initial commit of ebook 17479HEADmain

23 files changed, 21005 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/17479-8.txt b/17479-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..627ab63
--- /dev/null
+++ b/17479-8.txt
@@ -0,0 +1,10362 @@
+The Project Gutenberg EBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa
+manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit
+
+Author: Samuel Auguste David Tissot
+
+Translator: Fr. Manuel Blanco
+
+Release Date: January 8, 2006 [EBook #17479]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+AKLAT
+
+NA
+
+PAGAMUTAN
+
+NI
+
+DR. TISSOT
+
+=ANG MAHUSAY NA PARAAN=
+
+nang pag gamot
+
+=SA MAN~GA MAYSAQUIT=
+
+ayon sa aral
+
+NI TISSOT.
+
+TINAGALOG,
+
+hinusaý at dinagdagan n~g M.R.P. Fr. =Manuel Blanco,= Exprovincial
+sa órden ni San Agustín; at n~gayo,i, ipinalimbag na panibago nang
+_M.R.P. Fr. Felipe Bravo_, casalucuyang Provincial, sa naturang órden.
+
+2.ª EDICIÓN
+
+=MANILA, 1916.=
+
+LIBRERIA Y PAPELERIA
+
+--:DE:--
+
+=J. MARTINEZ=
+
+Moraga 34-36, Calderón 108 y Real 153-155, Intra.
+
+=Imp. de J. Martinez, 7 Estraude.--Binondo.=
+
+
+
+
+=PRÓLOGO.=
+
+
+Mi objeto en escribir en idioma tagalog este tratado, traducido casi
+todo del _Aviso al pueblo_ del célebre Tissot, no ha sido otro que
+aliviar á los indios enfermos, cuyo desamparo, que he presenciado no
+pocas veces por razon de mi oficio, me ha conmovido hasta lo sumo.
+
+Entregados en manos de unos Curanderos ignorantísimos, embusteros y
+estafadores, se ven precisados á permanecer en una cama por muchos
+meses, á abandonar todos sus quehaceres, y á gastar lo poco que tienen
+y repartirlo con los que han hecho trato de curarlos, y todo esto á
+veces en enfermedades que con suma facilidad puede curar cualquiera
+que tenga, alguna tintura de la Medicina.
+
+A mi llegada á cierto pueblo fuí testigo de una peste de calenturas
+intermitentes que apenas dejaban casa libre; y sin embargo de que eran
+muy fáciles de curar, no observé que los indios Curanderos las
+tratasen de modo que se conociese que ellos entendian lo que era
+aquello. Á una semejante conducta eran consiguientes los estragos que
+me sorprendieron entonces. Cabalmente por aquel tiempo llegó á mis
+manos la apreciable obra del _Aviso al Público_ del incomparable
+Tissot; la que inmediatamente empecé á traducir al tagalog, ansioso de
+comunicar á estos pobres indios un tesoro tan rico.
+
+Por lo que hace el lenguaje, como nadie tenga obligación de escribir
+en el mejor estilo posible, y siéndome esto por otra parte muy penoso,
+lo he hecho del mismo modo que hablo ordinariamente con el indio, esto
+es, en estilo llano. Yo estoy ciertísimo de que los indios me
+entienden bien, y que perciben claramente lo que quiero decirles: pues
+por espacio de muchos años en que me he ocupado en hablar con ellos
+sobre mil materias y asuntos diferentes, he tenido sobrado tiempo para
+hacer esa experiencia: por consiguiente no tengo recelo de que queden
+sin entender este tratado aquellos indios para quienes se destina. Por
+otra parte, algunos ejemplares de él trasladados de mano, y que corren
+hoy dia entre ellos, me convencen de lo mismo. He visto con admiración
+que ya saben distinguir unas calenturas de otras, y que ya las dan el
+mismo nombre que va puesto en este libro: que las tratan del mismo
+modo que en él se ordena, y que logran el efecto deseado: todo lo cual
+me ha causado un placer indecible.
+
+De todo esto infiero, que para el objeto que me he propuesto, y
+escribiendo para indios, para nada es necesaria la elegancia del
+estilo. En el idioma mismo castellano corren innumerables obras, de
+las cuales muchas de ellas carecen enteramente de elegancia, y otras
+aun de propiedad, y lo que es peor (y seria fácil demostrarlo con una
+obra bien conocida y aplaudida hoy dia) están llenas de defectos no
+pequeños, sino muy graves en el lenguaje. Sin embargo, ellas andan en
+manos de todos, y son buscadas con ansia, y leidas con gusto y
+provecho por razón del mérito que verdaderamente tienen. Las
+composiciones escritas con elegancia en lengua tagala, se disputa si
+las entiende el común de los indios. Yo creo firmemente que ellos no
+han de ser de mejor condición que los españoles y demás europeos, los
+cuales más fácilmente comprenden una oración ó un período escrito en
+estilo llano, que en estilo difícil y adornado. Tengo muchas pruebas
+que me inducen á creerlo así. Bajo de este supuesto, muchas cosas
+podía haber escrito yo mismo con elegancia, y no lo he hecho de
+intento, temeroso de que no me entiendan bien, y fundado en que más
+vale que lo pague el estilo, que el que sufra el enfermo. De aquí es
+que, por el conocimiento y largo estudio que he hecho de los alcances
+del indio, he evitado todo lo posible el hacer períodos largos, y
+oraciones muy compuestas: y asi yo no me he ceñido á la letra ni aun
+al método de los Autores, de donde he trasladado las materias, sino
+que he procurado hablar siempre muy poco y lo preciso, trasladando
+únicamente la sustancia, y acomodándolo al mismo tiempo al genio y
+modo familiar de hablar que veo usan entre sí estos naturales.
+
+Si aun de este modo no se logra que los indios Curanderos aprendan á
+tratar metódicamente las enfermedades seguramente menos se logrará con
+los medios puestos en práctica hasta ahora, esto es, con los libros
+escritos en lengua española, que andan en sus manos, y de los cuales
+generalmente nada entienden, á lo menos los que viven en las
+provincias distantes de Manila: y aunque los entiendan, poco ó ningún
+fruto sacarán, como en efecto no lo sacan de su lectura. Dos son los
+libros conocidos entre ellos, el _tratado del P. Clain,_ y el del _P.
+Santa María_. Este último á excepción de la breve y curiosa exposicion
+que hace de las virtudes de las plantas de Filipinas, en lo
+perteneciente al modo de curar las enfermedades de nada sirve, y aun
+en ciertos casos pueden ser muy perniciosas las curaciones empíricas
+que propone. El tratado del P. Clain, aunque escrito con algun
+cuidado, tiene defectos irreparables. En primer lugar, en infinitos
+casos no ha hecho más que amontonar sin exámen varias especies de
+plantas, como propias para la curación de algún mal, y suponiéndolas
+de iguales virtudes, en fuerza de los informes seguramente tomados de
+los mismos indios; siendo así que las virtudes de muchas de ellas son
+enteramente opuestas á las de las otras, y algunas plantas son de uso
+peligroso. En segundo lugar, las curas que propone en varias
+enfermedades son meramente empíricas, y así como pueden sanar, pueden
+también hacer mucho daño. En tercero y último lugar, dicho Autor trata
+tan superficialmente, y con estilo y método tan confusos, la
+importantísima y delicada materia de las calenturas, que, además de no
+ser de mérito alguno cuanto allí enseña, es necesario saber bien el
+español para entenderle; y estoy muy cierto de que muchos españoles no
+comprenderán aquel artículo; no sabrán hacer la debida distinción
+entre calenturas y calenturas. En otros artículos de menos importancia
+está tolerable, y es digno de aprecio el apéndice de las plantas que
+trae al fin, y del que me he servido en muchas ocasiones.
+
+Con lo que llevo dicho no pretendo persuadirme á que todos los indios
+indiferentemente han de entender este mi tratado. El mismo Tissot,
+escribiendo para europeos de la clase del pueblo, se hace cargo de lo
+mismo, y confiesa que serán muy pocos los que entenderán su obra.
+Pero advierto y digo, que con tal que haya una sola persona que le
+entienda en un pueblo, ella sola puede hacer bienes incalculables á
+los enfermos. En Filipinas se debe esperar tambien mucho de los Padres
+Curas, de los Maestros de escuela, de los españoles nacidos en el
+país, y de otras personas que, por razón de su trato con europeos,
+tienen más penetración y luces que los pobres indios de las
+sementeras.
+
+En cuanto á los equivalentes ó sucedáneos de los simples que trae
+Tissot, en su obra, pondré en seguida una tabla en donde verá
+claramente el lector, que nada he hecho de nuevo, que no se halle
+fundado ó bien en el apéndice de los sucedáneos que se halla al fin de
+la dicha obra de Tissot, ó bien en los libros impresos en el país, y
+que andan en manos de todos, ó ya tambien en la autoridad de algunos
+Botánicos célebres, como Linneo, etc. Hecha esta diligencia, ninguno
+tendrá que decir nada de mis sucedáneos. Veo á muchos, aun españoles,
+muy tímidos en el uso de las medicinas ó simples, que no son del uso
+de los europeos; y apenas quieren persuadirse á que en estas islas se
+halla, como en los paises más privilegiados, una multitud inmensa de
+vetables de virtudes maravillosas. Yo no he formado nunca un concepto
+tan mezquino de las riquezas y providencia paternal de nuestro Dios;
+antes creo que en todos los paises ha criado cuanto puede necesitar el
+hombre en salud y en enfermedad. Jamás he pensado que un pobre indio,
+para curarse unas tercianas, tenga precisión de hacer un viage al Perú
+para comprar dos reales de Quina ni que para vomitar, tenga que ir
+hasta el Brasil para comprar la Hipecacuana. Antes por lo contrario, á
+mi me basta saber que una planta no nace naturalmente en el país, para
+persuadirme desde luego á que para nada es allí necesaria. El Abate
+Herbás y Panduro en su _Historia del hombre_ (creo que en el tomo 7.º)
+sostiene y amplifica este mismo pensamiento con la erudición y fuerza
+que acostumbra. El autor de la Flora medical de las Antillas, en la
+primera página del prólogo de su sabia obra, cita la autoridad de las
+memorias de Trevoux, en donde se afirma resueltamente lo mismo que yo
+dije arriba, y se añade: que basta el observar las plantas que nacen
+en un país, para inferir desde luego las enfermedades que en él son
+mas comunes. Pero yo no debo detenerme más en esto, pues cualquiera
+que haya meditado algo detenidamente sobre el orden admirable que el
+Criador del universo ha establecido en todas las cosas, aún las más
+mínimas, fácilmente convendrá en ella. Estoy muy cierto, pues, de que
+en las islas tenemos mucho más de lo que podemos desear para el caso,
+y que el indio se curará con los simples del país con tanta seguridad
+como los españoles que tanto confian en las medicinas de Europa.
+Finalmente los equivalentes de primera necesidad, en varias
+enfermedades que no admiten treguas, en casos en que no es fácil el
+recurso á Manila, como la _Dita_ y el _Iguio_, han sido experimentados
+centenares de veces en toda clase de personas de todos sexos y edades,
+con un efecto felicísimo y sin sombra de peligro: compruébelo el que
+quiera, y cuando quede sorprendido de los buenos efectos, entonces
+conocerá, que nada he ponderado. Estando, pues, los resultados por la
+inocencia de dichos simples, y siendo estos bien comunes y conocidos,
+nada se puede oponer contra su uso, por que contra la experiencia no
+hay respuesta.
+
+En esto que he dicho ahora nada afirmo que no sea común con el modo de
+pensar de los hombres mas hábiles de Europa, cuyos esfuerzos hace
+medio siglo se dirijen con feliz éxito (observando las virtudes de las
+plantas indígenas) á libertar á aquellos hermosos paises de la
+servidumbre de tener que llevar de las dos Indias una gran multitud de
+simples á costa de mucha plata. Lea el que quiera el prefacio á las
+Disertaciones Botánicas de Linneo, escrito por el Editor, y alli se
+encontrará con mucho más de lo que llevo dicho, y se asombrará de la
+bondad y portentos del Altísimo, que con tanta largueza ha proveido á
+las necesidades del hombre en todos los paises del Universo.
+
+Por conclusión advierto que en este mi trabajo, que no ha sido
+pequeño, me he servido de la Obra de Buchan, de la del Doctor Martin
+Martinez, del Rozier y de Linneo en aquellos casos en que Tissot omite
+el tratar de algunos males ó enfermedades: todo en obsequio y
+beneficio de los pobres indios que viven lejos de la Capital, y aun
+de los españoles enfermos que, á falta de Facultativos europeos, se
+ven no pocas veces precisados á ponerse en manos de los Curanderos del
+país. _Vale_.
+
+_Nota. En este tratado no hablo por varios motivos de las enfermedades
+venéreas; como tampoco de la que llama el indio mal viento, por ser
+muy confusas las explicaciones que me han dado de ella, y por tanto no
+puedo asegurar á qué enfermedad equivale._
+
+
+
+
+=TABLA.=
+
+_De las sucedáneos ó equivalentes puestos en este Tratado en lugar de
+los que trae Tissot en su Obra_.
+
+
+_Asclepias_. En Filipinas he visto muchas especies de Asclepias, pero
+no me he atrevido á proponer ninguna de ellas por las razones que se
+pueden ver en Rozier. En su lugar he puesto la Aristoloquia que supone
+Tissot ser sucedáneo.
+
+_Borraja=(Sigang dagat)_. Esta planta, nombrada así por el indio, es
+borraja verdadera; pero no la de España. Es muy pelosa y de mucho
+jugo; las hojas muy tiernas se pueden comer cocidas. Es la llamada
+_Borago indica_ por Linneo.
+
+_Cálamo aromático=(Tagbac)_. Esta planta es bien conocida de los
+naturales. En los libros del país pasa por _cálamo aromático_; pero no
+lo es sino la _Renealmia_ de Linneo. Aunque no es el _cálamo_, no
+puede ser dañoso su uso, como lo está indicando su olor, y por ocupar
+en la naturaleza un lugar entre el _jengibre_ y otras plantas
+semejantes; y aún puede ser mejor que el mismo cálamo.
+
+_Cebada_=(Arroz en cáscara). Así lo previene Clain y Tissot; y una
+esperiencia continua me ha enseñado ser un equivalente excelente, á lo
+menos para los indios.
+
+_Cerrajas=(Tagolinao)_. Así se halla escrito en los libros del país;
+pero el _tagolinao_ no es especie de _Sonchus_, sino otra cosa
+distinta. Sin embargo sin el más mínimo recelo puede tomarse
+interiormente, como lo acredita la misma experiencia.
+
+_Chicoria=(Dilang usa)_. Los indios, llaman _dilang usa, sigang dagat_
+y _tabacotabacohan_ una planta cuyas hojas están pegadas á la tierra,
+pero la caña de las flores sube derecha. Otros llaman _sigang dagat_ á
+una especie de borraja, y así se ha de entender en este libro. _Dilang
+usa_ no es chicoria; pero se puede tomar interiormente sin riesgo
+alguno; sus hojas se comen cocidas. (Clain no llama _dilang usa_ á la
+chicoria, sino _sigang dagat_, y así debe enmendarse lo dicho en la
+primera impresión).
+
+_Quina=(Obat_ ó _Macabuhay)_. La quina es una especie de _Smilax_, y
+también lo es el _obat_: el _macabuhay_ es una especie de Menispermo;
+pero por ser ya usadas con suceso en Medicina y conocidas en las
+islas estas dos plantas, las he puesto en lugar de la quina, que es
+difícil adquirir lejos de Manila.
+
+_Cicuta=(Talamponay)_. En Filipinas yo no sé que es la Cicuta; á lo
+menos yo no la he podido encontrar. En este supuesto y siendo
+indispensable poner un equivalente de ella en este tratado para la
+curación del Cancro, observé que en la disertación de Linneo
+intitulada _Medicamenta Graveolentia_, se propone para aquel caso la
+_Datura_ de la cual es una especie la que los indios llaman
+_talamponay_. No era suficiente el que yo la propusiese; era demás
+necesario señalar la dósis. Para esto empezé á experimentarla en mi
+mismo, empezando por cantidades muy pequeñas. De este modo he llegedo
+á tomar en un dia y de una vez sola el peso de una dracma ó de un real
+de las hojas: y si alguno acostumbrado ya á su uso, quiere tomarla dos
+veces al dia, mucho más habiendo motivo grande para hacerlo, no dudo
+que podrá tomar más del peso de un real. Lo que he experimentado,
+pues, en mi mismo es lo siguiente: 1.º Se ha de usar del _talamponay_
+verde, que nace de suyo en cualquiera parte, y cuya flor es blanca, y
+no del morado que suelen plantar los indios en sus casas, pues usan
+exteriormente de sus hojas, aplicándolas á los abscesos ó apostemas en
+el principio para repeler, cuya virtud tienen efectivamente. 2.º La
+hoja verde (después de pesada la cantidad) se muele simplemente en una
+taza de loza con un palito pequeño, y se hace píldoras, como guisantes
+de grandes de modo que se puedan tragar fácilmente enteras, echando
+cada una en media cucharada de agua fria. 3.º Es malo masticar la
+hoja; pues de este modo, aun una cantidad de ocho granos de trigo
+causará vahidos de cabeza: es, pues, necesario hacerla píldoras ó
+pelotillas como he dicho, y tragarlas enteras; de este modo nada malo
+absolutamente se advierte ni se siente, y se puede tomar una cantidad
+grande; pero siempre es preciso que el enfermo empieze por poco, y que
+aumente todos los dias la dosis, mientras no sienta alguna novedad.
+4.º En algunas indisposiciones del estómago es un remedio eficaz y
+pronto, y establece un órden admirable en las funciones de aquella
+víscera y de los intestinos, abre el apetito, provoca una traspiración
+muy suave, proporciona un sueño regular y tranquilo, y me parece
+también (aunque no lo puedo asegurar todavía de cierto) que calma al
+momento los dolores reumáticos. 5.º Algunos indios, y aún algunas
+mugeres, lo han tomado del mismo modo, y han sentido sus buenos
+efectos. 6.º Los dolores del cancro los calma seguramente, aunque
+ignoro si el largo uso de las píldoras podrán causar la curación
+entera de este mal, pues mis observaciones no llegan más que hasta
+este punto. Despues de la impresión primera de este libro he logrado
+ver un ejemplo pasmoso de la vida de esta planta. Una muger casada del
+pueblo de Bauang habia perdido las partes interiores de la nariz con
+una llaga pésima, que se iba extendiendo. Por de fuera no se notaba
+sino que la nariz se iba hundiendo hacia abajo. La enferma no podía
+andar sin mucho trabajo, por que con el movimiento se estremecia la
+llaga, y le causaba mucho tormento. En este estado tomó el
+_talamponay_, en píldoras; y aunque en las dos primeras semanas apenas
+sintió alivio, despues de unos cuatro meses le consiguió tan grande
+que se curó perfectamente, y vive hoy dia con mucha salud. Fuese
+cancro ú otra cosa su enfermedad, ello es que sanó del todo. 7.º A
+falta del Opio y del Laúdano pueden servir dichas píldoras de
+equivalente muy bueno.
+
+Concluyo que para proponer esta planta no he procedido de ligero, sino
+fundado en la autoridad de un hombre tan grande como Linneo y en la
+experiencia. Por tanto en lugar de encargar con Rozier que se procure
+extirpar esta planta perjudicial, aconsejaré que procure cada uno
+tener un pié en un rincon de su huerto. Todos saben lo que es el opio,
+el láudano, la belladona, la cicuta; y sin embargo de llamarse
+tósigos, son unos medicamentos heróicos tomados en la dosis
+conveniente: luego la dosis, y no las plantas, es lo que puede hacer
+daño. Uno que comiese una cantidad excesiva de alimento, tal vez
+moriria. _Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona._
+
+El _Talamponay_ es especie de Datura, y se acerca mucho á la llamada
+_Metal_ por los Botánicos. Las ramas de la planta son dicotomas ó
+ahorquilladas. La flor es de una pieza muy grande, y se abre por la
+noche. El fruto está erizado de puntas é inclinado hacia la tierra.
+Las hojas son lampiñas, de un verde pálido, y con ángulos en las
+orillas. Sus propiedades son muy raras, y por eso la manda extirpar
+Rozier.
+
+Por ningun caso deben tomarse sus semillas interiormente para dormir,
+pues su uso es muy peligroso. Á excepción de las ovejas, que he visto
+con admiración comen con ansia el fruto, ningun animal toca á esta
+planta.
+
+_Coclearia=(Taquip suso, ó taquip cohol)_. Esta planta, se ha escrito
+en el país, que son _berros_, y en efecto tiene su sabor, pero en
+realidad el _taquip suso_ no es sino una especie de _Hidrocotile_.
+
+_Contrayerba=(Dusay ó Guisol)_. Esta planta, tomada interiormente, no
+puede ser dañosa, sin embargo de que no es la contrayerba como han
+escrito algunos en Filipinas; pues habiendo yo logrado ver unas flores
+de ella, he observado que es una especie de Kaempferia.
+
+_Escila=(Bacong)_. Así Clain en el lugar citado, en donde trae el modo
+de preparar la raiz. Dos plantas conocen los indios con el nombre de
+_Bacong_: la una es en efecto la _Escila_, y ésta es la que se debe
+usar. Su raiz tiene cascos como la cebolla. La otra planta no es
+_Escila_, sino especie de _Hypoxis_. Su raiz no tiene cascos, y no se
+debe usar de ella. Por esta semejanza en los nombres se dijo en la
+primera impresión que el _bacong_ no era _Escila_. También creo que,
+además de las dos plantas dichas, hay otra ú otras que el Indio llama
+_bacong_.
+
+_Espíritu de azufre=(El zumo de limon con miel ó con jarabe de
+verdolagas)_. Así se previene en el apéndice de los sucedáneos en la
+Obra dicha de Tissot: y debo advertir que es un equivalente admirable
+y digno de usarse.
+
+_Hipecacuanha=(Iguío ó Aguío)_. Entre una gran multitud de plantas que
+trae Clain en su tratado para vomitar, he escogido el _iguío_ ó
+_aguío_, únicamente por requerirse poca dosis. El _iguío_, árbol que
+jamás apreciaremos dignamente, y más conocido en lo antiguo que lo que
+es en el dia, por lo que me ha enseñando una larga experiencia, es un
+vomitivo admirable, y en mi concepto específico seguro en las
+calenturas pútridas. Es una especie de _Turroea_. De él hace mil
+elogios el P. Fr. Ignacio de Mercado, religioso agustino, en un
+manuscrito suyo. La corteza que es la que se usa, es un poco amarga, y
+su olor algo desagradable. En Filipinas tenemos la verdadera
+Hipecacuanha, que es la _Psychotria pubescens_ de Linneo, pero como
+por desgracia no es conocida, ¿qué adelantaba yo con proponerla?
+
+_Hojas de Sen=(Acapulco_ ó _Sontíng_ ó _Catanda)_. Las hojas de Sen
+son una especie de _Cassia_, de las cuales he visto varias en
+Filipinas. Exceptuando la Cañafístula, que es una de ellas, las demás
+purgan poco. El motivo que he tenido para proponer el _Acapulco_, que
+es la especie _Alata_ de Linneo, es por ser planta común y conocida, y
+por que su virtud purgativa es más notable que en las otras especies,
+aunque tampoco muy grande.
+
+_Jalapa_. La _Jalapa_, las _hojas de Sen_ y el _Cremor_, que señala
+Tissot en su excelente purga del número 21, son ingredientes que
+solamente en Manila podrá encontrar el indio: y así los que viven
+lejos de la capital, tienen que contentarse con los vegetales
+purgantes ya conocidos y usados en el país, que son los mismos que se
+proponen en aquel número como suplentes. Se toman solos, y tambien
+combinados de diversos modos. Otros infinitos purgantes indígenos con
+muy varias preparaciones hay propuestos en los libros del país; y
+ojalá nuestros sabios Facultativos se tomasen el trabajo de
+analizarlos, y de instruirnos de su uso más ventajoso, en lo que
+harian una obra muy grata á los ojos de Dios, y de infinito bien para
+los pobres indios, y aun para todos los que vivimos en las Islas; pues
+yo estoy íntimamente persuadido á que un suceso feliz coronaria sus
+esfuerzos.
+
+_Malvas=(Colotan)_. La planta llamada por los naturales _colotan ó
+colotcolotan_ no es malva, sino una especie de _urena_, que tiene una
+glándula pequeña en la vena del medio en la página inferior de hoja, y
+es la que Linneo llama _urena multifida_. No obstante esto, como
+pertenece á la familia de las plantas malvaceas, puede muy bien
+usarse. Además de esto, hay una especie de malva verdadera; pero como
+el indio no la conoce ni la da nombre, no la he propuesto. También
+debo advertir que muchas veces toman los naturales por equivocación en
+lugar del _colotan_ una especie de _Triumffela_; pero por la
+_glándula_ de la parte inferior de la hoja de que hablé arriba se
+conoce el yerro. Tampoco están hendidas las hojas de esta otra planta.
+
+_Mercurio_=(el Mercurio con manteca y sebo en rama). Los Facultativos
+tendrán mucho que censurar aquí, cuando, en lugar de la _trementina de
+Venecia_ que propone Tissot en el número 28, he propuesto el sebo.
+Pero se han de hacer el cargo de que no siendo en Manila, en las
+provincias es imposible adquirir aquel ingrediente por falta de
+boticas y tiendas de semejantes drogas. Aún el mercurio solamente se
+debe á la piedad del Cura. Por otra parte yo no lo he propuesto más
+que para la mordedura del perro rabioso; y en esta parte los efectos
+maravillosos, que he visto con el mercurio preparado con la manteca y
+el sebo, son los mismos que promete Tissot. Ninguno se ha muerto hasta
+ahora, aunque han sido algunas docenas los mordidos que se han curado
+de aquel modo, y uno de ellos acometido ya de los accidentes de la
+muerte. Es verdad que el sebo tiene el olor fastidioso un poco; pero
+en Filipinas donde no hay otra cosa mejor (tal vez la habrá, pero
+nadie se dedica á buscarla), es preciso pasar por ello; mucho más
+cuando la manteca, manteniéndose fluida siempre por razón del calor,
+no presenta una materia apta en esta tierra para envolver en si misma
+al mercurio; pero añadiéndola el sebo se incorpora muy bien.
+
+_Orozuz ó Regaliza=(Saga)_. La planta llamada _saga_, conocida de
+todos, no es el _orozuz_, sino una especie de _Abrus_. En las islas se
+substituye en lugar de orozuz, y por esto tambien yo la he puesto en
+este libro, pero como las hojas tienen un sabor más notable que la
+raiz, en lugar de tomar ésta, he aconsejado que se use de las hojas.
+
+_Pez_ (Emplasto de)=(La brea de la tierra). En las toses y otros
+afectos del pecho, es un equivalente admirable, igualmente que en el
+Croup de los niños, y aún en el reuma etc.
+
+_Quina=(Dita)_. La _dita_ no es quina: es el _Echites scholaris_ de
+Linneo. Este árbol precioso es muy conocido y muy común, y lo seria
+todavía más, si los indios no cortaran por desgracia muchos para hacer
+artesillas de su madera, que es muy fácil de trabajar. Por una muy
+larga serie de experimentos, puedo afirmar que es un equivalente
+admirable de la quina, y tal vez más apropósito para este país.
+Cuantos elogios pueda yo hacer de sus virtudes siempre serán escasos.
+
+En todas las especies de calenturas, en las ligeras indisposiciones de
+estómago, en las _Aphtas_, y en todos los casos en que puede hacer
+tendencia á la corrupción, desempeña con perfección las funciones de
+la misma quina. Se puede administrar si se quiere en la misma dósis y
+del mismo modo que ella. Á los que tengan recelo de usar de la _dita_,
+les diré: que algunas mugeres toman, por consejo de los Curanderos de
+la tierra, la leche que destila de la corteza herida en algunas
+enfermedades propias de su sexo. La leche del árbol es cabalmente lo
+peor que se puede tomar de él: por tanto usando de la corteza
+despojada de su leche y seca al sol, ninguna sospecha debe quedar de
+su inocencia.
+
+Algunos dirán, que podia haber propuesto otros amargos que producen
+las Islas, tales como el _Macabuhay_, el _Macaisa_, el _Manungal_, la
+_Suma_ ó _Abutra_, al _Cayutana_, la _Pepita_ de _S. Ignacio_, etc. Á
+esto respondo, que yo no quiero quitarles su mérito á estos amargos y
+á otros que conozco; digo únicamente que mis investigaciones solamente
+han tenido por objeto la _dita_, y habiendo hallado que corresponde
+perfectamente, á mis deseos, y siendo por otra parte un árbol bien
+conocido, no me he cuidado mucho de extender mis observaciones sobre
+los otros.
+
+Debo finalmente advertir que la _dita_ florece solamente en abril, (á
+lo menos así sucede en la provincia de Batangas.) El fruto consiste en
+dos folículos largos más de un pié, retorcidos como un cordel, y
+delgados como una paja de centeno, y dentro están alojadas las
+semillas en hilera. Las semillas tienen como medio dedo de largo, y en
+cada extremo están dotadas de un milano; por esta sola señal se
+conocerá el árbol fácilmente.
+
+_Salago_=(Uno de los ingredientes de la purga número 21). Es la
+_Daphne foetida_. Sus flores son amarillas, bastante bellas. El fruto
+maduro es encarnado. En Batangas las flores del _salago_, son más
+pequeñas, feas y tristes. En los bosques se da otra especie que es la
+_Indica_ con las flores amontonadas (creo que son blancas) en
+cabezuela. Yo hablo de la primera especie conocida y usada en Bulacán.
+Tómase regularmente en píldoras hechas con los polvos de las hojas y
+miga de pan. Para un hombre robusto basta el peso de cuatro granos de
+las hojitas. Purga los humores gruesos.
+
+_Salvia=(Sambong)_. Ningún parentesco tiene el _sambong_, que es una
+especie de _coniza_, con la _salvia_. Sin embargo como el _sambong_,
+es ya tan usado y conocido en el país, y se substituye frecuentemente
+en lugar de la otra planta, no he querido variar nada.
+
+_Sauco=(Alagao)_. Ninguna cosa se ha repetido tanto en los libros del
+país, como el que el _alagao_ es el _sauco_ de Europa: sin embargo de
+que no hay afinidad alguna entre ellos. El _alagao_ es la _Premna_ de
+Linneo.
+
+Las flores del _alagao_, administradas en la misma dosis y en los
+mismos casos en que se prescribe el sauco, de ninguna manera son
+dañosas, aunque se den á los niños, como yo lo he visto muchas veces.
+Ningún recelo, pues, debe haber en continuar en su uso, y podrá
+producir los mismos efectos que el sauco aunque de otro modo. En los
+resfriados y calenturillas originadas de destemplanza del cuerpo, así
+como en la traspiración obstruida hace bellísimos efectos; y por tanto
+los indios hoy dia guardan en sus casas las flores secas. La corteza
+hace orinar mucho.
+
+_Semilla ó semen contra_=(Niogniogan). En lugar de la _semilla ó semen
+contra_, recomendada por los Facultativos para la expulsión de las
+lombrices, he puesto el fruto del arbusto llamado por los indios
+_niogniogan_. Es el _Quisqualis_ de Linneo, y reconocido por excelente
+para el efecto.
+
+_Tártaro emético=(Salagsalag ó Pacupis ó Pepinillo de San Gregorio)_.
+En lugar del tártaro emético, que es difícil adquirir léjos de Manila,
+y que no es muy conveniente ande en manos de indios, he propuesto la
+planta llamada como dije arriba. Es un vomitivo excelente, y más
+activo que el _Yguio_. Los indios están instruidos en su manejo. Es la
+_Trichosanthes amara_.
+
+Todo lo dicho en este artículo no lo he escrito para los indios, sino
+para satisfacer á los reparos que puedan oponer á los sucedáneos los
+españoles instruidos, en cuyas manos venga á parar este libro.
+
+
+
+
+
+SA MANGAGAMOT
+
+na
+
+=TAGALOG NA BABASA=
+
+
+Itong librong quinasusulatan nang man~ga paraan nang pag-gamot sa
+man~ga maysaquit ay gaua nang totoong dunong na tauo na si Tissot ang
+n~galan, at inialay niya sa man~ga maysaquit na nagtatahan sa buquid ó
+sa man~ga nayong malalayo sa bayan. Caya doon sa boong Europa hindi
+lamang ang hindi Médico, cundi pati nang man~ga matataas na Médico ay
+canilang minamahal at pinupuring totoo: sapagca malinao at mariquit
+ang pagsasaysay nang man~ga sarisaring nararamdaman nang
+nan~gagcacasaquit nang iba,t, iba, na dahil doon sa pagsasaysay na
+yao,i, sinoman macahuhula,t, macacaquilala cun anong bagay na saquit
+ang tungmama sa tauo. Ang isa pa roo,i, ang caramihang gamot na
+ipinagbibilin niya sa man~ga mangagamot, ay ualang liuag hanapin.
+
+Caya n~ga yata, nang dumating sa aquing camay itong caguilaguilalas
+na libro,i, pagcaraca aquing isinalin sa uicang tagalog, aua co sa
+man~ga mahihirap na maysaquit na tagalog. Houag isipin ninyo, na yaong
+man~ga gamot na nabibilin dito,i, ualang cabagsican, sapagca ualang
+liuag gauin. Bagcus yaong man~ga mangagamot na nagtuturo sa man~ga
+maysaquit nang man~ga maliliuag, at nang cun anoano ang pan~galan, ay
+sila ang hindi maalam, at sila rin ang nananampalasan sa buhay nang
+man~ga tauong caauaaua; at bucod dito canilang pinagdarayaan at
+pinag-gugulan nang malaqui, bago hindi cailan~gan.
+
+Gayon din cun inyong ituloy gauin yaong man~ga cadatihan ninyong
+pag-gamot na cun papaano, at yaong man~ga painom na at ang man~ga
+tapaltapal, inyong quinabisanhan hanga n~gayon, ay houag cayong
+umasang magpapagaling sa man~ga maysaquit. Itong libro at ang man~ga
+nabibilin dito,i, yaon ang catungculan ninyong pagpilitan sundín, at
+totoong daling maquiquita ninyo ang caniyang galing.
+
+
+
+
+=TANDAAN=
+
+_Nang man~ga gamot na cailan~gang ihanda,t, in~gatan nang Médicong
+tagalog sa caniyang bahay._
+
+
+Ang isang botellang balat nang _Ditang_ binayo, at ag-ag sa sinamay na
+masinsin. Yaong botella,i, doroonan nang taquip na daluro.
+
+Ang isang botellang balat nang _Iguio_ na babayohin din at aag-aguin
+sa sinamay na masinsin. Ang botella,i, tatacpan nang dalurong
+mahigpit. Maminsanminsan han~goin doon ang _Iguio_ at ibilad.
+
+Ang ilang bun~ga nang _Salagsalag ó Pacupis_ (Pepinillo de San
+Gregorio), napapaltan nang bago taontaon.
+
+Ang isang balaon~gang dahon nang _Salago,_ at ang isa pang balaon~gang
+dahon nang _Acapulco ó Sonting._ Itong lahat na damo ay tuyo cun
+gagamitin.
+
+Ang isang botellang _Cremor_ na bibilhin sa Maynila.
+
+Ang halagang apat na pisong _Maná_ na bibilhin din sa Maynila.
+
+Ang timbang anim, ó sangpuong pisong _Mercurio_ na yao,i, bibilhin sa
+Maynila, at itatago sa garrafa. Ang mercurio,i, cailan~gan sa quinagat
+nang asong ol-ol.
+
+Ang isang botellang _Salitre,_ na pati ito,i, bibilhin sa Maynila.
+
+Ang ilang _Pepita_ ni S. Ignacio, ó sa Catbalogan.
+
+Ang ilang caputol na sun~gay nang usa, na sinunog.
+
+Ang halagang dalauang pisong _Ruibarbo,_ na babayohin at itatago sa
+botella.
+
+Ang isang magaling na timban~gang munti. Cun masama ang timban~gan,
+hindi sucat gamitin, at cun minsan ang gamot na titimban~gin doon, ay
+macacamatay sa maysaquit. Masama naman ang timban~gang malaqui, lalo
+pa cun cacaonti ang titimban~gin doon.
+
+Ang ilang san~ga,t, ugat nang _Bulacan._ Ang man~ga san~ga,i,
+gangadaliri calaqui, na pagpuputlinputlin at ibibilad nang malauon
+sampon nang ugat, bago itago sa paliyoc na may taquip na ibibitin sa
+suloc nang cosina. Itong damo,i, cucunin pag natuyo ang bun~ga.
+
+
+
+
+ANG MAHUSAY
+
+na paraan
+
+=NANG PAGGAMOT=
+
+SA MAN~GA MAYSAQUIT
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 1.=
+
+_Ang man~ga dahilan iquinapagcacasaquit nang tauo._
+
+
+_Párrafo I._ Ang unang nacacapagcasaquit sa tauo, ay ang calacasan
+nang pag-gaua; yaon bagang tauong nagsasaquit gumaua, na ualang tahan
+arao-arao, na hindi nagpapahin~ga. Cun minsan ang gayong tauo,i,
+manhihina, at manlalata, at maliuag magsauli sa caniyang datihang
+lagay na magaling; cun minsan naman magcacasaquit nang _garrotillo ó
+sintac,_ ó maguiguing ética caya. Datapoua,t, cun hindi ma-aari ang di
+siya gumaua, uminom siya nang _suero,_ ó gatas nang baca, ó calabao: ó
+cun maliuag sa caniya ito,i, uminom nang tubig na dinoonan nang sa
+icatlong bahaguiag _suca._ Ang man~ga babayi ay maraling magcasaquit,
+gaua nang paghabi, ó pananahi, ó pagdurugtong nang abacá, sapagca
+mahirap ang calagayan nang catauan doon sa pag-gaua noong man~ga
+gauang yaon. Ang bagay sa canila, ay manaog sa lupa arao-arao, at
+magtanim nang anomang bagay na damo doon; cun gayon ang sin~gao nang
+lupa, ang paghipo nang man~ga damo, at ang paglibang nang loob ay
+totoong macababauas nang canilang hirap.
+
+2. Ang nagcasaquit dahil sa cainaman nang pag-gaua, cun minsan
+yungmayayat at natutuyo ang catauan; at ang gamot sa saquit na ito,i,
+ang _suero_ na iinomin nang malauong panahon; saca ang baños nang
+tubig na malacoco; at cun mahabang arao guinaua na ito, ang isusunod
+sa catapusan ay ang _gatas_ nang baca, calabao, ó cambing. Ang man~ga
+bagay na maiinit pati nang matubig ó magatas hindi maigui sa saquit na
+ito.
+
+3. Mayroong isa pang bagay na cahinaan ó cayayatang dala nang
+caual-an, ó caruc-haan, cun ang hanap nang tauo,i, hindi magcasiyang
+canin: ó cun hindi magaling ang quinacain, ó cun masama ang tubig, at
+saca nahihirapan nang pag-gaua. Ang bagay sa saquit na ito,i, ang
+magaling na cacanin, at ang caonting _alac._
+
+4. Mayroong ibang tauo, na caya nagcacasaquit, sapagca siya,i,
+nagpahin~ga ó napatahan sa quinalalag-yang malamig cun siya,i,
+napagod, at galing sa malaquing gaua: caalam-alam ang masasapit niya
+ang siya,i, urun~gan nang pauis nang catauan. Cun minsan itong sin~gao
+nang catauan na talagang lalabas, ay napapasaloob, at nacacahila nang
+man~ga _garrotillo, ética, sintac_ ó man~ga _cólico._ Marami ang
+namamatay dahilan dito. Pag sungmasamá ang damdam at nahahalata na ang
+dahilan nang saquit ay ang pagtahan sa malamig, ang maysaquit cucunan
+nang dugo pagcaraca, babañosan nang tubig na malahinin~ga, at
+paiinomin nang bilin sa número 1, na malacoco cun inumin. Masamang
+painumin nang gamot na papauis, at lalaqui ang saquit.
+
+5. Gayon ding pinagmumul-an nang pagcacasaquit ang malamig na tubig na
+iniinom nang tauo cun siya,i, nainitang totoo. Caya cun minsan ay
+nagcacasaquit nang _garrotillo, ética, ó cólico:_ cun minsan namamaga
+ang atay at ang tiyan, ó sungmusuca, ó hindi maihi, at parating
+bibilingbiling sa hihigan, na di macatahan. Ang nagcacasaquit nang
+gayon, cucunang agad nang maraming dugo, saca babañosan sa tubig na
+malacoco. Susumpitin ang maysaquit nang tubig na malacoco na may
+caonting _gatas;_ paiinoming parati nang tubig na malacoco rin, na ang
+sa icalimang bahagui ay gatas; cun ualang gatas, paiinumin nang bilin
+sa número 2; lalag-yan naman nang man~ga basahang babad sa tubig na
+mainit-init sa liig, sa dibdib at sa tiyan.
+
+6. Cun minsan ang tauo,i, inaabot nang ulan sa daan, at ang mabuting
+gauin niya pagdating sa bahay, ay magbihis siya at maligo agad sa
+malacocong tubig nang houag siyang magcasaquit; at cun lag-yan nang
+caonting _sabón_ ang tubig, lalo pang mabuti. Ito lamang gamot na ito
+macacauala cun minsan nang _cólico, ó sintac_ nang tauo pagca nabasá
+ang caniyang man~ga paa.
+
+7. Ang isa pang iquinasasama nang catauan nang tauo,i, ang pag-inom
+nang alac. Ang tauong totoong ungmiinom nang alac, maraling tumanda;
+cun minsan hinihica, ó namamaga ang dibdib at nagcacasaquit nang
+bagaybagay na saquit, na maliuag mauala, sapagca hindi matablan nang
+gamot ang caniyang payat na catauan.
+
+8. Nacasasama naman sa catauan nang tauo ang pagcain nang bun~ga nang
+cahoy na hindi pa hinog na totoo.
+
+9. Mayroong isa pa manding masama, na marahil canin nang tagarito sa
+Filipinas, yaong bagang itinitinda, na ang pan~gala,i, suman,
+empanada, oocan, calamay, madhoya, ó tinapay na hindi alza, na
+paraparang nacasisira sa sicmura; at saca nanhihila nang lagnat,
+man~ga bicat, at sarisaring sibol sa catauan nang tauo.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 2.=
+
+_Ang man~ga dahilang iquinalalaqui nang man~ga saquit nang tauo._
+
+
+10. Ang salang pag-gamot sa maysaquit, yaon ang totoong iquinalalaqui
+nang caniyang saquit: cun minsan pinipilit mapauisan ang maysaquit; at
+ang lahat na bagay na mainit guinagaua, at ipinaiinom doon, sapagca
+ang isip nang maraming tauo,i, ang pagpauis ay nacauauala sa lahat na
+saquit. Datapoua,i, mayroong man~ga saquit, na hindi bagay doon ang
+pauis, sapagca hinahacot nang pauis ang pinacatubig na calahoc nang
+dugo, at caya ang dugo,i, lumalapot, natutuyo,t, umiinit. Caya n~ga
+yata hindi bagay sa nalalagnat ang _triaca,_ ang _alac,_ at ang lahat
+na nacacapagpapauis sa tauo.
+
+11. Ang man~ga maysaquit tinatabin~gan, quinucumutan, linilibutan nang
+maraming tauo, sinasarhan naman ang lahat na pinto,t, dun~gauan; itong
+lahat na gauang ito,i, nacacahirap sa maysaquit, at nacacalubha sa
+caniya; na ang ualang saquit ma,i, hindi macacapagtiis noon. Caya
+masamang gauin yaong man~ga gauang yaon, lalo na cun ang idinaraying
+nang maysaquit ay ang init, at cun naquiquita namang tuyo ang caniyang
+balat, ang man~ga labi, ang dila, at ang lalamuhan at saca mapula ang
+ihi, at cun ang ibig niyang totoo ay ang man~ga bagay na malamig.
+
+12. Ang ipinacacain sa maysaquit, ay isa namang nacasasama sa caniya.
+Ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit na yaon ay mamamatay, cundi
+pacanin nang man~ga bagay na magaling; caya binibigyan nang masarap na
+sabao, itlog, broas, carne, at nang iba pa, na paraparang masama sa
+maysaquit, at caya na-aalamang masama, ay cun minsa,i, lungmalaqui ang
+lagnat pagca cain noon: ó siya,i, sungmusuca, nag-iilaguin, nasisira
+ang bait, at linalabsan nang mancha, para nang pinaiinom mandin nang
+lason. Caya gayo,i, sapagca anomang isilid sa sicmura nang tauo na may
+dumi sa loob, nabubuloc pagdaca at nacasasama bagcus sa caniya.
+Cailan~gang linisin muna ang sicmura, at painomin ang nalalagnat nang
+man~ga bagay na nacacatunao nang man~ga malalagquit na dumi doon.
+_Uala isamang nalalagnat na tauo na namatay dahil sa gutom:_ at alin
+mang nalalagnat, di man pacanin nang anoman sa loob nang ilang lingo,
+hindi ma-aano, houag lamang maual-an siya nang tubig.
+
+Caya pacatalastasing maigui nang mang-gagamot, na yaong maysaquit na
+marumi ang dila, na nananab-ang nang pagcain, at mapait ang bibig; ang
+dungmoroal, ang parating mabaho ang hinin~ga, pati nang ini-iilaguin,
+ito anaquing ganitong maysaquit ay hindi sucat big-yan nang _carne,
+sabao, itlog, triaca,_ at nang iba pang man~ga maiinit: at hindi
+mangyayaring macuha yaong duming malagquit sa sicmura, cundí painumin
+nang maraming totoong tubig na nacacatunao noon. At nang maalaman cun
+anong ipaiinom doon, ay basahin dito sa libro ang man~ga bilin doon sa
+sariling capítulo nang saquit na yaon.
+
+13. Catungculan namang maalaman nang nag-aalaga sa maysaquit, na
+masamang purgahin siya ó pasucahin pagca bagong nagcasaquit: cun
+minsan ang pasuca sa man~ga saquit na iba,t, iba nacacasira,t,
+nacacahirap sa _sicmura, sa baga_ at sa _atay,_ at nagdadala nang
+ibang masama. Ang purga nacacasama,t, nacacagulo sa lahat na bituca,
+na yaon ang iquinamamatay nang tauo. At nang maalaman cun cailan bagay
+sa maysaquit ang purga at ang pasuca, hanapin ang pan~galan nang
+saquit dito sa libro sa caniyang capítulo at doon sasabihin ang
+gagauin.
+
+_Nota._ Dahil sa casam-an nang pag-gamot sa man~ga maysaquit dito sa
+Filipinas, ang maraming tagalog ay idinaraying nilang may matigas sa
+canilang tiyan; at bagamán hindi nacacamatay yaong saquit na yao,i,
+cun minsan nacagugulo sa man~ga catungculan nang sicmura,t, bituca.
+Itong saquit na ito,i, maliuag gamutin; magaling doon ang suero
+número 17, ang píldoras número 18, pati nang sa 57; maigui rin ang
+man~ga gulay at ang man~ga _saguing_ etc. na nacagagaling-galing cun
+malaon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 3.=
+
+_Ang gagauin nang tauo, capag nararamdaman, na siya,i, magcacasaquit
+na._
+
+
+14. Caya mahahalata nang tauo na malapit na siyang magcasaquit, cun
+hindi siya malicsi, ó masipag na para nang dati; cun nananab-ang nang
+pagcain; cun masaquit-saquit ang sicmura; cun madaling mapagod, ó cun
+mabig-at ang caniyang ulo, ó cun mahaba ang tulog, datapoua,t, hindi
+mahimbing; cun siya,i, ga namamanglao, at masaquit nang caunti ang
+dibdib; cun inurun~gan nang pauis, ó cun madali siyang pauisan; cun
+hindi husay ang pagtiboc nang pulso, ó cun siya,i, guiniguinao na
+parati. Cun gayon ang man~ga nararamdam nang may catauan, malapit na
+siyang magcasaquit.
+
+15. Pagca ganoon ang damdam, ang gagauin niya,i, houag titiquim siya
+nang carne, sabao, ó itlog; ó alac; houag siyang magsasaquit gumaua:
+inomin niya ang bilin sa numero 1 ó 2, ga dalaua ó tatlong botella
+carami maghapon: cun aayao siya doo,i, uminom nang tubig na malacuco
+na huhulugan nang caunting _suca_. Cun ualang _suca_, ang dalauang
+botellang tubig na malacuco ay doonan nang caunting asín, at yaon ang
+inomin. Cun baga mayroong _pulot_ ay mabuting lag-yan ang tubig nang
+tatlo ó apat na cuchara noon. Magaling naman ang tubig na pinagbabaran
+nang _bulaclac_ nang _alagao_; na-aari pati ang _suerong_ malinao.
+Saca siya,i, magsumpit nang tubig na malacuco, ó nang bilin sa número
+5. Cun gayon ang gaua nang tauo cun sungmasama ang damdam, magpatuloy
+man ang caniyang pagcacasaquit, caalam-alam hindi siya lulubha.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 4.=
+
+_Ang mahusay na gaua sa may man~ga malalaquing saquit_.
+
+
+16. Touing sasabihin dito sa librong ito, na ang maysaquit _ilalagay
+sa husay_, gagauin ang lahat na nauutos dito tungcol sa cacani,t,
+iinumin noon, at sa isusumpit sa caniya; at caya tambing sinasabi co
+dito nang houag cong uliting parati doon sa casaysayan nang baua,t,
+isang saquit.
+
+17. Cun ang tauo,i, maysaquit na, at ang init at ang lagnat ay totoong
+nararamdaman na, ang mahusay na susundin ay ganito. Houag lilibutin
+nang tauong marami ang maysaquit, at masama ang in~gay at ang init
+doon sa tinatahanan niya. Cailan~gan namang mahan~ginan ang silid;
+datapoua,t, houag ilagay ang maysaquit doon sa dinaraanan nang
+han~gin; touing iihi, ó mag-iilaguin, itatapon agad ang dumi; cun baga
+pacacanin ang maysaquit, ang ipacain doo,i, ang tinapay na dinurog sa
+tubig na marami; ang tubig na may tinapay, pacuculoin sa apoy hangan
+sa matunao ang tinapay, saca sasalain, at siya lamang ang iinomin
+niya. Cun ualang tinapay, na-aari ang _linugao_ at ang basabasa.
+Masama ang harina nang trigo, sapagca hindi pa luto sa apoy.
+
+18. Mapacacain naman ang maysaquit nang man~ga bun~gang hinog nang
+cahoy, di man lutuin; datapoua,t, ang hilao pa hindi sucat ipacain sa
+tauo, cundi pacalutuin muna sa tubig. Caya ang _saguing_ ang man~ga,
+_ates_, ang _albay_, ang _duhat_ ang _sapinit,_ ang _dalandan,_ at
+ang iba pang bun~gang hinog na hinog nang cahoy, ay macacain nang
+maysaquit, sapagca macaguiguinhaua sa caniya yaon.
+
+19. Ang maysaquit painumin nang malimit nang alin man doon sa sinabi
+co na sa párrafo 15.
+
+20. Cun hindi nananabing macadalaua arao-arao ang maysaquit, ay
+cailan~gang sumpiting minsan man lamang touin arao, nang bilin sa
+número 5; at yaon din ang gagauin cun hindi marami ang inaiihi, ó cun
+mapula ang ihi, ó cun tila naghuhunghang ang maysaquit, ó cun
+malaquing totoo ang lagnat, at masaquit ang ulo,t, bay-auang, ó cun
+ibig sumucang parati. Ang minsang sumpitin ang tauo ay magaling pa sa
+inomin niya ang apat na gayón tubig; caya sucat pagpilitang gauin sa
+maysaquit itong ganitong pagsumpit, palibhasa,i, nacacaguinhaua sa
+caniya; houag lamang gauin cun pinapauisan. Sa librong ito ay
+sasabihin co, cun anong magaling isumpit sa baua,t, isang saquit.
+
+21. Cun baga nacacacaya ang maysaquit, magaling ang siya,i, buman~gon
+sa hihigang maminsanminsan, sapagca ito,i, nacacabauas nang saquit
+nang ulo, at ang lagnat ay ungmoonti, at ang isa pa roo,i, madaling
+umihi, pag nagban~gon ang tauo.
+
+22. Arao-arao papalitan ang damit nang hihigan, at ang sa maysaquit,
+datapoua,i, houag ihahalili roon ang hindi toyong-toyo.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 5.=
+
+_Ang gagauin nang maysaquit na magaling-galing na._
+
+
+23. Cun ang tauo,i, nacalalo na sa pan~ganib nang saquit at
+maigui-igui na, itong man~ga bilin dito ang susundin, maca siya,i,
+umuling magcasaquit. Houag cumain siya nang marami, sapagca hindi
+macacayanan nang caniyang sicmura. Ang caniyang cacanin ay ang isang
+bagay lamang, at houag ang sarisari. Houag siyang iinom nang maraming
+tubig, sapagca hindi lalacas ang caniyang sicmura, at cun minsan
+nacacapamaga sa paa yaong pag-inom nang marami; saca ang maysaquit na
+magaling-galing na, ay bagay sa caniya ang siya,i, lumacad na parati ó
+sumacay sa cabayo. Cacaonti lamang ang caniyang cacanin cun gab-i. Cun
+baga namamaga ang caniyang paa, houag alomanahin yaon, at mauauala
+pag siya,i, lumacad, at gumaling na totoo. Cun hindi nananabi minsan
+man lamang touing icalauang arao cailan~gang sumpitin, at lalo pa cun
+sungmasaquit ang ulo, at mainit ang caniyang pagcaramdam.
+
+24. Cun baga magaling-galing man ang maysaquit, hindi pa siya
+lumalacas, cundi parating mahina, at ang sicmura ay gulo, at
+maminsanminsan ga nalalagnat na, iinumin niya maghapon ang bilin sa
+número 14, timbang tatlong bahagui. Houag naman siyang magsasaoli sa
+datihang gaua, hangan hindi pa siya malacas na totoo.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 6.=
+
+_Ang saquit na Pulmoníang totoo, na ang baga sa loob nang dibdib nang
+tauo,i, ang masaquit, at yaon din cun minsan ang pinangagalin~gan nang
+ética._
+
+25. Pinan~gan~galang Pulmoníang totoo yaong saquit na yaon, na ang
+baga sa loob nang dibdib nang tauo, siya ang namamaga, na anaqui may
+sisibol doon. Palibhasa,i, hindi maquita ang naroroon sa loob nang
+catauan nang tauo, caya lamang nahahalata na mayroong saquit sa baga
+nang tauo, sapagca cun minsan naguiguinao ang maysaquit, at parating
+balisa na hindi mandin macatahan; saca ang humahalili sa guinao na
+yao,i, ang init, na may calahoc na siya,i, pinan~gin~gilabutan nang
+guinao; ang pulso,i, matulin, malacas, puno, matigas, at husay, cun
+hindi malalaqui ang saquit; cun malaqui ang saquit, ang pulso,i, munti
+malambot at gulo; dumaraying ang may catauan, na masaquit saquit ang
+isan~g cabilang dibdib; cun minsan ang uica niya, na anaqui mayroong
+siyang mabigat sa ibabao nang puso; cun minsan ang boong cataua,i,
+masaquit, at lalo pa ang bay-auang; hindi lumagay ang maysaquit cundi
+tihaya at bihirangbihira doon sa nagcacasaquit nang gayong saquit, ang
+nacacatahan nang pataguilid; nag-uubo ang may catauan cun minsan, na
+ualang inilulura; cun minsan dungmarahac na may dugong casama;
+mabig-at ang caniyang ulo; nasisira cun minsan ang bait; ang muc-ha,i,
+namumula at cun minsan hindi, bagcus nag-iiba sa dati, na cun gayo,i,
+mapan~ganib ang buhay nang maysaquit; ang man~ga labi, ang dila, ang
+n~galan~gala, pati nang balat ay tuyo; mainit ang hinin~ga; ang
+inaiihi niya ay caunti at mapula cun bago, cun malauo,i, marami at
+hindi lubhang mapula, at mayroong latac; nauuhao ang maysaquit at cun
+minsan ibig niyang sumuca; datapoua,t, hindi sucat big-yan nang
+pasuca, at mamamatay cun pasucahin. Touing gab-i lungmalaqui ang init
+at ang pag-uubo na ualang nacucuha. Ang ilinulura ay may dugong
+caunting casama, na sa icapitong arao nauauala. Cun minsan ang saquit
+nang baga,i, ungmaabot hangan sa lalamunan, na hindi macalunoc ang
+maysaquit, at caya ang isip niya,i, mayroon siyang _garrotillo_.
+
+26. Cun ang saquit ay malaquing totoo, ay hindi macahin~ga ang
+maysaquit cundi locloc; ang pulso,i, totoong unti at maralas;
+nan~gin~gitim ang muc-ha, pati nang dila; tungmitin~gin ang maysaquit
+sa magcabicabila; hindi mapalagay; sira ang bait; ang isang cabilang
+camay cun minsa,i, patay na di maiquibo; linalabasan nang manchang
+murado sa dibdib at liig cun siya,i, lungmulubha, at namamatay tuloy.
+
+27. Cun ang gayong saquit ay bigla,t, malaqui, cun ang pagca guinao ay
+malauon, at ang maysaquit ay totoong naiinitan pagca nacaraan ang
+guinao, cun ang ulo,i, nasisira pagcaraca, cun ang may saquit ay
+nag-iilaguin nang darag-is, ó pinapauisan nang marami; ó cun totoong
+tuyo ang balat, ó nag-iiba,t, sungmasama ang hichura nang muc-ha, at
+hindi dungmarahac, ó cun lungmulura, ay dugo lamang ang lungmalabas,
+ay nasasapan~ganib ang maysaquit.
+
+28. Ilalagay agad ang maysaquit _sa husay_ (Capítulo 4.) Houag
+paiinumin nang malamig na totoo; iinumin niya ang bilin sa número 2, ó
+ang sa número 7, na lalo pang magaling. Susumpiting macadalaua man
+lamang arao-arao nang bilin sa número 5. Pag nacaraan ang guinao,
+sasangrahan pagcaraca, na ang dugong cucunin, ay timbang labing
+dalauang piso, ó labing apat cun ang maysaquit ay bata pa at malacas;
+itong pagcuha nang dugo siya ang bagay na gamot dito.
+
+29. Cun ang lagay nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo 25,
+yaong pagsasangrang yaon ay macacaguinhauang madali sa caniya;
+datapoua cun sa loob nang ilang oras ungmooli ang saquit, ay
+sasangrahang uli ang maysaquit, at cucunan nang timbang labing dalaua
+ring pisong dugo; ito,i, sucat na caalam-alam; datapoua cun baga sa
+loob nang sampuong oras ó calahating arao lungmulubha ay cunan pa
+mandin nang dugo. Gayon din, cun baga nang tauaguin ang médico, may
+ilang arao nang maysaquit ang tauo, at malaqui ang caniyang lagnat,
+cun mahirap ang paghin~ga, at hindi dungmarahac, ó cun dumahac ay dugo
+lamang ang nacucuha, ay sasangrahan din, may sampuong arao man ang
+caniyang pagcacasaquit. Doon sa dugong nacucuha sa nagcacasaquit nang
+_Pulmonía_, mayroong naquiquitang anaqui balat na maputi sa ibabao;
+cun minsan nama,i, ualang balat na gayón.
+
+30. Cun ang damdam nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo
+26, ang pagsasangra,i, hindi macacagaling, cundi macasasama sa caniya
+cun minsan. Caya mapan~ganib ang caniyang lagay; datapoua ang gagauin
+doo,i, gayon.
+
+31. Arao-arao babañusan hangan tuhod ang maysaquit nang calahating
+oras calauon sa tubig na malacuco, at saca cucumutang maigui.
+
+32. Touing icalauang oras iinumin niya ang bilin sa número 8, na siya
+ang totoong magaling na gamot.
+
+33. Sisipsipin niya ang singao nang tubig na mainit para nang turo sa
+número 53. Cun malubha na ang maysaquit, hindi ang sin~gao nang tubig,
+cundi ang sa _suca,_ siya ang sipsipin nang malauong panahon.
+
+34. Magaling ding lag-yan ang maysaquit sa dibdib at sa liig nang
+bilin sa número 9.
+
+35. Cun ang lagnat ay totoong laqui paiinumin touing oras nang bilin
+sa número 10, ga isang cuchara carami, na maisasama doon sa datihang
+ipinaiinòm sa caniya.
+
+36. Cun lungmulubha ang maysaquit, ó cun para nang dati ang caniyang
+lagay, yaon ding man~ga sinabi co n~gayon, siya ang ituloy gauin doon,
+at cun baga gumagaling-galing sa icatlo, sa icapat ó sa icalimang
+arao, at hindi lubhang malaqui ang pag-uubo, cun uala nang maraming
+dugong calahoc ang inilulura, cun guinha-guinhaua naman ang paghin~ga,
+at malinao sa rati ang caniyang ulo, cun ang ihi ay marami na,t, hindi
+na totoong pula; ang gagauin lamang doo,i, _ilalagay sa husay,_ at
+susumpitin ang maysaquit touing hapon. Cun minsan dinaraanan nang
+malaquing hirap ang maysaquit sa icapat na arao.
+
+37. Ang saquit na _Pulmonía_ ay nauauala,t, nacucuha sa paglura, at
+sa pag-ihi: dito sa ihi nang maysaquit sa dacong icapitong arao
+mayroong naquiquitang latac na marami, na ang color ay maputing itim,
+at cun minsan nana ang nadoroon. Saca hungmahalili ang pauis na
+nacagagaling sa maysaquit. Bago gumaling-galing ang maysaquit,
+dinaraanan siya nang hirap na malaqui, na nacatatacot sa nag-aalaga sa
+caniya. Caya gayón ay ang pinaca camandag nang saquit gungmagala sa
+catauan; datapoua,t, cun guinagamot nang husay ang maysaquit, hindi
+maano; at cun siya,i, dumahac, umihi,t, pauisan, mauauala yaong hirap
+na yaon. Caya cun daanan noong hirap na malaqui, houag big-yan nang
+man~ga _cordial, triaca, castor, ruda,_ at macacasama bagcus doon. Ang
+gagauin lamang, ay susumpitin ang maysaquit nang bilin sa número 5, at
+doroonan nang basahang babad sa malacucong tubig sa tiyan, at sa
+bay-auang; bucod dito ang guinagauang dati doo,i, itutuloy na para
+nang dati. Masama sa gayong saquit ang pasuca, ang purga, at ang
+man~ga bagay na nagpapatulog; sapagca ang guinagamot noong gayo,i,
+naguiguing _éticong_ totoo.
+
+38. Cun guinagamot nang husay ang maysaquit sa loob nang man~ga
+labing apat na arao gungmagaling-galing na siya, at cun ibig niyang
+cumain, sundin ang bilin sa capítulo 5; datapoua,t, cun mapait ang
+bibig, cun mabigat ang ulo, at nananab-ang nang pagcain, cailan~gan
+siyang purgahin nang bilin sa número 11.
+
+39. Cun minsa,i, binabalin~goyn~goy ang maysaquit na ito,i, magaling
+sa caniya; caya houag ampatin ang dugo, at tatahan siyang cusa. Cun
+minsan naman nag-iilaguin ang maysaquit, na ang lungmalabas ay
+madilao; datapoua hindi masama ito.
+
+40. Cun biglang nauala,t, tungmahan ang pagdahac, at ang maysaquit ay
+dinaraanang uli nang hirap at lungmulubha, ay sasangrahang agad sa
+camay, cun baga hindi siya quinunan na nang maraming dugo. Pasipsipin
+namang parati nang sin~gao nang tubig na mainit at suca; at paiinomin
+nang bilin sa número 2. Ito ang gagauin sa maysaquit na malacas pa, na
+hindi pa nalalauong magcasaquit. Datapoua cun mahina na at lauon nang
+maysaquit, at nacunan na nang maraming dugo, houag nang sangrahan,
+cundi lagyan nang parapit sa dalauang binti, at paiinomin nan~g bilin
+sa número 12.
+
+41. Cun ang maysaquit ay hindi guinamot nang paanyo, at hindi mauala
+ang pamamaga nang baga; lungmulubha siya, at sinisibulan nang _baga_
+doon sa caniyang baga, at itong tungmutubo roo,i, pinan~gan~ganlang
+_Vómica_ sa uicang Castila. Ang gagauin doo,i, ganito:
+
+_Ang gagauin sa maysaquit na may sibol doon sa caniyang baga._
+
+42. Caya naquiquilala, na ang nagcacasaquit nang _Pulmonía,_ may sibol
+sa caniyang baga, sapagca nacalalo na ang labing apat na arao nang
+caniyang pagcacasaquit, at hindi pa siya dinaraanan nang malacas na
+paglura, pag-ihi, pag-iilaguin, ó hindi siya pinauisan. Caya hindi pa
+siya gungmagaling-galing bagcus ang lagnat ay para nan~g dati; matulin
+ang pulso, at cun minsan mahina at malambot; datapoua,t, cun minsan
+nama,i, matigas, at ga nag-aalon-alon; ang paghin~ga ay mahirap;
+pinan~gin~gilabutan nang guinao na maminsanminsan; gab-i gab-i
+lungmalaqui ang lagnat; ang pisn~gi ay mapula; tuyo ang man~ga labi,
+at nauuhao ang maysaquit. Saca pagca nacapagnana na ang sibol sa baga,
+sungmasama pa mandin ang damdam nang maysaquit; parati nang nag-uubo,
+at sa touing cumibo,i, lungmalacas ang ubo; cun minsa,i, natatacot
+siyang humiga nang tihaya, at hindi macatulog; saca cun minsa,i,
+pinapauisan sa dibdib at sa muc-ha; ang ihi ay mapulapula na anaqui
+may bula, ó lan~gis sa ibabao; mapait ang bibig, lungmulubog ang mata,
+at cun minsa,i, lungmalabo.
+
+43. Cun ang sibol sa loob ungmaabot hangan sa ibabao nang baga, at
+bucod dito hindi lubhang malalim, cun pumutoc ay nabububo ang nana sa
+loob nang dibdib sa pag-itan nang baga at tad-yang; itong pagca putoc
+ay mahirap, cun ang sibol ay malaqui, sapagca biglang lalabas ang
+maraming nana, at namamatay tambing ang maysaquit. Datapoua,t, cun ang
+butas nang sibol ay munti nang macaputoc na, at ang maysaquit ay
+malacas pa, mailulura niya ang nanang lungmalabas, at gungmiguinhaua
+ang damdam. Cun minsan ang sibol ay hindi pumutoc, bagcus lungmalaqui,
+at ang boong baga nabubuloc at napupuno nang nana; caya mamamatay ang
+tauo na ualang magaua.
+
+44. Dahil dito, cun ayon sa sinabi sa itaas sa párrafo 42,
+nahahalatang mayroong sibol sa baga, cailan~gang gumaua nang
+capaanyoan, nang mangyaring pumutoc ang sibol nang magaling na
+pagputoc, nang houag mamatay ang tauo, at gayon ang
+gagauin.--Pasisipsipin ang maysaquit, cun baga malacas-lacas pa, nang
+sin~gao nang tubig na mainit, ayon sa turo sa nómero 53 at ito,i,
+gagauing parati. Cun ang pagsipsip nang sin~gao na yao,i, inaacala
+nang nacalambot sa sibol, paiinoming parati ang maysaquit nang
+maraming totoong tubig na pinaglagaan nang _cebada ó palay_ man;
+maigui rin ang tubig na may calahoc na gatas. Dahilan dito sa
+pag-iinom nang marami, palibhasa,i, ang sicmura,i, naroong parating
+puno, ay malacas lumaban sa _baga,_ at hindi pinababayaang mabubo ang
+nana sa dibdib, cundí pinipilit magpaitaas sa lalamunan, at cun
+gayo,i, mailulura nang maysaquit. Saca pinapag-uubo ang may catauan
+nang suca at tubig, na biglang isinusumpit sa loob nang bibig nang
+isang sumpit na munti, na cauayan man. Pinapag-uiuica ang maysaquit,
+pinasisigao, at pinatataua, harin~gang pumutoc ang sibol. Bucod dito
+paiinumin din touing icalauang oras nang bilin sa número 8, ga isang
+cuchara carami. Mabuti ring isacay ang maysaquit sa carretón,
+datapoua,t, painumin muna nang maraming maraming tubig na pinaglagaan
+nang _cebada,_ ó _palay,_ cun tubig na may casamang gatas; at cun
+minsan itong yagyag na paglacad nang carretón nacacapagpaputoc sa
+sibol.
+
+_Ang gagauin sa maysaquit, pag nacaputoc na ang sibol sa baga._
+
+45. Doon sa oras nang pagputoc nang sibol sa baga, ang maysaquit ay
+lumulubha na anaqui hindi nacacaramdam. Datapoua,t, cun paamoyin nang
+suca, ay nasasaulan cun baga ang pagputoc nang sibol ay hindi masama,
+ayon sa sinabi co sa itaas sa párrafo 43; sapagca cun masama, ualang
+magagaua at mamamatay ang maysaquit.
+
+46. Cun paanyo ang pagputoc nang sibol, at hindi namamatay pagcaraca
+ang maysaquit ang gagauin doo,i, ganito.--Cun ang inilulura nang
+maysaquit ay totoong malagquit at maganit, touing icalauang oras
+paiinomin nang bilin sa número 8, ga isang cuchara carami, at cun
+malaonlaon, painomin naman nang isang taza nang turo sa número 13.
+Datapoua cun hindi malagquit at maganit ang inilulura, houag gamitin
+itong man~ga bilin, cundí ang gatas nang baca, na siya lamang ang
+caniyang cacaning parati ó cun ibig isama sa caniyang quinacain. Saca
+macaapat maghapong paiinumin nang bilin sa número 14 na isinasama sa
+caunting tubig. Ang iinomin niyang parati, ay ang tubig na pinaglagaan
+nang _cebada ó palay_, ó ang tubig na ang sa icapat na bahagui ay
+gatas. Saca siya,i, lumacad arao-arao ó sumacay sa cabayong-yagyag.
+
+47. Cun ang maysaquit ay nananabi touing icalaua ó icatlong arao,
+sucat na yaon; at masama ang sumpitin nang malimit.
+
+48. Cun ang maysaquit ay nilalagnat touing hapon, at ang inilulura ay
+masama sa dating tingnan, sucat nang mahalata na hindi mababahao ang
+sugat sa baga, na cun gayon siya,i, maguiguing _éticong_ totoo, at
+mamamatay sa loob nang ilang bouán. Datapoua,i, atohin ang uica co sa
+itaas sa párrafo 46, at cun baga ang calacasan nang pag-uubo yaon ang
+di icatulog niya, painumin cun gab-i nang dalaua ó tatlong cuchara
+nang bilin sa número 16, na isasama sa isang basong tubig na
+pinaglagaan nang _cebada ó palay_.
+
+49. Cun baga tungmatahan ang pagdahac nang may sibol sa baga,
+pasipsiping agad nang sin~gao nang tubig na mainit ayon sa turo sa
+número 53; touing oras bibig-yan nang isang cuchara nang turo sa
+número 8 at bucod dito,i, painumin nang maraming totoo noong bilin sa
+número 12; at cun siya,i, nacacacaya, ay lumacad ó sumacay sa cabayo.
+Sasangrahan naman ang ganitong maysaquit cun siya,i, malacas pa; harí
+n~gang magsaoli ang canyang pagdahac.
+
+50. Mayroong man~ga maysaquit na anaqui gungmagaling; datapoua,t,
+ungmuuli rin silang magcasaquit; saca gungmagaling uli, bago humalili
+na naman doon ang pag-cacasaquit; at mahirap man itong canilang buhay,
+sila,i, nalalauong di iilang taon, na hindi namamatay. Caya gayón,
+sapagca ang sibol sa baga hindi totoong nababahao, at yao,i,
+naguiguing parang fuente. Cun ang ganitong maysaquit ay lauon nang
+gayon, ualang magauang gamot doon. Datapoua cun bago yaong saquit, ay
+matatalo nang gatas, at nang pagsacay sa cabayo; pati nang bilin sa
+número 14.
+
+51. Sa saquit nang _Pulmonía_, at sa naguiguing _ético_ dahilan doon,
+hindi sucat gamitin ang _trementina_, ang man~ga _bálsamo,_ ang
+_incienso,_ ang _almáziga,_ ang _mirra_, ang _camanguian,_ at ang
+_bálsamo_ nang _azufre,_ pati yaong gamot na pinan~gan~ganlang
+_antiético,_ sapagca nacacalubha bagcus sa maysaquit yaong man~ga
+bagay na yaon.
+
+52. Cun hindi paanyo ang pagputoc nang sibol sa baga, cundi nabububo
+ang nana sa loob nang dibdib, hindi mailulura nang maysaquit; bagcus
+siya,i, mamamatay na ualang pagsala, cundi hiuain sa pagitan nang
+dalauang tadyang; datapoua,t, cundi siya totoong marunong na médico,
+houag siyang man~gahas gumaua noon.
+
+53. Cun minsan ang ganoong pagsibol nang _baga,_ yaon ang
+iquinabubuloc nang baga nang tauo, at yaon din ang iquinamamatay niya.
+
+54. Cun minsan naman hindi tungmutuloy ang pagnanana nang sibol sa
+baga, cundi naroong matigas na parati, na anaqui yao,i, isang bucol na
+hindi nag-iiba. Ang tauong may ganitong saquit, hindi gagaling na
+hamac, datapoua hindi lubhang nahihirapan siya.
+
+55. Ang bagay sa ganitong lagay ay ang _suero,_ ayon sa turo sa
+número 17, at ang _pildoras_ número 18. Ang iinumin touing umaga,i,
+ang isang basang _suero_ at ang man~ga dalauang puong _pildoras,_
+hangan sa apat na puo. Saca parating sisipsipin niya ang sin~gao nang
+tubig na mainit número 53.
+
+
+Ang Pulmonía Nang Apdo.
+
+_Nota. 1_ Bucod sa saquit na _pulmoníang_ totoo na sinaysay sa
+capítulong ito, mayroong isa pang bagay na _pulmonía_ na ang pan~galan
+doo,i, _biliosa ó pulmonía_ nang _apdo,_ sapagca hindi totoong
+pulmonía, cundí catulad nang lagnat nang _apdo_ (Capítulo 20). Ang
+maysaquit ay dumurual cun minsan, at nag-iilaguin nang tila madilao at
+mabaho ang inilulura niya; hindi gaya nang inilulura nang
+nagcacasaquit nang _pulmoníang_ totoo, cundí madilao sa roon. Ang
+bibig nang maysaquit ay mapait, hindi pinapauisan siya, tila mayroong
+siyang nararamdamang mabigat at masaquit-saquit sa sicmurang palibot.
+Ang color nang muc-ha ay madilaodilao, at tila nag-iiba. Ang gamot
+dito ay para nang sa _lagnat_ nang _apdo_ (Capítulo 20). Cun baga may
+catigasan ang pulso, ó may cainitan ang dugo, sinasangrahan ang
+maysaquit. Saca binibig-yan nang bilin sa número 3. Sinusumpit naman
+ayon sa turo doon din sa capítulo nang lagnat sa _buloc_ ó lagnat nang
+_apdo._ Pagca naalaman nang totoo na uala nang catigasan ang pulso,
+cundí malambot na, pinaiinom nang bilin sa número 34 at cun ualang
+mapagquitaan nito, na-aari ang sa número 35. Ang ibang gagauin doon ay
+isa rin nang itinuturo sa capítulo 20, nang _lagnat_ nang _apdo_.
+
+
+Ang Pulmonía Falsa.
+
+_Nota. 2._ Mayroong isa pang bagay na _Pulmonía_ na hindi totoo, na
+marahil dumaan sa man~ga matatanda, ó sa man~ga bata, ó sa man~ga
+tauong mahina, cun bagong nagtatag-arao, na yao,i, dala nang man~ga
+malalagquit na cungmacapit sa baga nang may catauan. Ang maysaquit ay
+nag-uubo muna nang caonti sa loob nang ilang arao, at cun lumacad ay
+tila masiquip siquip ang caniyang dibdib sa caniyang pagcaramdam; ang
+muc-ha,i, mapula sa rati; ang ibig niya ay cumaing parati at matulog,
+at hindi mahimbing ang caniyang pagtulog; pag nalauong ilang arao,
+guiniguinao siya; humahalili roon ang init; hindi siya lumagay, at
+lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib. Bucod dito, hindi macatahan sa
+hihigan ang maysaquit, at mahirap man ang caniyang pagcaramdam, ay
+gumagala sa loob nang silid; ang pulso ay mahina at madalas; ang ihi
+cun minsan tila para nang dati; cun minsa,i, mapulapula; ang pag-uubo
+niya,i, munti, at maliuag dumahac; maminsanminsan nasisira ang
+caniyang bait; hindi macatulog nang mahimbing, at hindi naman
+naguiguising na totoo; ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun
+minsan namamatay nang biglang pagcamatay, lalo pa cun matanda ang may
+catauan. Cun minsan lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib, at ang may
+cataua,i, hindi macahin~ga cundi locloc; saca nasisira tuloy ang bait;
+ang pulso ay ungmoonti at dungmaralas; at pag nalaonlaon, namamatay
+ang maysaquit. Itong saquit ay masama; at maliuag matapatan ng gamot.
+N~guni ang lalong mabuti roo,i, painuming parati ang maysaquit nang
+bilin sa número 26, ó nang sa número 12, na lalag-yan nang timbang
+saicaualong _salitre_ sa baua,t, isang tagayang tubig. Touing
+icalauang oras bibig-yan nang isang taza nang bilin sa número 8. Saca
+pararapitan sa man~ga binti nang sa número 36. Itong man~ga gamot na
+ito ay hindi macasasama sa maysaquit, at cun minsan macacagaling. Ang
+nagcacasaquit nang gayón, cun minsan ay masamang sangrahan.
+
+
+_Ang gagauin sa natutuyo ang catauan, na yao,i, pínan~gan~ganlang_
+consunción _nang castila._
+
+_Nota 3._ Bagaybagay ang pinagmumulan nang pagcatuyo nang catauan nang
+tauo, na yao,i, aquing sasaysayin n~gayon. Ang sibol sa _baga,_ cun
+minsan siya ang pinangagalin~gan nitong saquit, ayon sa uica co na sa
+párrafo 48. Cun minsan gaua nang _escorbuto_, ó nang _bicat_, ó nang
+_hica_, ó nang bulutong ó ticdas. Cun minsan naman dala nang mahalay
+na saquit na namamahay sa catauan, na doon mahahalata, cun baga
+nagsusugat, ó namumutoc, ó macati ang punong catauan.
+
+Gayón din cun ang tauo,i, parating nacuculong sa bahay na may sara ang
+lahat na dun~gauan; ó cun malimit gumaua nang mahalay; ó cun siya,i,
+natatapat sa sin~gao nang man~ga tinutunao na tangso; ó cun siya,i,
+namamanglao, ó parating pagod; ó cun nag-iisip nang man~ga maliliuag;
+cun siya,i, parating pinapauisan, ó nag-iilaguin, ó ungmiihi, ó
+pinapanaogan nang malacas nang sa panahon cun baga babayi; ó cun
+siya,i, nagpasuso nang malauon, ó cun linalabasan sa punong catauan
+nang tubig na malapot at maputi, na yao,i, saquit din nang babayi, na
+pinan~gan~galan _flúor albus_.
+
+Cun siya,i, dating linalabasan nang dugo sa puit, para nang
+inaalmorranas, ó cun pinapauisan sa paa ó sa catauan, ó dating
+binabalin~goyn~goy, at saca siya,i, naual-an at inurun~gan noon man~ga
+yaon; ó cun hindi sumago ang fuente, cun baga may fuente, ó cun
+nabahao ang caniyang sugat na malauon, ó ang caniyang dating galis,
+buni, ó ang ibang man~ga bagay na lumilitao sa catauan.
+
+Ang pinalo nang malacas, ó nahulog, ó sinicaran nang hayop ang
+mayroong nararamdamang bucol sa tiyan, ó sa bituca, ang napupuyat, at
+tuloy ungmiinom nang maraming alac; ang ungmaabay sa maysaquit, na
+dahil doon siya,i, nasalinan nang caniyang saquit. Ang parating
+locloc, at tun~go ang ulo, para nang man~ga sungmusulat, man~ga
+sastre, zapatero, man~ga babaying nagdurugtong nang abaca, man~ga
+hungmahabi, at ang malauong cumanta ó tumugtog nang flauta. Ang
+cungmacain naman nang man~ga mahanghang, ó nang man~ga maalat ó man~ga
+maban~go.
+
+Cun minsan naman itong saquit ay minamana, na cun gayo,i, ualang
+magagauang gamot doon.
+
+Caya cailan~gang mag-in~gat ang tauo, at pagca mayroon siyang
+naramdamang saquit para nang man~ga sinabi co sa itaas, ay cailan~gang
+siyang magpagamot na madali; maca cun pabayaan ang saquit sa catauan,
+ang sumunod doon sa gayón ay ang pagcatuyo nang catauan niya.
+
+Ang nagcacasaquit nang _consunción_ ó ang natutuyo ang catauan ay
+nag-uubo muna nang ilang bouan calauon. Cun baga siya,i, dungmoroual ó
+sungmusuca pagca cain ay yaon ang señal na caalam-alam matutuyo ang
+catauan. Ganoon din cun mainit sa rati ang caniyang pagcaramdam, ó cun
+siquip ang dibdib, lalo pa cun siya,i, cungmiquibo; cun ang caniyang
+inilulura ay maalat, ó may calahoc na dugo; cun siya,i, namamanglao,
+cun nananab-ang nang pagcain, at nauuhao; cun ang pulso,i, matulin,
+malambot at munti (datapoua cun minsan matigas at puno). Ang
+hungmahalili rito ay ang paglura nang berdeng maputi na may casamang
+dugo. Ang cataua,i, ungmoonti dahil sa lagnat na ética at dahil sa
+pauis na malaqui, na dungmaraan sa caniya touing umaga at touing gabi.
+Ungmiihi pa siya nang marami, at nag-iilaguin nang malacas; na yao,i,
+ang iquinahihina niya. Ang man~ga palad nang camay totoong init, at
+ang muc-ha,i, pungmupula pagca cain. Ang caniyang man~ga daliri ay
+totoong onti; ang man~ga cuco ay baluctot na pailalim, at nalalaglag
+ang buhoc. Saca ang maysaquit ay nanghihinang totoo, lungmalalim ang
+caniyang mata, hindi macalonoc; namamaga ang paa, at nanlalamig ang
+man~ga dulo nang paa,t, camay, at ang sungmosunod doon ang camatayan.
+
+Ang gagauin nang may catauan cun ang caniyang saquit ay bagong-bago
+pa, ay magbago siya nang lugar, cun baga ang caniyang tinatahanan
+hindi pinapasucan ó hindi natatapat na magaling sa han~gin. Saca
+siya,i, magpilit sumacay na parati sa cabayo, at houag siyang hihiga
+na basa ang damit. Ang lahat na caniyang cacanin ay ang man~ga ualang
+liuag matanao sa sicmura: caya ang bagay lamang sa caniya ay ang
+man~ga gulay at ang gatas. Dito sa lupa nang Filipinas magaling ang
+gatas nang cabayong babayi. Na-aari naman ang gatas nang babaying
+tauo, at ang magaling ay doon na sumuso ang maysaquit. Ang gatas nang
+cabayong babayi iinumin cun mainit pa, na bagong galing sa suso. Ang
+isang inom ay dalauang taza, na yao,i, gagauing macaipat maghapon, ó
+macaitlo man lamang. Ang gatas ay doroonan nang ilang sopas na
+tinapay. Cun ualang gatas nang cabayong babayi na-aari ang sa baca, ó
+ang sa cambing; datapoua cailan~gang alisin ang pinacataba noon. Cun
+ibig nang maysaquit ay masasamahan ang gatas nang caonting canin.
+Macacain naman nang maysaquit ang man~ga bun~ga nang cahoy na totoong
+hinog para nang man~ga atis etc. Cun baga nararamdamang mabigat sa
+sicmura ang gatas, ay hulugan nang caonting azucal.
+
+Cun ang maysaquit ay nag-iilaguin dahilan sa gatas, ay cumuha ca nang
+man~ga paa,t, sipit nang hipon, iyong bayohin at isama mo sa gatas.
+
+Ang guinagaua nang iba hindi ang gatas cundi ang _suero_ noon, siya
+ang iniinom. Caya cun baga nacacayanan ang suero nang sicmura nang
+maysaquit, ay mabuti inumin niya yaon; houag lamang uminom siya
+pagcaraca nang marami hangang hindi pa bihasa. Datapoua gamitin man
+nang maysaquit ang gatas, gamitin man ang suero hindi macagagaling sa
+caniya cundi ituloy gauin nang ilang bouan calauon. Maigui rin dito
+ang _talaba_ na yao,i, hindi lulutuin, cundí pagcaraca,i, cacaning
+hilao.
+
+Dito sa Filipinas ang natutuyo ang catauan ay magaling uminom siya
+nang _tuba sa niyog ó sa caong,_ datapoua houag ang maasim. Mabuti rin
+ang siya,i, cumain nang man~ga sarisaring matamis na guinagaua sa
+man~ga trapiche.
+
+Itong man~ga uica co n~gayon ang sucat gauin nang natutuyo ang
+catauan, at cun minsan siya ang nacagagaling sa marami; datapoua
+mayroon pang iba na turo ni Buchan na magagaua mo cun ibig mo, at cun
+minamagaling mo, na yaon n~ga ang isusunod co rito.
+
+Cun ang saquit nang pagcatuyo nang catauan ay bago pa, at totoong
+lacas nang pag-uubo nang may catauan ay masasangrahan siya nang umonti
+ang caniyang ubo; at nang houag macahirap sa caniya ang pag-uubo, ay
+painoming maminsan minsan siya nang isang cucharang gatas nang _dayap_
+na sasamahan nang isang gayon din polot na lulutuin muna sa mahinang
+apoy. Ang iinuming parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan
+nang _manzanilla;_ datapoua cun baga siya,i, lungmura nang dugo ay
+houag painumin noon.
+
+Cun baga ang maysaquit mayroong sibol doon sa caniyang baga, ay
+basahin mo ang párrafo 42, at ang man~ga magcasumonod doon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 7.=
+
+_Ang sintac sa dibdib, na pinan~gan~galan nang man~ga médicong
+pleuresia, ó dolor de costado._
+
+
+56. Ang _pleuresía_ ó ang sintac sa dibdib ay catulad nang saquit na
+_pulmonía_ na sinasaysay sa itaas sa capítulong nacalalo. Dito sa
+_pleuresía,_ ang _baga_ nang maysaquit ay namamaga rin para doon sa
+nagcacasaquit nang pulmonía; datapoua,t, itong pamamaga nang baga nang
+sinisintacan ay sa dacong ibabao, at ang nararamdaman niya ay gayón.
+
+57. Guiniguinao muna ang maysaquit, hungmahalili ang lagnat, ang
+pag-uubo, ang casiquipan nang dibdib; ang pagsaquit nang ulo, at ang
+bahag-ya na macahin~ga ang maysaquit; ang marahil idaing nang
+pinipleuresía ay ang matigas na saquit nang man~ga taguiliran nang
+dibdib sa ilalim nang susó, at ang canang taguiliran ang malimit
+sumaquit; cun minsan nama,i, alin mang lugar nang dibdib ay
+sungmasaquit. Bucod dito,i, namumula cun minsan ang pisn~gi, at ga
+ibig sumuca ang maysaquit. Cun minsan hindi nararamdaman ang saquit
+nang dibdib, cundi lungmalo muna ang ilang oras, ó sa icalaua ó sa
+icatlong arao nang pagcacasaquit. Ang pulso nang maysaquit ay matigas;
+datapoua cun malaquing totoo ang saquit, at mapan~ganib ang buhay nang
+tauo, ang pulso ay malambot at munti. Cun minsan ualang lura, at uala
+ring ubo. Mayroon namang iba, na binabalin~goyn~goy, na ito,i,
+nacaguiguinhaua sa may catauan. Datapoua cun minsan ang tumutulong
+dugo ay buloc, na yaon ang pinacatanda na malapit nang mamatay ang
+tauo. Cun minsan tila mamamatay na ang maysaquit, at bagcus siya na
+ang paggaling niya.
+
+58. Ang gamot sa _pinipleuresía_ ó sinisintacan ay para nang
+pag-gamot sa pinupulmonía. Caya sasangrahan ang maysaquit pagcaraca;
+at cun hindi siya gungmagaling, ó gumaling ma,i, ungmooli rin ang
+saquit na malaqui, sasangrahan pa mandin; datapoua cun hindi malubha
+ang tauo, ó cun hindi totoong lacas ang pagsintac, at ang maysaquit
+nacacalura, ay hindi cailan~gan sangrahang uli, cundi parapitan lamang
+sa man~ga binti ó doon sa lugar na masaquit.
+
+59. Saca ang ibang gagauin doon ay naituro co na doon sa itaas sa
+párrafo 31 hangang sa párrafo 40 Sa lahat na bagay, ang totoong sucat
+igamot dito ay ang bilin sa número 8; at pagca bagong nagcasaquit ang
+tauo, ay tatapalang agad nang bilin sa número 9; at cun hindi pa
+nauauala ang sintac, parapitan doon sa masaquit. Gayon din ang
+pag-gamot sa man~ga babaying sinisintacan; at may panahon man,
+masasangrahan din.
+
+60. Cun munti ang sintac, ay marahil mauala pag sinangrahang minsan
+ang maysaquit, at pag pinainom nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac
+nang _alagao_; itong tubig ay dinoroonan nang caonting _pulot_.
+
+61. Ang saquit nang pleuresía ay nauauala sa paglura, ó sa pag-ihi, ó
+sa pagpauis, para nang pulmonía; cun minsan naman sinisibulan ang
+maysaquit nang _baga_ sa loob, ó tinutuboan nang bucol na matigas doon
+din sa loob, ó cun minsan nama,i, nabubuloc ang caniyang baga, para
+nang sinabi co na sa capítulo nang pulmonía.
+
+62. Ang nagcacasaquit nang gayon hindi sucat big-yan nang _triaca,
+cordial, castol, ruda_, at nang man~ga bagay na nacacapagpapauis.
