
tertia quartaque progenie, hanc recipit interpretationem theologorum
consensu<span class = "tag">3</span>, ut si scelestum parentem sequatur
filius nequam, hunc nepos, ni sit patre et avo melior, tunc Deus,
parentum, avorum et proavorum memor, ultionem ita persequetur<span class
= "tag">4</span>, ut nulla deinceps eorum posteritatis memoria sit
futura et<span class = "tag">5</span> penitus a stirpe deleantur, sui
vero cultorum et amantium etiam<span class = "tag">6</span> millesimam
progeniem amplexaturum jurejurando spopondit, ut omnes intelligant,
quanto Dei misericordia major sit acerbitate. Neque tamen posteros
patitur parentum improbitatem luere, sed sua quemque, non aliena poena
tueri.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addit alius: <i>ac filiorum dentes obstupuisae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ex. XX. Deuter. I,&nbsp;4.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Rabbi Salomo, Rabbi Levi in Exod. 10. Abraham Aben Ksra
in cap. 2. de&nbsp;cal.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>perseiquuntur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius; <i>sed</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>in</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Cur igitur denunciatum est Heli pontifici maximo, de
posteris suis neminem senem aut locupletem futurum, propterea quod
filiorum impietatem inultam reliquisset?</p>

<p>
<span class="pagenum">299</span>
SALOMO: Non est hoc, punire posteros, qui nondum nati erant, et qui, ne
nascerentur, prohiberi potuissent<span class = "tag">1</span>, sed minus
beare. Consimile est illud Davidis propter caedem Abneris, quem Joabus
nefarie trucidarat, gravi exsecratione imprecantis, ut esset in ejus
posteris inopia, ulcus, lepra, hoc est Joabi posteros<span class =
"tag">2</span> minus beari. Et quoniam nihil carius<span class =
"tag">3</span> esse potest, quam sui cuique liberi, nihil quod ardentius
amari possit, propterea Deus gravissimas minas addit, scilicet injurias
sibi allatas in tertiam usque generationem ulturum. Summa tamen Dei
beneficia<span class = "tag">4</span> recordari fas est, quia praestat
ad breve tempus nasci, florere, vivere, quam nullo tempore nasci, et
loripedem esse, quam nunquam exstitisse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>prohibere potuissent</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Jacobi posteros</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius sine dubio false: <i>clarius</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>summi ... beneficii</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Sed agitur de peccati labe originaria, ab Adamo<span class =
"tag">1</span> ad posteros transfusa, quam pagani ipsi confitentur; quo
pertinet illud lyrici:</p>

<div class = "verse close">
Nam vitiis nemo sine nascitur, optimus ille est,<br />
Qui minimis<span class = "tag">1</span> urgetur<span class =
"tag">2</span>.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Abrahamo</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>nimis</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Horatius. Sat. I, 3,&nbsp;69.</div>

<p>
TORALBA: Ista liceant poëtis. Certe qui naturam ullius sceleris
incusant, non in seipsos<span class = "tag">1</span>, sed in naturae
parentem<span class = "tag">2</span> scelus regerunt, quo nihil fieri
capitalius potest. Quis enim peccat in eo ipso, quod declinare nequit?
An vero peccatum ullum fingi potest, nisi summa peccantis voluntate
susceptum?<span class = "tag">3</span> At utroque vacat infans, nec bona
expetere, nec mala declinare potest, nec effugere, ac ne perspicere
quidem, quae sibi natura insita essent. Nullum igitur infanti peccatum
imputari potest. At ubi nulla est culpa, nulla debet irrogari poena.
Quae cum ita sint, nihil est quam ob rem filius ab aeterno tempore
genitus sit, aut cur incredibilis ac stupenda illa incarnatio Dei fingi
debuerit, frustra denique Christus pro expurganda originis macula
supplicium passus esse putatur<span class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>seipsis</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>natura parentum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Scotus l. II. dist. Sentent. dist. 30. Augustinus de lib.
arbit. l.&nbsp;III.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>putetur</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ista quidem philosophis incredibilia, nova, ficta et
inaudita sunt, sed cum Pelagius rationibus a philosophis petitis
uteretur, ut peccatum originis nullum esse demonstraret, Hieronymus
philosophorum haereticorum patriarchas nominavit. Nam si philosophorum
argutiis assentiamur, fidem ac pietatem ejurare oportet, quanquam
argumentum illud levissimum est, cum originis labes illa non sit ab
infante, sed ab Adamo profecta, qui sciens peccavit, cum ab usu rationis
sponte descivit. Radix autem quocumque colore semel imbuta<span class =
"tag">1</span>, stipitem, ramos, folia, flores, fructus eodem imbuit
sapore, odore, colore, veneno. Ita fit, ut hominis natura funditus
eversa nullam ullius boni aut virtutis scientiam habere videatur.
<i>Quis</i>, inquit sapientiae magister<span class = "tag">2</span>,
<i>dicere audeat, mundum est cor meum? purus sum sceleris?</i> Quanto
verius est illud<span class = "tag">3</span>: <i>Omnis homo mendax,
i.e.</i>
<span class="pagenum">300</span>
<i>peccator! Nam si dicam</i>, inquit ille, <i>nos peccato vacare, ipsi
nos seducimus.</i> Salus autem uno verbo denunciatur: <i>Crede et salvus
eris!</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>infecta</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 1,&nbsp;10.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1 Joh. 1,&nbsp;8.</div>

<p>
OCTAVIUS: Quorsum ista, nisi ut improbi, qui levissima fide coelum se
rapturos confidunt, foedissimo voluptatum omnium coeno volutati naturam
accusent et in Deum ipsum naturae<span class = "tag">1</span> parentem
improbitatum omnium causas effectrices desperata virtute regerant? Nam
ut omnes jam adulti recta via deflexerunt, illa tamen de infantibus
intelligi possunt, sed de iis, qui judicio suscepto ac sponte a naturae
legibus aberrarunt. Et vero quis Illyricum theologum ferat, cum originis
peccatum intimam animorum substantiam pervadere et ab ipso diabolo
procreari ac transformari scribit, idque sola fide obliterari? Capitalis
ista quidem vox esse mihi videtur<span class = "tag">2</span>. Quid
igitur Paulus voluit, cum diceret<span class = "tag">3</span>: <i>Nos
eramus natura filii irae</i>; nisi originis labes illa significatur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: FRIDERICUS, ita ut huic sequens interlocutio
tribuatur.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ephes. 5, 5. Coloss. 3,&nbsp;6.</div>

<p>
TORALBA: Omittamus hominum auctoritatem ac necessariis argumentis
disseratur! Quis enim laudem et vituperationem mereatur ex iis, quae a
natura ipsa contraxit? Quis non potius commiseratione, quam ulla poena
dignus videatur? Nos quidem piget coecorum ac miseret surdorum, qui sic
nati sunt, at istos non miseret infantulorum. Jam vero quis putet, non
modo ante partum primi parentis scelere nos obligari, verum etiam scelus
illud tantum ac tam grave esse in ipsis infantibus, ut Deum foeminae
uterum subire, carnis humanae conceptionem pati ac supplicia mortis
teterrimae perferre necesse fuerit, ut scilicet puellos<span class =
"tag">1</span> innocentissimos tanta sceleris immanitate liberaret?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>pullos</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Audite Cyprianum<span class = "tag">1</span> theologum ac
martyrum suae aetatis facile principem: Mori plane timeat, inquit, qui
ex aqua et spiritu non renatus gehennae ignibus mancipatur. Quibus
verbis ne infantes quidem ipsos excepit. Baptismo vere maculam illam
originis penitus aboleri confidimus, quia sanguinis Christi baptismus
aquae infusione significatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. III. de mortal.</div>

<p>
TORALBA: Si sanguine Christi fuso labes originis omnino abstersa erat,
quid opus Christi supplicio? Quanquam saepius admiratus sum baptizandi
ritum. Quaerit sacrificulus ab infante<span class = "tag">1</span>
vagiente, utrum baptizari velit necne? Quorsum haec?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sacrificus ab infantulo</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Propinquorum ac parentum fides aeque proficit<span class =
"tag">1</span> ac si puellus<span class = "tag">2</span> ipse
responderet: <i>Assentior.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>perficit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>pullus</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Absurdum mihi videtur, quod parentum fides infantulo vagienti
prosit ad eluendam originis labem, quam ab ipsissimis parentibus
contraxisse affirmant.</p>

<p>
<span class="pagenum">301</span>
CURTIUS: Ea vis est effusi sanguinis e pretiosissimis vulneribus Christi
Dei et hominis, cujus lavacro irrigati sunt parentes.</p>

<p>
SALOMO:<span class = "tag">1</span> At Paulus<span class =
"tag">2</span> Christi necem ad eluenda tantum peccata praeterita
profuisse scribit. Frustra igitur, qui post Christum nati sunt, ullam in
ejus supplicio fiduciam habent. Jam vero si parentes vestri lavacro
sanctiore et cruore Christi servatoris expurgati omnino fuere, qui fieri
potuit, ut rursus labem illam pestiferam ad posteros traducant?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: OCTAVIUS.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Rom. III. IV. quod notandum.</div>

<p>
CURTIUS: Non sic eluitur baptismo vel cruore Christi, ut non resideat
insita peccati radix in ipsis cupiditatum latebris et involucris.</p>

<p>
TORALBA: At longius Christiani progrediuntur, neque enim labem tantum
originis, sed etiam alia quaeque peccata Christi morte dilui
arbitrantur. Vel enim<span class = "tag">1</span> levissima quaeque
delicta, quae errore imprudentibus exciderunt, vel a scientibus nullo
errore contracta, vel robustiorum improbitatum scelera ignoscuntur.
Leviora quidem<span class = "tag">2</span> prius lege divina
demonstratum est sola poenitentia deleri, graviora autem, puta
adulteria, stupra, caedes, veneficia, parricidia, sortilegia, idolatria,
contumelia nomini Dei illata, poenas habent divinis et humanis legibus
constitutas, quae post Christi mortem frustra decernerentur,<span class
= "tag">3</span> si falsarius, si fur, si adulter, si parricida
exciperent apud praetores ac judices talium quaestionum, se baptizatos
esse, ac fide constanti persuasum habere, omnia flagitia, tum praeterita
tum futura, Christi pretiosissimo cruore dilui. Si igitur a vivis aut
mortuis justa scelerum supplicia exiguntur, inane est illud beneficium,
inanis Christi mors ad scelerum impunitatem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>igitur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>ut</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>discernuntur</i>, vel:
<i>decernentur</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Baptismus quidem propter Christi supplicium diluit omnem
originis labem, ac tametsi libido et cupiditas, peccati fames
relinquitur, nemini tamen baptizato nocere potest, si modo ratione duce
obsistere velit, ut sanctionibus Tridentinae synodi cavetur.<span class
= "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Can. 3. sess.&nbsp;5.</div>

<p>
FRIDERICUS: Concilia quatuor, scilicet Nicaenum, Constantinopolitanum,
Ephesinum, Chalcedonense, quae et Gregorius<span class = "tag">1</span>
pontifex maximus perinde habet ut evangelia, respuere nolim, nec
principum aut pontificum, qui affuerunt aut praefuerunt, potestatem
elevare.<span class = "tag">2</span> Caetera vero concilia, quibus
pontifices ambitiosa decreta fingere ac nova refingere<span class =
"tag">3</span> consueverunt, probare non possum. At enim Gregorius
Nazianzenus aperte scripsit,<span class = "tag">4</span> se nullius
unquam synodi felices exitus vidisse, i.e. <span title =
"Greek: mêdemias sunodou telos heôrakenai christon">μηδεμίας
συνόδου τέλος ἑωρακέναι χριστόν</span>.
Et certe Nicolaus Panormi pontifex, ecclesiae
Romanae cultor maximus, conciliorum autoritatem extenuans: Plus, inquit,
vel simplici laico, scripturam sacram profitenti, quam toti concilio
credendum. Tutius est igitur, in eo genere Augustini sententiam probare,
sic enim ille ad Maximianum:
<span class="pagenum">302</span>
Neque ego<span class = "tag">5</span>, inquit, Ariminensi Synodo, quae
Arianam sectam probavit, neque Nicaena teneor, sed auctoritate sacrorum
scriptorum nitimur<span class = "tag">6</span>, i.e. prophetarum,
apostolorum, martyrum, quibus originis peccatum summa consensione
probatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. 1. cp.&nbsp;24.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>enervare</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>figere ... refigere</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Ep. 42 ad Procop.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>nego</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>nitamur</i>, vel: <i>utamur</i>.</div>

<p>
TORALBA: Ne, obsecro, conciliabulorum aut levium scriptorum atque
imperitorum hominum auctoritate rationis aut intelligentiae nostrae
lumen extingui aut obrui patiamur.</p>

<p>
CURTIUS: Sed quibus, Toralba, rationibus res divinas ac sanctissima
patrum antiquissima decreta, tot saeculis confirmata, evertere te posse
confidis?</p>

<p>
TORALBA: Si peccatum actuale Adami non tantum peccanti nocuit,
quantamcunque<span class = "tag">1</span> poenam pertulerit<span class =
"tag">2</span>, sed etiam in omnes posteros transfusum est, aut a
corpore in corpora, aut ab animis in animos, aut ab utroque in utrumque
transfundi oportuit. At corpus ipsum nullius peccati<span class =
"tag">3</span> coargui potest, alioquin bruta quoque ipsa peccarent. Sin
peccatum omne a voluntate et rationis lapsu proficiscitur<span class =
"tag">4</span>, summa theologorum christianorum consensione profecto
peccatum originis<span class = "tag">5</span> in animis infantium esse
non potest<span class = "tag">6</span>, cum planum sit inter
Christianos, Ismaëlitas et Ebraeos, omnes omnium animas a Deo
mundissimas ac purissimas creari et creatas illabi momento in corpus
humanum. Quodsi mens a Deo pura proficiscatur, unde labes ad infantis
animam irrepere potest? Quae ratio fecit, ut sententiarum magister ad
stuporem usque miraretur, undenam labes illa derivaretur? Non peccat,
inquit, qui creat animam, non peccant parentes, qui progenerant corpus,
cum id universae naturae consentaneum sit<span class = "tag">7</span>.
Per quas igitur rimas inter tot innocentiae praesidia peccatum penetrare
potuit?<span class = "tag">8</span> At ne Aristoteles quidem hominis
mentem semine traduci putavit, extrinsecus infundi, ut satis aperte
declarat his verbis: <span title =
"Greek: Leipetai ton noun monon thurathen epeisienai kai theion einai monon.">Λείπεται
τὸν νοῦν μόνον θύραθεν ἐπεισίεναι καὶ θεῖον εἶναι μόνον.</span>
Ego <span title = "Greek: to thurathen">τὸ θύραθεν</span>
interpretor <span title =
"Greek: theothen, ouranothen, hupsothen">θεόθεν,
οὐρανόθεν, ὑψόθεν</span>, divinitus, coelitus, superne.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quantumcunque</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>damnumque ipse pertulit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>At corporis ipsius nullum
peccatum</i>&nbsp;etc.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>proficiscatur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>originale</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Petrus Lombardus. Thomas Aquinas. Scotus. Albertus.
Durandus.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Libro de generatione mentem extrinsecus ingredi scribit
et hanc solam esse divinam.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Haec antecedentia undecim verba desunt in alio
codice.</div>

<p>
SALOMO: David Kimchi et Rabbi Saadias cum interpretantur illa verba<span
class = "tag">1</span>: formans spiritus in medio ejus, tradunt animam a
Deo formari in ipsa corporis perfectione. Idque confirmat non modo Rabbi
Moses Aegyptius<span class = "tag">2</span>, sed etiam cum Christianis
et Ismaelitis theologis Stoici conspirant, repudiata opinione
Platonicorum, qui a Deo quidem animas prodire fatentur, sed initio
mundanae originis omnes simul ac semel conditas fuisse ac vicissim
corpora subire putant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Zach. cap. XII,&nbsp;1.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In epistola contra astrologos.</div>

<p>
<span class="pagenum">303</span>
TORALBA: Si tamen verum esset, quod Epicureis videtur, animos hominum
aeque ac bestiarum cum ipso semine traduci, quodque necesse est
confiteri, si originis peccatum admittamus, oporteret peccata in
infinitam vim ac multitudinem excrescere et ad posteros omnes derivari.
Hoc autem absurdum esse, experientia atque usus, rerum omnium magister
optimus, cogit confiteri. Videmus enim Josiam<span class =
"tag">1</span> nepotem. Manassis, crudelissimi tyranni, qui principes
suae gentis omnes impietate superaverat, pietate ac justitia paucissimos
sibi pares, superiorem habuisse neminem. Quodsi anima non traducitur
semine, sed divinitus delapsa diffunditur in corpus, nulla peccati
originis macula fingi potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 2 (4) Regum 21, 24 sqq. 22, 1 sqq. 1 Chronic. 33,
25&nbsp;sqq.</div>

<p>
FREDERICUS: Fatemur quidem, animas non traduci semine, sed carnis
contagione conspurcari, propter arctissimam corporis atque animae
conjunctionem. Quaeris, inquit Augustinus<span class = "tag">1</span>,
culpam in pueris, invenies ex carne traductam. Eadem est Petri Lombardi
et eorum, qui ab ejus schola profecti sunt, sententia.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ad Bonifacium epist.&nbsp;25.</div>

<p>
TORALBA: Hoc ipsum est rustice philosophari, cum hoc ipsum sit contra
naturam, ut materia in formam, h.e. ut corpus agat in animam. Est enim
materia patibilis, forma vero actuosa. Et quidem Augustinus<span class =
"tag">1</span> ipse ex eo naturae decreto concludit, nullam esse
corporum in mentes actionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In cap. 2 Geneseos.</div>

<p>
CURTIUS: Quoniam Augustini verbis utitur Toralba, ejusdem auctoritate
facile refellitur. Sic enim Augustinus<span class = "tag">1</span>:
Firmissime teneas et nullatenus dubites, eos, qui sine baptismo de hoc
saeculo transeunt, aeternis suppliciis puniendos, quae verba de
Cypriani<span class = "tag">2</span> scriptis descripsisse videtur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Cap. 3. enchirid.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;De mortalitate.</div>

<p>
OCTAVIUS: Idem tamen eodem libro negat, infantes sine baptismate mortuos
ullas perferre poenas, quia nullam sensuum delectationem gustarunt<span
class = "tag">1</span>. Ex quo sequitur, nullum esse peccatum originis,
si nulla poena irrogatur, nec ullam fuisse causam, cur putemus Christum
tam acerba supplicia pro peccato Adami ad posteritatem transfuso, quod
nullum est, perpeti debuisse ac sapienter Muhammedem hominibus
persuasisse, nunquam Christum supplicio affectum fuisse, ut inveteratam
ac penitus insitam Christianorum mentibus opinionem de salute humano
generi parta ob Christi supplicium refutaret, ut deinceps ab hominis spe
ad immortalem Deum fiducia traduceret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Idem sentit Petr. Lombard. lib. II. dist.&nbsp;34.</div>

<p>
FRIDERICUS<span class = "tag">1</span>: Nullam tamen poenam putas
infantum animabus infligi, quibus omnino divinae visionis spes est
erepta?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Duae hae sequentes interlocutiones et Friderici et Octavii
desunt in alio codice.</div>

<p>
OCTAVIUS: Cur igitur infantum Herodis jussu caesorum festa coluntur
Christianis, quasi divorum, nisi Dei<span class = "tag">1</span> visione
fruerentur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>divina</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quoniam Christi sanguine abluti censentur, ut martyres
innumerabiles, qui prius caesi sunt, quam baptizari potuissent.</p>

<p>
<span class="pagenum">304</span>
OCTAVIUS: Si martyres supplicium excusat, quominus baptizari<span class
= "tag">1</span> licuerit, cur infantes morbus ac mors praematura non
excusabunt, cum saepe gravius crucientur qui morbo, quam qui gladio
cadunt?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec antecedentia octo verba in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Quia nec morborum nec gladiorum ictus, sed causa martyrem<span
class = "tag">1</span> efficit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>martyrium</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Non video, quid lotiones illae aquae lustralis momenti habeant
in baptismo, praeterquam quod sacerdotes sordes corporis, nec tamen
omnes, levissime abluunt. Quanquam si baptismus salutem parit, etiam
nolae tinnientes ac naves, quas baptizari saepissime et inditis
nominibus, aquae lustralis aspersione et unctione, plerumque vidistis,
salutem adipiscerentur.</p>

<p>
FRIDERICUS: Ea baptismi vis est, ut sordes humanae originis peccati
penitus eluantur, quibus sublatis restituatur hominibus illa, quam
Adamus originis suae principio habuit, justitia et integritas.</p>

<p>
OCTAVIUS: Si ablutio illa lustralis aqua, oleo, sale ac sputo condita,
tantum naturae dedecus eluit, quid amplius Christi mors efficere potuit?
Quamvis Christiani pontifices non sibi constant, qui peccatum illud
Adami mox execrantur, quod in universam ejus posteritatem manarit, mox
tamen necessarium fuisse ajunt. Hoc enim carmine solenni pridie
paschatis utuntur: O necessarium Adami peccatum, quod Christi morte
deletum est! Cur scelus illud tam detestabile dicitur necessarium? aut
si necessarium, cur detestabile est?<span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>

<p>
CORONAEUS: Dicitur necessarium, quia sapientia divina, quae falli non
potest, multis ante saeculis praevisum erat.</p>

<p>
TORALBA: Istud quidem omnibus, qui ullam sensus partem habent,
miserabile videri debet, innumerabiles animas angelorum officiis ac
divina bonitate creari et ab ipso puritatis fonte derivari, creatas
corporibus illabi,<span class = "tag">1</span> illapsas cordium<span
class = "tag">2</span> labem carnis contagione momento contrahere, sine
ulla concretione animorum, contractis sordibus, quae alioquin
indelebiles putantur, aquae aspersione levissima expurgari ac
justissimos fieri infantes, qui sensu carent. Cum tamen videmus,<span
class = "tag">3</span> lotis et illotis, Christianis aeque ac<span class
= "tag">4</span> caeteris omnibus, eadem esse vitiorum instrumenta,<span
class = "tag">5</span> nec procliviores alios aliis honesta prosequenda
aut turpia declinanda, sed uti quisque paganus aut Christianus doctrina
ornatus<span class = "tag">6</span> sit, et ad verum decus a puero
educatus, ita virtutibus excellere et praestare, eoque magis, si
praestantia quaedam vis animorum quibusdam insita sit, quales accepimus
Aristidem justum, Themistoclem, Socratem, Periclem, Phocionem, Rutilium
Torquatum, Papirium Cursorem, Fabios, Scipiones, Catones, quos viros!
Inter philosophos plurimi
<span class="pagenum">305</span>
quoque magna virtute atque integritate viri, quibuscum nulli Christiani
sunt conferendi! Nec immerito Erasmus: Parum, inquit, abest, quin dicam:
Sancte Socrates, ora pro nobis! Et quidem Julianus Augustus Socratem
capitis damnatum scribit, cum pro aeterno Dei cultu propugnaret, ut qui
angelum vitae ducem ac magistrum haberet. Quis igitur adeo desipit, ut
naturalia bona in hominibus propter primi parentis lapsum corrupta,
supernaturalia vero penitus exhausta fuisse putet? Sic tamen magister
ipse sententiarum<span class = "tag">7</span> ex opinione Augustini
scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>illi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>sordium</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>videamus</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alibi: <i>atque</i>, omisso verbo <i>aeque</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius addit: <i>atque incrementa</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alii: <i>a doctrina subordinatus</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;L. 1. dist.&nbsp;32.</div>

<p>
CORONAEUS: Qui subtilius ista disserunt, nullam justitiam infantibus ope
lotionis sacrae restitui, sed reatum modo tolli tradunt, nec infantes
justitiae debitores esse, ut Adamus, qui acceptam originis primordio
justitiam dicitur deseruisse, non labe originis, quam nullam habuit, sed
actuali peccato. In caeteris labem originis elui, reliquas vero peccati
scintillas ac fomites<span class = "tag">1</span> restare. Sic enim
Augustinus<span class = "tag">2</span>: Sunt, inquit, in baptismo
peccata deleta, sed non plane exstirpata.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>fortes</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib. II. de libero arbit.</div>

<p>
TORALBA: Haec certe opinio singularis probabilior est, quam eorum, qui
justitiam atque integritatem originis infantibus baptismate restitui
arbitrantur, qui tamen dicuntur innocentes, quia nullam justitiae aut
injustitiae partem combiberunt<span class = "tag">1</span>. Sed hoc
habet haec sententia incommodi, quod peccati fomitem in carne relinquit,
cum tamen sit in sens<span class = "tag">2</span>, in appetitu
sensitivo. Ac inter utrumque plurimum interest, quia voluntas imperat
corpori dominatu herili<span class = "tag">3</span>, appetitus vero
dominatu civili ac liberali. Qua quidem ratione nulla caro traduci
potest, fomite conspurcata. Et recte quidem Anshelmus<span class =
"tag">4</span> scribit, non magis semine quam sanguine animam
conspurcari ac sordidari. At in puris naturae causis delectatio propria
est sensitivi appetitus et in subjecto delectabili.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>combibunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Desunt duo haec verba in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;C. 6 et 7 de conceptu virginis.</div>

<p>
CURTIUS: Demus id quidem; sed sine originis macula non esset immoderata
vis illa voluptatis, uti&nbsp;est.</p>

<p>
TORALBA: Igitur post baptismum semper esset moderata, quod falsum est.
Neque enim<span class = "tag">1</span> est in potestate appetitus
sensitivi non delectari, nec in eo est modus delectationis, sed quantum
potest, appetitus delectatur in eo, quod summopere delectabilis est.
Quid igitur addere potest libido supra id, quod in summo voluptatis
gradu sensum oblectat?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>vero</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Si appetitus illi ratione<span class = "tag">1</span> non
regerentur, nihil homo differret a judicio ferarum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>duce</i>.</div>

<p>
TORALBA: Quid? imo feras videmus semper naturae legibus obsequi.</p>

<p>
SALOMO: Tota haec disputatio de originis labe, quae nulla esse mihi
videtur, a primoribus christianae religionis initium duxit. Ut enim
<span class="pagenum">306</span>
animos imperitorum ad se traherent, supplicium sui magistri atque
autoris salutare medicamen exstitisse peccatis expiandis persuaserunt,
et ne peccandi licentiam deinceps addere<span class = "tag">1</span>
viderentur, posuerunt, Adami peccatum, quod in ipso resedit, in
infinitam posteritatem propagari eique poenas sempiternas deberi, quibus
omnes in solidum tenerentur. Haec<span class = "tag">2</span> errorum
semina longe lateque per hominum mentes serpere coeperunt, quia totum
hominem ista contagionis labe corruptum fuisse judicabant, ut nec recte
quisquam agere ac ne cogitare quidem, aut ullam justitiae partem posset
adipisci. Quin etiam putarunt, animantes bestias propter Adami peccatum
obsequii naturalis, quod homini antea praestare consueverant, jugum
excussisse, quo nihil ab historia sacra, nihil a rei veritate potuit
alienius cogitari. Nam post aquarum omnium diluviones<span class =
"tag">3</span> Deus Noachum<span class = "tag">4</span> bono ac forti
animo esse jussit,<span class = "tag">5</span> se omnibus bestiis
hominis terrorem incussisse. Hinc illam hominis inter caeteros animantes
praestantiam ac dignitatem et in feras quoque belluas dominatum quendam
eximium psaltes lyricus<span class = "tag">6</span> supra modum
extollit, ne quis tam absurde imperium ex Adami lapsu hominibus in
bestias etiam ereptum arbitretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Bucerus in cap. 4. ad Rom. et cap. 2 Conf. August.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Hinc</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Desunt haec quinque antecedentia verba in alio
codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Noëmum</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Genes. 7, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Psalm 8, 7&nbsp;sqq.</div>

<p>
CURTIUS: Quorsum igitur divina illa Adami historia, lapsus, comminatio,
castigatio, tam diserte sacris litteris testata ac consignata?<span
class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Gen. 3, 1&nbsp;sqq.</div>