+
+63. Ang tauong ungmiinom nang tubig na malamig, capagca siya,i,
+totoong nainitan, ay marahil magcasaquit nang pleuresía ó sintac; at
+mayroon cun minsang tauo, na pagcainom mandin, namamatay.
+
+_Nota_. Bucod dito sa saquit na sintac na sinaysay co n~gayon,
+mayroong isa pang bagay na sintac nang _apdo_ ó _biliosa_, na yao,i,
+isa rin nang pulmonía nang apdo ó biliosa, na sinaysay co sa _nota 1_,
+nang párrafo 55, na pati nang pag-gamot ay isa rin. Caya susundin ang
+lahat na turo doon din sa _notang_ yaon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 8.=
+
+_Ang saquit na ang pan~gala,i, garrotillo, at ang ibang man~ga saquit
+sa lalamunan nang tauo._
+
+
+64. Marami ang saquit nang lalamunan nang tauo. Ang malimit dumaan
+doo,i, ang pamamaga niyong man~ga casangcapang nadoroon, na siya ang
+tinatauag na _garrotillo,_ na camuc-ha rin nang saquit na _pulmonía;_
+ibang casangcapan lamang ang nasasaquitan.
+
+65. Cun ang lalamunan ang masaquit, ay bahag-ya na macalunoc ang tauo
+nang anoman. Ang tubig at ang lauay lalong maliuag lunuquin.
+Guiniguinao ang maysaquit; nalalagnat siya nang malaqui, masaquit ang
+ulo, at ang ihi ay mapula. Datapoua cun ang namamaga ay ang naroong
+malapit sa dinaraanan nang hinin~ga nang tauo, ang paghin~ga ay
+mahirap, hindi tahimic ang maysaquit, at tila nahuhunghang; ungmaabot
+cun minsan ang saquit hangan sa baga, at namamatay ang tauo. Cun
+namamaga yaong lahat na yaon, sampon nang cutil pati nang puno nang
+dila, at ang ibang man~ga casangcapang naroon sa piling noon, ang may
+catauan ay totoong cahabaghabag; namamaga ang boong muc-ha; hindi siya
+macalunoc; ang paghin~ga ay maliuag; lungmalabas ang dila, ang pulso
+ay maralas at mahinang-mahina, at cun minsan lungmilibang; at ang
+maysaquit ungmaabot lamang hangan sa icatlong arao, at namamatay. Ang
+pinangagalin~gan nitong saquit ay ang pag-urong nang pauis, ang
+paglacad sa lupa cun bagong nacaulan at mainit ang arao; ang pagtapat
+sa han~ging malamig, ang pagbasa, ó ang pag-uiuica ó pagcacanta nang
+malauon, ang pagtulog na basa ang damit, ó ang pag-inom nang malamig
+na tubig, cun bagong galing sa init ang may catauan.
+
+66. Ang saquit ay ungmaalis cun minsan sa loob at napapasalabas; cun
+gayo,i, magaling-galing ang pagcaramdam nang maysaquit. Datapoua cun
+sa utac, ó sa baga mapatun~go,i, mahirap at mapan~ganib ang may
+catauan.
+
+67. Ang pag-gamot sa nagcacasaquit nang gayón, ay para nang guinagaua
+sa pulmonía. Ang maysaquit _ilalagay sa husay_ (capítulo 4), at cun
+baga mahirap na totoo ang caniyang lagay para nang sabi sa itaas sa
+párrafo 65, cailan~gang sangrahang macaapat ó macalima sa loob nang
+ilang oras; paiinuming parati nang bilin sá número 2, at número 4.
+Datapoua sapagca sa ganitong saquit ay hindi sumagui cun minsan sa
+lalamunan ang ipinaiinom, caya cailan~gang sumpitin touing icatlong
+oras ang maysaquit nang bilin sa número 5; at macaitlo maghapon
+ibababad ang caniyang man~ga paa sa mainit na tubig ga calahating oras
+calauon. Saca tapalan ang liig niya nang bilin sa número 9.
+
+68. Maigui ring carlitan muna sa liig ang maysaquit, na totoong
+malubha na, n~guni houag lalaliman ang carlit, bago tacluban nang
+ventosa roon. Pinapagmumumog naman siya nang bilin sa número 19; at
+pinasisipsip nang sin~gao nang tubig na mainit na macaanim maghapon.
+
+69. Cun ang cutil at ang dalauang tila bucol na capiling noon, yaon
+lamang ang masaquit, at namamaga, ay cailan~gan ding sangrahan ang
+maysaquit, lalo pa cun ang pulso ay matigas at puno; ito,i, gagauin
+agad, maca cun pabayaan yaong pamamagang yao,i, mapatun~go ang saquit
+sa _baga:_ at cun minsa,i, uuling sasangrahan cun cailan~gan pa.
+
+70. Cun munti ang saquit, magpaanyo lamang ang may catauan, at
+maghusay sa caniyang pagcain, sa pag-inom, at sa pag-gaua, ay hindi
+cailan~gang sangrahan. Datapoua,i, magaling na lalo ang sangrahan, at
+painumin nang bilin sa número 2. Saca bañusan hangan tuhod ang
+maysaquit cun umaga, at sumpiting minsan cun hapon. Tatapalan naman
+ang caniyang liig nang bilin sa número 9. Saca pinapagmumumug nang
+aquing turo sa número 19, at macaanim maghapong pasipsipin nang
+sin~gao nang mainit na tubig ayon sa bilin sa número 53.
+
+71. Cun baga hindi maalam magmumog ang maysaquit, ang caniyang
+ipagmumumog pinatatama nang sumpit na munti, na cauayan man, doon sa
+caniyang lalamunan; itong ganitong pagsumpit ay totoong buti, at cun
+minsan siya ang iquinapagpapalabas nang maraming malalagquit na
+cungmacapit sa ilalim nang lalamunan, at siya rin ang
+iquinaguiguinhaua nang maysaquit. Datapoua,i, itong pagsumpit na
+ganito ay lilimitan.
+
+72. Cun ang saquit nang lalamunan ay natatalo niyong man~ga gámot na
+yaon, sa icatlong arao ó sa icaapat hangang sa icalima, ay gumagaling
+na ang maysaquit; at cun ualang sisibol doon, sa icaualong arao
+malaqui ang caniyang pag-galing.
+
+73. Cun minsan cun guinagamot ang maysaquit, ay umuunti ang lagnat at
+ang ibang man~ga hirap; datapoua,t, ang lalamunan ay para nang dating
+masaquit. Ang gagauin doo,i, itutuloy ang pagmumumog, at ang pagsipsip
+nang sin~gao nang mainit na tubig número 53; saca cun mayroong
+marunong na médico ipahiua sa caniya yaong dalauang bucol ó _agallas_
+na masaquit, na naroon sa piling nang cutil, at gagaling ang may
+catauan pagca linabasan nang caunting dugo yaong man~ga bucol na yaon.
+
+74. Cun hindi paanyo ang pag-gamot sa maysaquit, cun minsan tinutubuan
+nang sibol doon sa lalamunan, na cailan~gang hiuain, cundí pumutoc
+siyang cusa sa icalima ó sa icaanim na arao. Ang sibol ay maquiquitang
+magaling nang mata, pagca pinan~gan~ga ang maysaquit; caya bago
+hiuain, ay maghahanda ang médico nang isang lanceta, na durugtun~gang
+magaling sa dulo nang patpat na munti; saca tinatacpan nang damit,
+houag lamang ang dulong matulis, at yaon ang ihihiua roon sa sibol, na
+naquitang naroroong maputi at malambot doon sa masaquit na lugar. Cun
+nahiua na ang sibol ay napupuno nang nana ang bibig, at caya ang
+maysaquit ay magmumumog nang bilin sa número 19. Cun minsan ang sibol
+ay dalaua.
+
+75. Cun minsan hindi lamang mayroong nana roon sa sibol na naquiquita,
+cundi sa ibang lugar nang lalamunan na hindi na-aalaman, caya ang
+maysaquit anaqui magaling na, at ang lagnat ay munti at naca-catulog
+siya,t, nacacalunoc; datapoua,t, hindi nauauala ang saquit nang bibig;
+pinan~gin~gilabutan siya nang guinao, ang dila,i, bungmibigat at
+cungmacapal sa caniyang damdam. Mayroon namang man~ga butil na maputi
+sa man~ga n~gidn~gid at sa loob nang pisn~gi, pati sa man~ga labi, at
+masama ang lasa nang bibig.
+
+76. Ang gagauin nang maysaquit pagca gayon, ay ang malacucong tubig na
+may calahoc na gatas, ay siya ang ipagmumog niya. Saca sipsipin niya
+ang sin~gao nang mainit na tubig, at doonan ang caniyang liig nang
+bilin sa número 9. Saca ipauusisa niya sa médico ang quinadoroonan
+nang sibol, at ipahiua sa caniya. Magaling namang sumpitin sa
+lalamunan nang tubig na malacuco, upan din pumutoc ang sibol, cun
+mag-ubo ang may catauan. Itong pagputoc nitong sibol hindi nacacaano
+sa maysaquit, at uala acong narin~gig na namatay dahil doon.
+
+77. Ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun minsan dínaraanan nang
+pagca ibig sumuca, gaua nang man~ga malalagquit na lura na naniniquit
+sa lalamunan; caya tandaan ito nang mangagamot, na houag big-yan nang
+pasuca ang maysaquit at masama sa caniya yaon.
+
+_Nota_. Bucod sa saquit na garrotillo na sinasaysay co sa capítulong
+ito i, mayroong isa pang bagay na pagsaquit nang lalamunan nang tauo,
+na cung minsan nacamamatay sa marami. Ang pan~galan doo,i, _mal de
+garganta ulcerado, ó garrotillong may sugat_. Ang nagcacasaquit nang
+gayong saquit, ay bihira ang di binubucalan sa catauan nang man~ga
+butil na mumunti, na sa loob nang ilang arao natutuyo at nalalaglag na
+parang calisquis. Sa loob nang lalamunan mayroong namang man~ga sugat,
+at mapait ang bibig Ang gamot doo,i, catulad-tulad nang gamot sa
+_lagnat_ nang _apdo_ capítulo 20; n~guni hindi sucat sangrahang hamac
+ang maysaquit. Ang pasuca número 25, ó ang sa número 35, ay totoong
+buti doon, cun uala nang lagnat ang maysaquit. Ang purga, ay hindi
+magaling doon. Ang parapit sa binti ay totoong bagay sa saquit na ito.
+Gayon din mabuti rito ang pag-inom nang maraming tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang _alagao_, at ang pagmumumog nang bilin sa número
+19. Magaling naman sa maysaquit na malubha ang bilin sa número 80, na
+yao,i, turo ni Buchan.
+
+
+_Ang gamot sa bucol, na ang pan~galan nang tagalog doo,i, bayiqui, ó
+bayicqui._
+
+78. Cun minsan namamaga yaong dalauang _glándulas_, ó bucol na naroon
+sa piling nang tayn~ga,t, sihang; cun minsan yaong dalaua namang
+hinihipo sa ilalim nang guitna nang sihang, na _glándulas din yaon_,
+at parapara nang sila ang pinangagalin~gan nang lauay nang tauo; itong
+saquit na ito ay nauauala pagca pinahiran nang tayom, na tinunao sa
+caunting suca. Datapoua cun ang boong liig ay lungmalaqui, na maralas
+dumaan itong saquit sa man~ga babayi sa provincia nang Batan~gan, ay
+basahin mo ang párrafo 261 at ang 262, at sundin ang man~ga turo doon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 9.=
+
+_Ang romadizo na pinan~gan~ganlan nang tagalog na sipón._
+
+
+79. Ang sipón ay catulad nang saquit na pulmonía, pleuresía,t,
+garrotillo, munti lamang ang saquit; cun sinisipon ang tauo, ay
+namamaga rin nang caunti ang _baga_ sa loob nang dibdib, ó ang ibang
+man~ga casangcapang naroroon sa ilong, sa noo, ó sa pisn~gi.
+
+80. Ang sipón hindi sucat hamaquing pabayaan, at cun minsan nacahihila
+nang man~ga saquit na malaqui sa dibdib, ó sa ibang lugar nang catauan
+nang tauo.
+
+81. Ang pinagmumulan nang sipón ay ang pag-urong nang pauis nang
+catauan at ang cainitan nang dugo.
+
+82. Ang calaunan nang saquit na sipón ay bagay-bagay. Ang sipón nang
+ulo, hindi lubhang nalalauon; datapoua ang sa dibdib ay malauon sa
+roon. Cun nalalauon ang sipón, ay masama, sapagca dahilan sa calacasan
+nang pag-uubo, nagcacaramdam ang boong catauan, at napapasaulo ang
+dugo. Ang isa pang casam-an noon ay ang di icatulog nang tauo, na
+caya nanghihina siya; bucod dito ang may sipón ay marahil aayao
+cumain, at yaon ang isa pa manding nacagugulo sa catungculan nang
+sicmura. Dahilan doon sa pag-uubo; ay nahihirapan namang totoo at ga
+nagagambol ang baga nang tauo, at napupuno nang napupuno nang
+sarisaring pinacataib n~g catauan na doon napapatun~go, at lungmalapot
+at saca nacacahirap pa sa paghin~ga. Dahil doon naman nalalagnat ang
+tauo nang lagnat na munti na hindi nauauala.
+
+83. Ang gamot sa sipón ay para nang sa _pulmonía, pleuresía_ ó
+_garrotillo_. Caya cun ang sipón ay malaqui, lalo pa cun ang maysaquit
+ay marugo at malaqui ang caniyang ubo, pati nang saquit nang ulo, ay
+cailan~gang sangrahan sa camay, nang madaling gumaling. Saca painumin
+nang bilin sa número 1, 2, ó 4. Magaling din bañosan bago humiga ang
+maysaquit sa tubig na mainit-init hangang tuhod; pati nang pagsumpit
+ay bagay rin sa saquit na ito, cun hindi manabi touing arao, ó cun
+cacaunti ang inaiihi nang may sipón. Sa catagang uica; cun ang may
+saquit _ilagay sa husay_ (capítulo 4) pagdaca,i, gumagaling.
+
+84. Datapoua cun munti ang sipón, di man gamutin ang tauo, ay
+gumagaling siya; houag lamang cumaing ilang arao, nang _carne, itlog,
+baboy, sabao,_ at _alac._ Ang cacanin lamang ay ang tinapay, ó canin,
+ang man~ga gulay, ang man~ga bun~gang hinog nang cahoy at tubig; ang
+cacanin cun gab-i ay caonti, at ang caniyang iinumin, ay ang tubig na
+pinaglagaan nang palay ó cebada, at cun aayao noo,i, ang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang alagao, na ang sa icapat na bahagui ay
+gatas. Ang baños nang tubig na mainit-init sa paa; at ang bilin sa
+número 20, ay nacacapagpatulog sa maysaquit.
+
+85. Cun minsan ang maysaquit ualang lagnat cundi nag-uubo lamang at
+hindi macatulog; ang gagauin dito ay cun gab-i bañusan nang tubig na
+mainit-init, at cun lauon nang nacacain ang maysaquit big-yan siya
+nang isang píldorang _estoraque_ (camanguian), ó nang caunting
+_triaca_ at caunting tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao;
+ito lamang ay nacacagaling na tambing sa maysaquit, pagca lauon nang
+guinamot nang husay, at hindi pa gungmagaling; datapoua cun bago pa
+ang saquit, hindi sucat gauin ito, at masama. Mabuti rin bigyang
+maminsan-minsan ang maysaquit nang isang cucharang pulot na hinulugan
+nang caunting suca, nang lumambot ang pag-uubo; at cun hindi rin
+ungmuunti ang pag-uubo doonan nang isang tapal na sahing sa pag-itan
+nang dalauang balicat, ayon sa turo sa párrafo 498. Ito,i, aral ni
+Buchan.
+
+86. Sa saquit na sipón, ay bagay ang pagsipsip nang sin~gao nang tubig
+na mainit ni pinagbabaran nang bulaclac nang alagao ayon sa turo sa
+número 53; maigui rin ang _regaliza_ (saga) cun n~gan~gaing parati ang
+dahon.
+
+87. Ang tauong sinisipon, na hindi nagbabauas nang caniyang pagcain,
+at ang ungmiinom lamang nang mainit na tubig, ay guinugulo niya ang
+sicmura; ang pag-uubo ay hindi mauaualang hamac cun gayón, at siya,i,
+ooui sa calagayan sinaysay co sa párrafo 82. Ang pag-inom nang anomang
+bagay na alac ay nacacasama doon sa sipón; at cun minsan ang sipón na
+talagang mauauala na, ay dahilan sa pag-inom nang alac bagcus
+lungmalaqui.
+
+88. Cun ang tauong sinisipon ay totoong nanhina na, at hindi
+mangyaring mauala ang caniyang sipón iinomin niya arao-arao ang bilin
+sa número 14; ang timbang ay cahati ó isang saicapat na isinasama sa
+caonting alac. At cun nahahalata, na ang saquit ay napapatun~go sa
+baga, dahil sapagca ang pag-uubo ay lungmalaqui nang lungmalaqui, at
+ga siquip ang dibdib pati nang paghin~ga, ay doonan ang maysaquit nang
+parapit sa man~ga binti número 36.
+
+89. Hindi magaling sa saquit na ito ang tumahan ang maysaquit sa bahay
+na mainit at siquip, sapagca ang pagtahan sa ganoong lugar ay para
+nang pag-inom nang alac. Saca pag nacalabas sa silid, at salang
+mahan~ginan, siya,i, sinisipon pa mandin. Mayroon namang tauo, na
+dahil sa calacasan nang pag-uubo pungmuputoc ang man~ga ugat mumunti
+nang mata at tila nanhihinola ang bubong nang mata. Ang mabuti roo,i,
+basaing parati yaong hinola nang tubig na sinucaan, para nang
+guinagaua sa párrafo 272.
+
+90. Yaong man~ga tauong madaling sipunin ay caya malacas dumopoc at
+humina ang canilang catauan, sapagca totoong nag-iin~gat sila sa
+han~gin, at ang ibig nila ay ang tumahan doon sa may sara ang lahat;
+bago,i, ang canilang sucat gauin, ay lumabas at manaog sa lupa, at
+uminom nang malamig na tubig: at capag namihasa na sila sa ganitong
+gaua, ay lungmalacas at gungmagaling ang pagcaramdam.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 10.=
+
+_Ang saquit nang n~gipin at bag-ang, pati nang sa cabiac nang ulo ó
+muc-ha sa uicang castila,i,_ jaqueca, _sampon nang escorbuto na yao,i,
+pagdurogo nang n~gipin nang tauo._
+
+
+91. Tatlong bagay ang pinangagalin~gan nang pagsaquit nang n~gipin at
+bagang. Ang isa,i, ang bucboc nang n~gipin. Ang icalaua,i, ang
+pamamaga niyong litid na munti, na naroon sa pinacaugat nang man~ga
+n~gipin; ó cun minsan ang pamamaga naman niyong pinaca balat na
+matigas, na nasasapao sa man~ga n~gipin sa ilalim nang n~gidn~gid, at
+caya pati nang n~gidn~gid cun minsan sungmasaquit. Ang icatlong
+dahilan nang pagsaquit nang n~gipin ay ang isang pinacataib na malamig
+na napapatun~go doon, na nangagaling sa catauan.
+
+92. Cun ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang bucboc, at cun
+nahahan~ginan na ang pinaca litid nang n~gipin, sapagca sinira,t,
+quinain nang bucboc, ay ang han~gin, ang pagcain, ang pag-inom, ang
+init, at ang pag-gaua, itong lahat na bagay ay paraparang nacalalaqui
+nang saquit nang n~gipin. Caya cun malaquing totoo ang nacain na nang
+bucboc, cundi ipabunot sa marunong, sasaquit nang sasaquit lamang ang
+n~gipin, babaho ang hinin~ga, mabubuloc ang n~gidn~gid, at ang ibang
+n~gipin ay mararamayan, pati nang sihang cun minsan ay bubucbuquin
+din. Datapoua cun hindi totoong sira ang n~gipin, houag bubunutin
+cundi magbabad ca nang camunting _pimienta, canela,_ at _clavo_ sa
+calahating tazang tubig na malacuco, at dito sa tubig na ito,i, basain
+mo ang camunting bulac, na idoroon mo sa binubucboc na n~gipin. Maigui
+pa sa rito ang maglulon ca nang caunting papel, na ganga tingting nang
+ualis; sindihan mo ang dulo at pag naguing baga na,i, iyong patamain
+sa butas nang bucboc, at mauauala ang saquit; bago sindihan ang papel
+ay isinasaosao muna ga lan~gis. Itong gamot hindi masaquit. Ang gaua
+nang ibang man~ga tauo, ay ang canilang muc-ha pinapahiran nang pulot,
+at gungmagaling sila.
+
+93. Datapoua cun baga caya sungmasaquit ang n~gipin sapagca ang litid
+na munti nang n~gipin ay namamaga, hindi macucuha ang saquit, cundi
+sangrahan ang may catauan at caalam-alam yaon ang icagagaling niya.
+Pagca sangra, ay magmumog ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan nang
+cebada ó palay, ó cun hindi ibig niya yaon, ay ang tubig na may
+calahoc na gatas yaon ang ipagmumog niya; saca tapalan ang caniyang
+pisn~ging masaquit na ang bilin sa número 9. Caya naalaman, na ang
+litid nang n~gipin, ó ang pinacabalat na matigas na naroon sa ilalim
+nang n~gidn~gid siya ang nag-darala nang pagsaquit nang n~gipin,
+sapagca cun ang may cataua,i, naiinitan, yaon ang pagsaquit nang
+n~gipin; cun minsan linalagnat ang may catauan nang malaqui; ang
+pulso,i, malacas at puno; mapula ang mucha, ang bibig ay mainit; ang
+saquit nang ulo ay malaquing totoo; namamaga ang n~gidn~gid, at cun
+minsan sinisibulan nang bucol na munti; pati nang pisn~gi ay namamaga
+rin. Caya sinabi co, na bagay dito ang pag-sasangra, at lalo pa cun
+ang maysaquit ay lumulubha, gaua nang pag-inom nang alac, ó café etc.
+At cun hindi sangrahan, anomang gauin doon, ay hindi macagagaling sa
+caniya. Bucod dito touing gab-i ualang liban, babañosan ang maysaquit
+nang tubig na malacuco hangan tuhod, at paiinumin nang bilin sa número
+20, timbang sa ica-ualo; houag namang big-yan nang carne at _alac_,
+lalo pa cun gab-i. Ang _opio_, ang _triaca_, at ang _píldoras_ nan
+_estoraque_ (camanguiang) ay masama dito, cun ang dahilan nang saquit
+nang n~gipin ay ang litid na nasasailalim noon.
+
+94. Cun ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang pinacasin~gao ó
+pinacataib nang catauan na ungmaanod at napaparoon sa n~gipin, hindi
+lubhang malaqui ang saquit. Ang pulso,i, hindi lubhang malacas, hindi
+puno, at hindi matulin; hindi lubhang malaqui ang cainitan nang bibig,
+at ualang pamamagang malaqui. Cun gayon, ay pupurgahin ang maysaquit
+nang bilin sa número 21, na yaon ang madaling macauala nang man~ga
+maliliuag na saquit nang n~gipin. Saca magagamot cun ibig nang may
+catauan nang bilin sa número 22, at malaqui rin ang cabagsican nitong
+gamot. Ang parapit sa batoc, sa licoran nang tain~ga, ó sa ibang lugar
+nang catauan ay maiguirin. Pagca pinurga ang maysaquit, ay mabibig-yan
+nang píldoras nang _estoraque_ (camanguiang.)
+
+95. Cun minsan ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang cahinaan
+nang sicmura; ang bagay dito ay ang polvos sa número 14.
+
+96. Cun ang saquit nang n~gipin ay casama nang ibang saquit, pagca
+gamuti,t, mauala itong isa, ay macucuha tuloy pati nang sa n~giping
+saquit. Mayroon namang pagsaquit nang cabiac na ulo, ó cabiac na
+muc-ha, na yao,i, tinatauag na _jaqueca_ nang castila, at dala nang
+man~ga marurumi na tungmatahan sa sicmura; at ang bagay dito, ay ang
+purga número 21; saca ang dita número 14 pag pinurga na ang maysaquit.
+
+
+_Ang escorbuto_
+
+_Nota._ Mayroon namang ilang saquit na ang pan~galan nang castila
+doo,i, _escorbuto_ na yao,i, pagdurugo nang n~gipin. Itong saquit na
+ito,i, totoong sama cun hindi pagcagamuting agad. Ang nararamdaman
+nang nagcacasaquit nang gayón ay ang man~ga ganito. Ang catauan
+niya,i, mabigat na totoo, na dahil doon ay aayao siyang cumibo. Ang
+man~ga casucasuan nang man~ga buto ay lungmalagutoc, cun lungmalacad
+ang may catauan. Ang hinin~ga mabaho, pati nang bibig cung lungmalaqui
+na ang saquit. Saca ang man~ga n~gipin ay ungmuuga, at ang man~ga
+n~gidn~gid ay linalabasan nang dugo. Bucod dito ang man~ga n~gipin ay
+tila nan~gin~gilo at ga gungmagaspang. Ang man~ga paa cun minsan
+namamaga; cun minsan ga natutuyo. Ang balat nang muc-ha ay namumutla,
+at cun malauon ay ungmiitim-itim. Cun ang saquit ay lungmaqui pa
+mandin, ay nan~gabubuloc ang man~ga n~gipin; ang maysaquit ay
+linalabsan nang dugó sa iba,t, ibang lugar nang catauan; ang caniyang
+man~ga paa, pati nang ibang man~ga casangcapan nang catauan ay
+linalabsan nang mancha, na iba,t, iba ang color; saca nagsusugat nang
+masamang pagcasugat ang catauan niya, lalo pa ang man~ga hita; at
+pagca malubha na ang maysaquit, ay nalalagnat nang lagnat na _ética_,
+at ang iquinamamatay niya ay ang pag-iilaguin, ó ang pamamaga nang
+caniyang catauan ó ang pasmo, ó ang desmayo, ó ang pagcabuloc nang
+caniyang bituca.
+
+Ang gamot sa saquit na ito,i, gayon. Ang maysaquit gagaua nang paraang
+mangyaring sumaya ang caniyang loob. Caya magaling sa caniya ang
+paglacad na parati, at ang pagdalao na parati sa man~ga caquilala,
+nang malibang ang caniyang loob. Mabuti namang pumambo nang malimit sa
+malamig na tubig. Houag siyang tatahan doon sa man~ga mababang lugar,
+na hindi nahahan~ginang maigui. Ganoon din masama, sa gayong saquit
+ang man~ga bahay na siquip, ó ang pagtahan sa piling nang man~ga laua
+ó nang man~ga tubig na tahan. Ang pagdurugo nang n~gipin mauauala,
+pagca n~guyain nang maysaquit nang malimit ang dahong sariua at hilao
+nang _mostaza_. Houag siyang cacain nang man~ga ma-aalat, sapagca
+yao,i, masama sa saquit na yaon. Ang carne at ang isda pag hindi
+sariua,i, masama rin. Ang magaling canin niyang parati ay itong man~ga
+ganito. Ang dalandan, ang dayap, ang tain~gan daga, ang sampaloc, ang
+coles, na ito,i, totoong buti sa caniya; ang mostaza ay magaling
+namang gulayin niya. Ang damong pinan~gan~galang _paco_, cun doonan
+nang suca, ay totoong buti sa caniya; datapoua hilao cun cacanin. Ang
+talbos nang _malungay_, ang _onti_, at ang colasiman ay totoong buti
+namang canin nang nagcacasaquit nang _escorbuto_. Ang caniyang lahat
+na cacanin ay mabuti lag-yan nang suca. Ang man~ga bun~ga nang cahoy,
+para nang _papaya, ates, manga, saguing, sapinit, lanzones etc_. ay
+bagay sa saquit na ito. Masama sa iniis-corbuto ang pag-inom nang
+tubig na malacuco bagcus ang maigui roon ay ang malamig na tubig.
+
+Datapoua ang maiguing-maigui sa saquit na ito,i, ang pag-inom ó ang
+pagsipsip touing umaga nang catas nang dalaua ó tatlong dayap na
+ualang calahoc. Ito,i, gagauin nang mahabang panahon; n~guni touing
+icatlong arao magaling namang itahan, nang houag macasama sa sicmura
+yaong maasim.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 11.=
+
+_Ang Apoplegía, na ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit nang gayón,
+ay himatayin._
+
+
+_Nota._ Pinan~gan~ganlan din nang tagalog na _himatayin_ ang
+nagcacasaquit nang _epilepsia,_ párrafo 409, pati nang dinaraanan nang
+malaquing _desmayo_ párrafo 439. Caya cailan~gang bacayan ang señal
+nitong man~ga saquit.
+
+97. Naalaman nang lahat na tauo, at naquiquilala nila ang _apoplegía,_
+yaon bagang calagayan nang tauo, na pagcaraca,i, nauaual-an nang
+damdam, at hindi macaquibo, at yaon din ang pinan~gan~ganlan nang
+tagalog na panhihimatay. Ang pinagmumul-an nitong saquit, ang
+malaquing galit ó toua; ang pag-iisip nang maliuag ó pagtin~gin nang
+maliuag; ang pagtin~gin nang malauon nang pataguilid; ang pagcain nang
+marami,i, masarap; ang pagpambo nang malauon sa mainit na tubig; ang
+palo ó sugat sa ulo; ang paggauang parati nang mahalay; ang mahigpit
+na tali sa liig, ang pag-aamoy nang masamang sin~gao ó amoy, ó cun ang
+may catauan inurun~gan nang pauis, galis ó buni ó nang saquit sa bouan
+bouan cun baga babayi; ó cun siya,i, inarauan.
+
+98. Mayroong tauo na parating nanhihimatay, at magaling ang caniyang
+damdam pati catauan; ito,i, apoplegía rin; datapoua monti; ang dugo ay
+biglang ungmaac-yat sa ulo, at hungmihina pagcaraca ang maysaquit;
+datapoua nacacaalam tauo rin nang caunti. Magaling dito sa ganitong
+_apoplegía_ ang pagsasangra at ang sumpit; at nang houag umuli ang
+saquit, susundin ang ituturo co sa párrafo 104. Ang totoong galing
+dito ay ang polvos sa número 24; cun gayón ay umuli man ang saquit, ay
+malalauon.
+
+99. Ang totoong _apoplegía_ ay dalauang bagay. Ang isa,i, dala nang
+dugo; cun ang dugo ay marami, mabigat, mataba,t, mainit; caya marahil
+dumaan itong ganitong panghihimatay sa man~ga tauong malalacas ang
+catauan at matataba. Ang icalauang bagay na _apoplegía,_ ay dala nang
+dugong matubig, na caya dinaraanan noon ang hindi lubhang malacas na
+tauo na may sarisaring bagay na calahoc sa caniyang dugo.
+
+100. Ang panghihimatay na dala nang cáinitan nang dugo, cun minsan ay
+nacamamatay na tambing sa tauo, cun malaquing totoo ang saquit; cun
+hindi lubhang malaqui ang saquit, ang pulso ay malacas, puno at
+mataas, at ang caniyang muc-ha ay mapula, at namamaga; ang liig ay
+namamaga rin ang paghin~ga ay mahirap at ga main~gay; ang may catauan
+ay hindi nacacaalam tauo, napapaihi, at napapailaguin at cun minsan
+dungmuroal. Ang gagauin doon, ay gayon.
+
+101. Houag tatacpan ang ulo nang maysaquit; pati nang catauan ay houag
+cumutan nang macapal na damit, bubucsan ang man~ga pinto,t, dun~gauan
+nang silid; cun mayroong bigquis ó tali sa catauan nang maysaquit,
+cacalagui,t, palulubayin; bibigquisan lamang nang mahipit sa ibabao
+nang tuhod; ipalulocloc ang maysaquit sa bangco na ang paa ay lauit,
+at ang ulo,i, mataas; sasangrahan at cucunan nang timbang
+labindalauang pisong dugo sa paa, ó sa camay, at cun baga malacas
+tumaliris ang dugo, ooling sangrahan hangang ga macaitlo, ó macaapat
+ga loob nang apat na oras, cun baga inaacalang macacayanan nang
+maysaquit; susumpitin naman nang tubig na pinaglagaan nang culutan
+na may casamang lana, ó lan~gis na bago nang niyog, ga apat na
+cuchara, at isa pang cucharang asin; ito,i, gagauin touing icatlong
+oras. Cun mapapainom ang maysaquit, ay painumin nang maraming tubig na
+dinoonan nang timbang sa icaualong _salitre_ sa isang vaso. Pag tila
+nasasaulan na ang maysaquit, ay painumin nang bilin sa número 23, ó
+nang _crémor_ timbang isang salapi ó piso, at saca big-yan nang
+maraming _suero_ nang gatas. Houag paamoyin ang maysaquit nang anomang
+amoy na matapang. Houag quibuin, hipui,t, tauaguin ang maysaquit, at
+masamang totoo sa caniya yaon. Pag yari na itong lahat, cun baga hindi
+nauulian; cundí lungmulubha ay uala nang magaua roon.
+
+102. Pagca gumaling na ang maysaquit, nacacaalam tauo na siya;
+datapoua cun minsan ang isang camay ó ang paa, ó ang cabiac na muc-ha
+ay ga namamatay, pati nang dila, na dahil doo,i, hindi mauauatasan ang
+caniyang uica. Itong pinacabacas nang apoplegía ay nauauala cun
+malauon, purgahin lamang maminsan minsan ang maysaquit, at houag
+pacanin nang marami. Anomang gamot na mainit, ay masama roon; ang
+pasuca i, nacamamatay sa inaapoplegía; caya hindi sucat ibigay sa
+nagcacasaquit nang gayon; at ibig mang sumuca siya, hindi sucat
+big-yan nang mainit na tubig man, at macacasama rin sa caniya.
+
+103. Doon sa icalauang bagay na apoplegía na sinaysay co sa parrafo
+99, na ang uica co,i, dala nang dugong matubig, na may bagaybagay na
+casama, ay gayon ang pag-gamot. Ang maysaquit sasangrahang miminsan
+lamang, cun ang pulso,i, mayroong catigasang munti; at cun malambot
+ang pulso, at hindi puno, houag sangrahan ang maysaquit. Saca
+ipalocloc sa bangco na ang paa nang maysaquit ay lauit. Pupurgahin
+nang polvos número 21; susumpitin nang tubig na pinaglagaan nang
+culutan, na dinoroonan nang asin maramirami at _jabón_, ga isang itlog
+na munti caramí, at _hojas de sen_ pa _(cangcong ó acapulco)_; ito,i,
+gagauing macalaua maghapon, at yaon ay totoong buting gamot. Sa
+icatlong arao pupurgahing uli, nang purgang mahina hina at pararapitan
+sa dalauang binti. Cun baga pinapauisan ang maysaquit, paiinumin nang
+anomang bagay nanacacapagpapauis; itong pagpapauis doon, ay itutuloy
+na mahabang panahon, hangan sa siyam na arao, sa halimbaua; at cun
+minsan itong pagpauis ay macacauala nan man~ga bacas nang _apoplegía._
+Ang nagcacasaquit nitong icalauang bagay na apoplegía na sinaysay co
+n~gayon hindi lubhang nahihirapan nang paghin~ga. Ang pulso,i, hindi
+lubhang matigas; cun minsan sungmusuca ang maysaquit, at ang muc-ha,i,
+hindi mapula, para doon sa isang bagay na apoplegía.
+
+104. Nang houag umuling dumaan ang saquit na apoplegía ó panhihimatay,
+cailan~gang maghusay ang maysaquit sa caniyang catauan. Ang lahat na
+bagay na apoplegía ay maliuag dumaang uli, cun hindi malacas cumain
+ang maysaquit, at lalo pa cun hindi cumain cun hapon. Saca siya,i,
+mag-in~gat sa _alac,_ sa _café,_ sa man~ga silid na mainit, pati sa
+arao; mabuti ahitin ang ulo, at basaing parati nang malamig na tubig;
+houag siyang cacain nang maraming carne, at cun cacain nang carne ay
+sisiu lamang; bagay sa caniya ang man~ga gulay, at ang man~ga bun~gang
+hinog nang cahoy; lumacad siyang parati; houag pahahabain ang tulog;
+at macaitlo touing lingo iinumin niya ang bilin sa número 24 cun
+umaga. Touing iinumin, ay saicapat ang timbang; at macaitlo sa
+santaong arao siya,i, magpurga nang bilin sa número 23. Datapoua sa
+dinaraanan nang icalauang bagay na _apoplegía,_ ang bagay na purga sa
+caniya ay ang bilin sa número 21. Magaling naman sa nanghihimatay ang
+fuente. Cun baga gumaling man ang maysaquit, siya,i, ga naliliyo, ó
+dungmarami ang caniyang dugo, ó quiniquisig siya sa man~ga catauan
+niya, ang gagauin agad, ay magsangra siya at maghusay sa caniyang
+pagcain, nang houag magcasaquit uli nang malaqui.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 12.=
+
+_Ang gagauin sa nagcacasaquit dahil sa inarauan; sa uicang castila,i,_
+insolación.
+
+
+105. Cun ang arao ay mainit, ang man~ga cahoy, ang man~ga bato, pati
+nang tangso ó bacal man, na nalalagay sa arauan, ay totoong ungmiinit,
+na cun minsan hindi mahipo nang camay. Gayón din ang tauo cun siya,i,
+inarauan nang malauon, at lalo pa cun ang ulo ang tinamaan nang arao,
+nagcacasaquit cun minsan nang malaquing saquit na pinan~gan~ganlang
+_insolación._
+
+106. Ang tauong inarauan nang malauon, ay hindi matiis niya ang
+saquit nang ulo; ang balat ay mainit at tuyo; ang mata ay tuyo rin, at
+namumula. Cun minsan hindi macamulat, at hindi macatin~gin sa
+maliuanag; mayroong hindi macatulog; mayroong hilim na parati, at
+touing maguiguising ay ga naguiguitla. Ang caniyang lagnat ay malaqui;
+aayao siyang big-yan nang anomang gamot; hapay ang loob niya at cun
+minsan nauuhao, cun minsan hindi. Mayroong tauo, na dahil sa siya,i,
+inarauan maghapon, ay namamatay; at ang inasal nang mamamatay, ay para
+nang inasal nang quinacagat nang asong ban~gao. Cun ang tauo,i,
+nacacatulog sa arauan, ay lalo pang masama; at cun lasing ay lalo pa
+man din. Mayroon namang iba, na dahilan sa pagca inarauan, ang mata,i,
+sinisin~gauan ó naguiguing lirain, ó ga naguguló ang canilang
+pagtin~gin, ó cun minsan anaqui mayroon silang naquiquitang
+lungmilipad na parati sa canilang harap. Ang lungmalagay sa arauan, at
+nalalauon doon, ay cun minsan dinaraanan nang panghihimatay,
+_apoplegía;_ cun minsan ang lalamunan ang masaquit na yao,i, parang
+_angina ó garrotillo;_ ó cun minsan namamaos, ó namamaga ang liig. Ang
+apoy nacacasama rin sa tauo cung nalalauon siya sa tapat, at isa rin
+nang arao.
+
+107. Ang gamot sa inarauan ay ang pagsasangra; saca ang man~ga bagay
+na malalamig gagamitin doon sa ipinaiinom, sa ibinabaños, at sa
+isinusumpit sa maysaquit. Ang pagsasangra ay cailan~gang totoo, at cun
+hindi pa nauauala-uala ang hirap nang maysaquit, uuling sasangrahan.
+Ang isusunod sa pagsasangra ay ang baños sa tubig na malahinin~ga
+lamang, at houag sa mainit. Ang pagbabaños ay paparatihing gagauin,
+sapagca totoong igui sa saquit na ito. Datapoua cun ang maysaquit ay
+malubha, ang boong catauan ay babañosan; saca susumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang culutan. Paiinumin nang _limonada,_ ó cun ualang
+_dayap,_ ang tubig na may _sucang_ caunti ay maigui rin; ang suerong
+malinao nang gatas, na sinasamahan nang caunting _suca_ ay lalo pang
+mabuti; itong lahat na painom ay malamig cun inumin. Ang noo, ang
+quibotquibotan, ó ang boong ulo,i, lalag-yan nang basahang babad sa
+tubig na malamig. Ang bilin sa número 32 magaling ding inumin touing
+umaga, bago cumain nang anoman ang maysaquit.
+
+108. Cun ang saquit ay malaquing totoo, at hindi nagcacasiya itong
+man~ga gamot, sinabi co n~gayon, ay cailan~gang pambohan, ó ibabad ang
+maysaquit sa tubig na malamig, pati nang ulo ay bubusan naman nang
+malamig na tubig; datapoua bago pambuhan ay sasangrahan muna ang
+maysaquit.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 13.=
+
+_Ang_ Reuma, _na ang pan~galan nang tagalog doo,i, balingtamad, na ang
+masaquit_ _ay ang man~ga casucasuan nang_ _man~ga catauan nang tauo._
+
+
+109. Ang saquit na balingtamad, ó _reuma,_ ay may lagnat na casama;
+cun minsan ualang lagnat. Cun mayroong lagnat, nan~gan~galigquig muna
+ang maysaquit; hungmahalili ang lagnat na malaqui, at ang saquit nang
+ulo; mainit ang pagcaramdam, at ang pulso,i, matigas; sa icalaua, ó sa
+icatlong arao, mayroong sungmasaquit na casucasuan na di maiquilos
+yaong casangcapang nasasactan, na namumula cun minsan at namamaga. Ang
+tuhod ang marahil sumaquit, at cun minsan ang dalaua,i, nagsasabay.
+Cun ang saquit ay talagang mananatili sa catauan, ay ungmuunti ang
+lagnat. Cun minsan lungmilipat ang saquit sa ibang lugar. Ungmaalis
+sa bulalo nang tuhod sa halimbaua, at napaparoon sa paa, at ungmaacyat
+sa sin~git; ungmaalis dito at napaparoon sa bayauang, ó sa balicat
+caya ó sa sico, sa batoc ó sagalang-galan~gan nang camay; cun minsan
+ang maraming casucasuan, cun minsan ang lahat ay sungmasaquit, na
+totoong cahabaghabag ang lagay nang maysaquit; maghapo,t, magdamag ay
+tili, at salang hipuin, ay sungmisigao. Ang totoong lauong saquit ay
+ang sa bayauang, ang sa batoc, at sa balisacang.
+
+110. Cun ang saquit ay nananatili sa balat nang ulo, sa bubong nang
+mata, ó sa n~gipin ay totoong nahihirapan ang maysaquit; at lalo pang
+mahirap at mapan~ganib cun napapasaloob ang saquit. Cun ungmacyat sa
+ulo, ay nagbabalais ang maysaquit; at cun sa sicmura, ó sa bituca
+mapatun~go, ó sa baga, siya,i, mamamatay caalam-alam.
+
+111. Mayroon namang nagcacasaquit na binalingtamad, na di nalalagnat
+nang malaqui; at capag sungmasaquit na ang man~ga casucasuan, nauauala
+ang pagcalagnat.
+
+112. Cun ang saquit ay nalalauon sa isang casucasuan, hindi na
+maiquilos cailan man yaong casangcapang nasaquitan.
+
+113. Ang dahilan nang saquit na ba-balingtamad ay ang pag-inom nang
+alac na marami, ang pag-urong nang pauis, ó pinacataib nang catauan,
+ang paglacad cun gab-i, ang han~ging malamig na may casamang ulan, at
+ang calaputan nang dugong mainit. At cun hindi paual-in muna itong
+calaputan, ó cainitan nang dugo, hindi lilitao uli ang pauis. Cun
+minsan itong saquit ay casama nang escorbuto ó nang pan~giqui.
+
+114. Cun naquiquilala nang magaling ang saquit, susumpitin muna ang
+may catauan nang bilin sa número 5, at pag lungmalo ang isang oras at
+ang maysaquit ay marugo, ay sasangrahan sa camay, at cucunan nang
+timbang labing dalauang pisong dugo; ang maysaquit _ilalagay sa husay_
+(capítulo 4); paiinumim naman nang bilin sa número 2, ó cun hindi
+minamagaling nang maysaquit ito, ay iinumin niya ang malinao na
+_suero_ na may pulot na calahoc, at siya ang totoong buti sa saquit na
+ito; pati sa pagsumpit doon, na-aari ang _suero._
+
+115. Cun baga sangrahan man ang maysaquit, hindi pa gungmiguinhaua ang
+caniyang damdam, ay cailan~gan sangrahang uli sa loob nang ilang oras;
+at cun minsan hindi pa magcasiya ang macalauang sangrahan.
+
+116. Arao-arao susumpitin, at cun hindi marami ang iniilaguin niya,
+uuling gagauing macalaua maghapon, lalo pa cun masaquit ang ulo;
+datapoua cun baga hindi maquibo, at hindi masumpit ang maysaquit,
+painumin nang _suero_ arao-arao, at saca cun umaga at cun hapon
+painumin naman nang bilin sa número 24, timbang saicapat ang isang
+inom. Ang man~ga hinog na bun~ga nang cahoy macacain nang maysaquit.
+
+117. Pag nauala na ang lagnat at malambot na ang pulso, ay pupurgahin
+ang maysaquit nang bilin sa número 23; at cun siya,i, nanabing
+macalima ó macaanim, caalam-alam yaon ang pag-guinhaua nang damdam
+niya; saca cun malauonlauon ay pinu-purga uli.
+
+118. Cun baga malaquing lubha ang saquit nang casucasuan, ang
+maysaquit ay cuculubin sa sin~gao nang tubig na mainit na ualang
+calahoc, at ang casangcapang masaquit ay itatapat sa sin~gao nang
+tubig. Magaling tapalang parati nang bilin sa número 9. Ang pagpambo
+sa malacucong tubig ó ang baños man lamang hangang tuhod, ay
+macaguiguinhaua rin sa maysaquit, pag sinangrahan at sinumpit ayon sa
+sinabi co na sa itaas. Datapoua cun pambohan muna ang maysaquit, bago
+sangrahan, ó purgahin, ay lulubha siyang bagcus.
+
+119. Cun gab-i ang saquit ay malaqui; datapoua malaqui man, hindi
+sucat big-yan nang anomang bagay na patulog ang maysaquit, at masama
+bagcus sa caniya.
+
+120. Ang saquit na balingtamad nauauala sa pag-iilaguin ó sa pag-ihi
+nang ihing malabo,t, malapot na may latac na tila madilao, ó sa
+pagpauis. Marahil dumaan ang pagpauis sa catapusan nitong saquit; at
+cun gayo,i, magaling painumin ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang _alagao_ nang mapauisan pa mandin.
+
+121. Cun minsan naman cun mauala na ang saquit na balingtamad, ay
+nagcacalintog ang man~ga paa na cun malauo,i, naguiguing sugat; itong
+sugat hindi sucat gamutin agad, at uuli ang saquit; ang pagpurgang
+maminsan-minsan, at ang pagiin~gat sa pagcain marami, ay nacauauala
+roon sa man~ga sugat na yaon.
+
+122. Cun minsan ang maysaquit, ay sinisibulan nang baga, ó ibang bagay
+na sibol doon sa lugar na masaquit, ó dapit doon. Caya cun mayroong
+naquiquitang sibol, ay gagamuting agad nang médico. Mayroon namang
+maysaquit na guinagalis at yaon ang pag-galing niya.
+
+123. Ang saquit na balingtamad hindi lungmalalo sa labing apat na
+arao; datapoua mauala man ang saquit, cun minsan namamaga pa, ó
+nan~gin~gimay ang casucasuan. At nang mauala itong pamamaga, ó
+cahinaan nang casangcapang nasactan, ay cucuscusin touing umaga at
+touing hapon nang isang basahang tuyo; lalacad ang maysaquit at
+susundin niya ang lahat na bilin sa capítulo 5, tungcol sa maysaquit
+na gungmagaling-galing na.
+
+124. Mayroong namang binabalingtamad na tauo na hindi marugo, may
+sarisaring calahoc lamang, ó malapot caya ang dugo noon. Ang ganitong
+tauo; lagnatin man nang malaqui, hindi cailangang sangrahan; ang bagay
+dito,i, ang purga, at saca ang man~ga parapit. Ang polvos número 25,
+ay maigui rin; datapoua cun baga matigas ang pulso nang maysaquit,
+masama, sa caniya ang parapit.
+
+_Ang saquit na binabalingtamad na malauon._
+
+
+125. Pinan~gan~ganlang balingtamad na lauon ang ungmuuli sa tauo at
+nauauala, at saca ungmuuli rin, na parati ganoong nauauala,t,
+sungmisipot; ualang casamang lagnat, hindi maraming casucasuan ang
+sungmasaquit; cun minsan hindi namumula; at hindi namamaga ang
+masaquit na catauan; datapoua cun minsan namamaga,t, namumula. Ang
+saquit na balingtamad na sinaysay co sa itaas, ay marahil dumaan sa
+man~ga tauong matataba,t, malalacas; datapoua itong isang saquit ay
+dungmaraan sa man~ga mahihinang tauo at sa man~ga babaying masasactin.
+
+126. Itong isang bagay na saquit na balingtamad, cun hindi guinamot
+nang paanyo, ay nalalauon nang mahabang panahon at di iilang taon cun
+minsan; lalo pa cun namamahay sa ulo, sa bayauang ó sa balacang, ó sa
+hita, na yaon ang tinuturang _ceática._ Cun minsan lungmalagay ang
+saquit sa isang cabila lamang nang ulo, ó sa sihang, sa isang daliri,
+sa bayugo nang tuhod, sa isang tadyang, ó cun minsan sa isang suso,
+na ang isip nang may catauan na yao,i, _cancro._ Cun sa baga
+mapatun~go, ang maysaquit ay nag-uubong parati at totoong lungmulubha;
+cun sa sicmura, ó sa bituca manatili, ay ang maysaquit anaqui may
+_cólico;_ at cun sa pantog nang ihi paroon ang saquit, ay ang acala
+nang may catauan ay mayroon siyang bato roon.
+
+127. Ang pag-gamot dito sa ganitong saquit na balingtamad, ay iba-iba
+nang caunti sa pag gamot doon sa isang bagay na saquit na sinaysay co
+sa itaas. Cun malacas ang maysaquit, at malaqui naman ang saquit niya,
+ay sasangrahan, at paiinomin siyang parati nang bilin sa número 26, at
+ito,i, gagauing limang arao. Pag pinainom na nitong gamot, ay
+pupurgahin nang bilin sa número 21.
+
+128. Cun baga ang saquit hindi pa nauauala, bibig-yan ang maysaquit
+nang píldoras número 18; at paiinumin nang tubig na pinaglagaan nang
+bulaclac nang _alagao._ Pagca guinaua na itong lahat na gamot at ang
+maysaquit ay ualang lagnat, cun husay naman ang caniyang sicmura, at
+ugali ang caniyang pananabi, at cun hindi rin namamaga ang
+casangcapang masaquit, at hindi mainit, ó ga tuyo ang catauan nang
+maysaquit, ay mabibig-yan siya bago humiga nang polvos número 25 sa
+isang tagayang tubig na hinulugan nang caunting _triaca,_ ga ualong
+butil na maiz carami; at caalam-alam gagaling na, lalo pa cun tapalan,
+ó cumutan ang casangcapang masaquit nang isang basahang babad sa tubig
+na turo sa número 27.
+
+129. Sa lahat na bagay na saquit na balingtamad, ang _ceática_ na
+sinaysay sa itaas sa párrafo 126, yaon ang totoong lungmalaban sa
+man~ga gamot. Datapoua magaling lag-yan nang parapit ang masaquit na
+casangcapan, at lalo pang magaling sa parapit ang tacluban nang pito ó
+ualong ventosa; at ito,i, paparatihing gagauin. Ang isang _lienzo
+encerado,_ sa macatouid, ang isang caputol na damit na isinaosao sa
+pagquit na tunao ay maigui ring itapal na parati doon; ó tapalan caya
+nang dahon nang _papaya,_ ó nang dahon nang _lin~gansina_
+(tan~gantan~gan). Gayon din ang apog na bagong yari at ang
+pulutpocquiotan ay minamasa capoua at itinatapal. Ang isang _fuente_
+sa ilalim nang hita ay maigui rin. Datapoua cun hindi mangyaring
+mauala yaong saquit na yaon, ay pasuin ang casangcapang masaquit;
+houag lamang ang ulo, cun naroroon na ulo ang saquit.
+
+130. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo sa mainit na tubig na
+bungmubucal sa lupa para nang sa bayang pinan~gan~ganlang _Los Baños;_
+datapoua pupurgahin muna ang maysaquit, bago pumambo siya doon. Ang
+pagpambo sa malamig na tubig pag magaling na ang maysaquit ay sucat
+gauin nang malimit, nang houag umuli ang saquit na balingtamad.
+Mabuting totoo naman, ang cuscusin touing umaga nang isang basahang
+tuyo ang boong catauan, lalo pa ang casangcapang masaquit. Sa panahong
+tag-guinao ay magaling gumamit ang maysaquit nang damit nang balahibo
+nang tupa na pasasayarin sa laman; na-aari rin ang damit na tinina
+nang azul. Ang pag-inom nang mahabang arao nang tubig na pinagbabaran
+nang _trifolio fibrino,_ (pan~gasvit) ay magaling na totoo sa saquit
+na balingtamad; at cun baga ang balingtamad ay casama nang escorbuto
+ang mabuti roo,i, magbabad sa calahating botellang tubig ó alac sa
+misa nang timbang isang salaping _quina (dita)_ at timbang cahating
+_ruibarbo,_ at touing arao iinumin nang maysaquit ang isang calahating
+tazang mahiguit.
+
+131. Masama dito sa ganitong saquit ang aguardiente, at ang ibang
+man~ga maiinit na bagay, pati nang man~ga ungüentong may tabá. Mayroon
+namang tauong binabalingtamad, na gamutin man nang paanyo, ay hindi
+gungmagaling, bagcus lungmulubha; itong ganitong maysaquit ay magaling
+pa sa caniya ang houag gamutin, lalo pa cun matanda.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 14.=
+
+_Ang saquit na pinan~gan~ganlang piyo, sa uicang castila,i,_ gota.
+
+
+132. Ang saquit na ang pan~gala,i, _piyo_ ay marahil mamahay sa paa;
+ang damdam nang maysaquit ay siya,i, dinaraanan, ó binubusan nang
+malamig na tubig sa caniyang paa; cun minsan ang damdam niya,i, anaqui
+linalagari, ó binabatac, ó pinapaso ang man~ga daliri nang paa.
+Mayroon namang tauo, na pinipiyo sa camay ó sa ibang lugar nang
+catauan. Ang nagcacasaquit nang ganito ay ang matamaring cumibo, ang
+malacas cumain, ang nag-iisip nang man~ga maliliuag, ang napupuyat,
+ang namamanglao, at ang inurun~gan nang pauis, galis, ó nang saquit
+sa bouan bouan cun baga babayi.
+
+133. Ualang maalamang gamot sa _gota_, ó _piyo:_ at masama namang
+gamutin, sa pagca mauala man yaong saquit na yao,i, mamamatay
+caalam-alam nang biglang pagcamatay ang may catauan, ayon sa uica ni
+Buchan. Caya ang sasabihin co lamang n~gayon, ay ang magaling gauin sa
+maysaquit na inuurun~gan nang piyo.
+
+134. Cun yaong pinipiyong tauo,i, nauala,t, inurun~gan noong saquit na
+yaon, at dahilan doon sa pag-urong nang saquit, siya,i, dinaraanan
+nang _apoplegía_ (panhihimatay), ó garrotillo, ó hinihica siya, ó
+nahihilim, ó masaquit ang sicmura, ó nagcacasaquit nang iba, ang
+gagauin agad ay ang isusunod na ituturo co n~gayon.
+
+135. Babañusang parati ang maysaquit sa tubig na mainit hangang tuhod;
+cucuscusin nang tuyong damit ang caniyang paa. Saca sasangrahan dito
+rin sa paa. Lag-yan nang parapit número 36, at cun malubha ang
+maysaquit, ay lalac-han ang parapit. Ang paa siya ang pararapitan, cun
+baga ang maysaquit datihang pinipiyo sa paa, ó sa camay, ó sa ibang
+lugar nang catauan. Datapoua cun mahirap na ang maysaquit, at
+mapan~ganib ang caniyang buhay, doon pagdaca pararapitang malapit sa
+masaquit na casangcapan, sa itaas nang camay sa halimbaua, ó sa ibabao
+nang sico. Pag magaling na ang damdam nang maysaquit at ang saquit na
+piyo ay nararamdaman din doon sa rati, hindi na mapan~ganib ang
+maysaquit; at hangan siya,i, malubha pa, at hindi nagsasaoli ang
+saquit doon sa datihan, _ilalagay siya sa husay_ (capítulo 4), at
+paiinumin nang tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao, na
+dinoroonan nang salitre, timbang sa icaualo maghapon; saca babalutin
+nang damit na tinina nang azul yaong lugar na yaon, na ibig paroonan
+nang piyo, at macaitlo maghapon paiinumin ang maysaquit nang
+_triacang_ itinuturo sa número 42, na tutunauin sa tubig nang _alagao_
+na sinabi co can~gina.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 15.=
+
+_Ang gagauin sa quinagat nang asong bang-ao, na ang tauag nang castila
+sa ganoong saquit ay_ mal de rabia.
+
+
+136. Ang aso pati nang pusa ay nababang-ao ó nauulol di man cagatin
+nang ibang hayop na ulol. Ang nababang-ao na aso, ay quinatatacutan
+nang capoua aso, at sa malayo man ay ungmiilag doon, sapagca
+pinaquiquiramdaman nila ang caniyang saquit. Cun ang aso,i,
+nababang-ao na, ay hindi ungmaabot sa icapat na arao, at namamatay
+siyang cusa.
+
+137. Cun mayroong tauong quinagat nang pusa ó nang asong ulol, ang
+sugat ay nababahao, para nang ibang man~ga sugat. Caya ang man~ga
+tagalog na ualang isip, sila,i, nararayaan nang man~ga médicong
+hunghang na canilang tinatauag; at sa canilang acala ay uala na silang
+saquit, sapagca ang sugat ay nabahao na. Datapoua aco,i nacaquita na
+nang labing limang maysaquit sa isang bayan lamang na quinagat nang
+asong bang-ao; at nan~gamatay rin, baga man nan~gabahao ang canilang
+man~ga sugat, at sinangrahan nang man~ga médico at sinipsip pa,t,
+vinentosahan ang canilang man~ga sugat. Ang sugat na gaua nang pusa ó
+nang asong ulol, ay nabababao n~ga cun minsan siyang cusa, di man
+gamutin; datapoua pag nacaraan ang tatlong lingo, ó ang isang boua,t,
+calahati, ó tatlo cayang bouan, ay nararamdaman nang may catauan na
+masaquit-saquit yaong lugar nang sugat na nabahao. Saca hungmalili
+dito ang pamamaga nang pilat nang sugat; namumula tuloy at
+pungmuputoc, at linalabasan nang tila tubig na mabaho, at ga
+mapulapula. Ang maysaquit ay namamanglao at ga natatamlay; naguiguitla
+siya, at pinan~gin~gilabutan nang guinao ang boong catauan; ga
+quinacapus siya nang paghin~ga at balisang parati; masaquit ang man~ga
+bituca; ang pulso,i, mahina,t, gulo; ang pagtulog ay hindi mahimbing,
+bagcus parating naguiguising at natatacot; ang pananabi ay sala rin;
+parating pinapauisan siya nang malamig, na munti ang pauis at
+sumandaling oras lamang calauon; cun minsan masaquit ang lalamunan.
+Ito ang man~ga unang nararamdaman nang quinagat nang asong bang-ao.
+
+138. Ang sungmusunod dito,i, itong iba pa; ang maysaquit ay nauuhao na
+totoo, at nahihirapan cun ungminom, datapoua cun malauo,i, aayao na
+siyang uminom, at touing ilalapit sa caniya ang tubig, ó cun
+naquiquita niya, ó naririn~gig man ang pan~galang _tubig_ ay
+nasisindac ang caniyang boong catauan. Ang man~ga hirap at ang man~ga
+saquit niya ay hindi masaysay. Ang pagtin~gin niya ay titig, at ga
+mabagsic; anopa,t, catacot-tacot panoorin ang caniyang lagay.
+
+139. Bagaybagay ang gamot na ang uica nang man~ga tauo,i, maigui rito;
+datapoua ang gamot na totoong-totoo doo,i, ang _mercurio_, ó _azogue_.
+Caya ang pagsasangra sa maysaquit, ang ventosa, ang pagsipsip nang
+sugat, at ang sun~gay nang usa na sinunog, na inilalagay roon, ay
+hindi naniniya cun minsan; at mayroon ding namamatay na maysaquit na
+guinamot noon. Caya ang gagauin nang quinagat nang pusa ó nang asong
+bang-ao, siya,i, magsusugo sa Mainila (cun sa ibang bayang may botica)
+nang isa catauo, at ipacucuha niya doon sa botica ang bilin sa número
+28. Ito ang totoong gamot, at ang lalong magaling na lunas sa quinagat
+n~g asong ulol. Caya mabuti disin, cun sa lahat na bayan mayroon
+magamit na gayong gamot, doon man lamang sa bahay n~g tauong mayaman,
+ó sa tinda nang man~ga mercader; ang halaga niyong gamot na yaon ay
+isang salapi ó piso. Datapoua cun bibili ang man~ga mercader sa
+botica, ay magaling bumili sila nang mercurio lamang na ualang
+calahoc, sapagca ang mantica,i, ungmaanta, at ang isa pa,i, cun
+gagamitin na, ay ualang liuag samahan nang mantica ayon sa turo sa
+número 28 doon sa nota.
+
+140. Ang gagauin n~ga sa tauong quinagat nang pusa ó nang asong
+bang-ao ay gayon. Pagcaraca mag-iinit ca nang tubig na dinoonan nang
+caunting asin. Ang sugat ay huhugasan at lilinising magaling na
+magaling nitong tubig na malacuco na dinoonan nang asin, nang macuha
+ang lauay nang asong nacacagat. Saca cuscusing palibot ang man~ga tabi
+nang sugat, hangang sa tatlong daliri calayo doon sa sugat, nang
+timbang saicapat nang ungüentong tinuran co can~gina, na bilin sa
+número 28; at ito,i, gagauing minsan arao-arao. Ang sugat ay gagamutin
+at babahauin para nang ibang man~ga sugat; datapoua maigui ring
+pabayaan munang magnacnac nang malauon. Tungcol sa husay nang
+maysaquit, cailan~gan ang houag siyang cumain nang maraming carne;
+saca magin~gat sa alac, sa man~ga mahanghang at sa man~ga mainit; at
+nang lumaqui ang cabagsican nang mercurio, susumpitin ang maysaquit
+touing arao, at babañosan arao-arao sa malacucong tubig hangang tuhod.
+Ang caniyang iinuming parati ang bilin sa número 2. Maraming
+totoongtauo, ani Tissot, ang guinamot co nang gayon na quinagat nang
+asong ulol, at hindi sila naano. Caya yaon ang cailan~gang pagpilitang
+gauin nang tauong ibig masiguro ang caniyang buhay. Caya quinucuscos
+ang man~ga tabi nang sugat nang ungüento nang _mercurio,_ ay nang
+lumura ang maysaquit nang man~ga labing limang arao, ó tatlong lingo.
+
+141. Datapoua bago gamutin nang gayon ang maysaquit, cun mayroon
+siyang dugong marami at mataba, at magaling na totoo ang caniyang
+catauan, pagca hinugasan na ang sugat nang tubig na may asin, ay
+cailan~gang sangrahan, ó ipacagat sa anim na linta ang caniyang camay;
+ó tanducan, ó tacluban nang ventosa, at cunan nang dugó na man~ga apat
+ó limang piso ang timbang. Datapoua cun yayat ang maysaquit, ay houag
+cunan nang dugo. Saca isusunod doon ang pagcuscos nang man~ga tabi
+nang sugat, at ang ibang man~ga biling co sa itaas sa párrafong
+sinundan nito, hangang sa icalabing dalaua ó icalabing limang arao.
+Ang maysaquit na guinagamot nang _mercurio,_ ay hindi sucat yumapac sa
+basá; at totoong sama yaon. Gayon din cailan~gang mag-in~gat siya sa
+hamog at sa ulan; houag lumacad siya sa lupa cun gab-i, ó cun madaling
+arao, at paraparang masama yaon. Ang man~ga babaying may panahon cun
+quinagat nang _asong_ bang-ao, ay gagamutin din para nang iba; houag
+lamang damihan ang ipinapahid sa caniya, at houag namang pahiran
+arao-arao cun hindi cailan~gan. Masama namang sangrahan.
+
+142. N~guni,t, cun ang tauong quinagat nang pusa ó nang _asong_
+bang-ao na hindi guinamot nang paanyo, ay sungmasama na ang caniyang
+pagcaramdam, at mahirap na ang caniyang lagay, ang gagauing
+madaling-madali doo,i, gayon. Sasangrahan, ó cucunan nang maraming
+dugo, at ito,i, uuling gagauing macalaua ó macaitlo ó macaapat, cun
+baga cailan~gan. Cun baga mapambohan ang maysaquit nang malacucong
+tubig ay pambohan agad nang macalaua maghapon. Sumpiting macalaua, ó
+macaitlo maghapon nang bilin sa número 5. Cuscusin ang man~ga tabi
+nang sugat na macalaua maghapon nang ungüento nang _mercurio,_ para
+nang utos sa párrafo 140. Yaong casangcapang quinagat nang pusa ó nang
+aso, lalahiran nang lan~gis ó lana man, at babalutin nang basahang
+babad din sa lan~gis; macaualo maghapon, paiinumin nang tubig na
+pinaglagaan nang alagao; at macaualo rin palulunuquin ang maysaquit
+nang isang pelotilla nang turo sa número 31. At cun baga ibig niyang
+sumuca, painumin nang bilin sa número 35. Ang maysaquit na guinamot
+nang gayon, cun baga nalauo,t, hindi pa gungmagaling na tatoo, bagcus
+naroon mahina,t, hapay ang caniyang loob ay paiinumin nang bilin sa
+número 14, timbang tatlong bahagui maghapon.
+
+Cun sa iyong bahay mayroon cang in~gat na _mercurio_ ay siya na yaon,
+at hindi cailan~gang magsugo canang tauo sa botica. Ang timbang pisong
+_mercurio_ ay doonan mo nang timbang tatlong salaping _manticang_
+sariua nang baboy, at timbang isang salaping _sebo_ nang _baca_ ó
+_tupa_; saca bayuhin itong tatlong bagay, hangang hindi na maquita ang
+_azogue_, sa isang bayohang bacal ó tangso, ó sa lusong man, ó sa
+tagayan man, at pagca bayo na,i, yaon ang ungüentong ipapahid mo sa
+sugat para nang turo co sa itaas, párrafo 140.
+
+_Nota_. Ang uica nang isang médicong marunong, na si Roux ang n~galan,
+na capilitang pasuin ang sugat na guinagaua nang aso ó nang pusang
+ol-ol. Caya pagca hinugasan ang sugat nang tubig na may asin, ay
+doonan nang caonting bulac ó laman nang bun~ga nang boboy, at
+papagnin~gasin, na yao,i, gagauing maminsan-minsan. Saca gauin mo
+naman ang turo ni Tissot tungcol sa _mercurio_; at houag mong bahauin
+ang sugat cundi malauon.
+
+
+_Ang gagauin sa quinagat nang asong ol-ol cun ualang mercurio ó
+azogue._
+
+143. Datapoua cun ualang _mercurio_, at maliuag namang magpacuha ca sa
+botica, ang gagauin sa quinagat nang asong bang-ao, ay gayon.
+Pagcaraca huhugasa,t, lilinisin ang sugat nang maysaquit nang tubig na
+malacuco na dinoonan nang asin, n~g macuha ang lauay nang asong
+nacacagat. Saca painumin tuloy ang maysaquit nang _lana ó lan~gis_ sa
+castila, _ó lan~gis_ nang _niyog_ na mabaho man, ga calahating taza
+carami, hangan sa siya,i, sumuca; at cun hindi sungmusuca ay big-yan
+pa hangan sumuca. Itong pag-inom nang lan~gis, hindi sucat pabayaan,
+at siya ang cauna-unahang gamot dito. Saca cun ibig at pungmapayag ang
+maysaquit, ang sugat ay pasuin nang caunting bulac, ó nang laman nang
+bun~ga nang boboy. Cun aayao ang maysaquit na pasuin ang sugat niya,i,
+papagsugatin nang isang _lanceta_ ó campit ó dulo nang gunting man,
+mangyaring magdugó lamang, at doonan ang sugat nang caputol na
+_sun~gay_ nang _usa_ na sinunog, at iuan doon hangan sa siyang cusang
+malaglag. Ang pagsusunog noong sun~gay nang usa, ay hindi maliuag;
+basahin mo ang numero 30.
+
+144. Ang sinabi co n~gayon sa párrafong natalicdan ay magcacasiya na
+cun minsang igamot sa quinagat nang asong ol-ol; datapoua nang lalo
+pang maseguro ang buhay nang maysaquit, ay mabuting gauin ang
+sasabihin co n~gayon. Touing icalauang arao susumpitin ang maysaquit;
+arao-arao papambohan nang tubig na malamig, at palulunuquing maghapon
+nang dalauang pelotilla nang bilin sa número 31. Ang pagpambo itutuloy
+hangang sa tatlong puo ó apat na puong arao, at cun hindi minamagaling
+nang maysaquit ang malamig na tubig pambohan sa tubig na malacuco. Ang
+tauong guinagamot nitong man~ga bilin sa dalauang párrafong
+magcasunod, cun minsan ay hindi mamamatay di mang gamutin nang
+mercurio. Datapoua,t, lalong magaling at seguro sa lahat ang mercurio.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 16.=
+
+Ang Gamot Sa Quinagat Nang Man~ga Hayop Na May Camandag.
+
+_Gamot sa quinagat nang pocquiotan, laiuan, potacti, amboboyog, lamoc,
+ó lan~gao na may camandag._
+
+
+145. Cun mayroong quinagat na tauo, niyong man~ga hayop na yaon, ang
+gagauin ay gayon. Bunutin muna ó sunquitin nang carayom ang panuca
+nang hayop na cungmagat; saca basaing parati yaong lugar na masaquit
+nang basahang babad sa tubig lamang, ó sa tubig na pinaglagaan nang
+bulaclac nang _alagao_; ó tapalan nang tinapay na minasa sa _gatas_ at
+_pulot_; bañosan ang maysaquit hangan tuhod nang tubig na malacuco;
+houag pacanin nang marami cun gab-i; painumin siya nang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao_. Ang lana ó lan~gis nang niyog
+ó ang lan~gis sa castila, cun ilahid agad sa lugar na quinagtan nang
+hayop, ay nacauauala nang pamamaga, pati nang pagsaquit. Datapoua cun
+minsan hindi cailan~gang gumaua nang anoman, doon sa quinagat niyong
+man~ga hayop na yaon, at ang saquit siyang cusang nauauala. Cun baga
+maraming hayop ang nacacagat, ay sangrahan, ó cunan nang dugó ang may
+catauan.
+
+
+_Gamot sa quinagat nang ahas._
+
+146. Ang magaling gauin sa quinagat nang ahas, ay cadlitan ang sugat,
+pag binigquisan muna sa ibabao nang quinagtan na casangcapan, saca
+tinatacluban nang ventosa, ó ipinasisipsip sa ibang tauo. Ang sugat ay
+lahiran nang _lan~gis_ na mainit-init ó lana man, at ang maysaquit ay
+painumin din nang lan~gis hangan sa siya,i, sumuca. Saca humanap ca
+nang buto nang _mostaza_ at isang bigquis nang damo na ang pan~gala,i,
+_coclearia_ (Taquip susó ó taquip cuhol) at bauang, itong tatlong
+bagay babayuhin: saca pigain, at ang gatá ipaiinom sa maysaquit, at
+caalam-alam gagaling. Cun ualang buto nang _mostaza_, ang dahon ay
+na-aari.
+
+147. Cun hindi pa gungmagaling ang maysaquit, mag-init ca nang
+caunting tubig na hinulugan nang caputol na _pepita_ sa _catbalonga_,
+at pag mapait na ang tubig, ay ipainom mo sa maysaquit, at ang lugar
+na quinagta,i, cadlitan muna nang magdugo, bago tacluban nang caputol
+na _pepita_ rin, na linauayan muna. Pag cumapit ang _pepita_ doon sa
+sugat, ay bayaan doon hangan sa siyang cusang malaglag. Itong gamot na
+ito,i, totoong buti. Cun ualang _pepita_, ay lag-yan nang caputol na
+sun~gay nang usa na sinunog, número 30.
+
+148. Cun ualang _pepita_, ó sun~gay nang usa, ó lan~gis man, ang dumi
+nang tauo na-aari rin; caya ang timbang cahati, ó tatlong bahagui, ó
+isang salapi noon ay iyong tunauin sa tubig, ó sa alac, at ipainom sa
+maysaquit; itong gamot na ito,i, nacagaling sa marami. Maigui ring
+ipan~guya sa maysaquit ang isang san~ga nang _macabuhay_ na mapait
+hangang malasahan niya ang pait.
+
+149. Ang pinan~gan~ganlang _agua de luz_, ay yaon ang mabagsic sa
+lahat na gamot. Caya cun mayroong quinagat nang ahas, paiinumin nang
+tubig na dinoonan nang lima ó anim na capatac na _agua de luz_, na ito
+ay gagauing macaapat sa isang oras, ayon sa calubhaan nang maysaquit;
+cun gungmagaling-galing na siya,i, dinadalan~gan ang pag-inom; at
+arao-arao paiinumin din nang caunti, pati nang lugar na quinagtan ay
+lalahiran nang ilang capatac noon ding _agua de luz_. Datapoua cun
+pinainom na ang maysaquit nang maraming _agua de luz_, at hindi rin
+gungmagaling, ang boong catauan niya ay pahiran nang lan~gis, bago
+painumin nang _agua de luz._ Ang _agua de luz_ cailan~gang bilhin sa,
+botica.
+
+150. Bucod doon sa man~ga bagay na sinabi co n~gayon na magaling
+igamot sa tinuca nang ahas, mayroon namang iba, na magagaua rin sa
+maysaquit nang madaling gumaling. Caya pagca yari na yaong man~ga
+bilin sa párrafo 146, 147, 148, mabuting painumin ang maysaquit nang
+tubig na may gata nang dayap ó nang tubig na sinucaan. Maigui rin (pag
+nahuhugasan na nang tubig, ó alac ang sugat) pasuin yaon ding sugat
+nang isang tabaco, ó nang laman nang bun~ga nang boboy.
+
+
+_Gamot sa quinagat nang atangatang sa uicang castila,i,_ alacrán.
+
+151. Ang pag-gamot sa quinagat nang atangatang ay para nang guinagaua
+sa quinagat nang ahas; bubunutin muna lamang ó susunquitin nang
+carayon ang pinacapanuca nang hayop, cun baga nababaon sa laman; saca
+ang man~ga turo sa párrafo 146, sa 147 at sa 148, susunding gagauin sa
+maysaquit.
+
+
+_Gamot sa quinagat nang gagamba._
+
+152. Cun mayroong quinagat nang gagamba ang gagauin doo,i, gayon.
+Bumayo ca nang _bauang_ at _triaca_, at itapal mo sa lugar nang
+quinagtan nang hayop. Ang totoong galing dito,i, patacan yaon ding
+lugar nang dagta nang _hauili ó as-is ó tibig_, na macalaua ó
+macaitlo. Datapoua cun baga mayroong tauong nacalunoc nang gagamba
+casama nang ibang quinain, cailan~gang pasucahin nang lan~gis. Ang
+guinagaua sa quinagat nang ahas, yaon din ang maigui rito: caya cun
+baga hindi nacagaling ang dagta nang _hauili_, at ang tapal na
+_bauang_ at _triaca_, susundi,t, gagauin ang man~ga bilin sa párrafo
+146, sa 147, at sa 148. Ang magaling sa lahat ay ang _pepita sa
+catbalogan_, ayon sa sinabi co sa párrafo 147; ito,i, totoong daling
+nacaguiguinhaua sa maysaquit.
+
+_Gamot sa quinagat nang buaya ó pating._
+
+153. Cun mayroong tauong quinagat nang buaya ó pating, ang gagauin
+doon ay hugasa,t, linising maigui ang sugat nang alac na malacuco.
+Doonan nang asin ang sugat lag-yan nang caputol na sun~gay nang usa na
+sinunog número 30; at pag bumutao ang sun~gay, gamuting para nang
+guinagaua sa ibang sugat.
+
+
+_Gamot sa natibo nang pagui, lupo sombilang, canduli, ó ibang bagay na
+isda na ang tinic ay may camandag_.
+
+154. Ang gamot sa natibo nang man~ga isdang yaon ay ang gata nang
+dayap, na ipinapatac sa masaquit, pagbinunot muna ang tinic. Cun
+ualang dayap, ay naari ang dagta nang dahon nang _camote_, ó ang
+maasim ang _dalandan_, ó ang _suha_, ang _colobot, ó lucban_ man.
+Magaling din ang tapal nang man~ga _chileng_ binayo na may casamang
+_suca_. Gayon ding maigui rito ang bun~ga nang _pepinillo_ de S.
+Gregorio (pacupis, salagsalag, tabuboc, halahala, pocotpocot) na
+pinan~gan~ganlan naman nang man~ga castila na _coloquíntida_; ang
+bun~ga nitong damong ito ay binabayo at itinatapal; at ang maysaquit
+pinaiinom nang caunti noon, ga anim ó pitong butil na palay ang
+timbang, nang siya,i, sumuca, ayon sa bilin sa _nota_ nang número 34.
+Cun hindi mauala ang pamamaga nang quinagtang lugar, ay maiguing
+tapalan nang dahon nang _dapdap_ na mainit init. Cun ang tinic ay
+hindi mabunot, ay gamutin ang maysaquit para nang turo sa párrafo 285.
+
+
+_Gamot sa quinagat nang cocac, isa bagang hayop na catulad nang
+palaca._
+
+155. Ang cocac ay ualang n~gipin, datapoua ang pinacan~gidn~gid noon
+ay matigas; caya cun mayroon quinagat noong ó cun mayroong nacacain
+nang _cocac_, ang gagauin doo,i, para nang bilin sa itaas sa quinagat
+nang gagamba, párrafo 152; ó gamutin para nang quinagat nang ahas, cun
+hindi siya gungmagaling. Aco,i, nacaquita nang isang tagalog, na munti
+nang namatay dahilan sa pagcain nang cocac.
+
+_Gamot sa quinagat nang olupihan, ó olahipan, na ang pan~galan nang
+castila doo,i, ciento piés._
+
+156. Nang maualang madali nang pagsaquit ang lugar na quinagtan nang
+olupihan, ay loloopin nang tatal nang _molauin_ na sinunog; saca
+tapalan nang _chile_ at bauang na binayo. Maigui ring tapalan nang
+dahon nang tabacong mura, na binayo rin. N~guni totoong buti sa saquit
+na ito, ang _pepita_ sa Catbalogan, ayon sa turo sa párrafo 147.
+
+
+_Gamot sa natilas na tauo, pati sa naligas._
+
+157. Mayroong isang ood na ang pan~gala,i, _tilas_ sa uicang tagalog,
+at sa uicang bisaya,i, _basul;_ yaong hayop na yaon ay hindi
+nan~gan~gagat; datapoua,i, salang mapasayad sa balat nang tauo,i,
+cungmacapit at nababaon sa laman ang balahibo noong hayop na yaon. Ang
+gamot sa natilas, ay ang _draconcio_ (panaquilon); quinacayod ang
+laman nang pinacacatauan nitong damong ito, at itinatapal sa
+masaquit; at totoong daling lungmalabas ang man~ga balahibo nang
+hayop, at nababahao ang sugat na malauo,t, may nana man. Cun ualang
+_panaquilon,_ ay alin mang bagay sa sasabihin co n~gayon, ay ma-aari.
+Ang dahon nang _nami_ ay nacacabunot naman nang balahibo nang _tilas._
+Ang sa _papayang_ dahon, na maputi at malanta na ay maigui rin.
+Magaling doon sa masaquit, ang pahiran nang pagquit na uinisican nang
+lan~gis, at nang pinalambot sa apoy, at saca paraanin nang mariin doon
+sa masaquit ang ilang buhoc nang babayi, na hinahauacan sa dalauang
+camay, at madadala tuloy nang buhoc ang man~ga balahibo nang tilas.
+
+_Nota._ Ang tauong dungmaraan sa ilalim nang cahoy na
+pinan~gan~ganlang _ligas,_ cun baga siya,i, nahuhulugan nang hamog na
+nangagaling doon, ay sinisibulan ang may catauan nang man~ga butil na
+masaquit, at ang gamot doo,i, cuscusin nang caputol na bun~ga nang
+salagsalag ó pacupis (pepinillo de san Gregorio.)
+
+
+_Gamot sa pinasucan sa tayin~ga nang antipalo, cun otdo_
+
+158. Ang hayop na pinan~gan~ganlang _antipalo,_ ay catulad nang
+olopihan, munti lamang doon, at marami ang paa. Itong hayop na ito,i,
+sungmusoot sa tayin~ga nang tauo. Ang pinan~gan~ganlan nang tagalog na
+_otdo_ ay catulad nang bulati, munti lamang ang catauan, mabilog,
+malandas na totoo, maquintab ang balat,at ga mariquit tingnan. Ang
+_otdo_ ay hindi rin nan~gan~gagat sungmosoot lamang sa tayin~ga nang
+tauo. Caya cun mayroong tauong sinuutan sa tayin~ga, nang _otdo, ó
+antipalo,_ bumayo ca nang caonting isdang tuyo, ó bagoong, at idoon mo
+sa tayin~ga, at lalabas ang hayop. Cun ibig mong patayin ang
+_antipalo_ sa loob nang tayin~ga, ay bumayo ca nang isang bigquis na
+locoloco, _(albahaca silvestre)_ lag-yan mo nang caunting tubig; saca
+pigain, at ang gata,i, idoon mo sa tayin~ga, at mamamatay ang hayop.
+
+159. Cun minsan ang tauo,i, pinapasucan sa tayin~ga nang man~ga hayop
+na munti; at ang mabuti sa lahat doo,i, pahigain nang pataguilid ang
+may catauan, at sidlan nang tubig ang tayin~ga, at pagcaraca lalabas
+ang hayop.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 17.=
+
+_Ang bulutong na ang tauag nang castila doo,i,_ viruelas.
+
+
+160. Bago lagnatin ang tauong bubulutun~gin siya,i, ga namamanglao
+muna; madaling pauisan siya, at nananab-ang nang pagcain. Ang
+muc-ha,i, ga nag-iiba, pati nang mata,i, macuyad; saca naghahalihalili
+ang pagdaan nang init at nang guinao sa may catauan. Sungmusunod dito
+ang isang malaquing guinao, at tuloy hungmahalili sa guinao ang isang
+malaquing lagnat, na may casamang saquit nang ulo,t, bayauang. Ang
+maysaquit ay sumusuca naman, ó ibig sumuca. Nahahalatang darami ang
+bulutong, cun maquintab ang mata nang maysaquit, cun siya,i,
+sungmusucang parati, at ang bay-auang ay masaquit na totoo; cun
+nagbabalisa, at parating bibilingbiling ang maysaquit; ó cun baga
+bata, cun hilim na parati, cun ang bulutong ay lungmilitao sa icatlong
+arao, ó sa icalaua caya; sapagca cun maagang lumitao ang bulutong ay
+lalo pang mapan~ganib ang maysaquit.
+
+161. Ang lagnat nang bubulutun~gin ay iilang oras lamang ang
+calac-han; saca ungmuunti ang lagnat at pinapauisan nang malaqui. Sa
+catapusan nang lagnat, sa icatlo ó icapat na arao ay lungmilitao ang
+bulutong na casabay nang pauis na sungmusunod sa lagnat. Ang unang
+sinisibulan nang bulutong ay ang muc-ha, saca ang camay; sungmusunod
+ang bias nang camay, ang liig at ang ibabao nang dibdib. Pagca ganito
+ang lagay nang maysaquit, at talagang hindi siya lulubha,t,
+bubulutun~gin nang marami,t, masamang bulutong, ang lagnat ay
+ungmuunti ó hindi lamang nauauala; saca dungmarami ang bulutong, at
+sungmisibol sa licuran at sa pig-yi, sa tiyan, sa hita,t, sa man~ga
+paa; cun minsan maraming totoong bulutong ang sungmisibol sa
+talampacan. Ito,i, mahirap sa maysaquit; sapagca dahilan sa cacapalan
+nang balat noong lugar na yaon ay maliuag sumibol na madali. Ganoon
+ang inaasal nang bulutong na magaan.
+
+162. Dahilan sa pagsibol nang man~ga bulutong ang balat nang catauan
+ay nauunat at namamantal. Ang unang namamaga ay ang muc-ha, pati nang
+liig; at dahilan sa pamamagang yao,i, nagsasara ang mata cun minsan.
+Saca sungmusunod na namamaga ang camay; hungmahalili ang paa; at gayon
+din ang ibang man~ga casangcapan.
+
+163. Cun ang bulutong ay marami, ang maysaquit ay lalagnating uli, cun
+malapit nang magnana ang bulutong. Ang pagnanana nang bulutong ay sa
+icasiam na arao hangan sa icalabingtatlo. Doon nauuhao at nahihirapan
+ang maysaquit, at hindi siya matutong lumagay; at cun malaqui ang
+saquit hindi macatulog siya, at tila nahuhung-hang; cun minsan ay
+hilim, at mapan~ganib ang caniyang buhay. Ang pulso,i, totoong dalas
+pagca gayon; datapoua cun nauauala na ang pamamaga nang muc-ha at nang
+liig, ay hindi na lubhang mapan~ganib ang buhay nang maysaquit.
+
+164. Ang isa pa namang marahil dumaan sa binubulutong ay ang pagsaquit
+nang lalamunan; ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit, na ang
+lalamunan ay sinisibulan din nang bulutong; datapoua ang dahilang
+totoo nang pagsaquit nang lalamunan, ay ang pamamaga nang man~ga
+casangcapan nang catauan, ang cainitan nang dugo, at ang calaquihan
+nang lagnat, sapagca sa lalamunan ualang sungmisibol na bulutong; caya
+cun hindi marami ang bulutong, at hindi rin malaqui ang lagnat, ay
+hindi sungmasaquit ang lalamunan, ay parating lungmulura ang maysaquit
+na hindi siya macapagpahin~ga. Ito,i, nacacahirap sa caniya, lalo pa
+cun napapacnos nang calulura ang man~ga labi, ang man~ga loob nang
+pisn~gi, ang dila, at ang n~galan~gala; datapoua mahirap man itong
+paglura, ay totoong nacacagaan sa saquit.
+
+165. Ang man~ga sangol ay sinusubaan cun sila,i, sisibulan nang man~ga
+bulutong, datapoua,i, hindi sucat alumanahin yaon; alintana masamang
+subaan, cun baga nacaurong ang pagsibol nang bulutong, ó cun magnanana
+na. Cun minsan naman binabalin~goyn~goy ang binubulutong bata ma,t,
+matanda man; at ito,i, magaling na totoo sa maysaquit.
+
+166. Ang nalalagnat na, dahil sapagca siya,i, bubulutun~gin, ay hindi
+sucat painumin nang man~ga maiinit na nacapagpapa-pauis; caya ang
+alac, ang triaca, ang mainit na silid at ang maraming damit ay
+nacacalubha sa maysaquit. Maraming lacsang tauo ang namatay dahilan
+doon sa man~ga ganoon.
+
+167. Cun dahilan sa lagnat nahahalata na, na bubulutun~gin ang tauo,
+pagcaraca,i, ang saquit _ilalagay sa husay_ (capítulo 4); at touing
+umaga,t, hapon ay babañusan nang malacucong tubig hangang tuhod. Dahil
+dito sa pagbabaños na ito, ay dungmadalang ang bulutong sa ulo. Ang
+pagsumpit ay isa pang nacauauala nang pagsaquit nang ulo, caya ang
+maysaquit susumpitin arao-arao at cun munti ang lagnat, at hindi
+talaga siyang bubulutun~gin nang marami, ang baños, ang pagsumpit, at
+ang husay sa capitulo 4, ay magcasiya na. Saca mabibig-yan ang
+maysaquit nang alin man doon sa bilin sa man~ga número 1, 2 ó 4, cun
+siya,i, matanda; datapoua cun sangol ang maysaquit, at hindi
+nalalagnat, bibig-yan nang gatas na dinoonan nang tubig; na
+pinagbabaran nang alagao; itong tubig ay calahati nang gatas. Datapoua
+cun hindi pungmapayag ang bata roon, ay samahan lamang nang tubig. Sa
+man~ga matatanda,i, ang man~ga bun~ga nang cahoy na luto sa tubig at
+ang tinapay ay magaling din, cun naiibig nila. Datapoua masama roon
+ang carne, ang sabao, ang itlog at ang alac. Mapapainom namang; parati
+ang maysaquit nang suero número 50 ó nang gatas nang baca na inalsan
+muna nang pinacataba. Cun hindi malaqui ang saquit, itong man~ga bagay
+na sinabi co n~gayon ay siya na; datapoua pag natutuyo-tuyo na ang
+man~ga bulutong, cailan~gang purgahin ang maysaquit nang bilin sa
+número 11: at pag nacaraan nang anim na arao, siya,i, capupurgahin pa
+noon ding purgang yaon. Pag napurga nang minsan ang maysaquit, ay
+macacacain na siya nang man~ga gulay at tinapay.