<p>
SALOMO: Non vides, Curti, elegantem ac divinam esse allegoriam?<span
class = "tag">1</span> Quisque sibi est Adamus et quaecunque Adamo
contigerunt, eadem contingunt in omnibus, qui sensuum illecebris ac
voluptatis praeter modum lascivientis cupiditate ac suavitate
delectantur, et qui in illa sensuum suavitate bonorum extremum, in
doloribus vero et aerumnis adeundis malorum finem posuerunt. Et
quemadmodum dicitur Adam ad se rediisse et resipuisse i.e. a sensuum
oblectatione ad intelligibilium rerum contemplationem revertisse, i.e.
ligno vitae frui, quam Salomo<span class = "tag">2</span> veram
sapientiam interpretatur, deinde Sethum plane divinum hominem ad sui
ipsius imaginem progenuisse: sic nobis accidit, cum aberrantes a recta
via, in sordibus ac coeno libidinum immersi, tandem aliquando emergimus
et in rectam salutis viam regredimur. Ac tametsi Deus Adamo
praedixisset, hunc moriturum cum fructu arboris prudentiae boni et mali
indicem degustavisset, non praeterea tamen aeterna morte damnavit, sed
uti Deus misericors est, ita quoque poenas semper irrogat peccatis ac
legibus leviores. Quin etiam<span class = "tag">3</span> Adamo salutarem
medicinam indicavit, cum diceret: Fortassis vitae lignum decerpet et
vivet in aeternum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Philo Ebraeus Allegoriar. leg. Leo Ebraeus de amore.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Proverb. 3, 12&nbsp;sq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Salomo suis se retibus involvit; non<span class =
"tag">1</span> vides, ligno
<span class="pagenum">307</span>
vitae salutare crucis lignum aperte significari, in quo summam salutis
spem collocare debemus?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>num</i>.</div>

<p>
SALOMO: Haec interpretatio non magis congruit verbo quam rotunda
quadratis. Est enim vox Ebraica <span title = "Hebrew: ets">עצ</span>,
qua fructus, non lignum significatur. Et quemadmodum Adamo resipiscentia
peperit salutem aeternam, ita cuique licuit et semper licebit, ope
divina, quae deesse nemini potest, a pravis cupiditatibus ad rectam
rationem, a sensibus ad intelligibilia redire ac vitam illam salutarem
ac sempiternam adipisei sine ulla bestiarum aut hominum caede ac
mactatione.</p>

<p>
OCTAVIUS: Me quidem istius opinionis indignitate et peccati ficta
propagatione commotum, divina mens nescio quomodo afflavit, ut flebiles
Phaleucos flebili querimonia Christianorum effunderem:</p>

<div class = "verse close">
Humani generis querelas<br />
Coelestis pater audiit<span class = "tag">1</span> gravate<br />
Excusantis originem malorum,<br />
Quod primi vapulet parentis ergo,<br />
Quodsi nunc redivivus a sepulcris<br />
Surgat, sic proba diluet<span class = "tag">2</span> nepotum:<br />
Tandem absistite criminatione<br />
Inani violare dignitatem<br />
Meam, qui generis parens et auctor<br />
Humani meliore stirpe cretus<br />
Filios docui viam salutis,<br />
Virtutes docui scientiasque<br />
Doctrinam quoque liberaliorem,<br />
Quam primus didici Deo docente<span class = "tag">3</span>:<br />
Quod defleximus a via magistri<br />
Pellecti illecebris cupiditatum,<br />
Istud fragilitatis est fatemur,<br />
Sunt haec lecta suaviora poma<br />
Non ab arbore delectationis<span class = "tag">4</span>.<br />
Sed a sensibus eruditiores<br />
Facti, ad poma libidinum fovenda<span class = "tag">5</span><br />
Nec non ad Veneres cupidinesque,<br />
Deserta meditatione mentis,<br />
Quae tamen moribunda languisset<span class = "tag">6</span>,<br />
Nisi tunc revocaret<span class = "tag">7</span> a magistro<br />
Ad verum decus ideae supremae,<br />
Ut coelestia cogitatione</div>

<span class="pagenum">308</span>

<div class="verse">
Quasi pabula veriora mentis<br />
Ducerem. Hoc sapientiae latentis<br />
Arcanum exhibet arborum figura.<br />
Hic me cultus amoris ac timoris<br />
Divini cumulavit ac beavit.<br />
Hinc cadaverum usibus carentem<br />
In altissima templa collocavit.<br />
O incredibilem stuporem eorum,<br />
Qui tot Iliadas sibi malorum et<br />
Contigisse suis calumniantur,<br />
Quod<span class = "tag">8</span> fructus vetiti sapore linguam<br />
Oblectarimus<span class = "tag">9</span> et palata gustu.<br />
Nec patris facinus nocet nepoti,<br />
Nec parentibus acta liberorum,<br />
Quo<span class = "tag">10</span> minus pariant sibi salutes<br />
Divinisque opibus fruantur ipsi.<br />
Fraude quisque sua, furore quisque<br />
Suo plectimur, ac bono beamur.</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>audit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>diluat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>ducente</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>delicatiore</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>fruenda</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>tandem moritura languescit</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>revocaretur</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>Qui</i>.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>Oblectavimus</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>Qui</i>.</div>

<p>
SALOMO: Haec mea quoque sententia est. Nam qui fieri potuisset, ut Abel
immortali Deo tam gratus haberetur, si labes aeternas atque
indelebiles<span class = "tag">1</span> maculas foeditatis parentum ab
utero contraxisset? Cur tanta laus pietatis, integritatis, justitiae ab
ipso Deo tribuitur Noacho, Henocho, Jobo, Mosi, Samueli, Eliae, si
parentum peccatis ita contaminati essent, ut non aliter expiari
potuerint, quam si Deus hominem induisset, ac turpissimo supplicio
damnatus moreretur? Si scelus illud originis hominem a Dei conspectu
arcuisset, quod nulla infantis miselli culpa contrahi potest, cur Mosi
spiranti ac viventi Deus ipse de facie, ut dicitur, ad faciem et quasi
amicus amico colloqueretur?<span class = "tag">2</span> Cur etiam
Abrahamum nostrae gentis principem tot ac tantis beneficiis
cumulavisset, ut propter eum populis omnibus divinae bonitatis fontes
aperiret, si conspurcatum tanta tamque funesta labe judicasset?<span
class = "tag">3</span> Num potius tot ac tanta bona illi divinitus
obtigerunt, quod mortales omnes singulari erga Deum amore et fiducia
superaret? Quod non in credulitate quadam inani et in praemiis humanis
spem rerum suarum, sed unius Dei aeterni bonitate ac potentia
collocaret. Cur denique Deus tot ac tam multis prophetis,<span class =
"tag">4</span> si ab ipsa origine scelerati essent, se contuendum ac
fruendum praebuisset? Quae visio et fruitio divini vultus carne
contectis, quam illi pollutissimam putant, obtigit, quanto minus exuvio
carnis detracto frui licuit? At Christiani fingunt, sanctissimos illos
heroas apud inferos atque adeo in ipsis terrarum profundissimis ac
densissima caligine squalentibus
<span class="pagenum">309</span>
locis tria quatuorve annorum millia delituisse, nec <span title =
"Greek: megan olbon katageusai">μέγαν ὄλβον καταγεύσαι</span><span class
= "tag">5</span> prius potuisse, ut de Tantalo Pindarus scribit, quam
Jesus mortuus<span class = "tag">6</span> et ad inferos delapsus illos
ex immanibus et teterrimis carceribus ereptos in coelum manu duxisset.
Inferos enim Tertullianus<span class = "tag">7</span> fossam definit, in
ipsis terrae visceribus ac profunditate abstrusam, non autem mundum hunc
sublunarem, ut Origenes existimavit, quamquam in descensu inferorum
omnes fere ab omnibus dissentiunt. Discrepantia tamen multo major est,
quam quod Lazari, fame ac inedia consumti ac mortui, animam ab angelis
in Abrahami sinum et complexum subvectam tradunt evangelistae, Jesu
nondum mortuo.<span class = "tag">8</span> Abrahamum vero ad rogationes
et suspiria mali divitis obsurduisse, cum apud inferos cruciaretur atque
his eum<span class = "tag">9</span> verbis increpuisse: <i>Inter
vos</i>, inquit, <i>et nos hiatus ingens intercedit, ut neque hinc ad
vos, neque illinc ad nos aditus patere possit.</i> Paucis tamen post
mensibus Lazari animam de sublimi coelestium loco in foetidum et
semiputre cadaver relapsam, ut pristinis mancipata carceribus iterum
Lazarus moreretur. Qui tot ac tanti errores ab ea peccati originis
concepta opinione dimanarunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>incredibiles</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Exod. 33, 1&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Genes. 15 et&nbsp;22.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Exod. 3, 24. Num. 12, 14. Jos. 5. Jes. 6. Ezech.
1,&nbsp;10.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;I.e. summam felicitatem gustasse.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alibi: <i>mortuos</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;L. 1. de anima.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Luc. 16. 20&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>illum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si capita singula refutare velim, longius evagari
oporteret,<span class = "tag">1</span> quam vestra patientia ferre
possit. Ac tametsi disputare prohibentur<span class = "tag">2</span>
mathematici adversus eos, qui scientiarum quamvis certissimarum
principia labefactant ac convellunt, ita nec adversus Salomonem aut
Toralbam disputandum esset, quippe qui in dubium revocant christianae
religionis fundamentum et ab radice<span class = "tag">3</span> omnia
convellunt, scilicet peccati originalis in posteros propagationem. Si
tamen erroris opinione fallimur, quid est cur Esdras<span class =
"tag">4</span> tam ardentibus querelis exclamavit: <i>O Adam, quid
fecisti, quod non in tuum unius casum redundavit, sed in nostrorum
quoque, qui ex te orti sumus!</i> Nam unus hic locus a principe gentis
Judaeorum Esdra omnibus omnium haereticorum ac Pelagianorum argutiis
satis abunde facere potest. Nemo tamen Christianorum arbitratur,
originale dedecus illud tantum esse, ut hominem ab intuitu divinae lucis
segregare debeat. Caetera quae de carceribus patrum ante Christi mortem
feruntur, neque decretis ullis comprehensa et in arcanis divinae
scientiae posita, curiosius scrutari nefas est. Illud modo teneamus,
morte Christi labem illam originalem elui atque emendari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>oportet</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>prohibent</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>absurde</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Lib. IV, cap. 7,&nbsp;48.</div>

<p>
SALOMO: Neminem latere opinor, duos posteriores libros, qui Esdrae
tribuuntur, inter sacras litteras non censeri ac ne inter ea quidem,
quae Hieronymus<span class = "tag">1</span> <span title =
"Greek: apokrupha">ἀπόκρυφα</span> vocat.
Ac siquidem talibus libris ulla fides
esset, multo commodius sapientiae libro crederetur, qui inter <span
title = "Greek: hagiographa">ἁγιόγραφα</span> recensetur,
<span class="pagenum">310</span>
ubi autor Salomonem Regem ita loquentem inducit<span class =
"tag">2</span>: <i>Eram</i>, inquit, <i>puer bono ingenio praeditus,
bonam sortitus indolem, imo bonus ipse cum essem, corpus incontaminatum
adeptus sum.</i> Hic Salomo ex matre prius adultera conceptus erat,
nihilominus tamen puram eum animam, purum corpus induisse testatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In prologo Galeato.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Sapi. 8, 9&nbsp;sqq.</div>

<p>
FRIDERICUS: Quanti sint ea scripta, satis indicat auctor Jesus Sirach,
qui pro suo Salomonis regis nomen subjecit. At quanto verius pater
Salomonis<span class = "tag">1</span>: <i>Ecce</i>, inquit, <i>in
flagitiis conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.</i>
Quanto verius etiam Jobus<span class = "tag">2</span>: <i>Quasi</i>,
inquit, <i>mundus erit, de impuro semine conceptus.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 51,&nbsp;7.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jobi 15,&nbsp;14.</div>

<p>
SALOMO: Demus illud, matrem in concipiendo peccavisse, quod tamen
christiani theologi<span class = "tag">1</span> negant, quoad partum sit
impura mater, impurus foetus, an propterea peccator tantisper infans? Ac
ne sol quidem ipse nec angeli puri sunt apud Deum, non tamen propterea
peccati originalis labem contraxerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Petrus Lombardus II Sentent. et Scotus&nbsp;ib.</div>

<p>
OCTAVIUS: Summa disputationis est, Adamum a peccato resipuisse, ut
quidem omnes confitentur, nec peccatum illius ad posteros fuisse
propagatum, cum Caini parricidium modis omnibus gravius esset, quod
tamen in eo ipso resedit nec manavit ad nepotes. Neque vero Adamus ob id
mortuus est, quod ab intelligibilium rerum contemplatione ad sensibilia
delapsus fuerit, qui etiamsi in illa, in qua creatus fuerat, innocentia
atque integritate vitae perstitisset, moriturus tamen erat. Nam qui
Henochum et Heliam mortuos fuisse negant, quanquam ab Adamo genus
duxerant, falluntur. Quod enim divinissimis illis hominibus supplicium
atrocius contingere potuisset, quam cadavere sempiterno concludi?<span
class = "tag">1</span> Sed divina potestate viventes adhuc et spirantes
abrepti fuere, ne propter summam integritatis ac virtutis opinionem pro
Diis colerentur. Sic quoque Mosen mortuum Deus sepelivisse dicitur<span
class = "tag">2</span>, sic tamen ut mortalium nullus sciverit ubinam.
Nec profecto Adami posteritatem, si esset immortalis, mille terrarum
orbes caperent. Quemadmodum igitur innocentia non fecisset immortale
cadaver, ita nec peccatum fecit ut mortale esset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Genes. 5, 18 sqq. Sirach 44, 16. 49, 16. 1 Regum 17-19. Sir.
48, 1. 4.&nbsp;18.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deuter. 34, 6&nbsp;sqq.</div>

<p>
CURTIUS: Haec pugnare videntur cum Pauli sententia<span class =
"tag">1</span>: <i>Per unum hominem</i>, inquit, <i>peccatum in mundum
intravit, unde mors secuta, et per alterum justificatio ad vitam.</i>
Item<span class = "tag">2</span>: <i>Ab Adamo usque ad Mosen mors
regnavit in illis quoque, qui non peccaverunt, propter Adami
transgressionem.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Rom. V, 17&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Rom. 5,&nbsp;14.</div>

<p>
SALOMO: Quod ad legem usque a Mose promulgatam Paulus protulit imperium
mortis, satis significat, in lege illa certissimam hominum salutem
<span class="pagenum">311</span>
extitisse. Idem Paulus appellat<span class = "tag">1</span> legem Mosis
sanctam et sancta jussa, et legis adjutores legis actionibus justificari
scribit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Rom. 7, 12. 1 Tim. 1,&nbsp;9.</div>

<p>
CURTIUS: Perspicua sunt Pauli decreta, nec quenquam sua sententia
dubitare patiuntur, scilicet ob unius hominis peccatum mortem in orbem
irrepsisse, quae omnes oppressit usque ad Mosen; quod non de morte
cadaveris dictum est, sed de morte animorum, qui sempiternis poenis
illigantur; deinde oblata salus est ex lege, quae jussa legis exequentes
salutem adepturos aperte declarat. Sed quoniam nemo fuerat aut futurus
sperabatur, qui satis legi facere posset, propterea efficacibus
argumentis Paulus conficit, legis actionibus justificari potuisse
neminem. Hinc illa manant: <i>Lex iram operatur. Nemo justus erit de
operibus legis. Evacuati estis a Christo, qui ex legibus justificamini.
Lex neminem ad perfectionem adducit. Lex a Mose data est, gratia vero
per Jesum Christum</i>,<span class = "tag">1</span> quem locum sic
interpretatur theologus quidam,<span class = "tag">2</span> ut nec
veritas, nec ulla gratia in lege Mosis fuisse videatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Rom. 4, 15. Gal. 2, 16 sqq. 5, 4 sq. Ebr. 9, 14. 28.
1 Joh. 5,&nbsp;37.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Calvinus in 1 Joh. 5,&nbsp;37.</div>

<p>
SALOMO: Quis unquam fuit tantae impietatis atque amentiae, ut divinae
legis majestatem ita proculcaret? At quoties David exclamat: <i>Omnia
mandata tua veritas!</i><span class = "tag">1</span> Quin etiam Paulus
ipse scribit, eos, qui legem ipsam exequuntur, legis actionibus
justificari.<span class = "tag">2</span> Idem Christum frustra mortuum
declarat, si ex lege justificamur.<span class = "tag">3</span> Quod
autem gratia, vita, salus legem amplectantibus proposita sit, millies
repetitum legimus: <i>Hoc fac et vives, haec est tua vita, haec tua
salus est.</i> An illa Dei promissa pro mendaciis habemus? Quid?
Sapientissimus Salomo<span class = "tag">4</span> legem divinam appellat
lignum vitarum, scilicet praesentis ac futurae vitae, <span title =
"Hebrew: ets chaim">אצ חיים</span>. Et certe cum divina quaedam ac
coelitus infusa vis olim me ad divinae legis laudes inflammaret, haec
adolescens carmina profudi:</p>

<div class = "verse close">
Purpureo mammas qui sugitis ore tumentes,<br />
Unde sibi pater altitonans sua cantica promit,<br />
Tum vos qui linguas didicistis habere solutas,<br />
O pueri, molles animis teneraeque
puellae,<span class = "tag">5</span><br />
Dicite<span class = "tag">6</span> divinos sacrosanctae legis
honores!<br />
Et vos, puberibus qui primum existis ab annis,<br />
O adolescentes, semper decet ore diserto<br />
Dicere divinos sacrosanctae legis honores.<br />
Vos etiam strenui juvenes, et robore corpus<br />
Et fortes animos plenis jam viribus aucti,<br />
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!</div>

<span class="pagenum">312</span>

<div class="verse">
Et quibus acta prior cum laude maturuit aetas,<br />
Illustresque humilesque viri, matresque pudicae,<br />
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
Quosque graves annis aetas jam fracta caducis,<br />
Urget ac occasum, precibus devota sacratis,<br />
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
Vos itidem, quibus est sapientia summa tributa,<br />
Munere coelesti, ut vultus spectare latentes<br />
Sanctae scripturae liceat formamque venustam,<br />
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
Angelici properate chori, quibus addidit alas<br />
Pagina sancta leves, distinctas ordine triplo,<br />
Ut doceat motus celeres ad jussa paratos,<br />
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!<br />
Et vos flammiferi splendentia sidera coeli,<br />
Quae regis magni nutu componitis orbem,<br />
Dicite divinos sacrosanctae legis honores!</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm 119, 86 (151).&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Rom. 7, 8&nbsp;sq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Gal. 2, 4&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Proverb. 3, 18 cf. Jes. 30, 4. Deuter. 28, 30.
Num. 14. Levit.&nbsp;27.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Duae hae antecedentes strophae desunt in alio
codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius idem: <i>Dicere</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Haec divina carmina legem divinam decent<span class =
"tag">1</span> et eos, qui legem exsequuntur.<span class =
"tag">2</span> Sed quis umquam hoc praeter unum Christum praestitit? Ob
id enim Paulus legem appellat paedagogum ad Christum, qua veluti
manuducimur ad ipsum; ut non immerito Justinus Martyr<span class =
"tag">3</span> quaerat, quid sit lex? Praenunciatum<span class =
"tag">4</span> evangelium! Quid est evangelium? Lex impleta!</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>docent</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>legi obsequuntur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Quaest. c. 1, ad Orthodox.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>pronunciatum</i>.</div>

<p>
SALOMO: Cur ergo ad legem amplectandam legislator omnes ordines
excitans, ingentibus praemiis propositis, ad extremum populi concione
coacta, jam moriturus hanc orationem haberet: <i>Ecce<span class =
"tag">1</span> tibi proposui vitam et bonum, mortem et malum.</i><span
class = "tag">2</span> Idem paulo post: <i>Contestor hodie coelum et
terram, me tibi vitam et mortem, beatitatem et exitium proposuisse.
Elige igitur vitam, ut vivas tu et liberi tui, scilicet Deum ames
obediasque voci ejus adhaereasque illi, quoniam ipse est vita
tua.</i><span class = "tag">3</span> Cum autem leges de rebus omnibus
clara voce tulisset et quaecunque ad Dei cultum, ad mores conformandos,
ad cupiditates coërcendas, ad tuendam hominum inter homines societatem,
denique omnia maxima, media, minima, quae ad sacrificia, vota, ritus,
expiationes pertinent, disertissime tradidisset, an omissurus fuerat
praecipuum illud, quod a vobis jactatur, humanae salutis caput, scilicet
unius hominis ac Dei supplicio humani generis peccata atque illam quam
utero contraxerant originis labem, post annorum millia expiatum iri?
Quis
<span class="pagenum">313</span>
putet, eum qui de tota sanctuarii structura, de cortinis, de vestibus,
de fibulis, de claviculis deque ciborum omnium delectu tam diligenter et
studiose cavisset, rem tanti momenti ad salutem adipiscendam fuisse
omissurum? Cum igitur in lege divina salus divina posita sit, frustra
Christus aut quisquis alius sua morte salutem pollicetur<span class =
"tag">4</span>, ut homines a virtute<span class = "tag">5</span>, a
pietate, ab integritate, a legis observantia, a vero aeterni Dei cultu
seducat ad inertiam, ad vitia, ad hominum mortuorum<span class =
"tag">6</span> impiam adorationem, quasi non in hominis cujusquam
potestate positum exsequi divina jussa et liberum exsequendae legis
arbitrium, Adami scelere posteritati ereptum fuisset.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>inquit</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deuteron. 30,&nbsp;15.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deuter, 40,&nbsp;19.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>polliceatur</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>virtutibus</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
CURTIUS: Quis dubitet, quin Adamus suo scelere liberum arbitrium, sibi
divinitus tributum, amiserit ac posteris quoque eripuerit?</p>

<p>
CORONAEUS: Ita quidem Augustana confessione decretum, in eamque
sententiam quamplurimos nova religione imbutos homines convolare, contra
quam ecclesiae Romanae sententiis omnibus decretum videmus. Et vero quid
a judicio ferarum differt homo, si voluntas ei praeripiatur?</p>

<p>
FRIDERICUS: Male quidem agendi voluntas Adamo non est erepta, sed bene
agendi. Nonne inquit Paulus: <i>Quod volo bonum, hoc non ago, sed quod
nolo malum, hoc facio?</i><span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Rom. 7, 19&nbsp;sqq.</div>

<p>
TORALBA: Expendite, cedo<span class = "tag">1</span>, quid Paulus velit.
Si enim illi assentiamur, nec bene nec male agendi locus ullus homini
relinquitur, nec etiam ulla praemia bonis aut ulla peccatis supplicia
constituere oportebit. Quis enim arguat necessario peccantem?<span class
= "tag">2</span> Quis vel minima mulcta dignum putet, cum scelus nisi
voluntarium, imo nisi spontaneum nullum esse possit? Sin flagitiosos
jure plecti confitemur, quia liberam agendi voluntatem haberent, qua
quidem lascivientibus cupiditatibus frena injicere ac sideribus ipsis,
ut ait ille<span class = "tag">3</span>, superiores esse queant, quae
tandem ista sententia est, hominem usu rationis, i.e. libera voluntate,
penitus exuere, quanquam voluntas dici nullo modo potest, si cogatur, ac
propterea legibus soluti sunt, quosvis aut justus metus aut furor
impulit ad actionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quaeso</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Augustinus l. III de libero arbitr.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;<ins class = "correction" title = "so in original">Ptolem
ni</ins>. <i>centiloquo</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ego quidem sic statuo, eos, qui liberum bene agendi arbitrium
hominibus adimunt, sceleribus suis latebras quaerere, ac flagitiis
omnibus portas aperire fatalemque Stoicorum necessitatem, omnium
theologorum ac sapientum sententiis profligatam vel jugulatam, revocare.
Inde illa paradoxa, quamplurimos sempiternis ignibus addictos, qui si
maxime cupiant, nihil boni tamen moliri possint, quosdam vero sic ad
salutem destinatos, ut si maxime velint, improbi tamen fieri
nequeant.</p>

<p>
TORALBA: Hic quidem <span title = "Greek: argos logos">ἀργὸς
λόγος</span> ignavorum ac inertium hominum, non tam rationibus, quam
risu debet explodi, ut quidem Academicus Stoicum
<span class="pagenum">314</span>
illum, an uxorem duceret liberorum causa, dubitantem elusit hac ratione:
Ad quid uxorem domum ducas? Nam si liberos suscepturus es, etiam sine
uxore suscipies.</p>

<p>
SALOMO: Ut uno errore posito innumerabiles consequuntur, ita ex originis
peccato, quod nullum est, Christiani<span class = "tag">1</span> liberam
bene agendi voluntatem eripi, tum ex eo mortales suppliciis sempiternis
obligari arbitrantur. At frustra leges jubent et inania forent divina
promissa praemia, si leges divinas exsequi non sit humanae potestatis ac
ne voluntatis quidem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addunt alii: <i>homini</i> vel: <i>hominibus</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ita quidem praeclare, sed non video, qua ratione liberum
arbitrium hominibus tribuatur post Adami lapsum, cum ne ante lapsum
quidem liberum haberet. Nam si praescientia divina falli non potest,
necesse fuit Adamum peccare. Deus autem non modo dicta factaque, sed
etiam omnes omnium cogitationes longissime prospicit, nec unquam falli
potest. Consequens est igitur, nos bene vel male agere non voluntate,
sed necessitate, nec ullam liberi arbitrii potestatem cuique unquam
fuisse.</p>

<p>
SENAMUS: Tametsi Deus velut de specula sublimi prospicit, viatorem in
latronum manus venturum, cum a recta via deflexit, non tamen propterea
id futurum esse oportet, sed potius quia id futurum esse Deus prospexit.
Ex quo intelligitur, nou necessario evenire, quae Deus praevidit.</p>

<p>
CURTIUS: Si Dei providentia sequeretur res humanas, ut tu quidem,
Sename, putas, aeterni Dei praescientia ab hominum opinione mutabili ac
fallaci dependeret, quod absurdum est. Nam ut scientia rei praesentis se
habet ad praesentia, sic Dei providentia sese habet ad futura. Jam vero
id quod scio, nunc necesse est ipsum esse. Igitur praescientia futuri
aeque necessaria est in Deo, qui nunquam opinatur, quo posito liberum
arbitrium perimi necesse est. Alioquin si providentia Dei non sit
necessaria, fallax est ejus opinio, quod vel cogitare nefas. Frustra
igitur turpia declinamus, aut prosequimur honesta.</p>

<p>
TORALBA: Non video, qui Aristoteles Stoicorum argumentis satisfaciat;
nam ut futura contingentia potuerint aliter atque aliter evenire, divina
tamen praescientia excidere non potest<span class = "tag">1</span>, quia
rem prospicit non ut futuram, sed ut praesentem, cum omnia Deo sint
praesentia, nilul ei praeteritum, nihil futurum esse potest, omnia tamen
homiuibus sunt libera. Nec<span class = "tag">2</span> a tua voluntate
providentia pendere videatur, ut mutabilis sit, sed tuas quoque
mutationes prospicit futuras, nec propterea liberum arbitrium cuique est
aderatum. Qua quidem ratione omnibus fatalibus Stoicorum argumentis
satisfactum opinor.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>possunt</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ne</i>.</div>