+
+168. Datapoua iba ang gagauin pagca malaqui ang saquit nang
+bubulutun~gin. Sapagca cun ang lagnat ay malaqui, at matigas ang
+pulso, at masaquit na totoo ang ulo, pati nang bay-auang, ay
+cailan~gang sangrahan ang maysaquit sa camay. Saca pag nacalalo ang
+dalauang oras ay susumpitin: at cun hindi ungmunti ang lagnat, at lalo
+pa cun matigas ang pulso, at ang maysaquit ay naghihilim, ó tila
+nasisira ang bait, ay cailan~gan sangrahang minsan pa, ó macalaua man,
+sa man~ga unang dalauang; arao, cun hindi nauauala ang malaquing
+cahirapan nang lagnat. Gayon din, cun ganoon ang lagay nang maysaquit,
+ay susumpiting macaitlo, ó macaapat maghapon, at babañosan sa paa
+hangan tuhod na macalaua maghapon din. Saca inaalis ang maysaquit doon
+sa quinahihig-an, at pinalulucloc sa luclucan sa isang silid na
+maaliualas, han~gan sa siya,i, macapagtiis doon. Ualang ibang
+ipaiinom sa caniya cundi ang bilin sa número 2 ó 4; at cun hindi rin
+ungmuunti ang lagnat, touing oras ay paiinumin nang isang cuchara nang
+bilin sa número 10. Pag nacasibol na ang bulutong palibhasa,i, doon
+hindi na malaqui ang lagnat, houag gauin sa maysaquit itong lahat na
+sinabi co n~gayon, cundi ang inacala lamang na macacasiya sa caniyang
+calagayan; at cun totoong naual-an nang lagnat ang maysaquit, ang
+gagauin lamang sa caniya,i, ang man~ga bilin sa párrafo 167 na
+sinundan nito.
+
+169. Cun magnana na ang bulutong, cun minsan lalagnatin uli ang
+maysaquit; at ang gagauin doon ganito. Ang isusumpit sa caniya ay ang
+_suero, pulot, lan~gis,_ at _asin;_ cun ualang suero, ay na-aari ang
+tubig na pinaglagaan nang _cebada ó palay._ Macaitlo cun umaga
+paiinumin nang tatlong taza nang bilin sa número 32. Cun baga malaqui
+ang lagnat nang maysaquit, ay paiinumin touing oras nang isang cuchara
+nang bilin sa número 10, ó damidamihan cun baga cailan~gan. Ang
+maysaquit ay inaalis sa hihigan, at inililipat sa silid na maaliualas,
+at arao at gab-i doon pinalulucloc sa luclucan, bucas ang dun~gauan
+(cun arao) han~gan umunti ang lagnat. Itong ganitong gaua ay totoong
+igui sa maysaquit at di man matulog siya,i, ay hindi naman ma-aano,
+baquit macacasama bagcus sa caniya ang pagtulog; at ang isa pang hindi
+icatutulog niya, ay ang malimit na paglura, na masamang tumahan at
+mauala. At nang siya,i, lumura nang maguinhaua ay susumpitin parati sa
+loob nang bibig nang tubig na may casamang pulot, nang isang sumpit na
+munti, na cauayan man. Gayon ding mabuting sumpitin ang maysaquit sa
+ilong nang malinisan, at nang macahin~ga siya nang maloualhati. Cun
+baga malaqui pamamaga nang muc-ha at nang liig, ay doonan ang
+maysaquit sa talampacan nang tapal na itinuro sa número 9; at cun
+hindi nagcacasiya ito, ay lag-yan sa talampacan din nang parapit
+número 36, at mauauala ang pamamaga nang muc-ha,t, liig.
+
+170. Cung malaqui ang saquit nang binubulutong, ang man~ga mata,i,
+nagsasara at ang bagay roo,i, ang gatas na tinubigan na ibabasa roong
+parati; maigui rin cun minsan ang basain nang tubig na pinagbabaran
+nang _casubha, ó_ bulaclac nang alagao. Nang houag sibulan sa mata ang
+maysaquit nang man~ga cun anoano, ay mag-in~gat siya sa pagcain nang
+marami, pati sa carne at alac; cun gayon pag nauala ang bulutong, ay
+hindi siya sisibulan nang anoman sa mata.
+
+171. Cun ang bulutong ay maputi na,t, puno nang nana, ay malaquing
+galing sa maysaquit ang hiuain nang dulo nang gunting ó carayom man
+isa nang isa, at palabasin ang nana. Caya guinagaua ito,i, nang houag
+macamatay sa maysaquit ang malaquing pamamaga nang boong catauan niya;
+saca dahil doon sa paghiuang yao,i, lungmalabas ang pinaca camandag
+nang man~ga sungmibol na bulutong, na palibhasa,i, hindi pinalalauong
+pinatatahan sa laman nang tauo, ay hindi lungmalalim ang man~ga hucay
+nang bulutong, at hindi nasisira ang hichura nang muc-ha; bucod dito
+ang balat ay lungmulubay; nauauala ang pagcati, at ang pamamantal nang
+muc-ha,t, liig. Ang paghiua nang bulutong ay ualang liuag, at hindi
+nararamdaman man nang may catauan. Caya cun hihiuain ang bulutong, ay
+maghahanda ca nang gunting na matulis ang dulo, ó carayom man, at
+isang basahang malinis, at saca tubig na malacuco; at pagca marami na
+ang nahiuang bulutong, ang nanang tungmutulo ay pinapahira,t, inaalis
+nang basahang babad sa malacucong tubig; saca inuutas hinihiua ang
+ibang man~ga bulutong para nang guinaua sa una. Sa loob nang ilang
+oras ang man~ga bulutong ay napupuno uli nang nana, cailan~gang
+hiuaing uli; cun minsan hangang sa macaanim hinihiua. Itong gauang
+ito,i, nacauauala nang malaquing pan~ganib nang buhay nang
+binubulutong, sapagca inaalis ang pamamaga pati nang nana.
+
+172. Masamang totoo sa saquit na ito ang _triaca,_ ang _láudano,_ ang
+_jarabe de adormideras,_ ang _jarabe_ nang _carabu,_ ang píldoras nang
+_estoraque_ (camanguian) ang sa _cinoglosa;_ ano pa,t, ang lahat na
+nacacapagpatulog, ay masama sa saquit na yaon.
+
+173. Cun baga ang bulutong ay ungmuurong sa loob nang macasibol na, ay
+mahirap ang lagay nang maysaquit; caya ang gagauin doo,i, houag
+big-yan nang man~ga mainit, ó yaong man~ga bagay na ipapauis; painumin
+lamang nang marami nang turo sa número 12, at parapitan sa man~ga
+binti nang bilin sa número 36. Cun minsan ay umuuling sungmisibol ang
+man~ga bulutong, pag sinangrahan ang maysaquit.
+
+174. Itong saquit na bulutong ay mahirap; caya ang aayao magcasaquit
+nang gayon, siya,i, magpatanim nang bulutong _vacuna_ sa caniyang
+catauan. Datapoua cun siya,i, magpapatanim nang bulutong, ay
+cailan~gang totoo ang siya,i, humanap at pumili nang magaling na
+bulutong, doon baga sa tauong yaon na hindi pa binubulutong; at ang
+isa pa,i, cailan~gang hintin ang carampatang panahon nang pagca hinog
+nang bulutong, na yao,i, ang icasiyam na arao na boo. Pagca hinog na
+ang bulutong, na cucunan ó pangagalin~gan nang nanang itatanim sa
+ibang tauo, ang magtatanim nang bulutong ay maghahanda nang isang
+lancetang matulis ang dulo. Itong dulo nang lanceta,i, ibabad, ó
+isasaosao doon sa nana nang bulutong na hinog; pagca napasaosao doon
+ang dulong yao,i, pagcaraca ito ring dulong may dalang nana, siya ang
+icacadlit ó itudtudloc sa ibig tamnan nang bulutong, doon sa ibabao
+nang caniyang sico, sa bias baga. Itong tudloc ay tatlo sa balang
+isang camay, at ang pag-itan nang man~ga tudloc ay isang daliring
+mahiguit. Pag nacasibol na itong bulutong ay pagmamasdang magaling,
+cun yao,i, bulutong na totoo, ó hindi; at cun hindi totoong bulutong,
+ay cailan~gang magpatanim uli ang may catauan.
+
+175. Cun panahong tag-bulutong, ang aayao bulutun~gin houag cumain
+nang marami, lalo pa cun gab-i; saca pipili nang magaling na cacanin,
+at houag siyang tumiquim nang man~ga ano-ano. Ang man~ga gulay ay
+lulutoing magaling. Houag cumain nang bun~ga nang cahoy, cun hindi
+hinog na totoo. Mag-in~gat siya sa man~ga _calamay, suman, empanada,_
+etc. at pauang masama. Itong ganitong asal ay caya naquiquilalang
+nacagagaling sa man~ga sangol, sapagca cun gayo,i, hindi namamaga ó
+lungmalaqui ang canilang tiyan. Ang canilang muc-ha ay masaya, guising
+ang canilang loob, at hindi sila macuyad. Magaling din sa man~ga bata
+sa panahong tag-bulutong, ang sila,i, pambohan, ó bañusan man lamang
+sa tubig na malacuco cun gab-i. At saca painuming parati nang suero,
+cun baga ang bata,i, hindi yayat ó magasactin; at cun yayat hindi
+sucat big-yan nang suero. Cun gayon ang gaua nang tauo,i, bulutun~gin
+man siya, ó ang caniyang man~ga anac ay caalamalam hindi lalaqui ang
+saquit.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 18.=
+
+_Ang saquit na ticdas sa provincia nang Batan~gan ay toco, na ang
+tauag nang castila doo,i,_ sarampión.
+
+
+176. Bago ticdasin ó tocoin ang tauo ay nag-uubo siya muna nang ilang
+arao; itong pag-uubo ay ualang casamang lura. Saca ang tutucoin ay
+natatamlay at dinaraanan nang init at guinao na halihalili; ang saquit
+nang ulo ay malaqui, cun matanda ang tauo; cun bata,i, naghihilim;
+totoong saquit nang lalamunan; namamaga ang bubong nang mata; hindi
+macatin~gin sa liuanag ang maysaquit; ang mata,i, lungmuluha, at ang
+lungmalabas ay mahapdi. Mayroon namang iba, na malimit bumahing, at sa
+ilong may lungmalabas na catulad nang sa mata. Lungmalaqui tuloy ang
+init at ang lagnat; ang maysaquit ay nag-uubo; cun minsan ibig sumuca;
+sungmasaquit ang bay-auang; nag-iilaguin siya cun minsan nang malimit;
+ang ibang maysaquit ay pinapauisan; ang dila,i, maputi, at cun
+minsa,i, nauuhao ang may catauan.
+
+177. Sa icapat ó icalimang arao, at cun minsan sa icatlo, ang
+muc-ha,i, linalabasan nang maraming totoong anaqui manchang mapupula,
+na ang cahalimbaua,i, pinagcagtan nang pulgas. Ang boong muc-ha ay
+namamaga naman tuloy; cun minsan ay nagsasara ang mata. Tungmutuloy
+ang pagsibol nang toco sa dibdib, sa licod, sa man~ga camay, sa hita
+at sa paa. Ang sa dibdib at ang sa licod ay marami. Cun minsan, ang
+tiniticdas ay binabalin~goyn~goy, at nauauala tuloy ang saquit nang
+caniyang ulo, pati nang sa mata,t, lalamunan. Sa icatlo, ó icapat na
+arao nang macasibol ang toco, ay hindi na totoong mapula yaong man~ga
+pinacabutil, at nan~gatuyo-tuyo na, at nan~galalaglag na, pati nang
+balat nang catauan ay natutuyo rin, at nahuhulog, at iba ang
+hungmahalili doon. Sa icasiyam ó icalabing isang arao ay hindi na
+naquiquila ang ticdas at malinis na ang balat nang catauan.
+
+178. Datapoua mauala man itong man~ga bacas nang ticdas, hindi pa
+gungmagaling ang maysaquit; alintana cun siya,i, dinaanan nang malacas
+na pag-iilaguin, ó pagsuca, ó cun siya,i, pinauisan nang malaqui,
+sapagca cun gayon ay nauauala ang lahat na caniyang saquit. Datapoua
+cun hindi nacuha sa man~ga ganoong paraan ang camandag nang saquit,
+at ang tinicdas hindi guinamot nang paanyo, ayon sa sasabihin sa
+párrafo 179, ang saquit ay sa baga napapatun~go; at cun ganoon
+magsasaoli ang pag-uubo, ang lagnat at ang di lumagay ang maysaquit.
+Itong pag-uubong ito,i, totoong nalalauon, at malacas lumaban sa
+man~ga gamot. Datapoua pagca guinagamot pagcaraca nang husay na
+pag-gamot ang tauong tiniticdas, ó tinotoco, ay hindi mahirap ang
+catapusan nang saquit, at ualang natitirang bacas na masama. Ang
+pag-gamot doo,i, ganito.
+
+179. Cun baga malaqui ang lagnat, at ang pulso ay matigas, at malaqui
+ang casiquipan nang dibdib, cailan~gang sangrahang minsan ó macalaua
+ang titicdasin. Sinusumpit, at binabañusan sa mainit-init na tubig
+naman hangan tuhod, para nang guinagua sa bubuluton~gin ayon sa turo
+sa párrafo 168 nang capítulong nacalalo. Saca binibig-yan nang bilin
+sa número 2 ó 4, na iinumin niyang parati; ó cun aayao noo,i, ang
+tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao, na ang sa icalimang
+bahagui ay gatas. Pinasisipsip ang maysaquit nang sin~gao nang mainit
+na tubig, na yaon ang totoong bagay doon, nang mabauasan ang saquit
+nang lalamunan at ang pag-uubo, pati nang pagsiquip nang dibdib.
+Pagca hindi na totoong mapula ang man~ga pinacabutil nang catauan (na
+yao,i, sa icatlo ó sa icapat na arao nang macasibol) ay pinupurga ang
+maysaquit nang bilin sa número 23. _Saca inilalagay sa husay,_ at
+pagca lumalo ang dalauang arao nang pagpupurga sa caniya, ay gagauin
+doon ang ugaling guinagaua sa maysaquit na magaling-galing na, sa
+capítulo 5. Cun baga sa paglitao nang ticdas ó toco, ang maysaquit ay
+dinaraanan nang hirap na malaqui, ay gagamutin para nang turo doon sa
+párrafo 168, na siya rin ang guinagaua sa binubulutong.
+
+180. Cun hindi guinamot nang gayon ang tiniticdas, siya,i, dinaraanan
+cun minsan nang sinabi co sa párrafo 178, at cun gayon ay gagamutin
+para nang turo sa párrafo 179, na sinusundan nito; houag lamang
+sangrahan cun hindi malaqui ang saquit. Ang man~ga sangol na matataba
+man, cun baga masama ang canilang color, hindi rin sucat sangrahan.
+Datapoua paiinumin nang bilin sa número 8, at pararapitan sa man~ga
+binti. Ang tauong tiniticdas ay cailan~gang mag-in~gat sa han~gin.
+
+181. Cun minsan dahilan sapagca uinaual-ang halaga ang pag-uubo na
+ugaling sumunod sa toco ó ticdas, na hindi guinamot nang husay, ay
+linalagnat ang maysaquit nang lagnat na hindi mangyaring mauala; at
+caya gayon ay mayroong sungmisibol sa baga. Maraming bata ang
+namamatay dahilan doon; at bago mamatay dinaraanan nang pag-iilaguing
+masama,t, totoong baho. Pagca gayon, ay gagauin ang man~ga turo sa
+parrafo 46, yaon lamang tatlong bagay na sinabi roon, sa macatouid ang
+polvos número 14, ang gatas, at ang pagsacay ó ang paglacad. Datapoua
+sapagca ang man~ga sangol ay aayao uminom noong polvos na yaon, ay
+gatas lamang ang ipaiinom sa canila, at houag big-yan nang ibang bagay
+na cacanin.
+
+182. Mayroon namang tauo, na pagca tinicdas na hindi mangyaring mauala
+sa caniya ang pag-uubong malaqui, na ualang inilulura, at saca ang
+dibdib, pati catauan ay totoong init; nauuhao siya naman, at tuyong
+tuyo ang balat, sampon nang dila. Sa ganitong lagay nang maysaquit
+bagay ang baños hangan tuhod nang tubig na malacuco; ang pag-inom nang
+gatas na tinutubigan, at ang pagsipsip nang sin~gao nang mainit na
+tubig número 53. Cun hindi pa mandin natatalo nitong man~ga ganito
+ang caniyang saquit at may ubo pa, ay sangrahan agad sa camay ang
+maysaquit, at cun hindi gauin ito, cun minsan ay lulubha.
+
+_Nota._ Sa Provincia nang Batan~gan pinan~gan~ganlang ticdas ang isang
+saquit na catulad nang bolutong, na yao,i, siyang cusang nauauala.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 19.=
+
+_Ang lagnat na malaqui na ualang hibas, na pinan~gan~ganlang_ LAGNAT
+NA MANIN~GAS _na yao,i, isang bagay na tabardillong dala nang
+cainita,t, cabagsican nang dugo._
+
+
+183. Itong saquit na ito ay isang bagay na _tabardillo,_ na dala nang
+cabagsica,t, cainitan nang dugo. Caya naquiquilala, na yaon ay dala
+nang dugo, sapagca ang pulso ay _matigas_ at puno, na lalo sa ibang
+man~ga saquit. Ang init nang cataua,i, malaquing malaqui; nauuhao ang
+maysaquit; ang mata, ang ilong, ang man~ga labi, ang dila, at ang
+lalamunan, ay tuyong tuyo. Ang saquit nang ulo ay malaquing totoo, at
+pag lungmalaqui ang lagnat cun hapon, cun minsan tila nasisira ang
+bait nang maysaquit. Ang paghin~ga ay mahirap hirap; may ubong caunti;
+na ualang nacucuha, at hindi naman masaquit ang dibdib. Ang maysaquit
+hindi manabi; ang ihi ay caunti, mapula, at ang damdam nang may
+catauan ay mainit cun umihi; ga nan~gin~ginig ang catauan, at lalo pa
+cun natutulog; cacaunti ang caniyang tulog, datapoua cun tingnan
+anaqui siya,i, ga naghihilim na parati, ó ga nalilibang ang caniyang
+loob, na dahil dito,i, hindi namamasdan niya ang guinagaua nang man~ga
+tauo sa caniyang piling; bahag-ya na pinapauisan siya nang caonsic;
+datapoua ang caramihan nagcacasaquit nang gayon, ay ang balat nang
+canilang cataua,i, tuyong tuyo. Itong man~ga tanda nang saquit na ito,
+ay catungculan nang man~ga médicong pag masdan nilang maigui, nang
+houag magcasala ang pag-gamot sa man~ga caaua auang maysaquit;
+cailan~gan namang usisain, at pacatalastasin nila ang
+pinan~gan~ganlang pulsong _matigas,_ na pagca gayon, ay cailan~gang
+sangrahan ang maysaquit. At sapagca ang lahat na bagay na lagnat ay
+mayroong caniyang man~ga tanda, caya bago gamutin ang maysaquit ay
+cailan~gang tingnan muna, at tanun~gin nang lahat na caniyang
+nararamdaman, ó cun ano caya ang pinagmul-an nang caniyang saquit; at
+nang maalaman nang mangagamot ang caniyang itatanong sa maysaquit, ay
+basahin niya ang capítulo 90; at ang man~ga aral na nauucol sa pulso,
+ay hahanapin niya doon sa capítulo 89.
+
+184. Ang pinangagalin~gan nitong saquit na lagnat na _manin~gas_ ay
+ang calaquihan nang pag-gaua, ang init nang arao, ang pagcapuyat, ang
+pag-inom nang alac na marami, ang pagcain nang man~ga bagay na mainit,
+ang casam-an nang panahon, cun parati bagang maalis-is at lauon nang
+hindi ungmuulan, at ang paghiga sa lupang basa.
+
+185. Ang maysaquit _ilalagay agad sa husay_ (capítulo 4): houag siyang
+pacanin, cundi macalaua maghapon; at cun malubha,i, houag pacanin
+minsan man.
+
+186. Sasangrahan ang maysaquit minsan ó macalaua, ó macaitlo man,
+hangang lumambot ang pulso; sa unang pagsasanggra ay cucunan nang
+maraming dugo; sa loob nang apat na oras ay inuuling sinasangrahan;
+cun minsan ay hindi magcasiya ang macaitlo sangrahan ang maysaquit;
+cun baga ang pulso ay lungmalambot sa unang pagcuha nang dugo,i,
+itinatahan ang pagsasangra; datapoua cun baga ungmuuling tungmitigas
+ang pulso, ay itinutuloy ang pagsasangra.
+
+187. Macalaua, ó macaitlo maghapon ay susumpitin ang maysaquit nang
+bilin sa número 5. Saca babañusan sa tubig na malacuco hangan tuhod
+cun umaga at cun hapon, at doon din sa tubig na yao,i, ibabad pati
+nang caniyang camay. Sa dibdib at sa tiyang ay lalag-yan nang basahang
+babad sa tubig na malacuco rin. Ang ipaiinom na parati sa maysaquit ay
+ang bilin sa número 7. At cun malaqui pa ang lagnat niya nang
+masangrahan na ay paiinumin touing oras nang isang cuchara nang bilin
+sa número 10, hangan umunti ang lagnat; at pagca munti na ang lagnat,
+ay houag limitan itong pagpapainom sa caniya nang bilin sa número 10;
+at siya na ang minsang painumin noon, touing icatlong oras, ó macaualo
+sa isang arao.
+
+188. Cun binabalin~goyn~goy ang maysaquit, ay maigui sa caniya yaon.
+Cun nauauala na ang malaquing catigasan nang pulso, at hindi na
+lubhang malaqui ang saquit nang ulo, at marami rami na ang ihi niya,
+at ga mayumiyumi na ang dila, ay magaling-galing na ang lagay nang may
+catauan. Saca doon sa dacong icasiyam na arao nang caniyang
+pagcacasaquit hangan sa icalabing apat ay dinaraanan siya cun
+magcaminsan nang hirap na ilang oras calauon, at saca siya,i,
+nag-iilaguin ó ungmiihi nang marami, ó pinagpapauisan nang malaqui;
+ang bibig at ang ilong mula roon, ay hindi na totoong tuyo; nauauala
+naman ang uhao, at ang maysaquit ay malacas-lacas na at nacacatulog.
+
+189. Pagca gayon ang lagay nang maysaquit ay paiinumin nang bilin sa
+número 23, at ilalagay sa husay ang maysaquit na magaling-galing na
+capítulo 5. Saca pag nacalalo ang ualo ó sampuong arao, ay pupurgahing
+uli noon ding bilin sa número 23.
+
+190. Mahahalatang hindi gagaling ang maysaquit cun ang pulso,i,
+hungmihina,t, hindi lungmalambot; cun hindi lungmilinao ang ulo; at
+cun mahirap sa rati ang paghin~ga; cun ang ilong, ang mata at ang
+bibig ay tuyo pa mandin sa rati, at ang voces ay nag-iiba. Lalo pang
+mapan~ganib ang maysaquit, cun nasisira ang bait, at balisang parati,
+cun tungmitin~gin sa magcabicabila, at ang tiyan ay namamaga. At cun
+hindi itahan ang caniyang man~ga camay; cundi anaqui parating mayroon
+siyang hinahanap, ay malapit nang mamatay cun gayon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 20.=
+
+_Ang lagnat na malaqui na dala nang apdo na pinan~gan~ganlan nang
+castilang_ calentura pútrida _ó lagnat na buloc, na yaon naman ang
+icalauang bagay na tabardillo._
+
+
+191. Ang lagnat na _manin~gas_ na sinaysay co sa capítulong natalicdan
+ay dala nang cainitan nang dugo; datapoua ang sasaysayin co n~gayo,i,
+dala nang man~ga sarisaring bagay na tungmataha,t, nabubuloc sa
+sicmura, sa man~ga bituca, ó sa ibang lugar sa loob nang catauan.
+Itong _lagnat na ito,i;_ tinatauag nang castilang _lagnat na buloc ó
+lagnat nang apdo._
+
+192. Bago lagnatin ang tauo nang gayong lagnat ay nanab-ang muna siya
+nang pagcain nang ilang arao; hindi mahimbing ang pagtulog; ang
+bay-auang pati nang tuhod, ay sungmasaquit; mapait ang bibig cun
+umaga; mabigat ang ulo, at cun minsa,i, masaquit na totoo: ang may
+cataua,i, natatamlay. Pagca nalauon nang gayon nang ilang arao, ay
+guiniguinao muna ang maysaquit; hungmahalili dito ang isang init na
+salabsab. Ang pulso cun guiniguinao ang maysaquit ay munti at matulin;
+datapoua pagca nalagnat na, ay lungmalaqui, at cun minsan tungmitigas
+din; datapoua sa ganitong saquit ay hindi lubhang matigas para doon sa
+lagnat na manin~gas, alintana cun nagcacasama-sama itong dalauang
+bagay na lagnat, at cun minsa,i, magcasama n~ga: Ang saquit nang ulo
+ay hindi matiis nang laqui; bucod dito ang maysaquit ay nauuhao; ibig
+niyang sumuca; at cun minsan ay sungmusuca; ang bibig ay mapait, at
+caunti ang inaiihi niya. Cun umaga ang lagnat ay ungmunti, at ang
+pulso ay magaling-galing; at di man mahirap na totoo doon ang damdam
+nang maysaquit siya,i, totoong anaqui pagod. Ang dila,i, maputi,t,
+marumi, pati nang n~gipin; at ang hinin~ga,i, mabaho. Mayroong
+maysaquit na pinapauisan, mayroong hindi; at pauisan man ay hindi rin
+gungmagaling; arao-arao lungmalaqui ang lagnat, at sa balang oras; cun
+minsan naman malimit ang paglaqui at ang pag-unti nang lagnat sa loob
+nang isang arao; at ang cahulugan noong gayo,i, hahaba ang saquit.
+Mayroong ibang maysaquit na sinisintacan sa dibdib, at ang inilulura
+niya ay madilao.
+
+193. Cun itong lagnat na _buloc_ ay pinabayaang hindi guinamot, ó cun
+masama ang pag-gamot, ó cun ang gamot ay natatalo noong lagnat na
+yaon, ay lungmalaqui ó hungmahaba ang lagnat na ualang hibas. Namamaga
+ang tiyan; nasisira ang bait nang maysaquit; ang pulso,i, golo, munti
+at matulin, hindi nacacaalam tauo ang maysaquit, parati siyang
+nag-uiuica, at doon din sa quinahihig-an ay napapailaguin; ayao siyang
+tumangap nang anomang gamot. Cun minsan ay linalabasan nang manchang
+mumunti sa liig, sa licod at dibdib, na ang color ay moradong itim.
+Anomang lumabas sa caniyang cataua,i, mabahong totoo. Cun minsan ay ga
+cungmiquinal ang caniyang catauan, at marahil ang muc-ha; tihaya ang
+paghiga niya; at siya,i, ungmuusos na patun~go sa paahan nang hihigan;
+parati ga mayroon siyang dinarampot nang camay. Ang pulso,i, bahag-ya
+na nararamdaman, at totoong unti at matulin, na hindi mabilang ang
+man~ga pagtiboc; nagbabalisa ang maysaquit, mayroong pauis na masama
+sa dibdib, at namamatay tuloy.
+
+194. Datapoua cun hindi lubhang malaqui ang saquit, ó cun maigui ang
+pag-gamot doon, ay ang maysaquit nananatili sa lagay na yaon na
+sinaysay co sa párrafo 192; hindi siya lungmulubha, at hindi rin
+dinaraanan nang man~ga sinabi co sa párrafo 193, na linaluan nito,
+bagcus ungmuunti ang lagnat at ang saquit nang ulo; ang pag-iilaguin
+ay malacas sa rati, at nacacaguinhaua sa caniya, at gayon din ang
+pag-ihi; nacacatulogtulog na ang maysaquit; ang dila,i, lungmilinis,
+at magaling-galing na ang pagcaramdam nang may catauan.
+
+195. Cun hindi malaqui ang saquit, sa loob nang ilang arao, ay
+magaling na ang may catauan. Cun malaqui ang saquit, ó masama ang
+pag-gamot, ay namamatay ang tauo sa icasiyam na arao, ó sa icalabing
+ualo, ó icadalauang puo; at cun minsan naman naghalihalili ang
+paglubha at ang pag-galing galing, at namamatay ang maysaquit sa
+dacong icapat na puong arao. Mayroon namang ibang maysaquit na
+mapan~ganib na parati, nacalalo man ang anim na lingo, datapoua ito,i,
+gaua nang pag-gamot, sapagca ang ugaling catapusan nitong lagnat na
+_buloc_ ay sa icalabing apat hangan sa icatlong puong arao.
+
+196. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang idirito cong isusulat
+n~gayon. Ang maysaquit _ilalagay agad sa husay_ (capítulo 4); at husay
+man ang caniyang ugaling pananabi, ó nag-iilaguin man siyang cusa nang
+malacas-lacas, ay susumpitin arao-arao na ualang liban. Ang caniyang
+iinuming parati ay ang limonada número 33, ó ang bilin sa número 3.
+Na-aari naman ang tubig na dinoroonan nang azucar at suca. Cun baga
+ang pulso,i, malacas at matigas, at bucod dito cun ang maysaquit ay
+malacas naman, ay masasangrahan hangang macalaua, at lalo pa cun
+siya,i, nainitan ayon sa sabi co sa parrafo 184. Datapoua cun hindi
+matigas ang pulso, ay hindi sucat sangrahan, at macacasama sa caniya
+yaon. Pagca ang maysaquit pinaiinom na parati sa loob nang dalauang
+arao nitong man~ga turo co n~gayon; cun baga ang bibig ay mapait pa,
+at ibig niyang sumuca, ay paiinumin nang bilin sa número 34. Itong
+polvos na ito,i, hindi sucat inuming minsanan, at totoong tapang yaong
+pasucang yaon. Pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay paiinumin agad
+nang maraming malacucong tubig nang houag siyang mahirapan niyong
+pagsucang yaon. Datapoua cun hindi mangyaring maquita nang médico
+itong bilin sa número 34, painumin ang maysaquit nang biling sa número
+35 na siya ang totoong bagay sa tagalog dito sa saquit na ito; ang
+iguio isinasama sa isang tazang tubig na malacuco, na minsanang
+inumin; at pagcasuca na nang maysaquit, ay binibig-yang parati nang
+tubig na malacuco, nang siya,i, macasuca nang maloualhati. Itong
+man~ga pasuca ay hindi sucat ibigay sa maysaquit, cun matigas ang
+pulso, ó cun hindi ungmuunti unti ang lagnat, ó cun yayat na totoo ang
+maysaquit. At nang maalaman nang mangagamot, cun cailan mapapasuca ang
+maysaquit, ó cun cailan hindi sucat pasucahin, basahin niya muna ang
+capítulo 88, nang houag magcunpapaano ang caniyang pag-gamot sa tauo.
+Cun minsan mabibig-yan pagcaraca nang pasuca ang maysaquit, cun
+totoong mapait ang caniyang bibig, at cun ibig niyang sumucang parati
+nang macuha agad sa sicmura yaong man~ga maruruming bagay na naroroon.
+Cun tumahan na ang pagsuca, ay bibig-yan uli ang maysaquit nang bilin
+sa número 3, ó nang limonada, ó nang tubig na sinucaan na may azucar
+din para nang uica co can~gina dito rin sa párrafong ito. Houag
+bibigyan nang sabao ang maysaquit, at masama. Saca itutuloy ang
+pag-gamot doon para nang sa man~ga unang arao; at touing umaga ay
+paiinumin ang maysaquit nang bilin sa número 32 ó nang sa icapat na
+bahagui lamang nang bilin sa número 35, cun baga maliuag hanapin ang
+sa número 32; datapoua cun malaqui ang lagnat, ay lalong magaling ang
+sa número 32. Itong purga, caya itinutuloy guinagana arao-arao,
+sapagca ang dahilan noon _lagnat_ na _buloc,_ ay ang nan~garoroong
+marumi sa sicmura,t, bituca, na cailan~gang palabasin. Cun baga hindi
+rin nauauala ang calaquihan nang lagnat, ang tiyan ay namamaga nang
+caonti, at hindi ungmiihi nang marami ang maysaquit, touing icalauang
+oras ay painumin nang isang cuchara nang bilin sa número 10; at cun
+malaqui ang saquit ay oras oras paiinumin. Itong gamot na ito,i,
+nagpapababang madali nang lagnat. Datapoua cun hindi pa mandin
+ungmuunti ang lagnat, cun masaquit ang ulo at malinao ó hindi lumagay
+ang maysaquit, ay pararapitan siya sa man~ga binti ayon sa turo sa
+número 36, at pabayaan doon nang malauon ang parapit; at cun ang
+lagnat ay malaquing totoo, ay houag pacanin nang anoman ang maysaquit.
+Cun baga hindi sucat painumin nang pasuca ang maysaquit, ay big-yan
+cun umaga nang bilin sa número 24, timbang tatlong bahagui, na uubusin
+sa tatlong inom, na ang pag-itan nang isa,t, isa, ay isang oras.
+Quinabucasan nang umaga ay gayon din ang ipaiinom sa caniya. Pagca
+magaling-galing na ang maysaquit, ay mayroong oras na hindi na siya
+nalalagnat ay itinutuloy ang bilin sa número 3, at touing arao
+pinaiinom nang bilin sa número 24 timbang cahati ang isang inom.
+Ito,i, nacacauala nang masamang bacas nang saquit. Cun magaling na sa
+rati ang maysaquit, at pinurga na siya at malinis ang dila, datapoua
+nalalagnat pa siya minsan arao-arao nang ilang oras lamang calauon, ay
+paiinumin agad pag umunti ang lagnat, nang timbang isang salapi nang
+bilin sa número 14, sa apat na inom, na yao,i, itutuloy gagauin nang
+ilang arao. Cun ang maysaquit hindi na nalalagnat ay houag siyang
+cacaing mahabang arao nang _carne_ ó _isda_, dahil sapagca hindi
+macacayanan pa nang caniyang sicmura; at saca siya,i, magpilit
+lumacad.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 21.=
+
+_Ang lagnat na sucab, na ang tauag nang castila doo,i,_ maligna, _na
+siya naman ang icatlong bagay na tabardillo._
+
+
+197. Ang lagnat na _sucab,_ caya ganoon ang pan~galan, ay sapagca
+malaqui ang pan~ganib nang maysaquit, at saca cun tingnan, ay anaqui
+munti ang caniyang saquit.
+
+198. Caya naquiquilala itong lagnat na masama, sapagca ang maysaquit
+ay pagcaraca,i, mahina at malata na, gaua nang malaquing pagcabuloc
+nang man~ga bagay na iquinahuhusay nang cagalin~gan nang catauan nang
+tauo.
+
+199. Ang pagcain nang carne ó isdang buloc, ang pagcain naman nang
+maraming carne, ang hindi pagcain nang man~ga gulay, ó bun~ga nang
+cahoy, ó nang man~ga maasim, ang pagtahan sa piling nang man~ga laua,
+cun ang tubig ay tahan, ang pagtahan sa bahay na siquip, na may
+maraming tauo, ang caruc-haan, ang capanglauan at ang casam-an nang
+panahon, ay yaon ang pinagmumul-an nitong saquit, ó _lagnat na sucab._
+
+200. Ang nalalagnat nitong masamang lagnat pagdaca,i, nanghihinang
+totoo, doon man sa man~ga unang arao nang caniyang pagcacasaquit, na
+hindi maisipan ang dahilan nang caniyang biglang panghihina; pati loob
+niya,i, hapay, na hindi inaanomana niya yaon man caniyang saquit. Ang
+mucha,i, totoong daling nag-iiba, at ang mata,i, lalo pa,
+naghahalihalili ang init at ang guinao; cun minsan ay masaquit ang ulo
+at bay-auang, at cun minsa,i, hindi; cun bagong nagcacasaquit ang
+tauo,i, cun minsan naliliyo, na ito,i, masama. Hindi siya nacacatulog
+nang mahimbing, at cun minsan tila naghihilim; ga sira-sira ang bait
+nang maysaquit, at anaqui nan~gan~garap ó nag-uiuicang parati, at ang
+caniyang pag-uiuica ay anas. Naquiquilala sa muc-ha nang maysaquit na
+siya,i, ga naguiguicla, at ga nalilibang ang caniyang loob; mayroong
+namang iba na ang canilang daying, ay mayroon silang mabig-at sa
+dibdib, ó anaqui siquip ang canilang puso; ang muc-ha, ang camay, at
+ang paa cungmiquinal cun minsan ó ga nanglulucso ang laman; mayroong
+iba, na hindi macapag-uica, hindi macarin~gig, at hindi macaquita. Ang
+voces ay nag-iiba ó nauauala. Cun minsan mayroong masaquit sa tiyan,
+at ito,i, masama, at caalamalam ang bituca,i, nabubuloc. Ang dila cun
+minsan ay magaling, cun minsa,i, madilao na maitim. Ang tiyan cun
+minsan ay malambot; cun minsan nauunat. Ang pulso,i, mahina,t, madalas
+sa rati. Ang balat ay linalabasan nang man~ga manchang tila morado,
+lalo pa sa liig, sa man~ga balicat at sa licod; cun minsan ang mancha
+ay anaqui pasa, na gaua nang palo. Ang ihi hindi luto, at cun minsan
+ang color noon, ay maputi. Ang inaiilaguin nang maysaquit ay totoong
+baho at tila maitim-itim, na ito,i, masamang totoo, cun hindi rin
+gungmiguinhaua ang maysaquit niyong pag-iilaguing yaon. Cun minsan ang
+color noon, ay susugat, na ang color ay morado. Cun minsan naman
+binubuculan ang sin~git, ang quiliquili, ó ang dacong tayin~ga. Ang
+maysaquit ay nanghihina pa mandin; ang bait niya,i, nagugulo; tihayá
+ang caniyang lagay; at namamatay na may pauis na malaqui. Cun minsan
+ang iquinamamatay niya,i, ang siya,i, binabalin~goyn~goy nang malacas.
+Dito sa lagnat na ito,i, touing hapon mayroong paglaqui, para nang sa
+ibang lagnat.
+
+201. Ang pagcamatay nang man~ga nagcacasaquit nitong ganitong lagnat
+na _sucab_, ay sa icapito, ó icaualong arao, datapoua lalo pang
+marami ang namamatay, na nacalalalo sa lima ó anim na lingo. Caya
+gayon, sapagca iba at iba ang calacasa,t, cabagsican nang saquit.
+Mayroon cun minsang tauo, na sa man~ga unang arao nang caniyang
+pacacasaquit, bahag-ya na naniniuala ang may catauan na siya,i,
+maysaquit.
+
+202. Sucat umasa ang maysaquit na siya,i, gagaling, pagca ang caniyang
+pulso ay lungmalacas sa rati, cun ang loob ay tungmatapang-tapang, at
+ang color nang ihi ay nagsasauli na sa ugali; cun ang ulo ay
+malinao-linao, cun may pauis na mainit, na hindi nacacahirap sa
+caniya, ó cun nauauala ang pamamaga nang tiyan, at bucod dito ang
+pulso hindi na madalas tumiboc. Ang nagcacasaquit nang gayo,i, malauon
+bago lumacas na para nang dati.
+
+203. Dito sa saquit na ito, ay cailan~gang totoo ang magaling na
+han~gin. Caya n~ga doon sa quinadoroonang silid nang maysaquit ay
+cailan~gang magsunog na mamisan-minsan nang _suca_, at ang isang
+don~gauang parating bucas. Anomang ipaiinom ó ipacacain sa maysaquit
+ay lalahucan nang maasim. Ang maysaquit ay mapapainom nang tubig na
+linag-yan nang gata nang _acedera (tayin~gang daga ó alibambang);_
+ang linugao ay doroonan nang ilang capatac nang gata nang _dayap;_ ang
+bun~ga nang _sapinit_ na hinog, ang dayap, at ang _dalandan,_ ay
+macacain nang maysaquit. Ang damit nang hihigan touing icalauang arao
+ay papaltan nang ibang damit na malinis at tuyo.
+
+204. Sa nan~gagcacasaquit nang ganitong saquit ay bihirang-bihira ang
+cailan~gang sangrahan. Gayon din ang pagsumpit, ay hindi rin
+cailan~gan sa saquit na ito; bagcus macacasama cun minsan. Ang iinumin
+parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang _cebada ó
+palay,_ na ang anim na vaso ay dinoroonan nang timbang cahati nang
+bilin sa número 10. Na-aari namang ipainom na parati sa maysaquit cun
+ualang iba ang limonada. Saca painumin nang bilin sa número 35; ito,i,
+cailan~gang totoo na gauin agad, cun bagong nagcasaquit ang tauo;
+datapoua cun hindi guinauang tambing, at ang maysaquit ay
+malacas-lacas pa, at bucod dito ang pulso,i, hindi matigas, ay
+mapapainom pa noong pasucang yaon, nacalalo man ang dalauang puong
+arao nang caniyang pagcacasaquit. Marahil cailan~gang ipainom sa
+maysaquit hindi miminsan lamang cundi maquiilan ang saicapat na
+bahagui noon ding bilin sa número 35; at saca cun dahil sa pag-inom
+noong pasucang yaon, ay nacuha na ang caramihang bagay na marumi na
+iquinalalagnat niya, ay paiinumin touing icatlong arao, ó cun minsan
+arao-arao nang bilin sa número 38. Itong gamot na ito,i,
+nacacapagpalabas nang man~ga maruruming bagay na nan~gabuloc sa loob
+nang catauan, pati nang bulati na marahil sumipot sa saquit na ito ay
+yaon cun minsan ang dahilan nang man~ga inaasal nang maysaquit. Cun
+baga ang balat nang maysaquit ay tuyo dahilan sa calimitan nang
+pag-iilaguin, ang ipaiinom doon hindi ruibarbo, cundi ang bilin sa
+número 39 timbang saicaualong mahiguit. Ang gamot sa número 38 at 39
+(ang cailan~gan nang maysaquit doon sa dalaua) iniinom cun umaga, at
+pag nacalalo ang dalauang oras, paiinumin ang maysaquit nang bilin sa
+número 40, na ito,i, gagauin touing icatlong oras, bago gauin namang
+uli cun umaga yaon ding bilin sa número 38 ó 39; saca itutuloy gagauin
+pa ang sa número 40, hangan sa gumaling-galing ang maysaquit. Cun ang
+maysaquit ay mahinang-mahina, ang bilin sa número 40 samahan nang
+bilin sa número 41. Magaling ding painumin maminsan-minsan ang
+maysaquit nang alac sa Misa. Cun malacas ang pag-iilaguin nang
+maysaquit ang isang pelotilla nang bilin sa número 41, ay samahang
+minsang ó macalaua maghapon nang _triaca,_ ga tatlong butil nang maiz
+carami. Cun baga hindi rin lungmalacas ang maysaquit, cundi tila hindi
+nacacaramdam, ay capilitang doonan nang parapit sa man~ga binti ó sa
+batoc número 36; pag natuyo ang man~ga parapit, ay pinapaltan nang
+ibang bago. Ang man~ga parapit iniiuan doon nang mahabang arao.
+
+205. Cun ang maysaquit ay magaling-galing na, sapagca mayroong oras na
+siya,i, hinihibasan na nang lagnat, agad-agad ay paiinumin doon sa
+oras na yaon nang bilin sa número 14, timbang cahati ó isang salapi;
+quinabucasan ay babacayan din ang oras nang pagca uala nang lagnat, at
+capapaiinumin pa noon ding bilin sa número 14. Saca itinutuloy rin sa
+ilang arao; datapoua ang iinumin lamang nang maysaquit ay timbang
+cahati. Cun hindi na nalalagnat ang maysaquit, ay _ilalagay siya sa
+husay nang man~ga maysaquit na magaling galing na,_ capítulo 5; at
+cundi siya lumacas, ay pacacanin nang timbang cahati nang bilin sa
+número 42; at cun lauon nang nacacain ang maysaquit, ay pacacaning uli
+noon ding bilin sa número 42, timbang cahati rin. Datapoua lalo pang
+magaling sa bilin sa número 42 ang bilin sa número 14, na iinumin niya
+cun umaga, timbang saicapat ó cahati.
+
+206. Ang nalalagnat nang ganitong lagnat, cun minsan ay dinoroonan sa
+noo nang man~ga sisiu, calapati, ó ibang hayop na biniac, sapagca ang
+isip nang man~ga mangagamot, na nacucuha at nadadala niyong man~ga
+hayop na yaon ang pinacacamandag nang saquit; datapoua masamang gauin
+ito, sapagca nacacahirap at nacacalubha bagcus sa maysaquit.
+
+_Nota._ Cun minsan itong lagnat na _sucab_ sungmasama sa bulutong, sa
+tigdas, pati sa ibang man~ga saquit; cun gayo,i, pan~ganib na buhay
+nang maysaquit.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 22.=
+
+_Ang saquit na pan~giqui, na nagmamacalauang arao na pinan~gan~galan
+nang castilang_ tercianas; _at ang nagmamacaitlong arao na
+pinan~gan~ganlan nang castilang_ cuartanas.
+
+
+207. Itong saquit na pan~giqui ay marahil dumaan doon sa man~ga baybay
+nang dagat, ó ilog na malaqui, ó doon sa may man~ga tubig na tahan na
+hindi ungmaanod. Cun minsan itong saquit ay dala nang pagcain nang
+bun~ga nang cahoy na hindi pa hinog, ó dala nang lamig nang gabi.
+
+208. Bagaybagay ang pan~giqui. Mayroong maysaquit na nan~gin~giqui
+arao-arao, na ang lagnat sa isang arao ay malaqui, at ang sa
+quinabucasan ay munti-munti; ang tauag nang castila dito,i, _terciana
+doble,_ mayroong nan~gin~giquing touing icalauang arao; na yaon ang
+pinan~gan~ganlan nang castila _tercianas;_ mayroon namang ibang
+pan~giqui na ang pagdaa,i, touing icatlong arao, na ang pag-itan ay
+dalauang arao, na cun turan nang castila ay _cuartanas._ Mayroong iba,
+na sungmisipot touing icalimang arao, ó sa icapito; datapoua
+bihirang-bihira naman yaon gayon.
+
+209. Ang lalagnatin nitong lagnat na ganito, ay natatamlay muna,
+hungmihicab, at saca nan~gin~giqui. Namumutla ang man~ga dulo nang
+camay at paa: ibig niyang sumuca ó sungmusuca n~ga cun minsan. Ang
+pulso ay madalas, mahina,t, munti. Malaqui ang pagcauhao nang
+lalagnatin. Pagca nacaraan ang isa, ó dalauang oras, ó tatlo, ó apat
+caya, ang guinao ay sinusundan nang lagnat na malaqui. Ang boong
+cataua,i, naiinitan; lungmalacas, at lungmalaqui naman totoo pati at
+nauuhao pa mandin ang maysaquit; ang ulo niya ay masaquit na totoo
+pati nang caniyang man~ga catauan. Pagca yaong lagnat na yao,i,
+nalauong ga apat, ó lima, ó anim na oras, ang maysaquit ay pinapauisan
+tuloy sa boong catauan, gungmagaling ang pagcaramdam niya, nacacatulog
+siya, at pagcaguising ay uala nang lagnat, napapagod siya lamang. Ang
+ihi nang maysaquit sa catapusan nang lagnat, ay mapulapula, na
+nagcacalatac na tila ladrillong binayo; cun minsan ang ihi anaqui
+mayroong bula sa ibabao, ó balat na manipis.
+
+210. Ang pag-uli nang lagnat sa icalaua, ó sa icatlong arao, cun
+minsan ay hindi doon sa datihang oras cundi maaga sa roon ó huli caya.
+
+211. Mayroong isa pang cailan~gang tandaan nang man~ga mangagamot, na
+mayroong pan~giqui na sa man~ga unang arao, tila hindi pan~giqui,
+cundi anaqui ang lagnat na pinan~gan~galang _buloc,_ na sinaysay co na
+sa capítulo 20, at cun malauong ilang arao, yaong lagnat na tila
+_buloc,_ ay ungmuuli sa pan~giqui, na ang pagdaan ay touing icatlong
+arao, at ang pag-itan isang arao. Ang gayong lagnat ay mangyayaring
+gamutin para nang lagnat na _buloc;_ datapoua sa párrafo 218 isusulat
+co ang totoong bagay na gamot sa lagnat na ito.
+
+212. Ang pan~gin~giqui na nagmamacaitlong arao (na dalauang arao ang
+pag-itan) ay malacas lumaban sa man~ga gamot sa roon sa
+nagmamacalauang arao ang pagcalagnat.
+
+213. Ang nan~gin~giqui hindi ma-aano, cun macailan lamang lagnatin;
+datapoua cun nalauon ang pan~giqui, ay totoong sama; at hungmihina ang
+catauan, nagugulo ang sicmura, at cun minsan yaon ang pinagmumulan
+nang _ictericia, hidropesía, hica,_ ó nang lagnat na lauon.
+
+214. Ang gamot sa nan~gin~giqui ay ang pinan~gan~ganlang _quina,_ na
+yao,i, balat nang cahoy. Dito sa Filipinas na-aari ang balat nang
+_dita,_ sapagca isa rin ang cabagsican nito,t, noon, baga man hindi
+quina ang dita. Basahin mo ang número 14 sa dacong catapusan nitong
+libro.
+
+215. Cun hindi malaqui ang pan~giqui, at hindi rin totoong nahihirapan
+ang maysaquit at siya,i, nacacacain, at nacacatulog, ang gagauin
+doo,i, ilalagay lamang sa husay nang maysaquit na magaling-galing
+capítulo 5, at siya na yaon.
+
+216. N~guni cun baga nalagnat na ang maysaquit nang macaanim ó
+macapito, at ungmuuli rin ang lagnat, at hindi siyang cusang nauauala,
+ay magaling sa lahat ang pasuca sa bilin sa número 35, at saca
+quinabucasan ay painumin nang bilin sa número 14, na caniyang uubusin,
+bago abutin nang oras nang caniyang pagcalagnat. Ang catapusang
+bahagui nang _dita_ ay iinuming dalauang oras lamang, bago sumipot ang
+lagnat. Pagca ininom nang maysaquit ang quina (dita) ay lagnatin man
+siya di man lagnatin, ay paiinuming uli nang ganoong caraming _dita_
+sa arao na pag-itan nang lagnat; at yaon ang totoong icauauala nang
+lagnat. Saca itinutuloy ang pag-inom nang _dita_ sa anim na arao, ga
+calahati lamang ang timbang nang sinabi co n~gayon; at ito,i, caniyang
+iinumin doon sa man~ga oras na yaon na na-aalamang siya,i, malalagnat
+disin.
+
+217. Cun ang lagnat ay malaquing totoo pati nang saquit nang ulo; cun
+ang muc-ha,i, mapula, at ang pulso,i, matigas at puno, at bucod dito
+nag-uubo ang maysaquit, ó cun ang pulso ay matigas din nang mauauala
+ang lagnat, at ang dila,i, tuyo, ay cailan~gang sangrahan ang
+maysaquit, at paiinumin nang marami noong bilin sa número 3. Pagca
+guinamot nang gayon ang maysaquit, ay ooui siya caalamalam sa
+calagayang sinabi co sa itaas sa párrafo 215. Saca paiinumin (sa isang
+arao cun lumiban ang lagnat) nang timbang tatlong bahagui ó isang
+salapi nang bilin sa número 24, na timbang saicapat ang isang inom.
+Saca pinababayaang lagnatin ang maysaquit nang maquiilan; at cundi
+siyang cusang mauauala ang lagnat ay big-yan nang _dita,_ para nang
+turo sa párrafo 216. Cun baga lumiban man ang lagnat, ang maysaquit ay
+nananab-ang nang pagcain, at hindi macatulog nang mahimbing ó
+sungmasaquit ang bay-auang, ó ang tuhod bago painumin nang _dita_ ay
+pupurgahin muna nang bilin sa número 21 ó 23.
+
+218. Doon sa parrafo 211 ang uica co, na cun minsan ang lagnat na
+pan~giqui sa man~ga unang arao ay hindi naquiquilala na yao,i,
+pan~giqui cundi tila catulad nang lagnat nang _apdo ó buloc,_ nasaysay
+na sa capítulo 20. Ang gamot dito ay iba-iba lamang nang caunti sa
+guinagaua doon sa lagnat na _buloc_. Ang maysaquit ay paiinumin nang
+marami nang turo sa número 3; at cun siya,i, nalagnat nang dalaua ó
+tatlong arao cun baga nahahalatang marumi ang sicmura dahil sapagca
+ibig niyang sumucang parati, ó siya,i, sungmusuca n~ga, ó mapait na
+totoo ang bibig, ay big-yan nang bilin sa número 34 ó 35; at cun hindi
+rin nauauala yaong capaitan nang bibig, at ang pagca ibig niyang
+sumuca, ay purgahing maquiilan nang bilin sa número 24 ó número 21
+man, cun malacas ang may catauan. Saca binibig-yan nang _dita_ para
+nang turo sa parrafo 216. Itong pag-gamot na ito,i, sucat na roon;
+datapoua magaling din, pag nacaraan ang ualong arao, di man linagnat
+ang tauo, ang painumin siya nang _dita_ timbang tatlong bahagui
+arao-arao, na itutuloy hangang lumalo ang ualon~g arao; at cun ang
+lagnat ay nagmamacaitlong arao, ay lalo pang cailan~gang gauin ito.
+
+219. Cun ang maysaquit ay nagpamula na nang pag-inom nang _dita,_ ay
+hindi sucat purgahin, at uuli ang lagnat.
+
+220. Sa lagnat na pan~giqui na nagmamacatlong arao, ay hindi bagay ang
+pagsasangra. Dalauang oras bago lagnatin ang maysaquit, ay paiinuming
+maminsan minsan (ga macaapat sa isang oras) nang isang tazang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ na dinoonan nang caunting
+pulot, at palacarin tuloy sa bahay ang maysaquit. Cun gayon, pati
+pan~giqui, pati lagnat, ay hindi lubhang malaqui. Yaon ding painom ay
+gagamitin nang maysaquit hangan macalalo ang guinao nang pan~giqui; at
+cun nalalagnat na ay yaon din ang caniyang iinumin cun ibig, ó cun
+aayao siya noon, ang sa número 2 ay magaling inumin niya. Pagca
+nacaraan ang lagnat, ay pinapahiran nang damit ang pauis nang
+maysaquit.
+
+221. Cun minsan ang _quina_ (gayon din ang dita) ay nacacapagpailaguin
+sa maysaquit; at cun ganoon ay hindi macacauala nang lagnat. Caya ang
+mabuti dito ay purgahin muna ang maysaquit nang timbang saicapat sa
+_ruibarbo,_ ó nang _cañafistula_ número 81, bago big-yang uli nang
+_dita._
+
+222. Mayroon pang ibang man~ga bagay na maigagamot sa lagnat na
+pan~giqui. Datapoua ang maiguing totoo sa lahat ay ang naituro co na
+dito sa capítulong ito. Uica naman ni P. Clain na ang pag-inom nang
+isang tagayang tubig na pinaglagaan nang ugat nang _apasotis_ sa oras
+nang pagsipot nang guinao nang pan~giqui, at saca cun magcumot tuloy
+ang maysaquit ay nacacauala nang pan~giqui, cun gauing macalaua ó
+macaitlo. Magaling pa sa rito ang isang gamot na itinuro at ipinahayag
+nang hari sa España sa caniyang man~ga vasallos, na yao,i gayon. Ang
+timbang isang salaping _café_ (café) na isasan~gag muna sa apoy bago
+bayuhin nang maliliit, ilalaga sa dalauang tazang tubig hangan sa
+maiga at matira lamang ang calahati. Saca sasalain, at ang tubig na
+pinaglagaan noong _café_ ay huhulugan nang gata nang dayap, yaon
+bagang macucuha sa tatlo ó apat na dayap. Hahaluin capoua at ipaiinom
+sa maysaquit cun umaga bago cumain. Mayroong isa pang gamot na totoong
+buti na yao,i, gayon. Ang anim ó ualong bulaclac nang isang cahoy na
+munti na pinan~gan~ganlan sa Mainila _rosas caballero_ at sa
+Batan~gan _flores_ ay hulugan mo nang dalauang tagayang tubig na
+mainit na totoo; doonan pa nang azucar; at ang maysaquit ay pinaiinom
+nang isa nang isang taza noon dalauang oras bago lagnatin, at gagaling
+siya; datapoua mainit cun inumin.
+
+223. Yaong man~ga tauo, na lauong panahon ó ilang bouang nan~gin~giqui
+na sila, at hindi guinamot nang paanyo, ay big-yan pagdacang minsan
+nang bilin sa número 34, ó sa 35, at saca painumin nang sa número 38
+sa dalaua ó tatlong arao. Pagca yari na ito, ay painumin nang _dita_
+para nang turo sa parrafo 216.
+
+224. Cailan~gang maalaman nang man~ga mangagamot na cun minsan
+mayroong tauo, na hindi man siya lagnatin ay dinaraanan din nang
+pagsaquit nang alin mang casangcapan nang catauan, na itong pagsaquit
+na ito ay hindi sungmasala sa caugaliang oras, cundi ang pag-uli ay
+husay, sa macatouid touing icalauang arao, ó arao-arao para nang
+saquit na pan~giqui. Ang gamot na totoo sa ganoong saquit ay yaon ding
+dita párrafo 216.
+
+_Nota_. Bucod dito sa man~ga bagay na lagnat na ito na sinaysay co sa
+man~ga capítulo 19, 20, 21 at sa 22, ay mayroong isa pang bagay na
+lagnat na tinatauag; _lagnat na daua_; sapagca ang maysaquit ay
+sinisibulan nang maraming butil na catulad nang daua; itong ganitong
+lagnat ay aquing sasaysayin sa capítulo 59.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 23.=
+
+_Ang saquit na pinan~gan~ganlang_ erisipela, _na cun turan nang
+tagalog ay culebra._
+
+
+225. Ang saquit na _erisipela, ó culebra_ ay cun minsan munting saquit
+lamang, na lungmilitao sa balat nang catauan nang tauo, at milimit sa
+muc-ha, ó sa paa. Ung-muunat ang balat, at namumula; at cun idinidiin
+nang daliri, ay nauauala ang pamumula. Ang damdam nang maysaquit, na
+yaong lugar na sinisibulan nang culebra ay mainit na totoo, na yaon
+ang di icatulog niya; ang saquit ay lungmalaqui sa dalaua ó tatlong
+arao pa. Saca hindi nag-iiba hangang sa lumalo ang isa ó dalauang
+arao; ungmuunti tuloy at may nalalaglag sa balat na masaquit na tila
+calisquis, at nauauala ang saquit.
+
+226. N~guni cun minsan ang saquit ay malaqui pa sa sinabi co n~gayon.
+Ang may cataua,i, guiniguinao muna nang malaqui; sungmusunod sa guinao
+ang isang malaquing init at ang saquit nang ulo, at hang gang di
+lumitao ang _culebra_, ay parating ibig sumuca ang maysaquit. Pagca
+sibol nang _culebra_ na yao,i, sa icalaua ó sa icatlong arao, ay
+ungmuunti ang lagnat at hindi na ibig sumuca ang maysaquit. Datapoua
+hindi nauaualang parati nang lagnat na munti, at nanab-ang siya nang
+pagcain, hangang di tumahan ang paglaqui nang culebra. Cun ang
+muc-ha,i sinisibulan noon, ay sungmasaquit ang ulo, namamaga ang
+bubong nang mata, ang mata,i, piquit, at hindi mapalagay ang
+maysaquit. Cun minsan ang saquit ay ungmaalis sa isang pisn~gi, at
+lumilipat sa cabilang pisn~gi, at napapacalat sa noo, sa liig at sa
+batoc; cun gayon ay malalauon ang saquit. Cun malaqui ang saquit, ay
+parating mayroong lagnat; sira ang bait nang maysaquit, at cun hindi
+paanyo ang pag-gamot doo,i, namamatay cun minsan, lalo pa cun matanda
+ang may catauan. Ang pagsibol nang _culebra_ sa liig, cun minsan ay
+pinagmumul-an nang garrotillo; cun sa paa sumibol ang boong paa ay
+namamaga pati nang hita. Cun malaqui ang sungmisibol na _culebra_,
+yaong casangcapang masaquit ay sinisibulan nang tila lintog, ó pantog
+na munti, na puno nang tubig na malinao, na ang camuc-ha ay napaso
+yaong lugar na yaon, at ang tauag nang tagalog dito,i, _culebrang
+tubig_. Itong man~ga lintog ay nan~gatutuyo at nan~galalaglag na
+parang calisquis; cun minsan yaong pinacatubig na nasisilid sa lintog,
+ay malagquit, na dahil doo,i, nag-cacalan~gib na macapal ang
+casangcapang nasactan. Ang calauonan nang culebra ay ualo, sangpuo, ó
+labingdalauang arao; at cun nauauala na ay pinapauisan nang malaqui
+ang maysaquit; itong pagpauis ay hindi dungmaraan cundi sa catapusan
+nang saquit.
+
+227. Ang culebra ay marahil magbago nang lugar. Cun sa utac nang ulo ó
+sa dibdib mapatun~go ay namamatay agad ang maysaquit; at cun sa liig
+maparoon, ay garrotillo ang icamamatay niya.
+
+228. Ang pinacabutil ó lintog nang saquit na culebra, ay bihirang
+nagnanana, at cun baga magnana ay maguiguing sugat.
+
+229. Ang dahilan nitong saquit ay ang apdo, na napapasama sa dugo, na
+hindi lungmalabas na para nang dati sa pagpauis nang tauo.
+
+230. Cun ang saquit ay munti, para nang sinaysay co sa párrafo 225,
+ilalagay lamang _sa husay_ (capítulo 4) ang maysaquit, at paiinoming
+parati nang tubig na marami na pinaglaan nang bulaclac nang _alagao,_
+na dinoonan, nang timbang isang salaping _salitre_ sa iinuming
+maghapo,t, magdamag. Houag pacanin siya nang carne ó itlog; masama ang
+alac doon; ang man~ga gulay at ang man~ga hinog na bun~ga nang cahoy
+ay macacain niya. Ito,i, magaling gauin sapagca nag-iilaguin ang
+maysaquit nang malimit-limit, dungmarami ang ihi, at ang pagtaib nang
+catauan. Ang lugar na masaquit ay mabuting pasuin nang ilang paso nang
+caunting papel sangley na linulon, ó nang laman nang bun~ga nang
+boboy. Ito,i, gamot tagalog.
+
+231. Datapoua cun malaquing saquit yaon, cun malaqui naman ang lagnat,
+at ang pulso,i, malacas at matigas, ay cailan~gang sangrahan nang
+caunti ang maysaquit, at cun hindi rin ungmuunti ang lagnat ay
+sasangrahang minsan pa, ó macalaua caya. Saca ilalagay sa _husay_
+capítulo 4; at sinusumpit na parati hangang bumaba ang lagnat;
+pinaiinom naman nang bilin sa número 3, at pag munti na ang lagnat ay
+pinupurga ang quinuculebra nang bilin sa número 23, ó binibig-yan
+touing umaga nang ilang inom na bilin sa número 24. Itong pagpurga ay
+totoong cailan~gan sa quinuculebra, nang mangyaring macuha ang _apdo_,
+na ungmiinit at naiipon sa catauan. Cun humaba ang saquit, at ang may
+catauan ay nananab-ang nang pagcain, at ang bibig ay mapait, ay
+cailan~gang painumin nang alinman doon sa dalauang painom na itinuturo
+sa número 34 ó 35, cun baga munti na ang lagnat; sapagca itong man~ga
+pasuca,i, lalo pang maigui sa purga doon sa gayong lagay nang
+maysaquit. Datapoua cun ang culebra ay nadoroon sa ulo, ay magaling pa
+sa pasuca ang purga. Bagay rin dito ang bañusang macalaua arao-arao
+hangang tuhod na malahinin~gang tubig, cun ang saquit ay tungmatahan
+sa ulo; at cun mahirap ang calagayan nang maysaquit, ay totoong buti
+lag-yan nang parapit sa talampacan número 36. Cun baga nang mapurga ó
+mapasuca na ang quinuculebra, ay hindi rin ungmuunti ang lagnat ay
+painumin touing icalauang oras ó malimit sa rito, nang isang cuchara
+nang bilin sa número 10. Cun talagang mauauala na ang saquit na
+culebra, sapagca,t pinapauisan na ang may catauan, ay bibig-yan nang
+tubig na may _salitre,_ na pinagbabaran nang bulaclac nang _alagao_
+para nang turo co sa párrafo 230, na sinundan nito at ituloy itong
+pag-inom sa ilang arao, nang siya,i, mapauisan pa mandin.
+
+232. Yaong lugar nang catauan nang maysaquit, na sinisibulan nang
+culebra, ay budburan nang _harinang_ isinan~gag sa cauali ó palioc;
+maigui pa sa harina yaong tila bulac nang bun~ga nang boboy na siya
+ang itinataquip doon; cun munti ang saquit ay siya na yaon. Datapoua
+cun malaqui ang saquit, ang isang basahang babad sa malacucong tubig,
+na pinaglagaan nang bulaclac nang alagao; ay yaon ang totoong daling
+nacacaguinhaua sa maysaquit. Magaling ding budburan nang color na
+mapula, na guinagamit nang man~ga pintor; datapoua ang lalong madali
+sa lahat, ay tudluquin nang carayom yaon man~ga lintog ó butil nang
+_culebra_ sa dacong ilalim nang butil, at ang tubig na lungmalabas, ay
+pahiran nang isang tuyong damit. Ang man~ga tapal na may taba ay hindi
+sucat gamitin dito sa saquit na ito.
+
+233. Cun ang culebra, ay ungmuurong at pungmapasoc sa loob nang ulo,
+ó sa lalamunan, ó sa baga, ó sa loob nang catauan nang tauo, ay
+cailan~gang sangrahan ang maysaquit; saca lalag-yan nang parapit sa
+man~ga binti número 36; at parating paiinumin nang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao_, na dinoonan nang caonting
+_salitre_ para nang turo sa párrafo 230.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 24.=
+
+_Ang saquit na galis na pinan~gan~galang_ sarna _nang castila._
+
+
+234. Dito sa lupa nang Filipinas ay naquiquilala nang lahat na tauo
+ang galis. Ang pinangagalin~gan nitong saquit na ito ay ang pagcain
+nang man~ga cun ano-ano, ang pagcain namang parati nang man~ga
+ma-aalat, pati nang bun~ga nang cahoy na hindi cahinugan, at ang
+malibag na damit. Mayroon namang tauo, na caya guinagalis, ay siya,i,
+nalalinan noon.
+
+235. Ang gamot sa guinagalis ay gayon. Houag pacanin nang man~ga
+ma-aalat at maasim, pati nang may taba, ó nang man~ga maiinit para
+nang _pimienta, chile, clavo, luya, _etc. Painumin arao-arao nang
+tubig na pinaglagaan nang bilin sa número 26, ga tatlong taza carami
+maghapon. Sa icapat ó icalimang arao ay purgahin nang bilin sa número
+21. Pag nacalalo ang pitong arao, ay pupurgahin uli, at bago pacanin
+ang maysaquit cun umaga, at bago siya humiga nang gab-i ay papahiran
+nang ungüentong bilin sa número 52 ang lugar na sinisibulan nang
+galis. Touing icatlo ó icaapat na arao ay pinapahirang uli hangang sa
+macaapat; at caalamalam pagca yari na ito ay mauauala ang galis;
+datapoua cun baga ungmuuli ay capupurgahin pa ang guinagalis noon ding
+bilin sa número 21, bago ituloy ang pagpapahid sa man~ga galis na para
+nang dati. Ang damit nang maysaquit ay cailan~gang paltang parati nang
+ibang malinis. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo ó paliligong
+parati sa man~ga ilog, at uminom nang café arao-arao.
+
+236. Cun baga caya guinagalis ang tauo ay gaua nang siya,i, nalalinan
+noong saquit na yaon, at ang galis ay bagong-bago pa, ay hindi
+cailan~gang purgahin muna. Datapoua cun lauon nang panahong
+pinabayaang hindi guinamot ang galis ay gagamutin para nang sabi co
+sa itaas sa párrafo 235, na sinusundan nito.
+
+237. Cun ualang mantica, ó cun ualang _sal amoniaco_ at dahil doon
+hindi mo magaua ang ungüentong bilin sa número 52, na-aari ang turo sa
+número 44. Tandaang magaling nang man~ga mangagamot na itong saquit na
+galis ay hindi sucat gamutin pagcaraca cundi unahin ang purga, at saca
+isunod doon ang ibang sinabi co sa párrafo 235.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 25.=
+
+_Ang saquit na buni sa uicang castila_ empeines ó herpes.
+
+
+238. Ang tauong binubuni, cun ibig niyang mauala ang caniyang saquit
+ay humambo siya muna arao-arao; saca siya,i, uminom touing arao nang
+_cremor_ número 24 timbang saicapat na isasama sa tubig na pinaglagaan
+nang chicoria (dilang usa); ó cun ang buni ay masama,t, malacas
+lumaban sa gamot ang iinumin ay ang bilin sa número 71. Ito,i, gagauin
+nang labingdalauang arao calauon. Saca ang maysaquit ay magsangra at
+magpurga nang bilin sa número 21. Quinabucasan bago siya cumain, ó
+bago humiga, ay pahiran ang ibang man~ga buni nang ungüentong bilin sa
+número 45 ó 52. Dito sa saquit na ito,i, masama ang malibag na damit,
+at ang di pagpambo nang malimit-limit. Hindi sucat pahirang minsanan
+ang lahat na buni; at masama sa may catauan ang biglang mauala ang
+caniyang saquit; caya mabuting pabayaang lumalo muna ang ualong arao
+man lamang; at magpurga uli ang binubuni. Yaong buning masama ang
+color, na lungmalaban sa gamot, ay maigui cayurin muna nang isang
+caputol na pingang basag, ó nang isang cuchillo, bago cuscusin nang
+bauang at aguio, na cucunin sa bubun~gan nang cusina; ito,i, gamot na
+marahil gauin nang tagalog, at totoong buti.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 26.=
+
+_Ang gamot, sa mancha sa muc-ha at sa man~ga pilat._
+
+
+239. Mayroong tauong nilalabasan nang man~ga mancha sa muc-ha, di man
+siya nagcacasaquit, at nang mauala yao,i, basain ang muc-ha na
+maquiilan maghapon nang _sucang_ matapang, na pinaglagaan nang ugat
+nang _calabasang_ puti. Magaling namang lahiran nang gata nang
+salagsalag ó _pacupis_ (pepinillo de San Gregorio) na binabayo muna,t,
+pinipiga; at ang gata ay sinasamahan nang caonting _pulot_. Itong gata
+nang salagsalag ó pacupis na may calahoc na pulot ay siya rin ang
+iguinagamot sa man~ga pilat, nang houag magbalan~gan ang color nang
+catauan. Ito,i, turo ni Clain. Datapoua,t, ang dahilan nang man~ga
+mancha sa muc-ha ó sa catauan ay saquit na namamahay sa loob.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 27.=
+
+_Ang gagauin sa sinisibulan nang anomang bagay na sibol._
+
+
+240. Bagaybagay ang sungmisibol na masama sa catauan nang tauo, sa
+macatouid; ang _pigsa,_ ang _baga,_ ang _tiboc,_ ang _taguihauat,_ ang
+_cancro,_ at ang iba pa na may canicaniyang pan~galan. Cun inaacalang
+may sisibol sa catauan, agad agad ay pacacactan sa linta yaong lugar
+na masaquit na namamaga na, ó palibot doon sa talagang sisibulan. Cun
+ualang linta, ay na-aari ang cadlitan muna bago tanducan, ó tacluban
+nang ventosa, na ito,i, hindi gagauing miminsan lamang, cundi
+maquiilan. Pagca gayon ang gaua, yaong talagang sisibol ay hindi na
+tungmutuloy cun minsan, at tumuloy man, ay gungmagaan ang saquit
+dahilan sa pagcuha nang dugo. Pag nacunan nang dugo ang maysaquit, at
+inaacalang masama ang sisibol, ay pupurgahin cun marumi ang dila nang
+bilin sa número 21, at susumpitin arao-arao na ualang liban nang bilin
+sa número 5. Bucod dito ay houag ipatiquim sa maysaquit ang sabao, ang
+alac, ang man~ga mahanghang, ang carne, ang itlog, ang isda at ang
+baboy. Ang caniyang cacanin lamang ay ang tinapay na durog, na isinama
+sa tubig na mainit, ó linugao cun ibig niya. Ang caniyang iinuming
+parati ay ang bilin sa número 2. Cun ang sibol ay nacaputoc na, ay
+itinutuloy ring guinagaua itong lahat na turo co n~gayon, pati nang
+pagcuha nang dugo na gagauin doong palibot sa sibol. Saca guinagamot
+ang sibol para nang sasabihin co sa párrafong isusunod co dito. Cun
+minsan ay cailan~gang sangrahan ang talagang sisibulan nang anomang
+masama, at lalo pa cun nalalagnat ang may catauan, ó cun hindi siya
+patuluguin noong masaquit, ó cun malaquing totoo ang pamamaga noong
+lugar na sinisibulan. Datapoua cun minsan ang man~ga linta na
+idinoroong palibot sa sibol ay siya na. Cun nacaputoc ang sibol, ay
+houag nang sangrahan ang maysaquit.
+
+
+_Ang gamot sa pigsa, sa uicang castila,i,_ divieso.
+
+241. Ang pigsa,i, sibol na matigas na mapula pula, masaquit at mainit
+na mayroong ugat na isa, at ga catulad nang isang bun~gang munti nang
+piña.
+
+242. Ang pigsa cun iisa lamang ay hindi lubhang macahihirap sa tauo,
+at cun minsan siyang cusang nauauala pag nacaputoc. Datapoua cun
+mahirap ang damdam nang pinipigsa, ó cun ang pigsa,i, marami susundin
+muna ang bilin doon sa párrafo 240; at nang lumambot ang pigsa, ay
+tatapalan nang tinapay na n~ginuya, ó nang tinapay na dinurog na
+minasa sa caunting gatas nang anomang hayop. Cun ualang tinapay, ay
+matatapalan ang pigsa nang pataning binayo. Pag nacaputoc na ang
+pigsa, at ang pinacaugat ay nacuha na, ay nauauala ang saquit;
+datapoua cun baga may natitira pang matigas doon sa sinisibulan nang
+pigsa, ay tapalang uli nang tinapay na dinurog, na pinataca,t, minasa
+sa gatas. Ito rin ang gamot sa sibol, na cun tauaguin nang tagalog ay
+_pigsang daga._
+
+
+_Ang gamot sa taguihauat, na cun turan nang castila ay_ carbunco.
+
+243. Ang taguihauat ay isang bagay na sibol na matigas, mapula pula,
+mainit, mahapdi at masaquit, na may ugat din para nang pigsa; datapoua
+ang taguihauat mayroon sa ibabao na tila lan~gib, at ang pigsa,i,
+ualang gayon.
+
+244. Ang gagauin sa sinisibulan nang taguihauat ay ang turo sa párrafo
+240. Saca cun macaputoc, ay tapalan nang isang cabiac na lasonang
+inihao sa apoy, na mainit cun itapal. Ang uica naman ni Rivera, na ang
+totoong galing sa sibol na yao,i, ang _palaca_ sa ilog, yaon bagang
+palacang tungmatahan sa tubig na ungmaanod; saca pinipisa ang ulo, at
+pinapatay, bago bia-quin at itapal sa sibol; touing icalauang oras ay
+pinapaltan nang ibang palacang bago; at sa loob nang isang arao ay
+gungmagaling ang maysaquit, at ang ugat nang sibol ay madadala tuloy
+nang palaca. At cun mayroon pang natitirang ugat ay mag-ihao ca nang
+isa ó dalauang palaca sa horno ó sa palioc; saca bayuhin mo at itapal
+sa sibol, at mabababao.
+
+_Nota._ Cun minsan pinan~gan~ganlan din nang tagalog na taguihauat ang
+_cancro_ na sasaysain co n~gayon.
+
+
+_Ang gamot sa_ escirro _at sa_ cancro, _na cun sumibol sa suso nang
+babayi ay tinatauag nang castilang_ zaratán; _pati nang gagauin sa
+nasisira ang caniyang ilong._
+
+245. Ang escirro ay isang bagay na bucol, na matigas, na hindi rin
+masaquit, na casin~g color at casing init nang ibang balat, na anaqui
+hindi carugtong nang ibang laman, cundi tila nabubucod; datapoua cun
+quibuin nang camay, hindi ungmuuga para nang man~ga _lobanillo._ Ang
+escirro cun minsan ay sungmasama cun malauon, at naguiguing _cancro._
+Caya naquiquilalang maguiguing cancro na ang escirro, sapagca
+ungmiinit at cungmacati ang lugar na quinadoroonan nang bucol, na
+dahil doo,i, ibig camutin nang maysaquit. Ang bucol ay lungmalaqui, at
+nagbabago nang hichura, at bucod doon ay sungmasaquit na maminsan
+minsan, at cun malauon ay parati na. Ang man~ga ugat na nadoroong
+palibot sa escirro ay namamaga at nan~gin~gitim. Cun malapit nang
+magsugat ang cancro, ay lalong masaquit; at cun nacapagsugat na ang
+lumalabas doo,i, totoong baho; ang sugat ay gumagapang at cun minsan
+mayroong ugat na na-aabot at lungmalabas ang dugo. Ang marahil sibulan
+noon ay ang man~ga matabang tauo, at ang man~ga dalagang matanda. Cun
+minsan dala nang capanglauan ó nang pagca galit nang may catauan, ó
+nang pagcain nang maraming bauang ó man~ga bagay na maliuag matunao sa
+sicmura.
+
+246. Ang gamot sa _escirro,_ ay gayon. Gagauin pagcaraca ang man~ga
+bilin sa párrafo 240; datapoua cun minsan ay masamang cunan nang dugo;
+at cun baga hindi nauauala ang pamamaga, ay tapalan nang bilin sa
+número 60. Ang maysaquit ay mabuti palonoquin arao-arao nang bilin sa
+número 57. Cun ang _escirro_ ay sungmamá at naguing _cancro_ na,
+magsugat man di man magsugat, ay yaon din ang gagauin, sa macatouid
+ang tapal número 60, at ang bilin sa número 57. Ang sibol sa suso nang
+babayi na ang pan~gala,i, _zaratán_ ay gagamutin para nang turo sa
+párrafo 489.
+
+_Nota_ 1. Ang tagalog na tauo ay marahil sibulan sa licod nang isang
+bagay na sibol na ang pan~galan nila doo,i, _cancro ó grano maldito._
+Sa aquing acala yaon ay hindi totoong cancro; at ang gamot doo,i, ang
+bilin sa párrafo 240. Nacabubunot sa gayong sibol (ani P. Clain) ang
+pinacatalbos nang _maguei_ (maguí) na babayuhin munang maigui bago
+itapal. Magaling din sa gayong sugat (ani P. Santa María) ang dahon
+nang _tan~gantan~gan ó lin~gangsina_ (higuerilla del infierno) na
+babayuhin muna bago itapal sa sibol. Pagca nacaputoc na ang sibol ay
+hinuhugasan at linilinisan ang sugat nang gata nang _lantin._ Ang uica
+nang iba, na totoong magaling na gamot sa gayong sibol ang ugat nang
+_calaboa,_ na binabayo muna,t, pinapatacang sabay nang caunting
+lan~gis nang niyog at siya ang itinatapal doon.
+
+_Nota_ 2. Pag nagsusugat at nasisira ang ilong nang tauo, cun minsan
+gagaling siya pag ininom nang mahabang panahon ang bilin sa número 57.
+Datapoua,t, magpupurga naman siya nang malimit-limit bilin sa número
+21.
+
+_Ang gamot sa tiboc, na cun turan nang castila,i,_ panadizo, ó
+panarizo.
+
+247. Ang tinatauag nang tagalog na tiboc ay sungmisibol sa man~ga dulo
+nang daliri, at totoong sungmasaquit. Itong ganitong sibol ay hindi
+sucat hamaquing pabayaan, sapagca cun minsan ay nabubuloc at nasisira
+pati nang buto nang daliri, cundi gamutin pagcaraca. Cun minsan ay
+namamaga ang boong camay hangang itaas.
+
+248. Ang gagauin sa sinisibulan nang gayon, ay ang man~ga bilin sa
+párrafo 240. Cun malaqui ang lagnat pati nang pamamaga nang camay, ay
+sangrahan ang maysaquit minsan ó maquiilan, ayon sa calaquihan nang
+caniyang saquit; at sapagca itong sibol ay masama, ay cailan~gang
+ibabad nang ibabad na pagcaraca sa tubig na mainit (houag sa malacuco
+lamang) ang daliring sungmasaquit; at pagca guinaua itong pagbababad
+na ito sa unang arao nang pagsaquit nang daliri, ay cun minsan hindi
+na tungmutuloy ang sibol cundi nauauala. Gayon din mabuti itapat na
+parati ang casangcapang masaquit sa sin~gao nang cungmuculong tubig
+Magaling ding tapalan nang bulaclac nang _camantigui_ na babayuhin
+muna na may caunting _asin_. Datapoua cun hindi guinamot na tambing
+nang gayon, at tungmutuloy ang sibol, ay babasaing parati ang daliri
+nang _gatas_ na pinaglagaan nang bulaclac nang culutan, ó tapalan nang
+tinapay na durog na linahucan nang gatas; ang totoong buti doon naman
+ay ang _levadura_ nang trigo, nang madaling magnana ang sibol. N~guni
+itong man~ga ganitong tapal ay hindi dapat ilagay, cundi maualauala
+muna ang pamamaga nang sibol, at cun talagang magnanana na.
+
+249. Cun inaacalang may nana na ang sibol, ay hiuain pagcaraca, at
+houag palauonin doon ang nana; saca guinagamot ang daliri nang
+ungüentong bilin sa número 66. Cun minsan ang man~ga casangcapang
+sinisibulan nang tiboc, ay linalabasan nang laman, na lungmalaqui,t,
+lungmalabis sa rati; at itong labis na laman ay mauauala cun budburan
+mo nang caunting _tauas_ na sinunog. Cun baga nabubuloc ang buto ang
+daliring sinibulan nang tiboc, ay maiguing hiuain ang laman nang
+maraming hiua sa lugar na naquiquilalang nabubuloc, at basaing parati
+nang tubig na pinaglagaan nang _dita (quina)_ na sinasamahan nang
+_espíritu de azufre,_ na bibilhin sa Maynila, na yaon din ang turo sa
+número 10, na ualang calahoc anoman; ang maysaquit ay paiinumin din
+nang _dita_ número 14, timbang saicapat touing icalauang oras. Cun
+hindi rin nauauala ang pagcabuloc nang daliri, ay ipaputol sa marunong
+ang casangcapang nasasactan, pag naquiquitang tungmahan na ang
+pagcabuloc, at hindi na lungmalaqui, sapagca masamang putulin hangang
+may nabubuloc pa.
+
+
+_Ang gamot sa baga, na cun turan nang castila,i,_ apostema.
+
+250. Ang pinan~gan~ganlang _baga_ nang tagalog ay isang sibol na
+mapula pula cun bago, masaquit, mainit at ga tungmitiboc. Ang butas
+cun pumutoc ay isa, cun minsan; cun minsan ay marami.
+
+251. Ang gagauin agad sa sinisibulan nang baga, ay ang lahat na bilin
+sa párrafo 240. Saca gagauin ang man~ga turo sa número 248, na yaon
+din ang iguinagamot sa tiboc.
+
+252. Datapoua cun ang sibol, ay nagnanana na, ay hindi cailan~gang
+tapalan nang man~ga dahon nang man~ga damo, cundi ang magaling doo,i,
+hiuain agad ayon sa sasabihin co n~gayon sa párrafong isusunod dito.
+
+253. Cun ang baga,i, may nana, na caya naalamang may nana, sapagca cun
+hipuin ang sibol, ay ga nag-aalon-alon ang nana sa ilalim, at
+gungmagala doon sa loob, at hindi masaquit na para nang dati ang
+sibol, cun ganoon ang gagauin, ay hihiuain ang sibol sa dacong ilalim
+nang macaanod ang nana; at houag tumahan doon; datapoua cun minsan ay
+siyang cusang pumuputoc pag natapalan nang man~ga bilin sa itaas sa
+párrafo 248. Pag nacaputoc na ang sibol, ay masamang palabasing
+minsanan ang maraming totoong nana, at ang maysaquit ay manghihinang
+totoo, maliliyo, at mamamatay tuloy cun minsan. Ang calaquihan nang
+hiua,i, ibinabagay sa calaquihan nang baga, at masama naman ang
+totoong unting hiua maca magtago sa ilalim ang nana, at mababahao ang
+sibol, na hindi maiguing pagcabahao, at cun gayon ay isa pang
+cailan~gang hiuain, cun malauon-lauon.
+
+254. Ang butas nang sibol, ay doroonan nang _micha_ nang hilas, na
+gayon ang pag-gaua. Ang isang caputol na munti nang _lienzong_ luma
+ay naninitnit, at ang pinagnitnitan ay guinagauang parang cigarillong
+munti, na yao,i, ang tinuturang _micha;_ ang micha,i, ibinababad sa
+_pulot poquiotan,_ ó cun ualang pulot, na sa pula nang itlog; bago
+isoot sa butas nang sibol. Ang ibabao nang sibol ay tapalan nang isang
+lienzong malaqui pa sa sibol, na may dalaua ó tatlong suson. Ang sibol
+ay minsan lamang gamutin arao-arao, at touing gagamutin ay papaltan
+ang micha nang ibang bago, at susumpitin ang butas nang sibol nang
+tubig na pinaglagaan nang dahon nang _hagonoy, at macabuhay:_ ang
+isusumpit sa sibol ay sumpit na cauayan, cun ualang iba. Cun baga may
+roon pang naquiquitang matigas doon sa baga, na hindi pa lungmalambot,
+ay tapalan nang man~ga nacacalambot, na yao,i, ang gatas at ang iba,
+na itinuro co sa párrafo 248.
+
+255. Cun malinis na at munti ang butas nang sibol, ay bahaui,t,
+papagcalan~gibin tuloy nang hilas nang lienzo na idoroon sa butas.
+
+256. Maalaman nang man~ga mangagamot, na bucod dito sa man~ga itinuro
+co n~gayon ay mayroon pang ibang man~ga bagay na maigagamot sa saquit
+na ito; at ang magaling sa lahat ay ang ungüento nang _hagunoy,_ ó
+ang sa _lantin_ (llantén) para nang turo sa número 62. Cun ang sa
+_lantin_ ang gagauin ay pinipili ang may malapad na dahon, at limang
+litid, na doon naquiquita sa tangcay pag nalagot. Alin man doon sa
+dalauang ungüentong yaon, ay nagagamit sa sinisibulan nang baga, na
+mula sa bagong pagsibol hangang sa mabahao. Datapoua lalong mabuti sa
+man~ga ungüentong ito ang sundin ang man~ga itinuro co dito sa
+capítulong ito.
+
+357. Cun ang baga,i, nadoroon sa loob nang catauan doon sa
+pinan~gan~ganlang _baga,_ ay gagauin ang man~ga bilin sa capítulo 6
+nitong librong ito.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 28.=
+
+_Ang gamot sa bicat sa uicang castila,i,_ lamparónes ó escrófulas.
+
+
+258. Ang pinan~gan~ganlang _bicat_ ay sungmisibol sa liig ó sa
+quiliquili; cun minsan hindi doon lamang, cundi sa dibdib at sa lahat
+na casucasuan nang catauan nang tauo. Cun minsan namamaga ang isang
+labi nang bibig at ang ilong. Itong man~ga bucol na pinan~gan~ganlang
+_bicat,_ ay matigas, hindi mainit, hindi masaquit, at tila louag doon
+sa quinadoroonan, sapagca cun ugain n~g daliri ay ga sungmusunod. Cun
+ang binibicat ay bata, ay hindi maliuag gamutin; datapoua cun matanda
+ay malauon bago mauala ang bicat.
+
+259. Ang gamot sa may _bicat_ ay gayon; ang maysaquit ay pupurgahin
+macalaua touing bouan n~g bilin sa número 21. Datapoua cun minsan
+nacacasama ang purga. Papambo siyang parati sa tubig na hindi totoong
+lamig, at houag doon sa m~ga ilog na may malalim na lunas, na dahil
+doo,i, hindi inaarauan ang tubig. Cacain siyang parati nang
+_dalandang_ hinog; lalacad siya arao-arao, ó sasacay sa cabayo; houag
+cumain siya nang marami cun gab-i. Cun babayi ang maysaquit, ay houag
+magsaquit humabi, ó manahi, ó magdugtong nang _abaca,_ at totoong sama
+yaon. Houag namang cumain ang maysaquit nang isda, at masama sa
+ganitong saquit. Cun siya,i, malapit sa dagat ay uminom touing umaga
+nang isang vasong tubig sa dagat din, na yao,i, isang pinacapurga; at
+cun malayo siya sa dagat, ang tubig na dinoonan nang asin ay na-aari.
+Houag siyang cacain nang man~ga cun anoano. Magaling naman sa saquit
+na _bicat_ ang pag-inom nang tubig na cun bumucal sa lupa ay mainit
+na, para nang sa bayan nang _Los Baños._ Magaling naman ang pagpambo
+doon sa tubig na yaon.
+
+260. Ang ganitong pag-aalaga sa catauan cun minsan ay macacauala cun
+malauon n~g bicat; datapoua bihirang nangyayari yaon. Ang ibang man~ga
+bagay na nabibilin sa ibang man~ga libro, ay hindi nacacauala noong
+saquit na yaon. Cun bayuhin mo ang damo na pinan~gan~ganlang
+_malatinta_ ó _tintatintahan_ ó _tinatinaan_ at itapal sa bicat, ay
+mauauala. Yaong damong yaon ay guinagamit sa pag-gaua nang _alac_ sa
+_bigas,_ nang tumapang ang _levadura_. Ang tapal ay papaltang macalaua
+arao-arao. Ito,i, turo ni P. Santa Maria. Datapoua cun ang maysaquit
+hindi gungmagaling, ay magpagamot siya sa marunong na médico.
+
+
+_Ang gamot sa lungmalagui ang liig, na, ang tauag nang castila sa
+gayong saquit ay_ papera.
+
+261. Sa provincia nang Batan~gan doon sa man~ga bayang malayo sa
+dagat, ay malimit itong saquit, nang pamamaga nang liig, at marahil
+dumaan itong saquit sa man~ga babayi. Itong saquit ay hindi maliuag
+gamutin cun bago; datapoua cun lauon ay hindi na maari.
+
+262. Ang gagauin nang may ganitong saquit ay houag siyang cumain nang
+marami cun gab-i; houag pumambo sa ilog na ang man~ga lunas ay
+malalim; at ang man~ga ganoong tubig, sapagca hindi inaarauan ay
+malamig, at cun sana sa bun~ga nang cahoy, ay man~ga hilao. Datapoua
+cun ualang ibang mapambohan ay macacapambo rin doon ang tauo, houag
+lamang tumahan doon nang malauong; sapagca ang pagtahan nang malauon
+sa man~ga gayong tubig ay yaon ang pinagmul-an nang pamamaga nang
+liig. Ang tubig nang man~ga ilog na hindi inaarauan ay masama namang
+inumin; datapoua cun ualang ibang maigban, at capilitang iinumin ang
+sa gayong ilog, ay mabuti doonan ang tubig nang caunting asin ga
+calahating taza carami sa isang tapayan. Bucod dito ang liig ay
+tatapalan nang dahon nang _tabaco_ at _macabuhay,_ na babayuhin muna;
+itong tapal, ay hindi inaalis sa liig, cundi parating naroon arao at
+gab-i; macalaua lamang maghapon inaalis, nang mapahiran ang pauis;
+saca isinasaoli at dinoroonan nang bigquis na hindi louag hindi
+maigting. Cun bago ang saquit, ay caalam-alam mauauala pagca gauin
+yaon. Ang maysaquit ay papambo arao-arao, ó macalaua man lamang touing
+lingo. Datapoua cun yaong gamot na yao,i, hindi nacauauala nang
+saquit, pag guinaua sa dalaua ó tatlong bouan, ay pahiran ang liig
+touing icapat na arao nang caunting ungüento nang _mercurio_ ayon sa
+turo sa número 28. Saca tatacpan ang liig nang isang bigquis na hindi
+louag hindi maigting. Cun baga naglilintog, ó sinisin~gauan ang lugar
+na pinapahiran, itinatahan muna ang pagpapahid nang _mercurio._ Saca
+pumambo nang malimit ang maysaquit, at pagca nauala na yaong man~ga
+lintog, ay magpahid siya uli para nang dati. Ang liig na lungmalaqui,
+at ang man~ga bucol na sungmisibol doon ay masamang hipoi,t, lamasin
+nang camay, at lungmalaqui pa mandin. Mayroong isa pang pamamaga nang
+liig sa taguiliran, na ang tauag doo,i, _bayiqui;_ ang gamot doo,i,
+naituro co na sa párrafo 78.
+
+_Ang gamot sa man~ga bucol na malambot na hindi masaquit, na
+tinuturang_ lobanillos _nang castila._
+
+263. Bucod doon sa man~ga bucol na sinabi co sa man~ga párrafong
+natalicdan, ay mayroong isa pang bagay na hindi matigas para nang
+man~ga _bicat,_ at hindi rin masaquit, na ang pan~galan nang castila
+doo,i, _lobanillos._ Nagsisisibol sa ulo, sa man~ga camay, sa tuhod,
+at sa ibang man~ga lugar nang catauan.
+
+264. Ang gamot dito,i, gayon: ang isang malapad na tinga ay itapal
+doon nang mahabang panahon. Magaling din ang ungüento nang hagunoy ó
+lantin na bilin sa número 62 N~guni itong man~ga ganitong bucol hindi
+nacacaano, at cun minsan masamang gamutin.
+
+
+_Ang gamot sa butlig ó culugo sa uicang castila,i,_ berrugas; _at
+ang gamot sa bosouang, na ang tauag nang castila doo,i,_ clavos.
+
+265. Maraming bagay ang naigagamot sa butlig at sa bosouang. Ang
+lalong magaling ay cayurin muna nang sundang ang culugo ó ang
+busouang, at tapalan nang ungüentong bilin sa número 66, na arao arao
+papalitan nang ibang bago. Cun baga matatalian ang butlig, ay maigui
+talian sa puno nang isang buhoc ó sutla nang matuyo at malaglag.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 29.=
+
+_Ang gamot sa sinisin~gauan ang bibig, na ang tauag nang tagalog
+doo,i, laso ó tola, ó daputac, sa uicang castila,i,_ aftas.
+
+
+266. Ang pinan~gan~ganlang _aftas, _ay sin~gao nang bibig, na marahil
+dumaan sa man~ga sangol; at ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit
+nang gayon ay _dinarapulac, _ó _linalaso _ó _tinutula. _Yaong saquit
+na yao,i, man~ga butil na mumunti, mapuputi, ó ga madilao dilao, na
+naguiguing sugat na mabibilog, na sungmisibol sa loob nang bibig, sa
+lalamunan at sa ilalim nang lalamunan; cun minsan naman ay tungmutuloy
+at ungmaabot hangang sa _baga, _at sa man~ga _bituca _Dinaraanan naman
+cun minsan noong saquit na yaon ang man~ga matatandang tauo.
+
+267. Itong sin~gao sa bibig cun minsan di man gamutin, ay nauauala;
+datapoua cun minsan ay nalalagnat, napupuyat at nananab-ang nang
+pagcain ang nagcacasaquit nang gayon. Ang man~ga sangol ay
+sungmisigao, at aayo sumuso dahil sila,i, nasasactan nang gatas cun
+dungmaraan sa bibig.
+
+268. Cun baga malaqui ang lagnat, pati nang pagsaquit nang bibig, at
+mahirap ang paglon-oc ay sasangrahan sa camay ang maysaquit. Ang
+ipacacain doo,i, ang linugao. Paiinumin naman nang malimit nang tubig
+na pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ na dinoonan nang cauntin
+_salitre,_ ga timbang saicapat sa sampuong tazang tubig Macaapat
+maghapon, ay paiinumin nang bilin sa número 61, timbang calahating
+saicaulo ang isang inom, na isasama sa isang cuchara noon ding tubig
+na pinaglagaan nang alagao. Touing icatlong arao ay pupurgahin ang
+maysaquit cun matanda nang bilin sa número 58; ó cun aayao siya noon,
+ay ang sa número 63 siya ang ipupurga sa caniya. Bucod dito ang man~ga
+sugat ay babasaing maminsan-minsan nang isang caputol na lienzong
+ibinabad sa gata nang _siempreviva,_ ang lienzo ay tinatalian sa dulo
+nang patpat. Magaling dito sa saquit na ito (ani P. Santa María) ang
+tubig ó dagta na tungmutulo sa ouay na pinan~gan~ganlang _talula,_ na
+yaon ang ibabasa doon sa man~ga sugat ó sa sin~gao nang bibig nang
+man~ga bata, at bihira ang hindi gungmagaling. Cun minsan ang
+iquinapagcacasaquit nang man~ga sangol nang gayong saquit ay ang gatas
+nang nagpapasuso doon. Caya cailan~gang usisain cun yaon cayang
+nagpapasuso ay guinagalis, ó binubuni, ó cun mabaho ang hinin~ga, ó
+cun masama ang damdam nang caniyang sicmura; at uala man siyang saquit
+ay mabuti painumin nang bilin sa número 2, ó nang tubig na dinoonan
+nang caunting _suca_ ó gata nang dayap; ó nang man~ga cajelada ó
+limonada número 33.
+
+269. Cun baga hindi sangol cundi matanda na ang sinisin~gauan sa
+bibig, ang pag-gamot doo,i, para nang pag-gamot sa man~ga sangol, na
+itinuro co sa párrafo 268 na sinundan nito. Datapoua ang ipupurga doon
+ay ang bilin sa número 23, at ang ipagmumumog ay ang bilin sa número
+19.
+
+270. Cun tila maitim yaong sungmisin~gao sa bibig, at yao,i, casama
+nang ibang saquit, ó lagnat na malaqui, lalo na cun mahirap ang
+pacaramdan nang may saquit na parating nagsisin-oc, at dungmoroal, at
+hindi lumagay, ay painumin arao-arao nang timbang saicapat ó cahati
+nang bilin sa número 14; at ang caniyang ipagmumumog ay ang turo sa
+número 76. At pag nauala na ang sin~gao sa bibig, cun ang maysaquit
+hindi nag-iilaguin nang malacas ay purgahin nang bilin sa número 23,
+at painumin naman nang bilin sa número 12, ó sa número 13, at ito rin
+ang caniyang ipagmumumog. Cun totoong hindi macalonoc ang maysaquit
+dahilan sa sin~gao nang bibig, ay ang gatas na tinutubigan ay isama sa
+ibinabaños, at sa isinusumpit sa caniya.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 30.=
+
+_Ang gagauin sa nahulog sa mataas ó sa_ _pinalo, ó sa naipit, ó sa
+nahulog sa_ _cabayo ó sinicaran._
+
+
+371. Ang man~ga pasa sa catauan gaua nang pagcahulog sa cabayo o sa
+mataas na lugar, ó dahil sapagca ang may catauan ay pinalo, ó naipit,
+ay yaong dugong nadoroon sa casangcapang nasactan, na na-bobobo,t,
+napapacalat sa ilalim, sapagca napupunit ang pinaca alulod, ó ugat na
+dinaraanang parati nang dugo, at yaon cun minsan ang biglang
+pagcamatay nang may catauan. Caya marami ang biglang nan~gamatay
+dahilan sa sila,i sinapoc sa sicmura, na yao,i, ang iquinaputoc nang
+_pali_ sa loob.
+
+272. Ang magaling sa man~ga pása ay ang man~ga basahang babad sa
+_suca_, na dinoroonan nang dalauang gayong tubig na malacuco, cun baga
+matapang ang _suca_. Cun mayroong sugat, ay hindi bagay doon ang suca,
+cundi ang dahon nang _pandacaqui_, na babayuhin munang maigui bago
+itapal doon. Magaling pa sa _pandacaqui_ ang dahon nang _hagunoy_ sa
+binayo. Na-aari naman ang sa número 68. Masama sa ganoong saquit ang
+_alac_, ang aguardiente at ang man~ga tapal na dinoroonan nang taba,
+sapagca yaong man~ga yaon ay nacacalapot sa dugo. Ang maysaquit ay
+paiinuming agad nang bilin sa número 1, na yao,i, magaling pa sa
+_sapang_, atsa ibang datihan ipinaiinom nang mangagamot sa ganoong
+saquit; datapoua cailan~gang lahucan nang _salitre,_ timbang saicapat
+sa apat na taza. Itong ganitong painom ay itinutuloy hangang sa
+gumaling ang maysaquit. Ang man~ga pasa ay hindi sucat hiuain, sapagca
+cun gauin ang man~ga turo sa itaas, ay siyang cusang mauauala. Ang
+maigui namang gauin nang tauong masipag mag-alaga sa caniyang catauan
+ay gayon. Cun siya,i, pinalo, ó tinamaan nang bato, ó nahulugan nang
+anomang mabig-at, ó sinicaran nang cabayo, at uala siyang magamit na
+gamot doon sa oras na yaon, pagcaraca siya,i, umihi ang caniyang ihing
+mainit ay ibabasa nang ibabasa sa lugar na nasactan; at cun minsan
+pati saquit ay mauauala pagca guinauang tambing yaon.
+
+273. Datapoua cun mahirap ang lagay nang maysaquit sapagca siya,i,
+pinalo nang malacas ó malalim ang quinahulugan, at malaqui ang
+tagupac, ó malaquing bato ang tungmama sa caniyang catauan, ó
+sinicaran nang hayop nang malacas at dahil doon ay hindi nacaalam tauo
+pagcaraca, ó siya,i, nalauon lauong tila patay, ó linabasan nang dugo
+sa _ilong_, ó sa tain~ga, ang gagauin doon, ay sangrahang madali; ang
+maysaquit ay masamang quibui,t, ugain, at mabububo pa mandin ang dugo,
+at cun mabig-at ang caniyang ulo, ó siquip ang dibdib, ó cun namamaga
+ang tiyan, ang cahulugan noon ay may nabubong dugo sa ulo sa dibdib ó
+sa tiyan. Cun totoong cailan~gan ang pagsasangra, nang magyaring cunan
+nang maraming dugo; saca gagauin ang man~ga bilin sa párrafo 272 na
+sinundan nito; bucod dito magaling sumpitin arao-arao ang bilin sa
+número 5 ó 6 Cun ang saquit ay nadoroon sa dibdib, ó sa tiyan, ó sa
+bay-auang, ó sa ibang lagar na masama, ay houag pacanin ang maysaquit
+nang anoman, cundi painuming parati nang tubig na pinaglagaan nang
+_palay,_ ó linugao lamang. Ang boong catauan nang maysaquit ay mabuti
+doonan n~g damit na babad sa tubig na sinucaan; at cun baga ang saquit
+ay nadoroon sa ulo, ay houag basain nang suca, cundi nang _alac_ sa
+misa na tinubigan. Pag nacaraan ang ilang arao, ay magaling purgahin
+ang maysaquit nang bilin sa número 11 ó 23, ó 32, ó 49. Cun minsan ang
+maysaquit ay magaling-galing sa man~ga unang arao nang masangrahan.
+Saca cun nacalalo ang ilang arao, ay sungmasama uli ang pagcaramdam,
+at ang pulso,i, tungmitigas; cun gayo,i, cailan~gang sangrahang uli.
+Cun ang nasactan ay tauong matanda na, cun siya,i, malacas pa, at
+marugo, ay cailan~gang sangrahan, nang macunan n~g ga timbang tatlo, ó
+apat na pisong dugo. Ang ipaiinom doo,i, ang bilin sa párrafo 272. Cun
+ualang marunong sumangra, ay ipacagat sa linta ang piling nang lugar
+na nasactan. Itong pagcuha nang dugo ay totoong capilitang gauin agad
+dito sa saquit na ito; at pagca nacunan na nang dugo ang maysaquit, ay
+caalam-alam totoong daling guminhaua ang caniyang pagcaramdam.
+Maraming tauo ang sinibulan sa loob nang catauan, at nan~gamatay nang
+biglang pagca matay dahil sa pinabayaan ang saquit, at hindi tambing
+guinamot.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 31.=
+
+_Ang gamot sa masaquit ang camay ó paa, dahil sa narapilos ang may
+catauan ó cun nagcasala ang caniyang pagdampot nang anoman, na ang
+tauag nang castila doo,i,_ relajación ó recaldura; _at ang gamot naman
+sa may lungmingsad na buto: ang tauag nang castila doo,i,_ dis
+locación ó luxación.
+
+_Nota._ Cun minsan dahil sa narapilos ang tauo, ó dahil sa siya,i,
+nahulog, ó binatac ang caniyang paa ó camay, ay sungmasaquit yaong
+man~ga casangcapang yaon; at caya gayon, sapagca napacabanat ó
+napacaunat ang litid. Cun minsan namamaga naman ang casangcapang
+nasactan. Ang gamot doon ay gayon. Ibababad pagdaca ang paa ó camay
+na nasactan sa malamig na tubig. Saca cumuha ca nang dalauang puti
+nang itlog (houag ang pula) at ihulog mo sa pingan ó planchang
+_estaño._ N~gayon ang isang caputol na _tauas_ iyong icuscos nang
+icuscos sa pingang _estaño_ na may puti nang itlog; pagca malapot na
+ang puti nang itlog; ay yari na ang ungüento. Maglatag ca nang caunti
+noon sa isang damit, at itapal mo sa masaquit, na yao,i, gagauin mong
+macalaua maghapon. Itong mabuting gamot ay turo ni Rozier. Hindi
+ma-aari ang pingang tinga, cundi ang _estaño_ yaon bagang inahihinang
+sa _hojas de lata._ Caya magaling ang maghanda ca nang isang plancha
+noon, at itago mo sa bahay.
+
+274. Ang man~ga dulo nang buto nang tauo ay mabilog ó masubong na
+sungmusoot, at pungmipihit sa hucay na mabilog din at malucong; at cun
+ang mabilog na dulo nang buto, ay ungmaalis doon sa hucay na dating
+quinasosootan, ang pan~galan sa ganoon ay lungmingsad ang buto. Cun
+gayon ay cailan~gang isaoli agad ang buto doon sa caniyang lugar,
+sapagca cun pinabayaan nang malauong panahon ay hindi na maisaoli, at
+ang hucay na talagang pipihitan noon, ay nagcacalaman, at caya hindi
+na maaring sumoot doon.
+
+275. Pag nasaoli na ang buto sa caniyang lugar, ay cailan~gang
+tapalang parati ang casangcapang nasactan cun namamaga pa nang damit
+na babad sa tubig at _suca;_ at pagca nauala na ang pamamaga ay
+samahan nang caunting _aguardiente._ Saca bibigquisang maigui, at
+houag quiquibuin nang mahabang panahon. Na-aari rin ang _puti_ nang
+_itlog_ at ang inciensong binayo na hinahalo capoua, at itinatapal sa
+masaquit.
+
+276. Bago isauli ang buto sa caniyang lugar cun baga lauon nang
+lungmilingsad, ay namamaga yaong casan~gcapang nasactan, ay
+sasangrahan ang maysaquit bago tapalan nang _tinapay_ na durog at
+_suca,_ na ito,i, gagauing ilang arao, bago atuhin ang pagsasauli nang
+buto sa caniyang lugar. Ang pag-gaua nito,i, hindi lubhang maliuag,
+babayi man ang umato. Binabatac lamang nang dalaua catauo ang dalauang
+casangcapang pagtatamaan, at saca ang isang tauo ay caniyang
+pinatatama ang dulo nang buto sa caniyang susuutan; cun minsan ay
+hindi cailan~gan ang tatlo catauo, at na-aari ang isa, cun maalam
+alam humipo,t, tumin~gin. Cun baga hindi lamang lungmilingsad ang buto
+cundi nabali pa, ay gagamutin muna ang pagcalingsad, bago gamutin ang
+pagcabali. Ang gaua nang tagalog sa ganitong saquit ay ipinahihilot sa
+marunong ang casangcapang lungmingsad; datapoua maliuag gumaling sa
+ganoong paraan, cun yao,i, lungmingsad na totoo.
+
+
+_Ang gagauin cun lungmingsad ang sihang._
+
+277. Ang maysaquit ay pinalulucloc sa sahig nang bahay, at ang
+gungmagamot sa caniya,i, lungmalagay na tindig sa licod nang
+maysaquit; ipinapasoc sa bibig nang maysaquit sa ibabao nang bag-ang
+ang dalauang hinlalaqui nang camay, at ang ibang man~ga daliri
+inilalagay sa ilalim n~g sihang; pagca gayon na ang taya nang dalauang
+camay nang gungmagamot, ay idiniriin ang sihang na pailalim, at sa
+dacong licod n~g maysaquit, hangan sa sungmoot sa lugar niya. Saca
+tapalan nang turo sa párrafo 275.
+
+
+_Ang gagauin sa lungmilingsad ang cayang liig._
+
+278. Cung lungmingsad ang liig nang tauo, ay mamamatay pagcaraca,
+cundi gamuting madali; caya ang gagauin doo,i, pahihigain nang
+patihaya sa sahig, at ang mangagamot ay lulucloc doon din sa sahig sa
+ulunan nang maysaquit; saca hahauacan nang caniyang dalauang camay ang
+ulo nang maysaquit, at pagcaraca caniyang babataquin, at pipihitin
+nang caunti nang mangyaring tumama sa datihang quinasusuutan. Saca
+tapalan nang bilin sa párrafo 275.
+
+
+_Ang gagauin cun lungmingsad sa dacong quiliquili ang isang bias nang
+camay,_
+
+279. Cun minsan ang isang bias nang camay, yaon bagang buto na
+nangagaling sa balicat na patuloy sa sico, ay ungmaalis doon sa dating
+quinadoroonan. Ang gagauin cun gayon, ay tatalian ang camay sa ibabao
+nang sico, at hihilahin nang dalaua catauo ang magcabilang dulo nang
+tali; ang maysaquit ay pinalulucloc sa lupa, ó sa sahig nang bahay.
+Saca ang gagamot doo,i, cucuha nang isang servilleta, ó paño man; na
+pararaanin sa ilalim nang camay nang maysaquit, at ang dalauang dulo
+nang paño ay bubuhulan. Ang gagamot sa maysaquit, ay isusuot ang
+caniyang ulo hangan liig sa loob nang paño, at cun hungmihila yaong
+dalaua catauo, ang mangagamot ay itinataas na magpilit ang caniyang
+ulo; at cun gayo,i, madadala niya tuloy paitaas ang camay nang
+maysaquit, at saca itinutulac niya nang camay ang dulo nang butong
+lungmingsad, at pinatatama sa caniyang hucay sa dacong balicat. Cun
+ang maysaquit ay bata ó babaying mahina, ang isa catauo lamang ay
+macacapagpaanyo nang butong lungmingsad; hinihila lamang nang caniyang
+isang camay yaong butong sala, at ipina-aanyo tuloy noong isang camay.
+Magaling naman (ani D. Martín Martinez) palucluquin ang maysaquit sa
+isang luclucang mababa, parang latoc sa halimbaua; pag-gayon na ang
+taya nang maysaquit, ay tatalian sa ibabao nang _sico_ nang isang
+malapad at matibay na tali yaong caniyang camay na sala sa isang
+baytang nang isang hagdan; saca inaalis ang luclucan, at pag pinatalon
+ang catauan nang maysaquit, ay magsasaoli ang buto sa caniyang lugar.
+Saca tatapalan nang bilin sa párrafo 275.
+
+_Ang gagauin pag lungmingsad ang camay sa sico, ó sa
+galang-galan~gan, ó ang man~ga daliri nang camay, ó cun lungmingsad
+ang paa doon sa tuhod._
+
+280. Cun ang camay ay lungmilingsad at ungmaalis doon sa caniyang
+quinasosootan sa sico ó sa galang-galan~gan, ó cun lungmilingsad ang
+paa doon sa tuhod, ó cun nagcacasala ang man~ga daliri nang paa ó
+camay, ang guinagaua doon, ay hinihila lamang, bago patamain sa lugar
+ang butong nagcasala; saca tinatapalan nang bilin sa párrafo 275.
+
+
+_Ang gagauin cun lungmingsad ang buto nang hita._
+
+381 Cung ang buto nang hita ay lungmilingsad sa dacong pig-yi at ang
+paglabas nang buto ay sa licod nang may catauan, ay ungmiicli ang paa,
+at hungmaharap nang caunti sa loob; datapoua cun ang paglingsad nang
+buto ay sa harap, ang paa ay hungmahaba, ang tuhod ay cungmiquiling,
+at ang paa ay hungmaharap sa dacong labas.
+
+282. Cun ang buto nang hita,i, lungmingsad sa licod nang may catauan,
+ay cailan~gang parapain ang maysaquit, at talian ang hita sa dacong
+ibabao nang tuhod nang isang malapad at matibay na tali. Saca
+hihilahin ang man~ga tauong catulong sa magcabilang dulo nang tali, at
+ang mangagamot ay caniyang patatamain ang dulo nang buto sa caniyang
+lugar. Datapoua cun baga ang paglingsad nang buto nang hita ay sa
+harap nang may catauan, ay pahigain nang patihaya ang maysaquit, saca
+hihilahin nang malacas ang buto at isasaoli sa caniyang totoong
+quinalalag-yan. Saca tapalan nang bilin sa párrafo 275.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 32.=
+
+_Ang gagauin sa tauo na may butong nabali, at sa nabasag ang ulo._
+
+
+282. Cun mayroong tauong nabalian nang buto, cun baga may pagcalingsad
+din ang buto, ay itong paglingsad ang gagamutin muna, para nang turo
+sa capítulo 31, bago gamutin ang pagcabali nang buto; at ang gagauin
+n~ga sa nabalian, ay gayon. Ang maysaquit ay ilagay _sa husay_
+(capítulo 4); datapoua cun siya,i, bihasang cumain nang marami, ay
+mapacacain din nang caunti Bucod dito ay cailan~gang sangrahan ang
+maysaquit, at inuuling guinagaua quinabucasan ang pagsasangra, cun
+baga malaqui ang lagnat. Ang nabalian nang malaquing buto ay
+pinahihiga muna nang dalauang lingo lamang. Saca macababan~gon na
+siya; datapoua caniyang dahandahanin ang pagban~gon. Ang casangcapang
+nabalian ay hindi sucat ilagay nang patouid cundi balubaluctot nang
+caunti. Magaling naman ang may lubid na natatali sa bubun~gan nang
+silid nang maysaquit sa caniyang tapat, nang siya,i, cumapit sa lubid
+cun ibig cumibo. Ang catreng quinahihig-an nang maysaquit ay binutasan
+nang houag buman~gon cun mananabi.
+
+284. Ang butong nabali ay hinuhusay, at ipina-aanyo nang isang
+marunong humipo at tinutouid na magaling. Saca doroonan n~g dalauang
+caputol na balat na cordobán man, ang isa sa ilalim at yaong isa sa
+ibabao, na ibinababad muna sa tubig nang lumambot, bago talian nang
+labingdalaua ó labing-ualong panaling maicli, na paraparang may caniya
+nang buhol. Sa ilalim nang balat ay linalag-yan ang casangcapang
+nasactan nang damit na babad sa tubig na sinucaan, at saca babasain
+ding parati nang mahabang panahon noon ding tubig na sinucaan yaon
+ding damit na yaon, hangan sa gumaling ang maysaquit. Cun gumaling na
+ang maysaquit at ang buto,i, naghinang na, cun baga hindi rin nauauala
+ang pagsaquit nang buto,i, tapalan nang inciensong binayo na lalahocan
+nang puti nang itlog. Cun baga tadyang ang nabali, ang pag-gamot
+doo,i, para nang sa ibang man~ga butong nababali; houag lamang
+pahigain ang maysaquit; at cun ang ulo ang nabasag at ualang sugat, ay
+gayon din ang pag-gamot, houag lamang basain nang suca, cundi nang
+alac sa misa na tinubigan; basahin mo at sundin ang turo sa párrafo
+273. Ang gaua nang tagalog pagca mayroong butong nabalian, ay
+ipinahihilot sa marunong, datapoua yao,i, totoong sama, sapagca ang
+butong talagang maghihinang na, nababali uli bagcus pag quiniquibo.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 33.=
+
+_Ang gamot sa natinic, ó nasubol ó sa tinamaan nang pana, ó nabaril._
+
+
+285. Ang gagauin sa natinic, ó nasubol, ó sa tinamaan nang pana, ó sa
+tauong nabaril ay gayon. Bubunutin pagcaraca, at hahan~guin sa
+catauan ang tinic, ó ang tatal, ó ang pana, ó ang bala na nababaon sa
+laman. Pag nabunot na yaon, ay tapalan ang casangcapang nasactan nang
+basahang babad sa malacucong tubig. Datapoua cun malalim ang pagcabaon
+nang tinic ó pana sa laman, at hindi mabunot, ó mabunot man ang iba ay
+mayroon pang natitira doon, ay mabuting hiuain nang caunti, cun baga
+hindi pa totoong namamaga ang casangcapang na nasactan, sapagca cun
+malaqui ang pamamaga ay masamang hiuain; at ang gagauin cun hindi
+mahiua, ay tatapat na parati sa sin~gao nang mainit na tubig ang lugar
+na nasactan, saca tapalan nang tinapay na durog na may casamang
+_gatas_ at lan~gis na bago nang niyog ó lana man; cun ualang tinapay
+at gatas, ay na-aari ang ugat nang _dilao_ at ang lan~gis nang niyog
+na babayuhin capoua, bago itapal doon. Cun ualang _dilao,_ ay
+magagamit ang _romero._ Datapoua cun yaong lugar na napasucan nang
+tinic ó tatal ay nagnanana, cailan~gang hiuaing madali at saca
+gamuting para nang turo sa man~ga párrafo 253 at 254. Cun baga bala
+ang nacasugat ay gagauin ito ring man~ga turo sa párrafong ito. Cun
+baga ang nacasugat ay panang may camandag, ay painumin ang maysaquit
+na madali nang pasuca nang _salag salag, ó pacupis (pepinillo de san
+Gregorio)_ número 34 ó 35; ó pacanin nang bauang; ó cun ualang iba ay
+na-aaring ipainom doon ang dumi nang tauo, na isasama sa caunting
+tubig, nang sumuca. Saca hihiuain ang sugat; bubunutin ang pana cun
+nadoroon, at huhugasan ang sugat nang tubig na may asin, at tacluban
+nang ventosa Mabuti basahin mo ang capítulo 35.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 34.=
+
+_Ang gamot sa napaso nang baga ó pólvora, ó sa nabanlian nang anomang
+mainit._
+
+
+286. Cun hindi malaquing lugar nang catauan ang napaso, at hindi
+naglintog, sucat na roon ang tapalan nang damit na babad sa malamig na
+tubig; yao,i, gagauing parati. Cun mayroong dagta nang aroma, (goma de
+aroma) ay lahucan nang pula nang itlog, at ilahid doon nang houag
+maglintog. Ang madali at ang ualang liuag sa lahat na gamot, maglintog
+man ang laman, ay ito. Ang isang itlog nang manuc ay hinahalong maigui
+sa pingan; sinasamahan nang dalauang cucharang lan~gis na bago nang
+niyog ó lana man; hinahalo pang magaling capoua, at itinatapal. N~guni
+ang magaling sa lahat na gamot ay ang lan~gis nang _cacao,_ na gayon
+ang pag-gaua. Ang isang gatang na cacao, iyong isan~gag, bago
+dicdiquin mo nang maliit. Saca ihulog mo sa palioc na may tubig, at
+ilagay mo sa mahinang apoy. Hahaluin mong parati nang patpat ang
+cacao, at yaong lan~gis na lungmulutang sa ibabao nang tubig, iyong
+ipunin nang isang pacpac nang manoc at ihulog mo sa taza. Ilapit mo sa
+apoy ang taza nang maiga ang tubig na casama nang lan~gis, at pag
+naiga na ang lan~gis na natitira ay itago mo sa garrafa. Itong lan~gis
+nang cacao siya ang mabuting ilahid sa lugar na napaso, ó nabanlian
+nang anomang mainit na tubig. Magaling din ang bumayo ca nang _uling_
+nang langca, at doonan mo nang _lana_ bago itapal, at mauauala pati
+pilat. Cun baga pólvora ang nacapaso, ay mabuti lahiran ang napaso
+nang dugo nang manoc na munti, at saca tacpan nang damit; ang gatas
+nang babayi ay maigui ring ibasa doong parati; ganoon din ang maputing
+_gabi_ cun calusin, at samahan nang _lana,_ at itapal sa masaquit, ay
+nacaguiguinhaua sa may catauan. Na-aari namang tapalan nang camatis
+na hiniua, na pinapaltang maminsan-minsan, nang mahan~ginan ang lugar
+na masaquit. Ang isa pang totoong buting itaquip sa gayong sugat, ay
+yaong tila bulac nang bun~ga nang boboi.
+
+287. Datapoua cun ang lugar na napaso ay malaqui, at ang pamamaga ay
+totoong laqui naman, ang cailan~gang gauin (ani Tissot) ay sangrahan
+ang maysaquit, minsan ó maquiilan yaon sa caniyang calagayan.
+
+288. Ang maysaquit ay ilagay sa _husay_ (capítulo 4). Houag ipaiinom
+sa caniya cundi ang bilin sa número 2 at 4; bucod dito ay susumpitin
+arao-arao.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 35.=
+
+_Ang gamot sa tauong naguitguitan ó nagalusan, at sa nasugatan, pati
+sa nahiua ó sa tinaga nang ibang tauo._
+
+
+_Nota._ Ang mabuti sa nagalusang tauo,i, ang laman nang bun~ga nang
+_boboy_ yaon bagang tila bulac, na itataquip na magaling doon sa
+lugar na masaquit. Maigui rin ang abo nang papel sangley sa sinunog.
+Gayon din ang gamot sa nagasgasan ó naguitguitan nang lubid ó nang
+ibang bagay, na yao,i, _rozadura_ cun tauaguin nang castila.
+
+289. Cun mayroong tauong sinugatan, ó tinaga ó inulos nang sundang, ó
+cun siya,i, nahiua, cun baga ang sugat ay munti at hindi lubhang
+maraming dugo ang lungmalabas, ay maghanda cang madali nang _hilas_
+nang lienzong luma, at ilatag mo sa sugat at houag mong idiriing
+lubha. Saca sa ibabao nang hilas ay doonan mo nang isang caputol na
+lienzong babad sa lana, ó lan~gis na bago nang niyog, bigquisan mo
+nang hindi louag at hindi maigting, at houag mong quiquibuin yaon sa
+isang arao at isang gab-i. Saca cun tatatapin ang sugat, ay aalisin
+ang hilas na hindi totoong naniniquit doon, sapagca ang hilas na
+totoong cungmacapit sa sugat, ay hindi cailan~gang ugcain; doonan
+lamang nang iba pang bago at sucat. Ito lamang gauang itong itinuro co
+n~gayon ay nacabababao sa maraming sugat, at hindi nagnanana; at cun
+baga nagnanana, ay tapalan nang caunting ungüentong madilao número 46.
+Cun baga ang sugat ay totoong unti, ay siya na roon ang anlalaua;
+n~guni cun malalim ang sugat at munti ang butas ay cailan~gang lac-han
+nang caunti ang butas bago gamutin.
+
+290. Cun ang sugat ay malaqui, caalamalam mamamaga muna, bago
+magnacnac; ang maysaquit ay lalagnatin, at cun minsan ay tila
+masisirasira ang bait. Ang magaling gauin pagca gayon ang lagay nang
+nasugatan, ay ang hilas muna ang itapal sa sugat, at sa ibabao lag-yan
+nang tinapay na durog na dinoroonan nang gatas at caunting _lana_ nang
+houag maniquit ang tinapay, at yao,i, ang ilalagay sa ibabao nang
+hilas bago bigquisan para nang dati; na-aari naman ang tinapay lamang
+at ang tubig na ualang iba, datapoua cailan~gang paltan macaapat
+maghapon.
+
+291. Bucod dito ang may sugat, cun nalalagnat ay sasangrahan, cun baga
+hindi linabasan nang maraming dugo ang sugat; saca ilagay _sa husay_
+(capítulo 4), at susumpitin touing arao na ualang liban. Ang isa
+namang cailan~gan sa ganoong maysaquit na ang sugat ay malaqui, ó cun
+nadoroon sa masamang lugar (sa dibdib baga, sa tiyan, ó sa bay-auang,)
+ay houag pacanin nang anoman, cundi tubig na pinaglagaan nang palay ó
+basabasa; gayon din totoong sama sa nasugatan ang pag-gaua nang
+mahalay, at caalamalam mamamatay.
+
+292. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa ulo, ay hindi magaling doon ang
+lan~gis, ó _lana_ cundi ang hilas muna, at saca ang isang tapal n~g
+_betonicang_ binayo (cabling), ó cun ualang cabling, ay ibabad sa
+mainit na _alac_ sa misa ang lienzong idoroon sa ibabao nang hilas;
+saca sundin ang bilin sa párrafo 291.
+
+293. Cun mayroong naputol na ugat ca malaqui, at malacas lumahoy ang
+dugo, ay maigui roon ang _agárico de roble_ número 67; at sapagca dito
+sa Filipinas ualang _agárico,_ ay na-aari ang _colatcolat_ número 67,
+yaon bagang tila cabuting matigas na sungmisibol sa man~ga cahoy, _sa
+alibangbang_ baga; ang unang balat nang _colatcolat_ ay itinatapon,
+ang ibang natitira ay babayuhin, ó bubugbuguin nang cahoy nang
+lumambot, at yaon ang itinatapal sa sugat; saca doroonan sa ibabao
+nang maraming hilas, at isang lienzo, at bibigquisan tuloy. Cun hindi
+rin ungmaampat ang dugo, at ang sugat ay nadoroon sa camay ó paa, ay
+cailan~gang bigquisan ang casangcapang nasactan sa itaas nang sugat
+nang isang bigquis na ang lapad ay tatlong daliri man lamang, na
+pinipitpit nang isang caputol na cahoy nang umigting; houag lamang
+pacalulubhain, at maca mabuloc ang laman; maminsan-minsan ay lolouagan
+ang bigquis.
+
+294. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa tiyan at hindi lungmalabas ang
+bituca ay gagamutin ang may catauan para nang turo sa capítulong ito;
+datapoua cun malalim ang sugat at ang bituca ay lungmalabas, uusisaing
+maigui cun nabutas ang bituca, at cun baga nabutas, na caya na-aalaman
+sapagca linalabasan nang dumi doon din sa butas, ay houag anomanahin
+cun munti ang sugat; datapoua cun malaqui, ay tatahiin nang sangpouong
+bilong _abaca_ na pinagquitan nang houag lumabas ang dumi, at ang dulo
+nang itinahing _abaca,_ ay pababayaang lumauit sa labas nang tiyan
+nang mahila cun malauon, at pagca siyang cusang sumunod sa camay nang
+humihila. Bucod dito ang bituca ay cailan~gang hugasan muna at linisin
+nang alac na pinaglagaan nang romero, bago ipasoc uli sa tiyan nang
+marahan-dahan; saca tinatahi pati nang sugat nang tiyan para nang
+sinabi cong una, at pagca yari na yaon, ay guinagamot ang sugat para
+nang turo sa capítulong ito.
+
+295. Yaong man~ga paraan nang pag-gamot sa man~ga sugat na sinaysay
+co sa capítulong ito ay sucat na sa anomang sugat; datapoua mayroon
+pang ibang man~ga bagay na magaling ding maalaman n~g m~ga mangagamot,
+maca cailan~gang gamitin nila cun ualang iba. Ang romerong n~ginoya,
+ay mabuti doon sa sugat; ang man~ga dahon nang _hagonoy_ ay totoong
+buting bayuhin munang maigui, at patacan nang caonting _lana,_ ó
+bagong lan~gis nang niyog; saca balutin sa dahon nang saguing; at
+ibaon sa mainit na abo, bago itapal sa sugat at tuloy gagaling, cun
+gauin mong macalaua, malaqui man ang sugat. Maigui rin ang ugat nang
+_baliti_ na babayuhin bago itapal. Ang isa pa manding magaling, ay
+gayon; ang isang caputol na cahoy nang _molauin_ ay iyong lagariin, at
+ang quinain nang lagari iyong ibudbud doon sa sugat. Ang tuyong tai
+nang cabayo ay maigui rin sa sugat, pag hindi malaqui.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 36.=
+
+_Ang gamot sa sugat na lauon, na hindi mabahao._
+
+
+296. Ang m~ga sugat na lauon ay hindi sucat bahauin pagcaraca, ani
+Tissot, sapagca marami ang namamatay nang biglang pagcamatay dahil
+doon. Ang man~ga sugat na lauon ay gaua cun minsan nang palo, ó nang
+bucol ó sibol na hindi guinamot n~g paanyo. Cun minsan naman dala n~g
+_escorbuto_ ó dala nang pagcabuloc nang catauan. Cun ang escorbuto ó
+ang ibang dahilan ang pinagmul-an n~g sugat na lauon ay cailan~gang
+alisin muna yaong isang saquit bago gamutin ang sugat. Ang pagbahao
+noong man~ga sugat na yaon ay hindi lubhang maliuag; datapoua houag
+bauahin pagcaraca nang mangagamot, cundi paraanin muna sa ibang lugar
+nang catauan nang maysaquit yaong masamang lungmalabas na parati sa
+sugat Caya ang unang gagauin sa tauong may saquit na lauon, ay
+purgahin touing icalauang lingo nang bilin sa número 21; itong
+ganitong purga ay itutuloy nang malauon, at pag pinurga nang macaitlo
+man lamang ang maysaquit, ay gamutin na ang sugat para n~g sasabihin
+co n~gayon sa m~ga párrafong isusunod dito Ang lungmalabas sa man~ga
+sugat ay hindi nana, cundi anaqui tubig na maputi-puti,
+malabnao-labnao, at totoong baho na cun mapasayad sa ibang m~ga laman,
+ay nagpapalintog cun minsan. Pag nabahao na ang sugat, ay itinutuloy
+ang pagpurga sa may catauan na maminsan-minsan. Yaong tauong may sugat
+na ibig madaling gumaling, ay cailan~gan ang houag siyang cumain nang
+man~ga maalat, ó man~ga mahanghang, ó mainit ó maraming carne, at
+houag tumiquim siya nang isda at alac. Cun ang sugat ay nadoroon sa
+paa, ay masama sa may catauan ang lumacad na parati, ang magpahan~gin
+ang yumapac sa basá, at ang mahan~ginan ang caniyang sugat. Ang isa
+pang magaling na totoo sa may sugat na lauon, ay lag-yan nang fuente
+sa paa, ó camay bago bahauin ang sugat.
+
+297. Cun minsan ang man~ga tabi nang sugat ay totoong tigas na
+cailan~gang hiuain muna, bago gamutin; datapoua cun hindi matigas ang
+man~ga tabi nang sugat ay tapalan pagdaca nang bilin sa número 69, at
+sa ibabao lag-yan nang ilang lienzong babad sa turo sa número 70 na
+macaitlong papaltan touing arao; at sa número 69 ay macalaua lamang.
+Datapoua cun minsan ay hindi cailan~gan itong ganitong gamot sapagca
+maraming sugat na lauon ay nababahao cun pahigain ang maysaquit, at
+latagan nang hilas ang sugat, at doonan pa sa ibabao nang hilas nang
+isang tapal na tinapay na durog, bulaclac nang alagao at tubig. Bucod
+dito touing guinagamot, ay cailan~gang linisin ang sugat at hugasang
+maigui nang tubig na malacuco na pinaglagaan nang caunting romero, ó
+nang dahon nang macabuhay ó lin~gangsina ó hagunoy; ito,i, gagauin
+bago tapalan.
+
+298. Cun hindi mo ibig gamitin ang bilin sa número 69, at sa número
+70, ay na-aari ang man~ga sasabihin co n~gayon sa man~ga párrafong
+isusunod co dito, na yao,i, pauang aral ni P. Clain.
+
+299. Ang man~ga sugat na ang man~ga tabi ay matigas, ay mabuti tapalan
+nang apog na sinubhan; saca linisin at hugasan nang tubig na
+pinaglagaan nang romero, ó rosas, bago doonan uli nang apog. Ito,i,
+paparatihing gagauin. Ang laman na lungmalabis sa man~ga tabi, cun
+budburan nang polvos nang puno nang _coles_ na sinunog, ay mauauala
+cun minsan. Itong dalauang gamot tila hindi magaling.
+
+300. Doon sa man~ga masasamang sugat na lungmalapad at lungmalaqui; ay
+maiguing itapal ang dahon nang _lanting_ na binayo. Nang mamatay ang
+man~ga ood sa man~ga sugat, ay bumayo ca nang _payangpayang,_ samahan
+mo nang apog at dahon sariua nang tabaco na pauang binabayo bago
+itapal. Totoong galing naman sa man~ga gayong sugat ang hugasang
+parati nang tubig na pinaglagaan nang hagunoy, bago tapalan n~g dahon
+din nang hagunoy na binayo. Ang dahon nang tan~gantan~gan ó
+lin~gangsina ay totoong galing sa gayong sugat; inilalaga muna ang
+dahon, at yaon ang ihuhugas na parati sa sugat, bago tapalan noon ding
+dahong binayo. Ang pinan~gan~ganlang _macabuhay,_ pag inilaga rin ang
+dahon, at ang tubig ay ihugas na parati sa sugat, at saca tapalan
+noong ding dahong binayo, ay na nacagagaling naman.
+
+301. Cun baga nagsusugat ang punong catauan nang lalaqui ó babayi, ay
+guinagamot muna ang may catauan para nang turo sa párrafo 296, bago
+lahiran ang man~ga sugat nang _apdo_ nang bacang lalaqui. Maigui ring
+tapalan nang dahon nang culit na babayuhin muna. Ito,i, turo ni P.
+Clain. N~guni cun bago yaong man~ga sugat ay dala nang pag-gaua nang
+mahalay ay cailan~gang tumanong sa marunong, nang siya,i, gamutin nang
+ungüento nang mercurio núm. 28.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 37.=
+
+_Ang gamot sa linuluslusan, na ang tauag nang castila sa ganoong
+saquit ay_ hernia ó quebradura.
+
+
+302. Mayroong tauo, na pagca pan~ganac sa caniya ay linuluslusan na;
+datapoua ang caramihan ay caya linuluslusan, ay gaua nang pagsigao
+noong bata pa sila, ó dahil sa pag-uubo ó sa pagsuca. Cun matanda na
+ang tauo, ang pagbuhat nang man~ga mabibigat ay yaon ang ugaling
+pinangagalin~gan nang saquit na yaon. Ang lalaqui ay marahil luslusan
+sa babayi.
+
+303. Itong saquit ay bagay-bagay; datapoua ang aquin lamang sasaysayin
+dito ay ang pagpanaog ó ang pagluslus nang bituca sa pinaca supot nang
+bayag nang lalaqui, ó sa ilalim nang-punong catauan nang babayi. Cun
+ang bituca, ó ang linoob nang catauan ay tungmatalon, at naparoroon sa
+man~ga lugar na yaon; ang tauag sa nagcacasaquit nang gayon ay
+_linuluslusan._
+
+304. Sa alin mang tauong linuluslusan, bata man matanda man, ang
+pag-gamot ay iisa rin. Datapoua ang man~ga bata ay madaling gamutin,
+at bihira ang hindi gungmagaling, alagaan lamang nang tali, ó bigquis
+yaong lugar na pinaroroonan nang bituca. Yaong tali ó bigquis na
+inilalagay doon, ay mayroong sadhiyang pagcatabas, na hindi maliuag
+isipin nang alin mang marunong dunong, sapagca ibinabagay sa lugar na
+quinadoroonan nang saquit. Ang bigquis ay mayroong apat na dulo; ang
+dalauang nangagaling sa licod, ay binubuhulan sa ilalim nang pusod; at
+ang dalauang dulo nang tali na nagmumula sa harap ay ipinapatun~go sa
+bay-auang, at doon tinatalian. Bucod dito sa guitna nang taling yao,i,
+mayroong isang tila unang munti ó dalaua caya, na taga pagdiin nang
+bituca nang houag macalabas uli. Datapoua bago ilagay ang tali doon,
+ay cailan~gang pacausisaing maigui, cun mayroon pang natitirang bituca
+sa labas, at cun baga hindi napasoot ang lahat sa loob, ay masamang
+doonan nang tali ang maysaquit. Cun minsan ay hindi maipasoc ang
+bituca, sapagca ang saquit ay lauon na, at maraming bituca ang
+lungmalabas. Cun gayon ay cailan~gang igaua n~g capaanyoan ang
+maysaquit at lag-yan din nang tali na ualang unan.
+
+305. Nang mapasauli ang bituca nang batang linuluslusan, ay
+pinahihiga muna nang patihaya; dinoroonan nang damit sa ilalim nang
+pig-yi, nang tumaas. Pagca yari nito,i, cun baga hindi pungmapasoc na
+cusa ang bituca, ay tinutulun~gan nang camay na marahan dahan, bago
+lag-yan nang taling itinuro sa párrafo 304; hindi magcacasiya ang
+isang tali lamang; cailan~gan ang dalaua; at bago ilagay ang ipapalit
+sa maruming pinapaltan, ay cailan~gang tingnan cun nadoroon caya sa
+loob ang lahat na bituca. Cun ibig mo, ay matatapalan ang bata nang
+_lin~gangsina_ na idinadarang muna sa apoy nang madaling gumaling,
+saca dinoroonan nang tali Cun baga matandang tauo ang linuluslusan,
+cun bago pa ang saquit, ay hindi rin maliuag mauala; datapoua cun
+lauon, ay hindi na ma-aari. Ang gagauin doon ay gayon: pinahihiga ang
+maysaquit nang patihaya, pinatataas ang tuhod nang sumayad ang
+talampacan nang paa doon sa hihig-an. Saca ipinapasoc sa loob ang
+bitucang lungmalabas; itong pagpasoc nang bituca cun minsa,i, ualang
+liuag; cun minsan ay hindi sungmusunod, cundi marunong humipo ang
+mangagamot sapagca cailan~gang iriin nang camay na catulong ang man~ga
+daliri, at pinipilit pumasoc sa loob ang man~ga bituca. Datapoua cun
+mahirap ang calagayan nang maysaquit, at hindi sungmusunod ang bituca,
+ay cailan~gang sangrahan muna ang may catauan. Saca susumpitin nang
+tubig na pinaglagaan nang culutan na linalahucan nang isang cucharang
+mantica at calahating cucharang asin; pagca sinumpit ang maysaquit, ay
+tatapalan muna nang malauon-lauong oras, nang man~ga basahang babad sa
+túbig na mainit, bago atuhin ang pagsasauli nang man~ga bituca.
+
+306. Cun minsan ang bituca ay pungmapasoc na cusa, pag tinapalang
+ilang arao ang maysaquit nang dahon nang tabacong sariua na ibinababad
+sa mainit na alac. Magaling naman ang dumi nang baca, na pinatutuyo
+tuyo muna sa cauali, at sabay pinapatacang parati nang caunting
+lan~gis, bago itapal sa masaquit. Cun hindi rin pungmapasoc ang
+bituca, ay sumpitin nang malauon ang maysaquit nang usoc nang tabaco
+para nang turo sa párrafo 457, at siya ang lalong matapang na gamot
+doon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 38.=
+
+_Ang gagauin sa lungmalabas ang tumbong, at sa babaying lungmalabas
+ang punong catauan._
+
+
+307. Cun mayroong tauo, na lungmalabas ang caniyang tumbong ó pouit,
+ay pinararapa muna at pinatataas ang pig-yi; saca ang mangagamot ay
+babasain nang lana ang caniyang man~ga daliri, at ang tumbong ay
+caniyang ipapasoc sa loob na marahan dahan; pagca napasaoli na sa
+loob, ay tapalan nang basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang
+balat nang _granada, ó duhat ó camachiles,_ bago talian nang isang
+tali na may apat na dulo. Cun aayao ca noong ganoong paraan, ay
+tapalan ang pouit nang incienso, sahing at polvos nang sinunog na
+sun~gay nang usa, at papasoc ang tumbong. Maigui rin ang mag-ihao ca
+sa apoy nang isang dahon ó palapa nang (maguimaguei) at pag malamig
+na, itapal mo roon, gagaling ang maysaquit. Cun minsan ang paglabas
+nang tumbong ay dala nang pag-iilaguin, na siya ang totoong
+cailan~gang gamutin.
+
+308. Cun lungmalabas ang punong catauan nang babayi, ay pahihigain
+nang tihaya. Dinoroonan nang damit sa ilalim nang pig-yi nang tumaas;
+binabasang parati nang mainit-init na alac ang caniyang punong
+catauan; saca ipinapasoc nang camay sa loob na marahan dahan, bago
+doonan nang tali na may apat na dulo. Magaling naman ang pinacadahon
+n~g magui (maguei) na inihao muna; baga itapal doon para n~g turo sa
+párrafo 307 na sinundan nito.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 39.=
+
+_Ang gagauin cun macati ang punong catauan nang lalagui ó nang babayi,
+pati sa lalaqui, cun ungmuurong ang caniyang punong catauan, at sa
+namamaga ang bayag ó ungmiihi nang nana._
+
+
+309. Cun mayroong lalaqui na ungmuurong ang caniyang punong catauan,
+ay painumin noong picatubig, na nangagaling sa saguing na
+pinan~gan~ganlang _botohan_ bago bumun~ga. Na-aari rin ang tubig sa
+saguing na pinan~gan~ganlang _abaca._ Gayon din ang ugat nang
+pandacaquing itim, cun cayurin muna, at inumin ang quinayod sa
+caunting alac sa misa ó tubig, ay magaling din. Cun ang punong catauan
+nang lalaqui ó nang babayi ay mabuting basain nang basain nang tubig
+na pinagbabaran nang caputol na san~ga nang _macabuhay_ na mapait, at
+cun hindi nauauala ang saquit ay mabuti lonoquin nang may catauan ang
+píldoras ó pelotillas nang talamponay ayon sa turo sa número 57.
+
+_Nota._ Cun mayroong lalaquing ungmiihi nang nana ó cun namamaga ang
+bayag, ang mabuti doo,i, painuming parati nang tubig na pinaglagaan
+nang colotan. Magaling din ang magsumpit siya nang malimit, at
+magpurga nang bilin sa número 23, na yao,i, gagauin touing lingo. Saca
+iinumin niya ang bilin sa número 22, hangan sa siya,i, gumaling. Cun
+baga caya ungmiihi nang nana ang maysaquit dahil sa siya,i, mayroong
+bato sa pantog ay magaling uminom siya nang _café_ touing umaga; at
+sundin ang man~ga turo sa capítulo 46. Ang pagcati nang punong catauan
+pati nang pag-ihi nang nana, ay dala cun minsan ng pag-gaua nang
+mahalay. Cun gayon ay cailan~gang tumanong sa marunong, nang gamutin
+ang may catauan n~g paanyo, at nang pahiran ang caniyang paa nang
+unggüento nang mercurio número 28, ayon sa uica co sa párrafo 301.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 40.=
+
+_Ang gagauin sa man~ga batang ipinan~gan~ganac na ualang butas ang
+puit, ó may sara ang tain~ga ó ang punong catauan, ó cun mayroong
+pinacatali sa ilalim nang dila._
+
+
+310. Cun mayroong batang ipinan~gan~ganac at ualang butas ang pouit,
+ay bubutasang marahan dahan nang isang lancetang matilos. Gayon din
+ang gagauin cun hindi macaihi ang bata, lalaqui ma,t, babayi man,
+dahil sapagca ualang butas. Ang batang babayi na may sara ang caniyang
+punong catauan, ay binubutasan din nang lanceta, bago sootan doon sa
+lugar na yaon nang isang caputol na tingang mabilog at maicli, na may
+dalauang pinacatayin~ga, nang matalian sa bayauang nang bata; at houag
+aalisin muna hangang di mabahao ang sugat at nang houag madaiti uli
+ang m~ga tabi nang butas. Cun baga may sara ó nagdaraiti ang dalauang
+pinacalabi nang punong catauan nang batang babayi, ay hinihiua rin
+n~g lancetang matalim mula sa itaas hangang ilalim, bago doonan nang
+caputol na tingang mabilog na may butas na patuloy sa guitna, at saca
+tinalian sa bayauang para nang uica co nang una. Cun ang tayin~ga,i,
+mayroon isang tila balat na nacatataquip doo,i, binubutasan din nang
+lanceta, houag lamang palalimin ang paghiua.
+
+Ang man~ga bata, na hindi macapag-uica nang malinao, sapagca doon sa
+ilalim nang dila mayroong isang pinacatali, pagca gayon ay guinugupit
+ang tali n~g gunting na munti. Datapoua houag puputulin ang m~ga ugat
+na malalaqui, na nadoroon sa piling. Cun malacas lumahoy ang dugo, ay
+pinapagmumumog ang bata nang tubig na sinucaan na dinoroonan nang
+ilang butil na salitre, na cailan~gan ihanda muna. Maigui ring basain
+ang lugar na linalabasan nang dugo nang caonting aguardiente, na ang
+sa icatlong babagui ay suca. Maminsan-minsan ay pararaanan n~g isang
+daliri ang ilalim nang dila nang houag magcapit uli yaong m~ga
+guinupit. Itong lahat ay pauang aral ni D. Martín Martinez.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 41.=
+
+_Ang gagauin sa quiniquilmos na ang tauag nang castila sa gayong
+saquit ay_ almorranas; _na yao,i, pamamaga nang puit nang tauo._
+
+
+311. Doon sa pouit nang tauo, mayroong anaqui bucolbucol namumunti, na
+cun minsan ay namamaga doon sa loob, na hindi naquiquita cundi sa oras
+nang pananabi. Cun namamaga n~ga yaong man~ga casangcapan nang pouit
+nang tauo, ang pan~galan sa pagcacasaquit nang gayon, ay _quilmosin._
+Cun minsan naman mayroong lungmalabas na dugo na yao,i, touing bouan ó
+touing icatlong lingo; itong paglabas nang dugo doon ay magaling sa
+may catauan, at hindi sucat paual-in; sapagca hindi maca-aano sa
+caniya. Ang lalaqui marahil quilmosin sa babayi.
+
+312. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang maraming dugo, ang
+pamamanglao, ang malaquing pagtaba nang may catauan, ang pagsacay na
+parati sa cabayo, at ang pagliban nang ugaling pananabi, ó cun ang
+inaiilaguin nang may catauan ay matigas. Ang man~ga babaying buntis ay
+marahil daanan nitong ganitong saquit.
+
+313. Cun namamaga lamang ang pouit, at ualang dugong lungmabas at ang
+may cataua,i, madilao dilao at caniyang muc-ha, at sala ang pananabi
+niya, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 437. Datapoua cun ang
+saquit ay malaqui-laqui, at marugo ang may catauan, ay cailangang
+sangrahan; paiinumin nang bilin sa número 1 ó 2; paiinumin din nang
+bilin sa número 20, na macaapat maghapon, susumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang culutan lamang; at houag damihan ang isusumpit. Ang
+pouit na namamaga ay tatapalang parati nang biling sa número 9, ó nang
+sa número 65. Magaling ding tapalang parati ang pouit na namamaga n~g
+bulac na babad sa gata nang _niyog._ Ang dahon nang _romero,_ cun
+ilaga muna sa alac sa misa at itapal doong mainit, ay nacaguiguinhaua
+rin sa maysaquit. Mabuti ring tapalan nang dahon nang _talampunay_.
+
+314. Sinabi co na sa párrafo 311, na cun minsan ang pouit ay
+linalabasan nang dugo, na cundi marami, ay hindi macacaano sa
+maysaquit. Datapoua cun napaparami ang dugo, ó totoong limit nang
+paglabas, ay sundin ang turo sa párrafo 316.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 42.=
+
+_Ang gagauin sa binabalin~goyn~goy._
+
+
+315. Mayroong tauong linalabasan n~g dugo sa ilong na yaon ang
+pinan~gan~ganlang _binabalin~goyn~goy,_ at cun hindi maraming dugo ang
+lungmalabas ay mabuting pabayaan; datapoua cun minsan pag talagang
+tatahanan ang paglabas n~g dugo, ay dinaraanan nang pagcalio ang
+maysaquit, at ang magaling doon cun gayon, ay ang suca na ipa-aamoy sa
+caniya; cun minsan naman ang maysaquit ay lungmulubha pa mandin; ang
+dugo,i, hindi tungmatahan nang paglabas; ang pulso,i, ay tila
+nan~gin~ginig, namamatay ang color nang muc-ha at labi, at ibig sumuca
+ang maysaquit. Pagca gayon ay cailan~gang ampatin ang dugo, para nang
+sasabihin co n~gayon sa párrafong isusunod dito.
+
+316. Ang maysaquit ay doroonan nang maigting (mahigpit) na tali sa
+bias nang camay, sa ibabao nang sico, pati sa paa sa ibabao nang
+tuhod. Babañusan nang malauon ang paa at ang camay nang tubig na
+malacuco, sapagca ang tubig na malacuco ay nagpapalouag sa man~ga
+dinaraanan nang dugo, at palibhasa,i, lungmolouag ay malaquing lugar
+ang mapapaaronan n~g dugo sa paa at sa camay. Cun ang tubig ay malamig
+ay masama, at magsisiquip bagcus ang man~ga ugat na dinaraanan nang
+dugo. Cun mainit ang tubig ay masama rin, sapagca yao,i,
+nacacapagpalacad nang matulin sa dugo; caya bagay doon ang malacuco.
+Pag naampat na ang dugo ay palolouaguin n~g caunti ang m~ga tali houag
+lamang minsanan, ó alisin na ang isa, at bayaan doon ang iba hangan di
+macaraan ang isa ó dalauang oras. Cun mayroong _salitre_ ay ang isang
+dampot nang dalauang daliri at ang isang cucharang _suca,_ ay isama sa
+isang tazang tubig, at ipaiinom sa binabalin~gon~goy; ito,i, gagauin
+touing calahating oras. Bihirang maysaquit ang hindi gunggmaling, ani
+Buchan, pagca ibabad, ó basain nang basain nang malamig na tubig ang
+caniyang punong catauan. Magaling naman ang isang sigarrong hilas;
+itong pinaca cigarro ay ibabad mo sa aguardiente na ang sa icatlong
+bahagui ay _suca,_ at isoot mo sa ilong n~g maysaquit, at paabutin
+mong magaling sa itaas. Totoong igui dito naman ang matigas na
+colatcolat, ó yaong tila cabuti número 67, na sungmisibol sa
+alibangbang, ó sa palsahin~gin ó sa ibang cahoy; ang unang balat sa
+ibabao ay inaalis nang sundang; ang icalaua,i, quinacayod, at ang
+pinaca cigaroong hilas, ay pinagugulong doon sa pinagcayoran nang
+colatcolat, nang maniquit sa hilas at saca isinosoot sa ilong; at
+houag ogcain doon maampat man ang dugo, cundi pabayan doon; at siyang
+cusang malalaglag, pag nacalalo ang ilang arao. Ang binabalin~goyn~goy
+ay hindi sucat quibuin ang caniyang catauan, at cun siya,i, malimit
+magcasaquit nang gayon, masamang cumain n~g marami cun gabi; hindi
+sucat uminom nang _alac,_ ó cumain nang man~ga mahahanghang ó maiinit.
+Bagay sa caniya ang pag-inom nang malimit nang bilin sa número 2, ó
+nang timbang sa icaualong _salitre_ touing hapon. Masama namang tacpan
+nang damit ang caniyang ulo, at cun siya,i, nahihiga masama ang
+mababang unan.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 43.=
+
+_Ang gamot sa lungmulura nang dugo._
+
+
+317. Cun ang dugong inilulura nang may catauan nangagaling sa baga,
+ang color nang dugo ay mapulang mariquit, at may bula cun minsan; tila
+may sungmisintac sa loob nang dibdib, ang paghin~ga ay mahirap hirap,
+at cun minsan may ubo pa. Cun maraming dugo ang inilulura nang
+maysaquit ay cailan~gang gamutin agad.
+
+318. Itong paglura nang dugo, cun minsan ay dala nang caramihang dugo
+nang may catauan, ó sapagca mahina, ó sala caya ang ibang casangcapan
+nang dibdib. Ang pagtacbo nang matulin, ang pag-inom nang alac, ang
+paghabi, ang pagsigao ó ang pagcacanta, ay parapara cun minsan yaon
+ang pinangagalin~gan noong saquit na yaon. Gayon din ang pag-urong
+nang panahon sa man~ga babayi, ó ang pagtahan sa totoong init, ó ang
+lauong pag-uubo, cun minsan ay sinusundan nang paglura nang dugo.
+
+319. Ang gagauin sa nagcacasaquit nang gayon ay untian ang caniyang
+cain; houag painumin nang alac: painuming parati nang bilin sa número
+2; bagay sa maysaquit ang pagcain nang bun~ga nang sampaloc, ó nang
+ibang man~ga bun~gang hinog nang cahoy. Cun maraming dugo ang
+inilulura nang maysaquit ay cailan~gan doonan nang tali sa ilalim nang
+tuhod at sa ibabao nang man~ga sico. Ang isa pang totoong galing dito
+ay bañusan nang malacucong tubig hangan tuhod. Magaling din ang
+painumin ang maysaquit, na macalaua maghapon, nang isang tagayang
+tubig na hinulugan nang dalauang cucharang jarabe nang _suca_ ó nang
+_verdolagas_ (olas man). Datapoua cun baga ang maysaquit ay mataba at
+magaling ang catauan, ó cun totoong init nang caniyang pagcaramdam, ó
+nalalagnat caya, ay sasangrahan muna minsan ó maquiilan sa camay, bago
+gauin ang ibang man~ga turo co sa párrafong ito. Ang lungmulura nang
+dugo,i, masamang humiga; masama naman sa caniya ang pagsigao, at ang
+siya,i, cumibo. Bucod dito hangan hindi gumaling na totoo, ay masama
+sa caniya ang paghabi, ang pananahi, at ang pagdurugtong nang abacá.
+
+_Nota_ Ang lungmulura nang dugo, ay magaling uminom nang catauan nang
+_pacpac lauin_ na ilalaga sa tubig ga isang dacot carami. Yaong damo
+ay sungmisibol sa catauan nang _cauong_. Itong gamot totoong buti.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 44.=
+
+_Ang gamot sa sungmusuca nang dugo._
+
+
+320. Ang pagsuca nang dugo ay masamang saquit, sapagca bucod doon sa
+dugong isinusuca, ay mayroong ibang dugo, na napapahulog sa man~ga
+bituca, at yaon ang iquinapag-iilaguin nang may catauan nang masamang
+pag-iilaguin.
+
+321. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang man~ga tali sa paa,t,
+camay, at ang baños sa malacucong tubig hangan tuhod. Saca sumpiting
+parati ang may catauan. Ang caniyang cacanin ay caunti; ang tubig na
+malamig ay totoong bagay doon, at lalo pa cun lahucan nang _suca,_ ó
+nang caunting _espíritu de azufre, na bilin sa número 10. Pag
+napatahan ang dugo, ay cailan~gang purgahin maminsan-minsan ang
+maysaquit nang purgang mahina, para nang turo sa número 32. Cun babayi
+ang sungmusuca n~g dugo dahilan sa inurun~gan nang panahon, ay
+sangrahan muna, bago gauin ang ibang man~ga bilin co dito sa párrafong
+ito._
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 45.=
+
+_Ang gagauin sa ungmiihi nang dugo._
+
+
+322. Cun ang inaiihi nang tauo, ay tunay na dugo, at cun patuloy na
+hindi mahirap iihi, ay yaong dugong yaon, ay sa manga _bato_
+nangagaling. Datapoua cun ang dugo ay caunti, maitim-itim at masaquit
+iihi, at saca mainit at masama ang pagcaramdam nang may catauan sa
+tiyan, ay yaong dugong lungmalabas ay nangagaling sa pantog. Ang
+pag-ihi nang dugo cun minsan ay dala nang pag-urong nang panahon sa
+man~ga babayi, ó gaua nang pagsacay sa cabayo, ó sa pagcahulog sa
+mataas, ó sa pagbuhat nang mabig-at, ó sapagca mayroong bato sa
+pantog, ó cun minsan gaua naman nang man~ga purgang matapang ó man~ga
+parapit caya. Datapoua mayroong pag-ihi n~g dugo, na yao,i, dala nang
+caramihang dugo nang may catauan, na cun hindi maraming totoo ang
+inaihing dugo, ay hindi masama yaon sa caniya; cun minsan doon sa
+dugong inaiihi mayroong casamang nana.
+
+323. Ang gamot sa saquit na ito ay gayon. Cun baga matabang totoo ang
+may catauan, ay sasangrahan, susumpitin nang malimit, at pupurgahin
+nang man~ga mahihinang purga, para nang _maná, ruibarbo, crémor
+tártaro:_ ó cun uala yaon, ang sa número 32 ay magaling din. Cun
+ang maysaquit ay nanlalatang totoo nang caiihi nang dugo, ay painuming
+macaitlo maghapon n~g bilin sa número 40.
+
+324. Cun ang pag-ihi nang dugo ay casama nang bulutong ó nang man~ga
+lagnat na malaqui, ang lagnat ó ang bulutong ay guinagamot muna para
+nang turo sa man~ga capítulong nacaraan, at ang pag-ihi nang dugo ay
+siyang cusang mauauala.
+
+325. Cun ang dugo,i, may casamang nana, at nahahalatang may sugat doon
+sa man~ga bato ó sa pantog, ang maigui roon ay maglaga sa isang
+tagayang tubig nang dahon nang saga (oruzuz) at ugat nang colotan;
+doonan yaong tubig nang timbang cahating goma (dagta) nang dalandan ó
+goma nang _lucban,_ at nang timbang isang saicapat na _salitre,_ at
+ang maysaquit ay paiinuming maminsan-minsan nang isang taza noong
+tubig na yaon. Maigui roon naman ang suero nang gatas, cun hindi pa
+maasim; n~guni,t, iinumin nang malauong panahon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 46.=
+
+_Ang gamot sa mayroong bato sa pantog, pati sa tauong binabalisaosao,
+ó sa mahirap umihi._
+
+
+326. Caya nahahalatang may bato sa pantog ang may catauan, sapagca cun
+umihi, ay sungmasaquit ang dinaraanan nang ihi, na patuloy ang
+pagsaquit hangan sa dulo nang punong catauan. Ang isa pa roon ay
+macati yaong casangcapang yaon, na dahil doo,i, parating quinacamot,
+at pinipisil nang may catauan; ang pos-on ay mabigat, at cun malaqui
+ang batong nadoroon sa loob, ay bahag-ya na macaihi ang maysaquit, at
+cun umihi ay patac patac.
+
+327. Ang bagay dito sa binabalisaosao ay ang pagsasangra sa maysaquit,
+lalo pa cun ang saquit ay bago, at mataba ang may catauan; gayon din
+mabuti pacapitan sa linta ang pouitan nang maysaquit. Saca susumpitin
+nang malimit; babasaing parati ang bayauang at ang punong catauan nang
+tubig na malacuco, ó nang tubig na pinaglagaan nang culutan, ó nang
+tubig na ang sa icatlong bahagui ay gatas. Ang iinuming parati nang
+maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang timbang tatlong pisong
+catauan nang maiz na sariua ó tuyo man sa apat na botellang tubig
+hangan sa maiga ang isang botella. Gayon din ang tubig na pinaglagaan
+nang _hagunoy_ ay totoong buti, ó ang tubig na pinaglagaan nang talbos
+nang _cahel._ Mabuti rin ang pag-inom touing umaga nang café, ayon sa
+turo ni Linneo Maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang ugat at dahon
+nang _salay ó tanglad._
+
+328. Sa ungmiihi nang buhan~gin ó bato, magaling naman ang tubig nang
+apog na bago sa cabebe número 79; hinahalo ang apog at ang tubig, at
+pag malinao na ay isinasaling marahan dahan sa ibang sisidlan, ay
+yaong tubig na yaon ang iinuming parati nang maysaquit, ga pito ó
+ualong taza sa isang arao. Mabuti rin ang maputing _sabón castila_
+timbang piso arao-arao, na tinutunao muna sa tubig na inaiinit sa
+apoy; pag tunao na ang sabon at malamig na ang tubig, ay uubusin nang
+maysaquit sa isang arao yaong lahat na tubig na pinagtunauan nang
+sabón. Cun hindi matiis nang caniyang _sicmura_ ang ganoong caraming
+sabón, ay houag uminom pagcaraca nang marami hangang hindi namimihasa
+pa. Cun ualang bato sa pantog cundi binabalisaosao lamang, ó mahirap
+umihi ang maysaquit, ay gagauin lamang ang lahat na bilin sa párrafo
+327. Ang isa pang gamot na totoong galing ay gayon. Ang timbang
+tatlong bahagui, ó ang timbang piso caya nang ugat nang damong
+pinan~gan~ganlang _sansaosansauan_ (at sa Batan~gan calacalamayan) ay
+ilalaga sa dalauang botellang tubig, at cun mayroong _sal amoniaco_
+dinoroonan nang timbang isang butil na palay noon. Cun ualang sal
+amoniaco ay bayaan. Pagca laga nang malauon-lauon at malamig na ay
+sasalain, at ang maysaquit ay binibig-yang macaapat maghapon nang
+isang taza. Itong damo,i, quilala nang man~ga bata, sapagca ang dahon
+ay canilang pinipirot sa tubig; at ang gatas noon ay lungmalapot sa
+arauan parang calamay. Ang catauan noon ay gan~ga tingting nang ualis,
+at namumulupot sa cahoy. Ang bulaclac ay totoong unti at ualang color.
+Ang ibang puno ay bungmubun~ga, at ang iba,i, hindi. Cun mahinog ang
+bun~ga ay mapula, at mayroong isang boto sa loob. Marahil maquita sa
+man~ga _bayabasan._ Itong gamot ay magaling pati sa ungmiihi nang
+nana; houag lamang lag-yan nang sal amoniaco. Magaling namang totoo sa
+quinagat nang ahas, pati sa masiquip ang dibdib, nang siya,i, lumura
+nang maloualhati.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 47.=
+
+_Ang gamot sa ungmiihing parati di man cusa nang caniyang loob._
+
+
+329. Ang man~ga sangol, ang man~ga matatanda, at ang man~ga babaying
+buntis, lalo pa ang nahirapan sa pan~gan~ganac, ay marahil daanan
+nitong ganitong saquit. Cun baga nagcacasaquit ang tauo nang ganoon,
+sapagca nagambol, at lungmubay ang dinaraanan nang ihi ay ualang
+magauang gamot doon.
+
+330. Datapoua cun ang inaiihi nang maysaquit ay marami pa sa caniyang
+iniinom, cun ang ihi ay catulad n~g iniinom, at mainit ang pagcaramdam
+nang may catauan, at nalalagnat-lagnat nang caonti, ay mabuti purgahin
+nang bilin sa número 11, ó sa número 38 Magaling din cun minsan ang
+painumin ang maysaquit nang tubig nang _apog sa cabebe_ número 79 na
+pinagbabaran nang balat nang _camachiles,_ ó balat nang bayabas, ayon
+sa turo ni Buchan. Maigui rito naman ang _dita_ número 14, timbang
+tatlong bahagui arao-arao, na isinasama sa _alac_ at ipaiinom sa
+maysaquit. Magaling sa caniya ang pagcain nang yuro, hipon at man~ga
+talaba.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 48.=
+
+_Ang gamot sa hindi nananabi._
+
+
+331. Masama sa saquit na ito ang paglocloc na parati, ang pagdaramit
+nang marami, ang pagtahan sa hihig-an ang malauon, at ang pag-iisip na
+parati nang man~ga maliliuag.
+
+332. Ang hindi manabi para nang dati, ay magaling cumain nang lutong
+bun~ga nan~g cahoy; bagay naman sa caniya ang _mantica,_ ang _pulot,_
+ang azúcar, ang _suero,_ at ang gatas; cun itong man~ga bagay na ito
+ay hindi macauala noong saquit na yao,i, magaling uminom ang maysaquit
+nang caunting _ruibarbo,_ na macaitlo touing lingo. Maigui roon naman
+ang tubig na dinoonan nang gata nang _cahel,_ na ualang _azúcar,_ na
+yao,i, sa umagang umaga,i, iinumin; magalin din ang pagcain nang cahel
+cun umaga. Ang tubig na pinaglagaan nang ugat nang _hagunoy_ ay mabuti
+naman doon sa hindi manabi. Cun ang maysaquit nahihirapan nang
+pananabi dahil sa matigas ang dumi ay magaling sumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang _lantin_ (llantén) timbang piso.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 49.=
+
+_Ang gamot sa sinisin~gauan, ó sa namumula ang mata._
+
+
+333. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang han~ging malamig na
+casama nang ulan, ang pagbasa, ang pagtin~gin nang malauon sa maputi,
+ang pagcapuyat, ang pagsulat, ang pananahi, ang pagdurugtong nang
+_abacá_ cun gab-i, ang biglang pag-urong nang pauis, ang pag-inom nang
+_alac_ na marami, ang mahabang pag-ulan, ang calimitan nang pag-gaua
+nang mahalay, at ang pagtahan sa man~ga mababang lupa. Cun minsan ay
+sungmusunod yaong saquit sa bulutong at sa ticdas.
+
+334. Ang nagcacasaquit nang gayon ay hindi macatin~gin sa liuanag; ang
+mata ay masaquit na totoo at namumula; ang pulso ay madalas at
+matigas, at cun minsan nalalagnat ang may catauan.
+
+335. Ang maysaquit ilalagay sa husay nang maysaquit na magaling-galing
+nasa capítulo 5. Cailan~gan namang sangrahan, lalo pa cun magaling
+ang catauan ó cun mayroong maraming dugo; cun ualang maraming dugo, ay
+cailan~gang purgahin nang bilin sa número 24, ó sa número 32. Ang
+iinumin niyang parati ay ang turo sa número 1 ó 2 Maigui ring bañusan
+nang malacucong tubig hangan tuhod, at cun mahirap ang pagcaramdam
+niya ay ahitin ang ulo touing lingo. Cun hindi rin nauauala ang saquit
+nang mata, ay lag-yan ang maysaquit nang parapit número 36 sa batoc ó
+sa licod nang tayin~ga, at pabayaang sumago nang ilang lingo. Cun ang
+saquit nang mata ay malaqui, ay tapalan cun gabi nang tinapay na durog
+at _gatas_ na pinatacan nang caunting lana, at cun umaga,i, hugasan
+n~g gatas na malacucong tinubigan. Pagca nauala na ang saquit, cun
+minsan ang mata ay hindi pa gungmagaling na totoo; cun gayo,i, maigui
+hugasan cun umaga at cun gabi nang tubig na sinucaan. Ang tauong
+malimit magcasaquit nang gayon, ay mabuti magfuente sa isa ó sa
+dalauang camay. Ang isa pang gamot nang taga África sa man~ga
+sarisaring saquit nang mata, ay tinatapalan cun gabi nang atay na
+hilao nang sisiu.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 50.=
+
+_Ang gamot sa may colaba, ó sa, may bilig sa mata_
+
+
+336. Cun mayroong tauong may colaba ó bilig sa mata, ang isang
+capiraso na _azúcar piedra_ ay bayuhin mo nang maliit, at ibudbod mo
+sa matang maminsan minsan; ó bumunot ca nang pacpac ó plumang mura
+nang sisiu na maputi, at ang dugong nadoroon sa dulo nang pluma ay
+iyong pigain at ilahid sa colaba nang mata. Maigui rin patacan ang
+mata nang dagta nang dahon nang _pandacaqui._ Ang gata nang
+aligban~gon ay mabuti naman doon. Itong láhat ay aral ni P. Clain;
+datapoua hindi co na-aalaman cun macagagaling yaon. Dapat atohing
+gauin ang píldoras número 57; ó cun ibig mo ay basain ang mata nang
+alac sa misang pinagbabaran n~g cataua,t, dahon nang _argémone_, yaon
+bagang damong itinuturo co sa párrafo 338.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 51.=
+
+_Ang gamot sa hindi macaquita, magaling man ang caniyang mata, na ang
+tauag nang castila doo,i,_ gota serena.
+
+
+337. Mayroong tauo, na cun tingnan ang caniyang mata, ay anaqui para
+nang mata nang ibang tauo, datapoua,i, hindi siya macacaquita; cun
+baga caya hindi siya macaquita, ay sapagca nalubay, ó ga namatay ang
+cabagsican nang litid nang mata, ay ualang magauang gamot doon.
+Datapoua cun dala nang masamang sin~gao nang catauan, ay cailan~gang
+sangrahan muna ang may catauan cun maraming dugo siya, ó cun bata pa.
+Bucod dito ay palonoquin ang maysaquit arao-arao nang dalaua ó tatlong
+píldoras ó pelotilla na bilin sa numero 43; saca doonan nang parapit
+número 36 sa batoc ó sa licod nang tayin~ga, na pababayaang sumago
+doon nang malauong panahon, at cun minsan macacaquita na ang
+maysaquit.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 52.=
+
+_Ang gamot sa may sugat sa suloc nang mata, ó sa liran._
+
+
+338. Ang gagauin sa may sugat sa suloc nang mata ay ang man~ga turo sa
+capítulo 49. Ang sugat nang mata ay maiguing lahiran nang tubig na
+pinagtunauan nang laman nang bun~ga nang _aroma_ na linahucan nang
+caunting asin. Mabuti rin doon ang sucang pinagbabaran nang caputol na
+tanso, para nang man~ga cuartang malinis. Magui ring lahiran nang
+dagta nang _argémone_ na yao,i, damong sungmisibol sa man~ga patio
+nang simbahan nang Maalat pati sa Tondo; ang bulaclac noon ay
+malaqui,t, madilao; ang catauan pati nang bun~ga sampon nang dahon ay
+matinic; ang dagta noon ay madilao. Ito,i, turo ni Linneo.
+
+[Design]
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 53.=
+
+_Ang gamot sa masaquit ang tayin~ga._
+
+
+339. Cun baga masaquit ang tayin~ga, ay mabuti patacan nang gata nang
+_lasona,_ na may calahoc na gatas nang babayi; mabuti rin ang gata
+nang _calabasa._ Cun baga caya lamang sungmasaquit ang tayin~ga,
+sapagca nalamigan, ay magluto ca n~g isang _daga_ sa _alac,_ hangan sa
+matunao, salain mo yaong alac, at maminsan-minsan mong patacan ang
+tayin~gang masaquit noong ding alac na mainit-init, at mauauala ang
+saquit.
+
+340. Cun namamaga ang tayin~ga ay maglaga ca n~g balat nang granada sa
+ihi nang tauo na may ilang arao na ang ihi, at yao,i, ibasa mo sa
+tayin~ga at mamamatay ang man~ga ood, cun baga mayroon; cun ibig mo
+ang gata nang _romerong_ binayo ay isa rin. Itong lahat ay uica ni
+Clain. Datapoua mayroong isa pang gamot na totoong buti, na yao,i,
+gayon. Magihao ca sa apoy nang isa ó dalauang dahon nang _sorosoro_ na
+ang tauag sa Maynila doo,i, _lengua de perro,_ at ang gata noon iyong
+isoot sa tayin~ga nang isang pacpac na munti nang sisiu. Yaon ay
+gagauin mong macalaua ó macaitlo maghapon.
+
+341. Cun hindi macarin~gig ang may catauan ay magaling doon sa
+tayin~ga ang gata nang _coles_ na may casamang _alac_ sa misa. Maigui
+rin sootan ang tayin~ga nang caunting bulac na ibinabad, sa alac na
+pinagtunauan nang ga dalauang butil na _almizcle;_ bucod dito ang ulo
+ay tatacpan nang paño, at masamang mahan~ginan. Ang uica ni P. Santa
+Maria, ay totoong galing sa masaquit na tayin~ga ang patacan nang
+_taba_ nang buaya, at cun minsan mauauala ang pagca bin~gi. Na-aari
+rin ang taba nang baboy. Mabuti doon naman sa hindi macarin~gig ang
+gata nang _yerbabuena_. Ang uica nang iba, ay magaling din ang gata
+nang _ruda._
+
+_Nota._ Cun minsan ang tayin~ga caya masaquit; ay may _erisipela_
+(culebra) sa loob. Cun gayon ay gagamutin para nang turo sa capítulo
+23.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 54.=
+
+_Ang gamot sa inuurun~gan nang pauis, galis, buni, ó cun nauauala ang
+talagang bubucol, ó sisibol sa catauan; at hindi tungmutuloy._
+
+
+342. Ang tauong binubuni, ó pinapauisan ó guinagalis na dati, na
+biglang nauaual-an noong man~ga saquit na yaon, ó cun baga siya,i,
+binubulutong ó tiniticdas, ó quinuculebra, ó cun tinutubuan nang
+anomang masama, at hindi tungmoloy, cundi lungmulubog at napaiilalim,
+cun minsan siya,i, maguiguing _ético,_ ó hihicain, ó daraanan caya
+nang hindi macahin~ga, ó nang ibang saquit na masama. Cun ang may
+catauan ay naghihirap dahil sapagca nauala yaong pinaca sin~gao nang
+catauan; ay mabuti ang siya,i, magdamit nang maramirami ó magbalabal.
+Saca uminom siya nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang
+_alagao,_ na dinoroonan nang caunting _nitro, ó salitre,_ at macalaua
+maghapon caniyang cacanin ang timbang cahati nang bilin sa número 42;
+bucod dito ay magpupurga siyang parati. Cucuscusin nang tuyong damit
+ang caniyang man~ga paa hangang tuhod, at babañusan naman cun umaga at
+cun gab-i nang malacucong tubig. Ang caniyang iinuming parati ay ang
+bilin sa número 71 ó ang sa 75. Houag siyang cumain, cundi gatas nang
+_baca,_ ó cambing, ó _calabao._ Cun malubha ang maysaquit ay parapitan
+sa batoc, ó sa guitna nang dalauang balicat, ó sa man~ga bias nang
+man~ga camay, ó sa man~ga paa; saan man doon ay na-aari; cun baga
+galis ang lungmubog ay maigui igaua nang capaanyoan ang maysaquit,
+nang mangyaring siya,i, malalinan uli nang galis.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 55.=
+
+_Ang gamot sa namamaga ang boong catauan na ang tauag nang castila
+doo,i,_ hidropesía.
+
+
+343. Cun namamaga ang boong catauan nang tauo, ó hindi man ang boong
+catauan, cun hinihipo nang camay ang laman ay malata at malamig; at
+cun idiniriin nang daliri, ay bungmabaon sa laman ang daliri, at
+nagcacahucay doon, na hindi nauauala pagcaraca; caya gayon ay sapagca
+ang pinaca tubig na dating calahoc nang dugo, ay bungmubucod at
+napapatahan sa ilalim nang balat nang catauan.
+
+344. Ang unang namamaga ay ang paa at hita, at hungmahalili ang boong
+catauan; sa bay-auang mayroong isang tila bucol; ang balat ay ga
+maguintab, namumutla, at lungmalamig, at hindi lubhang nacacaramdam;
+ang paghin~ga ay mahirap, at lalo pa cun gab-i, ó cun bagong nacacain;
+ang maysaquit nag-uubo; hindi pinapauisan; ang pulso ay munti,
+malalim, madalas at gulo; ang ihi ay hindi luto, at hindi rin marami;
+ang inaiilaguin ay hindi rin luto, at may dugo pa cun minsan; ang
+maysaquit ay mahina; nauuhao na parati, at hindi macacain; ang dila
+cun minsan; ay tuyo. Cun malalauon-lauon, ay nalalagnat dahilan sa
+tubig na nabubuloc sa man~ga laman, at pagca gayon ang caniyang
+hinin~ga ang lauay at ang ihi ay mabaho. Maraming dahilan ang
+iquinapagcacasaquit nang tauo noong gayong saquit. Cun minsan yaong
+saquit ay minamana; cun minsan dala nang pag-inom nang alac na
+matapang, ó dala nang pagpupurga ó pagsasangra nang totoong limit, ó
+nang pag-inom nang tubig na malamig pag ang tauo,i, nainitan, ó
+galing sa malaquing gaua; cun minsan dala nang pagtahan sa mababang
+lugar ó nang pagcain nang man~ga ualang sustancia. Nagcacasaquit din
+nang ganitong saquit ang matamaring cumibo, ang hinica, ang nan~giqui,
+ang nag-ilaguin nang malacas, at ang inurun~gan nang galis, buni, ó
+nang sa bouan bouan cun baga babayi. Caya ang pag-gamot doo,i,
+maliuag; datapoua cun minsan ay gagaling ang maysaquit cun talaga
+siyang gagaling capag sundin niya ang man~ga ituturo co n~gayon.
+
+345. Ang maysaquit ay tatahan sa lugar na mainit at sa ualang maraming
+ilog ó laua. Cun hindi na-aari sa caniya yaon ay maglagay siya nang
+bagahan doon sa silid na tinatahanan niya ó magbago muna nang bayan;
+mag-in~gat siya sa calamigan nang gab-i, ang caniyang cacanin ay
+tinapay na matigas ó ihao sa baga; ang _carne_ at ang _isda_ na
+caniyang cacanin ay ihao rin sa baga, at maigui sucaan, ó doonan nang
+gata nang dayap. Ang maysaquit ay hindi sucat uminom nang tubig,
+magmumumog siya lamang ó iinom nang caunti; magaling din ang _alac_ sa
+misa na hindi maitim, na pinagbabaran nang ajenjos. Mabuti rin, ani
+Buchan, ang pag-inom cun umaga,t, cun gab-i nang isang cucharang bot-o
+nang _mostaza_ na hindi bayo na ihuhulog sa isang tazang tubig na
+pinaglagaan nang _luya._ Bucod dito ang maysaquit ay lalacad na
+parati, ó sasacay sa cabayo, maigui ring cuscusing parati ang caniyang
+catauan nang basahang tuyo at mainit; ang damit na gagamitin nang
+maysaquit ay ang tinina nang azul, na pasasayaring maigui sa catauan,
+at masama ang louag.
+
+346. Touing umaga paiinumin ang maysaquit nang isang cuchara nang
+bilin sa número 72. Itong gamot na ito,i, itinutuloy hangang mauala
+ang pamamaga nang catauan. Ang ungmiinom noon ay ungmiihi nang marami,
+at yaon ang nacacauala nang pamamaga. Cun hindi ungmiihi nang marami
+ang maysaquit, painumin man noong turo co n~gayon, ay damidamihan yaon
+ding painom na bilin sa número 72; at cun baga ungmuunti-unti na ang
+pamamaga, ay bigquisang maigui ang catauan, at painumin ang maysaquit
+nang timbang dalauang piso nang bilin sa número 74, isang oras bago
+cumain, cun tanghali at cun gab-i. Itong dalauang gamot na ito; ang
+bilin baga sa número 72, at sa 74, ay itinutuloy, hangang sa gumaling
+ang maysaquit.
+
+347. Ang man~ga purga at man~ga papauis ay nacacagaling din sa
+nagcacasaquit noong saquit na yaon. Datapoua sapagca cun minsan
+nacacasama bagcus, caya magaling sa lahat ang man~ga itinuro co sa
+man~ga párrafo 345 at sa 346. Maigui rin (ani Buchan) carlitan ang paa
+nang maysaquit hangan sa binti, houag lamang palaliman ang carlit,
+bago basain nang alac, ó aguardiente ang lugar na quinarlitan.
+
+348. Mayroong isa pang pamamaga nang catauan, na hungmahalili sa
+lagnat na pan~giqui na lauon; at ang bagay doon ay yaon ding man~ga
+sinabi co sa párrafo 345 at sa 346. Cun ang paa lamang ang namamaga
+susundin ang man~ga turo sa párrafo 352 at 353.
+
+_Nota._ Uica nang isang marunong na tauo, na si D. Mariano Lagasca ang
+n~galan, na sa saquit na pamamaga nang boong catauan, pati sa pamamaga
+nang tiyan (bilbil), at sa pamamaga nang man~ga paa, na totoong galing
+nang _lan~gis sa castila, ó aceite de olivas_ ayon sa hatol nang
+maraming mabantog na médico. Binabasa nang lan~gis ang camay, at
+linalahiran nang malauon lauon ang boong catauan nang maysaquit, na
+yao,i, gagauing macalaua ó macaitlo arao-arao. Cun ang tiyan ang
+namamaga,i, siya lamang ang linalahiran; at cun ang paa lamang ang
+namamaga, ay gayon din siya lamang ang lalamasin nang lan~gis, at ang
+lacad nang camay ay paitaas. Itong gamot ay nacagaling sa marami; lalo
+pa cun ang saquit hindi pa nalalauon. Hindi co ma-aalaman cun ang
+_lan~gis sa niyog ó_ ang sa _lin~ga_ ó ang sa _lin~gansina_ ay
+macacagaling naman Datapoua cun mayroong sungmisibol na anomang bagay
+sa paang namamaga,i, houag lahiran nang lan~gis.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 56.=
+
+_Ang gamot sa namamaga ang tiyan, na yaon ang pinan~gan~ganlang_
+belbel ó berbén.