<p>
SALOMO: Ego nec Stoicorum argutias, nec Peripateticorum rationes
expendo, sed divinae legis oracula. Moses enim, coacta populi concione,
contestatus est coelum ac terram, se populo vitam et mortem proposuisse.
<span class="pagenum">315</span>
Elige, inquit, vitam, ut vivas. Haec scripta,<span class =
"tag">1</span> prolata sunt duobus millibus annorum post Adamum ac
totidem millibus ante Christum. Ad quid populus vitam eligeret, si ad
sempiternum supplicium destinatus esset, aut si nullam eligendae salutis
potestatem haberet? Aut quam ob rem divinis legibus omni studio intentum
vellet hominem, quem re ipsa suppliciis aeternis destinavisset? Inutilis
labor, ridicula praecepta<span class = "tag">2</span> Dei, promissa ejus
inania, spes inanis, inane studium, inanes virtutum actiones, omnis
denique pietas hominis, quem isti reprobatum arbitrantur. Item falsum
esset illud, quod Deus creavit hominem, eumque arbitrio suae voluntatis
permisit, legibus ei patefactis: <i>Si volueris</i>, inquit,<span class
= "tag">3</span> <i>mandata servabis et ipsa servabunt te. Ignem et
aquam tibi proposuit, ad utrumvis manum porrige, vita et mors, simul
bonum et malum, homini sunt proposita, utrumvis ei placuerit,
consequitur.</i> Haec ille. Item Ezechiel:<span class = "tag">4</span>
<i>Da eis edicta mea, quae qui facit, vivet in illis.</i> Et quidem Deus
Mosi pro populo poenam deprecanti ac petenti, ut se potius de libro
vitae pateretur reduci, reposuit illud:<span class = "tag">5</span>
<i>Qui peccavit in me, hunc ego de libro vitae delebo.</i> Sic autem in
universum psaltes lyricus: <i>Omnes</i>, inquit, <i>in libro tuo
scribuntur.</i><span class = "tag">6</span> Item: <i>Deleantur</i>,
inquit, <i>de libro viventium.</i><span class = "tag">7</span> Denique
ut uno verbo argutiae futiles refellantur, Dei voce exclamantis:
<i>perditio tua ex te Israel, salus vero tua ex me est.</i><span class =
"tag">8</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Addunt alii: <i>dicta</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>edicta</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ecclesiastici (Sirach) 15, 15&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Ezech. 20,&nbsp;11.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Exod. 20,&nbsp;13.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Psalm. 139,&nbsp;16.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 69,&nbsp;29.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Oseae 13,&nbsp;9.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ex his sequitur, Deum omnes homines salvos fieri velle et ad
sui cognitionem perduci.<span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Tim. 2,&nbsp;4.</div>

<p>
CURTIUS: Hunc locum Octavius ex evangelicis scriptis, si fatetur, mutuo
accepit, si negat, furtum&nbsp;est.</p>

<p>
FRIDERICUS: Imo sacrilegium!</p>

<p>
SALOMO: Oportet rem sacram e sacro loco invitis custodibus surripi,
quanquam quicquid utile est in apostolorum ac discipulorum scriptis,
quantumcunque est, ex majorum nostrorum litteris ac libris excerptum. Id
autem, quod Paulus scripsit: <i>vult omnes salvos fieri</i><span class =
"tag">1</span>, plerosque impulit in errorem, quasi voluntate<span class
= "tag">2</span> imperiosa Deus<span class = "tag">3</span> hoc
jussisset, cujus imperio et voluntati, quia nihil obsistere potest,
consequens esset, exitio periturum neminem. Quod cum christiani theologi
absurdum putarent, ne quid inepte a Paulo scriptum videretur, sic
interpretantur<span class = "tag">4</span> illa verba, ut Deus velit
omnes salvos fieri, qui salvi fiunt, eadem ratione qua dicitur,
illustrare hominem venientem in hunc mundum, i.e. quemcunque illustrat.
Sed praestaret, illa verba Pauli et Johannis una litura<span class =
"tag">5</span> inducere, quam sic interpretari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 Tim. 2,&nbsp;4.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>voce</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Dei</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Petr. Lomb. Sent. II. dist.&nbsp;46.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>litera</i>.</div>

<p>
<span class="pagenum">316</span>
SENAMUS: Ut Deus ad aeterna supplicia designarit quenquam, priusquam
nasceretur, mihi persuaderi non potest, cum apud Ezechielem<span class =
"tag">1</span> aperte scripserit, se impiorum exitio nunquam delectari,
quanto minus innocentissimos infantes ad caedem, ad gehennam, ad aeterna
tormenta destinaret.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ezech. 33, 11. cf. 18,&nbsp;23.</div>

<p>
SALOMO: Utrumque igitur absurdissimum, alios quidem ad aeternam vitam
sic comparari<span class = "tag">1</span>, ut si maxime velint, perire
nequeant, alios autem a Deo sic repudiari, ut nullis virtutibus, nulla
integritate ad salutem perduci possint. Cognoscite, quaeso, non hominis
cujusquam, sed aeterni Dei vocem ad prophetam: <i>Dic</i>, inquit<span
class = "tag">2</span>, <i>populo huic, cum homini justo dicam: vives,
isque integritate et justitia fretus ad scelera se converterit, nulla
prioris integritatis aut virtutum suarum memoria futura est, sed in
flagitiis suis plane morietur. Rursus si homini flagitioso dicam:
certissime peribis, is tamen ab impietate ad integritatem deflexerit,
superiorum impietatum obliviscar, ut salutem consequatur.</i> Atque
illud est, quod saepius diximus, omnes libro vitae ac beatorum albo
conscriptos esse, nisi sua sese improbitate deleri patiantur. Quod autem
psaltes lyricus<span class = "tag">3</span> optat, ut impii de libro
vitae deleantur, fieri non potuisset, nisi prius impii in beatorum albo
inscripti fuissent. At etiam Deus saepissime decretas suo judicio poenas
omnino eluit aut minuit. Cum enim denunciasset David, totam regionem
popularibus morbis funestatum iri, cum tamen in urbem Hierosolymorum
angelus Dei gladium exertum intentaret, Deum poenitere coepit ac pigere
tantae stragis, itaque angelum caede abstinere jussit<span class =
"tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>comparatos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 3, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ps. 69,&nbsp;29.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;2 Par. 21. 2 Sam.&nbsp;24.</div>

<p>
CURTIUS: Si Deus a se repulit neminem, cur Jacobum dilexisse, fratrem
autem odio persecutum esse videmus<span class = "tag">1</span>, antequam
nascerentur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Rom. 9,&nbsp;13.</div>

<p>
SALOMO: Haec verba „<i>antequam nascerentur</i>“ Paulus ut pleraque alia
subjecit. Neque enim apud prophetam<span class = "tag">1</span>, quem
Paulus dicit auctorem, ista leguntur. Nam duodecim duces ac populos
armisque ac legibus florentes, in posteris Esau excitavit<span class =
"tag">2</span>. Item uno capite legis: <i>Idumaeum</i>, inquit, <i>non
abominabere, quia frater tuus est.</i><span class = "tag">3</span> Ac
tametsi per desertissima ac aridissima loca Idumaei rogantibus
Israelitis aquas pretio denegarent, vetuit Deus eis nocere aut eorum
agros invadi. Sed cum nepotes ac posteri populum Israelem exscindere
conarentur ac daemonibus mallent quam immortali Deo sacrificare, tum
Deus odio justo illos persequutus est. Huc enim pertinent Malachiae
dicta, qui circiter septimo et decimo saeculo scripsit post Esavi
mortem. Et quidem si Deus alios aliis anteferat, hos quidem opibus,
illos dignitate, plerosque formae
<span class="pagenum">317</span>
excellentia<span class = "tag">4</span>, quosdam roborata<span class =
"tag">5</span> valetudine, alios judicii praestantia, nonnullos imperii
majestate aut pontificatus honore decorare, denique paucissimos quosdam
in coeleste domicilium sibi adoptare velit, quis quo jure sibi querendum
putet, si plus minusque his, quam illis tribuit? <i>Dicetne argilla
figulo: cur me fecisti sic?</i> Hoc enim sermone Esaias<span class =
"tag">6</span> docet, sua quemque conditione<span class =
"tag">7</span>, divinitus sibi concessa, contentum<span class =
"tag">8</span> esse oportere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Malach. 1, 2&nbsp;sq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Gen. 36, 15&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deuter. 23,&nbsp;7.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>diligentia</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius idem: <i>explorata</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jesaias 45, 9. cf. Rom. 9,&nbsp;21.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>devotione</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Addunt alii: <i>quemque</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: At<span class = "tag">1</span> cum omni aetati, omni ordini,
omni sexui patet porta salutis, quoniam non tantum homines, quos orbi
terrarum praefecit, verum etiam creaturas omnes, complectitur summa
caritate. Illud autem „<i>Esau odio habui</i>“ non eo pertinet, ut Deus
ex utero quenquam oderit, sed ut minus amare, minus etiam beare hos,
quam illos intelligamus. Quis enim vel momento subsisteret, si Deus
illum odio persequeretur?<span class = "tag">2</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii id omittunt atque sequentia verba antecedenti
interlocutori tribuunt.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>prosequeretur</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Haec quaestio<span class = "tag">1</span> de praedestinatione
ac repudiatione, deque libero arbitrio nobis est cum Romanis theologis
disputanda. Sed ad Salomonem redeamus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>quae</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Non modo cum ecclesia Romana, sed etiam cum Hebraeis et
philosophis omnibus, praeter Stoicos, disputatio vobis est. Erubescant,
inquit Origenes<span class = "tag">1</span>, qui negant, in homine
liberum arbitrium inesse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In cap. 5 Deuter.</div>

<p>
SALOMO: Moses Rambam in epistola, quam adversus astrologos scripsit:
Omnes, inquit, theologi confirmant, hominem liberum salutis arbitrium
habere. Deinde subjicit haec verba: Magnam propterea gratiam immortali
Deo habemus.</p>

<p>
CURTIUS: Ne propositam quaestionem deseramus, an scilicet quisquam legis
actionibus possit salutem adipisci, etiamsi libera arbitria cuique
darentur honesta prosequendi et turpia declinandi. Nego tamen, legibus
divinis satisfacere quenquam potuisse praeter Christum, a quo praesidia
salutis petenda ac speranda sunt, ut lege Mosis jam antiquata nos
absolveret<span class = "tag">1</span>, deinde legibus veteribus
solutos, in unius sui morte ac sanguinis effusione fiduciam omnem
collocare doceret. Cum enim detestabilium hominum exsecrationes
legislator Moses complecteretur, postremo capite hanc<span class =
"tag">2</span> subjicit: <i>Exsecratus esto, qui non exacte praestiterit
verba legis, ut ea exsequatur.</i><span class = "tag">3</span> Ad quae
respondebit universus populus: Esto! Unde Paulus colligit, eos, qui in
legis actionibus salutem posuerunt, huic exsecrationi subjacere, quasi
nullus unquam divinis legibus innocens exstiterit<span class =
"tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 5, 20&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>haec</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deut. 28, 15&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Phil. 3, 9&nbsp;sqq.</div>

<p>
OCTAVIUS: Cur igitur Paulus gloriatur, se in justitia legis
irreprehensibilem
<span class="pagenum">318</span>
fuisse? Nam ex eo sequitur, nihil ei mortem Christi profuisse, sed pro
eo Christum hanc exsecrationem pertulisse, cum in cruce pependit.
<i>Factus est</i>, inquit Paulus<span class = "tag">1</span>,
<i>exsecratio et maledictum, ut nos eriperet exsecrationi et
maledicto.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Gal. 8, 10,&nbsp;13.</div>

<p>
SALOMO: Saepe deprehenditur verba legis et prophetarum Paulus truncare
vel augere vel plane in alienam sententiam interpretari. Exsecratio
divinae legis his verbis concepta est: <span title =
"Hebrew: Aroor asher lo yakim et-divrey hatorah hazot">
אָרוּר אֲשֶׁר לֹא יָקִים אֶת-דִּבְרֵי הַתּוֹרָה הָזּׁאת</span><span class = "tag">1</span>
i.e. <i>execratus esto, qui rata non habet verba legis hujus, ut ea
exsequatur.</i> Vox enim <span title = "Hebrew: yakim">יָקִּים</span>
significat <i>confirmare, ratum habere</i>, ut Jonathan et Onkelos
Chaldaeus uterque interpretantur. Id autem Hieremias apertius explicat:
<i>Execratus</i>, inquit<span class = "tag">2</span>, <i>esto qui non
audierit verba foederis, quod percussi cum majoribus vestris.</i> Quae
interpretatio tota sententia differt a Pauli verbis. Hic enim
exsecrationem imprecatur iis, qui non impleverint legem, quod nusquam in
lege divina scriptum reperias, sed is habetur exsecrabilis, qui nec
audit legem divinam nec foedus ratum habet. Hinc etiam alius error
manavit, ut plerique putent, eum, qui vel ab uno capite legis
aberraverit, omnibus legibus reum teneri. Sic enim Jacobus in epistola
scribit<span class = "tag">3</span>, quam tamen Eusebius et
Hieronymus<span class = "tag">4</span> a sacris litteris rejecerunt.
<span title = "Greek: Isteon">Ἰστέον</span>, inquit Eusebius<span class
= "tag">5</span>, <span title = "Greek: hôs notheuesthai">ὡς
νοθεύεσθαι</span>, cum de hac epistola statuerit uterque. Et quidem qui
bovis alieni furtum fecisse convictus erit, quinque boves, qui ovem,
quatuor oves restituere lege divina jubetur, qui autem non convictus,
sed sponte furtivum bovem reddit, adjecta tantum quinta parte pretii,
quia poenituit facti, peccatum ignoscitur, qui autem moechatur, occidit
aut quid aliud peccavit, deinde moerore ac poenitentia vitae ante actae
ductus, priora scelera virtutum actionibus rependit, in ea conditione
est, ut nihil deliquisse videatur, sed poenitendo legem ipsam
explevisse, ut quidem<span class = "tag">6</span> superius Ezechielis
auctoritate confirmatum est. Nam si verum esset, quod Paulus scribit,
neminem unquam praeter magistrum suum satis legi facere potuisse,
neminem legis actionibus perfectionem adeptum, insigni mendacio David
obligaretur, cum ita Deum contestatur<span class = "tag">7</span>:
<i>Legem tuam custodivi, a lege tua non aberravi, a mandatis tuis non
declinavi.</i> At sui mendacii Deum ipsum testem cieret. Adulterium
tamen homicidio cumulaverat<span class = "tag">8</span>, sed quia
poenituit, partim etiam facti poenas dedit, veniam adeptus est. Id enim
est legi obedire, legem exsequi, legi parere, denique legem implere.
Falsum est autem, legibus omnibus reum teneri, qui vel in unam
commiserit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuter. 27,&nbsp;26.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 11,&nbsp;3.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Jacob. 2,&nbsp;10.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Cap. 2 in Catal.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Lib. II cap. 23 in Catal.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>id quod</i>.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Psalm. 118, 14&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alibi: <i>cumulavit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Certe, si legum actionibus justificaremur, non autem beneficio
<span class="pagenum">319</span>
Christi, <i>nulla omnino est gratia</i>, inquit Paulus<span class =
"tag">1</span>, <i>et frustra Christus, humani generis redemptor,
mortuus est.</i> Item: <i>Gratia Dei salvati estis, per fidem, non ex
vobis, ne quis glorietur.</i><span class = "tag">2</span> Item: <i>Ut
justificati istius gratia haeredes simus.</i><span class =
"tag">3</span> Item: <i>Sine me nihil potestis facere.</i><span class =
"tag">4</span> Quid igitur per te ipsum merearis, si nihil per te ipsum
sine Christo praestare possis? Infinitum sit, omnia Augustini aurea
dicta in hanc sententiam colligere. Omnes homines, inquit, naturalem
potentiam in Adamo perdiderunt et liberum arbitrium peccando amiserunt.
In qua sententia vides fuisse hos viros: Ambrosium<span class =
"tag">5</span>, Chrysostomum<span class = "tag">6</span>,
Hieronymum<span class = "tag">7</span>, Gregorium<span class =
"tag">8</span>, Bernhardum<span class = "tag">9</span>, Augustinum<span
class = "tag">10</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Gal. 2,&nbsp;21.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Eph. 2,&nbsp;9.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Tit. 8,&nbsp;7.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Joh. 15,&nbsp;5.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Epist. ult. ad Demetr. l. 1. cap. 7 de Caino et Abel. et
in Exod. l. 1. cap. 5. L. 12 de voc. Gent. 20 ad pop. Hom.&nbsp;9.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Ad Demetriad.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;In Ezech.&nbsp;12.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;De libero arbitr.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Serm. 2 et&nbsp;15.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;De libero arbitrio s. Homil.&nbsp;7.</div>

<p>
OCTAVIUS: Si testium ac theologorum multitudine et doctrinae praestantia
dimicandum est, ego doctoribus istis addam Ismaëlitarum theologos et
quidem Christianis omnibus longe clariores, Solymam<span class =
"tag">1</span>, Zeidum, Odmannum, Homarum<span class = "tag">2</span>,
Balarem, Abacherimum, Calbanum, Zepheninium, Elsarinum, Azebaram,
Achemulam<span class = "tag">3</span>, Abaniphanum, Elfaridum<span class
= "tag">4</span> ac innumerabiles alios, qui toto pene terrarum orbe
legem Muhammedis divulgarunt atque homines a caligine densissima ad
clarissimam unius aeterni Dei lucem et cultum revocarunt. Qui tametsi
virtutibus ex praeclaris actionibus plurimum, plus tamen divinae
bonitati ac beneficientiae tribuendum arbitrantur ac selectos quosdam
esse ad salutem, caeteros ad exitium designatos arbitrantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Scalidum</i> vel <i>Halymum</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Pomarum</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Elsaridum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Non video cur theologorum christianorum clarissima lumina
cum ista Mahummedanorum fece debeant comparari.</p>

<p>
SENAMUS: Si autoritati plus tribuatur quam rationi, cur non etiam Verrii
Flacci libros de jure pontificio, et quae veteres Jovis mystae ac
theologi, quae iterum Camarim Bahalis et Sabaeorum sacerdotes libris
ritualibus prodiderunt, arcessere possimus?</p>

<p>
TORALBA: Si pergitis auctoritatibus agere, ego philosophorum familias
omnes excitabo, qui eruditionis ac doctrinae praestantia minutos istos
theologos facile vincant, sed praestat sensibus ipsis et perspicuis
rationibus argumentari.</p>

<p>
SALOMO: Ita quidem, nisi in rebus obscuris et ambiguis, in quibus mens
humana nullos exitus reperire potest. Jam certe tragoedos multari
oportet, qui <span title = "Greek: theon apo mêchanês">θεον ἀπὸ
μηχανῆς</span> et oracula divina audire ex ore prophetarum et libris
sacris, quos non modo Ebraeorum, sed etiam Christianorum et Ismaëlitarum
theologi jam pridem sua quisque religione comprobarunt.</p>

<p>
<span class="pagenum">320</span>
FRIDERICUS: Tantum abest, ut innumeratos Arabum et Judaeorum errores,
qui suis se virtutibus ac legum actionibus, quasi fortissimo<span class
= "tag">1</span> praesidio, justitiam adipisci posse confidunt,
exaudiam, ut ne Curtii quidem mihi opinio comprobari possit, in eo quod
salutis summam a fide pendere arbitratur, tametsi pluribus id video
placuisse. Nam si fide nostra justi sumus, nihil gratia cuiquam
proficit, quoniam id totum, quantumcunque est, quod credimus, totum
inquam nostrum est. Nihil actio decerpit ex illa assensione, quia nisi
ab animi liberi summa assensione pendeat, fides esse desinit. Verius est
igitur, nos ipsa justitia Christi, veri Dei et hominis, justos fieri,
quicunque ad Deum accesserunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>munitissimo</i>, vel: <i>tutissimo</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Videtur Augustinus<span class = "tag">1</span> inter utraque
medium<span class = "tag">2</span> ferire, cum statuit, praeclaras
actiones, quae fidem antecedunt, nihil proficere, sed eas, quae fidem
sequuntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Qu. 76 et&nbsp;85.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
TORALBA: Illud quidem prorsus ab omni ratione alienum mihi videtur, nuda
assensione confiteri, Christum pro generis humani salute supplicio
affectum, ut immanium flagitiorum non modo veniam, sed etiam summam
justitia et integritatis laudem adipiscatur. Aristidem vero justum,
Solonem, Lycurgum, Socratem, Chilonem,<span class = "tag">1</span>
Phocionem, Platonem, Camillum, Fabricium, Scipiones, Catones,
Rutilios,<span class = "tag">2</span> Papirios, qui ob virtutes eximias
immortale decus mortalium omnium judicio adepti sunt, quasi
sceleratissimos ac funestissimos sempiternis inferorum flammis ac
suppliciis crudelissimis torqueri et cruciari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Philonem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Aut damnati sunt aut aeternis inferorum suppliciis, quibus
mortales omnes primi parentis fraude obligantur, erepti et servati. At
sine servatore servari vel salvi fieri non possunt; igitur sempiternis
cruciatibus addictos esse, aut ut mitius agatur cum iis, qui virtutibus
heroicis claruerunt, in teterrimis ac retrusis terrarum cavernis,
densissima caligine obsitos coerceri oportet.</p>

<p>
OCTAVIUS: Profecto ne Christianis quidem, qui modo aliquid judicii
habent, haec probari puto. Nam si qua virtus hominem Deo gratissimum
efficere possit, non fides ac inanis credulitas de Christi morte, sed
constans in Deum aeternum fiducia praestat, et qui sic affectus est, ut
neque in seipso neque in praemiis<span class = "tag">1</span> humanis
spem ponat rerum suarum, hunc oportet, singulari quadam Dei amore
flagrantem, verae<span class = "tag">2</span> felicitatis suavissimos
decerpere fructus. Haec illa fides est, vel potius singularis erga Deum
fiducia, quae virtutes omnes amplexa fovet ac tuetur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>rebus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius idem: <i>vitae</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ego praeclaris quemque actionibus beari statuo, et quo quisque
majore erga Deos religione, pietate in patriam, caritate in propinquos,
benignitate erga egentes, justitia in omnes exstiterit, eo beatiorem
<span class="pagenum">321</span>
ac immortali Deo, tametsi Deos peregrinos bona fide ac justo errore
colat, gratiorem futurum. Quid enim aequius, quid naturae magis
consentaneum, quam maxima iis praemia decerni, qui maxime de republica,
de parentibus, de propinquis, de tenuibus, denique de toto genere
hominum mereantur? Quoniam de immortali Deo mereri nihil ac ne gratias
quidem pro sua erga nos beneficientia habere possumus.</p>

<p>
CORONAEUS: Ego vero semper assentior sanctissimis ecclesiae Romanae ac
potentissimis Tridentinae synodi decretis, quibus anathematis
exsecratione urgentur ii, qui fidem sine operibus et qui opera sine fide
justificare putant. Quid vero vates ille<span class = "tag">1</span> ex
oraculo divino exclamat? <i>Justus est, fide vivit!</i><span class =
"tag">2</span> satis declarat, justis, non injustis fidem profuturam,
alioqui daemones et sceleratissimi quique inani credulitate de morte
Christi coelos raperent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Hab. II,&nbsp;4.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Justus e fide vivit</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Quoniam in justificatione salutis summa consistit, nihil opinor
accuratius nobis disserendum&nbsp;est.</p>

<p>
FRIDERICUS: Cum imperialibus comitiis Ratisbonae coactis Carolus V.
imperator de principum Germanorum consensu sex utriusque religionis
theologos rectissimos<span class = "tag">1</span> adhibuisset,<span
class = "tag">2</span> ut Romanorum et Germanorum religionis
controversias componerent ac parati<span class = "tag">3</span> simul
coirent, a capite justificationis humanae auspicandum putaverunt. In qua
disputatione cum tres Augustanae confessionis theologi Pflugium, Fabrum
et Groppeum Catholicos in suam sententiam pertraxissent et cardinali
Contareno, Romanae sedis legato, idem persuasissent, scilicet hominem
sola fide, nullo suo merito beari, Eckius vero, unus e Catholicis, tanta
in collegas ira exarsit, ut pontifices ac principes catholici ab eo
persuasi Carolum V. coëgerint, disputationem solvere, vigesima post die
quam inchoata fuerat, idque potissimum Azoti, Hispanici theologi
veteratoris,<span class = "tag">4</span> oratione adducti, cum diceret,
brevi futurum, ut ecclesiae Romanae majestas collapsa difflueret,
quoniam in praecipuo religionis capite tot saeculis se de via deflexisse
confiterentur. Et versutissimus homo Germanis, quos ut barbaros et rudes
irridebat, similitudinem lignatoris proposuit, ligna findentis, a quo
primum exiguam fissuram fieri, deinde impulso ferreo cono<span class =
"tag">5</span> repente trabem in partes dissilire docebat. Qua
similitudine pontificii<span class = "tag">6</span> adducti
perniciosissimam hanc disputationem dissolvere principes coëgerunt,
Contarenus vero cardinalis, Venetorum patriciae gentis dictissimus, qui
Lutheranis assentiri dicebatur, non sine maxima veneni suspicione paulo
post interiit. Deinceps ecclesiae Romanae antistites modis omnibus
antiquas caerimonias ac veteres ritus augeri ac tueri proposuerunt, ne
latum quidem unguem ab ecclesia primitiva discessisse viderentur,
tametsi
<span class="pagenum">322</span>
plerosque pigeat tot ac tantarum ineptiarum ac praesertim reliquiarum,
lactis inquam virginei, cujus infinita copia tot saeculis nondum
exaruit; pudet referre caetera, quae vobis quam mihi ipsi notiora
sunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>doctissimos</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Acta conventus Ratisb. Sleidan. ad a. 1530.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>jurati</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>visitatoris</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alibi: <i>cuneo</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Alius: <i>pontifices</i>.</div>

<p>
SALOMO: Male jactis fundamentis, quaecunque super exstruas, uno ruunt et
eodem momento. Cum enim christianae religionis autores a vero<span class
= "tag">1</span> Dei cultu deflexissent et homines mortuos pro immortali
Deo sibi colendos proposuissent, ne supplicium illud suo Deo jure a
magistratibus illatum videretur, humano generi salutare ac necessarium
fuisse praedicarunt. Ac tantum abest, ut supplicio Christi aut
crudelitate erga eum justitia mortali cuiquam parta sit, ut ea fide
Christianorum quam longissime a vera religione discedatur. Huic errori
proximum est, quod omnes theologi<span class = "tag">2</span> Christiani
et Agareni actionibus virtutnm aut fide aut utrisque justificari posse
opinantur, non modo apud homines, sed etiam apud Deum immortalem. Nam
saepe fit, ut sceleratissimus quisque apud Deum habeatur justissimus
hominum opinione. Sed ut Deus hominibus eriperet arrogantiam et
supercilium,<span class = "tag">3</span> clara voce contestatur: <i>Nemo
viventium</i>, inquit, <i>coram me justificabitur.</i><span class =
"tag">4</span> Quae vox viventium non modo ad homines pertinet, sed
etiam ad angelos. Id autem apertius confirmatur his verbis: <i>Num
justior erit homo suo conditore?</i><span class = "tag">5</span> Ecce in
ministris suis non reperit stabile opus, et angeli sui vesani sunt,
impuri coeli, immundae stellae, si cum eo conferantur. Et quo minus
ambigeretur, id saepius repetitum legimus; deinde subjicit: Quanto
longius a consummata perfectione aberrant, qui luteas domos incolunt,
homines a luto concretos innuens. Item: <i>Quis purus esset de muliere
natus?</i><span class = "tag">6</span> At ne clarissima sidera quidem
coram Deo pura sunt, quanto minus frivoli ac futiles homines, qui quasi
vermiculi putres censeri possunt. Hic me rapit impetus, de admirabili
Dei majestate ac sanctitate cogitantem:</p>

<div class = "verse close">
O quis erit sceleris purus? quis crimine liber<br />
Ante Deum? cui sol obscuro squallet amictu!<br />
Mundities illi tanta est, ac tantus in ore<br />
Majestatis honos, ut ei nitidissima quaeque<br />
Aligerum facies tabe polluta<span class = "tag">7</span> notetur.<br />
O ter sancte parens!<span class = "tag">8</span> o non violabile
numen<br />
Aeternae mentis, cujus tam augusta potestas!</div>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>veri</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>superbiam</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Psalm 51 (52) 2.&nbsp;4.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jobi 4, 9.&nbsp;15.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Jobi 25, 4.&nbsp;5.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>maculis labefacta</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Alius: <i>pater</i>.</div>

<p>
TORALBA: Haec quoque Salomonis sententia philosophorum sanctiorum
decretis explicatur, quaecunque scilicet materiae concretionem ullam
habent, impura esse, ut merito Porphyrius<span class = "tag">1</span>
dixerit, nihil esse materiale,<span class = "tag">2</span> quod
immortali Deo pollutum non sit, i.e. <span title =
"Greek: ouden gar enulon, ho mê to anôtatô">ὀυδὲν γὰρ ἔνυλον,
ὁ μὴ τῷ ἀνωτάτῳ</span>
<span class="pagenum">323</span>
<span title = "Greek: theô euthus akatharton">θεῷ εὐθὺς
ἀκαθάρτον</span>. Non quod<span class = "tag">3</span> ullum sit in ipsa
materia malum aut vitium, ut plerique philosophi arbitrantur, quod<span
title = "Greek: kakopoion ti">κακοποιόν τι</span> appellant, id enim
superius falsum esse demonstratum est; sed quoniam materia a<span class
= "tag">4</span> summa illa puraque divinae naturae substantia quam
longissime abest, quia fluxa, quia labilis, quia caduca.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> <span title = "Greek: Peri apôleias tôn empsuchôn">Περὶ
ἀπωλείας τῶν ἐμψύχων</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>immateriale</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>quia</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>in</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Nec justitiam Deo parem exigimus in homine, ac ne fore quidem
speramus, homines enim Deos esse oporteret, sed quantum humana vita ac
natura ferre potest. Ac tametsi homines non tantum materiae concretione,
verum etiam illa, quam saepe diximus, originis macula ac propriis
sceleribus conspurcantur, gratia Dei tamen propter Christum, Deum simul
et hominem penitus emundantur<span class = "tag">1</span>, ut quodammodo
justi videantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>emendantur</i>.</div>

<p>
SALOMO: At gratia Dei et beatitate multo majore fruuntur angeli, qui ab
aeterno Deo propius absunt, qui tamen puritatis ac justitiae scintillam
erga Deum nullam ferunt.<span class = "tag">1</span> Itaque cum
Noacho<span class = "tag">2</span> summam justitiae atque integritatis
laudem ipse Deus tribueret,<span class = "tag">3</span> subjecit illud
in suo genere, i.e. strabo inter luscos. Quae cum ita sint, quis jure
assentiatur Johanni tam confidenter scribenti: <i>Scimus</i>, inquit,
<i>quod si Deus apparuerit, similes ei futuri simus, et quisquis hoc
sperat, purificat seipsum, sicut Deus purus est.</i><span class =
"tag">4</span> At ne Adamus quidem, si in collata sibi divinitus
integritate ac innocentia, quanta maxima in homine esse potest,
perstitisset, propterea justus apud Deum haberetur. <i>Deus solus</i>,
inquit ille, <i>justus est, ac praeter eum alius nemo.</i><span class =
"tag">5</span> Si nemo integer, nihil purum, nihil mundum, non sol ipse,
non angeli, qui proxime ad immortalis Dei numen accedunt, nitidi sunt,
tota illa de hominis justificatione disputatio, an a fide pendeat, an
vero ab actionibus honestis, an ab utrisque, an etiam ab unius Dei
gratia plane inanis est, cum in hominem justificatio cadere non potest.
Multo etiam levius est, quod illam summam integritatem non Dei, sed
hominum ponderibus exigi putant oportere. Qui vero justitiam se suis
actionibus adepturos confidunt, audiant ad hominem omnium gravissimo
testimonio laudatissimum acerbam reprehensionem, qua nititur Elihu:
<i>Si justus es, quid tum?<span class = "tag">6</span> aut<span class =
"tag">7</span> quid ad Deum tua seu turpia seu laudabilia facta?</i>
Aliis quidem aut tibi ipsi profueris aut nocueris, nihil tamen Deo
accedit aut decedit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ita omnes.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>Noëmo</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Gen. 6 et&nbsp;7.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;1 Joh. 3,&nbsp;2.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Eccles. (Siracid.) 18,&nbsp;2.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Job. 35,&nbsp;7.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>an</i>.</div>

<p>
TORALBA: Si nihil boni mereas agendo bene, nullam quoque poenam male
agendo ferre debes. At superius dictum est, actiones uniuscujusque
justissimis ponderibus exigi oportere.</p>

<p>
OCTAVIUS: Ismaëlitae Christianos potissimum virtutis actionibus, pietate
inquam, justitia, caritate, fortitudine, temperantia, longo intervallo
<span class="pagenum">324</span>
superare mihi videntur, quod ita instituti sunt ac imbuti, ut summam
salutis in virtutum actionibus positam confidant. Omnium tamen teterrimi
sunt, qui missarum vi, quas pecuniis promereantur, improbitates omnes
dilui arbitrantur, aut qui salutem in sola fide collocarunt, quae
sane<span class = "tag">1</span> opinio in perniciem rerum publicarum
longe lateque redundat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>certe</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ab hac sententia abhorrui semper, ac profecto leges omnes
divinas ac humanas pessum ire oporteret, si nulla rerum praeclare
gestarum praemia<span class = "tag">1</span>, nulla supplicia peccatorum
exstarent. Ac cur<span class = "tag">2</span> Deus Abrahamo diceret:
<i>Per memet ipsum juravi, quia fecisti hoc, benedicam tibi et
propter<span class = "tag">3</span> te populis omnibus.</i><span class =
"tag">4</span> Non dixit: Singulariter ac gratis propter me tibi
benedicam, sed: ob id quod fecisti. Item: <i>Quisquis laudibus me
cumulavit, ego illum honoribus cumulabo.</i><span class = "tag">5</span>
Item: <i>Reddet homini secundum justitiam suam.</i><span class =
"tag">6</span> Item: <i>In observandis mandatis tuis retributio
multa.</i><span class = "tag">7</span> Item: <i>Noë, Job, Daniel sua
justitia liberarunt animas suas.</i><span class = "tag">8</span> Item:
<i>Peccata tua eleemosyna redime.</i><span class = "tag">9</span> Item:
<i>Vidit Deus opera eorum, qui conversi sunt, et misertus est
eorum.</i><span class = "tag">10</span> Item: <i>Nonne benefacio ei, qui
recte ambulat?</i><span class = "tag">11</span> Infinitus sim, si omnia
loca recenseam, quibus aperte declaratur, ex ipsis operibus quemque
praemia suppliciave laturum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>merita</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alibi: <i>ad quid enim</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Gen. 22,&nbsp;16.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>in</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Psalm. 8,&nbsp;6.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Hiob 34,&nbsp;11.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Proverb. 13,&nbsp;13.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Daniel 9, 5&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Psalm. 51,&nbsp;3.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Jesaiae 55,&nbsp;7.&nbsp;
<b>11.</b>&nbsp;Psalm. 84, 12. 28,&nbsp;10.</div>

<p>
FRIDERICUS: Officio nulla merces debetur. Qui juste vivit, si<span class
= "tag">1</span> tamen ullus est, sed nullus est, nihil nisi ex officio
agit. Igitur qui juste vivit, nulla mercede dignus est; est enim
contraria officio merces. At qui scelerate quid agit, contra officium
facit; qui contra officium facit, poenam meretur; igitur scelerati jure
plectuntur, nec tamen justi, si qui sint, ulla praemia merentur. Ac
propterea Christus, Deus verus et homo, cum ad salutem homines
cohortatur: Cum feceritis, inquit, omnia quae fieri oportet, tum dicite:
servi inutiles sumus, sive quod ex officio id debemus, sive quod nulla
penitus ad Deum utilitas ex his actionibus derivatur. Nulla igitur
justitia cuiquam ex actionibus praeclaris comparari potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec sedecim sequentia verba in aliis codicibus.</div>

<p>
SALOMO: Concedo illud, ex actionibus, quantaecunque sint dignitatis,
justum fieri neminem, multo minus ex inani credulitate in Jesum mortuum,
sed ex honestis actionibus ab aeterno Deo quemque beari, et quo quis
justius et honestius vixerit, eo beatiorem et immortali Deo fore
gratiorem. Omnes enim creaturae ac daemones quoque beantur plus minusve
pro largientis effusa bonitate, aut suscipientis capacitate, aut
respuentis oblatam lucis affluentiam indignitate. Aliud est enim beari,
aliud justificari, quae,
<span class="pagenum">325</span>
a theologis christianis confusa aut panim perspecta, graves in hac
disputatione tam obscuritates quam errores pepererunt. Nam si nulli nisi
justi bearentur, nemo bearetur unquam. At omnes creaturae beantur, nulla
tamen justificatur, nulla tamen caret immunditia ac impuritate. Quarum
rerum differentia confusa ut planius intelligatur, fingamus verbi
gratia, regem potentissimum equos celeres servis dono dedisse, alios
quidem aliis praestantiores, pro sua erga quemque benevolentia, ut
quemque plus minusve dilexerit, ea tamen lege, ut omnes in stadio
currant, recusantibus vero aut cursum detrectantibus metu vel inertia,
equos ademtum iri, proposita capitis poena ei qui alterius equum
violarit aut socium supplantarit, quo minus curreret, aut furto dicto
domino equum averterit. Currentibus etiam praemia varietate dissimilia
proposuisse, scilicet aerea, argentea, aurea, vestes pretiosasque
gemmas, eoque praestantiorem cuique mercedem, quo quisque citius metam
attigisset; peracto cursu regem praemia quae promiserat, et iisdem
legibus, quas dixerat, bona fide dedisse; qui cursum detrectaverant, ut
inertibus equos ademisse, caeteros qui non solum currere noluissent, sed
etiam aliis impedimento fuissent, aut equos abegissent, persequi
jussisse, comprehensos supplicio addixisse, num dicemus, merita quemque
praemia tulisse?</p>

<p>
CURTIUS: Sic opinor.</p>

<p>
SALOMO: Cur ita? Cum rex servis nihil deberet, quippe sui essent, quos
pro suo jure sine ullis praemiis ad cursum cogere, vendere, necare<span
class = "tag">1</span> potuisset<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>vetare</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>possit</i>.</div>

<p>
FREDERICUS: Demus illud, sed quoniam promisit, fidem fallere contra
decus et dignitatem esse judicaret.</p>

<p>
SALOMO: Debitum igitur est, non quia Deus debitor sit hominis, homo
creditor quasi suo jure praemia reposcat, sed quia dignitas promittentis
agitur in pollicitatione rerum earum, quas promisit, etiamsi nullo jure
deberet. Quodsi equites illi, qui graviter ac strenue cucurrerunt,
honeste quia sunt educati, non modo gloriam sibi nullam arrogabunt, sed
etiam eleganti oratione regi praemia largienti gratias agent, victoriam
illi acceptam ferent, tum quia servos educarit et ad cursum non modo
instruxerit, verum etiam equos citatissimos et ad cursum adeundum
velocissimos donarit. Quanto magis immortali Deo nos omnia ferre accepta
debemus, quod de nihilo nos creavit, quod corpus et mentem dedit, bene
currendi leges praescripsit ac docuit, currentes in stadio virtutum
adjuvit, labentes sustinuit, lapsos saepius erexit, erectos ad metam
perduxit. Sic enim sapientiae magister oratione eleganti<span class =
"tag">1</span>; <i>Noli</i>, inquit, <i>coram rege superbire!</i> Quod
alibi apertius his verbis: <i>Noli te justificare ante Deum, ab eo enim
nostra salus dependet.</i> Cum Jobus, mortalium omnium Dei judicio,
integerrimus, graviter quereretur, quod cum justissime ac sanctissime
semper vixisset,
<span class="pagenum">326</span>
attamen ingenti calamitatum omnium multitudine premeretur, Elihu
collegarum et amicorum errores coarguens, quod illum suo merito ac
peccatorum conscientia plecti dicerent, graviter disseruit ac docuit,
Deum injuriam afferre nemini. Ac tametsi Jobus summa semper integritate
vixisset, Deum tamen quae sua erant quaeque Jobo fruenda precario
dederat, suo jure repetere ac vindicare potuisse, scilicet opes,
liberos, servos, aedes, salubritatem, imo etiam mentem ac vitam ipsam,
idque sine injuria cujusquam. Cum tandem ejus constantiae ac
fortitudinis periculum fecisset, ea quae repetiverat Jobo abundanter ac
cumulate rependit, opes inquam, greges, armenta duplicavit, uxorem etiam
liberorum foecunditate beavit, denique vitam ejus cum exploratissima
corporis ac mentis incolumitate in annos centum quinquaginta
propagavit<span class = "tag">2</span>. Sed hoc ad summum felicitatis
fastigium<span class = "tag">3</span>, quod sese illi fruendum ac
visendum dedit, in quo quidem non justificationis aut justitiae, quae
homini contingere non potest, sed beatitatis humanae summa consistit.
Postremum illud admonendi sumus, justitiae decus nullum clarius esse,
quam eorum qui toto mentis impetu Deum amant ejusque edicta exsequuntur,
nulla sperata mercede, tametsi certo sciant, nunquam bonis
defuturam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ecclesiastici (Siracid.) 10, 29. 11,&nbsp;4.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jobi 42, 10&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>praecipuum vero</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Praeclara et ista quidem, nisi Salomo a capite aberraret, cum
Christum inficiatur Deum esse, qui non ex debito, sed ex gratia omnibus
praemia largiatur, qui sanguine originis maculas et omnia omnium
flagitia solus abstergat. Nam ex eo, quod Salomo omnes homines injustos,
impuros, immundos etiam ab utero prodire confitetur, labem originis
quodammodo agnoscit.</p>

<p>
OCTAVIUS: Si peccatum est in homine, quod a conditoris sui puritate et
sanctitate quam longissime abest, angelos etiam et sidera, quae impura
sunt apud Deum, originis peccato dicemus obligari. Quae si absurda sunt,
et ea quae ex his sequuntur, absurda videri necesse est, eoque
absurdiora, quo minus illa imperfectio perfici potest, nisi creatura
Deus fiat. Ex quo efficitur, Christum si mortuus esset, quod Ismaëlitae
constanter negant, immunditiem illam seu labem originis, ut libet
appellare, curaturum<span class = "tag">1</span> non fuisse ac ne
potuisse quidem, si maxime voluisset: non etiam si Deus fuisset, ut
Christiani fuisse credunt, quoniam quod genitum sit, mundum ac purum
fieri non potest. Multo minus id quod de muliere genitum sit, ut
Christus, nisi de creatura quasi fiat creator, quod ne Deus quidem
facere potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>creaturum</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Prospiciendum est, ne quid nobis excidat, quod sit alienum a
majestate divina. Neque enim comprobare<span class = "tag">1</span>
possum haec scholasticorum decreta, quae impietatem sapere mihi
videntur, scilicet Deum non
<span class="pagenum">327</span>
facere posse Deum, non posse contradictoria simul et semel vera
efficere. Verius ac temperantius dici decuit, opinor, creaturam non
posse Deum fieri, neque enim creatoris potestas imminuitur ob creaturae
ac subjecti debilitatem ac impotentiam. Non igitur impotentia Deo
tribuitur<span class = "tag">2</span>, quod nec homines, nec ne angeli
quidem justi sint aut fuerint unquam aut futuri sint olim, sed quia nec
angelica nec humana creatura perfectae ac consummatae justitiae capax
est, multo minus divinae illius praestantiae ac puritatis, quam ne
cogitatione quidem attingimus, at ne bonum quidem illud, quod optimus
quisque cupit, efficere aut praestare potest, ut Paulus de scipso
queritur<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>probare</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tribuatur</i>. Alius: <i>Dei creatur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Rom. 7,&nbsp;19.</div>

<p>
SALOMO: Nihil divina lege jubetur, quod praestare si velis, non facile
possis. Ac miror, Paulum, quem tanti fecisti, hoc scripsisse, cum alibi
jactet et glorietur<span class = "tag">1</span>, se justitia legis
irreprehensibilem fuisse. Quis vero tam crudelis legislator exstitit
unquam, qui, quod fieri non posset, suis imperaret? Ac si quis uspiam
exstitit adeo<span class = "tag">2</span> crudelis, quam scio neminem,
illud tamen de legislatore omnium optimo ac mitissimo sentire scelus,
cogitare nefas, dicere capitale est. <i>Gustate</i>, inquit ille, <i>et
videte, quam suavis est Deus!</i><span class = "tag">3</span> Ac tantum
abest, ut quicquam quod fieri nequeat imperet, ut reum faciat totius
legis, qui ab uno capite aberraverit<span class = "tag">4</span>; ut
etiam is, qui omnia praecepta<span class = "tag">5</span> legis
violaverit et poenitentia ductus ad honesta persequenda redierit, omnium
improbitatum veniam consequatur. <i>Non prius</i>, inquit David<span
class = "tag">6</span>, <i>differam, confitebor de peccato<span class =
"tag">7</span> quod tu jam ignoveras.</i> Contra quid Paulus<span class
= "tag">8</span>? <i>Recognoscite quaeso, si volentes</i>, inquit,
<i>peccaverimus, post acceptam veritatis cognitionem, nulla restat
amplius hostia pro peccatis, sed formidabilis expectatio<span class =
"tag">9</span> judicii et ignis vehementis<span class = "tag">10</span>,
qui nos devorabit.</i> Videtis, ut ne confessioni quidem aut
poenitentiae locum homo iste relinquat. Et sunt qui legem divinam
christiana putant acerbiorem, nec ipsi a vero deflexisse mihi
videntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Phil. 3, 9&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>tam</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm 34,&nbsp;9.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>aberraret</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>capita</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Psalm. 32,&nbsp;5.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alibi: <i>peccata</i>.&nbsp;
<b>8.</b>&nbsp;Ebr. 10, 26&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>9.</b>&nbsp;Alius: <i>expiatio</i>.&nbsp;
<b>10.</b>&nbsp;Alius: <i>vehementia</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Hic unus Pauli locus est, qui multos in salutis<span class =
"tag">1</span> desperationem adduxit. Nec defuerunt, qui hanc ad
Ebraeos epistolam non modo Pauli esse negarent, sed etiam rejicerent
omnino.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ego rejiciendam non puto, cum summa conciliorum consensione
probata sit, sed <span title = "Greek: huperbolikôs">ὑπερβολικῶς</span>
scriptum opinor hunc locum ad improbatoram terrorem, cum omnibus
scripturae locis venia poenitentibus<span class = "tag">1</span>
proponatur<span class = "tag">2</span>. Nec verum, a Deo quicquam
juberi, quod fieri<span class = "tag">3</span> non possit. Sic enim
Cyprianus<span class = "tag">4</span>: Qui dicit, Deum impossibilia
imperare, maledictus
<span class="pagenum">328</span>
esto. Haec ille<span class = "tag">5</span>. Sed tanta est imbecillitas
humanae fragilitatis et cupiditatum impotentia, ut advocato et mediatore
Christo, vero Deo et homine, semper egeamus. Is autem, abrogatis morte
sua bestiarum sacrificiis ac ritibus veteribus Judaeorum, quasi vepribus
expurgatis, viam reddidit multo faciliorem et planiorem, novarum
tabularum, quibus omnia flagitia diluuntur, promulgatione. Itaque
peccatores ad se convocans et quasi ad epulas invitans: <i>Venite</i>,
inquit, <i>ad me omnes, qui onerati estis, ego reficiam vos; jugum meum
suave est et onus meum leve.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>petentibus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 7,&nbsp;7.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>aut prohiberi</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;In serm. de bapt. Petr. Lomb. dist. 39. l.&nbsp;3.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>Haec illius vox est</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Non video, Christum lege ulla jussisse aut imperandi
potestatem habuisse, ac multo minus leges a Deo latas abrogavisse. Id
autem his verbis aperte declaravit: <i>Non veni, leges solvere, sed
adimplere.</i><span class = "tag">1</span> Veteris enim summa legis est
in duabus decalogi tabulis, quas Christus non magis abrogare voluit aut
potuit quam naturae leges, cum nihil aliud duabus tabulis quam naturae
lege aequissima contineatur, ut superius demonstratum est. Non satis
mirari possum, quid sit, quam ob rem Martinus Lutherus decalogum nihil
ad Christianos pertinere affirmabat, nisi quod judicabat, Christianam
legem stante decalogo stare nullo modo posse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Calvinus abrogasse negat in cap. V, 12. 15 ev. Matth., negat
etiam fuisse novum legislatorem.</div>

<p>
FRIDERICUS: Lutherum omnibus laudum generibus cumulatissimum summa
pietate ac eruditione Christianos aberrantes in rectissimam ac
tutissimam viam deduxisse confido, ut ejus scripturae<span class =
"tag">1</span> et actiones aperte declarant. Ne quis putet, decalogum
abrogare voluisse, sed ut omnes intelligerent, non satis esse in
decalogo praesidii ad sempiternae salutis adeptionem, nisi prius in
Christi veri Dei ac servatoris optimi maximi, supplicio acquiescamus,
quandoquidem<span class = "tag">2</span> leges Mosis nemo exsequi potuit
unquam.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>scripta</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quoad</i>.</div>

<p>
SALOMO: Profecto disciplinae, quae litteris evangelicis continentur, non
modo lege divina sunt acerbiores ac difficiliores, sed etiam ejusmodi,
quas mortalium nemo praestare queat, ut Trypho Ebraeus disserit apud
Justinum<span class = "tag">1</span>. Nam ut pauca de multis, vetant
ulla divortia fieri, nisi uxor adulterii convicta fuerit. Quod quam
difficile sit, satis intelligunt, qui judicia tractant. Et ut adultera
non sit uxor, quid<span class = "tag">2</span> iniquius est, quam cum
hoste domestico invictum vincere, aut insidias innocenti struere, ut
capitali supplicio circumveniatur, aut uxoris et familiae alterius
existimationem in apertum discrimen vocare, aut efficere ut venenis aut
occultis insidiis alteruter pereat, Christo divortia vetante. Illud
etiam contra naturam est, ut adulterii causa segregatis matrimonia
prohibeamus. Nam ista ratione aut turpiter moechari, aut publice <ins
class="correction" title = "text reads ‘formicari’">fornicari</ins>,
aut foedissime pollui, aut aliquid turpius his omnibus tentari necesse
est. At lex divina de divortiis, nunc omnium populorum, praeterquam
Christianorum, communis ac veterum Romanorum justissimis legibus
comprehensa, non tantum<span class = "tag">3</span> uxores
temperatiores, sed etiam viros
<span class="pagenum">329</span>
obsequentiores afficiebat, divortii metu. Caedes etiam violentas ac
venena domestica et latentia penitus sustulerat. Quid autem a natura,
quid a puritate sacrorum, quid a sanctitate divina magis alienum, quam
quod a Christianis videmus interdici sacerdotibus jura connubiorum? Quid
exitialius, quam puellas innumerabiles continentiae votis sempiternis,
natura vetante, obligari? Inde libidines utriusque sexus effusae, inde
violenti abortus, parricidia, adulteria, stupra et in ipsis templis
meretricia lenocinia et foeditatibus inexpiabilibus sacra omnia
conspurcata, quae ne paganis quidem licuissent. Quin etiam Romani olim
flaminibus Jovis vetuerant,<span class = "tag">4</span> repudiare uxorem
et uxore mortua sacerdotio abdicare jusserant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In dialogo cum Tryphone.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quod</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>tamen</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>vetuerunt ... jusserunt</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Vos coelibatum in sacerdotio Christianorum utriusque sexus
video improbare, propter impendentia pericula, quae Augustinum
coëgerunt, ut aperte<span class = "tag">1</span> scriberet, meretricia
non esse de republica tollenda. Aufer, inquit,<span class =
"tag">2</span> meretrices de rebus humanis et turbaveris omnia
libidinibus. Sed si lege divina prohibetur sacerdos, sanctuarium
ingressurus, triduum ab uxoris contactu abstinere, quanto justius est,
pontifices christianos, qui quotidie sacratissimum illud corpus Christi,
Dei et hominis, contrectant, et in illo sanctum sanctorum quotidie
ingrediuntur, vivere in perpetuo coelibatu.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib. II. de ordine.</div>

<p>
SALOMO: Divina lex vetuit, sacerdotem, qui populum expiaret, uxorem
triduo ante contingere. At expiationis dies singulis tantum annis semel
occurrebat, at isti toto sacerdotii tempore interdicunt nuptiis, non
tamen meretricibus. Consimile est illud, quod lege divina sacerdotibus
usu vini interdixit, cum in sanctuarium ingrediuntur; cur igitur
christiani sacerdotes vino in perpetuum, uti uxore et connubiis non
abstinent? A meretricibus tamen non abstinent, ut nec a vino, sed
continuis lenociniis et commessationibus, scorta utriusque sexus mutare
et commutare, non sine maximo totius ecclesiae christianae dedecore
consueverunt, ne legibus connubialibus, quibus caeteros obligant, ipsi
teneantur, quo fit, ut e templis exeuntes, aqua lustrali seipsos
conspergant. Sic enim Lycurgus<span class = "tag">1</span> orator
Alexandri Magni adulatoribus, quem Deum esse praedicabant: O qualem
Deum, inquit, a cujus aedibus exeuntes aqua lustrali conspergi oportet!
Ex omnibus tamen christianis<span class = "tag">2</span> decretis nullum
magis <span title = "Greek: adunaton">ἀδύνατον</span>, quam quod ei, qui
maxillam dextram caedat, jubentur obvertere sinistram et ei qui pallium
rapuerit, tunicam quoque permittere diripiendam, et qui fatuum aliquem
appellaverit, sempiternis inferorum ignibus obligari.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus in apophthegm.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Christianorum</i>.</div>

<p>
TORALBA: Illud profecto contra naturam est, eum, cui quis alapam<span
class = "tag">1</span> inflixerit, rursus ad se percutiendum et
spoliandum invitare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>buccam</i>.</div>

<p>
SALOMO: At quanto faciliora sunt divinae legis mandata? quae etiamnum
Paulus ipse ita observasse gloriatur, ut justitia legis esset
irreprehensibilis. Item Lucas testatur, Zachariam et Elisabetham coram
Deo in
<span class="pagenum">330</span>
omnibus praeceptis ac mandatis irreprehensibiles exstitisse.<span class
= "tag">1</span> Quibus argumentis Justinus martyr<span class =
"tag">2</span> aperte convincit, lege divina nihil prohiberi aut juberi,
quod ab homine praestari non possit, modo velit. Quid autem tota legis
justitia? Diligere Deum plus seipso, proximum vero ut seipsum, quod
facere quisque potest. Deinde subjicit, quod igitur dici solet
justificari neminem ex lege? Non dicitur quia non possunt, sed quia
nolunt, voluntate enim ad ea, quae fieri possunt, uti solemus. Est
igitur christiana lex multis partibus difficilior, quam divina. Omitto
ritus inanes, quorum multitudine factum est, inquit Augustinus,<span
class = "tag">3</span> ut Christianorum conditio nulla deterior quam
Judaeorum videatur. Quid si Augustinus caeremonias hodiernas ecclesiae
Romanae videret? Nam qui pecorum sacrificia jam pridem antiquata nobis
objiciunt, ipsi Jesum in sacrificio, sic enim vocant, continuo vorant,
dilacerant, diripiunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Luc. 1,&nbsp;6.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Qu. 103 ad orthod.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ad Januar.</div>

<p>
CURTIUS: Nos ecclesiam Helvetiam secuti amplexamur illas <span title =
"Greek: anaimatous thusias kai doxologias">ἀναιμάτους θυσίας καὶ
δοξολογίας</span>, ut Cyrilli<span class = "tag">1</span> et
Eusebii<span class = "tag">2</span> verbis utamur, vel tauros labiorum
nostrorum, ut Amos propheta loquitur, Deo aeterno mactamus. Sed ne a
proposita quaestione discedatur, miror cur Salomo tantopere divortia
cupiat, cum Valerius Maximus Romanos ob id potissimum laudet, quod annos
plus amplius quingentos divortia nulla vidissent, ac probro datum fuisse
Spurio Camillo, quod ab uxore prius divertisset. Quid autem
perniciosius, quam corruptorem publicum quascunque volet puellas
connubii specie fraudare et corruptas a se ablegare posse?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ad Regin.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Demonst. evang. l.&nbsp;I.</div>