+
+
+349. Cun minsan mayroong naiipong tubig sa tiyan nang tauo, na yaon
+ang dahilang iquinapamamaga noon, at ang pan~galan sa saquit na yao,i,
+_bilbil_. Ang tubig ay gungmagala at nagbabago nang lugar, cun ang may
+catauan ay nagbabago naman nang lagay; ang pulso ay munti, madalas at
+matigas tigas; caunti ang inaiihi nang maysaquit; nauuhao siyang
+parati, yungmayayat, at ang paghin~ga ay mahirap; ang maysaquit ay
+nanhihina pa mandin cun malauon, nag-uubo siya, at may lagnat na
+caunti. Ang pinagmumul-an nitong saquit ay yaong man~ga sinabi co sa
+párrafo 344.
+
+350. Cun ang saquit ay bago pa, cun minsan gagaling ang may catauan,
+painumin lamang nang biling sa número 8, ó sa número 72, ayon sa turo
+co sa párrafo 346. Cun hindi rin ungmuunti ang pamamaga nang tiyan,
+pag nacacaraan ang ilang arao, at hindi ungmiihi nang marami ang
+maysaquit, ay painumin nang bilin sa número 71, at touing arao bago
+cumain cun umaga, ay paiinumin din nang timbang saicapat nang bilin sa
+número 24; cun gab-i bago humiga ay paiinumin uli noon ding painom sa
+número 24. Cun nacalalo ang isang anim na arao, ay bibig-yan nang
+purgang turo sa número 73. Datapoua cun ang maysaquit ay hindi
+gung-magaling-galing, ang ipupurga doo,i, ang sa número 21; cun
+nacaraan ang anim na arao, ay capupurgahing uli; susundin naman ang
+lahat na sinabi co sa párrafo 345. Cun baga nacalabas na ang man~ga
+tubig sa tiyan, at nauala ang pamamaga, ay painumin arao-arao ang
+maysaquit nang alac na itinuro co sa número 74, ga isang taza carami,
+nang lumacas ang sicmura, at ang man~ga bituca.
+
+351. Cun hindi rin nauauala ang pamamaga nang tiyan, ay tutudluquin
+nang carayom nang isang marunong na médico, ga apat na daliri sa
+ilalim nang pusod, at houag sa guitna, cundi sa dacong taguiliran.
+Yaong carayom na yao,i, mayroong sadiyang sootan, na ang magcabila ay
+butas, at casabay rin nang carayom, cun ibaon sa laman. Cun inaalis
+ang carayom, ay natitira doon sa tiyan ang pinaca bahay na
+quinasosootan nang carayom; at palibhasa,i, may butas ang magcabila,
+ay doon lungmalabas ang tubig parang sa alolod. Ang tubig ay
+palalabasing minsan, datapoua marahan dahan, nang houag malio ang
+maysaquit; at nang mapalabas na maigui ang tubig, ay binibigquisan ang
+tiyan nang man~ga malalapad na bigquis, na cun bago,i, louag, at cun
+lungmabas na ang tubig, ay higpithigpitang marahan dahan. Saca
+painumin ang maysaquit nang bilin sa número 74, at susundin ang
+man~ga turo sa párrafo 345. Cun baga namamagang uli ang tiyan, ay
+catudloquin pa nang marunong sa ilalim nang unang tudloc. Basahin mo
+ang _nota_ nang párrafo 348.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 57.=
+
+_Ang gamot sa namamaga ang man~ga paa._
+
+
+352. Ang pamamaga nang paa ay marahil humalili sa lagnat na pan~giqui,
+sa saquit na hica, sa culebra, sa pag-iilaguin nang malacas, sa man~ga
+lagnat na ualang hibas, sa cabuntisan, at sa pag-urong nang sa bouan
+sa man~ga babayi.
+
+353. Itong pamamaga nang paa, ay nauauala siyang cusa cun malauon,
+capag nacuha ang totoong saquit na pinangali-n~gan noong pamamagang
+yaon. Datapoua cun ang may catauan ay lauon nang ualang saquit, at
+hindi mauala ang pamamaga nang paa, ay maigui ang siya,i, lumacad na
+parati. Cuscusin ang paa nang isang basahang tuyo,t, mainit, at
+bigquisan nang damit na maigting-igting. Mabuti rin libutin ang paa
+nang gaboc na tuyo na mainit init, na may casamang asin; houag siyang
+uminom nang maraming tubig; uminom siya n~g caunting alac. Cun
+umaga,t, cun hapon, ay paiunumin ang maysaquit nang bilin sa número
+20, timbang saicaualo, na tutunauin sa isang tazang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao._ Cun masama ang sicmura, ay
+painumin arao-arao nang timbang saicapat nang bilin sa número 14; at
+cun hindi naniniya yao,i, big-yan nang dalaua ó tatlong cuchara
+maghapon nang turo sa número 8. Basahin mo ang _nota_ nang párrafo
+348.
+
+354. Mayroong tauo na cailan man ay namamaga ang caniyang paa. Ang
+gayong maysaquit ay masamang gamutin at caalamalam lulubha.
+
+355. Cun minsan ang man~ga paang namamaga, ay pungmuputoc cun malauon
+at nagsusugat, na hindi masama yaon; datapoua sapagca ang ganoong
+sugat ay malauon bago mabahao, at cun minsa,i, nabubuloc, ang maigui
+ay tacpan nang damit ang paa, nang houag mahan~ginan; tatapalan naman
+nang bilin sa número 64. Ang maysaquit ay _ilalagay sa husay_ nang
+maysaquit na magaling-galing na capítulo 5, at houag palacarin.
+Maminsan minsan ay pupurgahin nang bilin sa número 21, at arao-arao
+paiinumin nang bilin sa número 14, timbang saicapat.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 58.=
+
+_Ang gamot sa nabiquig ó sa naloogan, nang anomang bagay sa lalamunan,
+na hindi macatuloy sa ilalim._
+
+
+356. Cun ang tauo,i, mayroong linon-oc na anomang bagay, na hindi
+macatuloy sa sicmura, cundi napatahan sa lalamunan, ang maigui ay
+itulac na pailalim, cun ang nadoroon ay tinapay, carne, gulay, bun~ga
+nang cahoy, ó botó nang man~ga bun~ga. Cun ang nadoroon ay tinic at
+nasisilip nang mata, ay mabuti han~guin nang sipit na cauayan. Itong
+sipit ay doroonan nang munting sangcal na tataliang maigui; at pag
+ang sipit ay pinaabot na sa tinic, ay hihilahin nang camay ang
+sangcal, nang maipit ang tinic. Totoong buti naman ang isang cauad na
+tanso, na ang isang dulo ay baluctutin nang caunti parang binuit;
+yaong isang cabilang dulo ay binabaluctot din nang mahauacang maigui
+sa camay ang pagca baluctot nang magcabilang dulo ay patatamain
+capoua sa isang taguiliran, nang maalaman ang calagayan nang cauad cun
+nadoroon sa lalamunan. Itong ganitong cauad ay ipapasoc sa lalamunan
+nang palapad at pag nacalalo na sa tinic, ay pipihitin nang caunti
+nang macuha,t, masungquit yaong nacacahirap sa maysaquit.
+
+357. Cun hindi rin nacucuha yaong nadoroon sa lalamunan nang
+maysaquit, ay mabuting sumpiting bigla sa lalamunan nang isang sumpit
+na munti; sapagca cun minsan ay mag-uubo ang may catauan, at lalabas
+ang nacabibiquig sa caniya. Maigui ring painumin n~g pasuca número 34,
+ó número 35; cun baga hindi naniniya yao,i, sumpitin nang usoc nang
+tabaco párrafo 457. Cun minsan cailan~gang sangrahan ang maysaquit,
+lalo pa cun hindi siya macahin~ga nang maloualhati. Mabuti namang
+pucpuquin nang camay ang licod pagca inato na ang ibang man~ga paraan
+at hindi macucuha ang nadoroon sa lalamunan.
+
+358. Cun ang napatahan sa lalamunan ay carayom, paco, man~ga bot-ong
+matilos, ó singsing, ó caputol na pingan, ay aatuhin muna ang
+paghan~go noon, ayon sa turo co sa párrafo 356 at sa 357, at cun
+hindi mangyaring macuha, ay itutulac nang pailalim niyong cauad na
+baluctot, na itinuro co sa párrafo 356, ó pucpuquin nang camay ang
+licod nang maysaquit.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 59.=
+
+_Ang lagnat na_ daua _na may casamang pauis na tinuturan nang
+castilang_ calentura miliar sudatoria.
+
+
+359. Ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, ay nalalagnat cun gab-i,
+ang camay ay quinig at mainit ang palad; pag-guising nang may catauan
+ay may pauis na malaqui, at totoo siyang nanghihina; masaquit ang ulo,
+mahirap ang paghin~ga, hungma-halinghing, at nauuhao siya; macati ang
+balat nang catauan; ang caniyang dila ay maputi, ang caniyang pulso ay
+madalas, puno at matigas; cun babayi ang maysaquit cun minsan
+inuurun~gan siya nang gatas. Sa icatlo ó sa icapat na arao ay
+lungmalaqui ang lagnat; nasisira sira ang bait nang maysaquit, at
+linalabasan tuloy ang caniyang catauan nang maraming butil na ang
+camuc-ha ay butil nang _daua;_ cun minsan ang lungmalabas na man~ga
+manchang mapula, na anaqui ay _culebra._ Cun malauon na ang saquit,
+mayroong lungmalabas na man~ga manchang mapulang mapula, para nang
+quinagat nang pulgas, cun minsan naman sinisibulan sa liig, sa dibdib,
+at sa tiyan nang man~ga butil na puno nang tubig, na yao,i, masama.
+Ang maysaquit ay namamatay cun minsan sa icapat, ó icalimang arao.
+Masama sa saquit na ito ang man~ga bagay na mainit. Ang maysaquit
+_ilalagay sa husay_ (capítulo 4.) Sasangrahang maquiilan hangang
+umunti ang lagnat at lumambot ang pulso; datapoua, ang uica ni Buchan,
+na hindi magaling dito ang pagsasangra. Susumpiting macaapat
+arao-arao; touing calahating oras ay paiinumin nang isang vasong
+_suero_, na huhulugan nang polvos na bilin sa número 24, natimbang
+isang salapi ang uubusin niya maghapon. Cun magaling-galing na ang
+maysaquit, at cun ang maysaquit hindi babaying nan~ganac, ay paiinumin
+nang bilin sa número 34; at ang turo sa número 32 ay iinumin niya
+touing arao. Cun baga ang maysaquit ay babaying nan~ganac, ay
+pupurgahin nang mahinang purga. Cun gayon ang pag-gamot sa maysaquit,
+ay bihira ang di gungmagaling. Itong saquit na ito ay marahil dumaan
+sa man~ga babaying nan~gan~ganac, gaua nang man~ga _luya_, man~ga
+tubig na mainit, apoy ó alac na guinagamit nang tagalog. Cun minsan
+sungmusunod sa bulutong, at sa ticdas, ó sa man~ga lagnat. Cun minsan
+dinaraanan nitong saquit ang man~ga matamaring cumibo, ang
+mapanglauin, at ang inuurun~gan nang galis, buni, pauis, ó nang sa
+panahon cun baga babayi ang maysaquit.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 60.=
+
+_Ang man~ga saquit nang sicmura,t, tiyan na doon nauucol ang
+pinan~gan~ganlang_ cólico ahito, _at ang iba pa_.
+
+
+360. Bagaybagay ang cólico ó ang saquit nang sicmura,t, tiyan, na
+paraparang sasaysayin co sa man~ga párrafong isusunod dito. Datapoua
+sapagca cun minsang hindi maquilala pagcaraca nang hindi marunong na
+médico cun anong bagay na _cólico_ ang tungmama sa maysaquit, caya
+n~ga yata, nang houag macamatay sa tauong caauaaua ang man~ga pag
+gamot, ay itong tatlong bagay na ituturo co n~gayon, ay siya ang
+maiguing gauin doon, sapagca hindi masama sa anomang bagay na
+_cólico_. Susumpitin ang maysaquit na maquiilan arao-arao. Paiinumin
+nang maraming tubig na malacuco, ó nang tubig na malacuco rin na
+pinaglagaan nang bulaclac nang alagao. Doon sa tiyan nang man~ga
+basahang babad sa malacucong tubig. Houag painumin nang _alac ó
+triaca_, ó nang ibang man~ga maiinit. Datapoua capag naquiquilala ang
+totoong saquit nang may catauan, at cun anong bagay na cólico ang
+nacacahirap sa caniya, ay gagamutin para nang turo sa man~ga párrafong
+ihahalili dito.
+
+
+_Ang gamot sa saquit na malaqui nang sicmura,t, tian, na may casamang
+lagnat na malaqui, na yaon ang tinuturan nang castilang_ cólico
+inflamatorio.
+
+361. Itong saquit na ito,i, dala nang pamamaga nang sicmura ó nang
+bituca dahilan sa cainitan nang dugo. Ang tiyan ay sungmasaquit muna
+nang malaqui, at cun malauon ay lalo pa manding sungmasaquit; ang
+pulso ay madalas at matigas. Ang maysaquit ay dungmaraying, na mainit
+na totoo ang caniyang tiyan; cun minsan ang inaiilaguin niya ay
+malabnao, cun minsan hindi manabi; at cun baga bucod dito siya,i,
+sungmusuca pa, ay mapan~ganib ang caniyang buhay. Ang muc-ha,i,
+pungmupula; ang tiyan ay namamaga, at salang hipoin, ay sungmisigao
+ang may catauan; bucod dito ay nauuhao na parati. Ang saquit ay
+ungmaabot cun minsan hangan bayauang; caunti ang inaiihi nang
+maysaquit at cun umihi, ay mainit ang caniyang pagcaramdam. Hindi siya
+macatulog, cun minsan may pagcasira ang ulo. Cun hindi gamutin agad
+ang maysaquit, ay hindi lubhang dungmaraying cun malauon, na yao,i,
+masama. Ang pulso ay hindi catigasan; datapoua,t, madalas sa dati.
+Namumutla ang maysaquit, at nanlalata; ang boong catauan niya,i,
+lungmalamig, hindi lamang ang tiyan; saca sinusubaan, at namamatay
+tuloy. Cun minsan bago mamatay ay nag-iilaguin nang totoong baho
+dalan~g pagca buloc nang man~ga bituca. Cun ang saquit ay naroroon sa
+sicmura anomang canin ó inumin n~g maysaquit ay isinusuca niya; hindi
+siya mapalagay; nasisira ang bait, at sa loob nang ilang arao ay
+namamatay. Itong cólico ay dala cun minsan nang cainitan nang dugo.
+Caya marahil magcasaquit nang gayon ang nahirapang totoo nang
+pag-gaua nang mabig-at na gaua; ang nainitan nang malaqui, ang
+cungmacain nang man~ga mainit ó man~ga bun~ga nang cahoy na hindi
+magulang, at ang ungmiinom nang tubang maasim. Cun minsan naman ay
+dala nang masamang pag-gamot sa ibang bagay na _cólico._
+
+362. Ang gamot sa ganitong saquit ay gayon: ang maysaquit ay
+sasangraha,t, cucunan nang maraming dugo sa camay, cun minsan ay
+cailan~gang sangrahan uli sa loob nang dalauang oras. Touing icalauang
+oras din, mag-ilaguin man ang maysaquit at di man, ay susumpitin nang
+tubig na pinaglagaan nang culutan na dinoonan nang _lana_ ó lan~gis
+nang niyog. Painumin nang maraming tubig na malacuco na pinaglagaan
+nang culutan ó palay. Ang pasuca at ang purgang matapang capoua masama
+sa caniya. Sa tiyan ay lalag-yan nang man~ga basahang babad sa
+malacucong tubig, at pagca tuyo ay doroonan nang iba. Cun hindi
+nauauala ang pagsaquit nang sicmura ó tiyan, ang maysaquit papambohan
+sa tubig na mainit-init. Ang uica ni Buchan, na totoong buting
+parapitan ang lugar na masaquit. Pag nauala na ang _cólico,_ pati nang
+lagnat, at nacacatulog tulog na ang may cataua,i, purgahin nang isang
+mahinang pamurga, para nang _maná_ timbang dalauang piso, na may
+casamang _sal de Epsom _timbang saicapat, na yaong dalauang bagay ay
+tutunauin sa isang vasong _suero._ Cun baga mahina ang maysaquit, ay
+sucat na sa caniya ang _maná lamang._ Cun ualang _maná_ ay pumili nang
+isang mahinang purga doon sa man~ga bilin sa número 82. Cun baga
+magaling man ang may catauan, may natitira pang caunting masaquit sa
+tiyan ó sa sicmura, ay hindi sucat hamaquing pabayaan, at caalamalam
+ay sisibulan nang bucol sa loob; caya ang gagauin doo,i, itutuloy yaon
+ding man~ga turo cong gamot sa párrafong ito, hangang sa uala nang
+maramdamang ano man ang maysaquit.
+
+363. Cun minsan dahil sa pamamaga nang _sicmura ó tiyan, _ay
+sinisibulan doon ang may catauan nang masama. Caya nahahalatang may
+sungmisibol sa sicmura ó sa bituca, sapagca parating mayroon doong
+caunting masaquit; ang may catauan ay nananab-ang nang pagcain
+pinagquiquilabutan siya nang guinao nang malimit, at hindi siya
+lungmalacas. Ang bagay dito ay ang man~ga painom na itinuro co sa
+párrafo 362 na sinusundan nito. Cun pungmuputoc ang sibol, ang
+maysaquit ay nalilio doon sa oras na yaon, at naramdaman niyang may
+nauaualang mabigat doon sa loob. Cun ang nana,i, napapabobo sa loob
+nang bituca, ay lungmalabas na casama n~g inailaguin, at ang maysaquit
+ay dungmoroual na parati; ang maigui doo,i, painumin lamang nang gatas
+na inalsan nang pinaca taba muna, bago samahan n~g isang sa icatlong
+bahaguing tubig; touing icatlong arao, ay sumpitin nang _gatas_ na
+tinubigan, na may casamang pulot na caunti. Cun ganoon ang pag-gamot
+doon, ay cun minsan mababahao ang sugat nang sibol na nacaputoc sa
+loob nang bituca. Datapoua cun ang nana nang sibol, ay nabububo sa
+labas nang bituca, ay maliuag ang pag-gamot sa maysaquit.
+
+
+_Ang gamot sa icalauang bagay na saquit_ _nang sicmura ó tiyan, na
+dala nang apdo_ _na tinuturan nang castilang _cólico bilioso, ó cólico
+nang apdo.
+
+364. Ang nagcacasaquit nang gayon mahirap man ang caniyang pagcaramdam
+ay hindi nalalagnat, cun hindi pa nacalalo ang isa ó dalauang arao
+nang caniyang pagcacasaquit; at lagnatin man ang maysaquit ang
+pulso,i, hindi totoong tigas; at hindi rin malacas; ang tiyan ay
+hindi namamaga, at hindi mainit para nang sa isang cólicong sinaysay
+co sa pàrrafo 361; ang ihi ay hindi lubhang mapula; ang maysaquit ay
+nauuhao, at mapait ang caniyang bibig, cun baga sungmusuca ó
+nag-iilaguin, ang lungmalabas ay madilao; cun minsan nasisira ang ulo
+nang maysaquit. Ang masaquit dito ay ang dacong pusod; datapoua ang
+dacong pusod ay sungmasaquit din doon sa saquit na _miserere_ sa
+capítulo 61.
+
+365. Ang gamot dito ay gayon: ang maysaquit ay susumpitin nang malimit
+n~g bilin sa número 5; paiinumin n~g maraming tubig na pinaglagaan
+nang ugat nang _grama (hincacauayan ó malacauayan)_ na dinoonan nang
+caunting gata nang dayap. Touing oras ay paiinumin nang isang taza
+nang turo sa número 32, ó cun ualang _sampaloc, _ay na-aari ang
+timbang saicaualong _crémor._ Maigui ring bañusan ang maysaquit
+hangang tuhod, at lag-yan sa tiyan nang basahang babad sa malacucong
+tubig. Cun baga totoong laqui nang saquit nang sicmura ó tiyan, at ang
+pulso ay malacas, at ga mabagting, ay cailan~gang sangrahan ang
+maysaquit. Cun hindi nauala ang saquit at hindi nag-iilaguin nang
+malacas ang may catauan, baga man pinainom na nang man~ga sinabi co
+n~gayon, ay magaling big-yan nang caunting _maná_ na tutunauin sa
+malabnao na sabao nang sisiu. Mayroon tauong marahil daanan nitong
+ganitong _cólico,_ at ang bagay sa caniya ay ang bilin sa número 24,
+na iinumin niyang maminsan minsan touing bouan. Hindi bagay sa caniya
+ang pagcain n~g maraming _carne._ Masama rin ang man~ga maiinit, ang
+man~ga may taba at ang gatas; ang suero ay mabuti sa caniya.
+
+
+_Ang gamot sa icatlong bagay na saquit nang sicmura ó tiyan, na ang
+tauag nang tagalog sa nagcacasaquit noo,i, hinihilaban ó inaahito, sa
+uicang castila ay_ cólico de indigestión, ó ahito, ó empacho.
+
+366. Cun napacarami ang quinain nang tauo bata ma,t, matanda man, ay
+sungmasama ang pagcaramdam, at sungmasaquit ang caniyang sicmura ó
+tiyan. Gayon din ang cungmacain arao-arao nang hindi macayanan nang
+sicmura niya, cun malauon ay nagcacasaquit naman nito ring ganitong
+saquit na _ahito._ Sapagca yaong man~ga cacaonti na hindi natutunao sa
+sicmura touing arao, ay naiipon nang naiipon doon,na yao,i, ang
+iquinapagcacasaquit nang may catauan sa calaunan. Nacacapagcasaquit
+naman sa tauo ang pagcaing minsanan nang man~ga sarisaring bagay na
+hindi magcaayon para nang _chocolate_ at saguing, etc. Dito sa
+ganitong saquit ay ualang lagnat; ang may catauan ay hindi naiinitan,
+at hindi nauuhao; ang saquit nang sicmura ó tiyan, ay gungmagala;
+datapoua nalilio ang maysaquit, naiibig niyang sumuca, at cun minsan
+ay namumutla ang muc-ha.
+
+367. Itong ganitong _cólico_ ay hindi maliuag gamutin; painumin lamang
+ang maysaquit nang maraming totoong malacucong tubig na malalahocan,
+cun ibig, nang _azucar ó asin._ Maigui rin ang tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang _alagao._ Datapoua cailan~gan painumin ang
+maysaquit nang marami, sapagca cun caunti ang inumin ay nalalauon ang
+pag-galing. Ang pagsuca at ang pag-iilaguing yao,i, ang nacagagaling
+sa maysaquit; at cun hindi manabi, ay cailan~gang sumpitin nang tubig
+na may _asin;_ maigui ring cuscusin ang tiyan nang basahang tuyo, na
+idinadarang sa apoy. Cun minsan magaling na ang maysaquit; datapoua
+masama ang lasa nang bibig. Cun gayon, ay painuming maminsan minsan
+nang bilin sa número 24; maigui rin ang pag-inom nang maraming malamig
+na tubig; at ang cailan~gang totoo naman, ay ang houag cumain ang
+maysaquit han~gang di gumaling. Masama sa ganoong saquit ang _triaca,_
+ang tubig nang _anis,_ ang _enebro, ó_ ang _alac_.
+
+368. Cun minsan ay hindi sungmasaquit ang sicmura ó ang tiyan, cundi
+nalilio lamang ang may catauan; pinapauisan nang malamig, dungmuroual
+na parati at hindi lumalagay sa quinahihig-an. Cun minsan nama,i,
+biglang nalilio ang maysaquit, at hindi nacacaalam tauo; nagsisin-oc
+siya; ang caniyang muc-ha,i, nag-iiba; ang pulso ay munti; ang sicmura
+ay nauunat. Datapoua ang maysaquit ay nacacahin~ga. Dahil dito sa
+man~ga tandang ito,i, na-aalaman, na hindi _apoplegía ó_ panhihimatay
+ang caniyang saquit, at lalo pa cun siya,i, dinaraanan noong m~ga
+gayon damdam pag bagong nacacain. Cun ganoon ang lagay nang maysaquit,
+ay namamatay sa loob nang ilang oras. Ang gamot doo,i, sumpitin nang
+tubig na dinoonan nang _asin at sabón,_ palon ocquin nang maraming
+tubig na _maalat;_ at cun hindi gungmagaling pa, ang polvos na bilin
+sa número 34 at tutunauin sa tatlong tazang tubig, ay pagcaraca
+ipaiinom doon ang isang taza; at cun hindi sumuca ang maysaquit sa
+loob n~g sa icapat na bahagui nang isang oras, ay ipaubos sa caniya
+ang isa pang taza, at cun hindi rin sumuca, ibigay doon ang icatlong
+taza. Cun ang maysaquit ay sungmuca na, ay yaon ang pag-galing niya.
+
+
+_Ang gamot sa icapat na bagay na saquit nang sicmura ó tiyan na dala
+nang han~ging nacuculong doon, na yaon ang pinan~gan~ganlan nang
+castilang_ cólico flatulento.
+
+369. Itong ganitong _cólico_ ay hindi nag-iisa cun minsan, cundi
+napapasama doon sa ibang bagay na _cólico,_ na aquing sinaysay na sa
+párrafong natalicdan. Dito sa saquit na ito ay ualang lagnat; ang may
+catauan ay hindi nauuhao; ang tiyan ay lungmalaqui, datapoua,i, hindi
+tungmitigas; cun idiniriin ang tiyan, ó hinihilot, ay gungmagala sa
+loob ang han~gin, at lungmalabas sa bibig ó sa ilalim. Itong saquit ay
+dala nang pagcain nang man~ga bun~ga ó man~ga gulay na mahan~gin,
+para nang _saguing,_ patani etc.
+
+370. Cun itong saquit ay casama nang ibang _cólico,_ ay ualang sadyang
+pag-gamot dito, sapagca cun gamutin ang totoong saquit; ay mauauala
+pati itong isa. Datapoua cun ualang ibang casamang _cólico,_ ang gamot
+doo,i, ganoon. Ang maysaquit ay sinusumpit, at quinucuscos ang
+caniyang tiyan nang mainit na damit; magaling namang painumin nang
+tubig na pinaglagaan nang manzanilla. Cun hindi na masaquit ang tiyan,
+at ualang lagnat ang may catauan ay mapapaiinom nang caunting _alac_
+na pinaglagaan nang caunting canela.
+
+
+_Ang gamot sa icalimang bagay na saquit nang sicmura ó tiyan, na
+marahil dumaan sa man~ga tauong nalamigan, na yao,i, cólico rin._
+
+371. Cun ang tauo ay nalamigan, at pag nacaraan ang ilang oras; ay
+dinaraanan nang pagsaquit nang sicmura ó tiyan, lalo pa cun ang paa,i,
+siya ang tinablan nang lamig. Itong saquit ay marahil dumaan sa
+tagalog pag siya,i, nainitan ó napagod, at saca nabasa ang caniyang
+paa. Sa gayong saquit ay masama ang alac, at ang man~ga purga, ó
+yaong man~ga maiinit na gamot. Ang magaling doo,i, cuscusin ang man~ga
+paa nang mainit na damit na idinadarang sa apoy. Saca maiguing ibabad
+nang malauon ang man~ga paa sa malacucong tubig na pinaglagaan nang
+_manzanilla,_ ó bulaclac nang _alagao._ Lalo pang madaling gagaling
+ang maysaquit cun siya,i, humiga,t, gumaua nang capaanyo ang
+mangyaring mapauisan ang caniyang paa. Cun malaquing totoo ang
+caniyang saquit, ang pagsumpit ay bagay sa caniya. Cun hindi rin
+nauauala yaong pagsaquit na malaqui, at bucod dito,i, magaling ang
+catauan nang maysaquit, ay cailan~gang sangrahan. Ang man~ga paa niya
+itatapat na malauon sa sin~gao nang tubig na mainit bago ibabad sa
+malacucong tubig; at cun hindi pa natatalo ang saquit, ay parapitan
+ang maysaquit sa man~ga binti.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 61.=
+
+_Ang saquit na pinan~gan~ganlang_ miserere, ó pasión iliaca, _na
+yao,i, pagsasara nang man~ga bituca, na dahil doon, ay hindi manabi
+ang maysaquit, cundi isinusuca niya ang lahat._
+
+
+372. Ang bituca nang tauo ay ga cung-miquiyao na parati, na ang
+camuc-ha ay ood ó ahas; na dahilan dito sa ganitong pagquiyao ang
+lahat na quinacain ay natutulac sa dacong pouit. Datapoua cun
+nagcasala ó nagulo itong pagquiyao nang bituca, ay hindi na mangyaring
+mapatun~go sa pouit ang man~ga quinacain, cundi sa bibig napaparoon.
+Yaong saquit ay totoong samang saquit, na ang tunay, na pan~galan
+doo,i, _miserere ó pasión iliaca._ Yao,i, dungmaraan cun minsan sa
+lungmilibang ilang arao nang pananabi; datapoua cun minsan ay biglang
+sumungpong sa tauo yaong saquit, at pagcaraca ang tiyan, ó ang man~ga
+dacong tabi nang pusod ay yaon ang caunaunahang sungmasaquit na totoo.
+Ang may cataua,i, hindi mapalagay; cun minsan mayroong nahihipong
+matigas na mahaba doon sa tiyan; ang maysaquit ay dungmuroual muna;
+hung mahalili doon ang pagsuca; cun malauon ay ang lahat isinusuca
+niya, hindi lamang ang quinacain cundi pati nang iniinom, at bucod
+doon ay mayroong lungmalabas sa bibig na mabaho pa sa dumi. Ang
+maysaquit hindi manabi minsan man; ang tiyan niya ay nauunat; hindi
+ungmiihi, at cun baga ungmiihi, ay malabo,t, mabaho. Ang pulso ay
+matigas muna; cun malauo,i, madalas at munti; ang maysaquit ay
+nanghihina; nasisira ang bait, at nagsisin-oc; ang boong cataoan
+niya,i, cungmiquinal, ó ga nanlulucso ang laman. Ang man~ga paa,t,
+camay ay lungmalamig; nauauala ang pulso, pati nang saquit nang tiyan;
+sampon nang pagsuca, at totoong daling namamatay ang maysaquit.
+
+373. Sapagca malaqui ang pan~ganib nang buhay nang tauo sa saquit na
+ito, ay cailan~gang gamutin pagcaraca, capag naquilalang magaling ang
+saquit; at cun hindi gamuting agad ay mamamatay na ualang sala. Ang
+pag-gamot n~ga dito ay para nang sa _cólico inflamatorio_, párrafo
+362. Caya cun bagong-bago ang saquit, at malacas pa ang may catauan;
+ay sasangrahang agad, at cucunan nang maraming dugo. Susumpiting
+parati nang tubig na pinaglagaan nang _cebada_ ó palay, na dinoroonan
+nang isa ó dalauang tazang _lan~gis_ nang _niyog ó lana_ man. Touing
+icalauang oras, ay painumin nang bilin sa número 48; painumin namang
+parati nang turo sa número 49, ó cun uala yaon ay na-aari ang tubig na
+pinaglagaan nang _cebada (palay) ó_ ang _suero_ na linahucan nang
+pulot. Ang maysaquit ay paliliguan sa malacucong tubig na maquiilan
+maghapon. Cun hindi rin gungmagaling ang maysaquit ay sumpitin nang
+usoc nang tabaco para nang turo sa párrafo 457. Ang isang maysaquit,
+ani Tissot, ay guinamot co n~g gayon: sinangrahan co muna (aniya) at
+pinainom co nang purga; saca ibinabad cong tuloy sa malacucong tubig,
+at gungmaling. Ang isip nang man~ga tauong hindi maalam; na sa saquit
+na ito ang bituca nang may cataua,i, nagugulo, at nagcacabuhol;
+datapoua hindi totoo yaon. Sapagca ang isang dulo nang bituca ay
+carugtong nang sicmura, at yaong isang dulo ay ang pouit na
+cungmacapit sa man~ga pig-yi, na dahil doo,i, hindi mangyaring
+magcabuhol.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 62.=
+
+_Ang gamot sa_ inaanayo, _na iyo,i, pagsuca,t, pag-iilaguin nang
+malacas na tinuturan nang catilang_ cólera morbo.
+
+
+374. Ang pan~galan nang ibang man~ga tauo sa saquit na ito,i,
+_miserere,_ n~guni hindi ito ang _miserere,_ cundi yaong isang saquit
+na sinaysay co sa capítulo 61, na sinundan nito. Ang inaanayo, ay
+nagsusuca,t, nag-iilaguin nang malacas. Ang maysaquit ay natatamlay
+muna; sungmasaquit nang caunti ang caniyang tiyan; sungmusunod dito
+ang pagsuca, at ang pag-iilaguin. Ang color nang lungmalabas, ay
+_dilao ó verde, ó maputi_ caya, ó _maitim_ cun minsan; saca
+sungmasaquit na totoo ang tiyan; ang pulso ay tila pulso nang
+nalalagnat; cun malauo,i, mahina. Mayroong maysaquit na sa loob nang
+sang oras ay maquisandaang mag-ilaguin; ang muc-ha ay madaling
+nag-iiba cun malaqui ang saquit. Gayon din cun mapacarami ang
+pag-iilaguin, ay tila namamanhid, ó nan~gan~gauit ó naninigas ang
+man~ga paa,t, camay nang maysaquit, na yao,i, isa pang nacacahirap sa
+caniya. Cun ang saquit hindi natatalo nang gamot, ay sungmusunod doon
+pagcaraca ang pagsisin-oc, ang pagquinal (convulsión) at ang paglamig
+nang man~ga paa,t, camay, ang maysaquit ay nalilio, sinusubaan, at
+napapatid tuloy ang hinin~ga. Itong saquit ay marahil dumaan pag
+nacalampas ang tag-arao, sapagca ung-miinit at lungmalapot ang _apdo_
+nang tauo sa panahong yaon; at lalo pa cun ang may cataua,i, hindi
+cungmacain nang man~ga bun~gang hinog nang cahoy, na yaon ang totoong
+nacacahusay sa _apdo._ Datapoua,t, halos pinapansin itong saquit na
+ito, liban lamang cun pinararaan nang Pan~ginoong Dios, na guinagaua
+niyang hampas sa man~ga bayan dahilan sa man~ga casalanan, na cun
+magcagayo,i, pinan~gan~ganlang _salot._
+
+375. Itong saquit ay mahirap mang gamutin, n~guni,t, hindi para nang
+ibang man~ga saquit na sinaysay na sa man~ga capítulong natalicdan.
+Ang caramihan nang man~ga namamatay sa saquit ay hindi dahil sa
+cabigatan nang saquit, cundi sa capabayaan at caculan~gan nang
+pag-gamot nang paaniyo. Ang cauna-unahang dapat pagpilitan nang sino
+man ang houag magpabaya, lalo pa cun panahong casalucuyang dumaraan
+ang _salot;_ capag naramdaman, na masaquit-saquit ang tiyan at
+cungmuculog ang man~ga bituca; cun mabigat ang dinaramdam sa sicmura,
+lalo na cun ga ibig: dumual ó nag-iilaguin caya; pagcaramdam nito,i,
+dapat na siyang mag-in~gat sa man~ga pagcain at pag-inom, na houag
+bagang cumain nang cun ano-ano cundi sabao lamang, at ang chá na
+mainit, na cun mapatacan nang sampuong patac na _gotas amargas,_ ó
+mahaluan nang isang cucharang _coñac, ajenjo aguardiente ó anisado,_
+ay lalo pang mabuti. Bucod dito,i, cun nararamdamang masama ang
+catauan ay magculong agad, cumutang mabuti,t, culubin ang maysaquit at
+nang pauisan sana nang mainit na pauis; at ito,i, itutuloy na gagauin
+hangan di gumaa,t, guminhaua ang catauan. Cun itong man~ga biling
+ito,i, sunding pagpilitan ay marahil hindi tutuloy ang pagcacasaquit
+na totoo; at cun tutuloy ma,i, hindi lulubha,t, hindi ica-aano nang
+maysaquit. Bihirang-bihira ang dinadatnang bigla nang calubhaan nang
+saquit na ito; cun caya binibigla cun minsan nang calubhaan, sa pagca
+pinabayaan di pansin ang man~ga unang sumpong nang saquit.
+
+Datapoua,t, cun dahil sa capabayaan cun sa cabiglaan caya, ay sumama
+ang saquit, na ang maysaquit ay nagsusuca,t, nag-iilaguin, at marahil
+pinupulicat at nanglalamig na totoo, na pati nang pauis ay malamig,
+ang gagauin ay gayon: yaong am nang linugao ga calahating vaso carami
+ay siyang isusumpit agad sa maysaquit, at cun may _láudano,_ ang ualo
+cun sampuong patac noon ay ihahalo sa isusumpit; cun ang unang sumpit
+ay hindi napiguil sa loob, dalauang oras man lamang, ay uulitin nang
+uuliting isusumpit yaon ding am hangan sa mapiguil na malauon ang
+isang isinumpit, at tumiguil ang pag-iilaguin. Sabay naman nang
+pagsumpit ay painumin ang maysaquit nang isang taza ó isang mangcoc na
+chá na mainit, na napatacan din nang anim cun ualong patac na
+_láudano;_ at cun ualang láundano,i, haloan ang chá nang isang
+cucharang _aguardiente, anisado, coñac,_ ó ano mang alac na matapang.
+Cun nagaua na itong lahat at hindi dumalang man, pagsuca,t,
+pag-iiliguin, at cun dumalang man, ay sa isang tazang chá, lusauin mo
+ang asin na isang cucharitang café ó calahating cucharang carami, at
+siya mong ipagcucharang unti-unti sa maysaquit hangan di tumahan lubos
+ang pag-iilaguin. Cun tumahan man ang pag-iilaguin, ay sungmusuca rin
+at dungmudual ang maysaquit, ay mabuting parapitan sa ibabao nang
+sicmura n~g sinapismong matapang. Ito na lamang ang man~ga gamot na
+gagamitin sa loob nang catauan nang dinatnan nang saquit nang
+_cólera_; na cun tauaguin nang iba,i, _arriba y abajo_.
+
+Ang man~ga gamot naman sa labas, na di dapat lisanin cailan man, cahit
+tila namamatay na ang maysaquit, at malamig man totoo, at cahit uala
+nang pulso,i, hindi rin dapat lisanin, ay gayon: Cucumutang mabuti ang
+maysaquit, at sa catauan niyang palibot ay idadaiti ang maraming
+boteng may tubig na totoong mainit, at cun malamig-lamig na,i,
+hahalinhan naman nang bagong sinid-lan nang tubig na mainit; saca
+yaong iba noong man~ga bote ay siyang ihahagod na ididiin sa ibabao
+nang damit sa ibang man~ga lugar nang catauan, lalong-lalo na sa
+licod. Cun ito,i, hindi pa magcasiya, at ang cataua,i, hindi pa
+pinagsasaolan nang init at nang pulso, at hindi pa pinapauisan nang
+mainit ang gagauin, ay doon sa gologod, doon baga sa licod mula sa
+batoc hangang sa bayauang ay tapalan nang sinapismo ga apat na dali
+calapad, at sa ibabao niyong sinapismo ay ihahagod pa ang isang boteng
+may tubig na mainit; at cahit ualang sinapismo ay totoong maigui
+itong paghagod dito sa licod. At cun hindi rin pinagsasaolan n~g
+pulso, at hindi pinapauisan nang mainit, ang isang cepillo ay ibabad
+mo sa aguardiente at icuscos sanang mahigpit sa boong catauan. Cun
+ualang cepillo,i, na-aari rin ang isang basahang magaspang; at cun
+ualang aguardiente ay na-aaring icuscos ang darac man lamang na
+totoong mainit, at balot sa isang basahan. Itong pagcucuscos ay
+pagtitiyagaang gauin cahit sa loob nang ilang oras, maghapon ma,t,
+magdamag, at bihirang-bihira ang di pagsasaolan nang init, at di
+gagaling.
+
+Ito ring man~ga gamot na ito,i, icatitiguil nang pulicat; datapoua,t,
+mabuti naman sa pulicat ang daitihan ang laman n~g casang-capang
+pinamumulicatan nang m~ga pirasong malapad nang oropel sa tindahan,
+n~g bacal man, tangso ma,t pilac, houag lamang di manipis at malapad,
+at n~g lumapad at dumating mabuti sa catauan; na cun saan namumulicat
+ay doon idadaiti naman ang oropel.
+
+Cun tumahan na ang pagsuca at pag-iilaguin; at mainit na,t, mahusay
+ang catauan, ay hindi rin dapat magpabaya, lalong-lalo na sa man~ga
+pagcain, puspas, basabasa at sabao ang siyang cacanin niya hangan di
+gumagaling na totoo.
+
+Marahil pagcaraan na ang calubhaan nang saquit, ay datnan naman ang
+maysaquit nang di pagcaihi; cun gayon ang gagauin ay itapal doon sa
+pos-on nang isang cataplasma nang harina nang linaza, ó nang galapong
+man lamang, na mainit-init cun itapal; at cun uala nito,i, lag-yan ang
+pos-on nang man~ga basahan babad sa tubig na mainit.
+
+Marahil din datnan ang nagcasaquit nang cólera nang _apoplegía,_ nang
+_lagnat na sucab_ at nang iba,t, ibang sugat na sinaysay na sa librong
+ito, at cun magcagayo,i, ang dapat gauin ay babasahin sa canicaniyang
+capítulo.
+
+_Nota._ Ang lahat na sinaysay dito sa número 375, ay turo ang lahat
+nang marunong na Doctor D. Joaquin Gonzalez; at sa m~ga guinamot n~g
+paaniyo, ayon sa man~ga ipinagbilin dito, noong epidemiang nacaraan sa
+1882, ay bihirang-bihira ang namatay.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 63.=
+
+_Ang saquit na pag-iilaguin, cun hindi sungmasamang totoo ang damdam
+nang may catuan na pinan~gang~anlan nang castilang_ diarrea.
+
+
+376. Ang pag-iilaguin na ualang casamang lagnat, ó saquit na malaqui
+nang tiyan ay pinan~gan~galan nang castilang _diarrea._ Ang maysaquit
+ay nananab-ang muna nang pagcain: ang caniyang bay-auang pati nang
+tuhod, ay idinaraying na mabig-at. Hindi siya nalalagnat at hindi
+sungmasaquit na totoo ang tiyan. Ang gayong pag-iilaguin ay hindi
+masama sa may catauan, bagcus cun macalalo na yaong munting hirap na
+yao,i, lungmalacas pa sa dati.
+
+377. Ang gayong pag-iilaguin ay siyang cusang tungmatahan na hindi
+cailan~gan ang gamot doon; ang gagauin lamang nang maysaquit, ay houag
+siyang cumain nang marami; ang _carne,_ ang _alac,_ at ang itlog ay
+hindi magaling; ang man~ga gulay at man~ga hinog na bun~ga nang cahoy
+ay macacain niya; mabuti naman ang siya,i, uminom nang marami rami sa
+dati. Ang tubig na pinaglagaan nang _culantrillo_ ay maiguing inumin.
+
+378. Cun sa loob nang lima, ó anim na arao, hindi nauauala ang
+pag-iilaguin, at ang may cataua,i, nahihina at dinaraanan nang malimit
+na pagca ibig niyang manabi, ay ilalagay siya _sa husay_ (capítulo 4).
+Bucod dito,i, paiinumin nang bilin sa número 35 cun baga marumi ang
+dila, at masama ang lasa nang bibig, ó cun dungmorual ó nananab-ang
+nang pagcain; datapoua cun hindi nararamdaman nang maysaquit yaong
+man~ga bagay na yao,i, purgahin lamang nang isang purgang mahina
+numero 82, ó nang _ruibarbo_ número 51, cun baga hindi mainit ang
+tiyan. Cun _ruibarbo_ ang ipupurga doo,i, paiinumin touing calahating
+oras nang isang tazang sabao. N~guni cun ang pag-iilaguin ay nauala na
+dahil sa pag-inom nang _ruibarbo,_ at baga man nauala,i, ungmuuli rin
+capag nacaraan ang ilang arao, ay caalam-alam mayroong malagquit sa
+loob, na hindi pa nacucuha; ang gagauin cun gayon ay pupurgahin nang
+bilin sa número 21, ó noon ding bilin sa número 51, para nang turo co
+can~gina; magaling din ang sa número 23 ó 47. Saca iinumin niya cun
+umaga sa dalauang arao ang calahati noon ding bilin sa número 51.
+
+379. Cun minsan ay nalalauo,t, di inaanomana nang maysaquit ang
+pag-iilaguin, na yaong pagpapabayang yao,i, nacacahina sa caniya. Ang
+gamot doon cun gayon ay ang bilin sa número 35. Saca touing icatlong
+arao bibig-yan ang maysaquit nang turo sa número 51. Capag pinurga na
+siya nang macaapat, ay itinatahan na. Cun pinupurga ay houag pacanin
+nang _carne,isda, ó itlog._ cundi canin lamang, ó tubig na pinaglutuan
+nang tinapay. Maigui doonan sa sicmura nang basahang babad sa _alac_
+na pinaglagaan nang _romero_ at _canela._ Masama sa gayong maysaquit
+ang siya,i, malamigan lalo pa cun gab-i, sapagca ang saquit ay
+mag-uuli.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 64.=
+
+_Ang icalauang bagay na pag-iilaguin na may casamang saquit na malaqui
+sa tiyan na yao,i,_ disentería _cun turan nang castila._
+
+
+380. Itong isang bagay na pag-iilaguin ay may casamang saquit nang
+tiyan. Ang may cataua,i, parating ibig manabi; at bucod doon, ay
+masama ang caniyang damdam. Sa inaiilaguin nang maysaquit ay mayroong
+dugong casama; n~guni cun minsan uala naman.
+
+381. Itong saquit ay dala nang cainitan nang panahon; sapagca ang apdo
+at ang dugo nang tauo ungmiinit, at lungmalapot cun tag-alis-is.
+Magaling din ang damdam nang tauo, hangan di nag-iiba ang cainitan n~g
+panahon, sapagca siya,i, pinapauisan at ang cataua,i, sumisin~gao na
+maigui. Caya lamang nagcacasaquit ay cun ungmuunti ang cainitan nang
+panahon; na dahil doo,i, marahil dumaan ang saquit nang pag-iilaguin
+sa bagong ulan, na sungmusunod sa tagarao.
+
+382. Bago magcasaquit nang gayon ang tauo ay guiniguinao siya muna;
+sungmasaquit na totoo ang tiyan; nalilio siya at namumutla. Ang pulso
+ay munti at husay; sungmusunod ang malimit na pagiilaguin na
+bagay-bagay ang color, at mayroong bulati at dugong casama; cun minsan
+ang tumbong ay lungmalabas pati. Cun baga lungmulubha pa ang maysaquit
+ay namamaga,t, nabubuloc ang bituca, at ang iniilaguin niya ay nana, ó
+man~ga maitim na tubig, at mabaho; saca nagsisin-oc, nasisira ang
+bait, ang pulso,i, hungmihina, pinapauisan ang maysaquit nang
+malimit,sinusubaan at namamatay; datapoua cun hindi lulubha ang
+maysaquit, ay hungmihina-hina ang pag-iilaguin, ang dugo ay nauauala,
+lungmalacas-lacas ang may catauan at nacacatulog.
+
+383. Ang gamot na totoo sa saquit na ito, ay ang _tártaro emético_
+número 34; magaling din ang sa 35. Cun hindi nauauala ang pag-iilaguin
+nang mapainom na ang maysaquit nang turo co n~gayon, ay hahaba ang
+saquit, at ang gagauin doo,i, gayon. Ang maysaquit ay ilalagay _sa
+husay_ (capítulo 4) at houag pacacanin nang carne, hangan di gumaling
+na totoo. Ang iinumin niya ay ang bilin sa número 3. Capag napainom na
+siya nang bilin sa número 34, ay quinabucasan paiinumin nang bilin sa
+número 51 sa dalauang inom; sa icatlong arao ipaiinom doon ang bilin
+sa número 3 lamang; sa icapat na arao inuulit ipinaiinom doon ang
+bilin sa número 51; saca ilalagay ang may catauan _sa husay_ nang
+maysaquit na magaling-galing sa capítulo 5.
+
+384. N~guni cun baga noong talagang magcacasaquit ang tauo, linalagnat
+siya muna nang malaqui, at ang caniyang pulso ay matigas at puno, at
+bucod doo,i, malaqui ang saquit nang ulo,t, bay-auang, at ang tiyan ay
+nauunat, ay cailan~gang sangrahan ang maysaquit; susumpitin naman
+arao-arao nang macaitlo, ó macaapat nang bilin sa número 6, ó cun uala
+yao,i, na-aari ang gatas na tinubigan. Paiinumin nang marami nang
+bilin sa número 3. Cun ang pulso,i, malambot na, ang gagauin sa
+maysaquit ang man~ga turo sa párrafo 383, na sinundan nito. Datapoua
+cun minsan ay dili cailan~gang pasucahin ang maysaquit. Cun baga
+malaqui ang catigasan nang pulso, nang bago siyang magcasaquit, ay
+mabuti purgahin nang bilin sa número 11, capag sinangrahan na. Ang
+ruibarbo, na bilin sa número 51, ay houag ibigay doon cundi sa
+catapusan nang saquit. Maraming maysaquit (ani Tissot) ang guinagamot
+co, na ualang ibang ibinigay sa canila cundi tubig na malacuco ga
+isang taza carami, touing sa icapat na bahagui nang isang oras.
+
+385. Cun minsan ang pag-iilaguin ay casama nang _lagnat na buloc,_ na
+sinaysay co sa capítulo 20 at ang gamot doon cun gayo,i, ang pasuca
+número 34, bago purgahin ang maysaquit nang bilin sa número 23 ó sa
+47. Saca painumin naman siyang macalaua ó macaitlo arao-arao nang
+bilin sa número 24, timbang saicapat ang isang inom. Totoong galing
+dito ang sa número 32, cun uala yaong isang turo sa número 24, at iisa
+rin ang cabagsican nitong dalauang bagay. Cun ang saquit ay ungmu-unti
+na, ang bilin sa número 51, ay yaon ang ipupurga sa maysaquit.
+
+386. Ang nagcacasaquit nitong ganitong saquit ay nababaynat cun
+minsan, gaua nang pagcain nang sala, sapagca ang may cataua,i,
+nalamigan, ó napagal nang paggaua. Cun gayon ay ilalagay _sa husay_
+(capítulo 4) ang maysaquit, at paiinuming minsan nang bilin sa número
+51.
+
+387. Cun minsan naman ang pag-iilaguin ay casama nang _pan~giqui_. Cun
+gayo,i, pauaual-in muna ang pag-iilaguin bago gamutin ang pan~giqui,
+at cun malaqui ang lagnat ay big-yan ang maysaquit nang _quina_ (dita)
+ayon sa turo sa párrafo 216.
+
+388. Sa saquit na pag-iilaguin ay magaling ang pagcain nang man~ga
+bun~gang hinog nang cahoy, ang _manga_ baga, ang _saguing_, ang
+_alpay,_ ang _ates._ etc. Caya ang nan~gan~gain nang maraming bun~gang
+magulang nang cahoy cun tag-arao, maliuag daanan siya nang gayon
+saquit.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 65.=
+
+_Ang icatlong bagay na pag-iilaguin, na mahirap ang damdam nang may
+catauan sa sicmura, at pati nang paghinga cun minsa,i, mahirap din, na
+yao,i, pinan~gan~ganlan nang castilang_ disentería maligna.
+
+
+389. Ang nagcacasaquit nitong masamang bagay na pag-iilaguin, ay
+nanghihina agad; guiniguinao siya cun minsan; ang marahil idinaraying
+nang man~ga maysaquit ay ang sicmura, na di man masaquit, ay tila
+siquip na bahag-ya na sila macahin~ga; marahil nasisira ang canilang
+ulo. Ang tiyan cun minsan ay sungmasaquit, cun minsan hindi; ang
+isinusuca nila ay verde ang color. Ang inaiilaguin nang may cataua,i,
+dugong totoo cun minsan; at cun gayo,i, namamatay sa icatlong arao;
+n~guni cun minsan ay iba,t, iba ang color nang inaiilaguin; ang ihi,
+ang lauay, ang pauis, pati nang hinin~ga ay mabaho. Cun maliuag
+macalon-oc ang maysaquit ay mapan~ganib ang caniyang buhay. Cun minsan
+gagaling ang maysaquit pag linabasan sa catauan nang man~ga butil na
+marami na puno nang tubig. Ang pulso ay munti. Cun natutuyo ang dila
+at nauunat ang tiyan nang maysaquit, ó cun nalilio, ó nagsisin-oc, ay
+namamatay na ualang magaua. Datapoua cun baga ungmuunti ang casiquipan
+nang sicmura at lungmalambot-lambot ang tiyan, ó cun nacacatulog-tulog
+na ang maysaquit, caalam-alam ay gungmagaling.
+
+390. Ang gamot na bagay sa saquit na ito,i, ang timbang calahating
+saicaualo nang bilin sa número 35, na cailan~gang gauin agad; at nang
+tumapang pa yaong gamot na yaon, ay mabuting ihulog yaong bilin sa
+número 35 sa isang tagayang tubig, na pinaglagaan nang _manzanilla._
+Pag nacalalo ang pito ó ualong oras nang macasuca na ang maysaquit, ay
+pupurgahin nang _ruibarbo_ número 51, at, pagca pinurga na,i,
+cabibig-yan uli n~g caunting _bejuquillo_ número 35, ga dalaua, ó
+tatlong butil na _palay_ ang timbang, na ihuhulog sa caunting sabao
+nang _sisiu,_ na linutong casama nang ugat nang _chicoria (dilang
+usa)_ at cun malaqui ang cahinaan nang maysaquit, ang tubig na
+pinaglutuan n~g _sisiu,_ ay doroonan naman nang balat nang _tinapay._
+Itong sabao na itinuro co n~gayon ay yaon ang iinumin n~g maysaquit
+touing icalauang oras ga calahating taza carami; mabuti ring painuming
+macaapat arao-arao n~g isang cucharang _alac_ sa misa, na hindi
+lubhang matapang. Maiguing-maigui dito ang _dalandan ó cahel_ na
+guinayat munang boo pati nang balat, na ang pag-gayat ay manipis; saca
+binubudburan nang caunting azúcar, bago busan nang mainit na tubig, na
+yao,i, ang ipaiinom sa maysaquit. Ang pagsumpit ay masama sa saquit na
+ito. Ang isa pang mabuting totoo sa ganitong saquit, ay ang parapit na
+matapang na turo sa número 36, sa m~ga binti. Anomang ipainom sa
+maysaquit ay hindi sucat damihan, at lulubha siya.
+
+391. Cun minsan hindi rin nacagagaling sa maysaquit itong lahat na
+sinabi cong gamot sa párrafong tinalicdan. Cun gayon ay mabuti ang
+tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang _cahel_ na hinulugan nang
+caunting _quina (dita),_ bago paculuin nang caunting oras calauon sa
+apoy at salain sa damit na masinsin. Itong tubig na ito ay maisasama
+sa bilin sa número 35, cun pinaiinom noon ang maysaquit; datapoua
+masamang painuming minsanan n~g marami.
+
+392. Cun ang pag-iilaguin ay malacas na totoo at ang may catauan
+nanhihina pagcaraca, ay magaling tapalan sa sicmura,t, tiyan nang
+basahan babad sa tubig na pinaglagaan nang dita na dinoroonan nang
+_triacang_ marami.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 66.=
+
+_Ang gamot sa_ hinihica, _na ang tauag nang castila sa saquit na
+yao,i,_ asma.
+
+
+393. Itong saquit na _hica_ na cun minsan minamana, ay doon namamahay
+sa _baga_ nang tauo. Ang nagcacasaquit nang gayon, ay hindi macahin~ga
+nang maloualhati ang caniyang dibdib ay tila siquip; cungmucumbo ang
+sicmura, ang tiyan, ang dibdib pati nang balicat. Ang may cataua,i,
+nauuhao,t, napupuyat, at ang paghin~ga niya,i main~gay; ang paghiga
+nang tihaya ay mahirap sa caniya; sungmusunod doon ang init, ang
+lagnat, at ang pagquinal nang puso; ang ihi ay malinao at hindi husay.
+Itong saquit ay lungmalaqui pag ang panahon ay malamig at maulan.
+
+394. Ang gagauin sa maysaquit, pag dinaraanan nang hirap, ay gayon;
+palulucluquin sa hihigan; houag tabilan, at houag patahanin sa silid
+na siquip. Ang man~ga don~gaua,i, bubucsan; masama doon sa tinatahanan
+nang maysaquit ang apoy; ó ang siya,i, libutin nang maraming tauo.
+Saca, sangrahang agad, at cun malaqui ang hirap niya, ay uul-ing
+sasangrahan. Ito lamang pagsasangra, ay macacaguinhaua sa caniya, cun
+ang pinagmul-an nang saquit ay ang maraming dugo: caya hindi sucat
+bayaan yaong pagsasangra, dahilan sapagca ang pulso ay mahina, at pag
+nasangrahan ang may cataua,i, lalacas ang pulso. Bucod dito,i,
+susumpitin nang bilin sa número 6; at cun hindi nagcacasiya yaon ay
+gamitin ang sa número 5; n~guni houag damihan ang isusumpit doon,
+cundi caunti lamang at parati, at saca gagauin ang man~ga ituturo co
+n~gayon.
+
+395. Cun ang maysaquit ay lungmulurang parati at tila main~gay ang
+loob nang dibdib, at may masaquit saquit doon, ang iinumin niya,i, ang
+bilin sa número 7 ó número 12. Touing oras iinumin niya naman ang
+isang cuchara nang bilin sa número 77. Cun baga nahahalatang marami
+ang sicmura ayon sa aral sa capítulo 88, ay magaling painumin nang
+pasuca número 34, ó cun hindi ibig nang maysaquit yaon, ang turo sa
+número 8, ay na-aari. Maigui, ani P. Clain, ang pagn~gan~ga nang
+caunting tabaco, at lumura muna minsan bago lonoquin ang ibang lauay,
+nang macatulog ang may catauan.
+
+396. Cun ang maysaquit ay nag-uubo at ualang ilinulura; cun pungmupula
+ang muc-ha, at ang ugat nang catauan ay lungmalaqui, at tila siquip
+ang caniyang dibdib, pati nang lalamunan, ay paiinumin nang bilin sa
+número 12, capag sinangrahan na. Doon sa oras nang pag-uubo, ay
+iinumin niya ang isang cuchara nang turo sa número 10, ó nang sa
+número 17. Bucod dito sisipsipin niya ang sin~gao nang mainit na tubig
+para nang turo sa número 53, Magaling ding ibabad ang caniyang paa sa
+malacucong tubig. Ang man~ga paa naman ay mabuti cuscusin nang
+basahang tuyo. Cun baga nahahalatang _hinihica_ ang may catauan dahil
+sa pag-urong nang ibang saquit para nang _galis, buni, ó piyo_, ay
+magaling doon ang parapit número 36 sa binti ó sa talampacan ayon sa
+aral sa capítulo 54.
+
+397. Pag ang may catauan dinaraanan nang saquit na _hica, ay ilagay
+siya sa husay capítulo_ 4, at houag pacanin nang _carne_ ó nang
+anomang bagay na mabig-at sa sicmura; cun totoong hirap ang lagay nang
+maysaquit, ay houag pacanin nang anoman. Magaling ipainom sa caniya
+ang bilin sa número 1 ó 2.
+
+398. Bucod sa man~ga sinabi cong gamot na bagay sa saquit na ito, ay
+mabuti gauin ang man~ga isusunod co dito, nang houag daanan uli nang
+hirap ang maysaquit. Caya cailan~gang pacahusayin ang caniyang pagcain
+at ang pag-inom. Masama sa caniya ang lamig at ang guinao. Cun malimit
+lumura ang maysaquit, ay isama sa quinacain niya ang timbang sa
+icaualo nang bilin sa número 14. Touing umaga,i, palolonocquin nang
+tatlong píldoras número 78; at pagca lon-oc noon, ay paiinumin tuloy
+nang dalauang taza nang bilin sa número 12. Mabuti ring purgahing
+maminsan-minsan nang turo sa número 21. N~guni cun ang maysaquit na
+hinihica hindi lungmulura, ay cailan~gang sangrahan capag
+nararamdamang lungmiliuag ang caniyang paghin~ga, at saca painuming
+parati nang isang cuchara nang bilin sa número 10 ó nang _suero_
+número 17.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 67.=
+
+_Ang gamot sa nag-iilaguin nang darag-is, na yao,i, pinan~gan~ganlan
+nang castilang_ pujos.
+
+
+399. Ang pag-iilaguin nang darag-is ay cun minsan dala ang ibang
+man~ga bagay na pag iilaguin na sinaysay co sa man~ga capítulong
+natalicdan. Cun minsan naman ay dala nang bulati, na nadoroon sa loob
+nang bituca, ó gaua nang pagsusugat nang pouit, ó sapagca ang may
+cataua,i, quiniquilmos. Caya pagca nacuha,t, nauala itong man~ga
+saquit, ay nauauala pati nang pag-iilaguin nang darag-is. Datapoua cun
+minsan itong saquit ay ualang casamang iba, at cun gayon ay cailan~gan
+sumpitin ang maysaquit arao-arao n~g maquiilan nang bilin sa número 5,
+ó magaling sumpitin nang tubig na pinaglagaan nang _bituca_ nang _baca
+ó manoc._ Saca tapalan ang tiyan at ang pouit nang basahang babad sa
+_gatas_; ó cun ualang gatas ang tubig na pinaglagaan nang culutan ó
+bulaclac nang _alagao_ ay mabuti rin. Ang iinumin n~g maysaquit ay ang
+tubig na pinaglagaan nang isang dacot na _bigas ó palay;_ at
+pupurgahin nang bilin sa número 11 ó sa número 23.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 68.=
+
+_Ang gamot sa nagcasaquit dahil sa siya,i, natacot._
+
+
+400. Ang man~ga sangol at ang man~ga babaying nan~ganac, ay marahil
+magcasaquit dahilan sa pagca sila,i, natacot. Ang sungmusunod sa
+tacot, ay ang pan~gin~ginig nang catauan at ang pagca balisa nang
+maysaquit, lalo pa cun ang puso at ang baga ay napacapuno nang dugo.
+Cun minsan nama,i, sinusubaan, at nasisira ang bait. Cun baga ang may
+catauan inuurun~gan nang dating pauis dahilan sa siya,i, natacot, cun
+minsa,i, dinaraanan n~g malauong pag-iilaguin. Ang man~ga babaying
+nan~ganac ay namamatay cun minsan capag sila,i, natacot.
+
+401. Ang dating ipaiinom sa natacot ay ang malamig na tubig; datapoua
+hindi magaling yaon, sapagca lungmalaqui ang saquit. Ang mabuti doo,i,
+patahanin sa piling nang maysaquit ang man~ga tauong caquilala niyang
+dati; painumin nang mainit na tubig; ibabad nang isang oras ang
+caniyang man~ga paa hangan tuhod sa malacucong tubig; at maminsan
+minsan ay cuscusin ang caniya ring paa nang isang tuyong basahan. Cun
+ang maysaquit ay naghinahon na, at ang balat ay mainit na, ay
+cucumuta,t, patutuluguin; at sapagca maiguing mapauisan, ay painumin
+muna nang ga dalaua ó tatlong cucharang alac sa misa ó nang caunting
+_triaca._
+
+402. Cun baga mahirap na totoo ang paghin~ga nang maysaquit, ay
+cailan~gang sangrahan sa camay. Itong man~ga turo co sa dalauang
+párrafong itong magcasumunod ay yaon ang totoong sucat gauin pati sa
+nan~ganac na sinumpong nang tacot, pati sa man~ga bata.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 69.=
+
+_Ang gagauin sa dinaraanan nang anomang bagay na_ convulsión, _para
+nang_ alferecía, sauan,_ etc, pati nang gagauin sa babaying
+sinusubaan._
+
+
+403. Iba,t, iba ang inaasal nang man~ga dinaraanan nang _convulsión._
+Cun minsan nan~gin~ginig ang boong catauan: cun minsan tila nalulucso
+ang man~ga laman, ó cungmiquinal ang muc-ha, ó nan~gin~giui ang
+bibig; ang man~ga paa,t, camay naninigas; ang bibig ay hindi mabuca,
+ang camay cun minsa,i, quimquim. Mayroon namang ibang maysaquit na
+cungmiquisay at parating balisa, na hindi mapalagay; pati nang dila
+cun minsa,i, nacacagat at napuputol. Itong man~ga sinabi co n~gayon,
+di man ang lahat, ang iba ay marahil maquita doon sa man~ga maysaquit
+na _tinatamaan_ nang _han~gin,_ ó nang _frenesi,_ ó sa _sinasauan,_ na
+yaong lahat na saquit ay paraparang _convulsión_ din. Ang idirito cong
+isusulat n~gayon sa dalauang párrafong magcasunod, ay mabuting gauin
+sa anomang bagay na _convulsión;_ datapoua ang mabuti ay hanapin sa
+caniyang párrafo yaong man~ga saquit na yaon.
+
+404. Ang tauong dinaraanan nang convulsión, ay masamang gamutin doon
+sa oras na yaon nang caniyang paghihirap. Ang gagauin lamang ay
+alagaan nang ilan catauo nang houag masactan. Magaling namang isoot sa
+caniyang bibig ang isang pinaca cigarrong damit, nang houag macagat
+ang caniyang dila. Cun baga malaqui ang pamamaga nang liig, at mataba
+ang may catauan, at ang muc-ha,i, mapula, ay mabuti sangrahan sa
+camay.
+
+405. Ang maysaquit ay paiinumin nang caunting tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang _alagao._ Ang maigui sa lahat ay ang paglalaga nang
+isang dacot nang dahon nang _cahel_ sa dalauang tagayang tubig, at
+capag naiga na ang calahati, ay inaalis sa apoy, at yao,i, minsanang
+ipainom sa maysaquit sa umagang-umaga. Cun hindi macaguinhaua sa
+caniya yaon, ay atuhin ang dahon nang _sintoris_ (narangitas,) na
+ilalaga rin para nang guinaua sa dahon nang _cahel._ Cun baga bata ang
+dinaraanan nang _convulsión,_ nang _suba, sauan, ó alferecía,_ ay
+babasahin mo ang capítulo 86.
+
+
+_Ang saquit na alferecía, na ang tauag sa Maynila doo,i, taon._
+
+406. Ang saquit na pinan~gan~ganlang _taon,_ ay marahil dumaan sa
+man~ga lalaqui, sa man~ga babayi; marahil namang dumaan sa man~ga bata
+pa sa man~ga matatanda na: Ang tauag nang castila sa saquit na ito,i,
+_alferecía._
+
+407. Ang may cataua,i, cun biglang tamaan noong saquit na yaon, ay
+sungmisigao at naboboual, na pagcaraca hindi siya nacacaalam tauo. Ang
+boong catauan niya, ó ang ibang man~ga casangcapan lamang nang
+cataua,i, malacas cuminal; na yao,i, _convulsión,_ cun tauaguin nang
+castila. Ang maysaquit ay pagulong-gulong sa banig; quinig ang
+caniyang paa,t, camay pati nang ulo. Ang camay ay quimquim, pinupucpoc
+niya ang caniya ring dibdib at tiyan, at parati siyang napapahampas sa
+sahig. Ang balat nang ulo, ang boong muc-ha ang quilay pati nang pilic
+mata ay cungmiquibo; ang mata,i, gayon din; ang buhoc ay naninigas;
+ang sihang cun minsa,i, bungmababa, hangan sa lungmilingsad. Ang dila
+ay lungmalaqui at hungmahaba, at cun minsa,i, na-aabot nang n~gipin,
+at napuputol. Ang man~ga n~gipin ay nan~gan~galitn~git; ang ulo cun
+minsa,i, touid, cun minsa,i, papihit pihit sa magcabicabila. Bucod
+dito,i, hungmahaloyhoy ang may catauan, ó sungmusuca siya, at
+napapaihi at napapailaguin. Ang man~ga bituca ay ungmuugong; ang lauay
+ay cungmacayat; ang puso cunmacaba nang malacas, at ang paghin~ga ay
+main~gay. Ang lahat na ugat ay lungmalaqui, lalo pa ang sa liig, sa
+dila,t, noo. Ang mucha,i, namamaga, at pungmupula, ó ungmiitim caya;
+mayroong lungmalabas na bulang maagquit; at capag lungmalabas na ang
+bula ay yaon ang pagtahan nang saquit; saca ang may cataua,i,
+nahihilim, at pag naguising ay hindi na-aalaman niya ang nangyari. Ang
+pulso,i, madalas, at munti cun bago; saca lungmalacas, at sa catapusan
+n~g hirap, ay madalang at mahina. Itong m~ga sinabi co n~gayon cun
+minsan ay hindi dunmaraan ang lahat sa man~ga inaalferecía, ó
+tinataon, cundi ang iba lamang. Ang gamot doo,i, gayon.
+
+408. Ang maysaquit ay ipatitihaya; sa ilalim nang licod at ulo ay
+lalag-yan nang damit nang tumaastaas; alagaan nang ilang catauo n~g
+houag siyang masactan. Sa bibig ay sosootan nang isang caputol na
+damit na marami ang suson, nang houag macagat ang dila; boong
+cataua,i, cucuscusin nang damit na tuyo; mabuti sumpitin nang tubig na
+dinoonan nang asin; bibigquisan ang man~ga paa sa ibabao nang tuhod;
+at ang man~ga camay sa ibabao nang sico; paamoyin nang man~ga mabaho,
+para n~g pacpac nang _manoc,_ ó balat nang _baca,_ ó suca man. Cun ang
+muc-ha nang maysaquit ay ungmiitim, ó ga siya,i, quinacaposcapos na
+nang paghin~ga, ay cailan~gang sangrahang minsan ó macalaua sa paa.
+Bucod dito ay painumin nang tubig na malacuco, na pinaglagaan nang
+dahon nang _cahel,_ ó sintoris (narangitas) para nang turo co sa
+párrafo 405. Pag ang maysaquit nasaol-an, ay painumin nang caunting
+_alac_ sa misa cun baga siya,i, mahina, at paamoyin naman nang _suca._
+Saca siya,i, tumanong sa marunong na médico, na siya,i, gamutin at
+nang houag daanan uli noong saquit na masama.
+
+
+_Ang gamot sa sinasauan, na yaong saquit na yao,i, isa rin nang
+pinan~gan~ganlan nang castilang_ epilepsia, ó mal caduco ó mal de
+corazón._ Ang pan~galan cun minsan nang tagalog dito,i, suba; ang
+tauag cun minsan doon nama,i, panhihimatay, capítulo 11._
+
+409. Ang man~ga batang mahihina (ani Buchan) ay marahil daanan nitong
+saquit na ito. N~guni sila,i, cun lumaqui ó tumanda, cun minsa,i,
+gagaling; datapoua pag lumalo sa dalauang pouong taon ang edad nang
+maysaquit, ay maliuag gumaling. Itong saquit na ito,i, isa pang bagay
+na convulsión. Cun itong saquit malimit dumaan sa may catauan, at saca
+hindi malauon cundi madali, ay lalo pang maliuag gamutin; at cun
+dungmaraan cun natutulog ang maysaquit, ay masama pa mandin.
+
+410. Ang nagcacasaquit nang gayong saquit, ay natatamlay muna,t,
+nalilio; sungmasaquit ang ulo; ungmuugong ang tayin~ga. Lungmalabo ang
+pagtin~gin; malacas ang cabacaba nang puso, ang pagtulog ay hindi
+mahimbing, at ang paghin~ga ay mahirap; ang man~ga bituca ay napupuno
+nang han~gin; ang muc-ha ay pungmuputla, ang man~ga paa,t, camay
+nanglalamig. Pag ang may catauan dinaraanan nang hirap ay doon sa oras
+na yaon mayroong lungmalabas na bula sa bibig, napapaihi, at
+napapailaguin ang maysaquit di man cusa nang caniyang loob; ang man~ga
+hinlaqui nang camay ay pungmipihit; ang maysaquit ay hindi nacacaalam
+tauo, at cun nasasaol-an ay uala siyang namamalayang anoman sa lahat
+na nangyari.
+
+411. Itong saquit na ito,i, dala cun minsan nang gutom, ó nang
+pag-gauang parati nang mahalay, ó nang pag-inom nang alac na marami, ó
+dahil sapagca ang maysaquit ay mayroong bulati sa tiyan, ó sinisibulan
+nang n~gipin, ó sapagca siya,i, pinalo sa ulo, ó natacot, ó nahulog sa
+mataas, ó dahil sa siya,i, sinisibulan nang bucol sa bun~go nang uló,
+ó nag-iisip nang man~ga maliliuag ó sapagca biglang sinumpong nang
+malaquing tacot ó toua ó galit caya; cun minsan naman ay dahil sapagca
+ang may cataua,i, nalalinan nang bulutong ó tigdas, ó sapagca sala ang
+pagdaan nang sa panahon, cun baga babayi. Caya maliuag maalaman cun
+minsan ang dahilang pinan~gagalin~gan nitong saquit na ito. Cun minsan
+minamana yaong saquit.
+
+412. Ang bagay sa sinasauan, ay ang pagtahan sa maaliualas na lugar,
+na hindi natacpan nang bahay ó cahoy na marami: masama sa caniya ang
+pag-inom nang _alac,_ ang pagcain nang baboy, ó man~ga bun~ga ó gulay
+na may han~gin para nang _saguing, patani,_ etc. masama rin ang
+siya,i, magalit, ó matacot nang malaqui. Houag siyang tumin~gin sa
+man~ga malalim na lupa ó sa man~ga ilog na matulin ang agos, na yao,i,
+nacacalio at nacacapagdala uli nang saquit. Ang gagauin doon sa oras
+nang pagcacasaquit nang tauo, ay ang turo sa párrafo 404 at sa 405.
+Mabuti sa saquit na ito capag nasaol-an na ang may catauan ang polvos
+número 81, na iinumin niya sa isang tazang tubig na malacuco cun
+umaga, ayon sa turo ni Linneo.
+
+413. Saca cailan~gang pacausisain ang totoong dahilan nang saquit, at
+cun nahahalatang nadoroon sa bun~go ó sa utac nang ulo, cun marugo ang
+may catauan, ay cailan~gang sangrahan pag siya,i, nasaol-an; at cun
+nagcacasaquit dahil sa nauala,t, inurun~gan siya nang _pauis ó galis_
+ay gagamutin para nang turo sa capítulo 54.
+
+414. Cun ang saquit ay dala nang siya,i, inurun~gan nang bouan, cun
+baga babayi, gagauin ang bilin sa capítulo 76, cun baga dahil sa
+pagsibol nang n~gipin, ay cailan~gan doon ang pagsumpit at ang baños
+hangan tuhod sa malacucong tubig; cun hindi pa natatalo ang saquit, ay
+parapitan ang bata nang bilin sa número 36, sa ibabao nang licod sa
+pag-itan nang dalauang balicat; basahin mo ang capítulo 84 at 86.
+Gayon din ang gagauin pag ang tauo,i, sinasauan dahil sa siya,i,
+bubulutun~gin ó titicdasin.
+
+415. Cun baga caya sinasauan ang may catauan sapagca siya,i, mayroong
+bulati sa tiyan, ay gagamutin para nang turo sa capítulo 85.
+
+416. Cun ang saquit ay dala nang cahinaan nang litid nang may catauan
+ay magaling doon ang _quina (dita)_ at ang bacal número 54.
+
+
+_Ang gagauin sa babaying sinusubaan na yaong saquit na yao,i,
+pinan~gan~ganlan nang castilang_ mal de madre.
+
+417. Itong saquit na ito,i, maliuag matapatan nang gamot. Ang man~ga
+babayi malimit daanan nitong hirap na ito, at lalo pa ang man~ga
+mahihina. Sarisaring dahilan ang pinan~gagalin~gan nang ganitong
+saquit. Ang man~ga litid nang catauan, ang sicmura, ang man~ga bituca,
+ang dugong may calahoc na masama, ang pag-urong nang sa panahon, ó ang
+di pagpanaog para nang dati, ó cun minsan naman ang malaquing tacot ó
+galit, ó ang pagdadalamhati nang may catauan.
+
+418. Bagay-bagay ang inaasal nang man~ga babaying sinusubaan. Mayroong
+tila nalilio lamang, ó anaqui natutulog; datapoua ang hinin~ga ay
+bahagya na nararamdaman. Mayroong iba, na ualang tahan ang pagquibo,
+na hindi mapiguil nang ilang catauo. Bago daanan noong saquit na yaon
+ang babayi, ay nanglalamig muna cun minsan ang caniyang man~ga paa,t,
+camay, naghihicab siya,t, namamanglao. Cun minsan naman mayroon siyang
+nararamdamang matigas sa dacong puson, na ungmaaquiat cun malauon
+lauon sa itaas sa sicmura; na dahil doo,i, sungmusuca siya cun minsan.
+Saca nagpapatuloy yaong matigas sa lalamunan, at ang maysaquit ay ga
+quinacapos nang paghin~ga, ó dungmadalas caya sa dati ang paghin~ga
+niya; ang puso,i, cungmacabacaba nang malacas, lungmalabo ang
+pagtin~gin, nalilio ang may catauan at hindi macarin~gig; bucod doon
+ay cungmiquinal cun minsan ang man~ga casangcapan nang catauan.
+
+419. Nang masaol-an ang babaying sinusubaan, ay magaling paamoyin nang
+man~ga mabaho gaya nang sunog na pacpac nang manoc, _asafetida (ingo)
+ó espíritu de cuerno de ciervo._ Ang pagcasangra sa maysaquit ay
+maigui rin cun siya,i, malacas ó matabang totoo; n~guni cun mahina ó
+maramdamin ang babayi, ó lauon nang panahong siya,i, marahil daanan
+nang _suba,_ ay hindi sucat sangrahan. Magaling namang doonan sa
+talampacan nang tig-isang bato ó ladrillong mainit, at cuscusin nang
+malacas nang mainit na damit ang caniyang paa hangan tuhod, ang camay,
+sampon nang tiyan. Datapoua ang mabuti sa lahat ay ibabad ang
+caniyang paa hangan tuhod sa mainit na tubig, at lalo pang sucat gauin
+ito, cun ang pagdaan nang pagsuba, ay cun malapit nang panaugan nang
+bouan ang may catauan. Cun baga ang maysaquit ay ilan nang arao na
+hindi nananabi para nang dati, ay maigui sumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang _culutan_ na linag-yan nang caunting _asafétida_
+(ingo); at pag siya,i, nacacalon-on na, ay painumin nang dalauang
+chucharang tubig na pinagtunauan nang caunting _ingo_ rin. At cun
+hindi natatalo pa ang saquit, ay palonoquin ang may catauan nang tubig
+na pinaglagaan nang dahon nang _cahel_ ó sintoris para nang turo sa
+párrafo 405. Maigui ring painumin nang _café,_ na sinamahan nang isang
+cucharang aguardiente, na yaon ay gagauin pagca inato nang guinaua ang
+ibang man~ga turo co n~gayon, at hindi rin natatalo ang saquit. Itong
+man~ga bagay na sinabi co n~gayon ay gagauin sa oras nang paghihirap
+nang babaying sinusubaan. Cun baga hindi nasaol-an ang babayi, cundi
+namamatay, ay gagauin ang bilin sa párrafo 460, maca hindi patay ca
+totoo ang maysaquit. Datapoua nang houag umoli ang saquit, gagauin ang
+isusunod co dito n~gayon.
+
+420. Pag ang babaying sinusubaan ay nasaol-an na, ay hindi sucat
+itahan ang pag gamot doon, at ang saquit ay uuli rin caalamalám, cundi
+alisin ang pinacaugat na pinan~gagalin~gan noong hirap na yaon. Caya
+ang gagauin sa may cataua,i, gayon: Houag pacanin siya n~g marami,
+lalo pa cun gab-i. Ang pagpambo sa malamig na tubig ay totoong buti
+doon; ang pagtahan nang malauon nasa hihigan ay masama. Ang _bacal_
+para nang bilin sa número 54, at ang _quina_ (dita) número 14, ay
+totoong galing sa man~ga mahihinang babayi, ó sa man~ga sicmurain. Cun
+yaong saquit ay dala nang cainitan nang litid, palonoquin ang babayi
+nang isa ó dalauang pelotillang _talamponay_ na ganga balatong calaqui
+sa isang cucharang tubig, ayon sa bilin sa número 57, at cun minsan
+siya,i, macacatulog. Na-aari namang isama sa sumpit ang isa ó dalauang
+pelotillang _talamponay,_ cun aayao inumin yaon nang babayi. Datapoua
+cun ang may catauan ay totoong nagsasaquit nang pag-gaua, lalo pa cun
+hindi tungmatahan nang pananahi, ó paghabi, ó pagdurugtong nang
+_abacá,_ at saca sungmasala siya sa oras nang pagcain, at nagugutom,
+ay houag siyang umasang gagaling. Cun hindi mangyaring tumahan nang
+pag-gaua, ang bagay sa may catauan ay manaog siya sa lupa nang
+caunting oras cun umaga at cun hapon, at siya i, magtanim nang anomang
+damo doon, na caniyang aalagaan, at yaon lamang gauang yao,i,
+macacaualauala nang caniyang masamang damdam nang catauan.
+
+421. Cun baga marumi ang sicmura nang maysaquit, ay cailan~gang
+pasucahin nang mahinang pasuca, número 35; at cun hindi manabi para
+nang dati, ay houag pacanin nang marami; at painumin siyang
+maminsan-minsan nang caunting _ruibarbo ó maná,_ número 82.
+
+_Nota._ Cun minsan ang babayi, at gayon din ang lalaqui, sinusubaan
+dahilan sa man~ga sinasaysay sa capítulo 74. Caya cailan~gang basahin
+yaon, pati nang man~ga párrafong magcasumunod doon.
+
+
+_Ang gamot sa babaying namamanghid ang caniyang paa, ó camay ó ang
+ibang casangcapan nang catauan, na ang tauag nang castila sa gayong
+saquit ay_ calambre histérico.
+
+422. Ang man~ga babaying maramdamin ó mahina, ay malimit daanan nang
+pamamanghid nang paa, ó camay ó nang ibang casangcapan nang catauan,
+lalo pa cun sila,i, nahihiga. Ang magaling sa gayong saquit ay ang
+parapit número 36. Cun minsan mauauala rin ang saquit, pag bañusan
+arao-arao ang may catauan hangan tuhod sa malacucong tubig. Mayroon
+namang pamamanghid nang paa, na siyang cusang nauauala capag
+binigquisan yaong maysaquit na casangcapan. Cun baga yaong maysaquit
+na yao,i, dala nang man~ga maruruming nadoroon sa sicmura ó bituca, ay
+mabuti doon ang _quina_ (dita).
+
+
+_Ang gamot sa biglang dinaraanan nang hindi macahin~ga, ó sa
+quinacapos nang paghin~ga, na ang tauag nang castila sa gayong saquit
+ay_ sofocación.
+
+423. Tatlong dahilan ang pinagmumulan nitong saquit na ito. Ang isa,i,
+ang man~ga litid nang _baga_ cun ungmiinit ó cungmiquinal. Ang
+icalaua,i, cun mayroong maraming dugo, doon din sa _baga_ nang may
+catauan. Ang icatlo ay ang man~ga malagquit na tungmatahan sa _baga_
+rin.
+
+424. Cun ungmiinit, ó ga nan~gun~gurong ang man~ga litid nang _baga,_
+na dahil doo,i, hindi macahin~ga ang may catauan, ay mauaualang cusa
+ang caniyang saquit di man siya gamutin, ó cun paamuyin nang mabaho,
+para nang sinunog na pacpac nang _manoc ó ingo._
+
+425. Cun minsan dinaraanan ang maysaquit nang hindi macahin~ga dahil
+sa napacapuno nang dugo ang caniyang _baga,_ na caya na-aalaman yaon,
+ay sapagca ang pagdaan nang saquit ay capag siya,i, nahihirapan nang
+pag-gaua nang anoman, ó sapagca siya,i, mataba,t, malacas cumain, ó
+marami ang iniinom na _alac,_ at ang pulso doon sa oras nang saquit,
+ay matigas at malacas, at mapula ang muc-ha. Ang gagauin doon sa
+gayon, ay sasangragan sa camay; sumpitin n~g malimit at painuming
+parati nang bilin sa número 1; itong painom ay sasamahan nang
+_salitre,_ timbang saicapat sa tatlong tagayan. Magaling doon naman
+ang pagsipsip nang sin~gao nang _suca,_ para nang turo sa número 53.
+
+426. Cun baga caya hindi macahin~ga ang maysaquit, ay dahil sa
+mayroong naninicquit na man~ga malalagquit doon sa caniyang _baga,_ na
+caya nahahalatang gayon, ay sapagca siya,i, dating masasactin, ó
+mahina, ó hicain siya, ó nananab-ang ang pagcain, ó ang quinacain
+niya ay ang man~ga ualang sustancia, ó siya,i, ungmiinom na parati
+nang mainit na tubig, at bucod dito ang caniyang pulso,i, munti
+malambot, at siya,i, namumutla; ang gagauin doo,i, gayon.
+
+427. Touing calahating oras ay painumin ang maysaquit nang bilin sa
+número 8, ga isang cuchara carami ang isang inom. Painumin din nang
+marami nang turo sa número 12. Parapitan sa man~ga binti nang bilin sa
+número 36. Ang pagsasangra doon cun minsan ay cailan~gan, cun ang
+maysaquit ay mataba niyong hindi pa siya dinaraanan nang hindi
+macahin~ga, at cun ang pulso,i, malacas at puno. Magaling namang
+sumpitin. Cun baga yaong bilin sa número 8 ay uala, ang gagauin ay
+gayon: Bumayo ca nang isang _lasona_ ó dalaua caya sa isang babay-ang
+hindi tangso; pagcabayo na ay iyong bus-an nang mainit na _suca,_ bago
+salain, at pigain sa sinamay ó lienzo; pagca yari na yao,i, samahan mo
+nang isang gayon ding _pulot,_ at yaon ang ipainom sa maysaquit, ga
+isang cuchara carami touing calahating oras. Itong gamot ay totoong
+buti; at ang isa pa,i, ualang liuag gauin.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 70.=
+
+_Ang saquit na_ frenesí, _na yao,i, saquit nang_ utac _nang ulo nang
+tauo, na dahil doon ay nasisira ang bait ang maysaquit, na tila
+bungmabagsic._
+
+
+428. Itong saquit na ito, ay ang pagiinit ó ang pamamaga nang _utac_
+nang ulo nang tauo, at marahil nacacasama nang man~ga _lagnat na
+manin~gas ó buloc ó sucab;_ datapoua cun minsan ang _frenesí_ ay
+ualang casamang saquit na iba. Ang dinaraanan nang frenesí ay
+nalalagnat; nasisira ang bait; sungmasama ang loob niya, pati nang
+pagtin~gin, na dahil doo,i, anaqui bungmabagsic; ang pulso,i, matigas,
+mapula ang muc-ha, ang bibig ay tuyo; hindi macatulog siya nang
+mahimbing; sa ilong mayroong tungmutulong tubig; mayroon namang
+tungmitiboc nang malacas doon din sa quibotquibotan at sa liig; ang
+maysaquit ay hindi nauuhao, baga man tuyo ang caniyang dila.
+
+429. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito,i, ang maraming dugo; ó
+ang dugong malabnao na lubha, na yao,i, dala nang cabataan, ó sapagca
+inaarauan ang may catauan, ó ungmiinom nang _alac,_ ó cun macacain
+siya nang man~ga mainit, para nang _luya,_ pimienta, ó dahil sa
+siya,i, inuurun~gan nang panahon, cun baga babayi, ó cun man~ganac at
+hindi siya linabsan nang ugaling lungmalabas na dugo sa m~ga babaying
+nan~gan~ganac, ó dahil sa napuyat ang may catauan, ó totoong nagsaquit
+siyang gumaua, ó nag-isip nang man~ga maliuag; ó sapagca namamanglao,
+ó nasactan siya sa ulo, at tinapalan nang malamig.