<p>
SALOMO: Pluribus propositis incommodis, graviora semper fugienda.
Gravius est ac periculosius,<span class = "tag">1</span> necari veneno,
aut moechari, quam divertere. Quis autem locare velit puellam ei, qui
sine causa diverterit ab honesta et pudica uxore?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>perniciosius</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Omissa divortiorum disputatione, non tam<span class =
"tag">1</span> de facilitate exsequendae legis Christi, quam de
legislatoris praestantia quaerendum est. Nam si quid peccatum erit,
praesto semper est advocatus, orator, patronus idemque legislator
Christus, quo Judaei et Ismaëlitae miseri destituuntur. Unde vero
salutem sperare potest is, qui Christum verum Deum et hominem venientem
ad se, non excepit, oblatum respuit?<span class = "tag">2</span> <i>Ipse
est</i>, inquit Paulus,<span class = "tag">3</span>
<i>sanctificatio<span class = "tag">4</span> nostra.</i> Item:
<i>Mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter
justificationem nostram.</i> Quid Hieronymus?<span class =
"tag">5</span> Oratio, quae non fit per Christum, peccatum est. Haec
ille. Cum igitur sine Christo Deo nulla salus homini cuiquam speranda
sit, cur amplius in legibus Mosaicis, quae jam pridem sua vetustate
extabuerunt, haeremus? Per Christum solum, inquit Cyrillus,<span class =
"tag">6</span> patet aditus ad regna coelorum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit: <i>opinor</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>rejecit</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;1. Cor. 1, 30. Rom. 4, 24&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>justificatio</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;In Psalm.&nbsp;59.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;In cap. 3.&nbsp;Joh.</div>

<p>
<span class="pagenum">331</span>
OCTAVIUS: Si Christum oratorem et exoratorem unum habetis, cur Christus
discipulos consolatur? <i>Rogate patrem meum</i>, inquit, <i>et alium
advocatum vobis dabit?</i><span class = "tag">1</span> Cur praeter istos
oratores et patronos infinita millia, i.e. totidem fere, quot homines
mortuos, Christiani invocatis, cum invocatio religiosa soli Deo
debeatur? Invoca me et eruam te! Invoca me et vivetis. Id autem saepius
repetitum legimus<span class = "tag">2</span>. Omnium tamen angelorum ac
divorum ordines precibus ac solennibus festis, non aliter ac Deum
aeternum prosequimini, ac plerique multo ardentius ac studiosius, quam
Deum ipsum, cui nulla dies vacua sacrorum<span class = "tag">3</span>
relinquitur in fastis. Quanto melius Ismaëlitae, qui non modo unius
aeterni Dei cultum sibi proposuerunt, sed etiam tabulam pictam ad
spectaculi fructum habere capitale ducant!</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Joh. 14, 16. 26. 15, 26. 16,&nbsp;7.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 41. 140, 5. Jerem. 29. Joel&nbsp;2.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>sociorum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ista quidem controversia nobis est cum ecclesia Romana, quae
angelorum coetus ac beatorum mentes votis complecti docet, cum tamen
unus tantum advocatus proponi debeat, Christus Deus, cujus nomine vota
concipimus, per quem fausta omnia precamur et adversa deprecamur.</p>

<p>
CORONAEUS: Ego quidem sic a doctrina informatus, sic a majoribus imbutus
sum, ut ab ecclesiae Romanae, quae sola Dei ecclesia restat, decretis
vel latum unguem discedere nefas ducam. Mediatorem quidem unicum,
generis humani pontificem maximum agnoscimus Christum, sed quid vetat,
Christo patronos inferiores habere? Oratores angelos inquam, virginem
Mariam, apostolorum et martyrum coetus, non quidem ut salutem nobis
tribuant, quoniam unus est servator hominum Christus<span class =
"tag">1</span>, sed ut pro nobis rogationes ferant. Quanquam vester
Lutherus, Friderice! beatorum mentes revereri oportere confitetur<span
class = "tag">2</span>, cujus auctoritatem sequitur Bucerus<span class =
"tag">3</span>. Cum enim Christianorum opibus Judaei oppressi sedibus
Hierosolymorum exacti fuissent<span class = "tag">4</span>, Deum
immortalem! qui concursus fuit hominum ad loca religiosa, quae urbis
sanctitas, quae sepulcri, quae praesepii, quae crucis, quae monumentorum
omnium! Cur autem Hieronymus non modo pro divorum honoribus, sed etiam
pro eorum reliquiis tam accurate contra Vigilantium scripsisset, ut
etiam daemones reliquiarum ope fugari confirmaret? Cur Ambrosius<span
class = "tag">5</span>, Gregorius Turonensis<span class =
"tag">6</span>, Augustinus<span class = "tag">7</span>, caeteri tantis
honoribus ac laudibus divos prosequerentur, si scelus id esse
putarent?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt sex haec antecedentia verba in uno codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;<i>Lutherus</i> in purgatione, qua queritur, aliquot
articulos falso sibi ab adversariis impositos. <i>Oecolampadius</i> in
Chrysostomum divos pro nobis assiduo orare scribit.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;In defensione ad Abrinensem episcopum. Ep.&nbsp;8.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>cessissent</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Ep. ad Episc. et ad Col. l. X. cp. 85 et
Serm.&nbsp;91.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;De Gloria Martyr.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Lib. III. de cruce&nbsp;Dei.</div>

<p>
CURTIUS: De viris illustribus honorifice et sentire et scribere
praeclarum est, nec verbis illorum dignitatem extenuare, aut ullo
dicendi genere elevare velim, non tamen precari, colere, invocare, quae
tamen praecipua sunt adorationis argumenta. <i>Deum aeternum</i>, inquit
lex, <i>adorabis</i>
<span class="pagenum">332</span>
<i>eique soli inservies!</i><span class = "tag">1</span> Ac tametsi
virgo Maria Christum verum Deum et hominem utero concepit ac peperit, ab
ejus tamen adoratione abstinemus. Nam cum Epiphanius<span class =
"tag">2</span> sua aetate proclivos christianae plebis animos ad ejus
cultum prospiceret, ac potissimum colliridianos, oratione acerrima in
eos invectus est: Si enim, inquit, angelos colere prohibemur, quanto
magis Mariam, Annae filiam. Et Julianus Augustus nihil gravius
Christianis objecit, quam quod martyres pro Diis adorarent, ac
divinitatis proposita spe martyrium ardenter expeterent, ut in deorum
albo inscriberentur. Quo quidem arcano cum nullum amplificandae
religionis majores majus habere perspexisset, christianorum caedes ac
supplicia repressit. Cyrillus<span class = "tag">3</span> vero ad haec
respondens: <i>Sanctos martyres</i>, inquit, <i>neque Deos esse dicimus,
nec colere consuevimus.</i> Item Chrysostomus<span class =
"tag">4</span>: <i>Vide prudentiam</i>, inquit, <i>Cananaeae, non rogat
Jacobum, non obsecrat Johannem, non pergit ad Petrum, nec intendit ad
apostolorum coetum, nullum quaerit sibi mediatorem, sed pro omnibus
comitem accepit poenitentiam, qua deserti advocati locum implevit.</i>
Idem paulo post<span class = "tag">5</span>: <i>Ubicunque Deum
appellaveris, audit te, non ostiario, non mediatore, non ministris opus
est, non est opus ope patroni.</i> Item<span class = "tag">6</span>:
<i>Solent</i>, inquit, <i>misera uti excusatione, per istos iri posse ad
Deum, ut per comites perveniatur ad regem, ac deserto Deo conservos
adorant.</i> Ad Deum suffragatore nihil<span class = "tag">7</span>
opus. Hic apertissime omnia atque illud maxime, quod adorationem
appellat, cum advocatis et mediatoribus divis utimur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuter. 6. Exod. 34. Levit. 26. Deut, 48. Matth. 4.
Lucas&nbsp;4.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Contra haereses.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Lib. 6. adv. Julianum.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Homil.&nbsp;12.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;In homil. de fructu evangelii.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Ep. ad&nbsp;Rom.&nbsp;
<b>7.</b>&nbsp;Alius: <i>non</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Sunt haec Lutheranis usitata loca, quibus facile responderi
potest, nos Deum adoratione <span title = "Greek: tês latreias">τῆς
λατρείας</span> pro jure majestatis suae prosequi, qui cultus a creatura
soli creatori debetur. Itaque interpretes<span class = "tag">1</span> ad
haec verba: Adorate scabellum pedum ejus, subjiciunt: adoratione
latriae, quia soli Deo convenit. Scabellum vero carnem Christi vocant,
quam Damascenus et Scotus adorari negant oportere, cum sit creatura,
contra Petri Lombardi sententiam<span class = "tag">2</span>. Sed
veneratio quaedam est <span title = "Greek: tês douleias">τῆς
δουλείας</span>, quaedam vero <span title = "Greek: huper douleias">ὑπὲρ
δουλείας</span>, quarum altera beatae virgini Mariae, altera divis et
angelis tribuitur. Alioquin etiam<span class = "tag">3</span>, si
verborum apices sectabimur, quis dubitet, quin verbum adorationis homini
etiam ab homine in sacris litteris tribuatur? Abraham adoravit populum
terrae, Jacobus fratrem, Josephum sui fratres, socerum Moses ipse<span
class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>interpres</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib. III. Sent. dist.&nbsp;3.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Gen. 22. 33. 42. Exod.&nbsp;18.</div>

<p>
FRIDERICUS: Si <span title = "Greek: latreia">λατρεία</span> pro cultu
et honore ubique accipitur, <span title =
"Greek: douleia">δουλεία</span> vero pro servitute,
minus aeterno Deo quam angelis ac divis concederemus,
<span class="pagenum">333</span>
quia illum veneraremur, angelis vero ac divis inserviremus. At servile
obsequium multo vilius et abjectius est ipso cultu. Vox enim hebraica
<span title = "Hebrew: tishtachave">תִשְּׁתַחָוֶה</span> idem
significat, quod <i>tisgur</i> Chaldaeis, <span title =
"Greek: proskunein">προσκυνεῖν</span> Graecis,
adorare Latinis, i.e. inclinare
corpus, ubi de salutatione mutua scribit Plinius, quod Galli adorantes
corpus circumagant. Sed quibus verbis utamur, aut quocunque gestu
abutamur, nemini dubium est, quin religiosa veneratio sive cultus et
adoratio immortali tantum Deo debeatur, cum ex eo capite legis: Deum
tuum adorabis et illi soli servies, genus omne
<span title = "Greek: douleias">δουλείας</span> et
<span title = "Greek: latreias">λατρείας</span>
complectatur.<span class = "tag">1</span>
Honoris autem vox et servitutis in rebus divinis soli Deo debetur, id
quod Deus clara voce testatur: <i>Gloriam meam</i>, ait, <i>alteri non
dabo.</i> Ita Augustinus<span class = "tag">2</span>: Honoramus<span
class = "tag">3</span>, inquit, sanctos caritate, non servitute. Quod
enim lege divina prohibemur, gradus ad altaria Dei construere,
secretiori sensu vetamur rogationes ad creaturas dirigere, quibus ad
conditorem perveniatur. Nam illud interdictum decalogo mox subjicitur,
ubi nihil omnino de sacrificio aut altaribus caretur, ut omnes
intelligant, recta nos ad Deum proficisci oportere, etiamsi certum
haberemus, angelos ac beatorum mentes sempiternas<span class =
"tag">4</span> rota nostra audituras.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ps. 49, 28. Prov. 27. Jes.&nbsp;10.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Contra Ep. Pelagii ad Bonif. l. III. c.&nbsp;8.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>honorans</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>semper</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Ego quidem existimo, angelo a Deo cuique concessum, rogationes
ferte pro iis, quibus additus custos; sic enim vox oratoris<span class =
"tag">1</span> in sacris litteris usurpatur, cum agitur de rebus divinis
angelo duce ac custode, non propterea tamen nobis orandus aut adorandus
est, ut rogationes ferat. Quod cum Johannes facere tentaret:
<i>Cave</i>, inquit angelus, <i>hoc facias, conservus enim tuus sum,
Deum adora</i><span class = "tag">2</span>; idque bis repetitum legimus.
Idque David, cum Deum laudibus omnibus prosequeretur, ad angelos
conversus: <i>Adorate eum</i>, inquit, <i>omnes angeli ejus!</i><span
class = "tag">3</span> Hic tantum abest, ut angelos orare aut adorare
velit, ut eos etiam sui officii cohortetur, i.e. ut Deum metuant et
revercantur. Ac propterea saepius legimus, angelos in sacris litteris
sua nomina revelare<span class = "tag">4</span>, ne ullam sui adorandi
occasionem praebuisse videantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in aliis codicibus. Jobi 33,&nbsp;23.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Apoc. 19,&nbsp;22.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 148,&nbsp;2.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>celare</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Num vobis scelus videtur, si a vobis petam, quod libentissime
facio, ut pro me apud Deum immortalem vota faciatis? Sic etiam Pharao
Mosen et Aaronem, populus Samuelem interpellat. Orate, inquit, pro nobis
Deum vestrum; cujus rogationi acquieverunt. Cur non igitur angelos ac
divos orare liceat, ut pro nobis vota concipiant?</p>

<p>
FRIDERICUS: Quoniam hoc interdictum est, illud non item, quanquam quis
affirmare ausit, divi nos audiant, necne? aut si audiant, velint pro
nobis orare, necne? Non orare pro nobis, testatur Deus apud Jeremiam:
<i>Si starent</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>Moses et
Samuel coram me, non inclinaret</i>
<span class="pagenum">334</span>
<i>animus meus ad populum istum</i>, ac eo maxime tempore, quo civitas
ab hostibus undique cingebatur, Mosen et Samuelem decuerat, votis et
precibus in coelo Deum compellere, cum in terris toties non rogati tam
ardenter id fecissent. Sed his mortuis, qui pro populi felicitate
rogationem ferret, cum regionem Chaldaei vastarent, Deus testatur fuisse
neminem. <i>Quaesivi virum</i>, inquit<span class = "tag">2</span>,
<i>qui interponeret sepem<span class = "tag">3</span> et staret
oppositus contra me pro terra, ne dissiparet eam, et non inveni.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jer. 15,&nbsp;1.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 22.&nbsp;30.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alii: <i>septum</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Quoniam divorum coetus sciebat (quid enim eos lateret?) Dei
decretum, quo statuerat evertere civitatem. Nam cum Samuel adhuc vivens
ac spirans Sauli necem doleret, Deus ad illum conversus:
<i>Quousque</i>, inquit, <i>Saulum lugebis? Ego illum repudiavi,
quominus regnaret.</i></p>

<p>
CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Absurdum est arbitrari, divorum
mentes intimos hominum sensus intueri, ut Salomo satis apte<span class =
"tag">2</span> docet in oratione dedicatoria templi: <i>Tu solus</i>,
inquit, <i>aeterne Deus, omnes omnium cogitationes intueris.</i><span
class = "tag">3</span> Nec tamen, si divi omnes omnia audirent ac
intuerentur, propterea nobis precandi venirent.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Fridericus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>aperte</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;2 Chron. 6,&nbsp;30.</div>

<p>
CORONAEUS: Cur igitur Moses, cura pro flagitio propuli precatur:
<i>Memento</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>domine Abrahami,
Isaaci, Jacobi?</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Exod. 32,&nbsp;13.</div>

<p>
CURTIUS: Non precatur ab Abrahamo, ut Deum exoret, sed a Deo petit, ut
sit memor foederis, quod cum illis percusserat, et populo ignoscat.
Quanquam, quis inter divos censeri debeat, tamen periculosum est
affirmare, ut non immerito theologus<span class = "tag">1</span> quidam
exclamaverit, multa cadavera coli a Christianis, quorum mentes in
infernis locis torquerentur. Et Cyprianum quidem ut martyrem in
divinorum album relatum Romani colunt, quem tamen haereticum et
anabaptistam appellant. Recte igitur Augustinus: Honoramus, inquit,
divos propter imitationem, non adoramus propter religionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Augustinus.</div>

<p>
CORONAEUS<span class = "tag">1</span>: Nunquam me pigebit Davidis vocem
usurpare: <i>Laudate</i>, inquit, <i>Deum in sanctis ejus.</i><span
class = "tag">2</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Omittitur in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 9, 12. 66, 8. 96, 2. 100, 4. 103, 1. 117, 1. 134,
1. 150,&nbsp;1.</div>

<p>
CURTIUS: Vox ebraica significat: ob sanctitatem ejus, <span title =
"Hebrew: bikdesho">בִקְדְשׁוֹ</span>, ut recte Pagninus et
Campensis<span class = "tag">1</span> tradunt. Chaldaeus autem
interpres: in aede sanctuarii sui. Ex quo perspicitur, pleraque a
theologis christianis depravari. Nam interpretes LXXII vertunt <span
title = "Greek: tois hagiois">τοῖς ἁγίοις</span>, quoniam <span title =
"Greek: ta hagia">τὰ ἅγια</span> sanctuarium Graeci vocant, Latini vero
<span title = "Greek: tous hagious">τοὺς ἁγίους</span>
intellexerunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Campanensis</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Divorum at angelorum cultus a veteribus paganis manavit,
potissimum Epiphanii aetate, ut planum fit ex iis, quae adversus
Colliridianos scripsit, qui virginem Mariam primi colere coeperunt. Post
<span class="pagenum">335</span>
etiam Augustinus cultores illos Marianos saepius abominatur<span class =
"tag">1</span>. Ac ne angelis quidem ipsis, qui dignitate divis omnibus
superiores sunt, rogationes ullas passus est exhiberi, nec ullos ad
patrem aditus nisi per filium patere putavit. In eandem sententiam ivere
Chrysostomus<span class = "tag">2</span>, Ambrosius<span class =
"tag">3</span>, Theophylactus<span class = "tag">4</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ad Marcellum. l. 10, c. 49. et 55. de vera relig. et ad
Coloss. c. II. Ad Apocal. 19 et 22. In Joh. c. 14. l. 9. L. II c. 7 et
16 in&nbsp;Joh.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Homil. 12 de cananaea.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ad Romanos.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Ad Colossenses.</div>

<p>
CORONAEUS: Jam saepe dictum est ac dicendum saepius, nullum cultum
exhiberi, sed illud tantum, quod ab amicis adhuc spirantibus petitur, ut
pro nobis vota faciant et rogationes ad Deum ferant. Neque enim ab illis
salus aut corporis aut animi petitur aut speratur, sed ab ipso fonte
salutis.</p>

<p>
FRIDERICUS: Cur igitur sacrificuli aperto capite, flexis genibus ad
divos adeunt? Ad Mariam vero in festo conceptionis<span class =
"tag">1</span>: Tu levamen oppressorum, tu medicamen<span class =
"tag">2</span> infirmorum, tu omnibus es omnia. Quid relinquitur
immortali&nbsp;Deo?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt haec tria antecedentia verba in uno codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>medicina</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Nihil penitus. At etiam cum in Graecia versarer inter
Christianos, in eam diem incidi, qua apud Romanos visitatio Mariae
celebratur, apud Graecos vestis virginis Mariae, et pridie Calendarum
Januarii festa dies agitur Zonae virginis Machumis<span class =
"tag">1</span>, quae aedes erat Constantinopoli Mariae consecrata, quo
nihil absurdius a paganis factum memini.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>In Blachernis</i>.</div>

<p>
TORALBA: Fuit illa vetus Academicorum superstitio, qui non aliter ad
Deorum omnium perveniri posse parentem putabant, quam si gradatim ad
heroas preces converterent, ut ab heroum mentibus ad daemones, a
daemonibus ad minores Deos, ab his ad Deos majorum gentium iretur, ut
eorum emendicatis suffragiis Deorum omnium et hominum parentem ad se
pellicerent. Sic enim Jamblichus<span class = "tag">1</span>, magorum
suae aetatis maximus, quem Porphyrius in aëra sublatum se vidisse
scribit, cum Isidi sacrificaret, daemonibus tamen familiariter utebatur.
Sed cum <span title = "Greek: alektromanteian">ἀλεκτρομαντείαν</span>
adhibuisset, ut praesciret ecquisnam imperatori Valenti substitueretur,
re comperta, cum impietatis et sortilegiorum socii capite plecterentur,
hausto veneno sibi mortem accivit<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In libro de mysteriis Aegypt.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Nicephorus Callist. et Gregor.</div>

<p>
FRIDERICUS: Audistis, opinor, Magdalenam Curaeam, monasterii Cordubensis
abbatissam, omnium sagarum suae aetatis nobilissimam, cum sacra fierent,
a daemone in ipso templo festis solennibus sublatam saepius fuisse,
tandem sceleribus compertis a Paulo III. pontifice maximo veniam,
confessione flagitiorum rescripto comprehensa, obtinuisse.</p>

<p>
TORALBA: At quanto facilius est et praestabilius, antiquissimum illud
principium rerum omnium et causam Deorum inferiorum effectricem adire?
<span class="pagenum">336</span>
Nam eo pellecto (quid autem facilius ad pelliciendum?) intelligentiarum
et angelorum ordines, imo et omnes creaturae praesto adsunt; nam in
inferioribus Diis, qui sunt innumerabiles, conciliandis infinitum opus
est. Praeterea quis affirmare potest, an daemones boni, heroes,
inferiores Dii, superiores Dii sive angeli et ministri proximi Deo, vota
et preces nostras audiant? aut si audiunt, an exaudiant? an velint? an
possint? Quanquam non illis tantum Diis ac divis majorum ac minorum
gentium sacra fiant, sed et cineribus, ossibus, statuis, idque flexis
genibus, manibus passis, oculis ardentibus, etiam facibus ac cereis non
sine largitionibus effusis. Deus vero aeternus vix unquam colitur, nisi
forsitan dicis causa, i.e.
<span title = "Greek: prophaseôs charin">προφάσεως χάριν</span>.
Minus certe peccatur, si potius
creatores<span class = "tag">1</span> imaginum ac statuarum colerent,
quam ipsorum creaturas. Quis enim non pluris faciat Phidianae Palladis
opificem, quam Palladem ipsam, quantumvis ex ebore sit vel auro
constructa?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>creaturas</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Sunt illae veteres iconomachorum querelae, quibus uno verbo
responderi potest, statuas virtuti deberi, ut ad imitationem imperitis
proponantur. Hic propterea laudatur Gregorius M. pontifex maximus, quod
statuas libros illitteratorum appellavit. At vos, qui vestem<span class
= "tag">1</span> Mariae, qui Zonae festa ridetis, non audistis, Eliae
pallium, ossa Elisaei, Christi fimbriam, imo etiam umbram Petri tanta
miracula, tanta prodigia excitasse, ut sacris litteris testata
relinquerentur? Quid est igitur, quamobrem honores divorum reliquiis
haberi non debeant?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>vestrae</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Si docti non egent imaginibus et iisdem imperiti ad cultus
nefarios abutuntur, quid commodius fieri potest, quam omnino dejici, cum
locis omnibus sacrae scripturae imagines tantopere prohibeant<span class
= "tag">1</span>. Nulla, inquit Lactantius<span class = "tag">2</span>,
religio est, ubi simulacrum exstat, sed non modo statuas, verum etiam
artem illam pestiferam, acerrime exsecratur sapientiae magister<span
class = "tag">3</span>, et quidem saepe mihi mirum visum est, civitates
Balticas inferioris Germaniae, quae Romanorum ritus abjecerunt, statuas
adhuc in templis omnibus intueri posse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>prohibeantur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lib. II, c.&nbsp;19.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Sap. 15,&nbsp;16.</div>

<p>
SENAMUS: Agrestes itaque et imperiti homines, quique sunt ingenio <ins
class = "correction" title = "text reads ‘hebetiore’">hebetiores</ins>,
ad id tantum, quod adest, feruntur, non aliter ac bestiae, quae nihil
sapiunt nisi quod sub sensum cadit. His igitur hominibus si statuas et
imagines, quae sunt quasi mentis appendices, eripias, non putabunt ulla
sese religione obligari. Quanquam in ipsis quoque beatorum statuis vim
mirabilem docet inesse Eusebius eo loco, ubi narrat Christi statuam
Caesareae fuisse; cum statua mulieris illius, quae profluvio sanguinis
curata fuerat, columnae suppositae, ubi herba succreverat, quae ad
morborum omnium curationem efficacissimam vim prae se ferebat,
posteaquam eo usque excrevisset,
<span class="pagenum">337</span>
ut Christi statuae fimbriam attingeret, nec ante contactum fimbriae vim
ullam habuisse.</p>

<p>
OCTAVIUS: Hujusmodi fabulis uti solent, qui plebem imperitam in
erroribus densissimis consenescere volunt. Opus igitur est exemplis e
doctrina sincera.</p>

<p>
CORONAEUS: Miror ego te, Octavi, ab imaginibus tantopere abhorrere, cum
Deus ipse non modo sacrarii cortinas angelis, i.e. pullorum volucrium
figuris exornari, verum etiam statuas aureas utrimque Cherubim,
propitiatorio imminentes atque aeneum quoque serpentem conflari
jusserit, ut ejus intuitu, qui a serpentibus icti fuerant, morbi
periculo eriperentur.</p>

<p>
SALOMO: Haec oratio non minus ad me pertinet, quam ad Octavium; voluit
igitur Deus innuere, ab angelorum cultu quam longissime decedendum, cum
ad ministerium adhibeantur; serpentem vero aeneum ab Israëlitis
aspici<span class = "tag">1</span>, non tamen adorari voluit, mirabili
arcano, ut scilicet libidine insana cupediarum, quae serpentis
verbo<span class = "tag">2</span> significatur, in nobis extincta, vitam
aeternam adepturos significaret, vis autem praecipua serpentis est in
dentibus. Et quoniam populus ciborum affluentiam ac foetores Aegyptiorum
in deserta solitudine ardenter optabat, Deus immiserat serpentes, quorum
morsibus multi periere, ut purissimis mannae cibis divinitus delapsis,
priscarum cupediarum obliti vescerentur. At cum rex Ezechias
intellexisset, serpentem illum aeneum pro Numine adorari ab imperitis,
publice uri jussit<span class = "tag">3</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Numer. 21, 8 sq. 2 Regum 18, 4. Joh. 3,&nbsp;14.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>figura</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;2 (4) Regum 18,&nbsp;4.</div>

<p>
CURTIUS: Cur non igitur Christiani principes Ezechiae tam praeclarum
facinus imitantur?</p>

<p>
OCTAVIUS: Tanto intervallo absunt a regis illius pietate ac sanctitate,
ut etiam idololatriam magis atque magis adaugeri patiantur. Quid enim
mirabilius, quid incredibilius, quid a sensibus, quid denique ab omni
ratione alienius quam quinque verbis, puta: <i>hoc est enim corpus
meum</i>, vel ut sciolus quidem curio in multitudine crustularum, ne non
satis congrue loqueretur, Haec sunt enim corpora mea, sexcenta millia
Deorum ex totidem crustulis momento confici posse. Id enim christiani
theologi tot ac tam multis populis persuaserunt, ut dubitari possit, num
posteritas creditura sit ab homuncione sacrificulo<span class =
"tag">1</span> <span title = "Greek: dêmon theôn">δῆμον θεῶν</span>, ut
Basilius loquitur, i.e. populum Deorum, momento ut fieret potuisse
persuaderi. Multo minus credent futuri nepotes, haec verba publicis
libris ac litteris mandari potuisse, quae a sacrificulis christianis
jactantur: Qui creavit me, creatur mediante&nbsp;me.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>sacrificato</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Sacramentum istud omnium sacratissimum admirari potius ac
suscipere ex ipsius Christi veri Dei praeceptis ac institutis, quam
subtilius quale sit exquirere debemus ac temperanter<span class =
"tag">1</span> de rebus tam arduis tamque a sensu mortalium remotis
loqui ac sentire. Et quidem Thomas
<span class="pagenum">338</span>
Aquinas, theologus clarissimus, argutiarum radices ac fibras impietatis
eludens: Is, inquit, omnipotentiae derogat<span class = "tag">2</span>,
qui dicit aliquid posse intelligi in creaturis, quod a Deo fieri non
possit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>temperantes</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>deroget</i>.</div>

<p>
TORALBA: At illi sacrificuli creatorem creare se arbitrantur. Neque enim
de potestate divina sed de sacerdotis potestate quaeritur, an scilicet
Deum efficere possit ex ea materia, quae antea Deus non erat.</p>

<p>
SALOMO: Certe rerum divinarum arcana, quae minus assequor, admirari
soleo, nec debemus ea curiosius insectari. Sed quemadmodum agni
paschalis reliquias et ossa, quae devorare nemo potest, flammis injicere
lex divina jubet, quod Latini veteres imitari solebant, cum in
sacrificiis proterviam facerent; ita quoque rerum arduarum arcana, quae
capere non possum, divini amoris incendio absumere consuevi. In hoc
tamen sacramenti arcano miror, in voluntate et potestate sacerdotis
positum esse, ut quidem illi jactant, Deus sit necne? Nam si levissimus
curio voluerit, crustulum Deus erit, si noluerit, Deus non erit, si
carmen illud sacrum pronunciarit et alio mentem averterit, nihil
efficiet. Si nolit creari Deum, i.e. si nolit consecrari creaturam,
panis relinquitur, si velit, momento Deus erit, qui antea non erat.</p>

<p>
CURTIUS: Sed qui sacrificio adsunt, cum hostia illa salutaris altius
elata proponitur et ad intuendum et adorandum, quid faciet populus a
tergo, si dubitet, an sacrificus voluerit, Deum esse? Nam saepissime
mens ejus sponte, saepius etiam casu alio distrahi potest.</p>

<p>
SENAMUS: In hac dubitatione Asthosanus<span class = "tag">1</span>
theologus hac conditione orandum putavit: Si tu es Deus, adoro te, sin
minus, non adoro.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Astosanus</i>.</div>

<p>
CURTIUS: At ne legitimum quidem actum adjecta conditione fieri patimur.
Certe memini Lugdunensem curionem, qui ut paroecos, quibuscum litem
susceperat, ulcisceretur, carmen illud sacrum
<span title = "Greek: theopoiêtikon">θεοποιητικὸν</span>
in liturgia se proferre simulabat.
Tandem judicio victus, paroecos omnes idololatras esse, clara voce
pronunciavit, quod panem purum pro Deo coluissent. Re comperta, capitali
supplicio damnatus, flammis ultricibus ustulatus&nbsp;est.</p>

<p>
CORONAEUS: Vos ego per Deum immortalem obsecro, ne de rebus
sacratissimis nisi summa veneratione disseratur. An putetis, eum qui
verbo sidera fulgentia, solem istum, elementa condidit, qui res
stupendas verbo vel nutu confecit, potestate imminutum<span class =
"tag">1</span> fuisse?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>minutum</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Nemo certe ambigit, quin quod velit facere possit, praeterquam
seipsum; sed quid ad sacrificulum? fatentur enim in verbis istis
mysticis: <i>Hoc est corpus meum</i><span class = "tag">1</span>, nullam
esse Dei vim effectricem, quia si curio aliud agat, dum ista pronunciat,
nihil efficit<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 26, 26. Luc. 22, 19. 1 Cor. 11,&nbsp;24.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>effecit</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Si de potestate Dei non ambigitis, quanto minus de voluntate
dubitare potestis, cum ipsius Pauli<span class = "tag">1</span>
perspicua interpretatione planum
<span class="pagenum">339</span>
sit, Christum verum Deum et hominem seipsum panis et vini specie
discipulis vescendum praebuisse, idque in sempiternam sui memoriam fieri
jussisse. Illud autem potissimum est, posse multo plura, quam velit<span
class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 Corinth. 11,&nbsp;24.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Aug. lib. 7 de symb. fidei. Lomb. l. 1 dist.&nbsp;42.</div>

<p>
CURTIUS: Haec opinio ab acutissimis theologis refutata minus desiderat
orationem meam. Plenae sunt tabulae, pleni libri, plena bibliothecarum
volumina. Nemo tamen efficacius aut brevius quam Augustinus<span class =
"tag">1</span>: Ea demum, inquit, miserabilis servitus est; signa pro
rebus accipere. Si ergo flagitium jubetur, figurata locutio est; cum
Christus carnem suam comedi et sanguinem bibi jubet, figurata locutio
est. Quod cum Christiani ad rem ipsam, non ad signum traducerent,
Ismaëlitis ac Judaeis sui irridendi occasionem infinitam praebuerunt.
Christus, inquit Tertullianus<span class = "tag">2</span>, acceptum
panem corpus suum fecit, dicens: Hoc est corpus, i.e. figura corporis
mei. Haec antiquissimi ac sanctissimi theologi verba.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> L. de doctr. christ. c. V. 10.&nbsp;11.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Contra Marcionem.</div>

<p>
SALOMO: Si fas esset adorare Jesum jam pridem mortuum, ut Romani, sub
panis figura, vel cum pane, ut Germani<span class = "tag">1</span>, vel
sine pane, ut Zwingliani fieri putant oportere, multo magis licuit
Israëli, ad vitulos conflatiles Deum adorare<span class =
"tag">2</span>; nam pontifex Aaron, vitulo conflato, tuba proclamari
jussit, festam diem aeterno Deo sanctam postridie futuram. Utitur enim
nomine tetragrammato, creaturis non communicabili, addito etiam eum
esse, qui populum crudeli servitute eripuerat. Deum igitur colebant sub
aurei vituli specie, quod sanctissime vetitum erat. Et si capitale
scelus illud tanta iracundia Deus ultus est, ut momento tria millia
hominum, qui flagitium illud admiserunt, propinquorum manibus trucidari
jusserit, ac manus fratrum suorum sanguine cruentas sempiterno foedere
Deo consecrarit: quantam ultionem fore credatis eorum, qui non creatorem
sub imagine vituli, sed hominem supplicio affectum panis et vini specie
singulis momentis ubique se mactare posse confidunt, ac pro aeterno Deo
summa prosequuntur oratione?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Helvetii</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Exod. 32, 4&nbsp;sqq.</div>

<p>
CORONAEUS: Non mactatur Christus in sacrificio sanctissimo missae, sed
sacerdos supplex altaribus Christum offert aeterno patri, ab eoque
postulat, ut filii beneficio vitam aeternam precantibus largiatur. Non
aliter ac Themistocles profugus precabatur ab Admeto rege Molossorum, ad
aras filium amplexatus, ut sibi parceret pro suo erga filium amore<span
class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Plutarchus.</div>

<p>
OCTAVIUS: Adoratur tamen sive Christus sive hostia sive figura sive,
quod verius est, panis siligineus. Nec tantum adoratur summa cum
veneratione omnium ac facibus ardentibus; sed etiam pro Deo vivente et
spirante; manibus ac dentibus laceratur, comeditur, devoratur, ut in
hominis carnem ac pulpam convertatur; sic enim Christum, quem Deum ac
hominem praedicant, unum et idem fieri cum assumente arbitrantur.
Caeteri, qui haec verborum monstra ferre nequeunt, Christum ab
accipientis ore in coelum revolare
<span class="pagenum">340</span>
putant, ab improbis autem ne accipi quidem, tametsi ea de re gravis
controversia est inter ipsos. Certe Averroes valde novum sibi videri
dicebat, quod Christiani tot millia Deorum, quos momento se creare
jactarent, pietatis specie avidissime deglutirent. Nam Moses vitulum
conflatilem, in pulverem contusum inque aquam infusum, cultoribus in
contumeliam potandum propinavit<span class = "tag">1</span>. Nullum
autem crudelitatis ac odii argumentum majus est, quam hostium carnibus
vesci.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Exod. 32,&nbsp;35.</div>

<p>
CORONAEUS: Averrois athei nomen oblivione sempiterno deleatur. Illud
autem in summa confiteri necesse est, in coena sacratissima Christi Dei
et hominis veram carnem et sanguinem pretiosissimum panis et vini specie
nobis exhiberi, aut sempiternis flammarum cruciatibus torqueri.</p>

<p>
TORALBA: Quemadmodum creatura incapax est deitatis, ita quoque
sempiterni cruciatus.</p>

<p>
FREDERICUS: Nemo est, opinor, qui creaturam fieri posse Deum putet.
Sempiternis tamen suppliciis impie pervicaces torqueri, toties ac tam
saepe in sacris litteris occurrit<span class = "tag">1</span>, ut illud
in dubium vocare nefas esse videatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 17, 25. Marc. 3, 9. Luc. 3. Jud. 1. Apocal. 19 20
Thessal. 1. Ebr.&nbsp;6.</div>

<p>
CORONAEUS: Non tantum qui omni pervicacia quaedam jura divina et humana
violarunt, nec unquam poenituerunt, sempiternis inferorum poenis
cruciabuntur, sed etiam ii, qui vel uno scelere capitali sese obligarunt
ac prius vita defuncti sunt, quam poenituissent.</p>

<p>
SENAMUS: Prius igitur definiendum, cujusmodi sit peccatum illud, quod
mortale sive capitale vocant, quoniam adhuc sub judice lis est. Et certe
acutissimus quidam theologus<span class = "tag">1</span> se valde
dubitare scribit, an sit ullum capitale scelus, concessis etiam omnibus,
quae ab interpretibus afferuntur. Nam Hieronymus definit peccatum
mortale: transgredi mandatum Dei. Alii: peccare in spiritum sanctum;
alii: nec de peccato confiteri nec poenitere velle; alii aliter.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Scotus l. 1. sentent. dist. 1. qu. 2; l. II. dist. 28.
qu.&nbsp;1.</div>

<p>
CURTIUS<span class = "tag">1</span>: Christus ipse definire videtur,
quod neque in hac vita remittitur, neque in futura, cum scilicet
peccatur in spiritum sanctum<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Omittitur in aliis codicibus.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Matth. 12, 31 sq. Marc. 3, 29. Luc. 12,&nbsp;10.</div>

<p>
SALOMO: Superius dictum est, ex ista definitione spiritum sanctum a
patre et filio, ex quibus derivari dicitur, majorem fieri, quia peccatum
eo majus ac gravius est, quo major et gravior est is, quem contra
peccatur.</p>

<p>
OCTAVIUS: Hoc amplius habet incommodi haec definitio, quod peccatum
ejusmodi esset, quod nulla poenitentia, nullis meritis aboleatur, contra
quam theologi fere omnes decreverunt<span class = "tag">1</span>. Ac
tametsi Augustinus aliquanto aliter sentit, sponte tamen a sententia
descivit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Thomas. Scotos. Albertus lib. II. sent. dist. 49; lib. I.
retract. Petr. Lomb. lib. II. sent. dist.&nbsp;49.</div>

<p>
TORALBA: Si nihil suapte natura est sempiternum praeter Deum, ut
superius demonstratum est, nulla potest poena sempiterna irrogari.</p>

<p>
<span class="pagenum">341</span>
SALOMO: Illud summa theologorum consensione planum est,<span class =
"tag">1</span> Deum majora semper praemia bonis, breviores poenas
improbis infligere, quam mereantur. <i>Ego Deus aeternus</i>,
inquit,<span class = "tag">2</span> <i>qui facio judicium, justitiam et
misericordiam; atque his verbis unice delector.</i> Judicio quidem poena
decernitur, justitia vero praemium, sed misericordia eo pertinet, ut
praemia merito majora, poenae peccato leviores tribuantur. Item Mosi
precanti pro populo reposuit illud:<span class = "tag">3</span> <i>Ego
Deus aeternus, misericors, beneficus, lenis, infinitae bonitatis ac
veritatis, qui fidem et pacta conventa inviolabiliter tueri soleo in
millesimam usque progeniem quique aboleo scelera ac peccata, nec tamen
desero impunita flagitia, verum in tertiam et quartam progeniem
exquiro.</i> Nam eo pertinet dictum illud Davidis,<span class =
"tag">4</span> misericordiam a dextris Dei assistere, ut doceat
acerbitatem acerbiorem esse. Sic enim Salomo scribit,<span class =
"tag">5</span> sapientiam habere a dextris vitae diuturnitatem, a
sinistra vero opes et gloriam, quae imbecilliora sunt, quam sit beata
vita. Quodsi misericordia divina potentior acerbitate, profecto nulla
poena sempiterna esse potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Scot. l. m. sentent. dist.&nbsp;18.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Jerem. 9,&nbsp;24.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Exod. 34,&nbsp;6.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Psalm. 16,&nbsp;11.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Proverb. 8, 20&nbsp;sqq.</div>

<p>
SENAMUS: Ob id, opinor, Athenienses misericordiae templa dicaverant,
acerbitati nulla, ut Pausanias scribit.<span class = "tag">1</span> Ac
tametsi veteres Graeci tres Deorum ultrices fingerent, <span title =
"Greek: Poinên, Dikên, Erinnun">Ποινὴν, Δίκην, Ἐριννύν</span>, primam,
quae peccata bonorum amissione puniat; secundam, quae corporibus
salubritatem aut vitam spirabilem eripiat; tertiam, quae mentibus
aegritudines innumerabiles inferat, poenas tamen sempiternas nullas
decreverunt.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> In Atticis.</div>

<p>
CURTIUS: Spirantium hominum dolores corporea vita diuturniores<span
class = "tag">1</span> esse nequeunt, quos ut oratione molli extenuaret
Epicurus, leviores fore dicebat, si<span class = "tag">2</span> diuturni
essent, acerbiores autem hominis<span class = "tag">3</span> interitu
brevi desituros. Sed cum sempiterna sit animorum vita, poenas quoque
sempiternas fore, non dubito.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>duriores</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>qui</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>his</i>.</div>

<p>
TORALBA: Animas cadaveribus superstites esse nemini praeterquam
Epicureis dubium esse opinor, sed ut sint sempiterni, suapte natura
fieri non posse, superius demonstratum est, Dei tamen voluntate<span
class = "tag">1</span> ac potestate posse fieri sempiternos.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>bonitate</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Id quidem auctoritate Christi certissimum est, cum praedicat,
eum esse metuendum, qui non modo corpus, verum etiam animam occidere
potest.</p>

<p>
SALOMO: Tametsi Ebraei poenas a sceleratis tum vivis tum mortuis exigi
tradunt, nullas tamen certas definierunt iis, qui vita defuncti essent,
ne quid in rebus tam arduis temere affirmarent, sed corporibus varias
pro scelerum varietate poenas decreverunt. Aut enim ab invitis, aut ab
errantibus,
<span class="pagenum">342</span>
aut volentibus, aut a pervicacibus peccatur. Qui peccavit invitus, nulla
poena obstringitur, quia ne peccatum illud quidem suum dici potest. Qui
errore peccavit, non quidem punitur, sed purgatur applicatione.<span
class = "tag">1</span> Qui doceri non vult, hujus poena est Maltut aut
Marhut,<span class = "tag">2</span> pecuniaria gravior. Qui animi
pervicacia quadam et contemtu divinae legis peccat, capite plectitur,
etiamsi levissima parte legis offendat. Qui vero contumeliosior fuerit
erga Deum, non modo gravissima morte punitur, sed etiam ejus pecunia,
suppellex, vestis, quantaecunque sit aestimationis, incendio absumitur,
ne suis haeredibus ullum sui fructum aut desiderium relinquat, quin
etiam ejus praedia quasi exsecrabilia inculta<span class =
"tag">3</span> deseri jubentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>admonitione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Moses Rambam l. III. more nebochim.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in alio codice.</div>

<p>
CORONAEUS: Supplicia sempiterna pervicacium hominum improbitati decreta
esse, Christus ipse clara voce denunciavit.<span class =
"tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 18. Lucas 4. Marc.&nbsp;3.</div>

<p>
SENAMUS: Haec quidem utiliter et ad impiorum terrorem.</p>

<p>
CURTIUS: Ego quidem nihil utilius ac melius fieri posse puto, quam
sempiternos improborum flagitiis cruciatus proponere, vel quod ita
futurum sit, ut quidem confido, vel ad terrorem sceleratis incutiendum,
vel ad utrumque. Qui aliter sentiunt, nae<span class = "tag">1</span>
illi magno rerum publicarum ac religionum detrimento peccandi licentiae
indulgere videntur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>ne</i>.</div>

<p>
TORALBA: Qui semel improbitatis fines transierunt, graviter et
imprudenter impios esse oportere putant, ac terrores istos imperitis ac
mulierandis propositos arbitrantur. Caeteri qui tormentorum inferorum
cruciatus pro veris habent, desperatione fracti, veniam se posse
consequi diffidunt et in perpetua improbitate consenescunt, ut de
Caino<span class = "tag">1</span> proditum est, qui gravius se peccasse
querebatur, quam ut veniam consequeretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Gen. 4, 5&nbsp;sqq.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ego Christi verba non tam ad terrorem, sed etiam ad rei
veritatem statuo pertinere, quoniam infinita quadam poena plectendus
est, qui peccatum infinitum commisit. At qui peccat in Deum, profecto is
infinitum quicquam peccat.<span class = "tag">1</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lomb. lib. 3. sentent. dist. 19. lb. Scotus.</div>

<p>
TORALBA: Hac quidem ratione non modo omnia peccata sunt infinita, quia
semper in Deum peccatur, sed etiam aequalia, quoniam omnia infinita
inter se sunt aequalia, nihil enim quod infinitum sit, suscipit
intensionem aut extensionem, magis aut minus. Item illud sequeretur,
infinitum malum infinito bono contrarium esse, et actu duo essent
infinita, contra perspicuas naturae demonstrationes, quas superius
attigimus. Quare<span class = "tag">1</span> nec sententiam illorum
probare possum, qui Deo nihil quidem formaliter contrarium esse
testantur,<span class = "tag">2</span> ut eorum verbis utar, sed
virtualiter tantum.<span class = "tag">3</span> Oportet enim mali vim ac
potentiam infinitam summo ac infinito bono exaequari, quod naturae decus
ac majestatem mirabilemque concordiam perpetuis bellis conturbaret,<span
class = "tag">4</span>
<span class="pagenum">343</span>
cum item contraria sint sub eodem genere, Deum quoque generi subjungi
oporteret. Quae cum absurda sint, sequitur nullum peccatum esse
infinitum, ac verius diceretur, sceleratorum mentes penitus interire
post exacta supplicia, ut Jobi verba declarant: <i>Ut calor nives</i>,
inquit, <i>sic flagitiosos infernus consumit.</i><span class =
"tag">5</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Quanquam</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>fatentur</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Scotus II. dist. 2. qu.&nbsp;2.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alii: <i>conturbare</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Jobi 24,&nbsp;19.</div>

<p>
FRIDERICUS: Ex eo quod gehennae incendio dignus pronunciatur Christi
sententia, qui fatuum quemquam appellavit, sequitur, omnia peccata esse
aequalia et mortifera, Deo judice, ea tamen proposito levius puniri.</p>

<p>
SENAMUS: Eadem erat Draconis sententia, qui et parricidam et qui furto
pomum decerperet, capitali supplicio exaequavit. Atheniensibus vero de
legis acerbitate querentibus reposuit, graviorem capitali poenam, si
quam haberet, parricidis se fuisse allaturum. Itaque Demosthenes
apposite leges illius sanguine esse scriptas dixit.</p>

<p>
SALOMO: Jam pridem Stoicorum de peccatis aequalibus opinio refutata
jacet. Et quidem divina lex, omnium optimarum legum exemplar singulare,
pro facinoris magnitudine poenarum gravitatem irrogavit. Qui falsum
testimonium tulit, eadem poena obstringitur, quam in alium derivare
conatus est, sive ad levissimam pecuniae mulctam, sive ad capitalem
poenam testimonium pertineret. Sunt autem poenarum gradus septem in
pandectis<span class = "tag">1</span> Ebraeorum: lapidatio, combustio,
capitis truncatio, suffocatio, excidium, repentina mors, verberatio
nervis bubulis<span class = "tag">2</span> inflicta,<span class =
"tag">3</span> quae ictibus ad summum quadraginta definitur lege divina,
ne quis ictibus contrucidatus plane inutilis reddatur. Excidium
appellant <span title = "Hebrew: mavet">מָוֶת</span>, i.e. cum ante
constitutum vitae terminum quis moritur ultione<span class =
"tag">4</span> divina. Quo pertinet illud, quod saepius in sacris
litteris occurrit: <i>Excidentur e populo suo qui hoc facient</i>, quod
Christiani theologi pro sempiterna damnatione falso interpretantur. At
cum poena divina peccato semper levior sit, si poena esset infinita,
gravior esset poena delicto et acerbitas commiseratione dignior, contra
quam locis omnibus scripturae docemur. Si igitur peccato supplicium
levius est sive temporis extensione sive doloris intensione, constat,
infinitum dici non posse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Lib. 8. tract. V. Talmud.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In alio legitur: <i>puris</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>inficta</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>ratione</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Aliud est, poenam mereri, aliud infligi. Non enim si
sempiterna supplicia Christi veri Dei judicio mereatur, qui quenquam
fatuum appellavit, propterea sequitur, ob id aeternas poenas
luiturum.</p>

<p>
TORALBA: Ac si poenarum est aequalitas, profecto est etiam aequalitas
flagitiorum. Item sempiternum supplicium, si non doloris intensione,
tamen extensione temporis est infinitum. At omnia omnium peccata, si in
eundem actum cumularentur, nihil tamen infinitum efficere possent, nec
item actio et passio infinita in creaturam finitam cadere ullo modo
potest. Cum igitur creatura, quae semper est finita, poenam doloris
intensione aut temporis
<span class="pagenum">344</span>
extensione infinitam perpeti non possit, cum origine et occasu creaturae
omnes concludantur, sequitur, sempiterna supplicia nulla fore. Ob id
forsitan Origenes daemones tandem aliquando salutem adepturos
affirmavit.</p>

<p>
FRIDERICUS: Haec haeresis jam pridem theologorum sententiis est et
calculis omnibus rejecta et repudiata.</p>

<p>
SENAMUS: Cum absurda sit peccatorum aequalitas et peccatorum infinita
gravitas, cum etiam legibus et divinis et humanis alia sint aliis
graviora delicta, nec tamen illa sint omnino multa, quippe aut
benefactis consequentibus, aut poenis aut aliqua satisfactione oporteat
aboleri, atque omnia omnium facta in judicium deduci, ut ecclesiastes
orationem concludit, sequitur necessario, varias esse poenas, varia
quoque genera praemiorum, nec improbos omnes iisdem inferorum poenis,
nec item bonos iisdem coelestibus praemiis exaequari. Quod satis innuit
Paulus,<span class = "tag">1</span> cum sidera quidem alia aliis
lucidiora scribit atque eandem esse beatorum conditionem.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 Cor. 15,&nbsp;41.</div>

<p>
CURTIUS: Duplices sunt exitus animarum, aliis quidem ad vitam beatam,
aliis ad supplicia sempiterna, tertium nihil est. Id autem pluribus
scripturae sacrae locis<span class = "tag">1</span> confirmari potest,
in quibus haec saepius occurrunt, aliis ad vitam, aliis ad exitum
sempiternum viam patere. Qui crediderit, salvus erit; qui vero non
crediderit, condemnabitur.<span class = "tag">2</span> Quodsi ab inferis
ad superos omnia munita essent, cur Christus Abrahamum de coelo ad mali
divitis querelas sic induceret loquentem:<span class = "tag">3</span>
<i>Ingens est hiatus inter nos et vos, ut neutri ad alterutros transire
possint.</i> Cur item Augustinus:<span class = "tag">4</span> Binae
sunt, inquit, habitationes, una in igne aeterno, altera vero in regno
aeterno. Item alibi: Fides catholica credit regnum coelorum, secundum
Johannem; tertium penitus ignoramus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 25. Marc. 3. Luc. 10. 2 Thess. 1. Ebr. 6. Marc. 16.
Joh.&nbsp;3.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Marc. 16, 16. cf. Hebr. 10,&nbsp;39.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Luc. 16,&nbsp;26.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Contra Pelagium l.&nbsp;V.</div>

<p>
OCTAVIUS: Certe Ismaëlitae duas tantum sedes animalium immortalium
statuerunt, ex Azora Alcorani 45, alteram quidem deliciarum ac
voluptatum, alteram cruciatus ac dolorum, mediam nullam putant.</p>

<p>
SENAMUS:<span class = "tag">1</span> At occidentales Indi praeter
inferos ac superos purgatorium quendam locum esse praedicabant, non
flammis et ignibus noxium, sed frigoribus gelidissimis. Quae persuasio
ab radice convellit quaestiones eorum, qui negant purgationis ignes sine
materia subsistere, aut materiam inveniri, quae quasi lapis <span title
= "Greek: asbestos kai amiantos">ἄσβεστος καὶ ἀμίαντος</span>, alumen
plumaceum vulgo appellatur<span class = "tag">2</span> nullis ignibus
limari<span class = "tag">3</span> aut absumi possit, quia frigoris
nulla vis est consumendi.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alii: <i>vulgus appellat</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>liquari</i>.</div>

<p>
TORALBA: Inepte dicam an inique philosophantur, qui materiam purgatoriis
ignibus sempiternam esse negant, videmus enim Aetnaeos ignes et
incendium Hiberniae, Islandiae, Peruanarum<span class = "tag">1</span>
atque Australium regionum,
<span class="pagenum">345</span>
quae terra ignea a perpetuis flammis nomen traxerunt, quibus materia non
deficit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius sine dubio false: <i>Romanorum</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Undenam igitur tot ac tam diuturna pabula flammarum?</p>

<p>
TORALBA: Equidem putavi, aliquando ab aquis subterraneis saxa
continenter irrigantibus alimenta suppeditari, quemadmodum in fornacibus
lapis gagates pingui materia concretus ardentius urit aqua superfusa,
sed adipe lapidis penitus exusto<span class = "tag">1</span>, nihil
amplius aqua proficit<span class = "tag">2</span>, neque enim ignis
pascitur aqua, sed uligine pingui, alioquin moles aquarum jampridem
incendio consumta fuisset. Itaque videmus ab Aetna lapides spongiosos,
quos pumices vocant, eructari, exusta materia pingui, ac nihilominus
incendia durare.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>deusto</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>perficit</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Sed ut a physicis ad metaphysica redeamus, consentaneum est,
varia esse pro scelerum varietate genera poenarum, sive immortalis
anima<span class = "tag">1</span> diuturnitate temporis sive doloris
acerbitate sive ardoribus sive horrore frigoris sive caligine tenebrarum
sive odorum teterrimo foetore sive perturbationibus secum
dissidentibus<span class = "tag">2</span> sive ministeriis foedissimis
ac vilissimis plus minusve plectatur. Est autem<span class =
"tag">3</span> divina quaedam vis ubique terrarum diffusa, quae
improborum impietatem ulciscitur, nec usquam inulta scelera esse
possunt, ne hominis cruci affixi fiducia latebrae flagitio quaerantur.
Illud autem perspicuum est, improbos homines saepissime post diuturnam
et in omnibus voluptatum generibus exactam vitam sine ullo sensu doloris
interire<span class = "tag">4</span>, tametsi viri boni saepe in
carceribus et cruciatibus moriantur, cum maximo luctu bonorum: hos<span
class = "tag">5</span> ad vitam meliorem, illos ad supplicia denotari
consentaneum est, ut Salomo innuit, cum dicit<span class =
"tag">6</span> quosdam de vinculis et carceribus ad regnum, regem vero
ad inopiam pergere. Oportet igitur exstare supplicia quaedam post hanc
vitam, quibus improbi plectantur; neque enim Deus judex aequus
videretur, si tam multa flagitia relinqueret inulta et virorum
illustrium atque optimorum delicta omnia ulcisceretur, quamdiu spirant
in terris. Quodsi non sunt supplicia sempiterna omnibus flagitiis post
hanc vitam proposita, oportet esse temporibus ac locis terminata, quibus
exactis aut moriendum mentibus est, aut beatius jucundiusque vivendum,
quia tertium nihil cogitari potest.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>mortales animi</i> vel <i>mortuorum animi</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>discedentibus</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>enim</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Job. 21. Jerem. 12. Psalm. 36, 38. 73. Habac.&nbsp;1.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>quos</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Eccles. 4,&nbsp;14.</div>