+
+430. Ang gamót sa _frenesí_ ay gayon: Ang maysaquit ay houag lilibutin
+n~g maraming tauo. Ang ipaiinom sa caniya ay ang bilin sa número 1, ó
+sa número 10, ó sa número 17. Bucod dito,i, cailan~gang sangrahan sa
+camay, at cunan nang maraming dugo, cun malacas ang may catauan;
+n~guni cun mahina na siya, ang totoong buti doo,i, ang pacaptan sa
+linta ang m~ga quibotquibotan; ang isa pang nacacaginhauang agad sa
+maysaquit, ay ang pagbabalin~goyn~goy; caya cailan~gang sootan ang
+ilong n~g maysaquit, nang ilang buhoc nang cabayo at guilaogauin,
+hangan tumulo ang dugo; magaling namang pacapitan sa linta doon sa
+pouitan. Bucod dito,i, susumpitin, at ang paa,i, babañusan sa
+malacucong tubig at tatapalang parati (ang m~ga paa rin) nang
+_tinapay_ nadurog na binasa nang _gatas._ Ang ulo ay cailan~gan namang
+ahitin. Cun ang maysaquit ay inuurun~gan nang bouan, ó hindi siya
+dinaraanan nang ugaling dungmaraan sa m~ga nan~gan~ganac na babayi, ó
+biglang naual-an ang maysaquit nang _galis_ ó _buni_ ó hindi
+sungmasago ang _fuente_ (cun baga may _fuente_), at dahil sa m~ga
+ganito,i, nagcasaquit nang _frenesi_ ang may catauan, ay cailan~gang
+basahin nang mangagamot dito sa librong ito ang cabagayang gagauin
+doon sa gayong m~ga saquit, at siya ang susundin agad. Cun ang saquit
+hindi nauauala, at hindi rin namamatay ang may catauan, caalamalam
+boong buhay sira ang caniyang ulo.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 71.=
+
+_Ang gamot sa nacalon-oc nang lason._
+
+
+431. Cun mayroon tauong nacacain n~g anomang bagay na lason, para nang
+_talamponay_ ó _cabuti,_ ó bun~ga nang _tuba, camaisa_ ó _pepita_ ni
+san Ignacio, ó iba cayang damong masama, ang gagauin doo,i, gayon. Ang
+maysaquit ay paiinumin nang maraming malacucong _tubig_ na sinamahan
+nang caunting _asin_ ó _azucar_, at pagcaraca,i, pasucahin nang
+maraming tubig at lan~gis, ó nang bilin sa numero 34 ó 35. Pag
+nacasuca na ang may catauan, saca painomin pa nang maraming tubig na
+linahucan nang _pulot_ ó _azucar;_ itong tubig na ito,i, lalag-yan din
+nang maraming suca; bucod dito,i, susumpiting parati ang maysaquit
+nang gatas na may casamang lan~gis. Cun minsan ang maysaquit ay
+nahihilim na parati, na dahil doo,i, cailan~gang parapitan sa paa at
+camay nang bilin sa numero 36, lalo pa cun ang caniyang linon-oc ay
+ang _opio_ ó ang _talampunay_ na yao,i, catulad nang _opio;_ cun gayon
+ay cailan~gan namang sangrahan agad ang maysaquit, at gauin doon ang
+man~ga turo sa párrafo 101, gaya nang sa nagcacasaquit nang
+_apoplegía._ Cun baga caya nagcacasaquit ang tauo,i, dahilan sa
+siya,i, pinurga ó pinasuca nang purgang matapang ó pasuca ay gagamutin
+para nang turo sa párrafo 445.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 72.=
+
+_Ang saquit na_ pasmo _na yao,i, catulad nang_ perlesía.
+
+
+432. Pinan~gan~ganlang _pasmo_ ó _perlesía_ yaong saquit na yaon, na
+marahil dumaan sa nagtatahan dito sa Filipinas. Yaong saquit capag
+tumama sa _puso_, ó sa _baga_ ay mamamatay ang may catauan; cun sa
+sicmura, sa man~ga _bituca_ ó sa pantog nang ihi, ay mapan~ganib din
+ang buhay nang tauo; at cun ang muc-ha ang napasma, ay masama ring
+saquit, sapagca yaong gayo,i, sa man~ga utac nang ulo nangagaling, at
+cun ang muc-ha,i, lungmalamig at cungmucupis, ó cun ang maysaquit ay
+nacacalimot-limot na, ay maliuag mauala yaong saquit. Itong saquit na
+ito cun minsan sungmusunod naman sa tama nang han~gin _ó mal de
+viento_.
+
+433. Yaong casangcapan nang catauan na tinatamaan nang _perlesia_ ó
+_pasmo_ ay hindi nacararamdam at cun minsan hindi maiquibo. Ang
+pinagmumul-an nitong saquit, ay iba,t, ibang dahilan. Ang pag-inom
+nang maraming _alac_ hangan nalalasing ang may catauan, ang man~ga
+sugat sa ulo at sa loob nang gulugod, ang han~ging malamig cun
+ungmuulan, ang pagliban nang ugaling pag-ihi ó pananabi; ang pagtahang
+parati na ualang gaua, ang pag-inom nang malimit nang _cha, ó cafe
+etc.,_ ang man~ga sugat sa litid, ang sin~gao na masama na nangagaling
+sa lupa, at ang iba pa.
+
+434. Cun baga batang tauo ang nagcacasaquit noong saquit na _pasmo_,
+at ang catauan noon ay magaling, at siya,i, mataba, gamutin para nang
+dinaraanan nang _apoplegíang dala nang cainitan nang dugo_, parrafo
+101; sa macatouid, sasangrahan, susumpitin, at pupurgahin para nang
+turo doon.
+
+435. Datapoua ang man~ga mahihinang tauo, ó ang man~ga matatanda na,
+cun dinaraanan nitong saquit na _pasmo,_ ay houag gamutin nang gayon,
+cundi para nang isusunod co dito. Cuscusin, ó hilutin nang camay ang
+casangcapang masaquit nang catauan. Ang parapit número 36, ay maigui
+rin. Datapoua cun hindi pungmapayag ang may catauan doon, ó cun ang
+saquit ay nadoroon sa muc-ha, ay hilutin arao-arao yaong masaquit nang
+_alac_ na pinag-tunauan nang caunting _ingo_, ayon sa turo nang P.
+Clain, at sumpitin tuloy ang maysaquit. Ang pag-inom nang tubig na
+linag-yan nang polvos nang ugat nang _Malungay_, ay mabuti sa saquit
+na yaon. Ang ugat ay pinatutuyo muna sa arao ó sa apoy man, bago
+bayuhin. Ang pasuca número 35 (ani Buchan) ay totoong buti cun
+nacacayanan nang catauan nang maysaquit at cun ang canyang _pasmo_, ay
+para nang sinabi co dito rin sa párrafong ito. Cun hindi pumayag ang
+maysaquit doon sa pasuca nang número 35 ay na-aari ang pasuca nang
+malacucong tubig na sinamahan nang lan~gis, azúcar at suca. Maigui
+naman doon ang man~ga bagay na nagpapabahin para nang polvos nang
+_tabaco_, etc. Bucod dito ang maysaquit ay mag-iin~gat sa _ulan_ sa
+_hamog_, at sa calamigan nang _panahon._
+
+_Nota._ Sa saquit na _pasmo_ ang totoong galing na gamot, ay ang
+talbos ó ang dahon isang _cahel_ na ilalaga sa tubig, at itong tubig
+na ito ay ipaiinom touing umaga sa maysaquit ayon sa turo sa párrafo
+405. Magaling din ang pag-inom na maminsan-minsan nang calahating
+tazang tubig na hinulugan nang calahating cucharang buto nang mostaza.
+
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 73.=
+
+_Ang saquit na_ ictericia _na iquinapaninilao nang mata nang tauo._
+
+
+436. Itong saquit na ito,i, dala nang _apdo_, na hindi husay na para
+nang dati, ó cun sungmusucal ang man~ga dinaraanan noon. Sa saquit na
+_ictericia_ ang puti nang mata at ang boong catauan cun minsan ay
+dungmidilao, pati nang ihi madilao rin, at nacacamancha sa man~ga
+damit na maputi. Ang maysaquit ay nananab-ang nang pagcain at mapait
+ang caniyang bibig. Ang iniilaguin niya ay maputi ó maitim, at cun
+minsa,i, sungmusuca siya naman nang madilao. Ang man~ga _sangol_ capag
+hindi iniilaguin nila yaong unang duming ugaling ilaguin nang man~ga
+batang bagong pan~ganac, ay marahil magcasaquit nitong ganitong
+saquit. Ang man~ga babaying buntis ay gayon din. Ang man~ga dalaga,i,
+dinaraanan naman noon ding saquit na yao; pati ang quinagat nang ahas
+ó asong ol-ol.
+
+437. Cun ang saquit nang _ictericia_ ay sungmusunod sa pagsintac sa
+_atay, ó_ sa purga ó pasucang matapang ó sa paglon-oc nang lason, sa
+pamamanglao, ó sa tacot ó galit na malaqui, ó sa _cólico bilioso_
+párrafo 364, ang maysaquit ay _ilagay sa husay_ nang maysaquit na
+magaling-galing na capítulo 5, at macaapat maghapon paiinumin nang
+bilin sa número 20. Susumpitin siya nang malimit nang bilin sa número
+5. Ang iinumin niyang parati ay ang turo sa número 1 ó 2; at touing
+icatlong arao pupurgahin nang bilin sa número 47. Datapoua cun yaong
+saquit ay sungmusunod sa lagnat na _pan~giqui,_ ó sa ibang saquit na
+malaqui, ang may cataua,i, pupurgahin nang malimit nang bilin sa
+número 47, at paiinumin nang sa número 3. Cun babayi ang nagcacasaquit
+nang-saquit na _ictericia_ ó _opilación_ dahilan sa hindi husay ang
+pagpanaog nang sa _bouan,_ at hindi siya buntis, ay basahin mo ang
+capítulo 76, at sundin ang man~ga turo doon.
+
+438. Cun minsan iba ang punong pinagmumul-an nang _ictericia;_ sa
+macatouid cun sungmusucal ang man~ga dinaraanan nang _apdo_ nang tauo.
+Cun gayo,i, ang atay tungmitigas, ó tila may sungmasaquit doon, lalo
+pa cun bagong nacacain, ó cun siya,i, napagal nang pag-gaua nang
+anomang mabig-at na gaua; ang isa pa roon ay hindi maihiga niya ang
+canang taguiliran; nananab-ang siya nang pagcain, at mapait ang bibig.
+Cun gayon ang _icterecia_, ay maliuag mauala. N~guni ang gagauin sa
+ganoong maysaquit, ay gayon: Sasangrahang minsan ang maysaquit, ó
+macalaua, cun siya,i, mataba,t, marugo. Paiinumin siya namang parati
+nang suero número 17, Palolonoquin nang _píldoras_ número 18, at
+paiinumin naman nang sa número 24. Bucod dito,i, pupurgahin siya nang
+turo sa número 47. Maigui rin doon ang bilin sa número 71.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 74.=
+
+_Ang gagauin sa tauong sinusubaan na ang pan~galan nang castila sa
+gayong saquit ay_ desmayo.
+
+
+439. Ang man~ga tauong sinusubaan, ó _nadedesmayo_, ay iba,t, iba ang
+inaasal nila. Mayroong nacacaalam tauo, hindi lamang macapag-uica, na
+yao,i, marahil dumaan sa man~ga babayi. Ang pulso doon ay hindi
+lubhang nag-iiba; ang pan~galan nang castila doo,i, _deliquio._ Cun
+ang may catauan hindi nacacaramdam at hindi rin nacacaalam tauo, at
+totoong hina nang pulso, ang tauag nang castila doo,i, _síncope,_ na
+yaon ang icalauang pinaca grado nang _desmayo._ Datapoua cun ang
+maysaquit ay tila bangcay, na malamig ang caniyang catauan, at hindi
+nararamdaman ang pulso pati nang hinin~ga, ang pan~galan doon nang
+castila ay _asfxia,_ na yao,i, ang icatlong grado nang _desmayo._ Ang
+tauag nang tagalog dito cun minsan ay _panhihimatay._ Ang man~ga
+punong pinagmumul-an nang man~ga _desmayo_ ay anim. Ang isa,i, ang
+dugong marami. Ang icalaua,i, ang cahinaan nang may catauan, na siya
+ang ugaling dahilan. Ang icatlo,i, ang sicmura cun marumi. Ang icapat
+ang man~ga litid. Ang icalima ang galit, ó tacot, ó ang pamamanglao na
+malaqui. Ang icanim, ay ang ibang man~ga saquit, na cun minsan ay
+magcasama nang desmayo.
+
+
+_Ang gagauin sa sinusubaan, ó nadedesmayo dahil sa siya,i, marugo._
+
+440. Caya nahahalata, na ang maraming dugo ang nagdadala nang desmayo,
+sapagca ang may cataua,i, malacas at mataba. Ang pagtama nang saquit
+ay pagca siya,i, nacacain nang man~ga maiinit, ó nacainom nang _alac,
+aguardiente, café,_ ó mainit na _chá;_ ó sapagca siya,i, inarauan, ó
+napatahan sa mainit na lugar, ó cun siya,i, nagsaquit gumaua ó
+nag-iisip nang maliuag, at bucod doon, ay namumula ó namamantal ang
+caniyang muc-ha. Ito ring man~ga dahilan ay pinagmumul-an naman nang
+_pagquinal_ nang catauan nang tauo, na cun minsan sungmusunod ó cun
+minsan sinusundan nang suba ó desmayo.
+
+441. Ang gamot sa sinusubaan dahilan doon, ay ang _suca,_ na ang
+calahating bahagui ay _tubig_ na malacuco, na ipa-aamoy sa maysaquit;
+ang noo, ang quibotquibotan, at ang galang-galan~gan nang camay niya,
+ay babasain noon ding sucang tinubigan; at painumin siya naman nang
+dalaua, ó tatlong lag-oc nang suca rin, na ang tubig ay marami sa
+calahati. Cun hindi nasasaol-an pa ang maysaquit, nang macalalo ang
+saicapat na bahagui nang isang oras, ay sasangrahan sa camay. Pagca
+sangra na, ay maigui sumpiting minsan, at touing calahating oras
+paiinumin nang isang tazang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang
+_alagao,_ na sinasamahan nang caunting _azúcar_ at _suca_.
+
+_Nota._ Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, marugo, ganito rin
+ang pag-gamot doon.
+
+_Nota._ Ang bagay sa tauong marahil madesmayo dahil sa siya,i, marugo
+nang houag umoli ang saquit, ay ang pag-inom cun umaga,t, cun hapon
+nang bilin sa número 20, pati nang sa número 1; ang pagcain nang
+canin, gulay at tubig lamang; at maminsan minsan ang baños hangan
+tuhod sa tubig na malacuco; bucod dito,i, magaling ang siya,i, lumacad
+na parati at houag habaan ang tulog. Ito,i, gagauin niya capag
+nararamdamang dungmarami uli ang caniyang dugo.
+
+
+_Ang gagauin sa tauong sinusubaan, lalaqui ma,t, babayi man, dahil sa
+cahinaan nang catauan, para nang man~ga babaying nan~gan~ganac, ó
+dahil sa nahanaan nang gutom, ó nang pagbabalin~goyn~goy, ó
+pag-iilaguin nang malacas, ó dahil sa pinurga ó pinasuca nang matapang
+na pamurga ó pasuca, ó dahilan sa man~ga maruming nadoroon sa
+sicmura._
+
+442. Ang saquit na suba dahil sa cahinaan nang catauan nang tauo, ay
+hung mahalili, ó sungmasabay cun minsan sa pag-iilaguin nang malacas,
+sa pagbabalin~goyn~goy, ó sa pagpauis, sa malimit na pag-gaua nang
+mahalay, sa pagcapuyat, ó sa malauong pananab-ang nang pagcain;
+sapagca ang man~ga ganito,i, paraparang totoong nacacahina sa catauan.
+
+443. Ang gagauin sa _nadedesmayo_ ó nahanaan dahil sa siya,i,
+linabasan nang maraming dugo sa ilong, ay aquing sinabi na sa capítulo
+42; siya ang sundin. Datapoua cun ang dahilan nang saquit na _suba_ ay
+ang ibang man~ga sinaysay co sa párrafong sinundan nito, ay ganoon ang
+paraan nang pag-gamot. Ang maysaquit ay quinucumutan; quinucuscos nang
+mainit na damit ang boong catauan niya, at cun mayroong tali sa
+catauan ay quinacalag; pina-aamoy nang _ruda, sambong romero, ó yerba
+buena;_ pinalolon-oc nang ilang capatac nang _aguardiente,_ ó _alac_
+na linahucan nang caunting _tubig_. Ang _alac_ sa misa na sinamahan
+nang _azúcar_ at _canela,_ cun paculuin sa apoy, at saca ipainom sa
+maysaquit, ay totoong galing na cordial doon; lalag-yan naman sa
+sicmura nang isang damit na babad sa _alac_ sa misa na pinaglagaan
+nang _romero,_ ó sambong, ó sa ibang damong maban~go. Pagca ang
+maysaquit ay nacacalon-oc na, ay big-yan nang sabao na hinulugan nang
+isang pula nang itlog, ó pacanin caya nang isang _sopas_ na tinapay, ó
+broas na babad sa _alac_ na binudburan din nang caunting _azúcar_ at
+_canela_.
+
+444. Ang sinusubaan dahil sa siya,i, nasangrahan, ay hindi cailan~gang
+gamutin, at mauauala pagcaraca yaon, capag siya,i, humiga, ó cun
+paamuyin nan _suca_, at painumin nang caunting suca rin, na may
+calahoc na tubig.
+
+445. Cun baga caya sinusubaan ang tauo,i, sapagca siya,i, pinurga, ó
+pinasuca nang totoong tapang na pamurga, ó pasuca, ay paiinumin siya
+nang lan~gis sa castila, ó big-yan nang azúcar; maigui rin, ang gatas
+ó ang tubig na pinaglagaan nang palay, para nang guinaua sa nacalon-oc
+nang lason, capítulo 71. Bucod doo,i, susumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang culutan, na sinamahan nang lan~gis at pula nang itlog
+nang manoc. Cun bago malubha, ó mahirap ang lagay nang maysaquit, ay
+mabuti sangrahan. Datapoua cun ang maysaquit hindi nag-iilaguin, cundi
+sungmusuca lamang, ay lilimitan ang pagsumpit houag lamang lag-yan
+nang pula nang itlog. Magaling ding pambohan ang maysaquit sa
+malacucong tubig. Basahin mo ang párrafo 517.
+
+446. Ang man~ga babayi marahil subaan ó madesmayo pagca sila,i,
+nacapan~ganac, at lalo pa cun binusan nang maraming dugo. Ang gagauin
+doon ay sundin ang aral sa capítulo 79, at sa capítulo 80, at cun
+gayon bihirang babayi ang magcacasaquit noong gayong saquit. Maigui
+ring paamuyin nang _suca._
+
+447. Ang tauong sinusubaan dahilan sa man~ga maruruming nadoroon sa
+caniyang sicmura, mabuti paamuyin nang anomang matapang na amoy, at
+painumin n~g tubig na malacuco, na pinaglagaan nang manzanilla ó
+sambong ó bulaclac nang alagao. Pag nasaol-an ang maysaquit ay big-yan
+ilang arao cun umaga nang bilin sa número 38.
+
+
+_Ang gagauin sa tauong sinusubaan ó nadedesmayo dahilan sa mayroong
+saquit sa caniyang man~ga litid._
+
+448. Ang saquit na suba dahilan sapagca mayroong saquit sa man~ga
+litid, ay siyang cusang nauauala, capag pinapaypayan ang may catauan
+at pina-aamoy nang m~ga mabaho. Mabuti ring atuhing basain n~g tubig
+na malamig na sinucaan ang noo, pati nang quibotquibotan nang
+maysaquit. Dito rin nauucol ang saquit na marahil dumaan sa man~ga
+babayi, na pinan~gan~ganlan namang _suba _na sinaysay co na sa párrafo
+417.
+
+449. Ang _nadedesmayo_ dahil sa mayroong saquit sa caniyang litid, ay
+cailan~gang lumacad na parati ó magpasial, lalo pa cun umaga. Ang
+purga, ang pagsasangra, ang mahabang tulog, at ang di pagpanaog sa
+bahay ay pauang masama sa caniya.
+
+_Nota._ Cun babayi, ang sinusubaan dahil sa mayroon siyang saquit sa
+caniyang man~ga litid ay gagamutin para nang turo doon sa párrafo 419
+at sa 420.
+
+
+_Ang gamot sa tauong sinusubaan ó nadedesmayo dahil sa siya,i,
+natacot, ó namanglao, ó nagalit._
+
+450. Ang nagcacasaquit dahil sa siya,i, natacot, ay gagamutin para
+nang turo co sa capítulo 68.
+
+451. Ang tauong sinumpong n~g galit, ó nang pamamanglao, at nadesmayo
+dahilan doon, ay paamoyin siya nang _suca,_ at paiinumin n~g malimit
+nang _tubig_ na malacuco, na pinaglagaan n~g balat nang _dalandan ó
+dayap._ Pag nasaol-an ang maysaquit ay painumin nang _limonada_ número
+33, at sumpitin nang bilin sa número 5. Cun ang maysaquit ay
+dungmoroual na parati, at mapait ang bibig niya, at yaong man~ga bagay
+na yaon ay hindi iuala nang limonada,t, nang pagsumpit, ay big-yan
+nang sa número 23 ó nang sa 24. Masama roon ang pasuca.
+
+_Nota._ Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, natacot, ay
+gagamutin ayon sa turo sa párrafo 419 at sa 420, ó para nang turo sa
+párrafo 401.
+
+
+_Ang gagauin sa lalaqui ó na babayi cun nagcacasaquit nang malaquing
+saquit, at tuloy sinusubaan ó nadedesmayo._
+
+452. Ang _desmayo_ cun sungmasama sa ibang man~ga saquit, ay masama.
+Ang nagcacasaquit nang lagnat na _buloc,_ caya siya _nadedesmayo ó_
+sinusubaan, sapagca marumi ang sicmura, at capag siya,i,
+nacapag-ilaguin ó nacasuca, ay nauauala ang _desmayo._ Ang
+nagcacasaquit nang lagnat na sucab cun baga dinaraanan nang desmayo
+ay masama rin. Ang bagay doon sa oras na yaon ay ang suca na
+ipalolon-oc sa maysaquit, at cun masaol-an ay mabuti painomin nang
+maraming limonada, número 33.
+
+453. Ang man~ga desmayong sungmusunod sa pag-iilaguin, ó sa pagsuca
+nang marami, ó sa paglabas n~g maraming dugo ay isa rin nang desmayong
+dala nang cahinaan nang catauan, na sinaysay co na sa párrafo 442; at
+sa apat na magcasumonod doon.
+
+454. Ang mayroong sibol sa loob nang catauan ay malimit subaan. Ang
+suca,i, maigui roon; datapoua marahil mamatay sa oras na yaon.
+
+455. Ang tauong sinusubaan pagca nacaraan ó ungmunti ang lagnat, ay
+magaling painumin nang isang cucharang alac sa castila na linahocan
+nang isang gayong tubig. Ang matandang tauo na dinaraanan nang desmayo
+na hindi naalaman ang dahilan, ay masama, at caalamalam mamamatay.
+
+_Nota._ Bucod dito sa man~ga saquit na suba ó desmayong sinaysay co sa
+loob nitong boong capítulong ito,i, mayroong isa pang bagay na
+pinan~gan~ganlan ding _suba_ nang tagalog (sa uicang castila,i,
+epilepsia); ang gamot doon iyong hanapin sa párrafo 409 at sa man~ga
+sungmosunod doon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 75.=
+
+_Ang man~ga gagauin sa maysaquit na ualang pulso, at hindi rin
+hungmihin~ga, na cun tingnan, anaqui bangcay._
+
+
+456. Mayroong tauo cun minsan, na cun tingnan ay tila patay, sapagca
+ang pulso at ang hinin~ga ay nauauala, at hindi rin nacacaramdam. Caya
+cun mapalibing cun minsa,i, buhay. Ang namamatay nang biglang
+pagcamatay, na hindi na-aalaman ang dahilan, ang nalunod sa tubig, ang
+natamaan nang culog, ang babaying sinusubaan, pati nang namamatay nang
+biglang pagcamatay nang macapan~ganac siya, ang nagbicti ó ang
+binitay, at ang iba pang sasabihin co sa man~ga párrafong isusunod
+dito, ay hindi sucat ilibing hangan di maramdamang mabaho baho na ang
+catauan. Yaong man~ga caauaauang tauong gayon, cun minsan ay
+nasasaol-an nang buhay, (cun baga hindi totoong patay) capag masipag
+at hindi pabaya ang caniyang man~ga casama sa bahay. Ang man~ga
+guinagaua sa man~ga gayon ay ualang liuag. Itutuloy lamang nang
+malauong panahon (ga apat, lima, ó anim na oras calauon); at cun hindi
+rin nasasaol-an nang buhay ang tauo, ay pabayaan na. Alin mang tauo,
+babayi man, cun marunong dunong magpaanyo ay macacagamot doon sa tila
+patay. Ang man~ga gagauin doon ay ituturo co sa man~ga isusunod ditong
+párrafo.
+
+
+_Ang gagauin sa nalunod sa tubig, na tila bangcay cun tingnan._
+
+457. Ang tauong nalunod sa tubig, maitim nang totoo, ó namamaga man
+ang caniyang muc-ha, cun minsan masasaol-an nang buhay, capag ang
+pagtahan niya sa tubig ay hindi lumalo sa anim ó pitong oras. Sa hindi
+lubhang nalauon sa tubig ay bihira ang di nasasaol-an nang buhay. Ang
+gagauin doo,i, gayon: Pagca nahan~go na sa tubig ang nalunod na tauo,
+ay dadalhin sa lugar na tuyo; huhuboan doon nang damit; ipahihiga doon
+nang pataguilid, at doroonan nang unan sa ilalim nang ulo, cucuscusin
+ang boong catauan niya nang malacas nang man~ga damit na tuyo, na
+idinadarang sa apoy, upan din masaol-an nang init ang catauan. Cun
+mayroong _aguardiente ó alac_ na matapang sa niyog ay maigui ibabad
+doon ang man~ga damit na pan~guscos. Mabuti namang ilapit lapit sa
+apoy ang tila patay cun guinagaua itong man~ga turo co n~gayon.
+Magaling ding ibaon hangan liig sa buhan~gin cun baga mainit ang arao.
+Pagcayari na itong man~ga sinabi co n~gayon, ay cailan~gang baguhin
+ang lagay nang catauan nang nalunod, houag lamang ilagay nang
+patihaya. Saca hihipang parati nang malacas sa ilong ó sa bibig. Ang
+isang munting caputol na caua-yan, ay magagauang panhihip; n~guni cun
+hihipan sa ilong ay cailan~gang tacpan nang camay yaong cabilang butas
+nang ilong, pati nang bibig; cun sa bibig hihipan ay tatacpan naman
+ang ilong. Caya guinagaua ito,i, nang magpatuloy ang han~gin sa baga
+nang nalunod. Bucod dito ang isa pang totoong cailan~gang gauin sa
+tila patay, ay ang pagsumpit nang usoc nang tabaco; ang paraan nang
+pagsumpit doo,i, ualang liuag. Magpatay capagcaraca nang isang manoc
+na malaqui, at ang caniyang _buche,_ ay linising maigui. Maghanda ca
+naman nang dalauang cauayang mumunti, na isosoot doon sa dalauang
+butas nang _buche_ nang manoc. Ang dulo nang isang _cauayan_ ay
+ipapasoc sa pouit nang nalunod; pagcayari na ito,i, omip-ip ca nang
+tabaco, at ang usoc ay iyong paraanin doon sa _cauayan_ patuloy sa
+pantog ó _buche_ nang manoc, na pipisilin mo nang mapatun~go sa loob
+nang catauan nang tauo. Itong ganitong pagsumpit nang usoc nang tabaco
+ay gagauin nang mahabang panahon hangan sa masaol-an nang buhay ang
+tila patay. Cung yaong man~ga sinabi co ay itinuloy na han~gan sa
+apat, lima, ó anim na oras, at hindi nasasaol-an nang buhay ang tauo,
+ay maitatahan na ang pag-gamot, at caalamalam patay na totoo ang tauo.
+Datapoua cun baga siya,i, nasaol-an nang buhay at hungmihin~ga na, ay
+maigui palonoquin nang ilang capatac na aguardiente, ó _alac_ na
+matapang na tinubigan, at cun baga nacacasagui na yaon sa lalamunan,
+ay big-yan pa nang isang cucharang ualang calahoc Itong lahat na
+itinuro co n~gayon ay totoong buti. Ang gaua nang iba doon sa nalunod
+sa tubig ay canilang ibinibitin nang pataob; datapoua,i, masama yaon
+at macacamatay bagcus sa nalunod.
+
+_Ang gagauin sa tila patay, dahil sa siya,i, natamaan nang lintic, ó
+inarauan, ó nainitan nang apoy, ó nausucan, ó sapagca mayroon siyang
+inamoy na may amoy na, matapang para nang_ alcanfór, luya, pimienta,
+almizcle etc.
+
+458. Ang tauong tila patay sapagca natamaan siya nang lintic, ó dahil
+sa man~ga sinabi co n~gayon, ay huhubdan nang damit, at ipahihiga nang
+pataguilid na mataas taas ang ulo sa lupa, at lalong magaling sa
+muthaan. Pagcaraca,i, hihipan sa bibig, ó sa ilong para nang turo sa
+párrafo 457. Bubusan siyang parati nang maraming ban~gang tubig na
+malamig sa boong catauan, lalo pa sa muc-ha,t, dibdib. Cun ualang
+tubig, ay ilalagay nang parapa ang tila patay doon sa muthaan; at sa
+tapat nang muc-ha niya, ay maigui ang pag-gaua nang isang hucay na
+munti, ganga bao calaqui, sapagca mabuti doon sa gayon ang sin~gao
+nang lupa. Pagca nasaol-an na ang tila patay, ay babasain nang _suca_
+ang caniyang quibotquibotan, ang mata, pati nang ilong; at
+palolonoquin siya nang isang cucharang _suca_ rin. Saca dinadalang
+malapit lapit sa may apoy, at bubusan pa mandin sa catauan nang
+malamig na tubig, hangan sa masaol-an siyang totoo. Saca inilalapit
+lapit pa sa apoy, at pinaiinom nang _sabao_ nang _carne,_ ó nang
+caunting _aguardiente._ Cun itong man~ga sinabi co n~gayon ay hindi
+maniya, ay sumpitin nang usoc nang tabaco para nang turo sa párrafo
+457.
+
+
+_Ang gagauin sa tila patay dahil sa masamang sin~gao nang man~ga
+pusali, ó man~ga libin~gan, ó bilangoang quinadoroonan nang maraming
+tauo, at sa tila namatay sa panahong tag-salot, ó cun siya,i, linagnat
+nang lagnat na sucab, ó binilutong._
+
+459. Ang gagauin sa anaqui patay dahil sa man~ga sinabi co n~gayon, ay
+ang man~ga turo co sa párrafo 458 na sinundan nito. Datapoua ang tubig
+na ibubuhos sa catauan nang tauo ay mabuti lahucan nang _suca_ cun
+baga mayroon. Magaling namang pasucahin ang gayong tila patay nang ga
+dalaua ó tatlong cucharang _ojimiel escilítico_ ú _ojimiel_ nang
+_bacong_ na sinamahan nang isang cucharang _aguardiente_ ó _alac_ na
+matapang. Ang pag-gaua nang _ojimiel_ ay aquing sasaysayin sa número
+8. Yaong man~ga tauong inuupahan nang paglilinis nang man~ga pusalian
+ó man~ga lugar na mabaho, ay maigui painumin muna nang caunting
+aguardiente ó alac na matapang nang houag macapagcasaquit sa canila
+ang sin~gao na masama n~g canilang linilinisan.
+
+
+_Ang gagauin sa tila namatay dahil sa siya,i, sinumpong nang malaquing
+galit, ó toua, ó sapagca nabalitaan nang masamang balita, ó dati na
+siyang sinusubaan, ó dinaanan siya nang desmayo._
+
+460. Ang dinaraanan nang malaquing galit, ó toua, ó nabalitaan nang
+masamang balita, ó ang sinubaan, ó dati nang sinusubaan, ó nadesmayo,
+at saca tila natuluyang namatay, ay hindi sucat pabayaan, at cun
+minsa,i, hindi patay ang may catauan, at masasaol-an nang buhay. Caya
+ang gagauin doon ay gayon: Ang tila patay idoroon sa maaliualas na
+lugar; bubusan ang caniyang catauan nang maraming malamig na tubig;
+hihipan agad sa ilong ó sa bibig, para nang turo sa párrafo 457;
+lalapitan sa ilong nang man~ga mabaho para nang sunog na pacpac nang
+manoc; ang galangalan~gan nang camay at ang quibotquibotan ay maigui
+hilutin nang damit na maban~go; cuscusin ang catauan nang damit na
+ininit sa apoy; daroonan sa talampacan nang man~ga bato ó ladrillong
+mainit; uugain ang catauan at bubuhating maminsan-minsan; bubunutin
+naman ang ilang buhoc, at tatauaguin nang caniyang pan~galan; pagca
+humin~ga na nang caunti, ay palonoquin nang isang cucharang
+agardiente. Ang gayong tila patay na tauo,i, mabuti hubdan, at
+calaguing lubos ang lahat na tali nang damit, at masama ang may
+maigting doon. Cun hindi rin nasasaol-an nang buhay ang tila patay, ay
+mabuti sangrahan sa camay, at sumpitin nang usoc nang tabaco, para
+nang turo sa párrafo 457.
+
+
+_Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, binitay._
+
+461. Ang tauong binitay ó nagbicti ay cailan~gang sangrahan agad sa
+liig sa alin man sa dalauang ugat na pinan~gan~ganlang _yugular,_ na
+doroon sa man~ga taguiliran nang liig, na macaapat man sa loob nang
+tatlong oras cun hindi nagcacasiya ang isang pagsasangra. Cun baga
+nang masangrahan na,t, masaol-an, nahihilim ang may cataua,i,
+casasangrahan pa, hangang lumacas na magaling ang pulso, at siya,i,
+masaol ang lubos. Ang hiniua nang lanceta, ay houag bigquisan, cundi
+sapauan lamang nang isang mabilog na capirasong damit, ganga piso
+calaqui, na linatagan nang caunting sahing, nang cumapit sa laman, at
+umampat ang dugo. Ang lugar na tinahacan nang lubid, ay maigui basain
+nang _suca_ ó tubig na may _asin._ Bucod dito,i, cailan~gang hipan sa
+bibig pagcaraca ang tila patay, ayon sa turo sa párrafo 457. Pag
+hungmihin~ga na, ay painumin nang maraming malamig na tubig, at
+paypayang parati. Masamang ipahiga ang gayong tila patay; magaling
+ipalocloc sa sahig, at alagaan ang ulo, nang houag tumun~go sa ilalim.
+N~guni cun baga lungmingsad ang unang buto nang liig, ay ualang
+magagauang gamot doon.
+
+
+_Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, nahulog sa mataas, ó
+pinalo nang malacas, at sa dinaanan nang_ apoplegía _ó_ epilepsia, _at
+tila natutuluyang mamatay._
+
+462. Ang nahulog sa mataas, at ang pinalo nang malacas, capag nasactan
+ang utac nang ulo niya, ay nahihilim na tambing, at ang magaling sa
+gayo,i, sangrahan nang maquiilan sa paa. Ang lugar na nasactan, ay
+doroonan nang isang basahang babad sa aguardiente ó alac na matapang
+sa niyog. Ang ilong pati nang quibutquibutan, ay babasain nang _suca;_
+sa bibig ay huhulugan naman ang tila patay nang ilang capatac na
+_suca_ rin. Cun nasasaol-an ang may catauan, ay painumin nang isang
+vasong tubig na malamig; ang muc-ha sampon nang dibdib niya,i, bubusan
+nang tubig na malamig din.
+
+463. Ang tauong _nanhihimatay,_ ó ang dinaraanan nang apoplegía, ó
+epilepsia, cun minsa,i, tila natutuluyang namamatay, bago,i, hindi
+patay. Caya yaong man~ga gayong maysaquit, ay hindi sucat ilibing
+muna, cundi maramdamang mabaho baho na. Ang mabuti doon ay hubdan at
+sangrahan sa camay, at ilagay sa maaliualas na lugar, na bucas ang
+lahat na don~gauan. Ang isa pang magaling doon, ay ang pagsumpit nang
+usoc nang tabaco ayon sa turo sa párrafo 457.
+
+_Ang gagauin sa man~ga sangol na tila patay cun bagong ipan~ganac,
+dahil sa napisa ang canilang pusod, ó sapagca nasicpang totoo nang
+lungmabas sa tiyan, at sa man~ga batang tila patay dahil sa pagsigao ó
+sa pagsibol nang n~gipin, ó sapagca inugoy sila nang malacas sa
+duyan._
+
+464. Cun mayroong batang ipinan~ganac na ualang pulso, at hindi
+cungmacabacaba ang puso niya, cundi anaqui patay, bago talian at
+putulin ang pusod, ay cailan~gang usisain cun baquin gayon ang
+caniyang lagay; cun dahil sapagca mataba,t, marugo ang bata, ó dahil
+sa siya,i, yayat at mahina.
+
+465. Caya na-aalamang marugo ang bata sapagca ang color nang cataua,i,
+mapula, ó maitim-itim, na yao,i, ugali nang man~ga batang mahirap
+ipan~ganac; lalo pa cun nasicpang totoo nang siya,i, ipan~ganac, ó
+nalauong napatahan sa pinacaaran ó pinacaliig nang bahay tauo, ó cun
+binago nang hilot sapagca sala ang paglabas, ó cun nacabicti sa caniya
+ang pusod. Cun gayon, ang maiguing gauin, ay ituturo co n~gayon. Ang
+pusod ay putulin; datapoua houag talian yaong natitirang caputol na
+patun~go sa catauan nang bata, cundi sipsiping agad yaon ding dulo
+nang pusod, nang lumabas ang dugo, hangan sa masaol-an nang buhay ang
+bata. Cailan~gan namang tacpan ang ilong niya, at hipan nang malacas
+sa bibig. Ang isa pang totoong cailan~gang gauin, ay sipsipin ang
+caliuang suso nang bata, bucod dito,i, dadalhin sa maaliualas na lugar
+ang sangol, at cucuscusin ang boong catauan niya nang mahinang
+pagcuscos, lalo pa ang palad at ang talampacan nang damit na iniinit
+init sa apoy. Cun ang bata,i, nasaol-an na nang buhay, ay talian na
+ang pusod.
+
+466. Datapoua cun baga caya tila patay ang bata dahil sapagca siya,i,
+mahina, ay houag putulin ang pusod; cundi pabayaan munang cacabit nang
+caniyang _ina,_ nang halagang calahating oras ó isang oras caya,
+hangan sa ang bata,i, ga gumamit nang buhay sa caniyang _ina;_
+cuscusin naman nang mahinang pagcuscos ang catauan nang bata, nang
+damit na manipis, na babad sa mainit na alac sa misa; at cun hindi rin
+nasasaol-an nang buhay, ay sipsipin ang caliuang suso nang bata, at
+hipan nang malacas sa caniyang bibig, para nang turo co sa párrafo 405
+na sinundan nito.
+
+467. N~guni cun baga dahilan sapagca hindi marunong ang hilot,
+napacaaga ang pagputol nang pusod, at ang bata,i, hindi hungmihin~ga,
+at uala siyang pulso cundi tila patay, ay uusisain ang totoong dahilan
+noong ganoong caniyang lagay, ayon sa turo sa párrafo 465 at sa 466;
+at cun baga caya tila patay ang bata, sapagca siya,i, maraming dugo,
+ay cacalaguin pagcaraca ang tali nang pusod, at gagauin ang ibang
+man~ga bilin sa párrafo 465. Datapoua cun baga ang bata caya tila
+patay dahil sa cahinaan nang caniyang catauan, ay ang man~ga turo sa
+párrafo 466 siya ang sundin; at bucod doo,i, ilalapit lapit sa apoy
+ang bata.
+
+468. Ang man~ga batang tila patay, cun sila,i, sinisibulan nang
+n~gipin, ó cun dinaraanan nang _convulsión,_ ó sapagca iniugoy ang
+malacas sa duyan ó naraganan nang canilang _ina_ ó nang sugo noon, cun
+natutulog, ay hihipang agad sa bibig para nang uica co sa párrafo 465.
+Sususuhin, ó sisipsipin ang caliuang suso nang bata; cucuscusin naman
+ang boong catauan nang magaang pagcuscos nang damit na iniinit init sa
+apoy; ilalapit lapit naman sa apoy ang gayong batang tila patay, ó
+ibabaon sa gaboc na iniinit init sa cauali. Ang ilong patí nang
+quibutquibutan nang bata,i, babasain nang tubig na maban~gong totoo.
+Bagay rin doon ang sumpitin nang sumandaling oras calauon nang usoc
+nang tabaco, para nang turo sa párrafo 457; houag lamang lacasan ang
+paghihip maca masactan ó mapaso ang bituca.
+
+
+_Ang gagauin sa man~ga babaying tila patay cun nan~gan~ganac, ó cun
+macapan~ganac na_.
+
+469. Ang man~ga babaying nan~gan~ganac, ó ang bagong nacapan~ganac,
+cun minsan namamatay nang biglang pagcamatay, n~guni cun minsan hindi
+totoong patay. Caya yaong man~ga caauaauang babaying gayon, ay hindi
+sucat pabayaan, cahima,t, camuc-ha nang bangcay cun tingnan, cundi
+atohing gauin itong man~ga sasabihin co n~gayon, upan ding masaol-an
+nang buhay, cun baga sacaling hindi totoong patay. Ang gagauin n~ga
+roon ay gayon: Hihipang agad sa bibig nang totoong lacas na paghihip,
+nang magpatuloy ang han~gin sa _baga_ nang tila bangcay. Datapoua ang
+ilong ay tatacpan, ó cun hipan sa ilong ay cailan~gang tacpan ang
+bibig. Ang babayi ay ipahihiga nang pataguilid na mataas taas ang
+ulo, at cacalaguin ang lahat na tali sa catauan niya. Saca mabuti
+cuscusin nang damit na malaqui,t, magaspang ang palad, pati nang
+talampacan sampon nang catauan niya, houag lamang ang tiyan, cun hindi
+pa nacapan~gan~ganac siya; ó ibaon sa gaboc na mainit init, houag
+lamang ang muc-ha,t, liig, sapagca cun lumamig ang cataua,i, maliuag
+liuag (ani Buchan) ang masaol-an nang buhay ang tila patay. Ang
+pagsasangra doon sa camay cun minsa,i, maigui cun hindi yayat at
+mahina ang babayi, ó cun hindi siya pinanaogan nang maraming dugo
+Bucod dito ang isa pang totoong cailan~gang atuhing gauin ay ang
+pagsumpit nang usoc nang tabaco nang ilang oras calauon, ayon sa turo
+sa párrafo 457. Datapoua cun ualang asa, na yaon ay magasaol-ao nang
+buhay, sapagca ang man~ga itinuro co n~gayo,i, itinuloy nang anim ó
+pitong oras calauon, at hindi rin nabubuhay, at bucod doo,i, naalaman
+nang patay na totoo ang babayi, cun baga hindi pa siya
+nacapan~gan~ganac, ay hihiuain ang tiyan para nang ituturo co n~gayon
+nang mabinyagan ang bata. N~guni cun baga nasaol-an nang buhay ang
+babayi, ay alagaan para nang turo sa capítulo 79 at sa capítulo 80.
+
+
+_Ang gagauin sa babaying buntis na namatay, nang mahan~go ang bata sa
+tiyan at mabinyagan._
+
+470. Cun mayroong namatay na babaying buntis, ay cailan~gang litasin
+ang caniyang tiyan at han~goin ang bata doon. Ang paghiua doo,i, mula
+sa itaas na pailalim sa taguiliran nang pusod, ga isa, ó dalauang
+daliri lamang calayo doon. Ang unang hinihiua,i, ang balat, na yao,i,
+macapal; ang sungmusunod doo,i, ang bahay tauo, na yao,i, manipis
+nipis. Ang bata,i, hahan~guin doong marahan dahan, bubusan sa ulo nang
+tubig na totoo para nang sa bucal ó sa ilog, ó sa laua, ó sa ulan, ó
+sa dagat man; cun binubusan ang bata nang tubig, yaon ding tauong
+bungmubuhos ay mag-uiuica namang sabay nang gayon: aco,i, nagbabautizo
+sa iyo sa n~galan nang Ama,t, nang Anac at nang Espíritu Santo; ó cun
+ibig niya,i, ang sa uicang castila, ay ganito ang caniyang uiuicaing
+casabay nang pagbubuhos nang tubig: YO TE BAUTIZO EN EL Nombre del
+Padre, y del Hijo, y del Espírtu Santo. Itong man~ga uicang
+guinagamit sa pagbibinyag, ay hindi sucat dugtun~gan ó dagdagan nang
+ibang uica, at hindi rin sucat culan~gan, ó bauasan nang anoman. Bucod
+dito,i, ang aahain nang tauong bungmubuhos doon sa caniyang guinaua sa
+bata ay ang dating guinagaua nang man~ga cristiano sa santa Iglesia ni
+Jesucristo.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 76.=
+
+_Ang gagauin sa babaye cun hindi husay ang pagdaan sa caniya nang sa
+panahon._
+
+
+471. Ang man~ga babayi cun gungmagamit sa icalabing apat na taong,
+hangang sa icalimang pouo, ay dinaraanan bouan-bouan (cun hindi
+buntis) nang saquit nang tiyan, na ang pan~galan nang castila doo,i,
+regla. Cun yaong pagdaan nang sa bouan, ó sa panahon, ay sungmasala
+dahilan sa cauntian ó caramihan nang dugong nananaog, ay nagcacasaquit
+ang may catauan, lalo pa cun nauaualang lubos yaong ugaling saquit na
+yaon. Ang babaying masipag at masaya ang loob, ay maliuag di siyang
+panaugang maigui; datapoua ang babaying matamaring cumibo, ang
+mapanglauin, ang cungmacain nang cun ano ano, ay siya ang malimit
+urun~gan nang sa panahon, ó panaugan nang sala, at cun minsan yaon din
+ang di icapagcaanac niya.
+
+472. Ang dahilan noong pagsala nang pagpanaog nang sa bouan, ay ang
+cahinaan nang may catauan, sapagca cun minsan hindi siya lungmalacad,
+ó hindi nananaog man sa lupa, nang malibang ang caniyang loob, at uala
+rin gaua doon sa bahay na bagay sa catauan niya, sapagca ang datihang
+gaua nang man~ga babaying marami, ay ang pananahi, ang paghabi, ó ang
+pagdurugtong nang _abaca_, na yao,i, paraparang masamang totoo,
+sapagca ang gungmagaua noon, ay parating tun~go ang caniyang ulo, pati
+nang licod, na dahil doon ay nasisicpan ang dibdib niya Bucod dito
+palibhasa,i, ualang quibo cundi parating locloc, ay nanhihina nang
+nanhihina ang may catauan; na cun malauon ay nananab-ang nang pagcain
+na-tatamad siyang lumacad, ang sicmura niya,i, nagugulo, sungmasaquit
+ang n~gipin pati nang paa; sinusubaan pa cun minsan; hindi
+pinananaogang maigui; lungmulura nang dugo, at ang isa pa,i,
+sungmasama at nasisira (ani Buchan) ang magaling na hichura nang
+catauan. Caya ang nagsasaquit gumaua noong man~ga gauang yaon, cun
+baga hindi siya pinananaogang mabuti nang bouan; ay maliuag
+gungmaling, cundi sundin niya ang man~ga ituturo co n~gayon sa man~ga
+párrafong isusunod dito. N~guni cailan~gan pacatalastasin nang man~ga
+mangagamot, na ang guinagaua sa babaying masasactin at mahina na hindi
+dinaraanan nang bouan, iba sa iguinagamot sa babaying mataba,t, hindi
+mahina.
+
+473. Ang babaying mataba,t, magaling ang catauan, na biglang
+dinaraanan nang hindi siya panaugan nang bouan, ó sala ang pagpanaog,
+ay cailan~gang lumacad arao arao. Cun nacacaya ang maysaquit ay maigui
+sa lahat ang pagsacay sa _forlon_ ó sa _cabayo_. Bucod dito houag
+siyang hihipo nang anomang gaua pagca bagong nacacain. Capilitan
+namang sangrahan yaong gayong maysaquit; sapagca ang pagsasangra ay
+madalas macagaling pagcaraca sa hindi dinaraanan nang panahon, lalo pa
+cun ang may cataua,i, malacas at mataba, at datihang hindi siya
+nagcacasaquit nang gayong pagcacasaquit. Datapoua ang pagsasangra, ay
+hindi sucat gauin sa man~ga babaying mahina,t, masasactin. Ang isa
+pang magaling doon ay ibabad sa malacucong tubig ang paa nang
+maysaquit, at painumin nang bilin sa número 20. Ang _suero_ nang gatas
+ay maigui doon naman. Gayon ding mabuti purgahing maminsan minsan ang
+maysaquit nang bilin sa número 21.
+
+474. N~guni ang babaying dati nang mahina,t, masasactin, na marahil
+urun~gan nang sa panahon, ay gagamutin para nang ituturo co n~gayon;
+sa macatouid, ang maysaquit ay capilitang lumacad arao-arao, at
+magpasial, ó sumacay sa cabayo, na yaon ang lalong magaling sa lahat.
+Cun hindi maari sa caniya yaon, cailan~gang manaog siya sa lupa touing
+arao, (ayon sa turo ni Buchan) at mag-alaga siya doon nang munting
+halamanan. Houag siyang cacain nang sala, ó nang man~ga cun ano ano.
+Masama doon ang maymanticang marami, ang m~ga maasim, at ang may
+harina para nang _patani, balatong,_ etc. Masama rin doon ang
+pagsasangra at ang purga. Ang totoong bagay na gamot sa gayon, ay ang
+pinagquiquilan nang _bacal;_ yaon bagang _bacal_ na totoo, na hindi
+_acero_ ó ang ualang patalim. Masama naman ang _bacal_ na may
+_calauang._ Cun ang saquit ay bago, ó cun bata pa ang babayi, ang
+bacal na sucat doon, ay timbang labinglima, ó dalauang puong butil na
+palay arao-arao; cun minsan siya na ang timbang apat ó limang butil na
+palay. Datapoua cun ang saquit ay malaqui at matanda ang babayi, ay
+mabibig-yan siya n~g marami sa roong bacal na quiniquil, hangang sa
+timbang cahati. Mabuti samahan ang bacal n~g _dita ó anis_ Ang man~ga
+bilin sa número 54, 55 at sa 56, totoong mabubuting gamot sa saquit
+nang pag-urong n~g sa panahon; ang mangagamot ay pipili doon sa tatlo,
+nang lalong bagay sa calooban nang maysaquit. Cun ang ibig lamang ay
+ang panaugan n~g sa bouan ang babayi, ang _alac_ na bilin sa número
+55, ay nacacagaling agad sa may saquit. Datapoua cailan~gang
+pacatalastasin nang man~ga mangagamot na cun baga ang babayi na hindi
+dinaraanan nang bouan, ay may lagnat pang casama, ó nag-uubo, ó
+binabalin~goyn~goy, ó payat ang catauan niya, ay capilitang alisin ó
+paual-in muna itong man~ga saquit na ito, bago gauin ang m~ga itinuro
+co sa párrafong ito nang panaugan siya n~g bouan. Caalamalam capag
+nauala ang man~ga saquit na yaon ay pananaugan ang maysaquit di man
+gamitin. Ang iquinauurong nang panahon sa man~ga babayi, ay ang
+lamig, ang sip-on, ang tacot, ang pagcain nang manteca, bun~ga nang
+cahoy, gatas, ó isda ó nang man~ga malalamig, ó man~ga mainit na totoo
+para nang luya, bauang at pimienta, ó m~ga ma-aasim, ang pagsasaquit
+nang pag-gaua at ang pagcapuyat. Caya cailan~gan ang houag iuala n~g
+man~ga mangagamot sa canilang loob ang bilin co nang una, sa
+macatouid; na ang pag-urong nang panahon cun minsa,i, hindi saquit,
+cundi dala nang ibang saquit, na yaon ang cailan~gang alisin muna. Cun
+baga mauala man yaong saquit, at malacas lacas man ang may catauan, ay
+hindi pa dungmarating na cusa sa caniya ang ugaling pagdaan nang sa
+panahon, ay gamutin, nang panaugan siya, ayon sa turo sa capítulong
+ito.
+
+475. Cun ang babayi hindi na dinaraanan nang panahon sapagca siya,i,
+matanda na, cun baga bigla ang pagtahan, ó ang pag-urong nang bouan,
+at dati siyang pinananaugan nang malacas, ay gagamutin nang gayon: Ang
+maysaquit ay sasangrahan, at cun macalalo ang anim, apat ó tatlong
+bouan, ay sasangrahang uli. Houag pacanin nang maraming carne ó itlog,
+at houag painumin n~g _alac._ Cun umaga bago cumain ang maysaquit ay
+pinaiinom siya nang bilin sa número 24, na yaon ang totoong buti doon,
+na cailan~gang gauin touing icalaua ó icatlong arao. Cun minsan naman
+bago tumahan ang pagdaan nang sa panahon sa babaying matanda na, ay
+pinananaugan siya muna nang maraming dugo; at cun gayo,i, houag
+sangrahan. Datapoua cailan~gan ang husay na pagcain pati nang
+pag-inom, at bucod dito,i, paiinumin nang bilin sa número 24, at
+maminsan minsang pupurgahin nang bilin sa número 23. Masama roon ang
+man~ga masaclap, at ang guinagamot nang gayon, ay sinisibulan cun
+minsan nang _cancro_ sa _bahay tauo._ Maraming babaying matanda ang
+namamatay cun bagong tungmatahan ang pagdaan nang panahon sa canila;
+datapoua mayroong ibang gungmagaling sa rati ang canilang catauan,
+nauauala ang ibang man~ga saquit, at cun minsan ang dating
+nananalamin, sapagca malabo ang mata, ay nacaquiquita nang magaling,
+at iniiuan ang salamin.
+
+_Nota._ Ang man~ga painom nang man~ga gamot na hindi maalam doon sa
+babaying inurun~gan nang sa panahon, sa halimbaua ang alac na
+matapang, ang _suma_ at ang iba pang gayon ay totoong sama.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 77.=
+
+_Ang gamot sa babaying pinananaugan, ó_ _linalabasan nang maraming
+dugo, na ang_ _tauag nang castila doo,i,_ flujo de sangre.
+
+
+476. Ang gagauin sa babaying linalabasan ó pinananaugan nang maraming
+dugo ay gayon. Cun baga dating saquit niya yaon at malimit siyang
+daanan noong hirap na yaon, ang unang cailan~gan doon, ay ang husayin
+ang pagcain at ang pag-inom. Saca bibig-yan ang maysaquit nang bilin
+sa número 24 at nang sa número 32.
+
+477. Datapoua cun hindi dating saquit niya yaon, cundi dinaraanan cun
+minsan lamang nang siya,i, pinanaugan nang maraming dugo, ay gagamutin
+para nang pag-gamot sa babaying buntis na talagang ma-cucunan, na
+yao,i, aquing ituturo sa párrafo 479.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 78.=
+
+_Ang gagauin sa babaying buntis na nagcacasaquit saquit, at sa tila
+macucunan._
+
+
+478. Ang man~ga babaying buntis ay dinaraanan nang pagsaquit nang
+n~gipin at ulo, at cun minsa'i, dungmuroual, at ga ibig nilang sumuca
+cun umaga. Ang totoong gamot dito,i, ang pagsasangra.
+
+479. Cun minsan naman, cun nahuhulog ó lungmulucso ang babaying buntis
+ó cun lungmacad nang matulin, ó nahirapan nang pag-gaua, ó cun
+inarauan, ó cun sungmusuca, ó nagalit, ó natacot, ó cun nacainom nang
+maraming alac ó _cha,_ ay sungmasaquit ang caniyang bay-auang na yaong
+saquit ay ungmaabot hangang hita, bago sumunod doon ang pagsaquit nang
+tiyan, na dahil doo'i, nahahalatang macucunan siya. Ang gagauin doo'i,
+gayon: Pinahihiga capagcaraca ang maysaquit, pinipilit siyang
+tungmahang ilang arao doon sa hihigan, na mababa ang ulo, na ualang
+quibo, at ualang imic man; sasangrahan agad sa camay hangang sa macuha
+ang timbang ualo ó siyam na pisong dugo. Houag pacanin nang _carne,
+itlog,_ ó sabao nang _carne,_ cundi canin, gatas, etc. na malamig cun
+canin. Touing icalauang oras, ay iinumin niya ang timbang isang
+salaping _salitre ó nitro_ número 20. Bucod doon ay iinuming parati
+niya ang bilin sa número 2. Mayroong babaying mataba,t, marugo na
+datihang nacucunan sa tacdang panahon. Ang maigui sa caniya, ay
+magsangra cun malapit lapit na ang arao n~g pagdaan sa caniya niyong
+hirap na yaon. Maigui rin sa caniya ang man~ga turo co dito rin sa
+párrafong ito.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 79.=
+
+_Ang gagauin cun mahirap ang pan~gan~ganac nang babayi._
+
+
+480. Maraming totoong babayi, ang namamatay dahil sapagca ualang
+naalamang anoman ang man~ga hilot, at ang man~ga nagsisitulong sa
+babaying nan~gan~ganac. Ano mang bagay na naririn~gig nilang magaling
+sa nan~gan~ganac guinagaua pagcaraca, lalo pa cun turo nang matanda, ó
+nang man~ga man~gagamot na mangmang, na hindi man marunong bumasa. Ang
+marahil gauin nang man~ga hilot na hindi maalam doon sa babaying
+nan~gan~ganac, ay pinaiinomin ang catauan nang _castor, luya,_
+sambong, _ruda,_ lan~gis nang _ambar, alac, triaca, café, aguardiente_
+ó tubig nang _anis ó hinojo._ Itong lahat na bagay pauang masama (ani
+Tissot) at parang lasong totoo, sapagca nacalalauo,t, nacaliliuag sa
+pan~gan~ganac, dahil sa cainitan nang man~ga gamot na yaon, at yaon
+din naman ang nagpapainit, at ang ga nagpapatigas ó nagpapaunat sa
+bahay tauo; pati nang man~ga daraanan nang bata cun ipan~gan~ganac, ay
+namamaga rin dahilan doon at cungmiquipot. Bucod doon ang babaying
+pinaiinom noong man~ga maiinit na yao,i, ang caniyang marahil masapit,
+ay ang siya,i, panaugan nang maraming totoong dugo, at matutuluyang
+mamatay sa loob nang ilang oras.
+
+481. Ang totoong sucat gauin sa babaying nan~gan~ganac, ay ang
+sasabihin co n~gayon, na yao,i, pauang aral ni Tissot at ni Buchan, na
+sila ang totoong dapat paniualaan, sapagca bihasang totoo sila doon sa
+man~ga bagay na yaon Cun mayroong babaying nan~gan~ganac na dating
+malacas siya,t, hindi masasactin at hindi rin sala ang hichura nang
+caniyang catauan, cun baga mahirap ang caniyang pan~gan~ganac, ay
+houag siyang dumag-is cun hindi panahon at siya,i, bagcus hihina.
+Masama ring lamasin, ó iriin nang man~ga tauo ang caniyang tiyan,
+sapagca yao,i, macacamatay sa bata, at ang isa pa,i, ualang
+paquinabang doon sa gauang yaon. Ang man~ga maiinit na gamot na aquing
+tinuran sa párrafo 480, na sinundan nito ay masama naman. Ang bagay na
+bagay sa caniya ay gayon: Sasangrahan agad siya sa camay, sapagca yaon
+ang nacacaualang madali nang man~ga pagsaquit nang catauan, at
+nacacalubay sa man~ga casangcapan nang nan~gan~ganac. Hangang di
+lumabas ang bata,i, houag pacanin ang may catauan; datapoua
+mabibig-yan siya nang durog na tinapay na luto sa tubig. Toui siyang
+iinom, ang ipaiinom ay ang tubig na pinaglutuan nang caunting tinapay
+rin. Susumpitin naman siyang macaitlo cun arao, at macaitlo cun gabi,
+nang tubig na pinaglagaan nang _culutan,_ na may casamang caunting
+_lana,_ ó lan~gis na bago nang _niyog_. Saca pinalulucloc na parati
+ang babayi sa tapat nang isang palioc na puno nang tubig na mainit, at
+pinasisin~gauan siya roon, sapagca ang sin~gao nang mainit na tubig ay
+nacacalambot agad sa catauan. Bucod dito,i, lalahiran nang mantica
+ang loob nang caniyang punong catauan. Doroonan naman sa ibabao n~g
+tiyan nang man~ga basahang babad sa mainit na tubig, na ito,i, totoong
+buti rin. Ang man~ga itinuturo co n~gayon na pauang ualang liuag, ay
+hindi mahirap gauin, at hindi rin nacacaano sa bata at sa babayi, at
+maraming totoong babayi ang nacacapan~ganac na maigui capag sinusunod
+nila yaon.
+
+482. N~guni cun sala ang lagay nang bata sa tiyan ó cun sala ang
+catauan nang babayi, ay hindi magcacasiya ang man~ga itinuro co sa
+párrafong sinundan nito. Cun masama ang lagay nang bata sa tiyan ó cun
+sala ang paglabas, ay cailan~gang hanapin ang isang marunong na hilot,
+at ang gagauin niya ay gayon: Ang tiyan nang babaying nan~gan~ganac
+idiriin nang camay sa man~ga taguiliran, at sa ibabao n~g tiyan din na
+paitaas, nang mahina hinang pagdiriin, nang umurong ang bata, cun sala
+ang paglabas. Pag napasauli na ang bata sa loob, ay ipinaanyo roon n~g
+hilot n~g lumabas na mahusay. Cun baga patay ang bata sa tiyan ang
+gagauin sa babayi, ay yaon ding man~ga bilin sa párrafo 481.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 80.=
+
+_Ang man~ga saquit na marahil sumunod sa pan~gan~ganac nang babayi._
+
+
+483. Ang man~ga saquit na marahil humalili sa pan~gan~ganac n~g babayi
+ay lima. Ang nauuna ay cun siya,i, binubusan n~g maraming dugo. Ang
+icalaua,i, ang pamamaga nang _bahay tauo._ Ang icatlo,i, cun hindi
+lungmalabas yaong ugaling lungmalabas na dugo sa man~ga babaying
+nan~gan~ganac. Ang icapat ay ang gatas, cun hindi husay ang
+pagpatun~go sa man~ga suso nang babaying. Ang icalima,i, cun hindi
+lungmalabas ang inunan.
+
+484. Cun baga nang macapan~ganac ang babayi, binubusan siya nang
+maraming totoong dugo, ang gagauin doo,i, sasangrahan, at susundin ang
+ibang m~ga bilin sa párrafo 479. Bucod dito,i, lalag-yan siya sa tiyan
+at sa bay-auang, pati sa m~ga hita nang man~ga basahang babad sa
+_tubig_ at sa sucang matapang na magcasingdami, na yaon ay papalitang
+parati pagca tuyo tuyo na, at inaalis tuloy pag ungmuunti na ang
+paglabas nang dugo.
+
+485. Ang pamamaga nang bahay tauo sa loob nang catauan nang babayi
+caya na-aalaman, sapagca masaquit ang tiyan, at tila nauunat. Cun
+hipuin, ay lalo pang sungmasaquit. Bucod doon mayroong naquiquitang
+manchang mapulapula, na nangagaling sa ilalim nang pos-on, at
+ungmaabot hangang pusod. Cun ang may cataua,i, lungmulubha ay
+ungmiitim yaong mancha, na yao,i, masama at mamamatay ang maysaquit.
+Ang isa pa roon ang may cataua,i, totoong hina, at ang muc-ha,i,
+nag-iiba. Tila nasisira-sira ang bait niya; hindi siya nauaual-ang
+parati nang lagnat; ang pulso,i, mahina,t, matigas; cun minsan
+sungmusuca siya, ó nagsisin-oc; parating ibig niyang manabi, at cun
+minsan hindi ungmiihi. Doon sa punong catauan niya mayroong
+lungmalabas na tubig na mabaho, mapulapula,t, mahapdi, itong ganitong
+lagay ay masama,t, mapan~ganib ang buhay nang babayi. Ang magaling
+doon ay gayon: Ang maysaquit ay sasangrahan; saca susumpitin nang
+malimit nang malacucong tubig. Susumpitin naman sa loob nang caniyang
+punong catauan nang tubig na malacuco rin, ó nang tubig na may
+casamang gatas. Sa ibabao nang tiyan ay lalag-yang parati nang tubig
+na pinaglagaan nang _cebada ó palay,_ na hinulugan nang _salitre,_
+timbang saicaualo sa isang botella, at siya rin ang caniyang iinumin.
+Totoong buti namang doonan sa tiyan nang gatas na malacucong
+tinubigan.
+
+486. Cun hindi lungmalabas ang dating lungmalabas na dugo sa man~ga
+babaying nan~gan~ganac, na yao,i, nacacahila nang maraming saquit na
+malalaqui, para nang pamamaga nang tiyan; ang gagauin sa maysaquit ay
+yaon ding man~ga bilin sa párrafo 485, na sinundan nito. Ang man~ga
+mainit na gamot na sinabi co sa párrafo 480, ay totoong sama doon, at
+parang lason sa maysaquit.
+
+487. Ang babaying nan~gan~ganac, ay linalagnat cun minsan nang
+malaqui, cun bagong nagcacagatas ang caniyang suso; at ang maigui sa
+caniya, nang houag siyang lagnatin ay pasusuhin ang bata pagdaca, mula
+sa arao nang caniyang pan~gan~ganac; at nang mauala ang lagnat na
+malaqui na dala nang gatas, ay magaling ang pag-inom nang tubig na
+pinaglagaan nang _cebada_ ó _palay_ na may salitreng casama, ayon sa
+turo sa párrafo 485, at ang pagsumpit nang tubig na malacuco.
+
+488. Yaong man~ga babaying mahina na di inaalagaang maigui, capag
+sila,i, nacapan~ganac, ó cun nagsasaoli agad sa canilang dating
+guinagaua, ay nagcacasaquit, sila cun minsan nang sari saring saquit,
+na ang dahilan noon ay ang di paglabas nang ugaling lungmalabas na
+dugo sa man~ga nan~gan~ganac. Caya sapagca nagugulo, at hindi husay
+ang pagbucod nang gatas sa suso,i, sinisibulan ang may catauan cun
+minsan nang man~ga sibol, na ang tauag nang man~ga medicong castila
+doo,i, _depósitos lácteos._ Itong man~ga ganitong sibol ay totoong
+sama at lalo pa cun tungmutubo sa loob nang catauan; n~guni marahil
+sumibol sa man~ga hita. Ang gagauin agad doo,i, paiinumin ang
+maysaquit nang bilin sa número 58, at tapalan ang sibol nang bilin sa
+número 59. Itong man~ga gamot na ito ay nacacauala nang sibol sa
+calauonan; datapoua cun baga nagnanana, ay cailan~gang hiuain nang
+marunong, at gagamutin para nang _baga_ sa párrafo 253.
+
+489. Cun minsan naman ang man~ga suso, ay yaon ang sinisibulan,
+sapagca ang gatas ay napapataha,t, ga natutulog doon; at cun hindi
+gamutin pagcaraca itong ganitong man~ga pamamaga nang suso, ang sibol
+ay tungmitigas na cun malauon naguiguing cáncro, na sa lahat na
+saquit yaon ang lalong masama,t, mahirap. Ang gagauin doon ay tapalan
+macalaua maghapon nang tinapay at gatas hangan sa pumutoc at magnana,
+ayon sa turo ni Buchan. Ito,i, gagauin cun baga nahahalatang puputoc
+at magnanana. Datapoua cun ang bucol sa suso ay lauon nang tungmubo,
+at hindi masaquit, ay houag tapalan nang anoman. Ang man~ga tapal na
+mayroong taba ay masama roon. Cun baga ang sibol ay naguing _cáncro_
+na, ang magaling lamang doon ay ang turo sa número 60; at ang may
+catauan ay palolonoquin nang bilin sa número 57, na nacacagaling cun
+minsan sa calauouan. Itong lahat ay uica ni Tissot.
+
+490. Ang man~ga babaying nagpapasuso, nahihirapan cun minsan dahil sa
+napapacnos ang man~ga utong nang suso nila. Ang pag-gamot doo,i,
+ualang liuag. Magtunao ca sa isang taza nang caunting pagquit, at
+isang gayon ding lan~gis na bago nang niyog, at yaon ang ilahid doon.
+Ang bilin sa número 66 ay mabuti rin. Cun hindi nauauala yaong saquit
+na yaon, ay purgahin nang caunting maná ó ruibarbo.
+
+491. Cun baga mayroong babaying nacapan~ganac na, at hindi lungmabas
+ang inunan, ang mabuti doo,i, sangrahan sa camay cun baga malacas ang
+babayi, at gauin ang ibang man~ga bilin sa párrafo 481. Ang gaua nang
+iba,i, ang isang sariuang taying cabayo tinutunao sa alac sa misa at
+ipinaiinom sa maysaquit. Ang guinagamit nang iba,i, ang taying tuyo.
+Cun hindi rin lungmalabas ang inunan, at mayroong marunong na tauo,i,
+lahiran muna ang caniyang camay n~g mainit na lana, at ipasoc niya sa
+loob na marahan-dahan, at caniyang hilahin mayamaya. Datapoua ang uica
+nang ibang maaga médico, na bihirang babayi ang nabubuhay cun hilahin
+ang inunan.
+
+_Nota._ Cun minsan ang babaying bagong nan~ganac ay linalagnat siya
+nang lagnat na may casamang butil na marami sa catauan, na yao,i,
+pinan~gan~ganlang _lagnat na daua,_ na sinaysay na sa capítulo 59.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 81.=
+
+_Ang gamot sa sangol cun hindi iniilaguin niya ang caunaunahang
+ugaling ilaguin nang man~ga bagong pan~ganac na bata._
+
+
+492. Ang man~ga batang bagong pan~ganac ay puno ang canilang sicmura
+sampon nang man~ga bituca nang duming maitim na malapot at malagquit,
+na cundi iilaguin agad nang sangol, ay mapan~ganib ang caniyang buhay.
+Caya nang lumabas yaong duming yaon sa catauan nang bata, ang gagauin
+doo,i, gayon: Houag munang pasusuhin ang bata hangang di macalalo ang
+isang boong arao. Painumin ang bata nang _tubig_ na sinamahan nang
+caunting _azúcar ó pulot._ Bucod dito,i, mapaiinom ang bata touing
+icapat na oras n~g _jarabe de chicorias_ (dilang usa) na sinamahan
+nang caunting _maná_. N~guni, ang uica ni Buchan, na ang lalong
+magaling sa lahat na gamot, ay pasusuhin ang bata capag naiibig niyang
+sumuso, sapagca ang unang gatas nang babayi ay nacacapurga sa man~ga
+sangol.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 82.=
+
+_Ang gamot sa man~ga sangol cun ungmaasim ang nadoroon sa canilang
+sicmura._
+
+
+493. Ang gatas na sinususo n~g man~ga bata ay marahil umasim sa man~ga
+sicmura nila, na doon nangagaling ang m~ga _cólico,_ ang man~ga
+_convulsión,_ ang pag-iilaguin ó ang pagsuca nila. Ang magaling doon
+ay ang _jarabe de chicorias_ (dilang usa); at nang houag daanang uli
+ang bata noong saquit na yaon, ay paiinumin arao-arao macaitlo nang
+timbang calahating saicaualo ang isang inom, nang bilin sa número 61,
+cun malaqui ang saquit; datapoua cun munti ang saquit, ay sucat na sa
+caniya ang isang inom ó dalaua arao-arao. Ang _aceite de almendras_ ay
+masama roon.
+
+494. Ang man~ga sangol ay malimit daanan nang _cólico_ sa man~ga unang
+bouan nang canilang buhay. Ang magaling doon ay sumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang _manzanilla,_ na hinulugan nang caunting sabón, ganga
+bot-o nang pimienta calaqui. Cun minsan masamang sumpitin ang bata; at
+cun gayon ay na-aari ang man~ga calillang _sabón ó pulot._
+Nacaguiguinahaua sa man~ga batang dinaraanan nang _cólico_ ó nang
+pagsaquit nang tiyan nang isang basahang babad sa mainit na tubig na
+pinaglagaan nang _manzanilla_ at caunting _triaca,_ na itatapal sa
+tiyan.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 83.=
+
+_Ang pagpambo sa man~ga sangol._
+
+
+495. Ang boong catauan nang batang bagong pan~ganac ay puno nang
+libag, na gaua nang caniyang linan~guyang tubig sa loob nang _bahay
+tauo._ Nang macuhang madali yaong libag na yaon sa catauan niya, ang
+magaling sa lahat, ay pambohan nang dalauang bahaguing tubig at nang
+isang bahaguing alac, na yao,i, itutuloy nang ilang arao. Cun baga
+malapot at malagquit yaong libag na yaon, na cungmacapit sa catauan
+nang bata, ay ma-aalis nang tubig na pinaglagaan nang _manzanilla_ na
+may casamang _sabón_ na ganga _patani_ calaqui.
+
+496. Ang man~ga bata,i, maigui pambohan pag nacalalo na ang
+labingdalaua, ó labinlimang arao nang pan~gan~ganac sa canila. Ang
+ipapambo roo,i, ang malamig na tubig na ualang calahoc na anoman.
+Itong gauang ito,i, magaling gauin arao-arao, sa panahon man nang
+tag-guinao ó tag-sigua, sapagca totoong nacacapagpalacas sa catauan
+nang bata. Ang hindi lamang babasain ay ang tuctoc nang ulo, yaon
+bagang nahihipong malata sa itaas nang ulo nang man~ga bata. Pagca
+napambohan na ang bata,i, masamang paramtan n~g maraming damit. Ang
+man~ga batang maysaquit ay houag pambohan.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 84.=
+
+_Ang gagauin sa batang nagcacasaquit cun sinisibulan nang n~gipin._
+
+
+497. Ang ugaling panahon nang pagsibol nang n~gipin sa man~ga bata,i,
+sa icaanim ó sa icapitong bouan nang canilang buhay. Ang unang
+sungmisibol ay ang sa harap; sungmusunod ang man~ga pinacapan~gil, at
+ang catapusang sungmisibol ay ang man~ga bag-ang. Sa dacong
+icadalauang puong taon nang buhay n~g tauo, mayroon namang sungmisibol
+na apat na bag-ang din, na ang pan~galan nang man~ga tauo doo,i, ang
+bag-ang nang _bait_.
+
+498. Ang batang nagcacasaquit, cun sinisibulan nang n~gipin, ay
+cailan~gang sumpitin nang tubig na pinaglagaan nang _culutan_ lamang,
+ó purgahin caya n~g mahinang purga, parang _magnesia ó ruibarbo, ó
+hojas de sen._ N~guni cun dinaraanan nang pagiilaguin ang bata, ay
+hindi cailan~gan ang sumpit at ang purga. Masama naman pacanin nang
+marami. Datapoua mabuti painumin nang maramirami sa dati. Ang m~ga
+n~gidn~gid ay lalahiran nang macaitlo ó macaapat arao-arao nang _pulot
+puquiotan._ Magaling na totoo sa man~ga batang nagcacasaquit, at sa
+nag-uubong parati cun sinisibulan nang n~gipin, ang sahing na
+tutunauin sa apoy bago ilatag sa basahan, at itapal sa licod nang bata
+sa pag-itan nang dalauang balicat.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 85.=
+
+_Ang gamot sa batang may bulati sa tiyan._
+
+
+499. Caya nahahalatang mayroong bulati sa tiyan nang bata, sapagca
+siya,i, dinaraanang parati nang _cólico._ Cun umaga mayroong maraming
+lauay sa caniyang bibig, at ang hinin~ga ay iba sa rati ang amoy na
+tila maasim; ang ilong ay parating quinacamot at macati. Cun minsan
+nananab-ang nang pagcain; cun minsan malacas cumain; idinaraying ang
+sicmura, ó sunmusuca caya cun minsan; hindi manabi siya; datapoua ang
+marahil dumaan sa man~ga batang gayon ang sila,i, nag-iilaguin nang
+tila hilao; ang tiyan ay malaqui, at ang ibang cataua,i, yayat; ang
+maysaquit ay mahina, at ga namamanglao; ang palibot sa mata,i, tila
+morado ang color; ang muc-hâ,i, nag-iibang parati; ang may catauan
+nauuhao at cun natutulog, tila naguiguicla; bucod dito,i,
+nan~gan~galitngit. Mayroong batang hindi lumagay cun mayroong bulati;
+dinaraanan cun minsan ang gayong maysaquit nang _síncope ó
+convulsión_. Cun minsan nahihilim, ó pinapauisan nang malamig;
+lungmalabo ang pagtin~gin nang may catauan, pati nang voces niya,i,
+hungmihina. Ang man~ga n~gidn~gid ay tila nabubuloc. Cun minsan
+nagsisin-oc na parati ang may catauan; ang pulso ay munti at hindi
+husay; cun minsan may ubong caunti na ualang inilulura. Cun doon sa
+iniilaguin nang may catauan mayroong naquiquitang tila boto nang
+_melón ó calabaza,i,_ caalam-alam mayroon sa caniyang tiyan na
+bulating mahaba na may casucasuan malapad at maputi, na
+pinan~gan~ganlang _tenia ó solitaria._
+
+500. Maraming totoong bagay ang iguinagamot sa saquit na ito. Ang
+isang totoong galing sa saquit na yao,i, ang bun~ga nang
+_niyogniyogan._ Ang tatlong bun~ga ay sucat na sa batang mayroon
+tatlong taon; ang apat na bun~ga sa mayroong apat na taon, at ang lima
+sa ang edad niya ay limang taon. Itong bun~gang ito ipinacacain sa
+batang maysaquit cun umaga bago siya cumain; n~guni cun baga may
+lagnat, hindi sucat pacanin noon. Ang maysaquit na pinacain nang
+_niyogniyogan_ cun umaga, ay pupurgahin nang bilin sa número 63. Itong
+man~ga sinabi co, siya ang gamot sa man~ga bulating mabibilog. Itong
+man~ga batang malimit magcabulati sa tiyan ay masamang pacanin nang
+man~ga maliuag matunao sa sicmura, para nang man~ga hilao na bun~ga
+nang cahoy, ó man~ga gulay na hindi lutong maigui.
+
+_Nota._ Nang mapalabas ang bulating maputi na mayroong ulo, at man~ga
+casucasuan na tinatauag na _tenia ó solitaria,_ ay painumin ang
+maysaquit na matanda nang tubig na pinaglagaan nang balat nang ugat
+nang _granada._ Datapoua houag painumin pagdaca nang marami macacasama
+sa caniya. Ang isa pang totoong malacas na gamot sa lahat na bagay na
+bulati ay ang dagta nang _papaya,_ yaon bagang nangagaling sa
+bun~gang mura na sinusugatan nang tumulo. Ang man~ga bata,i,
+binibig-yan nang timbang saicapat hangan sa timbang cahati noon, at
+linalahucan nang gatas nang calabao ó cambing; ang matandang tauo,i,
+binibig-yan nang marami. Cun ualang gatas na calahoc ang dagta,i,
+hindi maiinom nang tauo.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 86.=
+
+_Ang gagauin sa man~ga batang dinaraanan nang_ convulsión _para nang_
+suba, sauan, taon, ó alferecía, _at ang iba pa, pati nang gamot sa
+batang tila_ hinihica _na main~gay ang paghin~ga, na ang pan~galan sa
+gayong saquit ay_ croup.
+
+
+501. Cun mayroong batang dinaraanan nang _suba, sauan_ ó ibang bagay
+na _convulsión,_ caalamalam ang totoong pinan~gagalin~gan noong man~ga
+saquit na yao,i, ang maasim sa sicmura, ó ang pagsibol nang n~gipin, ó
+ang bulati, ó ang hindi paglabas nang unang iniilaguin nang batang
+bagong pan~ga-nac. Cun gayon ay susundin ang man~ga turo sa párrafo
+414 at 415, at gagauin ang man~ga bilin sa man~ga capítulo 81, sa 82,
+sa 84 at 85. N~guni bucod doon sa man~ga dahilang yaon, mayroong
+tatlo pa mandin na cun minsan nacacapagdala nang _convulsión_ sa
+man~ga bata, sa macatouid: cun mayroong man~ga bagay na nabubuloc sa
+sicmura,t, tiyan nang bata, na yaon ang isang dahilan. Ang icalaua cun
+ang gatas nang nagpapasuso ay masama; at ang icatlo, cun ang bata,i,
+nalalagnat, lalo pa cun tiniticdas ó binubulutong.
+
+502. Caya nahahalatang mayroong nabubuloc sa sicmura nang bata,
+sapagca pinacain ó pinasuso nang marami na hindi macayanan nang
+caniyang sicmura, ó sapagca pinacain nang sarisaring bagay na hindi
+nagcacaayon. Bucod dito ang gayong bata,i, nananab-ang nang pagcain;
+natatamlay siya, at hindi natutulog nang mahimbing. Ang dila niya,i,
+marumi; ang color nang balat ay masama, at lungmalaqui ang tiyan. Cun
+baga caya _quinoconvulsión_ ó cungmiquinal ang catauan nang bata ay
+dahil dito, ang magaling doo,i, houag pacanin nang marami; sumpitin
+nang malacucong tubig at purgahin nang jarabe nang _chicoria_ (dilang
+usa) ó nang caunting _maná._
+
+503. Cun minsan naman caya sinasauan, ó sinusubaan ang bata, sapagca
+ang gatas nang nagpapasuso sa caniya ay masama; sa macatouid, cun ang
+nagpasuso ay nagagalit nang malaquing pagcagalit, ó namanglao, ó
+natacot, ó napagod nang paggaua, ó nainitan, ó nacacain nang man~ga
+cun ano ano, ó nagcasaquit, ó nacainom nang alac, ó cun pinananaugan
+nang panahon, cun datidating sungmasama ang caniyang pagcaramdam, cun
+pinananaugan siya nang sa panahon. Cun ang babaying nagpapasuso sa
+bata dinaanan noong man~ga bagay na yaon, ang gatas niya,i, sungmasamá
+at nacacapagcasaquit sa sungmususo, na cun minsa,i, iquinamamatay niya
+agad. Ang mabuti doo,i, gayon: Ang bata houag pasusuhin nang babaying
+maysaquit, hangan di mauala ang caniyang masamang pagcaramdam; ang
+bata,i, susumpitin naman, at paiinumin nang maraming tubig na malamig;
+ang ipacacain sa bata sa dalaua ó tatlong arao ay _atole ó tinapay_ na
+durog sa tubig, na ualang gatas. Cun hindi pa nauauala ang saquit nang
+bata, ay painumin nang timbang piso, ó tatlong salapi nang _jarabe_
+nang _chicorias_ (dilang usa). Magaling din ang _maná,_ na cahati ang
+timbang. Ang babaying nagpapasuso,i, maigui magsumpit siya, at ang
+gatas na masama palabasin sa suso.
+
+504. Cung baga ang _convulsión_ nang bata sungmasama sa bulutong, ó
+ticdas, ó sa ibang bagay na lagnat, ay hindi cailan~gan ang ibang
+gamot doon, cundi ang iguinagamot sa saquit na casama nang convulsión.
+
+_Nota._ Mayroong batang dinaraanan nang mahirap siyang macahin~ga,
+naanaqui _hinihica_; ang tauag nang man~ga medico sa gayong saquit ay
+_croup._ Ang maigui doo,i, ibabad ang paa nang bata sa mainit na
+tubig, at cunan nang dugo, bago sumpitin agad nang culutan na magaling
+samahan nang timbang cahating _ingo,_ na yaon ang isusumpit doong
+parati; maigui rin doon ang isang tapal na _sahing_ sa pag-itan nang
+dalauang balicat, ayong sa turo co sa párrafo 498; mabuti namang
+lag-yan nang isang fuente.
+
+505. Ang _triaca_ ay masama sa man~ga batang dinaraanan nang
+_convulsión._ Datapoua mabibig-yan din nang _triaca,_ pagca guinagaua
+na ang man~ga itinuturo co sa capítulong ito, at hindi rin nauauala
+ang _convulsión._ Gayon din cun mapan~ganib na totoo ang buhay nang
+bata, ó cun ang pinagmul-an nang _convulsión_ ay ang siya,i, natacot
+mabibig-yan din nang _triaca._
+
+506. Mayroong malimit daanan nang _sauan, suba,_ ó nang ibang bagay na
+_convulsión_. Ang pag-gamot sa gayong bata ay maliuag. Magaling doon
+ang _quina_ (dita) número 14, at pambohan sa malamig na tubig.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 87.=
+
+_Aral na nauucol sa pangsasangra sa man~ga maysaquit, pati na
+pagpapacapit sa linta._
+
+
+507. Dalaua ang dahilan na sucat ipagsangra sa tauo: ang nauuna, cun
+marugo ang may catauan; ang icalaua, cun ang dugo niya,i, _ungmiinit_
+na yao,i, pinan~gan~ganlang _inflamación de sangre._
+
+508. Sa man~ga sasabihin co n~gayon mahahalatang marugo ang may
+catauan; sa macatuid: Cun siya,i, malacas cumain; cun siya,i,
+cungmacain nang maraming _carne,_ ó ungmiinom nang alac; cun hindi
+sungmasama ang damdam nang caniyang sicmura; cun mahaba ang caniyang
+tulog, cun hindi siya binabalin~goyn~goy, ó hindi binubusan ó
+pinananaugan nang maraming dugo. Cun gayo,i, marugo ang may catauan.
+Gayon din, cun dati na siyang binabalin~goyn~goy, at saca nauala sa
+caniya yaon; cun ang pulso,i, puno at malacas; cun ang color nang
+balat niya ay mapula sa rati; cun ang caniyang pagcatulog ay mahaba sa
+rati, at hindi lubhang mahimbing; cun ga hinahapo agad pagca siya,i,
+gungmagaua nang anomang gaua, ó cung lungmalacad; cun baga siya,i,
+nalilio, lalo pa cun ibinababa niya ang ulo, at biglang itinataas; ang
+pagsaquit nang ulo cun hindi dating sungmasaquit; cun mainit ang
+pagcaramdam nang may catauan; cun ang caniyang pagcaramdam ay ga
+tinutudloc siya nang carayom sa boong catauan; lalo pa cun siya,i,
+napagal nang pag-gaua nang anoman; cun gungmiguinhaua ang pagcaramdam
+cun siya,i, binalin~goyn~goy. Cun nararamdaman nang may catauan ang
+marami dito sa man~ga tinuran co n~gayon, ay mabuti sangrahan; n~guni
+cun ang isa ó dalaua lamang sa man~ga sinabi co n~gayon ang caniyang
+nararamdaman ay hindi sucat sangrahan.
+
+509. Ang cainitan nang dugo na yao,i, isa pang dahilan na sucat
+ipagsangra sa maysaquit, ay sungmasama sa man~ga saquit na sarisari,
+na paraparang aquing nasaysay na, sa canicaniyang capítulo, na doon
+babasahin ang gagauin.
+
+510. Ang hindi sucat sangrahang hamac cundi utos nang marunong na
+médico, ay ang man~ga sasabihin co n~gayon, sa macatouid: ang man~ga
+matatanda na, na gungmagamit sa anim na puong taon, at ang man~ga
+sangol; ang dati nang mahina ang catauan; cun ang pulso nang may
+catauan ay munti, malambot at mahina, ó cun sa pagtiboc nang pulso
+mayroong pagca liban; cun namumutla ang balat nang may catauan; ó cun
+nanlalamig at namamaga (na malambot hipuin) ang man~ga paa,t, camay
+niya; cun ang sicmura ay lauon nang panahong gulo; cun
+binabalin~goyn~goy nang malacas; cun sinisibulan ang may catauan nang
+maraming bucol. Ang pagsasangra n~ga sa tauo sa gayong man~ga lagay ay
+masama, cun hindi batol nang maalam na médico, ó cun ualang sadyang
+bilin dito sa librong ito.
+
+511. Sa lupa nang castila, ang maysaquit na sinasangrahan, ay
+nacucunan nang timbang ualo ó sangpouong pisong dugo sa isang
+pagsasangra, sapagca ang castila ay marugo. Dito sa Filipinas ang
+tagalog na hindi lubhang cungmacain nang carneng marami hindi sucat
+cunan nang gayong caraming dugo. Sucat na roon, (ani P. Clain) ang
+timbang tatlo ó apat na pisong dugo, ó ang ga isang taza carami. Ang
+pagsasangra ay hindi maliuag matutuhan nang alin mang tauo, cun
+naquitang minsan ang paraan. Ang tauo,i, masasangrahan sa alin mang
+ugat nang caniyang catauan; houag lamang doon sa man~ga ugat na
+nadoroon sa piling nang may tungmitiboc na pulso.
+
+512. Cun ualang marunong sumangra, na-aari ang _linta_ ó ang
+_ventosa._ Ang anim, ó ualo, ó sampouong _linta_ pinacacapit sa laman
+nang tauong cucunan nang dugo; at nang cumapit ang _linta,_ ay maigui
+basain ang laman nang mainit na tubig, ó lahiran nang dugo nang
+_sisiu,_ ó azúcar; madali ring pigain ang dulo nang isang pacpac nang
+_sisiu._ at basain ang laman niyong pinacatubig na lungmalabas doon
+din sa dulo nang pacpac, na nababaon sa catauan nang manoc. Nang
+bumutao ang _linta,_ cun baga hindi siya cusang bungmubutao, ay basain
+ang ulo niya nang suca, ó lapitan nang isang baga. Yaong lugar na
+quinapitan nang linta,i, maiguing hugasan nang tubig na sinucaan, nang
+mauala ang pinaca camandag nang _linta._ Cun hindi ungmaampat ang dugo
+ay tacpan ang sugat nang gaboc nang papel sangley na sinunog ó nang
+quinayod na _culatculat,_ ó yaong tila cabuting sungmisibol sa man~ga
+cahoy para nang turo sa párrafo 316 ó sa 293. Datapoua cun minsan
+lalong madaling maampat ang dugo, pag hindi tinacpan ang sugat nang
+anoman; sapagca ang dugong lungmalabas palibhasa,i, tungmitigas ay
+siyang cusang nagpapaampat sa ibang dugo. Maigui rin ang bahay n~g
+anlalaua. Cun ventosa ó tandoc ang gagamitin, ay cadlitan muna ang
+maysaquit, bago tacluban nang _ventosa ó tandoc_ ang lugar na
+quinadlitan. Datapoua ito,i, malauon at hindi totoong magaling.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 88.=
+
+_Aral na nauucol sa pag purga at sa pagpapasuca sa man~ga maysaquit._
+
+
+513. Cailan~gang purgahin ó pasucahin ang tauo, cun mapait ang
+caniyang bibig; cun ang dila pati nang n~gipin ay marumi; cun mayroong
+masaquit sa tiyan, ó sa sicmura, na yao,i, han~ging nacuculong doon,
+na ang pan~galan nang castila sa gayo,i, _flatos:_ cun ang may catauan
+ay nanab-ang nang pagcain, ó cun naiibig niyang sumuca; cun ang
+isinusuca niya,i, mapait; cun tila may mabigat sa sicmura, sa bayauang
+at sa tuhod; cun hindi malacas na para nang dati ang caniyang catauan;
+cun sungmasaquit ang ulo, ó cun nalilio ang may catauan, ó cun siya,i,
+nahihilim; cun hindi husay ang caniyang pananabi, na cun minsan
+malabnao at marami cun minsan caunti at matigas ang inaiilaguin niya;
+cun ang pulso ay mahina at hindi lubhang husay na para nang dati.