<p>
TORALBA: Vetus est et ab omni antiquitate tracta opinio<span class =
"tag">1</span>, animos eorum, qui sese corporeis voluptatibus dediderunt
eorumque impulsu jura divina et humana violarunt, corporibus elapsos
circa terram volutari ac cruciari, nec in coelestem illum locum ac sedes
beatorum, i.e. ut Plato<span class = "tag">2</span> loquitur <span title
= "Greek: eis katharan oichêsin">εἰς καθαρὰν οἴκησιν</span>, nisi multis
exagitatos saeculis reversuros. Itaque
<span class="pagenum">346</span>
veteres praeclare cum iis agi putabant, eosque malis ingentibus eripi,
qui poenas in terris, tantisper dum hoc spirabile lumen hauriunt,
graviores dedissent, sicut idem Plato scribit: <span title =
"Greek: tên dikên didonai megistou kakou apallagên ponêrias einai">τὴν
δίκην διδόναι μεγίστου κακοῦ ἀπαλλαγὴν πονηρίας εἶναι</span>.
Ex quibus sententiis
significabant, nec inulta scelera, nec supplicia fore sempiterna.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ratio</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;In Phaedone.</div>

<p>
CURTIUS: Si purgatorios ignes aut gelidissima loca poenis subeundis ac
peccatis expiandis statuamus, ut hinc aditus muniatur ad beatorum sedes,
prospiciendum nobis erit, ne infinita genera suppliciorum apud inferos
admittamus, abhorret enim universa natura infinitatem. Praestat igitur,
duo tantum loca statuere, unum praemiorum, alterum poenarum.</p>

<p>
CORONAEUS: Si qua immortali Deo juris ac justitiae cura est, quam summam
esse confidimus, in extremo vitae spiritu poenitentium scelera non
quidem abolitione<span class = "tag">1</span> penitus deleri, sed
quodammodo extenuari<span class = "tag">2</span> confitendum sit. Demus
enim duos homines, alterum illustri virtute ac pietate totum vitae
tempus floruisse<span class = "tag">3</span>, nihil unquam injuriae
fecisse, ac ne praemiorum quidem ulla spe Deum aeternum, sed divini
amoris solo intuitu coluisse, in quo justitiae consummata perfectio
consistit, ad extremum tamen in adulterio deprehensum, sine poenitentia
caesum esse; alterum vero stupris, adulteriis, caedibus, parricidiis,
contumeliis ac impietate summa erga Deum totam vitam exegisse, extremo
tamen spiritu poenituisse vitae ante actae et humili scelerum
confessione peracta exspirasse. Hunc quidem Curtius ac Fridericus in
altissimas beatorum sedes ab angelis subvehi credunt, illum vero
aeternis inferorum suppliciis cruciari. Perpendite, si quid injustius
decerni possit?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>absolutione</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>exterminari</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>peregisse</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Haec vetus est Israëlitarum querela, qui Deum iniquitatis
insimulare non dubitarunt ob eam causam. At ille per vatem:<span class =
"tag">1</span> <i>Anima</i>, inquit, <i>quae peccaverit, ipsa morietur,
nec filius sustinebit scelera parentis, nec parens flagitia filiorum.
Quodsi aversus impius a flagitiis omnia edicta mea amplexatus fuerit,
judicium et justitiam, vivet ille quidem, nec praeterita peccata illius
commemorabuntur. Ita quoque si justus converterit se ab integritate ad
impietatem, superiorum virtutum nulla futura est commemoratio, sed in
peccatis suis morietur. Vos tamen dixistis: Judicia Dei non sunt aequa.
Audite, domus Israelis, num judicia mea aequa non sunt? Num vos potius
aequi non estis?</i> Ex his sequitur, duos tantum esse exitus
animorum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ezech. 18, 19&nbsp;sqq.</div>

<p>
SALOMO: Non dixit Ezechiel impium illum omnibus flagitiis ac sceleribus
detestabilem, si extremo spiritu piguerit vitae ante actae, salutem
adepturum, sed si reversus ab impietate juste vixerit, Deum superiores
<span class="pagenum">347</span>
impietates obliturum, nec item virum integerrimum, qui extremo vitae
momento scelus admiserit<span class = "tag">1</span>, propterea
suppliciis sempiternis torquendum, sed ita demum exitio periturum, si ad
impietates et improbitates totus deflexerit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>admisit</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Ego illum, quem poenituerit scelerum, purgatoriis ignibus
expiatum iri confido, idque non modo sacris litteris<span class =
"tag">1</span>, sed etiam ipsius Martini Lutheri<span class =
"tag">2</span> autoritate fretus.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 2 Macc. 12. Mal. 3, 12. 1 Cor. 3. Phil. 2. 2 Tim. 1. Joh. 5.
Apoc.&nbsp;5.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Lutheri resol. conclus.&nbsp;10.</div>

<p>
SALOMO: Ego poenitentiam illam extremo vitae spiritu nihil profuturam
sceleratis opinor.</p>

<p>
CORONAEUS: At qui sacerdotis potestate divinitus ei tributa veniam
consecutus est, eum tamen a culpa liberum esse credimus.</p>

<p>
SALOMO: Nihil exsecrabilius mihi videtur, quam sacerdotes ecclesiae
Romanae veniam scelerum sibi arrogare aut confitentibus peccata
ignoscere, cum id uni aeterno Deo pro jure suae majestatis
conveniat.</p>

<p>
CORONAEUS: At Christus hanc apertissime discipulis potestatem largitur,
ut quaecunque vincirent et solverent in terris, eadem forent soluta et
colligata in coelis<span class = "tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Matth. 15, 19. 18,&nbsp;18.</div>

<p>
CURTIUS: Nescio quamobrem Romani pontifices haec verba ligandi et
solvendi detorserint ad scelerum abolitionem, nisi quod augustiores se
fore putarunt, si in jure divinae majestatis nulli creaturae
communicabilia involarent et ex indulgentia vitiorum omnium infinitam
auri vim corraderent. Ut quidem videmus illos ignoscere non tantum
admissa scelera, sed etiam admittenda, cum legibus divinis et humanis
non sine ingenti mercede solvant imperitos, nec leviorum, sed
robustiorum impietatum veniam saepissime soluta pecunia largiantur.
Inde<span class = "tag">1</span> venalium indulgentiarum pontificiis
nundinationis copia, inventum Gregorii pontificis Romani, quae paulatim
infinitum acceperunt incrementum, ut interdum mille annorum veniam isti
largiantur<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Caetera haec interlocutoris verba desunt in alio codice.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Liber de taxis Cancellariae, c. de absol. et
dispensationibus.</div>

<p>
CORONAEUS: Culpa quidem ignoscitur, quo minus sempiternis suppliciis
teneantur, qui poenituerunt, sed purgatoria flamma expiati, ut Paulus
ipse loquitur<span class = "tag">1</span>, vitam aeternam aliquando
adipiscantur<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>pollicetur</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;2 Thess. 2,&nbsp;8.</div>

<p>
CURTIUS: Ego poenitentibus sceleraque Deo confitentibus vitam coelestem
patere judico, sine expiationis ignibus, qui nulli sunt, sed lotis
vestibus pretiosissimo Christi Dei cruore<span class = "tag">1</span> ac
lavacro, quo nos lavit ab omnibus flagitiis, ad nuptias coelestes
acciri. Alioqui incongruum esset, eum quem ad convivia nuptiarum
solennium excipere voles, ante verberibus, sectionibus, tormentis,
ustionibus, crudelissime torquere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Apoc. 1,&nbsp;5.</div>

<p>
TORALBA: Hypothesis superior a Coronaeo proposita eo pertinet, ut ab
utroque merita supplicia prius exigantur, antequam sordidatos peccatorum
maculis in sanctissimas angelorum aedes intrudi fateamur.</p>

<p>
<span class="pagenum">348</span>
SALOMO: Ita quod sentio, nullum esse scelus inultum, ultionem vero,
quamdiu hic vivitur, praestabiliorem fore, ut sapientiae magister
significat his verbis: <i>Ecce justis in terra expenditur, quanto magis
peccatoribus?</i><span class = "tag">1</span> i.e. a justis poenas
improbitatum exigi, quamdiu hic vivitur, a sceleratioribus autem post
mortem, utrosque tamen levius quam pro merito plecti. Nam si pro merito
omnia delicta exigerentur et supplicia decernerentur, ecquis ea perpeti
posset? Sed resipiscentia pleraque peccata abolentur aut levissime
puniuntur, eoque magis, si ad resipiscentiam accedant praeclarae
virtutum actiones, officia erga pupillos, viduas, peregrinos et summa
erga tenues benignitas.<span class = "tag">2</span> Itaque Daniel regem
Nabochodonosorem hortabatur, ut poenas divino judicio decretas
benignitate dilueret, cum nulla re peccata citius aboleantur.<span class
= "tag">3</span> Tametsi enim veniam precantibus ac poenitentibus
ignoscat, non tamen impunitos fore testatur, his verbis: <i>purgando nos
purgabit</i>; quod David Kimchi sic interpretatur: Deus ignovit, punit
tamen quodammodo, tametsi Rabbi Abraham et Chaldaeus interpres penitus
ignosci putent, quod de culpa interpretandum est. Quum enim rogatione
Mosis se ignovisse dixisset nihilominus declarat, se populi scelus ac
diffidentiam ulturum<span class = "tag">4</span>, uti fecit; omnes enim
qui ex Aegypto egressi fuerant, duobus exceptis, in deserta solitudine
perierunt. Item Davidi poenitenti ignoscit<span class = "tag">5</span>,
poenam tamen irrogavit, tum adulterini filii morte, tum etiam incestibus
ac adulteriis liberorum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Proverb. 11, 31. Ecclasiast. (Sirach) 12, 4. 6. Nahum.
1,&nbsp;2.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Ezech. 18, 8&nbsp;sqq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Daniel 4,&nbsp;24.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Numerorum 15,&nbsp;30.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;2 Sam. 11,&nbsp;sqq.</div>

<p>
OCTAVIUS: Scelerati quidem bonorum caede pascuntur ac diuturnam saepe
vitam in summa bonorum ac voluptatum omnium affluentia transigunt, quae
praemia sunt eorum, quae ab illis recte gesta fuerunt, ne ullum exstet
benefactum, cui Deus justam non retribuat mercedem et quidem meritis
majorem, quia nemo fere tam improbus est, qui nihil boni gesserit. De
utrisque vero, probis inquam et improbis, jam mortuis ita scribit
sapientiae magister:<span class = "tag">1</span> <i>Prodibunt</i>,
inquit, <i>impii praeteriti scelerum suorum recordatione. Tum justus
coram oppressoribus suis stabit, cujus aspectu scelerati pavore percussi
et inopinato stupore ac doloribus afflicti exclamabunt: an ille est,
quem ludibrio habuimus olim; stulti qui vitam ejus insaniam et exitum
putavimus ignominiosum. Itane in albo filiorum Deorum conscriptus est et
inter sanctos sortem adeptus? At nobis opes et superbia nil
profuerunt.</i></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Sap. 5,&nbsp;1-5.</div>

<p>
SENAMUS: Est verum genus eorum, qui quod bestiarum more nullam omnino
aut divinorum aut humanorum curam habuerint, corporis ac animi occasum
simul pati dicantur. Deus enim utrumque necare potest<span class =
"tag">1</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 42 (41), 5. Matth. 10,&nbsp;28.</div>

<p>
<span class="pagenum">349</span>
CURTIUS: De his quidem statuere difficile est, eorum tamen animas, qui
non innocentem bestiarum more vitam transegerunt, sed facinoribus et
flagitiis vitam contaminarunt, non prius morituras confidimus, quam
justissimas dederint poenas detestabilium improbitatum. Quo pertinent
extrema Esaiae verba<span class = "tag">1</span>: <i>Videbunt</i>,
inquit, <i>cadavera eorum, qui a me defecerunt, quoniam vermis eorum non
morietur et ignis eorum non exstinguetur, sed omnibus fastidio sunt
futuri.</i> Quibus verbis sempiterna eorum supplicia fore testatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Jessiae 66,&nbsp;24.</div>

<p>
SALOMO: Rabbi Elieser planius aliquanto: Certo scis, inquit, omnia dicta
factaque hominum justis suis ponderibus exigenda, nec te in fraudem
impellat malus genius, quasi sepulcrum tibi sit securitatis ac
impunitatis<span class = "tag">1</span> perfugium futurum, stabis enim
coram aeterno Deo, judice totius orbis.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>immunitatis</i>.</div>

<p>
CURTIUS: Magnam vobis gratiam debet ecclesia Romana, quod purgatorios
ignes pene exstinctos argumentorum vi atque eloquentia<span class =
"tag">1</span> videmini excitavisse. Nam in iis ignibus legatorum<span
class = "tag">2</span> ac donationum vis prope immensa, quasi in causa
non tantum impulsiva, ut jurisconsulti loquuntur, sed etiam finali
consistere videtur, ut scilicet sacrificia missarum anniversaria fiant
pro salute animae testatoris.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>eloquentiae ardoribus</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>legationum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Etiamsi demonstratione perspicua planum esset, post<span
class = "tag">1</span> hanc vitam expiari scelera improborum ultricibus
flammis, non propterea tamen sequeretur, sacrificia mortuis
profutura.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deest alibi.</div>

<p>
CORONAEUS: Cur&nbsp;non?</p>

<p>
FRIDERICUS: Quoniam divina decreta vetant. Qui, inquit Ambrosius<span
class = "tag">1</span>, non accipit hîc veniam peccatorum, illic non
erit. Non erit autem ei, quod ad vitam aeternam noluerit pervenire. Item
Cyprianus<span class = "tag">2</span>: Quando isthinc excessum fuerit,
non poenitentiae relinquitur ullus, nec sanctificationi locus. Hîc vita
amittitur aut retinetur. Item Augustinus<span class = "tag">3</span>:
Post hanc vitam id quisque habiturus est, quod in ea conquisierit; nunc
misericordiae, post judicii tempus erit. Item Hieronymus<span class =
"tag">4</span>: Cum ante tribunal Christi veneris, inquit, nec Jobus nec
Daniel pro te orare poterunt. Item Chrysostomus<span class =
"tag">5</span>: Simul discesserimus, hinc non est in nobis situm
poenitere aut delere peccata. Item qui in praesente vita peccata non
eluet, nullam postea consolationem habiturus est. Atque eo pertinet
Salomonis dictum de arbore caduca, quae eo quo ceciderit loco, sive ad
Aquilonem sive ad Austrum, illic perpetuo residebit<span class =
"tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Libro de bono more.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Contra&nbsp;Dem.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Ad Maced. ep.&nbsp;54.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Homil. X in Joh. qu. 2 et&nbsp;13.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Conc. 2 de Lazaro. ad Ebr. 2. Rom.&nbsp;4.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Eccles. 11,&nbsp;3.</div>

<p>
CORONAEUS: Ne vobis theologis theologos opponam, satis est sacrae
scripturae locum de Maccabaeis singularem denotare<span class =
"tag">1</span>: <i>Nisi</i>, inquit, <i>revicturos sperarent, qui mortui
sunt, frustra pro mortuis vota</i>
<span class="pagenum">350</span>
<i>conciperentur.</i> Itaque Judas princeps Judaeorum mortuos pro
patriae salute, solennibus sacris expiari jussit, ut peccatorum noxa
solverentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 2 Macc. 12, 40.&nbsp;sqq.</div>

<p>
CURTIUS: Libri Maccabaeorum non modo ab Ebraeis, sed etiam ab omnibus
veteribus christianis theologis inter <span title =
"Greek: apokrupha">ἀπόκρυφα</span> censentur et sanctissimis
Laodicaeensis synodi<span class = "tag">1</span> decretis repudiantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Const.&nbsp;55.</div>

<p>
CORONAEUS: At posterioribus conciliis, ipsiusque Tridentinae synodi
decretis, quasi sacratiores probantur mirum in modum.</p>

<p>
TORALBA: Ego quidem non modo theologorum<span class = "tag">1</span> et
academicorum auctoritate, sed etiam argumentis certissimis animorum
purgationes et expiationes scelerum post hanc vitam fore non dubito. Sed
ut votis aut rogationibus ullis eluantur, probare nullo modo possum. Nec
vero Plato<span class = "tag">2</span> quicquam perniciosius aut
capitalius hominum generi persuaderi posse scribit. Nam quo quisque
sceleratior exstiterit, quo majores opes furtis aut rapinis pupillorum
ac viduarum congesserit, eo confidentius alienis precibus ac sacrificiis
flagitiorum suorum diritatem dilui putabit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Athanasius. Cyprianus. Hieronymus. Epiphanius. Augustinus l.
15 c. 15. de civ.&nbsp;Dei.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;De legibus.</div>

<p>
SALOMO: Legibus divinis saepe admonemur, nullis sacrificiis improbitates
expiari<span class = "tag">1</span> praeterquam eas, quae errore
probabili admittantur; direpta vero bona praesertim egentium, viduarum
ac pupillorum quasi flagrans incendium absumunt rapientium opes omnes.
Quae cum ita sint, quis putet, sacrificia ulla aut preces mortuis
proficere posse?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Desunt in aliis codicibus.</div>

<p>
CORONAEUS: Si nihil proficiunt mortuis viventium rogationes, cur Judaei
mortuos in sepulcra deferentes canerent suam<span class = "tag">1</span>
<span title =
"Hebrew: hashuva (text reads הַשּׁוֻבַה ‘hashvuva’)">השֻובה</span>
(accubationem) in qua his verbis utuntur:
Spiritus domini quiescere faciat N. in horto Eden, in pace, ipsum ac
omnes defunctos Israëlitas, ad cujus precantis vocem populus respondet
Amen! Cur etiam Augustinus pro matre Monica sic precatur: Dimitte,
domine, dimitte, obsecro, ne intres in judicium cum hac?<span class =
"tag">2</span> Cur etiam Muhammedistae ipsi, qui supplicia inferorum
quidem sempiterna fore credunt, tam ardenter precarentur ut amici vita
defuncti ab interrogatione utriusque angeli atri eripiantur?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius addit; <i>sacerdotes cantionem</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>ea</i>.</div>

<p>
OCTAVIUS: Ista quidem precatio fit a Muhammedistis, priusquam judicium
subeunt, non quod judicio semel damnatos unquam eripi putant.</p>

<p>
SALOMO: Nec Maccabaeorum, nec Augustini autoritatem moror; nos vero nec
anniversariis solennibus, nec sacrificiis, nec rogationibus illis utimur
pro animis defunctorum, quia scimus nihil profuturum sed illa
<span title =
"Hebrew: hashuva (text reads הַשּׁוֻבַה ‘hashvuva’)">השֻובה</span><span
class = "tag">1</span> nihil aliud est,
quam vox optantium, ut beati sint amici, propinqui, parentes.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>cantio</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Si dubia res esset, an mortuis viventium vota proficiant, ut
quidem prodesse confido, nonne tutius tamen foret id facere,
<span class="pagenum">351</span>
quod mortuis nihil nociturum sit, quam illos dubia spe flammis
cruciandos deserere? Nam ut sapientes vetant id facere, quod dubites
justum sit, necne? ita quoque jubent nos id facere, quod dubites,
profuturum sit, necne? Ac propterea laudatur Cato Censorius, qui de
animarum immortalitate disputans, quorum vim et sensum exstingui morte
putabant levissimi quidam Epicuraei: Si<span class = "tag">1</span>,
inquit Cato, in hoc erro, quod immortales animos esse credo, hunc
errorem, quo delector, quamdiu vivo mihi eripi nolo, sive mortales sint
animi, ut minuti quidam philosophi putant, non vereor, ut illi mortuum
me irrideant. Quanto nos accuratius ac libentius pro amicis mortuis
supplicare debemus, si certum est, ut spero, Romanam ecclesiam a pietate
vera aberrare non posse.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alibi: <i>Quodsi</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Ego a pontificibus Romanis<span class = "tag">1</span> didici,
haereticum esse neminem, qui ex duabus vel pluribus inter se de
religione discrepantibus doctorum virorum sententiis, utram libet,
tueatur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Innocens IV. in c. Si invitaveris de constitutione Thom ...
lib. 4 sent. dist. 3. qu. 2 etc. si per duos, de Simonia.</div>

<p>
CORONAEUS: Ita quidem opinor, si disputatio est
<span title = "Greek: peri tôn adiaphorôn">περὶ τῶν ἀδιαφόρων</span>,
non tamen si de summa religionis aut de fidei capitibus quaeratur.</p>

<p>
SENAMUS: At in eo ipso controversia gravis est, quae sint capita fidei?
Nam Sorbonici theologi duodecim Christianae fidei capitibus centum
viginti subrogarunt et capitalibus suppliciis addixerunt, qui contra
sentirent, inter quae capita illud etiam conscriptum est, beatum Petrum
non Petrum, beatum Paulum non Paulum dici oportere.</p>

<p>
TORALBA: Video Judaeos a Christianis, Agarenos ab utrisque de summa
religionis dissidere, graves etiam Agarenos inter ipsos controversias
fidei existere, nec pauciores<span class = "tag">1</span> centum viginti
haereses a Tertulliano et Epiphanio inter Christianos commemorari, nec
tantum haereticos majorum gentium a se invicem dissidere, verum etiam
eos, qui plus caeteris sapere videntur, Damascenum inquam a Chrysostomo,
Cyprianum a Tertulliano, Epiphanium ab Eusebio, Hieronymum ab Augustino,
Gregorium ab Hieronymo, Origenem a caeteris, Abaelardum a Bernhardo,
Thomam a Scoto, Henricum a Durando, Albertum ab Henrico et postremo
quemque superiorum scriptorum sugillare. Quin etiam magistrum
sententiarum haeresium viginti quinque a junioribus Sorbonicis denotari,
Graecos Christianos a Latinis, Romanos a Germanis, Helveticos et Gallos
ab utrisque, Lutherum a Zwinglio, Calvinum a Stanckaro, Bezam a
Castellione, in summa fere singulos a singulis, ut omnes ab omnibus,
mutuis maledictis et execrationibus refutari. Ac tametsi Judaei suae
religionis puritatem constantia majore tueri videantur, orientales tamen
ab occidentalibus in ritibus discrepant. Quae cum ita sint, nonne
praestat simplicissimam illam et antiquissimam eandemque verissimam
naturae religionem, uniuscujusque mentibus ab immortali Deo insitam, a
qua
<span class="pagenum">352</span>
dissidendum non erat, amplexari, illam inquam religionem, in qua Abel,
Enochus, Lothus, Sethus, Noëmus, Jobus, Abrahamus, Isaacus, Jacobus, Deo
carissimi heroës vixerunt, quam inter tot ac tam varias opiniones
incertum quemque vagari, nec habere certam animi sedem, in qua
acquiescat?</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>potiores</i>.</div>

<p>
SALOMO: Si heroibus illis similes essemus, nihil ritibus ac caerimoniis
opus esset, plebem vero ac vulgus ignarum sine ritibus ac caerimoniis
nuda verae religionis assensione contineri, vix ac ne vix quidem fieri
potest.</p>

<p>
CURTIUS: Caerimoniarum multitudo mihi non placet, quae veri Dei cultum
evertit, ut paganorum et qui propius a paganis absunt, Catholicorum.</p>

<p>
OCTAVIUS: Non video de toto genere religionum, quae purioribus
caerimoniis<span class = "tag">1</span> Deum aeternum colendum sibi
proponat quam Ismaëlitarum.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>quae potioribus ceremoniis puriis</i>.</div>

<p>
SALOMO: Sed jam de via deflexerunt ac sepulcra Naphissae<span class =
"tag">1</span> Muhammedis, ac nescio quorum<span class = "tag">2</span>
prophetarum, continuis peregrinationibus fatigant. Judaei solas divinae
legis caerimonias, non hominum arbitrio confictas, cum veri aeterni Dei
cultu sic amplectuntur, ut plebis animos aeque ac eruditorum facile in
officio sine ullis sacrificiis contineant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alii: <i>Navissae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>quot</i>.</div>

<p>
CORONAEUS: Veram religionem Romanos pontifices jam inde a Christo Deo
vero et sanctissimis apostolis ac discipulis continua serie posteritatem
docuisse confido ac suae dignitatis splendorem ac decus inter
haereticorum, Judaeorum ac Turcarum, Paganorum, Epicuraeorum naufragia
constanti fide tueri. Et quoniam id vobis persuaderi non potest, quod
tunc fore non despero, non desistam, verum Deum et hominem Christum
ejusque inviolabilem parentem, virginum decus, omnes angelorum legiones,
martyrum, confessorum ac beatorum omnium ordines obsecrare, ut Deum
aeternum vobis propitium reddant ac pro vestra omnium salute rogationes
ferant.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ita omnes.</div>
<div class = "mynote fineprint">
Footnote reference number missing: may be anywhere in the three
paragraphs between preceding and following footnotes, or may refer
to overall paragraph sequence.</div>

<p>
SALOMO: Magnam profecto gratiam Coronaeo pro tot ac tam multis
beneficiis ac potissimum pro sua erga nos pietate singulari et caritate
debemus, quam vicissim imitari nos oportet, ac singulos pro singulis
supplicare Deo aeterno, ut nos in rectum salutis iter, omnibus errorum
vepribus ac spinis purgatum, deducat.</p>

<p>
FRIDERICUS: Qui de sua religione dubitat, vera sit necne, aut qui falsam
pro vera profitetur, nec pro caeteris utiliter vota facere posse
videtur; qui vero certus ejus religionis, in qua sit acquiescendum, si
veram habet, utiliter quidem pro aliis, non item pro seipso supplicabit,
aut in rectum iter, quod securius tenet, Deo praelucente
ingredietur.</p>

<p>
SALOMO: Nullus unquam mortalium certior fuit de voluntate divina, quam
Moses, qui tametsi Dei leges ad populum tulisset, attamen precibus
fusis: <i>Ostende</i>, inquit<span class = "tag">1</span>, <i>mihi vias
tuas, ut cognoscam te.</i> Item David, divinarum legum peritissimus
interpres: <i>Vias tuas</i>, inquit, <i>ostende</i>
<span class="pagenum">353</span>
<i>mihi</i><span class = "tag">2</span>; qui tamen alibi dixerat<span
class = "tag">3</span>: <i>Notas mihi fecisti vitae vias, ut scilicet
Deus illis praeluceret ad arcana legis intelligenda.</i> Nam
quadragesimo post anno quam lata lex erat, Moses coacta populi concione,
illud etiam<span class = "tag">4</span> addidit: <i>Non dedit Deus vobis
cor ad intelligendum, nec oculos ad videndum, nec aures ad audiendum
hactenus.</i><span class = "tag">5</span> Ex quo intelligitur, sine ope
ab luce divina Dei leges aut jussa intelligi aut percipi non posse.
Itaque vates lyricus exclamans<span class = "tag">6</span>:
<i>Revela</i>, inquit, <i>oculos meos, ut intueri possim admirabilia
tuae legis arcana.</i> Quanto nos igitur studiosius quam illi preces
mutuas ad Deum immortalem fundere debemus, in tanta opinionum de vera
religione discrepantium varietate.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Exod. 33,&nbsp;13.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Psalm. 76,&nbsp;48.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Psalm. 5, 26.&nbsp;86.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Deuteron. 5,&nbsp;29.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Deest in alio codice.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Psalm. 119,&nbsp;18.</div>

<p>
SENAMUS: Quid vetat igitur, quo minus omnes simul ac semel pro omnibus
ardenti animo illud ab immortali Deo precemur, ut recta via pergamus, si
modo veram nacti sumus, sin a vera via sive vita defleximus, divina
bonitate praeeunte dirigamur. Nam ut bellica tormenta sigillatim emissa
non tanta vi quatiunt arces, quam si multa simul eodem impetu ferantur:
ita preces multitudinis<span class = "tag">1</span> coelum ipsum tanto
impetu feriunt, ut ipsi Deo vim afferre videantur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>precum multitudines</i>.</div>