+
+514. Cun nararamdaman nang may catauan ang marami dito sa man~ga
+sinabi co n~gayo,i, maigui big-yan siya nang purga, ó pasuca; n~guni
+cun minsan ang purga,i, magaling pa sa pasuca doon; at cun minsan ang
+pasuca magaling na lalo sa purga. Caya n~ga yata nang maalaman n~g
+mangagamot cun cailan bagay doon ang purga, cun cailan ang pasuca ay
+tatandaan niyang maigui ang sasabihin co n~gayon: Cun ang bibig nang
+may catauan ay mapait, at ga parating ibig niyang sumuca, ó siya,i,
+sungmusuca n~ga, ay maigui pasucahin; sapagca ang masama ay ang
+sicmura. Datapoua cun ang nararamdaman nang may cataua,i, hindi itong
+man~ga bagay na ito, cundi ang ibang man~ga sinabi co sa párrafo 513,
+magaling sa caniya ang purga sa pasuca, lalo pa cun mayroong han~gin
+sa tiyan, ó sa sicmura, ó cun masaquit ang bayauang; at tila mayroon
+siyang nararamdamang mabigat sa tuhod.
+
+515. Masamang purgahin, ó pasucahin ang aquing sasabihin n~gayon, sa
+macatouid: ang nalalagnat na tauo sa oras nang pagcalagnat niya, cun
+baga siya,i, nalalagnat nang malaqui; ang tuyo ó payat na totoo ang
+caniyang catauan; cun ang pinagmul-an nang saquit ay cahinaan nang
+catauan; cun pinanaugan nang sa panahon ang babayi; cun ang may
+cataua,i, nagcasaquit, at ang caniyang saquit ay nauauala na sa pauis,
+ó sa pag-iilaguin, ó sa pag-ihi, ó sa pag-babalin~goyn~goy; ang tauong
+piyohin, cun dinaraanan nang saquit na yaon; gayon din cun totoong
+hina ang man~ga litid nang may catauan.
+
+516. Mayroong tauo na mabibig-yan nang purga (cun baga cailan~gang
+purgahin) bago masama roon ang pasuca, sa macatouid: ang tauong marugo
+párrafo 508; ang binabalin~goyn~goy; ang lungmulura ó sungmusuca n~g
+dugo; ang babaying pinanaugan nang maraming dugo, at ang man~ga
+babaying buntis. Itong man~ga ganganito,i, hindi sucat pasucahin;
+datapoua mabibig-yan sila nang purga.
+
+517. Cun mayroong tauong pinurga ó pinasuca, at siya,i, nag-iilaguin,
+ó sungmusuca nang totoong daming lubha, ó nahihirapan siyang totoo
+nang pagsuca, ó nang pag-iilaguin, ó cun siya,i, _nadedesmayo,_ ó
+dinaraanan nang _convulsión_ ó pagquinal nang catauan gaua nang pasuca
+ó purga, ang magaling ay painumin nang malacucong _tubig ó gatas_ ó
+azúcar, ó pulot, ó nang tubig, na pinaglagaan nang _cebada._ Saca
+susumpitin nang tubig na may casamang _gatas_ at pula nang _itlog._
+Magaling ding tapalan ang maysaquit sa tiyan nang man~ga basahang
+babad sa mainit na tubig, na sinamahan nang caunting _triaca._ Cun
+napapacarami ang pag-iilaguin nang maysaquit, at hindi siya
+nalalagnat, at hindi rin mainit ang pagcaramdam niya, ang isumsumpit
+sa caniya na itinuro co sa itaas, ay malalahocan nang caunting
+_triaca._ Cun ang maysaquit, ay sungmusuca nang totoong lacas at hindi
+siya nag-iilaguin, ay lilimitan ang pagsumpit na may casamang _lana,_
+n~guni houag lagyan nang pula nang _itlog._ Maigui namang basain ang
+camay at ang paa, pati nang pouit at tiyan nang maysaquit nang tubig
+na malacuco.
+
+518. Cun minsan masama sama man ang pagcaramdam nang tauo,i, hindi
+cailan~gan siyang purgahin ó pasucahin. Sucat na roon cun minsan ang
+siya,i, uminom nang maraming malamig na tubig, at lumiban siya sa
+isang pagcain arao-arao, at houag siyang cumain nang man~ga maliliuag
+matunao sa sicmura niya.
+
+519. Cun mayroong tauong pasusucahin, ay doon sa man~ga número 34 at
+sa 35, maquiquita nang mangagamot ang ugaling pasucang guinagamit sa
+man~ga castila, sa macatouid, ang _tártaro emético_ at ang
+_ipecacuana._ Ang ibang man~ga pasucang bilin doon sa número 34 at sa
+35, ay paraparang magaling din, at ualang liuag. Ang mangagamot ay
+macapipili doon nang balang caniyang ibig. Cun mayroong pupurgahing
+tauo, ang bilin sa número 21, sa macatouid, ang _jalapa, sen_ at
+_crémor_ ay totoong buti. Datapoua cun ang pupurgahin ay babaying
+buntis, sucat na roon ang _maná ó cañafistula_ timbang cahati.
+Magaling din sa man~ga babaying buntis, cun cailan~gang purgahin ang
+timbang sa icaualong ruibarbo na ibababad na magdamag sa isang tazang
+tubig, bago inumin nang babayi cun umaga yaon ding tubig na
+pinagbabaran noon, na ito,i, gagauing ilang arao. Sa man~ga babaying
+nan~ganac ay sucat na roon yaon ding purga nang _maná_ ó _cañafistula_
+timbang cahati, cun baga cailan~gang purgahin ayon sa turo sa párrafo
+513 at 514, at capag nacalalo na ang isa ó dalauang arao nang caniyang
+pan~gan~ganac. Datapoua bago purgahin nang _maná ó cañafistula_ ay
+mabuti sumpitin muna nang tubig na pinaglagaan nang culutan na ualang
+_asin,_ at cun baga gunmagaling ang caniyang pagcaramdam, ay houag
+nang ituloy ang purga. Gayon din ang gaua sa babaying buntis, bago
+ituloy ang pagpupurga sa caniya. N~guni ang maiguing isumpit doon ay
+ang _sabao_ nang _sisiu_ na ualang asin, ó atoleng canin na sinamahan
+nang dalauang pula nang itlog at caunting _azúcar._ Ang casucatang
+isumpit doon, touin susumpitin ang babaying buntis ay calahating
+tagayan carami; at cun hindi nauauala ang casaman nang caniyang
+pagcaramdam, ay purgahin n~g _maná ó cañafistula_ para nang uica co sa
+itaas. Ang pasuca ó purgang dapat sa tauong nagcacasaquit nang anomang
+bagay na saquit ay doon hahanapin nang mangagamot sa man~ga
+capítulong quinasusulatan nang saquit nang may catauan.
+
+520. Ang timbang nang ipinupurga ó ipinasusuca sa tauo, na nabibilin
+dito sa librong ito, ay sucat, ó bagay sa lalaquing matanda,t,
+malacas; cun hindi naniniya yao,i, mararagdagan pa nang sa icapat ó sa
+icatlong bahagui noong timbang na yaon; at cun hindi pa mandin
+magcasiya ang gayong carami, ay houag nang daragdagan, macacamatay sa
+tauo yaon. Ang gagauin lamang doon pagca binibig-yan nang purga ó
+pasuca, at hindi siya nag-iilaguin ó sungmusuca ay painumin nang isang
+tazang malacucong tubig, na sinamahan nang asin, timbang tatlong
+saicaualo sa anim na tazang tubig, at palacarin siya sa bahay.
+
+521. Ang tauong pupurgahin ó pasusucahin, ay hindi sucat cumain muna
+nang marami sa loob nan~g isang arao, cun quinabucasang talagang
+bibig-yan siya nang purga ó pasuca; magaling naman ang siya,i, uminom
+nang ilan tazang tubig na malacuco doon din sa arao na yaon, bago
+magpurga nang quinabucasan. Cun pinainom na nang pasuca ang may
+catauan, ay houag siyang iinom muna hangang hindi maramdaman niyang
+magsusuca na; at pagca siya,i, sungmusuca na, ay cailan~gang uminom
+siyang parati nang malacucong tubig, ó tubig na pinaglagaan nang
+caunting _manzanilla._ Ang tauong pinurga, ay mabuting painumin nang
+sabao ó nang tubig na malacuco, na may _azúcar_ ó pulot na casama,
+hangang siya,i, nag-iilaguin. Masama namang magpahan~gin ó lumabas sa
+bahay, cun hindi pa nacacalalo ang isang arao at ang isang gab-i, cun
+baga _sampaloc ó cañafístula_ ang ipinurga sa caniya; n~guni cun ibang
+bagay ang ipinurga doo,i, houag siyang lumabas sa bahay han~gang di
+macaraan ang dalauang arao at ang dalauang gab-i.
+
+522. Cung cailan~gang purgahin, ó pasucahin ang tauo, ay cailan mang
+panahon mapupurga ó mapapasuca siya; at hindi sucat bacayan ang arao ó
+ang bagong bouan, para nang guinagaua nang man~ga mangagamot na
+mangmang, na maraming totoong tauong caauaaua ang inaalsan nila nang
+buhay, sapagca hinihintay ang gayong arao nang bouan sa pag-gamot sa
+m~ga maysaquit. Cun minsan cun nacalalo ang carampatang panahon, na
+gagaling siya sana cun pinurga ó pinasuca, ay hindi na maari ang
+siya,i, gumaling, at ang arao pati nang bouan na guinaua nang ating
+Pan~ginoong Dios dahilan sa tauo, yao,i, guinagauang paraan nang
+man~ga man~gagamot na hunghang, nang pananampalasan sa buhay n~g tauo.
+Gayon din cun malaqui ang saquit nang babayi at cailan~gang purgahin,
+bagaman siya,i, dinatnan nang sa panahon ay capilitang purgahin.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 89.=
+
+_Casaysayan na nauucol sa pulso nang tauo._
+
+
+523. Ang pulso nang tauong matanda, na ualang saquit ay tungmitiboc
+n~g macaanim na pouo, hangan sa macapitong pouo sa loob nang isang
+_minuto._ Ang isang oras mayroong anim na pouong _minuto_. Cun ang
+tauo,i, nacalalo na sa anim na pouong taon n~g caniyang edad, ay
+dungmadalang dalang sa rati ang pagtiboc n~g pulso niya. Cun ang tauo
+ay bata pa, na hindi ungmaabot sa labing ualo, ó dalauang puong taon
+nang caniyang edad, ay matulin ó madalas ang pagtiboc nang pulso; ang
+sa man~ga sangol lalo pang matulin. Manaa ang isa pang
+pinagcacaquilalanan n~g cahusayan ó caguluhan n~g pulso, ayon sa aral
+ni _Solano_ na médicong castilang marunong na totoo sa una. Cun mula
+sa isang paghin~ga nang tauong ualang saquit at tahimic ang lagay
+hangan sa ungmuuli yaong isang paghin~ga, tunmitiboc ang pulso nang
+macaapat; ay totoong galing at husay. Ang macalimang tumiboc sa loob
+n~g isang boong paghin~ga,i, masama sama na nang caunti. Cun macaanim
+tumiboc ay masama na, at may lagnat na malaqui ang may catauan; at cun
+sa isang paghin~ga ay tumiboc nang macapito ó macaualo ay malubhang
+totoo ang maysaquit. Sa macatouid, sa loob n~g isang boong paghin~ga
+n~g tauong ualang saquit, ang pulso n~g matandang tauo,t, malacas, at
+tungmitiboc na macaapat ó mahiguit higuit doon; sa loob nang dalauang
+paghin~ga ay macaualo, ó macasiyam tumiboc. etc.
+
+524. Nang matalastas nang man~gagamot ang man~ga nauucol sa casaysayan
+n~g pulso, ay tatandaan niya ang aquing sasabihin dito n~gayon: Ang
+pinan~gan~ganlang _pulso_ (yaon bagang nararamdamang tungmitiboc sa
+catauan n~g tauo) yao,i, _dugô_ lamang, na napaparaan sa caniyang
+pinaca alulod ó canal. Ang canal na dinaraanan nang dugo ay dalauang
+bagay; ang isa,i, pinan~gan~ganlan nang castilang _arterias,_ na yaon
+ang tungmitiboc na hindi rin naquiquita nang mata, sapagca malalim
+lalim sa laman ang quinalalag-yan. Ang icalauang bagay na pinaca
+alulod na dinaraanan nang dugo ay hindi tungmitiboc, at naquiquita
+nang mata, na yaon ang pinan~gan~ganlang _ugat_ nang tagalog, sa
+uicang castila,i, _venas;_ na yaon din ang hinihiua nang lanceta, cun
+ang tauo,i, sinasangrahan. Ang dugo naman nang tauo ay parati nang
+parating lungmalabas, at ga tinatapon nang puso nang malacas na pagca
+tapon, na pinaaabot hangan sa man~ga caduluduluhan nang catauan. Itong
+pagtulac ó pagtapon nang puso nang dugo hangan sa man~ga catapusan
+nang catauan ay yaon ang pulso, at ang nahihipo doon ay ang dugong
+nangagaling sa puso, na napapatun~go sa man~ga casangcapan nang
+catauan. Cun ang dugong nangagaling sa puso ay dungmaraan sa
+pina~gan~ganlang _arterias,_ ay nararamdaman doon ang pagtiboc nang
+pulso Datapoua cun ang dugo ay ungmooui ó nagsasaoli sa puso, ay hindi
+dungmaraan sa _arterias,_ cundi sa venas ó sa ugat na nadoroon sa
+dacong ibabao nang laman nang catauan. Caya cun mahina ó hindi husay
+ang pagtapon nang puso nang dugo, ay mahina rin at hindi husay ang
+pulso, na dahil doon naquiquilalang maysaquit ang tauo.
+
+525. Caya n~ga yata touing sabihin sa librong ito, na ang pulso,i,
+malacas, ó mataas, ó puno, ang cahologan noon ay ma-aalaman na nang
+mangagamot ayon sa turo cong una. Gayon din ang mahinang tumiboc, ó
+_mababa_ ó _munti_ sucat maquilala nang alin mang tauo. Ang pulsong
+lungmiliban, ay na-aalaman ding nang lahat, sa macatouid: na yao,i,
+cun tungmitiboc nang macailan, saca napapatahan ó _lungmiliban_ nang
+isang pagtiboc. Mahahalatang malacas pa ang maysaquit, cun idiin nang
+malacas lacas nang man~ga daliri nang camay ang canyang pulso, at cun
+baga idiin man nararamdaman din ang pulso, ang may cataua,i, malacas
+pa. Ang isa pang totoong cailan~gang maalaman nang man~ga mangagamot,
+ay ang pinan~gan~galang pulsong _matigas,_ na caya gayon ang tauag
+doo,i, sapagca cun tumiboc, ay anaqui cahoy, ó tangso, ó cuerdas nang
+guitarra ang nararamdaman, ó ang hungmahampas sa daliri nang
+pungmupulso doon. Caya cun ang pulso,i, matigas, cailan~gang sangrahan
+ang maysaquit. Ang pulsong _malambot_ magaling pa sa matigas; cun ang
+pulso,i, _munti,_ madalas, at matigas pa, ay malaqui ang pan~ganib
+nang maysaquit. Mayroon namang pulsong hindi _husay ó gulo;_ sa
+macatouid, cun mula sa isang pagtiboc hangan doon sa isa, ay hindi
+magcasinglauon ang man~ga pag-itan.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 90.=
+
+_Ang man~ga uusisain nang mangagamot cun siya,i, tinatauag nang
+maysaquit._
+
+
+526. Bago gamutin ang maysaquit, ay cailan~gang maalaman, at usisain
+munang maigui, cun ano caya ang saquit niya. Ang lalong maliuag sa
+lahat ay ang pagquilala nang man~ga saquit; n~guni sa man~ga isusunod
+cong sasabihin dito, ay mahahalata cun minsan cun anong bagay na
+saquit ang nadoroon sa may catauan. Caya nang mausisa yaon, at nang
+matapatan nang gamot ang saquit, ay ito at ito ang itatanong sa
+maysaquit. Gaano catanda ang maysaquit. Cun hindi siya dating
+masasactin. Alin ang oficio niya, ó ang caniyang guinagauang dati.
+Anong quinacain niya. Cun ungminom nang alac. Cun siya,i, lungmalacad
+ó nananaog sa lupa. Cun lauon nang siya,i, maysaquit. Cun anong
+nararamdaman niya noong hindi pa nagcacasaquit, at nang bagong
+magcasaquit siya. Cun napacarami ang caniyang cain ó ang caniyang inom
+nang malapit nang magcasaquit siya. Cun napagal siyang totoo nang
+pag-gaua ó paglacad. Cun nacacatulog siya. Cun namanglao ó nagalit.
+Anong nararamdaman niya arao-arao, hangang siya,i, maysaquit na. Cun
+siya,i, nalalagnat. Cun ang pulso,i, _matigas ó malambot_. Cun siya,i,
+malacas ó cun mahina na. Cun siya,i, parating higa, ó cun
+nacacaban~gon. Cun nag-iibang parati ang caniyang pagcaramdam. Cun
+siya,i, tahimic ó cun hindi mapalagay. Cun siya,i, naguiguinao ó
+hindi. Cun ang balat ay tuyo,t, mainit. Cun ang balat nang cataua,i,
+namumula, ó namumutla, ó dilao, ó morado. Cun mayroong tila mancha sa
+balat ó cun sinisibulan nang man~ga tila butil. Anong color niyong
+man~ga pinacabutil, at cailan ang paglitao sa balat. Anong
+nararamdaman niya nang macasibol yaong man~ga butil na yaon. Cun
+mabaho ang catauan nang maysaquit. Cun mabaho ang hinin~ga. Cun
+dinaraanan nang _desmayo._ Cun sungmasaquit ang ulo, ang lalamunan,
+ang dibdib, ang sicmura, ang tiyan, ang bay-auang, ó cun alin ang
+masaquit, at alin ang lalong masaquit. Cun sungmasaquit pa mandin cun
+hipoan. Cun ang dila nang maysaquit ay maputi, ó marumi, ó tuyo. Cun
+nauuhao siya. Cun mapait ang bibig. Cun dungmuroual, ó sungmusuca, ó
+nananab-ang nang pagcain ó cun ibig niyang cumain. Cun nauunat ang
+tiyan. Cun ugali ang caniyang pananabi. Anong color nang ihi. Cun
+mayroong namamaga sa caniyang catauan. Cun siya,i, pinapauisan. Cun
+lungmulura, ó cun anong inilulura niya. Cun nasisira ang bait. Cun
+guinhaua ang paghin~ga. Cun maquintab ang mata. Cun anong iguinagamot
+sa caniya, cun pinurga siya, ó pinasuca, ó sinangrahan caya. Maano
+caya siya nang siya,i, magamot nang gayon. Cun dati nang saquit niya
+yaon. Cun siya,i, binabalin~goyn~goy na dati. Cun dati siyang
+guinagalis, ó binubuni etc. Cun siya,i, linuluslusan. Cun ang saquit
+niya ay saquit nang caniyang camag-anacan.
+
+527. Ang cailan~gang itanong naman sa m~ga babaying maysaquit, ay ang
+man~ga ito pa. Cun siya,i, dinaraanan na nang sa panahon. Cun marami,
+ó caunti, ó para nang dati. Cun may panahon n~ga siya. Cun siya,i,
+buntis, at gaano calauon ang caniyang cabuntisan. Cun siya,i, bagong
+galing sa pan~gan~ganac. Cun magaling ang caniyang pan~gan~ganac. Cun
+lungmabas ang ugaling lungmalabas na dugo sa nan~gan~ganac. Cun
+mayroon siyang gatas. Cun siya rin ang nagpapasuso sa bata. Cun
+mayroong sungmunod na saquit doon sa caniyang pan~gan~ganac.
+
+428. Ang cailan~gan usisain nang man~gagamot na bagay sa man~ga bata,
+ay gayon: Gaano ang edad nang bata. Ilan ang caniyang n~gipin. Cun ang
+bata,i, nagcacasaquit na gaua niyong pagsibol nang n~gipin. Cun ang
+bata,i, binubulutong. Cun nag-iilaguin nang bulati. Cun lungmalaqui
+ang tiyan. Cun mahimbing ang tulog. Cun nahulog, ó cun inihulog nang
+nag-aalaga doon.
+
+
+
+
+=CAPÍTULO 91.=
+
+_Casaysayan nang timbang nang man~ga iguinagamot nang man~ga médico sa
+man~ga maysaquit._
+
+
+Ang isang libra mayroong labing anim na onza, ó labing pitong piso.
+Ang isang piso,i, mayroong ualong saicapat. Ang isang saicapat ay
+dalauang saicaualo naman. Ang isang saicapat ay ga sandaang butil na
+trigo ó palay na hindi pili. Ang isang piso ay dalauang salapi. Ang
+isang piso at saicaualo ay isang _onza._ Ang isang piso naman ay
+catimbang nang labing pitong saicaualo.
+
+Ang laman nang isang botellang ugali, ay mahiguit sa isang tagayan, ó
+apat na malaquing tazang chocolatihan mahiguit pa, na yao,i, isang
+libra rin. Ang laman nang isang ugaling _cuchara_ ay ang saicaualong
+bahagui nang isang tazang malaquing chocolatihan.
+
+Dito sa librong ito cailan man itinuturo co ang timbang nang gamot, ay
+ang ibibigay sa lalaquing maysaquit na matanda, mula sa labin ualong
+taon edad hangan sa limang pouang taon. Mula sa labing dalauang taon,
+hangan labing ualo, ay sucat doon ang dalauang sa icatlong bahagui
+nang nabibilin doon; at cun uala pang labing dalauang taon, ang bata,
+ay binabauasan pa mandin ang timbang; sa man~ga sangol na iilan lamang
+bouan ang edad, ay casiyahan doon ang isang sa icalabing anim na
+bahagui nang gamot na itinuturo dito sa librong ito.
+
+
+
+
+=LISTA NANG MAN~GA IGAGAMOT=
+
+sa man~ga maysaquit, na yaon ang nabibilin sa man~ga párrafo
+nitong libro.
+
+
+=NÚMERO 1.=
+
+Ang isang dacot nang bulaclac nang _alagao,_ at ang timbang dalauang
+pisong _pulot,_ sampon nang tatlong salaping _sucang_ matapang ay
+ilalagay sa palioc na malinis (houag sa cauali ó tacho.) Saca bubusan
+nang apat na tagayan tubig na cungmuculo; hahaluin yaong lahat nang
+isang cuchara ó patpat, nang mapalahoc ang pulot sa tubig; saca
+tatacpan ang palioc, at cun malamig na,i, sasalain sa sinamay.
+
+
+=NÚMERO 2.=
+
+Ang timbang dalauang pisong _cebada_ (palay cun ualang cebada)
+huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig, hangan
+sa pumotoc ang man~ga butil; pagcalaga na, ay huhulugan nang timbang
+saicapat at sa icaualong _salitre_; saca sasalain sa sinamay at
+lalag-yan nang timbang tatlong salaping _pulot,_ at timbang pisong
+_suca._
+
+
+=NÚMERO 3.=
+
+Ang timbang dalauang pisong _cebada_ (ó palay cun ualang _cebada)_ ay
+huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig,
+hangang sa pumutoc ang butil. Ang timbang cahati ó dalauang saicapat
+na _cremor tártaro_ (na cun tauaguin nang tagalog ay _crémor_ lamang)
+ay isasama doon sa ibang inilalaga; pagca laga na,i, saca salain sa
+sinamay.
+
+_Nota_ Sa saquit nang _lagnat_ nang _apdo_ párrafo 196, sa lagnat na
+_pan~giqui_ na camuc-ha nang _lagnat na buloc_ párrafo 218, pati sa
+saquit na _culebra_ párrafo 231, magaling pa sa _cebada_ ang timbang
+apat na pisong ugat nang _grama_ (hincacauayan ó quinacauayan) na
+yao,i, ilalagang casama nang _crémor,_ para nang itinuro co na.
+
+
+=NÚMERO 4.=
+
+Ang timbang apat na pisong bot-o nang _melón, calabasa, ó pacuan_
+(sandía) babayohing maigui sa babay-ang bató, ó sa lusong man, at
+huhulugang mamayamaya nang isang tagayang tubig, bago salain sa
+sinamay; saca babayohing uli yaong natira sa sinamay, na pinagsalaan
+noong una, at doroonan din nang isang tagayang tubig, bago salain para
+noong isa. Uul-in pa manding babayuhin ang natirang latac, at
+huhulugan naman nang isang tagayang tubig; saca sinasala rin sa
+sinamay, at yaong tatlong tagayang tubig ay lalag-yan nang timbang
+isang salaping _azúcar._
+
+
+=NÚMERO 5.=
+
+Ang dalauang dacot na _culutan_ didicdiquin nang sumandaling oras
+calauon bago ilaga sa isang tagayang tubig; pagca laga,i, sasalain at
+sasamahan ang tubig nang timbang pisong _pulot._
+
+_Nota._ Mayroong tauo na hindi manabi, sumpitin man nang may culutan,
+cundi sumpitin nang tubig na malacuco lamang. Masama namang isumpit sa
+tauo ang mainit, cundi malacuco cailan man ang isusumpit doon.
+
+
+
+=NÚMERO 6.=
+
+Ang isang tagayang tubig na pinaglagaan nang _cebada_ (ó palay)
+huhulugan nang isang dacot na _bulaclac_ nang _culutan,_ at ilalaga sa
+apoy.
+
+
+=NÚMERO 7.=
+
+Bumayo ca sa babay-ang bato ó sa lusong man nang dahon nang _tagolinao
+ó_ dahon nang _sigandagat_ (borraja), bago pigain mo sa sinamay; ang
+gatang tungmutulo ay pabayaan munang luminao, at pagca malinao na, ay
+isinasaling marahang-marahan sa isang tagayan; at ang timbang tatlong
+piso nitong gatang nacuha _sa tagolinao ó sigandagat_ ay isasama sa
+tatlong tagayang tubig, na pinaglagaan nang _cebada_ (ó palay).
+
+_Nota._ Ang _sigandagat_ ay damong mabolo. Ang taas ay tatlo ó apat na
+dangcal. Ang bulaclac ay tila azul, at apat ang bot-o, na yao,i,
+matigas, maitim, malandas at maquintab.
+
+
+=NÚMERO 8.=
+
+Ang timbang pisong _ojimiel_ at ang timbang limang-pisong tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ ay huhulugan mo nang timbang
+isang saicaualong ugat nang _bacong_ na catulad nang lasona, (escila):
+at pabayaang babad doon nang halagang calahating arao, ó ilapit sa
+apoy na ga isang oras calauon, nang mayaring madali. Cun hindi
+minamatapang mo ito, ay atuhin mo ang bilin sa número 77.
+
+_Nota._ Ang _ojimiel_ ay gayon ang paggaua. Ang dalauang tagayang
+_pulot_ ay hinuhulugan nang isang tagayang _suca,_ at yaon ang
+pinan~gan~ganlang _ojimiel._
+
+_Nota_ Ang ugat nang _bacong_ ay igagayac muna nang gayon: Ang ugat na
+bagong nahucay sa lupa, ay hinuhubdan nang man~ga unang balat na tila
+tuyo; ang malinis ipinapasoc sa horno, at iniluluto doon parang
+tinapay; saca inaalis doon, bago hiuain nang matalim na patpat na
+cauayan. Saca butasan ang man~ga caputol nang matilos na cahoy, nang
+masootan nang bitbitan, at isinasabit na bucod bucod, nang houag
+magcadaiti, at nang matuyo. Datapoua cun ualang bacong na handa para
+nang uica co n~gayon, ay naari ang bagong hucay sa lupa, di man
+magaling na totoo yaon.
+
+_Nota._ Ang bacong ay dalauang bagay: Ang ugat nang isa ay boo, na
+ualang baloc na maraming suson suson. Ito,i, hindi sucat gamitin at
+masama. Ang ugat noong isang bagay na bacong ay catulad nang lasona
+na may maraming balat na susong-suson. Ito ang magaling gamitin.
+
+
+=NÚMERO 9.=
+
+Bagaybagay ang man~ga tapal na nacacabauas nang pagsaquit nang man~ga
+casangcapan nang catauan nang tauo. Alin man sa isusunod cong
+sasabihin dito n~gayon ay magagamit nang mangagamot, sapagca isa rin
+ang cabagsican nang lahat.
+
+Ang man~ga basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang bulaclac ó
+dahong mura nang culutan.
+
+Ang man~ga supot na munti na sinisidlan nang bulaclac ó dahong mura
+nang _culutan ó alagao ó manzanilla,_ na inilalaga muna _sa tubig ó
+gatas._
+
+Yaon ding man~ga bulaclac ó dahong murang yaon, na luto sa tubig ó
+gatas, na inilalatag sa damit bago itapal.
+
+Ang tinapay na durog, na binasa nang gatas, na minamasa muna nang
+caunti, bago ilatag sa damit at itapal. Na-aari ang tapal na canin, na
+lutong maiguing maigui.
+
+
+=NÚMERO 10.=
+
+Ang timbang pisong _espíritu de azufre,_ sasamahan nang jarabe nang
+_olasiman_ timbang anim na piso. Ang pag-gaua nang man~ga jarabe,i,
+doon nasasaysay sa número 15.
+
+_Nota._ Cun ualang espíritu de azufre, ang timbang apat na pisong gata
+nang dayap, ay samahan mo nang timbang anim na pisong jarabe nang
+olasiman, at yaon ang pinaca _espíritu de azufre._ Cun ualang jarabe
+nang olasiman ang iyong gagamitin ay ang pulot poquiotan, ó pulot sa
+tubo, timbang anim na piso. Itong turo co sa nota,i, totoong galing,
+at casingtapang nang espíritu de azufre.
+
+
+
+=NÚMERO 11.=
+
+Ang timbang dalauang pisong _maná_ at ang timbang isang salaping sal
+de sedhtz ay tutunauin sa isang tazang tubig na mainit bago salain.
+Cun ualang mapagquitaan noong man~ga gamot na yao,i, itong isa ang
+gagauin.
+
+_Nota._ Ang timbang cahati nang _hojas de sen,_ at ang timbang
+saicaualong nitro ó _salitre,_ ibabad mo sa dalauang tazang tubig na
+mainit na pinaglagaan nang _culutan,_ at pag malamig lamig na ang
+tubig, ay salain. Cun ualang hojas de sen, ay na-aari ang dahong tuyo
+nang _acapulco,_ timbang cahati. Ang acapulco cundi ilaga,i, mahina
+ang cabagsican. Caya doon sa dalauang tazang tubig nang culutan ilaga
+mo ang acapulco hangan sa maiga ang isang taza sa mahinang mahinang
+apoy; saca ihulog ang salitre, at salain.
+
+
+=NÚMERO 12.=
+
+Ang isang caracot na bulaclac nang _alagao_ at ang calahating dacot na
+_yerbabuena_ ay ihulog mo sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa;
+at pagca malamig lamig na,i, sasalain mo, at sasamahan nang timbang
+tatlong pisong _pulot._
+
+
+=NÚMERO 13.=
+
+Ang dalauang caracot nang bulaclac nang _alagao_ ihuhulog sa tatlong
+tagayang tubig na mainit na totoo, at sasalain cun malamig lamig na.
+
+
+=NÚMERO 14.=
+
+Ang timbang pisong balat nan _guina_ babayuhin nang maliit, at
+gagauing ualong bahagui; ang timbang sa icapat noon ay isang inom.
+
+_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas maliliuag at mahal ang _quina_ ay
+magagamit ang balat nang cahoy na pinan~gan~ganlang _dita._ Ang
+gagauin lamang doon ay cacayurin nang sundang ang ibabao nang balat.
+Saca aalisin naman ang dagta, bago ibilad sa arauan nang ilang oras
+calauon, at bayuhing para nang guinagaua sa quina. Ang timbang isang
+salaping balat nang _dita_ gagauin ding ualong bahagui, at ang isang
+bahagui ay isang inom.
+
+
+=NÚMERO 15.=
+
+Ang paraan nang pag-gaua nang man~ga jarabe ay gayon: Anomang bagay na
+ibig mong gauing jarabe para nang _olasiman, tagulinao,_ etc.
+babayuhin mong sariua, bago pigain, at capag malinao na ang gata,i,
+dinoroonan nang isang gayon ding timbang na azúcar ó pulot man; saca
+pinalalapot sa apoy. Cun gagaua ca nang jarabe nang _yerbabuena ó
+camaria_ (artemisa), cun ibig mong bayuhin, para nang guinagaua sa
+_olasiman,_ ay bayuhin mo; cun ibig mo naman, ay ilaga mo sa tubig
+bago samahan nang isang gayon ding azúcar ó pulot, ó nang timbang
+cahati noon, ó nang sa icatlong bahagui, ayon sa calapnauan ó
+calaputan nang gata; saca pinalalapot sa apoy. Cun jarabe nang dayap ó
+granada ang gagauin pinalalabas din muna ang gata, bago lahucan nang
+azúcar. Ang jarabe nang _suca,_ pagcaraca,i, linalag-yan na nang
+_azúcar._ Itong man~ga pagluluto nang m~ga maasim, ay hindi sucat
+gauin cundi sa palioc, at masama roon ang bacal at tangso.
+
+_Nota._ Cun ang maysaquit ay malubha at hindi na magaua ang jarabe, ay
+ilaga mo, ó isama mo sa mainit na tubig yaong gagauing jarabe, sampon
+nang _azúcar ó pulot,_ at yaon ang aariin mo munang parang jarabe.
+
+
+=NÚMERO 16.=
+
+Ang isang inom nang jarabe nang _adormideras rubras ó amapolas:_ (ang
+isang inom ay ang timbang piso hangan sa dalauang piso). Datapoua sa
+saquit na _anayo_ (capítulo 62) ang maysaquit ay binibig-yan touing
+calahating oras nang dalauang cuchara nitong jarabeng ito. Pagca
+pinainom na siya nang ualong cuchara, at hindi pa gungmagaling, ay
+paiinumin nang ualong cuchara pa; datapoua houag limitan ang
+pagpapainom, cundi touing oras ang isang cuchara lamang.
+
+Itong gamot ay cailan~gang bilhin sa Maynila.
+
+_Nota. _Cun ualang mapagquitaan nitong gamot na ito,i, gayon ang iyong
+gauin. Ang maysaquit ay big-yan nang isa ó dalauang píldoras n~g
+_talampunay _na bilin sa número 57, na ganga balatong calaqui sa isang
+cucharang tubig. Sa saquit na _anayo, _na sinasaysay sa capítulo 62,
+ang maysaquit ay bibig-yan touing calahating oras nang isang píldoras
+lamang na malaqui pa sa balatong; at pagca nacalon-oc na nang apat ó
+limang píldoras, ay itinatahan na.
+
+
+=NÚMERO 17.=
+
+Maghulog ca nang timbang pisong pulot sa isang tagayang _suerong
+_malinao nang gatas nang _cambing, ó baca, _ó _tupa._
+
+
+
+=NÚMERO 18.=
+
+Ang timbang anim na saicapat nang maputing sabóng castila (jabón), ang
+timbang saicaualo nang _extracto nang chicoria_ (dilang usa) ó
+_tagulinao, _at cun mayroong _goma armoniaco _ang timbang saicaualo
+noon, sampon nang jarabe nang _culantrillo _ang timbang na iyong
+mamagalin~gin n~g macagaua ca nang _pildoras, ó pelotillas,_ na ang
+timbang n~g baua,t, isa ay tatlong butil na trigo.
+
+_Nota. _Ang pag-gaua nang man~ga _extracto_ doon ituturo co sa número
+29.
+
+
+=NÚMERO 19.=
+
+Maglaga ca nang _rosas na mapula, ó culutan _cun ualang rosas sa isang
+tagayang tubig, bago lahucan mo nang timbang dalauang pisong suca at
+isang gayon ding pulot; at cun mainit pa ay yaon ang ipagmumumog nang
+maysaquit.
+
+_Nota. _Ang ipagmumumog nang nagcacasaquit nang saquit na sinaysay co
+sa párrafo 70, ay hindi culutan, cundi m~ga talbos nang _sambong _ang
+ilalaga sa isang tagayang tubig, bago lag-yan nang timbang dalauang
+pisong pulot.
+
+
+=NÚMERO 20.=
+
+Ang timbang pisong _pasalitre,_ gagauing labing anim na bahagui; ang
+isang bahagui, _ó_ ang timbang saicaualo ay isang inom.
+
+
+=NÚMERO 21.=
+
+Ang timbang saicaualong _jalapa_ at ang timbang saicaualong _crémor_
+ay babayuhi,t, hahaluin mong maigui capoua, bago ihulog mo sa isang
+tazang tubig na mainit-init, na pinaglagaan nang timbang saicaualong
+_hojas de sen_. Itong purga,i, caiguihan sa malacas na tauo. Datapoua
+cun mahina ang maysaquit ó cun bata pa siya,i, binabauasan ang timbang
+nang purga, at ibinabagay sa caniyang edad at sa caniyang calagayan.
+
+Cun baga napacatapang ang purga, at ang maysaquit ay lungmulubha
+dahilan doon, ay gagamutin ayon sa turo sa párrafo 445.
+
+Cun baga sungmasaquit ang tiyan, nang mapurga siya, at hindi
+nag-iilaguin, ay sumpitin nang tubig na mainit-init na pinaglagaan
+nang culutan.
+
+Ang isa pang tandaan nang mangagamot, na hindi sucat tapan~gan
+pagcaraca ang purga doon sa bagong pinupurgang tauo, sapagca hindi pa
+na-aalaman ang nacacayanan nang caniyang catauan.
+
+_Nota. 1._ Cun ualang mapagquitaan nang man~ga bilin sa itaas, itong
+ibang man~ga sasabihin co n~gayon ay siya ang gagamitin, sapagca
+totoong igui naman, at ang isa pa,i, dito rin sa lupang ito
+naquiquita. Datapoua houag mong isasangcap sa purga ang hindi tuyong
+tuyong damo, sapagca cun sariua,i, hindi natatalastas ang cabagsican.
+Cun icao,i, masipag sipag na tauo, ay dapat mong itanim sa iyong bahay
+ang man~ga cailan~gan sa purga, nang houag cang maliuagan nang
+paghanap cun talagang gagamitin. Ang purgang gagauin mo ay gayon:
+
+Pagca gabi ay mag-init ca nang dalauang tazang tubig sa munting palioc
+na may taquip. Pagtalagang cuculo na,i, ihulog mo roon ang timbang
+cahating dahon nang _acapulco,_ na iyong gagayatin muna, at tuloy
+pacuculuin mo nang sumangdaling oras calauon. Saca babauasan mo ang
+apoy, at bayaan mo roon ang palioc na may taquip sa mahinang mahinang
+apoy nang dalauang oras calauon, at hangan sa maighan nang calahati
+nang tubig, bago ahunin mo, at houag mong quiquiboing magdamag.
+Quinabucasan nang umaga,i, salain mo, sa damit, at pigain nang
+malacas, at cun ibig mo,i, doonan nang caunting azúcar. Initin mong
+tuloy sa apoy itong tubig nang _acapulco,_ at pag mainit-init na,i,
+hulugan mo nang timbang saicapat na san~ga nang _bulacan sa Cebú,_ na
+didicdiquin mo nang pinong pino, at siya ang ipaiinom sa maysaquit.
+Ang ugat nang _bulacan_ caalam-alam ay matapang pa sa san~ga; n~guni
+hindi co pa inaatong guinagaua. Tandaan nang mangagamot, na hindi
+sucat gamitin ang _bulacan sa tagalog_ cundi ang sa Cebú na may
+dalauang manchang munting morado sa dulong itaas nang tangcay nang
+dahon. Ang man~ga bulaclac naman ay nag-iisa isa sa pinacaquiliquili
+nang dahon. Ang bot-o nang bun~ga,i, apat. Ang bulacan sa Cebú
+maquiquita sa Maynila at sa Batan~gan.
+
+_Nota 2._ Ang purgang guinagamit nang ibang man~ga tauo,i, ang dalaua
+ó tatlong dahon na ganga dahon nang yerbabuena calaqui, nang
+pinan~gan~ganlang _salago,_ na yao,i, canilang isinasama sa _hicho_ at
+n~ginan~gan~ga. Datapoua ang ibang tauo,i, naiibay noon. Caya
+malaquing galing dito ang turo co sa itaas nota 1.
+
+
+=NÚMERO 22.=
+
+Ang timbang tatlong salaping ugat nang china (obat) na gagayatin muna,
+sampon nang timbang dalauang saicapat balat nang _cayutana_ ay bubusan
+sa palioc nang apat na tagayang tubig na mainit. Saca pinacuculo nang
+isang oras calauon sa apoy na mahina hina, bago salain. Maiinom ang
+dalauang tagayang maghapon. Itatapon ang unang lagang tubig.
+
+_Nota._ Cun hindi nacagagaling sa maysaquit ang obat ay atuhin ang
+catauan nang _macabuhay_ na mapait timbang cahati. Cun ualang
+_cayutana,i,_ naari ang dahon nang _saga_ na ang timbang ay isang
+salapi.
+
+
+=NÚMERO 23.=
+
+Ang timbang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_ (tamarindo)
+pati nang timbang saicaualong _salitre,_ pinacuculo muna capoua sa
+isang tazang tubig, bago samahan nang timbang dalauang pisong _maná_
+at salain.
+
+_Nota._ Cun hindi macabili ang maysaquit nitong m~ga bagay na ito,i,
+ang turo sa nota n~g número 11, yaon ang gauin; at cun ualang _hojas
+de sen_ ang timbang cahating dahon nang acapulco na patutuyoin muna sa
+arao ay magaling din; datapoua pag napainom ang maysaquit nitong m~ga
+bilin dito sa nota, ay cailan~gang painumin pa n~g tubig na
+pinaglagaan n~g culutan.
+
+
+
+=NÚMERO 24.=
+
+Ang timbang pisong _crémor,_ gagauing ualong bahagui; ang isang
+bahagui isang inom.
+
+_Nota._ Ang crémor ay na-aaring ipainom sa babaying buntis, pati sa
+nan~ganac, cun macalalo na ang isang arao n~g caniyang pan~gan~ganac,
+at bucod dito cun totoong cailan~gang gamutin cun baga malaqui ang
+caniyang saquit.
+
+
+=NÚMERO 25.=
+
+Ang timbang isang butil na palay nang _kermes mineral,_ na bibilhin sa
+botica. Itong gamot na ito,i, totoong tapang. Caya hindi sucat ibigay
+sa man~ga mahihinang tauo.
+
+
+=NÚMERO 26.=
+
+Ang timbang pisong ugat nang _contrayerba (dusu,_ ó _dusug,_ ó
+_guisol)_ at ang timbang saicaualong _salitre,_ ay lutuin nang
+halagang calahating oras sa tatlong tagayang tubig bago salain.
+
+
+=NÚMERO 27.=
+
+Ang calahating dacot nang baua,t, isang damo, na aquing sinabi na sa
+número 9, at ang timbang isang salaping _sabón_ sa castila, na
+cacayurin muna nang sundang, ay ibababad sa dalauang tagayang tubig na
+mainit na may casamang alac sa misa, ga isang taza carami. Saca
+sinasala sa sinamay at pinipiga nang malacas.
+
+_Nota._ Cun ang jabón sa castila,i, hindi maputi, hindi sucat
+gamitin; ang jabóng mapula ó ang may iba,t, ibang color ay masama.
+
+
+=NÚMERO 28.=
+
+Ang timbang pisong _mercurio_ ó _azogueng_ malinis na ualang calahoc,
+pati nang timbang dalauang pisong _manticang _bago nang _baboy,
+_sampon nang timbang saicaualong trementina de Venecia. Itong tatlong
+bagay babayuhin nang babayuhin nang mahabang panahon hangan sa maguing
+ungüento, at hangan di maaninao muntiman ang mercurio.
+
+_Nota. _Itong gamot na ito ay bibilhin sa botica. N~guni sapagca cun
+minsan, ualang masugo sa botica, ay marali itong isang ungüento na isa
+rin ang cabagsican. Ang timbang pisong _mercurio ó azogue,_ at ang
+timbang tatlong salaping manticang bago nang baboy, sampon nang
+timbang isang salaping _sebo _nang _baca ó tupa, ó_ sa _calabao _man,
+bayuhing maigui hangan sa di maaninao ang mercurio. Itong isang
+ungüento,i, magagaua mo sa bahay, cun icao mayroon nang in~gat na
+mercurio, na yao,i, mura cun bilhin sa botica.
+
+
+=NÚMERO 29.=
+
+Cun gagaua ca nang _extracto_ nang anomang damo, ó balat nang cahoy,
+etc. ay gayon ang paraan: Yaong damong yaon, ó ang balat nang cahoy na
+cucunan nang _extracto_ (ang balat nang _dita_ sa halimbaua) lulutuin
+mo sa palioc sa tubig, bago han~guin doon ang balat, capag naluto nang
+maigui. Saca huhulugan mo uli yaong ding tubig nang ibang balat nang
+_dita_ rin, na lulutuin para noong una. Hahan~guin mo naman itong
+ibang balat, at iba pa ang iyong lulutuin doon din sa dating tubig
+Saca pababayaan mo sa mahinang apoy ang palioc, hangan sa maiga ang
+lahat na tubig. Pagca yari na yaon, at malamig na ang palioc, ay iyong
+alisin ang natira sa ilalim, at itago mo sa botellang may taquip na
+daluro, sapagca yaon ang _extracto._
+
+_Nota._ Cun baga ang iyong cucunan nang _extracto_ ay damong malata,t,
+matubig ay bayuhin mo muna,t, pigain, at ang gata noon ay isama mo sa
+tubig, at lutuin sa palioc sa mahinang apoy, hangan maiga ang tubig
+para nang uica cong una.
+
+
+=NÚMERO 30.=
+
+Cun gagaua ca nang pinan~gan~ganlang _piedra de culebra,_ ay ang isang
+sun~gay nang _usa_ idoon mo sa horno nang tinapay, hangan sa masunog
+at umitim; at cun yao,i, napuputol na nang camay, magaling ang
+pagcasunog. Cun ibig mo naman, ay tabunan mo nang maraming ipa nang
+palay ang sun~gay nang _usa,_ at pagca namatay ang apoy at malamig na
+ang lahat, alisin mo ang sun~gay, at iyong basaguin. Saca gagauin mong
+man~ga caputol na mumunting ganga saicapat ó cahati calaqui, na
+quiquiquilin mo, ó papaguihin mo, nang pumantay ang isang muc-ha, at
+nang luminis at magca hichura.
+
+
+=NÚMERO 31.=
+
+Ang timbang saicaualong ugat nang _contrayerba_ (dusu ó dusug ó
+guisol) at ang timbang labingdalauang butil na palay nang _ingo_
+(asafétida) sampon nang ualo capatac nang gata nang _dayap,_ ay
+dicdiquin mong casama nang timbang saicaualong _bulaclac nang alagao_
+at caunting _azúcar,_ yaon bagang inaacala mong maniniya, nang maboo
+ang lahat na binayo. Itong gamot na ito,i, minsanang lonoquin nang
+maysaquit.
+
+
+=NÚMERO 32.=
+
+Ang timbang dalauang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_
+ilalahoc sa isang tagayang tubig na cungmuculo pa, at pag malamig
+lamig na ang tubig, ay sasalain. Cun ualang bun~ga nang _sampaloc,_
+ang isang dacot na malaqui nang man~ga dahon nang cahoy na-aari rin,
+cun lutuin sa dalauang tagayang tubig hangan sa maiga ang calahati.
+
+
+=NÚMERO 33.=
+
+Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlan dito sa Filipinas na _limonada ó
+cajelada_ ay gayon: Ang gata nang dalaua ó tatlong dayap isinasama sa
+isa ó sa dalauang tagayang tubig, at dinoroonan nang _azúcar_ (ó pulot
+man cun ualang azúcar) nang tumamis. Gayon din ang pag-gaua nang
+_cajelada;_ dalandan lamang ang gagamitin.
+
+
+=NÚMERO 34.=
+
+Ang timbang anim na butil na palay nang _tártaro emético _tutunauin sa
+sangpouong tazang tubig. Ang maysaquit ay paiinumin muna nang isang
+taza lamang; at cun hindi sungmuca siya cun malauon lauon, ay saca
+big-yan pa sìya nang isa pang taza, at atuhin cun susuca na caya. Cun
+hindi rin sungmusuca, ay isa pang taza ang ibibigay hangan sumuca. Cun
+ang maysaquit ay sungmuca nang macaapat ó macalima, ay houag nang
+ipainom sa caniya ang ibang tubig na natira. Bucod dito,i, cailan~gang
+pacatandaan nang mangagamot, na pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay
+capilitang totoo na big-yan nang tubig na malacuco, nang houag
+mahirapan siya nang pagsuca; maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang
+manzanilla.
+
+_Nota. _Itong pasucang ito,i, bibilhin sa botica datapoua hindi
+lubhang bagay sa tagalog. Hindi sucat pasucahin ang lungmulura nang
+dugo, ang linuluslusan, ang mahina ang dibdib, ó ang totoong mataba
+ang catauan, ang binubusan nang dugo, ang napainom na nang pasuca at
+hindi sungmuca, ang babaying pinananaugan n~g bouan, ang buntis, at
+ang bagong nacapan~ganac. Yaong man~ga maysaquit na yaon ay magaling
+purgahin sa pasucahin.
+
+_Nota._ Cun ualang mapagquitaan nang _tártaro emético,_ na-aari ang
+pinan~gan~ganlang _pacupis, ó taboboc, ó salagsalag, ó pocotpocot,_
+(coloquíntida, ó pepinillo de san Gregorio.)
+
+Ang timbang ualong butil na trigo, ó palay noong tila _pocot_ nang
+damong yaon, ay ibinababad sa apat na tazang tubig hangan sa matapos
+ang pagdarasal nang isang _Ama namin,_ at saca itinatapon yaon ding
+ibinabad; ang maysaquit ay paiinumin nang isa nang isang taza, at
+hindi ipinauubos doong minsanan ang apat na taza, maca hindi
+cailan~gan sa caniya ang gayong carami. Ang gaua nang iba,i, sa isa
+lamang tazang tubig ibinababad ang _salagsalag;_ saca dalaua nang
+dalauang cuchara cun inumin.
+
+Ang mangagamot ay mag-iin~gat sa caniyang bahay noong tila pacot nang
+pacupis, nang may magamit, cun mayroong pasusucahing tauo; sapagca
+yao,i, totoong galing na pasuca.
+
+_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay
+lumulubha dahilan doon, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 445.
+
+
+=NÚMERO 35.=
+
+Ang timbang tatlong pouo at limang butil na trigo nang _ipecacuana ó
+bejuquillo,_ ay ilalagay sa calahating tazang tubig, at ipaiinom sa
+maysaquit.
+
+_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,_ ang ituturo co n~gayo,i, na-aari, at
+totoong buti.
+
+Ang balat nang cahoy na pinan~gan~ganlang _iguio_ ó _aguio_ timbang
+saicaualo. Ang balat nang _iguio,_ ay ibinibilad muna sa arauan, bago
+bayuhing maigui, at paraanin sa sinamay na pino. Itong pasuca,i, bagay
+sa lalaquing matanda,t, malacas. Cun uala pang labing ualong taong
+edad ang maysaquit, ay binabauasan nang caunti ang saicaualo; at cun
+uala pang sangpouong taon, ang timbang calahating saicaualo,i,
+babauasan pa mandin nang caunti. Sa batang may tatlong taon sucat na
+roon ang sa icalabing-anim na bahagui nang isang saicapat, ó ang
+halagang isang cuarta.
+
+_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay
+lungmulubha gaua noon, ay gagamutin agad para nang turo sa párrafo
+445.
+
+
+=NÚMERO 36.=
+
+Ang parapit na guinagamit sa castila ay gayon: Ang timbang pisong
+_lebadura,i,_ sinasamahan nang caunting _suca,_ sampon nang timbang
+isang salaping _cantáridas_ na yao,i, catulad nang lan~gao na malaqui
+na pinan~gan~ganlang ban~giao. N~guni ang ugaling gamitin nang man~ga
+mangagamot dito sa Filipinas, ay ang bot-o nang _mostaza_ na canilang
+binabayo muna bago samahan nang _bauang at asin,_ sampon nang caunting
+_tinapay._ Sa man~ga bata, sapagca manipis ang balat, ay sucat na roon
+ang _lebadurang_ panis at ang caunting _suca._
+
+_Nota._ Magagaua namang parapit ang dahon nang _zapote prieto,_ ang
+ugat nang malungay, ang ugat nang sangdicquit, ang dahon nang
+_apoyapoyan,_ ang dagta nang _havili_ at ang iba pa.
+
+
+=NÚMERO 37.=
+
+Ang dalauang dacot nang talbos nang _ajenjos_ at ang isa pang gayon
+nang talbos nang _manzanilla,i,_ ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na
+cungmuculo pa; saca pinababayaang lumamig bago salain.
+
+
+=NÚMERO 38.=
+
+Ang timbang saicaualong ruibarbo at ang isang gayon ding _crémor._
+
+
+=NÚMERO 39.=
+
+Ang timbang tatlong bahaguing _crémor_ at ang timbang saicapat na
+_ipecacuana, ó bejuquillo,_ ay hahaluin capoua, at gagauing anim na
+bahagui.
+
+_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,i,_ magagamit ang balat nang _iguio ó
+aguio_ timbang saicapat, na isasama sa tatlong bahaguing _crémor,_ at
+gagauing anim na inom. Basahin mo ang aquing sinabi sa número 35, na
+bagay sa balat nang _iguio._
+
+
+=NÚMERO 40.=
+
+Ang timbang tatlo ó apat na pisong tubig nang _apog_ (ayon sa turo sa
+número 79) ay sasamahan nang timbang isang salaping tubig na
+pinaglagaan nang _quina_ (Dita.)
+
+_Nota._ Sa saquit na lagnat na _sucab,_ ang tubig sa dita sasamahan
+nang dalauang cucharang alac sa misa. Hindi casangcapan dito ang tubig
+sa apog.
+
+
+=NÚMERO 41.=
+
+Ang timbang saicaualo nang ugat nang _contrayerba_ (dusu, ó dusog, ó
+guisol) at ang ga sangpouo capatac nang gata nang _dayap,_ ay
+babayuhin mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang _alagao_
+at caunting _azúcar;_ saca bobooin mo ang lahat, at minsanang ipacain
+sa maysaquit.
+
+_Nota._ Cun mayroong _alcanfor_ ang timbang sangpouong butil na palay
+noon, ay ihahalili sa gata nang _dayap,_ sapagca maigui pa sa roon.
+
+
+=NÚMERO 42.=
+
+Ang balat nang ugat nang _timban~gan, ó malaube ó timbangtimban~gan_
+(aristoloquia) babayuhin nang babayuhin, at sasamahan nang caunting
+jarabe nang balat nang _dalandan ó cahel._ Ang timbang calahati noon
+ay isang inom. Ito,i, isang _pinaca triaca._
+
+
+=NÚMERO 43.=
+
+Ang timbang isang salaping _mercuriong_ tunay, at ang timbang isang
+salapi ring pulot ay babayuhin capoua, hangan di maaninao ang
+mercurio, bago lag-yan pa nang timbang cahating _sabón castila_ at
+tinapay. Saca maghuhulog ca pa mandin doon nang timbang pisong
+_ruibarbong_ binayo, at caunting _jarabe_ nang _azúcar_ lamang at
+tubig, bago yaong lahat na bagay na magcalahoc ay gauin mong man~ga
+_píldoras_ ó pelotillas, na ang timbang nang baua,t, isa,i, limang
+butil na palay. Cun ibig mo ang matapang pa sa roo,i, damihan mo ang
+_mercurio_ hangan maguing piso ang timbang. Ito,i, turo ni Buchan.
+
+_Nota._ Hindi sucat gamitin ang jabón sa castila na hindi maputi.
+
+
+=NÚMERO 44.=
+
+Ang ungüento sa galis ay gayon ang paggaua: ang isang dacot na malaqui
+nang dahon nang _manquit,_ at ang isa pang dacot nang talbos nang
+_papaya_ sampon nang isa pa namang dacot nang dahon nang _apaliya,_ ay
+lulutuin mong maigui sa calahating gatang na _lan~gis ó lana._ Saca
+sasalain at lalag-yan mo nang timbang pisong pagquit, bago isaoli mo
+sa apoy, at pagcatunao na ang pagquit ay huhulugan mong mamaya-maya
+nang timbang apat na pisong _azufreng binayo._ Itong ungüentong ito,i,
+madaling macauala nang galis.
+
+_Nota_ 1. Cun ualang _azufre,_ ang iyong gagauin ay itong isa. Maglaga
+ca sa palioc nang dahon nang _limalima ó galamay amo:_ at yaong tubig
+na yaon cun malamig na, ay saluquin mo nang tabo, ay iyong ibuhos sa
+galis, at pabayaang mabubo, nang houag mong ibuhos uli ang minsang
+umanod doon. Ang galis ay bubucal nang malacas; datapoua mauauala, cun
+gauin mo yaong ilang arao, ayon sa turo ni Clain.
+
+_Nota._ 2. Ang isang gamot naman, na totoong galing sa galis, ay
+gayon: Ang timbang apat na pisong dahon at san~ga nang damong
+pinan~gan~ganlang _sangdicquit_ ay ilaga mo nang isang oras calauon sa
+apat na botella at calahating tubig, sampon nang timbang apat na piso
+rin dahon nang _culutan,_ at siya ang ibabasa mong mainit-init sa
+galis, na macalaua maghapon, pag pinurga muna ang maysaquit, at sa
+loob nang ilang arao ay mauauala ang galis.
+
+
+=NÚMERO 45.=
+
+Ang ungüento sa buni gagauin mo nang gayon: Magtunao ca sa cauali nang
+_pagquit at sahing,_ at pagca tunao na,i, hulugan mo nang azufreng
+binayo.
+
+_Nota._ Magaling din ang _sahing na maputi_ na sinamahan nang pulot.
+Itong lahat ay turo ni Clain. N~guni ang ungüentong turo ni Tissot ay
+ito. Magtunao ca sa cauali nang timbang pisong pagquit; pagcatunao ay
+hulugan mo nang ilang capatac na lan~gis, at yari na ang ungüento. Ang
+isang caputol na damit na lienzo,i, ibabad mo dito, at yaon ang
+itatapal mo sa buni.
+
+
+=NÚMERO 46.=
+
+Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlang ungüento _amarillo_ ay gayon:
+Magtunao ca sa apoy nang _sahing na maputi, pagquit na dilao, sebo
+nang baca, lana at mantica_ na magcasingdami ang lahat. Pagca tunao na
+yao,i, hulugan mo nang binayong ugat nang _dilao_ na ang timbang noon
+ay ang sa icapouong bahagui nang ibang man~ga bagay. Ito,i, turo ni
+Clain.
+
+
+=NÚMERO 47.=
+
+Ang timbang pisong _sal de sedlitz,_ at ang timbang dalauang pisong
+laman n~g bun~ga nang _sampaloc,_ ay ilalaga sa calahating tagayang
+tubig; pagca tunao na ang _sampaloc,_ sasalain. Ito,i, dalauang inom,
+na ang pag-itan nang isa,t, isa,i, calahating oras.
+
+_Nota._ Cun ualang _sal de sedlitz_ ang _sampaloc_ lamang ang
+gagamitin.
+
+
+=NÚMERO 48.=
+
+Ang ualong pouong patac nang _láudano líquido de Sindenham,_ at ang
+timbang limang salaping tubig sa _torongil_ (maliana ó mayana). Itong
+gamot ay bibilhin sa botica. Ang isang cuchara,i, isang inom.
+
+_Nota._ Cun baga nauauala ó hungmihina na ang pagsuca nang maysaquit
+nang mapainom siya noong minsan ó macalaua, ó macaitlo, ay itahan na
+ang pagpapainom noon.
+
+
+=NÚMERO 49.=
+
+Ang timbang tatlong pisong _maná,_ sampon n~g timbang dalauang puong
+butil na palay na _salitre,_ tutunauin sa isang tagayang _suero_ nang
+gatas.
+
+
+=NÚMERO 50.=
+
+Ang paraan nang pag-gaua nang _suero_ nang gatas ay gayon: Ang
+dalauang tagayang gatas nang vaca, ó cambing ó tupa, ilagay sa palioc
+sa mahinang apoy at huhulugan n~g isa ó dalaua, ó tatlong cucharang
+sucang matapang, ó gata nang _dayap_ cun ualang _suca;_ pagca
+hungmiualay na ang lalong mabigat, at napailalim, sasalain ang lahat
+sa sinamay at yaong tubig na malinao linao, dungmaraan sa sinamay yaon
+ang pinan~gan~ganlang _suero._
+
+
+
+=NÚMERO 51.=
+
+Ang timbang saicapat na _ruibarbong_ binayo.
+
+
+=NÚMERO 52.=
+
+Ang timbang pisong _azufreng_ binayo, ang timbang saicapat na _sal
+amoniaco_ sampon nang timbang dalauang pisong manticang bago nang
+baboy babayuhin maiguing maigui sa babay-an ó sa luzong.
+
+
+=NÚMERO 53.=
+
+Cun mayroong maysaquit na pasisipsipin nang sin~gao nang mainit na
+_tubig ó suca,_ ang casangcapang gagamitin doon sa gauang yaon, ay
+gayon: Cun mayroong sisidlang may suso, para nang _ticuan ó charera,_
+ay yaon ang maigui sa lahat. Cun uala,i, na-aari ang isang _tabong
+cauayan,_ na binubutasan sa taguiliran sa dacong itaas, nang masootan
+doon isang caputol na cauayang munti, na munti rin ang butas, na, yaon
+ang ipapasoc nang maysaquit sa caniyang bibig, nang macasipsip siya
+nang sin~gao nang mainit na tubig na isisilid sa tabo.
+
+Ang tubig ay hindi pina-aabot doon sa butas nang taguiliran, maca
+magpatuloy sa bibig nang maysaquit ang mainit na tubig.
+
+Ang tabo,i, tinatacpan naman nang isang sinamay na madalang. Ang
+pagsipsip nang mainit na tubig, ay sucat pagpilitang gauin, sapagca
+malaqui ang cabagsican noong gamot na yaon, at ang isa pa ay ualang
+liuag gauin.
+
+
+=NÚMERO 54.=
+
+Ang timbang pisong _libao,_ ó nang pinagquiquilan nang _bacal_ na
+ualang patalim na inag-ag sa sinamay na masinsin, at ang timbang piso
+ring _azúcar,_ sampon nang timbang isang salaping _anís_ na bayong
+maigui, ay gagauing dalauang pouo at apat na bahagui; ang isang
+bahagui ay minsang lonoquin. Ang maysaquit isang oras bago cumain cun
+umaga, cun tanghali, at cun gab-i, binibig-yan nang isang bahagui.
+
+
+=NÚMERO 55.=
+
+Ang timbang isang salaping pinagquiquilan nang _bacal_ na ualang
+calauang; ang isang calahating dacot nang _ruda_ at ang isa namang
+calahating dacot nang _matricaria_ (rosas del Japón) sampon nang
+timbang cahating _jalapa (bulacan sa Cebú)_ ibabad na maghapon at
+magdamag sa isang tagayang _alac_ sa misa, bago salain. Iinomin nang
+maysaquit ang calahating tazang mahiguit, isang oras bago cumain cun
+umaga, cun tanghali, at cun gab-i.
+
+
+=NÚMERO 56.=
+
+Ang timbang dalauang pisong pinagquiquilan nang bacal, at ang timbang
+isang salaping _rudang_ tuyo, sampon nang timbang isang salapi ring
+_anís,_ na binayong maigui, ay isasama sa caunting _pulot_; ang
+timbang tatlong bahagui noon ay lolonoquin nang maysaquit maghapon.
+Ang timbang saicapat minsang lonoquin.
+
+
+=NÚMERO 57.=
+
+Ang timbang pisong píldoras nang _extracto_ nang _cicuta_ na bibilhin
+sa botica. Ang maysaquit ay pinalolon-oc muna nang timbang tatlong
+butil na palay noon; quinabucasan nang umaga, ay binibig-yan nang
+timbang tatlong butil; saca arao-arao, cun hindi nacacasama sa caniya
+yaong gamot na yao,i, dinaramihan nang caunti, hangan sa siya,i,
+macalon-oc nang malaqui sa loob nang isang arao.
+
+_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas ualang cicuta, ay magaling gamitin
+ang pinan~gan~galang _talampunay_ (metel) sapagca ang uica nang man~ga
+marurunong, na totoong galing yaon sa man~ga _cancro._ Caya n~ga
+yata,i, maiguing gauin ang isusunod co dito n~gayon: Ang dahon nang
+talampunay na maputi, (yaon bagang talampunay na hindi morado)
+babayohing maigui, at gagauing pelotillas ó píldoras na malaqui pa sa
+balatong (mongo.)
+
+Cun aayao cang tumimbang nang ibibigay sa maysaquit, ang isang
+_cahating pilac_ idoon mo sa ibabao nang isang dahon, nang talampunay
+at putulin mong palibot. Ang lapad nang isang cahati ay ualong butil
+na palay ang timbang.
+
+Ang pag-gamit nitong gamot na ito,i, ualang liuag. Ang isang pelotilla
+noon ilagay mo sa isang cucharang tubig na malamig, at ipalon-oc mo sa
+maysaquit; houag lamang palonoquin nang marami noon ang maysaquit,
+sapagca itong damong ito,i, matapang pa sa _cicuta. _Ang cagalin~gang
+ipalon-oc sa maysaquit sa unang arao ay ang timbang ualong butil na
+palay. Cun hindi nacacaano sa caniya yaon ay big-yan nang timbang
+labingdalauang butil; at cun hindi rin masama sa caniya yaon ay
+damihan arao-arao, para nang guinagaua _sa cicuta, _hangang sa siya,i,
+macalon-oc maghapon nang timbang saicapat, ó nang caniyang macayanan.
+Datapoua pagca ang maysaquit ay pinalon-oc nang talampunay, sa loob
+nang isang lingo, ay itinatahan muna itong gamot na ito, at cun
+nacalalo ang ualong arao ay itinutuloy para nang dati. Caya guinagaua
+ito nang houag mamihasa ang sicmura, doon sa gamot na yaon. Ang
+_talampunay _hindi nacacaano sa sicmura, at hindi rin nacacaibay;
+houag lamang n~guyain, cundi boo cun lonoquin. Itong gamot ay aquing
+guinagamit na parati sa aquin ding catauan, sapagca namasdan cong
+magaling sa binabalingtamad.
+
+_Nota. _Itong gamot hindi sucat gamitin nang babaying buntis.
+
+
+=NÚMERO 58.=
+
+Ang timbang pisong ugat nang _grama_ (cauacauayan) at ang timbang piso
+rin n~g ugat nang _chicoria_ (dilang usa) lulutuing sumandaling oras
+calauon sa isang tagayang tubig. Itong tubig na ito,i, huhulugan n~g
+timbang isang salaping _sal de sedlitz,_ sampon nang timbang dalauang
+pisong _maná._ Pagca tunao na,i, sasalain, at touing dalauang oras
+iinumin nang maysaquit ang isang taza. Cun nacarang ang dalaua ó
+tatlong arao, ay inuuling guinagaua yaon din.
+
+
+=NÚMERO 59.=
+
+Ang laman nang tinapay at ang bulaclac nang _manzanilla,_ ay babayuhin
+mong may casamang _gatas,_ bago lag-yan nang timbang saicapat na
+_sabón_ sa castila sa baua,t, isang tapal. Yaong tapal na yao,i,
+papaltang macaapat maghapon nang ibang bago.
+
+_Nota._ Maigui rin ang tapal nang _cicuta,_ na cun bibilhin sa
+botica, ang hihin~gin doo,i, _emplasto de cicuta._ N~guni madali
+namang itapal ang isang caputol na dahon nang talampunay na yaon ay
+casing galing nang cicuta, ayon sa turo ni Linneo.
+
+
+=NÚMERO 60.=
+
+Ang cicutang tuyo ay isisilid sa isang unan, ó supot na munti; saca
+lulutuing sumandaling oras calauon sa tubig, bago pigain at itapal.
+Touing icalauang oras inaiinit uli doon din sa tubig na yaon.
+
+_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas ualang _cicuta,_ ay iyong gamitin
+ang dahon nang talampunay, at sundin ang lahat na bilin sa númerong
+ito.
+
+
+=NÚMERO 61.=
+
+Ang timbang cahati nang taquip nang _sihi,_ na ang pan~galan doo,i,
+_bouanbouanan,_ at ang timbang apat na butil na palay nang _canela,_
+ay gagauing ualong bahagui. Ang isang bahagui noon ay inihuhulog sa
+isang cucharang may lamang gatas ó tubig, at ipinaiinom sa bata bago
+sumoso.
+
+_Nota._ Ang taquip nang _sihi_ ibinababad muna nang malauon sa tubig
+sa ulan, na arao-arao pinapaltan nang ibang bago; saca binabayong
+maiguing maigui sa babay-ang bato, at inaag-ag sa sinamay na masinsin.
+
+
+=NÚMERO 62.=
+
+Ang pag-gaua nang ungüeento nang _hagonoy_ ay gayon: Bumayo ca nang
+dahon nang _hagonoy,_ na maminsan minsan papatacan mo nang _lan~gis ó
+lana;_ saca magtunao ca nang caunting pagquit, at pagca tunao na,i,
+ihuhulog mo roon yaong binayo mong _hagonoy,_ at yari na ang ungüento.
+
+Ang ungüento nang _llanten_ (lantin,) ay gayon din ang pag-gaua.
+
+_Nota,_ Cun baga sugat ang tatapalan ay hindi cailan~gang doonan nang
+pagquit ang _hagonoy._
+
+
+=NÚMERO 63.=
+
+Gumaua ca nang isang tazang jarabe nang _chicoria_ (dilang usa) bago
+samahan mo nang timbang calahating _maná._ Ang bata,i, pinaiinom na
+maminsan minsan nang calahating cuchara noon. Cun ang bata,i,
+mayroong dalauang taon, ay dinarami damihan ang ipinaiinom doon.
+
+
+=NÚMERO 64.=
+
+Bumayo ca nang timbang cahating _albayaldeng_ casabay nang timbang
+isang salaping _suca,_ sampon nang tatlong cucharang _lan~gis ó lana._
+Ang pan~galan dito ay _nutrido;_ at ang timbang piso noon ay isasama
+mo sa _pula_ nang isang _itlog,_ at cun malaqui ang _itlog,_ ay sa
+calahati lamang.
+
+
+=NÚMERO 65.=
+
+Magtunao ca sa apoy nang timbang apat na pisong pagquit na maputi;
+pagca tunao na,i, hulugan mo nang isang cucharang lan~gis. Dito sa
+guinaua mong _ungüento,_ ay magbabad ca nang ilang caputol na lienzong
+luma, at patuyuin mo, na yaon ang itatapal sa may saquit.
+
+_Nota._ Sa saquit na almorranas, capítulo 41, ay bagay naman itong
+isang pinaca ungüento. Maghulog ca sa isang botella nang isang tazang
+_lana_ at bun~gang hinog nang _apaliya_ (amargoso) na aalisan mo muna
+nang bot-o; ibilad mo sa arao ang botella nang isang lingo calauon,
+bago salain at itago sa botellang may taquip.
+
+
+=NÚMERO 66.=
+
+Ang pinan~gan~galang _ungüento blanco_ ay gayon ang paggaua: Ang
+timbang dalauang pisong _lan~gis,_ at ang timbang cahating _pagquit_
+na maputi, tutunauin sa apoy. Pagca tunao na, ay budburan mo nang
+timbang pisong _albayalde,_ at haloing parati, bago doonan mo naman
+nang timbang cahating _suca_ ó timbang cahati pa nang gata nang
+_dayap,_ cun ibig mo. Pagca halo nang maigui, ay itago mo sa botellang
+may taquip na daluro, ó ibubu mo sa papel.
+
+
+=NÚMERO 67.=
+
+Cun magaling ang panahon ay hanapin mo yaong _colatcolat,_ ó tila
+cabuting tungmutubo sa _alibangbang,_ ó sa ibang man~ga cahoy. Ang
+unang balat noong tila cabuti, ay inaalis nang matalas na sundang.
+Yaong ibang natitira,i, binubugbug ó pinapalo nang cahoy, hangan
+lumambot. Ang isang caputol nito, ay yaon ang itatapal sa man~ga sugat
+nang maampat ang dugo.
+
+
+=NÚMERO 68.=
+
+Ang timbang apat na pisong laman n~g tinapay, at ang dalauang dacot
+nang bulaclac nang _alagao_ sampon nang isang dacot na _manzanilla,_
+ay lulutuin hangang lumapot sa tubig, na ang calahati ay suca.
+
+_Nota_ Na-aari namang tapalan ang casangcapang masaquit nang man~ga
+basahang babad doon sa tubig na pinaglagaan noong man~ga gamot na
+yaon.
+
+_Nota._ Sa saquit na sinaysay sa párrafo 272, ay magaling ang dalauang
+dacot na _ruda,_ ang isang dacot at calahati nang bulaclac ó dahon
+nang _romero,_ at ang isang gayon ding bulaclac nang _gumamela,_ na
+lulutuing maigui nang sumandaling oras calauon sa tatlong tagayang
+alac sa misa sa palioc na may taquip; bago pigain nang malacas. Dito
+sa alac na ito ay ibabad mo ang man~ga damit na basahan na itatapal sa
+maysaquit. Cun baga mayroong nasactan na casucasuan, yaong iniluluto
+mong _ruda, romero_ at _gumamela_ ay samahan mo nang caunting cicuta ó
+_ talampunay._
+
+
+=NÚMERO 69.=
+
+Ang emplasto _diapalma,_ na bibilhin sa botica.
+
+_Nota._ Itong ungüento,i, tutunauin muna sa caunting lana, bago ilatag
+sa sugat na sinasabi sa párrafo 297.
+
+
+=NÚMERO 70.=
+
+Ang dalauang babaguing tubig at ang isang bahaguing _vinagre_ de
+_litargirio_ na bibilhin sa botica.
+
+
+=NÚMERO 71.=
+
+Ang timbang pisong ugat nang _grama_ (cauacauayan) at ang timbang
+isang salaping ugat nang _chicoria_ (dilang usa) lulutuin sa tatlong
+tagayang tubig, hangan sa maiga ang isang tagayan; saca sasalain at
+doroonan nang timbang cahating _salitre._
+
+
+=NÚMERO 72.=
+
+Ang timbang isang salaping _cebolla albarrana_ (bacong) ibabad sa
+dalauang tagayang alac sa misa.
+
+
+=NÚMERO 73.=
+
+Ang isang dacot nang talbos nang _alagao,_ ay samahan mo nang lasona,
+bago lutuin at ipacain sa maysaquit cun gab-i. Ito,i, gagauing ilang
+arao. Ito,i, turo ni P. Santa María. Datapoua mayroong maysaquit na
+hindi napupurga noon.
+
+
+=NÚMERO 74.=
+
+Ang timbang dalauang pisong _ajenjos,_ at ang timbang pisong ugat nang
+_tagbac,_ (cálamo aromático) sampon nang timbang pisong bot-o nang
+_damoro_ (anís de la tierra) ibabad na maghapon at magdamag sa tatlong
+tagayang alac sa misa, sa palioc na may taquip sa gaboc na mainit.
+
+
+=NÚMERO 75.=
+
+Ang timbang dalauang pisong ugat nang chicoria (dilang usa) na
+tatadtarin muna, ay lulutuin sa tatlong tagayang tubig hangan maiga
+ang isang tagayan. Saca sasalain, at doroonan nang timbang cahati nang
+_sal de Glaubero,_ na bibilhin sa botica.
+
+
+=NÚMERO 76.=
+
+Ang timbang pisong balat nang _quina_ ó cun ualang quina, ang timbang
+isang salaping _dita_ na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang
+ugat nang _malaubi_ ó _timbangtimban~gan_ ay lulutuin sa tatlong
+tagayang tubig, hangang sa maiga ang isang tagayan. Saca sasalai,t,
+doroonan nang timbang saicapat na salitre.
+
+
+=NÚMERO 77.=
+
+Ang timbang saicapat nang ugat nang _cebolla, albarrana_ (bacong) ay
+patutuyoin muna, ayon sa turo sa número 8, bago bayuhing maiguing
+maigui, at ang timbang sa icaualo nang ugat nang _timbangtimban~gan_
+na babayuhin ding maigui, ay hahaluin capoua, at ang maysaquit
+palolonoquing macaapat maghapon nang timbang anim na butil na palay
+noon sa isang cuchara, na may alac sa misa.
+
+
+=NÚMERO 78.=
+
+Ang timbang isang salaping sabóng maputi sa castila, at ang timbang
+saicapat nang ugat nang _bacong,_ (cebolla albarrana) na pinatuyo muna
+at binayong maigui, ay sasamahan nang caunting jarabe n~g
+_culantrillo,_ at gagaua ca nang pelotillas ó píldoras na ang timbang
+nang baua,t, isa ay sampong butil na palay.
+
+
+=NÚMERO 79.=
+
+Ang timbang labing anim na pisong _apog_ sa bato ó sa cabebe, na
+bagong yari ay bubusan nang labing anim na tagayang tubig. Saca
+hahaluin mong magaling at papagtinin~gin bago salain sa papel sangley.
+Maiinom maghapon ang isa ó dalauang tagayan noon tubig na yaon.
+
+_Nota._ Itong _tubig_ nang _apog_ cun pagbabaran nang timbang dalauang
+pisong dahon nang _saga,_ ay mabuti ring lalo cun minsan.
+
+
+
+=NÚMERO 80.=
+
+Ang timbang isang salaping balat nang _dita_ (ó cun mayroong _quina_
+ang timbang piso noon) na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang
+ugat nang _timbangtim-ban~gan,_ lulutuin sa tatlong vasong tubig
+hangang sa maiga ang isang vaso. Saca sasalain bago hulugan nang
+calahating tazang suca, ó gata nang _dayap_ ó _cahel._ Itong gamot na
+ito,i, uubusing iinumin nang maysaquit sa loob nang isang arao.
+
+
+=NÚMERO 81.=
+
+Ang ugat nang valeriana pati nang catauan ay ibilad mo sa arauan.
+Pagca tuyo, iyong bayuhin at paraanin sa sinamay. Maiinom maghapon
+nang maysaquit ang timbang cahati; datapoua ang hindi pa bihasa doon
+houag painumin n~g ganoon carami; sucat na roon muna ang timbang
+saicaualo ó saicapat. Itong polvos ay isinasama sa tubig na malacuco.
+Cailan~gang ituloy gauin itong ganitong gamot nang mababang panahon.
+Ang pan~galan nang tagalog doon sa damong yaon ay _anisanisan_,
+sapagca ang bot-o noon ay tila bot-o nang _anis._ Ang damo,i,
+cungmacalat sa lupa, at ang puno,i, mapulapula.
+
+
+=NÚMERO 82.=
+
+Ang man~ga isusunod co dito n~gayon ay maipupurga rin sa man~ga
+maysaquit. Ang _cañafístula_ na inaalisan muna nang laman ang bun~ga.
+Yaong laman niyon ay pinararaan sa sinamay, at ang timbang dalauang
+piso, ó limang salapi noon, ay ipinaiinom sa maysaquit. Itong purga
+nang _cañafístula_ bagay sa babaying nacapan~ganac; ang timbang cahati
+ó tatlong bahagui noon. Ang timbang cahating _hojas de sen_ ay ibabad
+mong magdamag sa tubig, na siya ang iinumin cun umaga.
+
+Ang dahon nang _acapulco_ (timbang cahati) ay ilaga mo sa dalauang
+tazang tubig sa mahinang apoy; pag naiga ang calahati, salai,t, pigain
+nang malacas, at yaon ang iinumin nang maysaquit.
+
+Ang isang tazang tubig na pinagbabaran nang timbang saicapat na
+_ruibarbo._
+
+Ang timbang dalauang pisong _maná,i,_ tunauin sa isang vasong suero
+nang gatas.
+
+_Ang man~ga purgang sinabi co n~gayon ay gagauin lamang pagca
+nabibilin dito sa libro._
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+_Man~ga, ilang tagobiling patungcol sa man~ga gamot na ipinagbibilin
+dito._
+
+1. Tungcol sa pagsasangra, sa pagpupurga at sa pagpapasuca sa man~ga
+maysaquit, ay babauasan nang caunti ang man~ga nauutos doon sa libro,
+dahil sa cahinaan nang catauan nang tagalog.
+
+2. Caya ang timbang saicaualong _hojas de sen,_ na bilin sa número 21,
+ay houag nang bayuhin; cundi ihulog mo lamang sa isang tazang tubig na
+cunmuculo pa; at pag malamig lamig na,i, doon sa tubig na yaon ihulog
+mo ang _jalapa_ at ang _crémor._
+
+3. Gayon din ang _salagsalag,_ na nadoroon sa número 34 ay sucat ang
+ibabad sa tubig hangang nagdarasal ca nang isang _Aba Guinoong Maria_.
+Ang _iguio_ sa número 35 naman ay sucat na sa maysaquit na malacas ang
+timbang _saicaualong mahiguit higuit_ noon. Datapoua mayroong tauo, na
+nacainom nang timbang saicapat, cun siya totoong lacas nang catauan.
+Ang _sampaloc_ número 47 ay houag palaloin sa timbang dalauang piso,
+cundi maliuag mapurga ang maysaquit.
+
+4. Ang extracto nang _talampunay_ na bilin sa número 57 ay sucat na
+ang timbang dalauang butil na palay noon sa caunaunahang inom saca cun
+malauon at ualang nararamdamang masama ang maysaquit, ay bago painumin
+siya nang marami rami noon. Datapoua cun hindi _extracto_ cundi ang
+dahon ang babayuhin pagcaraca ay maiinom nang maysaquit ang timbang
+ualong butil na palay noon. Ang talampunay hindi sucat igamot sa
+babaying buntis.
+
+5. Touing nabibilin doon ang alac sa castila yao,i, _alac sa Misa_ ang
+cahulugan, at hindi aguardiente.
+
+6. Ang _sabong_ castila (jabón) na cun minsan nauntos sa libro, yao,i,
+ang sabóng maputi, sapagca ang may ibang color, ay masama.