<p>
SALOMO: At unius hominis integerrimi oratio plus habet apud Deum
ponderis ac momenti, quam populi totius, ut quidem Moses, Samuel et
Elias saepe declaraverunt, quoniam etiam in multitudine unius impietas
caeteris obest, preces tamen bonorum semper exaudiuntur.</p>

<p>
OCTAVIUS: Multitudinis quidem rogatio efficax est, si mente sincera Deum
aeternum appellaverit; sin pro vero Deo falsum colat, aut creatori
creaturam cultus communione conjungat, idem illi objici possit, quod
Elias populo<span class = "tag">1</span>: <i>Quousque claudicabitis mox
in hanc, mox in illam partem? Si Bahal rex est, hunc colite</i> etc.
Idem sacerdotibus Bahalem contentissima voce acclamantibus:
<i>Altius</i>, inquit, <i>exclamandum est, quia Bahal vel sopore, vel
rationibus domesticis implicatur.</i><span class = "tag">2</span> Pejus
etiam si dubitent, Deus sit necne, quem interpellant, quoniam dubitatio
in cultu divino semper impietatis opinionem affert. Quid enim ferat<span
class = "tag">3</span> Athesani<span class = "tag">4</span> theologi
amuletum, quod adoraturus hostiam siligineam, quam dubitent consecrata
sit necne, quod manibus contrectat: Si Deus es, inquit, adoro te, sin
minus, non adoro.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 (3) Regum 18,&nbsp;21.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;1 (3) Regum 18,&nbsp;28.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alibi: <i>Quid referat</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Astesani</i>.</div>

<p>
SENAMUS: Omnes homines, quantum quidem opinor, Deum deorum omnium
parentem agnoscunt, ac tametsi plerique communicatis honoribus creaturas
cum creatori copulant, principem tamen confitentur, quem Porphyrius et
Plato<span class = "tag">1</span> <span title =
"Greek: tôn theôn patera kai pantokratora">τῶν θεῶν πατέρα καὶ
παντοκράτορα</span> vocant, quem Octavius,
<span class="pagenum">354</span>
Salomo, Toralba, unice caeteris omniis repudiatis, colendum proponunt,
Fridericus et Curtius caetera quidem omnia assentiuntur, hoc tamen
differunt, quod Deum illum naturae parentem vel, quod idem, filium ejus
coëssentialem, coaeternum carnem humanam in utero virginis induisse
contendunt ac pro generis humani salute mortem pertulisse; in caeteris
prope consentiunt, excepta coena, confessione et statuis; Coronaeus<span
class = "tag">2</span>, ut religiosissimus est, ne latum quidem unguem
ab ecclesiae Romanae caerimoniis putat esse discedendum. Ego vero, ne
usquam offendam, omnes omnium religiones probare malo, quam eam, quae
fortassis vera est, excludere.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> <span title = "Greek: peri apochês tôn empsuchôn">περὶ ἀποχῆς
τῶν ἐμψυχῶν</span>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>vero</i>.</div>

<p>
SALOMO: Mallem ego, Sename, calidus esses aut frigidus, quam in
religione tepidus. Quanquam quî fieri potest, omnium religiones simul
tueri, i.e. confiteri aut credere Christum Deum esse et negare Deum
esse, morte affectum et supplicio ereptum, panem Deum fieri et non
fieri, quae per naturam simul stare non possunt.</p>

<p>
SENAMUS: Ego nec assentiri leviter nec temere negare volo, quae inter
theologos dubia disputatione contravertuntur, sed Pauli<span class =
"tag">1</span> sententiam sequi praestabilius duco: <i>Factus sum</i>,
inquit, <i>Judaeis Judaeus, Ethnicis Ethnicus et iis qui lege vacant,
quasi legis expers essem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucri
facerem.</i> Itaque gratissima mihi visa est Hierosolymitanorum civium
concordia, ubi tamen sunt octo christianae sectae, Latini, Graeci,
Jacobitae, Armenii, Gregoriani, Coptitae, Abyssini, Nestoriani, exin
Judaei, Muhammedistae, et sua cujusque sectae templa, in quibus sacra
seorsim fiunt, ritibus ac caerimoniis distincta, quae tamen publicam
tranquillitatem summa consensione colunt. Ego vero Christianorum et
Ismaëlitarum et Judaeorum, ubicunque licet, atque etiam Lutheranorum et
Zwinglianorum templa subeo, ne cuiquam quasi atheus offensionem praebeam
aut quietum reipublicae statum videar conturbare. Deorum tamen principi
optimo maximo omnia fero accepta. Quid igitur vetat, quo minus communem
naturae totius auctorem et parentem precibus communibus flectamus, ut
nos omnes in verae religionis cognitionem perducat.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> 1 Corinth. 9, 20&nbsp;sq.</div>

<p>
SALOMO: Ferendum quidem illud, ut pro singulis rota omnes et singuli
concipiant, sed omnes simul in tanta religionum varietate, salva
cujusque pietate, stare non possunt. At ne Moses quidem ferre
potuit<span class = "tag">1</span>, ut populus in Aegypto sacra faceret,
cum id Pharao permitteret: <i>Non est</i>, inquit, <i>consentaneum, ut
abominationem Aegyptiorum sacrificemus Deo nostro; sin coram id fieret,
lapidibus obrueremur.</i> Ac propterea majores nostri non sine ingenti
mercede a principibus extorserunt, jam inde ab ultima memoria, ut in
sacellis ac templis seorsim sacra faciamus. Ob id enim et aurum
coronarium Romanis pontificibus et imperatricibus
<span class="pagenum">355</span>
dependere consuevimus ac Zonarum jura imperatoribus Germanis. Nam cum in
insula Delo sacra facere majorum nostrorum colonia prohiberetur ab
incolis, quod Apollini et Dianae insula sacra videretur<span class =
"tag">2</span>, Caesareus dictator rescripsit: Non mihi placet, inquit,
decretum, quo Judaeos amicos nostros sacris patriis uti prohibetis, aut
in sacra pecuniam conferre, cum id ne Romae quidem facere prohibeantur.
In eandem sententiam exstat Dolabellae proconsulis ad Ephesios epistola,
ne Judaeos sacra facere in oppidis ac civitatibus Asiae prohibeantur.
Nihilominus tamen sacris saepe disturbati sumus ac furentis plebis
injuria violati.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Exod. 8,&nbsp;26.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Josephus lib. 14, c. 17. Philo de legat ad
Caligulam.</div>

<p>
CURTIUS: Res omnium difficillima mihi semper visa est, in eadem civitate
religionum inter se discrepantium auctoritatem publicam tueri. Sed fere
plebs in eo genere dominatum sibi vindicare consuevit, cui obsistere ne
principibus quidem tutum est. Cum enim Phocas<span class =
"tag">1</span> imperator<span class = "tag">2</span> Graecorum statuas
dejici jussisset, ab ipsa fece plebis in Sophiae templo mactatus est.
Privata autem sacrificia exercere periculosius est, quam publica,
propter occultas civium conjurationes, quae tandem aliquando in
reipublicae perniciem erumpunt. Ob id enim Trajanus Plinio Asiae
proconsuli rescripsit<span class = "tag">3</span>, ut nocturnos
Christianorum conventus prohiberet. Quod cum magistratus Monasterii<span
class = "tag">4</span> civitatis Anabaptistarum sectariis permisisset,
paulatim ita creverunt, ut imperium urbis invaderent. Est etiam in
privatis ac potissimum in nocturnis sacris, ubi conveniunt viri et
foeminae, maxima suspicio lenociniorum.<span class = "tag">5</span> Quae
cum in sacris Bacchanalium Romae comperta fuissent, et stupri
libidinesque utrius sexus effusae et caedes permistae perpetuo decreto
in tota Italia vetita fuere. Quam suspicionis infamiam Christiani, qui
sacra nocturna metu magistratuum procurabant, cum maxime vellent
effugere, tamen nunquam potuere, ut ex apologeticis planum fit<span
class = "tag">6</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Thomas</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Deest in uno codice.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Plinii Epp. 10, 96 sq. Cal. 97&nbsp;sq.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>Munsterae</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Alius: <i>lenociniorum frequentia</i>.&nbsp;
<b>6.</b>&nbsp;Tertullianus in apologet. Athenagoras in apol. Justinus
Martyr in apol. Origenes contra Celsum.</div>

<p>
SENAMUS: Si omnibus id persuaderi posset, quod Ismaëlitis, quod mihi,
quod Octavio, scilicet omnia omnium vota, quae a pura mente
proficiscuntur, Deo grata vel certe non ingrata esse, ubique terrarum
eadem concordia vivi posset, qua vivitur sub imperatore Turcarum vel
Persarum.</p>

<p>
CORONAEUS: Principes hujus civitatis peregrina quidem Judaeorum et
Graecorum sacra fieri publica patiuntur, non tamen caeteris sunt eadem
privilegia tributa, sed tamen uti libertate cuique licet, dum nihil de
tranquillitate civitatis statu detrahatur, nemo sacris adesse cogitur
aut prohibetur.</p>

<p>
OCTAVIUS: Sapienter istud quidem, ut omnia hujus civitatis instituta,
quibus in optimatum statu diutissime floruit ac florebit, in quo
civitatis genere nulla pestis perniciosior exoriri potest, quam
discordiae civium inter ipsos.</p>

<p>
<span class="pagenum">356</span>
CORONAEUS: Utilitati tamen publicae pietas anteferri debet ac de
religione inquiri, nolentes etiam ad sacra publica cogi, ut sanctissimis
ecclesiae Romanae decretis cavetur<span class = "tag">1</span>. Huc enim
pertinet illud: <i>Compelle eos intrare.</i><span class =
"tag">2</span></p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> C. urgente: de haereticis.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Luc. 14,&nbsp;23.</div>

<p>
OCTAVIUS: Illic agitur, opinor, de vocatis ad nuptias, quos, si adesse
nollent, valde ineptum minimeque decorum videretur fustibus aut subjecta
poena capitali cogere velle, si quidem voce
<span title = "Greek: anankazein">ἀναγκάζειν</span> interpretamur
<span title = "Greek: to biazesthai">τὸ βιάζεσθαι</span>.</p>

<p>
CURTIUS: In eam sententiam Tertullianus<span class = "tag">1</span> ita
scripsit: Non est religionis cogere, quae sponte suscipi debet, non vi.
Et quidem concilio Nicaeno, Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi
sanctissime ita decretum est, haereticos non armis esse, sed doctrina
expugnandos, nec zizania ante messen convellenda. Idem video placuisse
Augustino<span class = "tag">2</span>, Hieronymo<span class =
"tag">3</span>, Bernhardo<span class = "tag">4</span>. Deus, inquit
Hilarius, non eget obsequio necessario, nec requirit coactam
confessionem, non nisi volentem recipit. Simplicitate quaerendus est,
confessione discendus, caritate amandus, timore venerandus, voluntate
probitatis retinendus. At sacerdotes Deum timere vinculis coguntur,
poenis jubentur, carceribus continentur, virgines nudantur ad poenam,
sacrata Deo corpora ad fructum spectaculi et quaestionis aptantur. Haec
ille. Atque ob id Priscilliani haereseos damnati sunt, quod haereticos
poenis cruciandos esse arbitrarentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Ad Scapulam.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;L. 4. confess. c. 19. l. 6 c. 2 de civ. Dei. l. 1. contra
Manich. c. 1. Contra Pelag. l. 2, c.&nbsp;22.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;C. 14 M. et l. 3. contra Pelag.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Serm. 64 in canticum.</div>

<p>
SALOMO: Jubet quidem lex divina<span class = "tag">1</span>, masculos
omnes singulis annis coram Deo se sistere, solennium festorum diebus,
nec muneribus vacuos venire, neminem tamen cogi voluit. Quae enim
contumelia gravior in Deum cogitari potest, quam ad illius obsequium
quenquam cogere velle, cum nemo satis alacri mente ad eum amplexandum
accedere possit. Nefas est, Deum ab invitis et nolentibus coli, si quis
nostrae gentis, deserto Dei cultu, Deum peregrinum, peregrina sacra sibi
quaerat, lapidibus obrui, civitas vero solo exaequari jubetur. Eadem
poena sequitur eos, qui summo pontifici imperanti non acquieverunt.
Atque eo pertinet foedus illud, quod Asa<span class = "tag">2</span> rex
cum tribubus Juda et Benjamin percussit, quo caput ejus, qui Deum
aeternum deseruisset, sacratum<span class = "tag">3</span> est, sed eo
foedere nihil de peregrinis cavetur. Ac tametsi populus Israel jussus
est, cum in regionem sibi promissam venisset, populos exscindere,
templa, locos, altaria funditus evertere, non tamen finitimos populos
religionem mutare coëgerunt. Nam cum David Ammonitas, Moabitas, Idumaeos
sub imperium suum subjunxisset<span class = "tag">4</span> ac vectigales
fecisset, suis tamen religionibus ac sacris uti passus est. Atque illud
est, opinor, quod Julianus<span class = "tag">5</span> in libro, quem
adversus Galilaeos scripsit, innuere videtur,
<span class="pagenum">357</span>
cum legibus Mosis cautum fuisse putat, ne aliarum gentium templa ac
delubra exscinderentur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Deuter. 16,&nbsp;16.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;2 Par. 15, 3&nbsp;sq.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Alius: <i>damnatum</i>.&nbsp;
<b>4.</b>&nbsp;Alius: <i>subegisset</i>.&nbsp;
<b>5.</b>&nbsp;Apud Cyrillum in librum Juliani.</div>

<p>
CURTIUS: Haec quaestio, an quisquam suam religionem ejurare cogendus
esset<span class = "tag">1</span>, magnis contentionibus agitata fuit in
senatu Lusitanorum, Emanuele rege. Cum enim Ferdinandus,<span class =
"tag">2</span> Castiliae rex, Judaeos omnes finibus imperii sui
exegisset, pars in Galliam Narbonensem, unde postea a Francisco rege
depulsi fuere, exceptis oppido paucis, qui proscriptionis metu
religionem mutarunt vel simularunt, pars maxima in Lusitaniam concessit.
Rex Emmanuel coacto concilio decerni jussit, an cogendi essent,
christianam religionem profiteri. Tandem decretum est, cogendum esse
neminem nec tamen ferendum esse, Judaeos sua religione uti, sed edicto
cautum est, ut brevi finibus excederent, ni vel religionem ejurare vel
durae servitutis jugum subire mallent. Quibus non erat exeundi potestas,
propter navigiorum difficultatem vel inopiam, metu servitutis
impendentis baptizari maluerunt. Sed cum haberetur concio Vlysipone urbe
metropoli, plaga Christi crucifixi minio picta, cruore fluenti similis
apparebat, adversa luce solis. Quod concionator cum prospiceret, clare
vociferans: Advertite, inquit, Christi salvatoris vulnera, ut sanguine
diffluunt. Plebs admirari et assentiri, quousque Judaeus quidam <span
title = "Greek: neophutos">νεόφυτος</span>, qui religionem christianam
simulabat, clara voce plebem attonitam objurgans: Ecquid nos, ait,
lignea isthaec mortui hominis imago movet? Qua voce audita concionator
hominem ut perfidum ac detestabilem, totamque gentem acerrima oratione
exsecratus, quod simulatione fucata Christianum se mentiretur. Quibus
vocibus percita plebs ac furenti similis hominem fano detractum
lapidavit, nec eo contenta per urbem Judaeos undique conquirens,
tria<span class = "tag">3</span> circiter millia trucidavit. Rex
intellecta re graviter tulit, quod Judaeos ad suae religionis
desertionem compulisset, ac seditiosorum capita una cum concionatore in
crucem egit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>ejurare posset</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius addit: <i>Arragoniae et</i>.&nbsp;
<b>3.</b>&nbsp;Deest in aliis codicibus.</div>

<p>
SALOMO: Nihil est, quod gravius feram, quam pietatem altissimis
radicibus insitam irrideri, unde calamitosae civitatum conversiones
atque eversiones oriuntur, quas infinitum est commemorare. Sed pauca de
multis: Cum in urbe Hierosolyma Judaei solenni festo sacra facerent,
quidam e militibus praesidianis terga in ipso templo nudavit ac
foedissima verborum contumelia sacratissimos ritus conspurcavit. Hic a
plebe ad supplicium raptus est, non tamen id prius fieri potuit, quam
viginti circiter hominum millia <ins class = "correction" title =
"text reads ‘necarentur,’">necarentur.</ins><span class =
"tag">1</span> Sed
plerique principes pietatis speciem impie obtendunt, ad innocentium opes
diripiendas, ut Ludovicus Hungariae, Dagobertus et Philippus Augustus
Francorum, Ferdinandus Arragonum reges, falsis criminationibus
circumventos Judaeos proscripserunt, et ubi defuit materia calumniandi,
vim apertam adhibuerunt, ut et Cracoviae Judaei omnes avorum memoria
caesi
<span class="pagenum">358</span>
sunt, praeter impuberes, qui religione christiana imbuti fuere, caesorum
etiam domos incenderunt, quo incendio tota Cracovia deflagravit.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Josephus de bello&nbsp;jud.</div>

<div class = "mynote fineprint">
Footnote reference missing in original: position at “necarentur” is
conjectural.</div>

<p>
OCTAVIUS: At Ferdinandus rex Arragonum iniqua quadam pietate vel potius
inexplebili pecuniarum aviditate, postquam Judaeos exegisset, et qui
metu opum amittendarum baptizati fuerant, simulata religione spoliasset,
Mauros Granatenses Arabicae<span class = "tag">1</span> religionis,
Mahummedem ejurare coëgit. Non prius tamen id fieri potuit, quam ut
Alsagnynum<span class = "tag">2</span> pontificem Maurum baptizari,
carceribus ac tormentis diu cruciatum, compulisset, librorum etiam 5000,
quos Ismaëlitae pro sacris habent, comburi jussit. Deinde mutata
religione, quadruplatoribus oblata occasio est eos proscribendi, qui
religionem christianam simulare dicebantur, quae omnia facta sunt Ximene
Cardinale suadente, quem cum Toleti pontifex esset, monuisse decuerat
concilii Toletani decreto cautum esse, ne quis invitus religionem
Christianam profiteri cogeretur.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Alius: <i>Hebraicae</i>.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>Alfagninum</i>.</div>

<p>
FRIDERICUS: Theodorici, Romanorum et Gothorum imperatoris, sententia
digna est, quae litteris aureis pro foribus principum inscribatur. Cum
enim a senatu Romano admoneretur, ut Arianos suppliciis ad fidem
catholicam adigeret, ita rescripsit: religionem imperare non possumus,
quia nemo cogi potest, ut credat invitus.</p>

<p>
CURTIUS: Praeclare ille quidem, melius etiam Jovianus imperator, qui
edicto unionis proposito, quod Henoticon appellabat, Paganos,
Christianos, Arianos, Manichaeos, Judaeos ac prope ducenta sectarum
genera ad concordiam aggregans, oratores ad modestiam assidue
cohortabatur, ne plebem seditiosis concionibus ac reipublicae statum
perturbarent, sed ad pietatem, integritatem, caritatem mutuam
invitarent.</p>

<p>
Quae cum omnibus probarentur, Coronaeus jussit me pueros arcessere,
quibus obtulit canticum<span class = "tag">1</span>: Ecce, quam bonum et
quam jucundum, cohabitare fratres in unum, non diatonicis vulgaribus aut
chromaticis, sed enharmonicis rationibus, diviniori quadam modulatione
compositum, quo suavissime omnes delectati ac seipsos mutua caritate
amplexati discesserunt. Deinceps mirabili concordia pietatem ac vitae
integritatem communibus studiis ac convictu coluerunt, sed nullam postea
de religionibus disputationem habuerunt, tametsi suam quisque religionem
summa vitae sanctitate tueretur<span class = "tag">2</span>.</p>

<div class="footnote">
<b>1.</b> Psalm. 133 (132),&nbsp;1.&nbsp;
<b>2.</b>&nbsp;Alius: <i>coleret</i>.</div>


<h4 class = "chapter">
<b>Finis.</b></h4>

<hr />

<p>
<span class="pagenum">359</span>
Ad pag. 295 lin. 10 pertinet subsequens carmen graecum, quod
ibi non nisi latine versum legitur.</p>

<div class = "mynote fineprint">
The transliteration is given in a separate block.</div>

<div class = "verse close">
Χριστὲ θεοῦ τέκνον, τέρεν ἄνθος, ἀένναε μίστα,<br />
Κόσμων ἀμφιδρόμων ἐποχούμενε κοίρανε νώτοις<br />
Αἰθερίοις, ἀλκῆς ἵνα σοι σθένος ἐστηρίκται,<br />
Πάντ᾽ ἐπιδερκομένῳ καὶ ἀκούοντ᾽ οὔασι καλοῖς.<br />
Σὴ γὰρ ὑπὲρ κόσμον τε καὶ οὐρανὸν ἀστεροέντα,<br />
Χριστ᾽, ὑπερεκτανύται πολλὴ αἰώνιος ἀλκή,<br />
Ἧι ὑπερηωρήσας ὀρίνων φωτὶ σεαυτὸν,<br />
Ἀενάοις ὀχετοῖσι τιθήνεις νοῦν ἀπέραντον,<br />
Ὅς ῥα κύεις τόδε πᾶν, τεχνώμενος ἄφθιτον ὕλην,<br />
Ἧς γένεσις δεδόκηται, ὄτι σφε τύποισιν ἐδήσας‧<br />
Ἔκ σου ἀπορρεύσαντ᾽ ἁγίων γεννήματ᾽ ἀνάκτων,<br />
Οἳ σε μὲν ἀμφίστασι, κρατίστ᾽, ἔκ σου γεγαῶτες<br />
Πεμπόμενοι τῇ καὶ τῇ ὑπ᾽ ἀγγελίησιν, ἕκαστα<br />
Πρεσβυγενεῖ διάγουσι νόῳ καὶ κάρτεϊ τῷ σῷ.<br />
Πρὸς δέ τι καὶ τρίτον ἄλλο γένος ποίησας ἀνάκτων,<br />
Οἳ σ᾽ ἄδουσι κατ᾽ ἦμαρ, ἀεὶ μνήσκοντες ἀοιδῆς,<br />
Ὅς θανάτῳ ζωὴν, βέλτιστε, βροτοῖσιν ἔδωκας.</div>

<div class = "verse close">
Christe theou teknon, teren anthos, aennae mista,<br />
Kosmôn amphidromôn epochoumene koirane nôtois<br />
Aitheriois, alkês hina soi sthenos estêriktai,<br />
Pant’ epiderkomenô kai akouont’ ouasi kalois.<br />
Sê gar huper kosmon te kai ouranon asteroenta,<br />
Christ’, huperektanutai pollê aiônios alkê,<br />
Hê huperêôrêsas orinôn phôti seauton,<br />
Aenaois ochetoisi tithêneis noun aperanton,<br />
Hos rha kueis tode pan, technômenos aphthiton hulên,<br />
Hês genesis dedokêtai, hoti sphe tupoisin edêsas;<br />
Ek sou aporrheusant’ hagiôn gennêmat’ anaktôn,<br />
Hoi se men amphistasi, kratist’, ek sou gegaôtes<br />
Pempomenoi tê kai tê hup’ angeliêsin, hekasta<br />
Presbugenei diagousi noô kai karteï tô sô.<br />
Pros de ti kai triton allo genos poiêsas anaktôn,<br />
Hoi s’ adousi kat’ êmar, aei mnêskontes aoidês,<br />
Hos thanatô zôên, beltiste, brotoisin edôkas.</div>

</div><!--end chapter-->

<div class="chapter">

<div class = "mynote">

<a name="spelling"><b>Notes on spelling and consistency:</b></a><br />
<br />
This is a 19th-century edition of a 16th-century text. Latin orthography
follows modern conventions. The pairs i:j and u:v distinguish vowels and
consonants; ligatures and diacritics&mdash;including æ and œ&mdash;are
not used.<br />
<br />
The editor appears to have regularized the spelling. Any remaining
variations were left unchanged in this e-text:<br />
<br />
The name FRIDERICUS sometimes appears as FREDERICUS.<br />
Similarly:
<div class = "indent">“Muhammed” (and derivatives) / “Mahummed” /
“Muhamed” / “Mahomed”<br />
“Ptolomaeus” / “Ptolemaus”<br />
“Origen” / “Origin” / “Oregin”</div>
<br />
The word “auctor” and its derivatives also appear as “autor”.<br />
Similarly:
<div class = "indent">“mist-” / “mixt-”<br />
“Epicurae-” / “Epicure-”<br />
“imo” (the conjunction) / “immo”<br />
“praelium” / “proelium” and many other ae:oe pairs.</div>
<br />
Dieresis in words such as “Israël” and “coëgit” is used randomly.<br />
<br />
Greek accents have been left unchanged even where obviously wrong;
only errors in spelling have been corrected. In Hebrew, only errors
involving consonants have been noted. Impossible or unpronounceable
vowel signs attached to the Name <span title = "YHWH">יהוה</span>
are as in the original. Quotation marks in the printed text follow the
German „high-low“ pattern.<br />
<br />
Citation format is as in the original. For example (adjoining pair from
Book V):<br />
<div class="footnote">
<b>2.</b> Origenes l. 3 contra Celsum.<br />
<b>3.</b> Orig. c. Celsum. Lib. III.</div>
Homeric citations vary between Roman numerals and Greek letters, so “X”
may mean either 10 (X) or 22 (Χ).
</div>

</div><!--end chapter-->

<pre>





End of the Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES ***

***** This file should be named 17859-h.htm or 17859-h.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/1/7/8/5/17859/

Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was produced from images generously made available
by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
http://gallica.bnf.fr)

Updated editions will replace the previous one--the old editions will
be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg-tm electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG-tm
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive
specific permission. If you do not charge anything for copies of this
eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook
for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports,
performances and research. They may be modified and printed and given
away--you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks
not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the
trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg-tm License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project
Gutenberg-tm electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the
person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph
1.E.8.

1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm
electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the
Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg-tm mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg-tm
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg-tm name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg-tm License when
you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg-tm work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country outside the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work
on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the
phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:

  This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
  most other parts of the world at no cost and with almost no
  restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it
  under the terms of the Project Gutenberg License included with this
  eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the
  United States, you'll have to check the laws of the country where you
  are located before using this ebook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase "Project
Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg-tm
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg-tm License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format
other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg-tm web site
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain
Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg-tm License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works
provided that

* You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
  the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
  you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
  to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he has
  agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
  Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
  within 60 days following each date on which you prepare (or are
  legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
  payments should be clearly marked as such and sent to the Project
  Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
  Section 4, "Information about donations to the Project Gutenberg
  Literary Archive Foundation."

* You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
  you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
  does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
  License. You must require such a user to return or destroy all
  copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
  all use of and all access to other copies of Project Gutenberg-tm
  works.

* You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
  any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
  electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
  receipt of the work.

* You comply with all other terms of this agreement for free
  distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg-tm electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and The
Project Gutenberg Trademark LLC, the owner of the Project Gutenberg-tm
trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg-tm collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain "Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg-tm
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg-tm work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg-tm work, and (c) any
Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at
www.gutenberg.org



Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is in Fairbanks, Alaska, with the
mailing address: PO Box 750175, Fairbanks, AK 99775, but its
volunteers and employees are scattered throughout numerous
locations. Its business office is located at 809 North 1500 West, Salt
Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to
date contact information can be found at the Foundation's web site and
official page at www.gutenberg.org/contact

For additional contact information:

    Dr. Gregory B. Newby
    Chief Executive and Director
    gbnewby@pglaf.org

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular
state visit www.gutenberg.org/donate

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate

Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic works.

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg-tm concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of
volunteer support.

Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.

Most people start at our Web site which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.



</pre>

</body>

</html>
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-01-31 02:36:25 +0000