+
+7. Sa m~ga párrafo 445 at sa 517 yaon lamang nabibilin sa pinurga nang
+malacas ay ang _lan~gis sa castila._
+
+
+
+
+=TABLA=
+
+_Nang man~ga saquit na sinaysay dito sa librong ito._
+
+
+                                                       _Pag._
+=Capítulo 1.= Ang man~ga dahilang
+iquinapagcacasaquit nang tauo.............................35
+
+=Cap. 2.= Ang man~ga dahilang iquinalalaqui
+nang man~ga saquit nang tauo..............................39
+
+=Cap. 3.= Ang gagauin n~g tauo capag
+nararamdaman na siya,i, magcacasaquit na..................43
+
+=Cap. 4.= Ang mahusay na gaua sa may
+man~ga malalaquing saquit.................................44
+
+=Cap. 5.= Ang gagauin nang maysaquit na
+magaling-galing na........................................47
+
+=Cap. 6.= Ang saquit na pulmoníang totoo,
+na ang _baga_ sa loob nang dibdib nang
+tauo siya ang nasasaquitan, at yaon din
+cun minsan ang pinangagalin~gan nang
+_ética_...................................................48
+
+Ang gagauin sa may saquit, na may
+sibol doon sa caniyang baga...............................56
+
+Ang pulmonía nang apdo....................................63
+
+Ang pulmonía falsa........................................64
+
+Ang gagauin sa natutuyo ang catauan.......................66
+
+=Cap. 7.= Ang sintac sa dibdib, na pinan~gan~ganlan
+nang castilang _pleuresía ó dolor
+de costado_................................................72
+
+=Cap. 8.= Ang saquit na ang pan~gala,i, _garrotillo,_
+at ang ibang man~ga saquit sa
+lalamunan nang tauo........................................76
+
+Ang gamot sa bucol na ang pan~galan
+nang tagalog doo,i, bayiqui ó bayicqui.....................83
+
+=Cap. 9.= Ang _romadizo._ sa uicang tagalog
+ay sipon...................................................84
+
+=Cap. 10.= Ang saquit nang n~gipin at bagang
+pati nang cabiac nang ulo ó muc-ha, sa
+uicang castila ay _jaqueca,_ sampon nang
+escorbuto na yao,i, pagdurugo nang n~gipin
+nang tauo..................................................89
+
+=Cap. 11.= Ang gamot sa _apoplegia._ ó sa
+himatayin..................................................96
+
+=Cap. 12.= Ang gamot sa inarauan, sa uicang
+castila ay _insolación_....................................102
+
+=Cap. 13.= Ang _reuma,_ sa uicang tagalog
+_balingtamad,_ yaon bagang pagsaquit nang
+man~ga casucasuan nang catauan nang
+tauo.......................................................105
+
+Ang saquit na balingtamad na lauon.........................111
+
+=Cap. 14.= Ang saquit na pinan~gan~ganlang
+_piyo_ nang tagalog sa uicang castila,i, _gota._.115
+
+=Cap. 15.= Ang gamot sa quinagat nang
+asong ban~gao..............................................117
+
+Ang gagauin sa quinagat nang asong
+ol-ol cun ualang mercurio..................................125
+
+=Cap. 16.= Ang gamot sa quinagat nang
+man~ga hayop na may camandag...............................127
+
+=Cap. 17.= Ang saquit na bulutong sa uicang
+castila,i, _viruelas_......................................137
+
+=Cap. 18.= Ang saquit na ticdas, sa provincia
+nang Batan~gan ay toco, sa uicang
+castila,i, _sarampión_.....................................149
+
+=Cap. 19.= Ang lagnat na malaqui na ualang
+hibas, na pinan~gan~ganlang _lagnat na
+manin~gas,_ na yao,i, isang bagay na tabardillong
+dala nang cainitan nang dugo...............................154
+
+=Cap. 20.= Ang lagnat na malaqui na dala
+nang _apdo,_ na ang tauag nang castila
+doo,i, _calentura pútrida, lagnat na buloc,_
+na yao,i, ang icalauang bagay na tabardillo................159
+
+=Cap. 21.= Ang _lagnat_ na _sucab_ na ang
+tauag nang castila doo,i, _calentura maligna_
+na yao,i, ang icatlong bagay na
+tabardillong _may mancha_..................................167
+
+=Cap. 22.= Ang saquit na pan~giqui.........................175
+
+=Cap. 23.= Ang saquit na _erisipela_ na cun
+turan nang tagalog ay culebra..............................184
+
+=Cap. 24.= Ang gamot sa galis sa uicang
+castila,i, _sarna_.........................................190
+
+=Cap. 25.= Ang gamot sa _buni,_ sa uicang castila,i,
+_empeines_ ó _herpes_......................................192
+
+=Cap. 26.= Ang gamot sa may mancha sa
+muc-ha, at may man~ga pilat................................193
+
+=Cap. 27.= Ang gagauin sa sinisibulan nang
+anomang bagay na sibol para nang _bagá,
+pigsa taguihauat, tiboc, cancro,_ pati sa
+nasisira ang ilong.........................................194
+
+=Cap. 28.= Ang gamot sa bicat pati sa lumalaqui
+ang liig...................................................206
+
+=Cap. 29.= Ang gamot sa sinisin~gauan ang
+bibig, ang tauag nang castila sa saquit
+na yao,i. _aflas_..........................................212
+
+=Cap. 30.= Ang gagauin sa nahulog sa mataas,
+sa pinalo, sa naipit, sa nahulog sa
+cabayo ó sinicaran.........................................215
+
+=Cap. 31.= Ang gagauin sa recalcadura ó relajación,
+pati sa lungminsad ang boto................................219
+
+=Cap. 32.= Ang gagauin sa tauo, na may
+bot-ong nabali, ó sa nabasag ang ulo.......................226
+
+=Cap. 33.= Ang gamot sa natinic, ó sa tinamaan
+nang pana ó nabaril........................................228
+
+=Cap. 34.= Ang gamot sa napaso nang baga
+ó pólvora, ó sa nabanlian nang anomang
+mainit.....................................................230
+
+=Cap. 35.= Ang gamot sa tauong naguitguitan
+nang lubid ó nang ibang bagay, pati
+sa nagalusan, sa nasugatan, sa nahiua
+ó sa tinaga nang ibang tauo.................................232
+
+=Cap. 36.= Ang gagauin sa mayroong sugat
+na lauon na hindi mabahao...................................237
+
+=Cap. 37.= Ang gamot sa linuluslusan........................242
+
+=Cap. 38.= Ang gagauin sa lungmalabas ang
+tumbong, at sa babaying lungmalabas
+ang caniyang punong catauan.................................249
+
+=Cap. 39.= Ang gamot sa lalaqui cun ungmuurong
+ang caniyang punong catauan,
+at sa namamaga ang bayag, ó ungmiihi
+nang nana, ó cun macati ang punong catauan
+nang lalaqui ó nang babayi..................................247
+
+=Cap. 40.= Ang gagauin sa man~ga batang
+ipinan~gan~ganac, na ualang butas sa pouit
+ó may sara ang tayin~ga, ó ang punong
+catauan, ó cun mayroong pinacatali
+sa ilalim nang dila.........................................249
+
+=Cap. 41.= Ang gamot sa quilmosin, sa uicang
+castila,i, _almorranas,_ na yao,i, pamamaga
+nang pouit nang tauo........................................251
+
+=Cap. 42.= Ang gamot sa binabalin~goyn~goy..................253
+
+=Cap. 43.= Ang gamot sa lungmulura nang
+dugo........................................................255
+
+=Cap. 44.= Ang gamot sa nagsusuca nang
+dugo........................................................258
+
+=Cap. 45.= Ang gamot sa ungmiihi nang
+dugo........................................................259
+
+=Cap. 46.= Ang gamot sa mayroong bato sa
+pantog, pati sa tauong balisausauin, ó
+sa mahirap ungmiihi.........................................261
+
+=Cap. 47.= Ang gamot sa ungmiihing parati
+di man cusa nang caniyang loob..............................264
+
+=Cap. 48.= Ang gamot sa hindi manabi........................265
+
+=Cap. 49.= Ang gamot sa sinisin~gauan ó sa
+namumula ang mata...........................................266
+
+=Cap. 50.= Ang gamot sa may culaba ó
+sa namumula ang mata........................................268
+
+=Cap. 51.= Ang gamot sa hindi macaquita,
+magaling man ang caniyang mata, na
+ang tauag nang castila sa saquit na
+yao,i, _gota sirena_.........................................269
+
+=Cap. 52.= Ang gamot sa may sugat sa
+suloc nang mata, ó sa lirain.................................270
+
+=Cap. 53.= Ang gamot sa masaquit ang tayin~ga................271
+
+=Cap. 54.= Ang gamot sa inuurun~gan nang
+pauis, galis, ó buni, ó cun nauauala
+ang bucol, ó sibol sa catauan, at hindi
+tungmutuloy..................................................273
+
+=Cap. 55.= Ang sa namamaga ang boong
+catauan na ang tauag nang castila
+doo,i, _hidropesía_..........................................274
+
+=Cap. 56.= Ang gamot sa namamaga ang
+tiyan, na yao,i, pinan~gan~ganlang _belbel
+ó berben_....................................................279
+
+=Cap. 57.= Ang gamot sa namamaga ang paa.....................282
+
+=Cap. 58.= Ang gamot sa nabiquig ó sa naloogan
+nang anomang bagay sa lalamunan,
+na hindi macatuloy sa ilalim.................................284
+
+=Cap. 59.= Ang lagnat na _daua,_ na may
+casamang pauis na ang tauag, nang castila
+doo,i, _calentura miliar sudatoria_..........................286
+
+=Cap. 60.= Ang man~ga saquit nang sicmura,t,
+tiyan, na doon nauucol ang _cólico, ahito,_
+at ang iba pa................................................288
+
+  Ang cólico inflamatorio....................................289
+
+  Ang cólico nang apdo.......................................293
+
+  Ang empacho ó ahito........................................295
+
+  Ang cólico flatulento......................................298
+
+  Ang cólico dahil sa nalamigan ang tauo.....................299
+
+=Cap. 61.= Ang _miserere_ ó _pasión íliaca_, na
+yao,i, pagsasara nang man~ga bituca, na
+dahil doon ay hindi manabi ang maysaquit,
+cundi isinusuca niya ang lahat...............................301
+
+=Cap. 62.= Ang gamot sa inaanayo, na yao,i,
+pagsuca,t, pag-iilaguin; ang tauag nang
+castila doon, ay _cólera morbo_..............................304
+
+=Cap. 63.= Ang saquit na pag-iilaguin, cun
+hindi totoong sumasama ang damdam
+nang may catauan, na ang tauag nang
+castila doo,i, _diarrea_.....................................311
+
+=Cap. 64.= Ang icalauang bagay na pag-iilaguin,
+na may casamang saquit na malaqui
+sa tiyan, na yao,i, _disenteria_ cun
+turan nang castila...........................................313
+
+=Cap. 65.= Ang icatlong bagay na pag-iilaguin,
+na mahirap ang damdam nang may
+catauan sa sicmura, at pati nang paghin~ga
+ay mahirap din, na yaon ang pinan~gan~ganlan
+nang castilang _disentería
+maligna_.....................................................318
+
+=Cap. 66.= Ang gamot sa hinihica.............................321
+
+=Cap. 67.= Ang gamot sa nag-iilaguin nang
+_darag-is_ na ang tauag nang castila
+doo,i, _pujas_...............................................325
+
+=Cap. 68.= Ang gamot sa nagcacasaquit dahil
+sa siya,i, natacot...........................................326
+
+=Cap. 69.= Ang gagauin sa dinaraanan nang
+anomang bagay na convulsión ó pagquinal
+nang catauan para nang tamang
+han~gin sauan etc, pati nang gagauin sa
+babaying sinusubaan..........................................327
+
+Ang saquit na _alferecía,_ na ang tauag
+sa Maynila doo,i, _taon_.....................................329
+
+Ang gagauin sa sinasauan, na yaong
+saquit na yao,i, isa rin ang pinan~gan~ganlan
+nang castilang _epilepsia, ó mal caduco,
+ó mal de corazón._ Ang pan~galan
+cun minsan nang tagalog dito,i, suba;
+cun minsan nama,i, panhihimatay..............................332
+
+Ang gagauin sa babaying _sinusubaan,_
+na yao,i, pinan~gan~ganlan nang castilang
+_mal de madre_...............................................336
+
+Ang gagauin sa babaying _namamanhid_
+ang caniyang paa ó camay, ó ang
+ibang casan~gcapan nang catauan, na ang
+tauag nang castila doo,i, _calambre
+histérico_...................................................340
+
+Ang gamot sa biglang dinaaraanan
+nang hindi _macahin~ga_, na ang tauag
+nang castila doo,i, _sofocación_.............................341
+
+=Cap. 70.= Ang saquit _nang frenesí,_ na yao,i,
+saquit nang utac nang ulo nang tauo,
+na dahil doon nasisira ang bait nang
+may catauan, na tila bumabagsic..............................344
+
+=Cap. 71.= Ang gamot sa nacalon-oc nang
+lason........................................................346
+
+=Cap. 72.= Ang saquit na _pasmo,_ na yao,i,
+catulad nang _perlesía_......................................348
+
+=Cap. 73.= Ang saquit na _ictericía,_ na
+iquinapagdidilao nang mata nang tauo.........................351
+
+=Cap. 74.= Ang gamot sa tauong _sinusubaan_
+na ang tauag nang castila sa saquit na
+yaon ay _desmayo_............................................353
+
+Ang gamot sa sinubaan, ó nadesmayo
+dahil sa siya,i, marugo......................................354
+
+Ang gamot sa sinubaan, ó nadesmayo
+dahil sa cahinaan nang catauan, para
+nang man~ga babaying nan~gan~ganac, at
+sa nahanaan nang gutom ó nang pagbabalin~goyn~goy,
+ó pag-iilaguin nang malacas,
+ó dahil sa pinurga ó pinasuca nang
+matapang na pamurga, ó pasuca, ó dahilan
+sa man~ga maruming nadoroon sa
+sicmura......................................................356
+
+Ang gamot sa tauong sinubaan ó nadesmayo
+dahil sa mayroong saquit sa
+caniyang man~ga litid........................................359
+
+Ang gamot sa tauong sinubaan ó nadesmayo
+dahil sa siya,i, natacot ó namanglao
+ó nagalit....................................................360
+
+Ang gamot sa suba, cun casama nang
+ibang saquit.................................................361
+
+=Cap. 75.= Ang gagauin sa tauong tila patay..................363
+
+Ang gagauin sa nalunod sa tubig..............................364
+
+Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+tinamaan nang lintic, ó inarauan, ó nainitan
+nang apoy, nausucan, ó dahil sa nacaamoy
+nang may amoy na matapang
+parang _alcanfor, luya pímienta, almizcle_
+etc..........................................................367
+
+Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+masamang sin~gao nang man~ga pusali,
+ó man~ga libin~gan ó bilangoang quinadoroonan
+nang maraming tauo, ó sa tila
+namatay sa panahong tag-salot, ó cun
+siya,i, linagnat nang lagnat na _sucab_,
+ó binulutong.................................................368
+
+Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+siya,i, sinumpung nang malaquing galit ó
+toua, ó sapagca nabalitaan nang masamang
+balita, ó sapagca dati na siyang sinusubaan
+ó dinaanan nang desmayo......................................369
+
+Ang gagauin sa tila patay dahilan sa
+siya,i, binitay ó nagbicti...................................370
+
+Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+siya,i, nahulog sa mataas, pinalo nang
+malacas, at sa dinaanan nang apoplegía
+ó epilepsia, at tila natuluyang namatay......................371
+
+Ang gagauin sa tila patay na sangol,
+cun bagong ipinan~ganac dahil sa napipisa
+ang canilang pusod, ó sapagca nasisicpang
+totoo nang lungmabas sa tiyan,
+ó dahil sa pagsigao, sa pagsibol nang
+n~gipin, ó sapagca inugoy sila nang malacas
+sa duyan.....................................................373
+
+Ang gagauin sa babaying tila namatay
+cun nan~gan~ganac, ó cun nacapan~ganac.......................376
+
+Ang gagauin sa babaying buntis, cun
+namatay, nang mahan~go ang bata sa
+tiyan at nang mabinyagan.....................................378
+
+=Cap. 76.=. Ang gagauin sa babayi cundi husay
+ang pagdaan nang sa panahon..................................379
+
+=Cap. 77.= Ang gamot sa babaying binubusan
+nang maraming dugo...........................................386
+
+=Cap. 78.= Ang gagauin sa babaying buntis,
+na nagcacasaquit-saquit, at sa tila macucunan................387
+
+=Cap. 79.= Ang gagauin cun mahirap ang
+pan~gan~ganac nang babayi....................................388
+
+=Cap. 80.= Ang man~ga saquit na marahil
+sumunod sa pan~gan~ganac nang babayi.........................392
+
+=Cap. 81.= Ang gamot sa sangol cun hindi
+iniilaguin niya ang caunaunahang ugaling
+ilaguin nang man~ga bagong pan~ganac.........................397
+
+=Cap. 82.= Ang gamot sa man~ga sangol cun
+ungmaasim ang nadroon sa canilang
+sicmura......................................................398
+
+=Cap. 83.= Ang pagpambo sa man~ga sangol.....................400
+
+=Cap. 84.= Ang gamot sa batang nagcacasaquit
+cun sinisibulan nang n~gipin.................................401
+
+=Cap. 85.= Ang gamot sa batang may bulati
+sa tiyan.....................................................402
+
+=Cap. 86.= Ang gamot sa batang dinaraanan
+nang _convulsión_ para nang _sauan, suba,
+alferecía,_ at ang iba pa, pati sa batang
+tila _hinihica,_ na main~gay ang paghin~ga,
+na ang tauag sa gayong saquit ay _croup_......................405
+
+=Cap. 87= Aral na nauucol sa pagsasangra
+sa man~ga maysaquit, pati sa pagpapacapit
+nang linta....................................................409
+
+=Cap. 88.= Ang pagpurga pati nang pagpapasuca
+sa man~ga maysaquit...........................................413
+
+=Cap. 89.= Casaysayan nang bagay sa pulso
+nang tauo.....................................................421
+
+=Cap. 90.= Ang uusisain nang mangagamot
+cun mayroon siyang tinatatap na may
+saquit........................................................425
+
+=Cap. 91.= Casaysayan nang timbang na guinagamit
+sa man~ga iguinagamot sa man~ga
+maysaquit.....................................................428
+
+Lista nang man~ga igagamot sa man~ga
+maysaquit.....................................................430
+
+
+_FIN._
+
+[Patalastas: Libreria at Papeleria ni J. Martinez]
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot
+sa manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG ***
+
+***** This file should be named 17479-8.txt or 17479-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/7/4/7/17479/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
diff --git a/17479-8.zip b/17479-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..4449ee6
--- /dev/null
+++ b/17479-8.zip
diff --git a/17479-h.zip b/17479-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..4fe1efa
--- /dev/null
+++ b/17479-h.zip
diff --git a/17479-h/17479-h.htm b/17479-h/17479-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..9ec1bd1
--- /dev/null
+++ b/17479-h/17479-h.htm
@@ -0,0 +1,10627 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+  <head>
+    <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+    <title>
+      The Project Gutenberg eBook of Ang Mahusay  na Paraan nang Pag Gamot sa manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot, translated by Fr. Manuel Blanco.
+    </title>
+    <style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    p { text-indent: 2em; margin-top: .75em; text-align: justify; margin-bottom: .75em;}
+    .noind  {text-indent: 0em;}
+    .gap {margin-top: 2em;}
+    .biggap {margin-top: 4em;}
+
+    h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center; clear: both;}
+
+    hr { width: 33%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto; clear: both;}
+
+    table {margin-left: auto; margin-right: auto;}
+    .tdchap{text-align: justify; text-indent: -1em; padding-left: 1em; padding-right: 1em;}
+    .tdnum {text-align: right; vertical-align: bottom;}
+    .ind   {text-align: justify; text-indent: 1em; padding-left: 1em; padding-right: 1em;}
+
+    body{margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;}
+
+    .blocknarrow {margin-left: 25%; margin-right:25%; text-align: justify;}
+    .blockquot{margin-left: 15%; margin-right: 15%;}
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: right; color:gray;}
+
+    .center   {text-align: center;}
+    .smcap    {font-variant: small-caps;}
+
+    .figcenter   {margin: auto; text-align: center;}
+    a img { border: 0; }
+
+    .figleft     {float: left; clear: left; margin-left: 0; margin-bottom: 0em; margin-top:
+                 0em; margin-right: 1em; padding: 0; text-align: center;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+    </style>
+  </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa
+manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit
+
+Author: Samuel Auguste David Tissot
+
+Translator: Fr. Manuel Blanco
+
+Release Date: January 8, 2006 [EBook #17479]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 267px;">
+<a href="images/cover_b.jpg"><img src="images/cover_t.jpg" width="267" height="400" alt="Title Cover" title="Title Cover" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2>ANG MAHUSAY NA PARAAN</h2>
+
+<h5>NANG PAG GAMOT</h5>
+
+<h1>SA MANG&#771;A MAYSAQUIT</h1>
+
+<h5>AYON SA ARAL</h5>
+
+<h2>NI TISSOT.</h2>
+
+<h3>TINAGALOG,</h3>
+
+<div class="blocknarrow">hinusa&yacute; at dinagdagan ng&#771; M.R.P. Fr. <b>Manuel Blanco,</b> Exprovincial
+sa &oacute;rden ni San Agust&iacute;n; at ng&#771;ayo,i, ipinalimbag na panibago nang
+<i>M.R.P. Fr. Felipe Bravo</i>, casalucuyang Provincial, sa naturang &oacute;rden.</div>
+
+<h3 class="biggap">2.&ordf; EDICI&Oacute;N</h3>
+
+<h4 class="gap">MANILA, 1916.</h4>
+
+<h4>LIBRERIA Y PAPELERIA</h4>
+
+<h4>&mdash;:DE:&mdash;</h4>
+
+<h3>J. MARTINEZ</h3>
+
+<h5>Moraga 34-36, Calder&oacute;n 108 y Real 153-155, Intra.</h5>
+
+
+
+<h4 class="gap">Imp. de J. Martinez, 7 Estraude.&mdash;Binondo.</h4>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+
+<h2>TABLA</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Nang mang&#771;a saquit na sinaysay dito sa librong ito.</i></p>
+
+<div class="blockquot">
+<table summary="contents">
+<tr><td class="tdchap">&nbsp;</td><td class="tdnum"><i>Pag.</i></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Capitulo 1.</b> Ang mang&#771;a dahilang
+iquinapagcacasaquit nang tauo.                                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_35">35</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 2.</b> Ang mang&#771;a dahilang iquinalalaqui
+nang mang&#771;a saquit nang tauo.                                  </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_39">39</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 3.</b> Ang gagauin ng&#771; tauo capag
+nararamdaman na siya,i, magcacasaquit na.                           </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_43">43</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 4.</b> Ang mahusay na gaua sa may
+mang&#771;a malalaquing saquit.                                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_44">44</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 5.</b> Ang gagauin nang maysaquit na
+magaling-galing na.                                                 </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_47">47</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 6.</b> Ang saquit na pulmon&iacute;ang totoo,
+na ang <i>baga</i> sa loob nang dibdib nang
+tauo siya ang nasasaquitan, at yaon din
+cun minsan ang pinangagaling&#771;an nang
+<i>&eacute;tica</i>.                                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_48">48</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa may saquit, na may
+sibol doon sa caniyang baga.                                        </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_56">56</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang pulmon&iacute;a nang apdo.                                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_63">63</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang pulmon&iacute;a falsa.                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_64">64</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa natutuyo ang catauan.                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_66">66</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 7.</b> Ang sintac sa dibdib, na pinang&#771;ang&#771;anlan
+nang castilang <i>pleures&iacute;a &oacute; dolor
+de costado</i>.                                                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_72">72</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 8.</b> Ang saquit na ang pang&#771;ala,i, <i>garrotillo</i>,
+at ang ibang mang&#771;a saquit sa
+lalamunan nang tauo.                                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_76">76</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gamot sa bucol na ang pang&#771;alan
+nang tagalog doo,i, bayiqui &oacute; bayicqui.                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_83">83</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 9.</b> Ang <i>romadizo.</i> sa uicang tagalog
+ay sipon.                                                           </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_84">84</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 10.</b> Ang saquit nang ng&#771;ipin at bagang
+pati nang cabiac nang ulo &oacute; muc-ha, sa
+uicang castila ay <i>jaqueca,</i> sampon nang
+escorbuto na yao,i, pagdurugo nang ng&#771;ipin
+nang tauo.                                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_89">89</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 11.</b> Ang gamot sa <i>apoplegia.</i> &oacute; sa
+himatayin.                                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_96">96</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 12.</b> Ang gamot sa inarauan, sa uicang
+castila ay <i>insolaci&oacute;n</i>.                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_102">102</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 13.</b> Ang <i>reuma,</i> sa uicang tagalog
+<i>balingtamad,</i> yaon bagang pagsaquit nang
+mang&#771;a casucasuan nang catauan nang
+tauo.                                                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_105">105</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang saquit na balingtamad na lauon.                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_111">111</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 14.</b> Ang saquit na pinang&#771;ang&#771;anlang
+<i>piyo</i> nang tagalog sa uicang castila,i, <i>gota</i>.         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_115">115</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 15.</b> Ang gamot sa quinagat nang
+asong bang&#771;ao.                                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_117">117</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa quinagat nang asong
+ol-ol cun ualang mercurio.                                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_125">125</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 16.</b> Ang gamot sa quinagat nang
+mang&#771;a hayop na may camandag.                                 </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_127">127</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 17.</b> Ang saquit na bulutong sa uicang
+castila,i, <i>viruelas</i>.                                        </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_137">137</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 18.</b> Ang saquit na ticdas, sa provincia
+nang Batang&#771;an ay toco, sa uicang
+castila,i, <i>sarampi&oacute;n</i>.                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_149">149</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 19.</b> Ang lagnat na malaqui na ualang
+hibas, na pinang&#771;ang&#771;anlang <i>lagnat na
+maning&#771;as,</i> na yao,i, isang bagay na tabardillong
+dala nang cainitan nang dugo.                                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_154">154</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 20.</b> Ang lagnat na malaqui na dala
+nang <i>apdo,</i> na ang tauag nang castila
+doo,i, <i>calentura p&uacute;trida, lagnat na buloc,</i>
+na yao,i, ang icalauang bagay na tabardillo.                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_159">159</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 21.</b> Ang <i>lagnat</i> na <i>sucab</i> na ang
+tauag nang castila doo,i, <i>calentura maligna</i>
+na yao,i, ang icatlong bagay na
+tabardillong <i>may mancha</i>.                                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_167">167</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 22.</b> Ang saquit na pang&#771;iqui.                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_175">175</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 23.</b> Ang saquit na <i>erisipela</i> na cun
+turan nang tagalog ay culebra.                                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_184">184</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 24.</b> Ang gamot sa galis sa uicang
+castila,i, <i>sarna</i>.                                           </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_190">190</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 25.</b> Ang gamot sa <i>buni,</i> sa uicang castila,i,
+<i>empeines</i> &oacute; <i>herpes</i>.                            </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_192">192</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 26.</b> Ang gamot sa may mancha sa
+muc-ha, at may mang&#771;a pilat.                                  </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_193">193</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 27.</b> Ang gagauin sa sinisibulan nang
+anomang bagay na sibol para nang <i>bag&aacute;,
+pigsa taguihauat, tiboc, cancro,</i> pati sa
+nasisira ang ilong.                                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_194">194</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 28.</b> Ang gamot sa bicat pati sa lumalaqui
+ang liig.                                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_206">206</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 29.</b> Ang gamot sa sinising&#771;auan ang
+bibig, ang tauag nang castila sa saquit
+na yao,i. <i>aflas</i>.                                            </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_212">212</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 30.</b> Ang gagauin sa nahulog sa mataas,
+sa pinalo, sa naipit, sa nahulog sa
+cabayo &oacute; sinicaran.                                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_215">215</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 31.</b> Ang gagauin sa recalcadura &oacute; relajaci&oacute;n,
+pati sa lungminsad ang boto.                                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_219">219</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 32.</b> Ang gagauin sa tauo, na may
+bot-ong nabali, &oacute; sa nabasag ang ulo.                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_226">226</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 33.</b> Ang gamot sa natinic, &oacute; sa tinamaan
+nang pana &oacute; nabaril.                                        </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_228">228</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 34.</b> Ang gamot sa napaso nang baga
+&oacute; p&oacute;lvora, &oacute; sa nabanlian nang anomang
+mainit.                                                            </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_230">230</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 35.</b> Ang gamot sa tauong naguitguitan
+nang lubid &oacute; nang ibang bagay, pati
+sa nagalusan, sa nasugatan, sa nahiua
+&oacute; sa tinaga nang ibang tauo.                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_232">232</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 36.</b> Ang gagauin sa mayroong sugat
+na lauon na hindi mabahao.                                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_237">237</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 37.</b> Ang gamot sa linuluslusan.                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_242">242</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 38.</b> Ang gagauin sa lungmalabas ang
+tumbong, at sa babaying lungmalabas
+ang caniyang punong catauan.                                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_249">249</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 39.</b> Ang gamot sa lalaqui cun ungmuurong
+ang caniyang punong catauan,
+at sa namamaga ang bayag, &oacute; ungmiihi
+nang nana, &oacute; cun macati ang punong catauan
+nang lalaqui &oacute; nang babayi.                                 </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_247">247</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 40.</b> Ang gagauin sa mang&#771;a batang
+ipinang&#771;ang&#771;anac, na ualang butas sa pouit
+&oacute; may sara ang taying&#771;a, &oacute; ang punong
+catauan, &oacute; cun mayroong pinacatali
+sa ilalim nang dila.                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_249">249</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 41.</b> Ang gamot sa quilmosin, sa uicang
+castila,i, <i>almorranas,</i> na yao,i, pamamaga
+nang pouit nang tauo.                                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_251">251</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 42.</b> Ang gamot sa binabaling&#771;oyng&#771;oy.         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_253">253</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 43.</b> Ang gamot sa lungmulura nang
+dugo.                                                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_255">255</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 44.</b> Ang gamot sa nagsusuca nang
+dugo.                                                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_258">258</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 45.</b> Ang gamot sa ungmiihi nang
+dugo.                                                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_259">259</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 46.</b> Ang gamot sa mayroong bato sa
+pantog, pati sa tauong balisausauin, &oacute;
+sa mahirap ungmiihi.                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_261">261</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 47.</b> Ang gamot sa ungmiihing parati
+di man cusa nang caniyang loob.                                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_264">264</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 48.</b> Ang gamot sa hindi manabi.                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_265">265</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 49.</b> Ang gamot sa sinising&#771;auan &oacute; sa
+namumula ang mata.                                                 </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_266">266</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 50.</b> Ang gamot sa may culaba &oacute;
+sa namumula ang mata.                                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_268">268</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 51.</b> Ang gamot sa hindi macaquita,
+magaling man ang caniyang mata, na
+ang tauag nang castila sa saquit na
+yao,i, <i>gota sirena</i>.                                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_269">269</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 52.</b> Ang gamot sa may sugat sa
+suloc nang mata, &oacute; sa lirain.                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_270">270</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 53.</b> Ang gamot sa masaquit ang taying&#771;a.           </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_271">271</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 54.</b> Ang gamot sa inuurung&#771;an nang
+pauis, galis, &oacute; buni, &oacute; cun nauauala
+ang bucol, &oacute; sibol sa catauan, at hindi
+tungmutuloy.                                                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_273">273</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 55.</b> Ang sa namamaga ang boong
+catauan na ang tauag nang castila
+doo,i, <i>hidropes&iacute;a</i>.                                   </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_274">274</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 56.</b> Ang gamot sa namamaga ang
+tiyan, na yao,i, pinang&#771;ang&#771;anlang <i>belbel
+&oacute; berben</i>.                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_279">279</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 57.</b> Ang gamot sa namamaga ang paa.                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_282">282</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 58.</b> Ang gamot sa nabiquig &oacute; sa naloogan
+nang anomang bagay sa lalamunan,
+na hindi macatuloy sa ilalim.                                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_284">284</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 59.</b> Ang lagnat na <i>daua,</i> na may
+casamang pauis na ang tauag, nang castila
+doo,i, <i>calentura miliar sudatoria</i>.                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_286">286</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 60.</b> Ang mang&#771;a saquit nang sicmura,t,
+tiyan, na doon nauucol ang <i>c&oacute;lico, ahito,</i>
+at ang iba pa.                                                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_288">288</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang c&oacute;lico inflamatorio.                                  </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_289">289</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang c&oacute;lico nang apdo.                                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_293">293</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang empacho &oacute; ahito.                                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_295">295</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang c&oacute;lico flatulento.                                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_298">298</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang c&oacute;lico dahil sa nalamigan ang tauo.                   </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_299">299</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 61.</b> Ang <i>miserere</i> &oacute; <i>pasi&oacute;n &iacute;liaca</i>, na
+yao,i, pagsasara nang mang&#771;a bituca, na
+dahil doon ay hindi manabi ang maysaquit,
+cundi isinusuca niya ang lahat.                                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_301">301</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 62.</b> Ang gamot sa inaanayo, na yao,i,
+pagsuca,t, pag-iilaguin; ang tauag nang
+castila doon, ay <i>c&oacute;lera morbo</i>.                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_304">304</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 63.</b> Ang saquit na pag-iilaguin, cun
+hindi totoong sumasama ang damdam
+nang may catauan, na ang tauag nang
+castila doo,i, <i>diarrea</i>.                                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_311">311</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 64.</b> Ang icalauang bagay na pag-iilaguin,
+na may casamang saquit na malaqui
+sa tiyan, na yao,i, <i>disenteria</i> cun
+turan nang castila.                                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_313">313</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 65.</b> Ang icatlong bagay na pag-iilaguin,
+na mahirap ang damdam nang may
+catauan sa sicmura, at pati nang paghing&#771;a
+ay mahirap din, na yaon ang pinang&#771;ang&#771;anlan
+nang castilang <i>disenter&iacute;a
+maligna</i>.                                                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_318">318</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 66.</b> Ang gamot sa hinihica.     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_321">321</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 67.</b> Ang gamot sa nag-iilaguin nang
+<i>darag-is</i> na ang tauag nang castila
+doo,i, <i>pujas</i>.                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_325">325</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 68.</b> Ang gamot sa nagcacasaquit dahil
+sa siya,i, natacot.                                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_326">326</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 69.</b> Ang gagauin sa dinaraanan nang
+anomang bagay na convulsi&oacute;n &oacute; pagquinal
+nang catauan para nang tamang
+hang&#771;in sauan etc, pati nang gagauin sa
+babaying sinusubaan.                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_327">327</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang saquit na <i>alferec&iacute;a,</i> na ang tauag
+sa Maynila doo,i, <i>taon</i>.                                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_329">329</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa sinasauan, na yaong
+saquit na yao,i, isa rin ang pinang&#771;ang&#771;anlan
+nang castilang <i>epilepsia, &oacute; mal caduco,
+&oacute; mal de coraz&oacute;n.</i> Ang pang&#771;alan
+cun minsan nang tagalog dito,i, suba;
+cun minsan nama,i, panhihimatay.                                   </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_332">332</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa babaying <i>sinusubaan,</i>
+na yao,i, pinang&#771;ang&#771;anlan nang castilang
+<i>mal de madre</i>.                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_336">336</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa babaying <i>namamanhid</i>
+ang caniyang paa &oacute; camay, &oacute; ang
+ibang casang&#771;capan nang catauan, na ang
+tauag nang castila doo,i, <i>calambre
+hist&eacute;rico</i>.                                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_340">340</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gamot sa biglang dinaaraanan
+nang hindi <i>macahing&#771;a</i>, na ang tauag
+nang castila doo,i, <i>sofocaci&oacute;n</i>.                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_341">341</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 70.</b> Ang saquit <i>nang frenes&iacute;,</i> na yao,i,
+saquit nang utac nang ulo nang tauo,
+na dahil doon nasisira ang bait nang
+may catauan, na tila bumabagsic.                                   </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_344">344</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 71.</b> Ang gamot sa nacalon-oc nang
+lason.                                                             </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_346">346</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 72.</b> Ang saquit na <i>pasmo,</i> na yao,i,
+catulad nang <i>perles&iacute;a</i>.                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_348">348</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 73.</b> Ang saquit na <i>icteric&iacute;a,</i> na
+iquinapagdidilao nang mata nang tauo.                              </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_351">351</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 74.</b> Ang gamot sa tauong <i>sinusubaan</i>
+na ang tauag nang castila sa saquit na
+yaon ay <i>desmayo</i>.                                            </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_353">353</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gamot sa sinubaan, &oacute; nadesmayo
+dahil sa siya,i, marugo.                                           </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_354">354</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gamot sa sinubaan, &oacute; nadesmayo
+dahil sa cahinaan nang catauan, para
+nang mang&#771;a babaying nang&#771;ang&#771;anac, at
+sa nahanaan nang gutom &oacute; nang pagbabaling&#771;oyng&#771;oy,
+&oacute; pag-iilaguin nang malacas,
+&oacute; dahil sa pinurga &oacute; pinasuca nang
+matapang na pamurga, &oacute; pasuca, &oacute; dahilan
+sa mang&#771;a maruming nadoroon sa
+sicmura.                                                           </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_356">356</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gamot sa tauong sinubaan &oacute; nadesmayo
+dahil sa mayroong saquit sa
+caniyang mang&#771;a litid.                                        </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_359">359</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gamot sa tauong sinubaan &oacute; nadesmayo
+dahil sa siya,i, natacot &oacute; namanglao
+&oacute; nagalit.                                                  </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_360">360</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gamot sa suba, cun casama nang
+ibang saquit.                                                      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_361">361</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 75.</b> Ang gagauin sa tauong tila patay.                  </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_363">363</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa nalunod sa tubig.                                   </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_364">364</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+tinamaan nang lintic, &oacute; inarauan, &oacute; nainitan
+nang apoy, nausucan, &oacute; dahil sa nacaamoy
+nang may amoy na matapang
+parang <i>alcanfor, luya p&iacute;mienta, almizcle</i>
+etc.                                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_367">367</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+masamang sing&#771;ao nang mang&#771;a pusali,
+&oacute; mang&#771;a libing&#771;an &oacute; bilangoang quinadoroonan
+nang maraming tauo, &oacute; sa tila
+namatay sa panahong tag-salot, &oacute; cun
+siya,i, linagnat nang lagnat na <i>sucab</i>,
+&oacute; binulutong.                                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_368">368</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+siya,i, sinumpung nang malaquing galit &oacute;
+toua, &oacute; sapagca nabalitaan nang masamang
+balita, &oacute; sapagca dati na siyang sinusubaan
+&oacute; dinaanan nang desmayo.                                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_369">369</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa tila patay dahilan sa
+siya,i, binitay &oacute; nagbicti.                                 </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_370">370</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa tila patay dahil sa
+siya,i, nahulog sa mataas, pinalo nang
+malacas, at sa dinaanan nang apopleg&iacute;a
+&oacute; epilepsia, at tila natuluyang namatay.                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_371">371</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa tila patay na sangol,
+cun bagong ipinang&#771;anac dahil sa napipisa
+ang canilang pusod, &oacute; sapagca nasisicpang
+totoo nang lungmabas sa tiyan,
+&oacute; dahil sa pagsigao, sa pagsibol nang
+ng&#771;ipin, &oacute; sapagca inugoy sila nang malacas
+sa duyan.                                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_373">373</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa babaying tila namatay
+cun nang&#771;ang&#771;anac, &oacute; cun nacapang&#771;anac.      </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_376">376</a></td></tr>
+
+<tr><td class="ind">Ang gagauin sa babaying buntis, cun
+namatay, nang mahang&#771;o ang bata sa
+tiyan at nang mabinyagan.                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_378">378</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 76.</b>. Ang gagauin sa babayi cundi husay
+ang pagdaan nang sa panahon.                                       </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_379">379</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 77.</b> Ang gamot sa babaying binubusan
+nang maraming dugo.                                                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_386">386</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 78.</b> Ang gagauin sa babaying buntis,
+na nagcacasaquit-saquit, at sa tila macucunan.                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_387">387</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 79.</b> Ang gagauin cun mahirap ang
+pang&#771;ang&#771;anac nang babayi.                               </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_388">388</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 80.</b> Ang mang&#771;a saquit na marahil
+sumunod sa pang&#771;ang&#771;anac nang babayi.                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_392">392</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 81.</b> Ang gamot sa sangol cun hindi
+iniilaguin niya ang caunaunahang ugaling
+ilaguin nang mang&#771;a bagong pang&#771;anac.                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_397">397</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 82.</b> Ang gamot sa mang&#771;a sangol cun
+ungmaasim ang nadroon sa canilang
+sicmura.                                                           </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_398">398</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 83.</b> Ang pagpambo sa mang&#771;a sangol.                </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_400">400</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 84.</b> Ang gamot sa batang nagcacasaquit
+cun sinisibulan nang ng&#771;ipin.                                 </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_401">401</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 85.</b> Ang gamot sa batang may bulati
+sa tiyan.                                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_402">402</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 86.</b> Ang gamot sa batang dinaraanan
+nang <i>convulsi&oacute;n</i> para nang <i>sauan, suba,
+alferec&iacute;a,</i> at ang iba pa, pati sa batang
+tila <i>hinihica,</i> na maing&#771;ay ang paghing&#771;a,
+na ang tauag sa gayong saquit ay <i>croup</i>.                     </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_405">405</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 87</b> Aral na nauucol sa pagsasangra
+sa mang&#771;a maysaquit, pati sa pagpapacapit
+nang linta.                                                        </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_409">409</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 88.</b> Ang pagpurga pati nang pagpapasuca
+sa mang&#771;a maysaquit.                                          </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_413">413</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 89.</b> Casaysayan nang bagay sa pulso
+nang tauo.                                                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_421">421</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 90.</b> Ang uusisain nang mangagamot
+cun mayroon siyang tinatatap na may
+saquit.                                    </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_425">425</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap"><b>Cap. 91.</b> Casaysayan nang timbang na guinagamit
+sa mang&#771;a iguinagamot sa mang&#771;a
+maysaquit.                                                         </td><td class="tdnum"><a href="#Pg_428">428</a></td></tr>
+
+<tr><td class="tdchap">Lista nang mang&#771;a igagamot sa mang&#771;a
+maysaquit.</td><td class="tdnum"><a href="#Pg_430">430</a></td></tr>
+</table>
+</div>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_3" id="Pg_3">P&aacute;hin&aacute; 3</a></span></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/003.jpg" width="500" height="55" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h2>PR&Oacute;LOGO.</h2>
+
+<div class="figleft" style="width: 65px;">
+<img src="images/m.jpg" width="65" height="120" alt="M" title="M" />
+</div>
+<p class="noind">i objeto en escribir en idioma tagalog este tratado, traducido casi
+todo del <i>Aviso al pueblo</i> del c&eacute;lebre Tissot, no ha sido otro que
+aliviar &aacute; los indios enfermos, cuyo desamparo, que he presenciado no
+pocas veces por razon de mi oficio, me ha conmovido hasta lo sumo.</p>
+
+<p>Entregados en manos de unos Curanderos ignorant&iacute;simos, embusteros y
+estafadores, se ven precisados &aacute; permanecer en una cama por muchos
+meses, &aacute; abandonar todos sus quehaceres, y &aacute; gastar lo poco que tienen
+y repartirlo con los que han hecho trato de curarlos, y todo esto &aacute;
+veces en enfermedades que con suma facilidad puede curar cualquiera
+que tenga, alguna tintura de la Medicina.</p>
+
+<p>A mi llegada &aacute; cierto pueblo fu&iacute; tes<span class="pagenum noind"><a name="Pg_4" id="Pg_4">P&aacute;hin&aacute; 4</a></span>tigo de una peste de calenturas
+intermitentes que apenas dejaban casa libre; y sin embargo de que eran
+muy f&aacute;ciles de curar, no observ&eacute; que los indios Curanderos las
+tratasen de modo que se conociese que ellos entendian lo que era
+aquello. &Aacute; una semejante conducta eran consiguientes los estragos que
+me sorprendieron entonces. Cabalmente por aquel tiempo lleg&oacute; &aacute; mis
+manos la apreciable obra del <i>Aviso al P&uacute;blico</i> del incomparable
+Tissot; la que inmediatamente empec&eacute; &aacute; traducir al tagalog, ansioso de
+comunicar &aacute; estos pobres indios un tesoro tan rico.</p>
+
+<p>Por lo que hace el lenguaje, como nadie tenga obligaci&oacute;n de escribir
+en el mejor estilo posible, y si&eacute;ndome esto por otra parte muy penoso,
+lo he hecho del mismo modo que hablo ordinariamente con el indio, esto
+es, en estilo llano. Yo estoy ciert&iacute;simo de que los indios me
+entienden bien, y que perciben claramente lo que quiero decirles: pues
+por espacio de muchos a&ntilde;os en que me he ocupado en hablar con ellos
+sobre mil materias y asuntos diferentes, he tenido sobrado tiempo para
+hacer esa experiencia: por <span class="pagenum noind"><a name="Pg_5" id="Pg_5">P&aacute;hin&aacute; 5</a></span>consiguiente no tengo recelo de que queden
+sin entender este tratado aquellos indios para quienes se destina. Por
+otra parte, algunos ejemplares de &eacute;l trasladados de mano, y que corren
+hoy dia entre ellos, me convencen de lo mismo. He visto con admiraci&oacute;n
+que ya saben distinguir unas calenturas de otras, y que ya las dan el
+mismo nombre que va puesto en este libro: que las tratan del mismo
+modo que en &eacute;l se ordena, y que logran el efecto deseado: todo lo cual
+me ha causado un placer indecible.</p>
+
+<p>De todo esto infiero, que para el objeto que me he propuesto, y
+escribiendo para indios, para nada es necesaria la elegancia del
+estilo. En el idioma mismo castellano corren innumerables obras, de
+las cuales muchas de ellas carecen enteramente de elegancia, y otras
+aun de propiedad, y lo que es peor (y seria f&aacute;cil demostrarlo con una
+obra bien conocida y aplaudida hoy dia) est&aacute;n llenas de defectos no
+peque&ntilde;os, sino muy graves en el lenguaje. Sin embargo, ellas andan en
+manos de todos, y son buscadas con ansia, y leidas con gusto y
+provecho por raz&oacute;n del m&eacute;rito que verdaderamente tienen. Las
+com<span class="pagenum noind"><a name="Pg_6" id="Pg_6">P&aacute;hin&aacute; 6</a></span>posiciones escritas con elegancia en lengua tagala, se disputa si
+las entiende el com&uacute;n de los indios. Yo creo firmemente que ellos no
+han de ser de mejor condici&oacute;n que los espa&ntilde;oles y dem&aacute;s europeos, los
+cuales m&aacute;s f&aacute;cilmente comprenden una oraci&oacute;n &oacute; un per&iacute;odo escrito en
+estilo llano, que en estilo dif&iacute;cil y adornado. Tengo muchas pruebas
+que me inducen &aacute; creerlo as&iacute;. Bajo de este supuesto, muchas cosas
+pod&iacute;a haber escrito yo mismo con elegancia, y no lo he hecho de
+intento, temeroso de que no me entiendan bien, y fundado en que m&aacute;s
+vale que lo pague el estilo, que el que sufra el enfermo. De aqu&iacute; es
+que, por el conocimiento y largo estudio que he hecho de los alcances
+del indio, he evitado todo lo posible el hacer per&iacute;odos largos, y
+oraciones muy compuestas: y asi yo no me he ce&ntilde;ido &aacute; la letra ni aun
+al m&eacute;todo de los Autores, de donde he trasladado las materias, sino
+que he procurado hablar siempre muy poco y lo preciso, trasladando
+&uacute;nicamente la sustancia, y acomod&aacute;ndolo al mismo tiempo al genio y
+modo familiar de hablar que veo usan entre s&iacute; estos naturales.</p>
+
+<p>Si aun de este modo no se logra que <span class="pagenum noind"><a name="Pg_7" id="Pg_7">P&aacute;hin&aacute; 7</a></span>los indios Curanderos aprendan &aacute;
+tratar met&oacute;dicamente las enfermedades seguramente menos se lograr&aacute; con
+los medios puestos en pr&aacute;ctica hasta ahora, esto es, con los libros
+escritos en lengua espa&ntilde;ola, que andan en sus manos, y de los cuales
+generalmente nada entienden, &aacute; lo menos los que viven en las
+provincias distantes de Manila: y aunque los entiendan, poco &oacute; ning&uacute;n
+fruto sacar&aacute;n, como en efecto no lo sacan de su lectura. Dos son los
+libros conocidos entre ellos, el <i>tratado del P. Clain,</i> y el del <i>P.
+Santa Mar&iacute;a</i>. Este &uacute;ltimo &aacute; excepci&oacute;n de la breve y curiosa exposicion
+que hace de las virtudes de las plantas de Filipinas, en lo
+perteneciente al modo de curar las enfermedades de nada sirve, y aun
+en ciertos casos pueden ser muy perniciosas las curaciones emp&iacute;ricas
+que propone. El tratado del P. Clain, aunque escrito con algun
+cuidado, tiene defectos irreparables. En primer lugar, en infinitos
+casos no ha hecho m&aacute;s que amontonar sin ex&aacute;men varias especies de
+plantas, como propias para la curaci&oacute;n de alg&uacute;n mal, y suponi&eacute;ndolas
+de iguales virtudes, en fuerza de los informes seguramente tomados de
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_8" id="Pg_8">P&aacute;hin&aacute; 8</a></span>los mismos indios; siendo as&iacute; que las virtudes de muchas de ellas son
+enteramente opuestas &aacute; las de las otras, y algunas plantas son de uso
+peligroso. En segundo lugar, las curas que propone en varias
+enfermedades son meramente emp&iacute;ricas, y as&iacute; como pueden sanar, pueden
+tambi&eacute;n hacer mucho da&ntilde;o. En tercero y &uacute;ltimo lugar, dicho Autor trata
+tan superficialmente, y con estilo y m&eacute;todo tan confusos, la
+important&iacute;sima y delicada materia de las calenturas, que, adem&aacute;s de no
+ser de m&eacute;rito alguno cuanto all&iacute; ense&ntilde;a, es necesario saber bien el
+espa&ntilde;ol para entenderle; y estoy muy cierto de que muchos espa&ntilde;oles no
+comprender&aacute;n aquel art&iacute;culo; no sabr&aacute;n hacer la debida distinci&oacute;n
+entre calenturas y calenturas. En otros art&iacute;culos de menos importancia
+est&aacute; tolerable, y es digno de aprecio el ap&eacute;ndice de las plantas que
+trae al fin, y del que me he servido en muchas ocasiones.</p>
+
+<p>Con lo que llevo dicho no pretendo persuadirme &aacute; que todos los indios
+indiferentemente han de entender este mi tratado. El mismo Tissot,
+escribiendo para europeos de la clase del pueblo, se hace cargo de lo
+mismo, y confiesa que ser&aacute;n muy <span class="pagenum noind"><a name="Pg_9" id="Pg_9">P&aacute;hin&aacute; 9</a></span>pocos los que entender&aacute;n su obra.
+Pero advierto y digo, que con tal que haya una sola persona que le
+entienda en un pueblo, ella sola puede hacer bienes incalculables &aacute;
+los enfermos. En Filipinas se debe esperar tambien mucho de los Padres
+Curas, de los Maestros de escuela, de los espa&ntilde;oles nacidos en el
+pa&iacute;s, y de otras personas que, por raz&oacute;n de su trato con europeos,
+tienen m&aacute;s penetraci&oacute;n y luces que los pobres indios de las
+sementeras.</p>
+
+<p>En cuanto &aacute; los equivalentes &oacute; suced&aacute;neos de los simples que trae
+Tissot, en su obra, pondr&eacute; en seguida una tabla en donde ver&aacute;
+claramente el lector, que nada he hecho de nuevo, que no se halle
+fundado &oacute; bien en el ap&eacute;ndice de los suced&aacute;neos que se halla al fin de
+la dicha obra de Tissot, &oacute; bien en los libros impresos en el pa&iacute;s, y
+que andan en manos de todos, &oacute; ya tambien en la autoridad de algunos
+Bot&aacute;nicos c&eacute;lebres, como Linneo, etc. Hecha esta diligencia, ninguno
+tendr&aacute; que decir nada de mis suced&aacute;neos. Veo &aacute; muchos, aun espa&ntilde;oles,
+muy t&iacute;midos en el uso de las medicinas &oacute; simples, que no son del uso
+de los europeos; y apenas quieren persuadirse &aacute; que <span class="pagenum noind"><a name="Pg_10" id="Pg_10">P&aacute;hin&aacute; 10</a></span>en estas islas se
+halla, como en los paises m&aacute;s privilegiados, una multitud inmensa de
+vetables de virtudes maravillosas. Yo no he formado nunca un concepto
+tan mezquino de las riquezas y providencia paternal de nuestro Dios;
+antes creo que en todos los paises ha criado cuanto puede necesitar el
+hombre en salud y en enfermedad. Jam&aacute;s he pensado que un pobre indio,
+para curarse unas tercianas, tenga precisi&oacute;n de hacer un viage al Per&uacute;
+para comprar dos reales de Quina ni que para vomitar, tenga que ir
+hasta el Brasil para comprar la Hipecacuana. Antes por lo contrario, &aacute;
+mi me basta saber que una planta no nace naturalmente en el pa&iacute;s, para
+persuadirme desde luego &aacute; que para nada es all&iacute; necesaria. El Abate
+Herb&aacute;s y Panduro en su <i>Historia del hombre</i> (creo que en el tomo 7.&ordm;)
+sostiene y amplifica este mismo pensamiento con la erudici&oacute;n y fuerza
+que acostumbra. El autor de la Flora medical de las Antillas, en la
+primera p&aacute;gina del pr&oacute;logo de su sabia obra, cita la autoridad de las
+memorias de Trevoux, en donde se afirma resueltamente lo mismo que yo
+dije arriba, y se a&ntilde;ade: que bas<span class="pagenum noind"><a name="Pg_11" id="Pg_11">P&aacute;hin&aacute; 11</a></span>ta el observar las plantas que nacen
+en un pa&iacute;s, para inferir desde luego las enfermedades que en &eacute;l son
+mas comunes. Pero yo no debo detenerme m&aacute;s en esto, pues cualquiera
+que haya meditado algo detenidamente sobre el orden admirable que el
+Criador del universo ha establecido en todas las cosas, a&uacute;n las m&aacute;s
+m&iacute;nimas, f&aacute;cilmente convendr&aacute; en ella. Estoy muy cierto, pues, de que
+en las islas tenemos mucho m&aacute;s de lo que podemos desear para el caso,
+y que el indio se curar&aacute; con los simples del pa&iacute;s con tanta seguridad
+como los espa&ntilde;oles que tanto confian en las medicinas de Europa.
+Finalmente los equivalentes de primera necesidad, en varias
+enfermedades que no admiten treguas, en casos en que no es f&aacute;cil el
+recurso &aacute; Manila, como la <i>Dita</i> y el <i>Iguio</i>, han sido experimentados
+centenares de veces en toda clase de personas de todos sexos y edades,
+con un efecto felic&iacute;simo y sin sombra de peligro: compru&eacute;belo el que
+quiera, y cuando quede sorprendido de los buenos efectos, entonces
+conocer&aacute;, que nada he ponderado. Estando, pues, los resultados por la
+inocencia de dichos sim<span class="pagenum noind"><a name="Pg_12" id="Pg_12">P&aacute;hin&aacute; 12</a></span>ples, y siendo estos bien comunes y conocidos,
+nada se puede oponer contra su uso, por que contra la experiencia no
+hay respuesta.</p>
+
+<p>En esto que he dicho ahora nada afirmo que no sea com&uacute;n con el modo de
+pensar de los hombres mas h&aacute;biles de Europa, cuyos esfuerzos hace
+medio siglo se dirijen con feliz &eacute;xito (observando las virtudes de las
+plantas ind&iacute;genas) &aacute; libertar &aacute; aquellos hermosos paises de la
+servidumbre de tener que llevar de las dos Indias una gran multitud de
+simples &aacute; costa de mucha plata. Lea el que quiera el prefacio &aacute; las
+Disertaciones Bot&aacute;nicas de Linneo, escrito por el Editor, y alli se
+encontrar&aacute; con mucho m&aacute;s de lo que llevo dicho, y se asombrar&aacute; de la
+bondad y portentos del Alt&iacute;simo, que con tanta largueza ha proveido &aacute;
+las necesidades del hombre en todos los paises del Universo.</p>
+
+<p>Por conclusi&oacute;n advierto que en este mi trabajo, que no ha sido
+peque&ntilde;o, me he servido de la Obra de Buchan, de la del Doctor Martin
+Martinez, del Rozier y de Linneo en aquellos casos en que Tissot omite
+el tratar de algunos males &oacute; enfermedades: todo en obsequio y
+beneficio <span class="pagenum noind"><a name="Pg_13" id="Pg_13">P&aacute;hin&aacute; 13</a></span>de los pobres indios que viven lejos de la Capital, y aun
+de los espa&ntilde;oles enfermos que, &aacute; falta de Facultativos europeos, se
+ven no pocas veces precisados &aacute; ponerse en manos de los Curanderos del
+pa&iacute;s. <i>Vale</i>.</p>
+
+<p><i>Nota. En este tratado no hablo por varios motivos de las enfermedades
+ven&eacute;reas; como tampoco de la que llama el indio mal viento, por ser
+muy confusas las explicaciones que me han dado de ella, y por tanto no
+puedo asegurar &aacute; qu&eacute; enfermedad equivale.</i></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 200px;">
+<img src="images/013.jpg" class="biggap" width="200" height="75" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_14" id="Pg_14">P&aacute;hin&aacute; 14</a></span></p>
+
+<h2><a name="TABLA" id="TABLA"></a>TABLA.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>De las suced&aacute;neos &oacute; equivalentes puestos en este Tratado en lugar de
+los que trae Tissot en su Obra</i>.</p>
+
+
+<p><i>Asclepias</i>. En Filipinas he visto muchas especies de Asclepias, pero
+no me he atrevido &aacute; proponer ninguna de ellas por las razones que se
+pueden ver en Rozier. En su lugar he puesto la Aristoloquia que supone
+Tissot ser suced&aacute;neo.</p>
+
+<p><i>Borraja=(Sigang dagat)</i>. Esta planta, nombrada as&iacute; por el indio, es
+borraja verdadera; pero no la de Espa&ntilde;a. Es muy pelosa y de mucho
+jugo; las hojas muy tiernas se pueden comer cocidas. Es la llamada
+<i>Borago indica</i> por Linneo.</p>
+
+<p><i>C&aacute;lamo arom&aacute;tico=(Tagbac)</i>. Esta planta es bien conocida de los
+naturales. En los libros del pa&iacute;s pasa por <i>c&aacute;lamo arom&aacute;tico</i>; pero no
+lo es sino la <i>Renealmia</i> de Linneo. Aunque no es el <i>c&aacute;lamo</i>, no
+puede ser da&ntilde;oso su uso, como lo est&aacute; indicando su olor, y por ocupar
+en la naturaleza un lugar entre el <i>jengibre</i> y otras plantas
+semejantes; y a&uacute;n puede ser mejor que el mismo c&aacute;lamo.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_15" id="Pg_15">P&aacute;hin&aacute; 15</a></span><i>Cebada</i>=(Arroz en c&aacute;scara). As&iacute; lo previene Clain y Tissot; y una
+esperiencia continua me ha ense&ntilde;ado ser un equivalente excelente, &aacute; lo
+menos para los indios.</p>
+
+<p><i>Cerrajas=(Tagolinao)</i>. As&iacute; se halla escrito en los libros del pa&iacute;s;
+pero el <i>tagolinao</i> no es especie de <i>Sonchus</i>, sino otra cosa
+distinta. Sin embargo sin el m&aacute;s m&iacute;nimo recelo puede tomarse
+interiormente, como lo acredita la misma experiencia.</p>
+
+<p><i>Chicoria=(Dilang usa)</i>. Los indios, llaman <i>dilang usa, sigang dagat</i>
+y <i>tabacotabacohan</i> una planta cuyas hojas est&aacute;n pegadas &aacute; la tierra,
+pero la ca&ntilde;a de las flores sube derecha. Otros llaman <i>sigang dagat</i> &aacute;
+una especie de borraja, y as&iacute; se ha de entender en este libro. <i>Dilang
+usa</i> no es chicoria; pero se puede tomar interiormente sin riesgo
+alguno; sus hojas se comen cocidas. (Clain no llama <i>dilang usa</i> &aacute; la
+chicoria, sino <i>sigang dagat</i>, y as&iacute; debe enmendarse lo dicho en la
+primera impresi&oacute;n).</p>
+
+<p><i>Quina=(Obat</i> &oacute; <i>Macabuhay)</i>. La quina es una especie de <i>Smilax</i>, y
+tambi&eacute;n lo es el <i>obat</i>: el <i>macabuhay</i> es una especie de Menispermo;
+pero por ser ya usadas con <span class="pagenum noind"><a name="Pg_16" id="Pg_16">P&aacute;hin&aacute; 16</a></span>suceso en Medicina y conocidas en las
+islas estas dos plantas, las he puesto en lugar de la quina, que es
+dif&iacute;cil adquirir lejos de Manila.</p>
+
+<p><i>Cicuta=(Talamponay)</i>. En Filipinas yo no s&eacute; que es la Cicuta; &aacute; lo
+menos yo no la he podido encontrar. En este supuesto y siendo
+indispensable poner un equivalente de ella en este tratado para la
+curaci&oacute;n del Cancro, observ&eacute; que en la disertaci&oacute;n de Linneo
+intitulada <i>Medicamenta Graveolentia</i>, se propone para aquel caso la
+<i>Datura</i> de la cual es una especie la que los indios llaman
+<i>talamponay</i>. No era suficiente el que yo la propusiese; era dem&aacute;s
+necesario se&ntilde;alar la d&oacute;sis. Para esto empez&eacute; &aacute; experimentarla en mi
+mismo, empezando por cantidades muy peque&ntilde;as. De este modo he llegedo
+&aacute; tomar en un dia y de una vez sola el peso de una dracma &oacute; de un real
+de las hojas: y si alguno acostumbrado ya &aacute; su uso, quiere tomarla dos
+veces al dia, mucho m&aacute;s habiendo motivo grande para hacerlo, no dudo
+que podr&aacute; tomar m&aacute;s del peso de un real. Lo que he experimentado,
+pues, en mi mismo es lo siguiente: 1.&ordm; Se ha de usar del <i>talamponay</i>
+verde, que nace de suyo en <span class="pagenum noind"><a name="Pg_17" id="Pg_17">P&aacute;hin&aacute; 17</a></span>cualquiera parte, y cuya flor es blanca, y
+no del morado que suelen plantar los indios en sus casas, pues usan
+exteriormente de sus hojas, aplic&aacute;ndolas &aacute; los abscesos &oacute; apostemas en
+el principio para repeler, cuya virtud tienen efectivamente. 2.&ordm; La
+hoja verde (despu&eacute;s de pesada la cantidad) se muele simplemente en una
+taza de loza con un palito peque&ntilde;o, y se hace p&iacute;ldoras, como guisantes
+de grandes de modo que se puedan tragar f&aacute;cilmente enteras, echando
+cada una en media cucharada de agua fria. 3.&ordm; Es malo masticar la
+hoja; pues de este modo, aun una cantidad de ocho granos de trigo
+causar&aacute; vahidos de cabeza: es, pues, necesario hacerla p&iacute;ldoras &oacute;
+pelotillas como he dicho, y tragarlas enteras; de este modo nada malo
+absolutamente se advierte ni se siente, y se puede tomar una cantidad
+grande; pero siempre es preciso que el enfermo empieze por poco, y que
+aumente todos los dias la dosis, mientras no sienta alguna novedad.
+4.&ordm; En algunas indisposiciones del est&oacute;mago es un remedio eficaz y
+pronto, y establece un &oacute;rden admirable en las funciones de aquella
+v&iacute;scera y de los intestinos, abre el apetito, provoca una traspiraci&oacute;n
+muy suave, pro<span class="pagenum noind"><a name="Pg_18" id="Pg_18">P&aacute;hin&aacute; 18</a></span>porciona un sue&ntilde;o regular y tranquilo, y me parece
+tambi&eacute;n (aunque no lo puedo asegurar todav&iacute;a de cierto) que calma al
+momento los dolores reum&aacute;ticos. 5.&ordm; Algunos indios, y a&uacute;n algunas
+mugeres, lo han tomado del mismo modo, y han sentido sus buenos
+efectos. 6.&ordm; Los dolores del cancro los calma seguramente, aunque
+ignoro si el largo uso de las p&iacute;ldoras podr&aacute;n causar la curaci&oacute;n
+entera de este mal, pues mis observaciones no llegan m&aacute;s que hasta
+este punto. Despues de la impresi&oacute;n primera de este libro he logrado
+ver un ejemplo pasmoso de la vida de esta planta. Una muger casada del
+pueblo de Bauang habia perdido las partes interiores de la nariz con
+una llaga p&eacute;sima, que se iba extendiendo. Por de fuera no se notaba
+sino que la nariz se iba hundiendo hacia abajo. La enferma no pod&iacute;a
+andar sin mucho trabajo, por que con el movimiento se estremecia la
+llaga, y le causaba mucho tormento. En este estado tom&oacute; el
+<i>talamponay</i>, en p&iacute;ldoras; y aunque en las dos primeras semanas apenas
+sinti&oacute; alivio, despues de unos cuatro meses le consigui&oacute; tan grande
+que se cur&oacute; perfectamente, y vive hoy dia con mucha salud. Fuese
+cancro &uacute; otra cosa su enfermedad, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_19" id="Pg_19">P&aacute;hin&aacute; 19</a></span>ello es que san&oacute; del todo. 7.&ordm; A
+falta del Opio y del La&uacute;dano pueden servir dichas p&iacute;ldoras de
+equivalente muy bueno.</p>
+
+<p>Concluyo que para proponer esta planta no he procedido de ligero, sino
+fundado en la autoridad de un hombre tan grande como Linneo y en la
+experiencia. Por tanto en lugar de encargar con Rozier que se procure
+extirpar esta planta perjudicial, aconsejar&eacute; que procure cada uno
+tener un pi&eacute; en un rincon de su huerto. Todos saben lo que es el opio,
+el l&aacute;udano, la belladona, la cicuta; y sin embargo de llamarse
+t&oacute;sigos, son unos medicamentos her&oacute;icos tomados en la dosis
+conveniente: luego la dosis, y no las plantas, es lo que puede hacer
+da&ntilde;o. Uno que comiese una cantidad excesiva de alimento, tal vez
+moriria. <i>Vidit Deus cuncta qu&aelig; fecerat, et erant valde bona.</i></p>
+
+<p>El <i>Talamponay</i> es especie de Datura, y se acerca mucho &aacute; la llamada
+<i>Metal</i> por los Bot&aacute;nicos. Las ramas de la planta son dicotomas &oacute;
+ahorquilladas. La flor es de una pieza muy grande, y se abre por la
+noche. El fruto est&aacute; erizado de puntas &eacute; inclinado hacia la tierra.
+Las hojas son lampi&ntilde;as, de un verde p&aacute;lido, y con &aacute;ngulos en las
+orillas. Sus propiedades son muy raras, y por <span class="pagenum noind"><a name="Pg_20" id="Pg_20">P&aacute;hin&aacute; 20</a></span>eso la manda extirpar
+Rozier.</p>
+
+<p>Por ningun caso deben tomarse sus semillas interiormente para dormir,
+pues su uso es muy peligroso. &Aacute; excepci&oacute;n de las ovejas, que he visto
+con admiraci&oacute;n comen con ansia el fruto, ningun animal toca &aacute; esta
+planta.</p>
+
+<p><i>Coclearia=(Taquip suso, &oacute; taquip cohol)</i>. Esta planta, se ha escrito
+en el pa&iacute;s, que son <i>berros</i>, y en efecto tiene su sabor, pero en
+realidad el <i>taquip suso</i> no es sino una especie de <i>Hidrocotile</i>.</p>
+
+<p><i>Contrayerba=(Dusay &oacute; Guisol)</i>. Esta planta, tomada interiormente, no
+puede ser da&ntilde;osa, sin embargo de que no es la contrayerba como han
+escrito algunos en Filipinas; pues habiendo yo logrado ver unas flores
+de ella, he observado que es una especie de K&aelig;mpferia.</p>
+
+<p><i>Escila=(Bacong)</i>. As&iacute; Clain en el lugar citado, en donde trae el modo
+de preparar la raiz. Dos plantas conocen los indios con el nombre de
+<i>Bacong</i>: la una es en efecto la <i>Escila</i>, y &eacute;sta es la que se debe
+usar. Su raiz tiene cascos como la cebolla. La otra planta no es
+<i>Escila</i>, sino especie de <i>Hypoxis</i>. Su raiz no tiene cascos, y no se
+debe usar de ella. Por esta semejanza en los <span class="pagenum noind"><a name="Pg_21" id="Pg_21">P&aacute;hin&aacute; 21</a></span>nombres se dijo en la
+primera impresi&oacute;n que el <i>bacong</i> no era <i>Escila</i>. Tambi&eacute;n creo que,
+adem&aacute;s de las dos plantas dichas, hay otra &uacute; otras que el Indio llama
+<i>bacong</i>.</p>
+
+<p><i>Esp&iacute;ritu de azufre=(El zumo de limon con miel &oacute; con jarabe de
+verdolagas)</i>. As&iacute; se previene en el ap&eacute;ndice de los suced&aacute;neos en la
+Obra dicha de Tissot: y debo advertir que es un equivalente admirable
+y digno de usarse.</p>
+
+<p><i>Hipecacuanha=(Igu&iacute;o &oacute; Agu&iacute;o)</i>. Entre una gran multitud de plantas que
+trae Clain en su tratado para vomitar, he escogido el <i>igu&iacute;o</i> &oacute;
+<i>agu&iacute;o</i>, &uacute;nicamente por requerirse poca dosis. El <i>igu&iacute;o</i>, &aacute;rbol que
+jam&aacute;s apreciaremos dignamente, y m&aacute;s conocido en lo antiguo que lo que
+es en el dia, por lo que me ha ense&ntilde;ando una larga experiencia, es un
+vomitivo admirable, y en mi concepto espec&iacute;fico seguro en las
+calenturas p&uacute;tridas. Es una especie de <i>Turr&#339;a</i>. De &eacute;l hace mil
+elogios el P. Fr. Ignacio de Mercado, religioso agustino, en un
+manuscrito suyo. La corteza que es la que se usa, es un poco amarga, y
+su olor algo desagradable. En Filipinas tenemos la verdadera
+Hipecacuanha, que es la <i>Psychotria pubescens</i> de <span class="pagenum noind"><a name="Pg_22" id="Pg_22">P&aacute;hin&aacute; 22</a></span>Linneo, pero como
+por desgracia no es conocida, &iquest;qu&eacute; adelantaba yo con proponerla?</p>
+
+<p><i>Hojas de Sen=(Acapulco</i> &oacute; <i>Sont&iacute;ng</i> &oacute; <i>Catanda)</i>. Las hojas de Sen
+son una especie de <i>Cassia</i>, de las cuales he visto varias en
+Filipinas. Exceptuando la Ca&ntilde;af&iacute;stula, que es una de ellas, las dem&aacute;s
+purgan poco. El motivo que he tenido para proponer el <i>Acapulco</i>, que
+es la especie <i>Alata</i> de Linneo, es por ser planta com&uacute;n y conocida, y
+por que su virtud purgativa es m&aacute;s notable que en las otras especies,
+aunque tampoco muy grande.</p>
+
+<p><i>Jalapa</i>. La <i>Jalapa</i>, las <i>hojas de Sen</i> y el <i>Cremor</i>, que se&ntilde;ala
+Tissot en su excelente purga del n&uacute;mero 21, son ingredientes que
+solamente en Manila podr&aacute; encontrar el indio: y as&iacute; los que viven
+lejos de la capital, tienen que contentarse con los vegetales
+purgantes ya conocidos y usados en el pa&iacute;s, que son los mismos que se
+proponen en aquel n&uacute;mero como suplentes. Se toman solos, y tambien
+combinados de diversos modos. Otros infinitos purgantes ind&iacute;genos con
+muy varias preparaciones hay propuestos en los libros del pa&iacute;s; y
+ojal&aacute; nuestros <span class="pagenum noind"><a name="Pg_23" id="Pg_23">P&aacute;hin&aacute; 23</a></span>sabios Facultativos se tomasen el trabajo de
+analizarlos, y de instruirnos de su uso m&aacute;s ventajoso, en lo que
+harian una obra muy grata &aacute; los ojos de Dios, y de infinito bien para
+los pobres indios, y aun para todos los que vivimos en las Islas; pues
+yo estoy &iacute;ntimamente persuadido &aacute; que un suceso feliz coronaria sus
+esfuerzos.</p>
+
+<p><i>Malvas=(Colotan)</i>. La planta llamada por los naturales <i>colotan &oacute;
+colotcolotan</i> no es malva, sino una especie de <i>urena</i>, que tiene una
+gl&aacute;ndula peque&ntilde;a en la vena del medio en la p&aacute;gina inferior de hoja, y
+es la que Linneo llama <i>urena multifida</i>. No obstante esto, como
+pertenece &aacute; la familia de las plantas malvaceas, puede muy bien
+usarse. Adem&aacute;s de esto, hay una especie de malva verdadera; pero como
+el indio no la conoce ni la da nombre, no la he propuesto. Tambi&eacute;n
+debo advertir que muchas veces toman los naturales por equivocaci&oacute;n en
+lugar del <i>colotan</i> una especie de <i>Triumffela</i>; pero por la
+<i>gl&aacute;ndula</i> de la parte inferior de la hoja de que habl&eacute; arriba se
+conoce el yerro. Tampoco est&aacute;n hendidas las hojas de esta otra planta.</p>
+
+<p><i>Mercurio</i>=(el Mercurio con manteca y <span class="pagenum noind"><a name="Pg_24" id="Pg_24">P&aacute;hin&aacute; 24</a></span>sebo en rama). Los Facultativos
+tendr&aacute;n mucho que censurar aqu&iacute;, cuando, en lugar de la <i>trementina de
+Venecia</i> que propone Tissot en el n&uacute;mero 28, he propuesto el sebo.
+Pero se han de hacer el cargo de que no siendo en Manila, en las
+provincias es imposible adquirir aquel ingrediente por falta de
+boticas y tiendas de semejantes drogas. A&uacute;n el mercurio solamente se
+debe &aacute; la piedad del Cura. Por otra parte yo no lo he propuesto m&aacute;s
+que para la mordedura del perro rabioso; y en esta parte los efectos
+maravillosos, que he visto con el mercurio preparado con la manteca y
+el sebo, son los mismos que promete Tissot. Ninguno se ha muerto hasta
+ahora, aunque han sido algunas docenas los mordidos que se han curado
+de aquel modo, y uno de ellos acometido ya de los accidentes de la
+muerte. Es verdad que el sebo tiene el olor fastidioso un poco; pero
+en Filipinas donde no hay otra cosa mejor (tal vez la habr&aacute;, pero
+nadie se dedica &aacute; buscarla), es preciso pasar por ello; mucho m&aacute;s
+cuando la manteca, manteni&eacute;ndose fluida siempre por raz&oacute;n del calor,
+no presenta una materia apta en esta tierra para envolver en si misma
+al mercurio; pero a&ntilde;adi&eacute;ndola el <span class="pagenum noind"><a name="Pg_25" id="Pg_25">P&aacute;hin&aacute; 25</a></span>sebo se incorpora muy bien.</p>
+
+<p><i>Orozuz &oacute; Regaliza=(Saga)</i>. La planta llamada <i>saga</i>, conocida de
+todos, no es el <i>orozuz</i>, sino una especie de <i>Abrus</i>. En las islas se
+substituye en lugar de orozuz, y por esto tambien yo la he puesto en
+este libro, pero como las hojas tienen un sabor m&aacute;s notable que la
+raiz, en lugar de tomar &eacute;sta, he aconsejado que se use de las hojas.</p>
+
+<p><i>Pez</i> (Emplasto de)=(La brea de la tierra). En las toses y otros
+afectos del pecho, es un equivalente admirable, igualmente que en el
+Croup de los ni&ntilde;os, y a&uacute;n en el reuma etc.</p>
+
+<p><i>Quina=(Dita)</i>. La <i>dita</i> no es quina: es el <i>Echites scholaris</i> de
+Linneo. Este &aacute;rbol precioso es muy conocido y muy com&uacute;n, y lo seria
+todav&iacute;a m&aacute;s, si los indios no cortaran por desgracia muchos para hacer
+artesillas de su madera, que es muy f&aacute;cil de trabajar. Por una muy
+larga serie de experimentos, puedo afirmar que es un equivalente
+admirable de la quina, y tal vez m&aacute;s aprop&oacute;sito para este pa&iacute;s.
+Cuantos elogios pueda yo hacer de sus virtudes siempre ser&aacute;n escasos.</p>
+
+<p>En todas las especies de calenturas, en las ligeras indisposiciones de
+est&oacute;mago, en las <i>Aphtas</i>, y en todos los casos en que <span class="pagenum noind"><a name="Pg_26" id="Pg_26">P&aacute;hin&aacute; 26</a></span>puede hacer
+tendencia &aacute; la corrupci&oacute;n, desempe&ntilde;a con perfecci&oacute;n las funciones de
+la misma quina. Se puede administrar si se quiere en la misma d&oacute;sis y
+del mismo modo que ella. &Aacute; los que tengan recelo de usar de la <i>dita</i>,
+les dir&eacute;: que algunas mugeres toman, por consejo de los Curanderos de
+la tierra, la leche que destila de la corteza herida en algunas
+enfermedades propias de su sexo. La leche del &aacute;rbol es cabalmente lo
+peor que se puede tomar de &eacute;l: por tanto usando de la corteza
+despojada de su leche y seca al sol, ninguna sospecha debe quedar de
+su inocencia.</p>
+
+<p>Algunos dir&aacute;n, que podia haber propuesto otros amargos que producen
+las Islas, tales como el <i>Macabuhay</i>, el <i>Macaisa</i>, el <i>Manungal</i>, la
+<i>Suma</i> &oacute; <i>Abutra</i>, al <i>Cayutana</i>, la <i>Pepita</i> de <i>S. Ignacio</i>, etc. &Aacute;
+esto respondo, que yo no quiero quitarles su m&eacute;rito &aacute; estos amargos y
+&aacute; otros que conozco; digo &uacute;nicamente que mis investigaciones solamente
+han tenido por objeto la <i>dita</i>, y habiendo hallado que corresponde
+perfectamente, &aacute; mis deseos, y siendo por otra parte un &aacute;rbol bien
+conocido, no me he cuidado mucho de extender mis <span class="pagenum noind"><a name="Pg_27" id="Pg_27">P&aacute;hin&aacute; 27</a></span>observaciones sobre
+los otros.</p>
+
+<p>Debo finalmente advertir que la <i>dita</i> florece solamente en abril, (&aacute;
+lo menos as&iacute; sucede en la provincia de Batangas.) El fruto consiste en
+dos fol&iacute;culos largos m&aacute;s de un pi&eacute;, retorcidos como un cordel, y
+delgados como una paja de centeno, y dentro est&aacute;n alojadas las
+semillas en hilera. Las semillas tienen como medio dedo de largo, y en
+cada extremo est&aacute;n dotadas de un milano; por esta sola se&ntilde;al se
+conocer&aacute; el &aacute;rbol f&aacute;cilmente.</p>
+
+<p><i>Salago</i>=(Uno de los ingredientes de la purga n&uacute;mero 21). Es la
+<i>Daphne f&#339;tida</i>. Sus flores son amarillas, bastante bellas. El fruto
+maduro es encarnado. En Batangas las flores del <i>salago</i>, son m&aacute;s
+peque&ntilde;as, feas y tristes. En los bosques se da otra especie que es la
+<i>Indica</i> con las flores amontonadas (creo que son blancas) en
+cabezuela. Yo hablo de la primera especie conocida y usada en Bulac&aacute;n.
+T&oacute;mase regularmente en p&iacute;ldoras hechas con los polvos de las hojas y
+miga de pan. Para un hombre robusto basta el peso de cuatro granos de
+las hojitas. Purga los humores gruesos.</p>
+
+<p><i>Salvia=(Sambong)</i>. Ning&uacute;n parentes<span class="pagenum noind"><a name="Pg_28" id="Pg_28">P&aacute;hin&aacute; 28</a></span>co tiene el <i>sambong</i>, que es una
+especie de <i>coniza</i>, con la <i>salvia</i>. Sin embargo como el <i>sambong</i>,
+es ya tan usado y conocido en el pa&iacute;s, y se substituye frecuentemente
+en lugar de la otra planta, no he querido variar nada.</p>
+
+<p><i>Sauco=(Alagao)</i>. Ninguna cosa se ha repetido tanto en los libros del
+pa&iacute;s, como el que el <i>alagao</i> es el <i>sauco</i> de Europa: sin embargo de
+que no hay afinidad alguna entre ellos. El <i>alagao</i> es la <i>Premna</i> de
+Linneo.</p>
+
+<p>Las flores del <i>alagao</i>, administradas en la misma dosis y en los
+mismos casos en que se prescribe el sauco, de ninguna manera son
+da&ntilde;osas, aunque se den &aacute; los ni&ntilde;os, como yo lo he visto muchas veces.
+Ning&uacute;n recelo, pues, debe haber en continuar en su uso, y podr&aacute;
+producir los mismos efectos que el sauco aunque de otro modo. En los
+resfriados y calenturillas originadas de destemplanza del cuerpo, as&iacute;
+como en la traspiraci&oacute;n obstruida hace bell&iacute;simos efectos; y por tanto
+los indios hoy dia guardan en sus casas las flores secas. La corteza
+hace orinar mucho.</p>
+
+<p><i>Semilla &oacute; semen contra</i>=(Niogniogan). En lugar de la <i>semilla &oacute; semen
+contra</i>, re<span class="pagenum noind"><a name="Pg_29" id="Pg_29">P&aacute;hin&aacute; 29</a></span>comendada por los Facultativos para la expulsi&oacute;n de las
+lombrices, he puesto el fruto del arbusto llamado por los indios
+<i>niogniogan</i>. Es el <i>Quisqualis</i> de Linneo, y reconocido por excelente
+para el efecto.</p>
+
+<p><i>T&aacute;rtaro em&eacute;tico=(Salagsalag &oacute; Pacupis &oacute; Pepinillo de San Gregorio)</i>.
+En lugar del t&aacute;rtaro em&eacute;tico, que es dif&iacute;cil adquirir l&eacute;jos de Manila,
+y que no es muy conveniente ande en manos de indios, he propuesto la
+planta llamada como dije arriba. Es un vomitivo excelente, y m&aacute;s
+activo que el <i>Yguio</i>. Los indios est&aacute;n instruidos en su manejo. Es la
+<i>Trichosanthes amara</i>.</p>
+
+<p>Todo lo dicho en este art&iacute;culo no lo he escrito para los indios, sino
+para satisfacer &aacute; los reparos que puedan oponer &aacute; los suced&aacute;neos los
+espa&ntilde;oles instruidos, en cuyas manos venga &aacute; parar este libro.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 200px;">
+<img src="images/029.jpg" class="biggap" width="200" height="68" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<!-- [Pg 30] -->
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_31" id="Pg_31">P&aacute;hin&aacute; 31</a></span></p>
+
+<h3>SA MANGAGAMOT</h3>
+
+<h5>NA</h5>
+
+<h2>TAGALOG NA BABASA</h2>
+
+
+<p>Itong librong quinasusulatan nang mang&#771;a paraan nang pag-gamot sa
+mang&#771;a maysaquit ay gaua nang totoong dunong na tauo na si Tissot ang
+ng&#771;alan, at inialay niya sa mang&#771;a maysaquit na nagtatahan sa buquid &oacute;
+sa mang&#771;a nayong malalayo sa bayan. Caya doon sa boong Europa hindi
+lamang ang hindi M&eacute;dico, cundi pati nang mang&#771;a matataas na M&eacute;dico ay
+canilang minamahal at pinupuring totoo: sapagca malinao at mariquit
+ang pagsasaysay nang mang&#771;a sarisaring nararamdaman nang
+nang&#771;agcacasaquit nang iba,t, iba, na dahil doon sa pagsasaysay na
+yao,i, sinoman macahuhula,t, macacaquilala cun anong bagay na saquit
+ang tungmama sa tauo. Ang isa pa roo,i, ang caramihang gamot na
+ipinagbibilin niya sa mang&#771;a mangagamot, ay ualang liuag hanapin.</p>
+
+<p>Caya ng&#771;a yata, nang dumating sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_32" id="Pg_32">P&aacute;hin&aacute; 32</a></span>aquing camay itong caguilaguilalas
+na libro,i, pagcaraca aquing isinalin sa uicang tagalog, aua co sa
+mang&#771;a mahihirap na maysaquit na tagalog. Houag isipin ninyo, na yaong
+mang&#771;a gamot na nabibilin dito,i, ualang cabagsican, sapagca ualang
+liuag gauin. Bagcus yaong mang&#771;a mangagamot na nagtuturo sa mang&#771;a
+maysaquit nang mang&#771;a maliliuag, at nang cun anoano ang pang&#771;alan, ay
+sila ang hindi maalam, at sila rin ang nananampalasan sa buhay nang
+mang&#771;a tauong caauaaua; at bucod dito canilang pinagdarayaan at
+pinag-gugulan nang malaqui, bago hindi cailang&#771;an.</p>
+
+<p>Gayon din cun inyong ituloy gauin yaong mang&#771;a cadatihan ninyong
+pag-gamot na cun papaano, at yaong mang&#771;a painom na at ang mang&#771;a
+tapaltapal, inyong quinabisanhan hanga ng&#771;ayon, ay houag cayong
+umasang magpapagaling sa mang&#771;a maysaquit. Itong libro at ang mang&#771;a
+nabibilin dito,i, yaon ang catungculan ninyong pagpilitan sund&iacute;n, at
+totoong daling maquiquita ninyo ang caniyang galing.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_33" id="Pg_33">P&aacute;hin&aacute; 33</a></span></p>
+
+<h2><a name="TANDAAN" id="TANDAAN"></a>TANDAAN</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Nang mang&#771;a gamot na cailang&#771;ang ihanda,t, ing&#771;atan nang M&eacute;dicong
+tagalog sa caniyang bahay.</i></p>
+
+
+<p>Ang isang botellang balat nang <i>Ditang</i> binayo, at ag-ag sa sinamay na
+masinsin. Yaong botella,i, doroonan nang taquip na daluro.</p>
+
+<p>Ang isang botellang balat nang <i>Iguio</i> na babayohin din at aag-aguin
+sa sinamay na masinsin. Ang botella,i, tatacpan nang dalurong
+mahigpit. Maminsanminsan hang&#771;oin doon ang <i>Iguio</i> at ibilad.</p>
+
+<p>Ang ilang bung&#771;a nang <i>Salagsalag &oacute; Pacupis</i> (Pepinillo de San
+Gregorio), napapaltan nang bago taontaon.</p>
+
+<p>Ang isang balaong&#771;ang dahon nang <i>Salago,</i> at ang isa pang balaong&#771;ang
+dahon nang <i>Acapulco &oacute; Sonting.</i> Itong lahat na damo ay tuyo cun
+gagamitin.</p>
+
+<p>Ang isang botellang <i>Cremor</i> na bibilhin sa Maynila.</p>
+
+<p>Ang halagang apat na pisong <i>Man&aacute;</i> na bibilhin din sa Maynila.</p>
+
+<p>Ang timbang anim, &oacute; sangpuong pi<span class="pagenum noind"><a name="Pg_34" id="Pg_34">P&aacute;hin&aacute; 34</a></span>song <i>Mercurio</i> na yao,i, bibilhin sa
+Maynila, at itatago sa garrafa. Ang mercurio,i, cailang&#771;an sa quinagat
+nang asong ol-ol.</p>
+
+<p>Ang isang botellang <i>Salitre,</i> na pati ito,i, bibilhin sa Maynila.</p>
+
+<p>Ang ilang <i>Pepita</i> ni S. Ignacio, &oacute; sa Catbalogan.</p>
+
+<p>Ang ilang caputol na sung&#771;ay nang usa, na sinunog.</p>
+
+<p>Ang halagang dalauang pisong <i>Ruibarbo,</i> na babayohin at itatago sa
+botella.</p>
+
+<p>Ang isang magaling na timbang&#771;ang munti. Cun masama ang timbang&#771;an,
+hindi sucat gamitin, at cun minsan ang gamot na titimbang&#771;in doon, ay
+macacamatay sa maysaquit. Masama naman ang timbang&#771;ang malaqui, lalo
+pa cun cacaonti ang titimbang&#771;in doon.</p>
+
+<p>Ang ilang sang&#771;a,t, ugat nang <i>Bulacan.</i> Ang mang&#771;a sang&#771;a,i,
+gangadaliri calaqui, na pagpuputlinputlin at ibibilad nang malauon
+sampon nang ugat, bago itago sa paliyoc na may taquip na ibibitin sa
+suloc nang cosina. Itong damo,i, cucunin pag natuyo ang bung&#771;a.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_35" id="Pg_35">P&aacute;hin&aacute; 35</a></span></p>
+
+<h3><a name="ANG_MAHUSAY" id="ANG_MAHUSAY"></a>ANG MAHUSAY</h3>
+
+<h5>NA PARAAN</h5>
+
+<h2>NANG PAGGAMOT</h2>
+
+<h3>SA MANG&#771;A MAYSAQUIT</h3>
+
+
+<h2 class="biggap"><a name="CAPITULO_1" id="CAPITULO_1"></a>CAP&Iacute;TULO 1.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang mang&#771;a dahilan iquinapagcacasaquit nang tauo.</i></p>
+
+
+<p><i>P&aacute;rrafo I.</i> Ang unang nacacapagcasaquit sa tauo, ay ang calacasan
+nang pag-gaua; yaon bagang tauong nagsasaquit gumaua, na ualang tahan
+arao-arao, na hindi nagpapahing&#771;a. Cun minsan ang gayong tauo,i,
+manhihina, at manlalata, at maliuag magsauli sa caniyang datihang
+lagay na magaling; cun minsan naman magcacasaquit nang <i>garrotillo &oacute;
+sintac,</i> &oacute; maguiguing &eacute;tica caya. Datapoua,t, cun hindi ma-aari ang di
+siya gumaua, uminom siya nang <i>suero,</i> &oacute; gatas nang baca, &oacute; calabao: &oacute;
+cun maliuag sa caniya ito,i, uminom nang tubig na dinoonan nang sa
+icatlong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_36" id="Pg_36">P&aacute;hin&aacute; 36</a></span>bahaguiag <i>suca.</i> Ang mang&#771;a babayi ay maraling magcasaquit,
+gaua nang paghabi, &oacute; pananahi, &oacute; pagdurugtong nang abac&aacute;, sapagca
+mahirap ang calagayan nang catauan doon sa pag-gaua noong mang&#771;a
+gauang yaon. Ang bagay sa canila, ay manaog sa lupa arao-arao, at
+magtanim nang anomang bagay na damo doon; cun gayon ang sing&#771;ao nang
+lupa, ang paghipo nang mang&#771;a damo, at ang paglibang nang loob ay
+totoong macababauas nang canilang hirap.</p>
+
+<p>2. Ang nagcasaquit dahil sa cainaman nang pag-gaua, cun minsan
+yungmayayat at natutuyo ang catauan; at ang gamot sa saquit na ito,i,
+ang <i>suero</i> na iinomin nang malauong panahon; saca ang ba&ntilde;os nang
+tubig na malacoco; at cun mahabang arao guinaua na ito, ang isusunod
+sa catapusan ay ang <i>gatas</i> nang baca, calabao, &oacute; cambing. Ang mang&#771;a
+bagay na maiinit pati nang matubig &oacute; magatas hindi maigui sa saquit na
+ito.</p>
+
+<p>3. Mayroong isa pang bagay na cahinaan &oacute; cayayatang dala nang
+caual-an, &oacute; caruc-haan, cun ang hanap nang tauo,i, hindi magcasiyang
+canin: &oacute; cun hindi magaling ang quinacain, &oacute; cun masama ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_37" id="Pg_37">P&aacute;hin&aacute; 37</a></span>tubig, at
+saca nahihirapan nang pag-gaua. Ang bagay sa saquit na ito,i, ang
+magaling na cacanin, at ang caonting <i>alac.</i></p>
+
+<p>4. Mayroong ibang tauo, na caya nagcacasaquit, sapagca siya,i,
+nagpahing&#771;a &oacute; napatahan sa quinalalag-yang malamig cun siya,i,
+napagod, at galing sa malaquing gaua: caalam-alam ang masasapit niya
+ang siya,i, urung&#771;an nang pauis nang catauan. Cun minsan itong sing&#771;ao
+nang catauan na talagang lalabas, ay napapasaloob, at nacacahila nang
+mang&#771;a <i>garrotillo, &eacute;tica, sintac</i> &oacute; mang&#771;a <i>c&oacute;lico.</i> Marami ang
+namamatay dahilan dito. Pag sungmasam&aacute; ang damdam at nahahalata na ang
+dahilan nang saquit ay ang pagtahan sa malamig, ang maysaquit cucunan
+nang dugo pagcaraca, baba&ntilde;osan nang tubig na malahining&#771;a, at
+paiinomin nang bilin sa n&uacute;mero 1, na malacoco cun inumin. Masamang
+painumin nang gamot na papauis, at lalaqui ang saquit.</p>
+
+<p>5. Gayon ding pinagmumul-an nang pagcacasaquit ang malamig na tubig na
+iniinom nang tauo cun siya,i, nainitang totoo. Caya cun minsan ay
+nagcacasaquit nang <i>garrotillo, &eacute;tica, &oacute; c&oacute;lico:</i> cun minsan namamaga
+ang atay at ang tiyan, &oacute; sungmusu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_38" id="Pg_38">P&aacute;hin&aacute; 38</a></span>ca, &oacute; hindi maihi, at parating
+bibilingbiling sa hihigan, na di macatahan. Ang nagcacasaquit nang
+gayon, cucunang agad nang maraming dugo, saca baba&ntilde;osan sa tubig na
+malacoco. Susumpitin ang maysaquit nang tubig na malacoco na may
+caonting <i>gatas;</i> paiinoming parati nang tubig na malacoco rin, na ang
+sa icalimang bahagui ay gatas; cun ualang gatas, paiinumin nang bilin
+sa n&uacute;mero 2; lalag-yan naman nang mang&#771;a basahang babad sa tubig na
+mainit-init sa liig, sa dibdib at sa tiyan.</p>
+
+<p>6. Cun minsan ang tauo,i, inaabot nang ulan sa daan, at ang mabuting
+gauin niya pagdating sa bahay, ay magbihis siya at maligo agad sa
+malacocong tubig nang houag siyang magcasaquit; at cun lag-yan nang
+caonting <i>sab&oacute;n</i> ang tubig, lalo pang mabuti. Ito lamang gamot na ito
+macacauala cun minsan nang <i>c&oacute;lico, &oacute; sintac</i> nang tauo pagca nabas&aacute;
+ang caniyang mang&#771;a paa.</p>
+
+<p>7. Ang isa pang iquinasasama nang catauan nang tauo,i, ang pag-inom
+nang alac. Ang tauong totoong ungmiinom nang alac, maraling tumanda;
+cun minsan hinihica, &oacute; namamaga ang dibdib at nagcacasaquit nang
+bagaybagay na saquit, na maliuag mauala, sapagca hindi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_39" id="Pg_39">P&aacute;hin&aacute; 39</a></span>matablan nang
+gamot ang caniyang payat na catauan.</p>
+
+<p>8. Nacasasama naman sa catauan nang tauo ang pagcain nang bung&#771;a nang
+cahoy na hindi pa hinog na totoo.</p>
+
+<p>9. Mayroong isa pa manding masama, na marahil canin nang tagarito sa
+Filipinas, yaong bagang itinitinda, na ang pang&#771;ala,i, suman,
+empanada, oocan, calamay, madhoya, &oacute; tinapay na hindi alza, na
+paraparang nacasisira sa sicmura; at saca nanhihila nang lagnat,
+mang&#771;a bicat, at sarisaring sibol sa catauan nang tauo.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_2" id="CAPITULO_2"></a>CAP&Iacute;TULO 2.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang mang&#771;a dahilang iquinalalaqui nang mang&#771;a saquit nang tauo.</i></p>
+
+
+<p>10. Ang salang pag-gamot sa maysaquit, yaon ang totoong iquinalalaqui
+nang caniyang saquit: cun minsan pinipilit mapauisan ang maysaquit; at
+ang lahat na bagay na mainit guinagaua, at ipinaiinom doon, sapagca
+ang isip nang maraming tauo,i, ang pagpauis ay nacauauala sa lahat na
+saquit. Datapoua,i, mayroong mang&#771;a saquit, na hindi bagay doon <span class="pagenum noind"><a name="Pg_40" id="Pg_40">P&aacute;hin&aacute; 40</a></span>ang
+pauis, sapagca hinahacot nang pauis ang pinacatubig na calahoc nang
+dugo, at caya ang dugo,i, lumalapot, natutuyo,t, umiinit. Caya ng&#771;a
+yata hindi bagay sa nalalagnat ang <i>triaca,</i> ang <i>alac,</i> at ang lahat
+na nacacapagpapauis sa tauo.</p>
+
+<p>11. Ang mang&#771;a maysaquit tinatabing&#771;an, quinucumutan, linilibutan nang
+maraming tauo, sinasarhan naman ang lahat na pinto,t, dung&#771;auan; itong
+lahat na gauang ito,i, nacacahirap sa maysaquit, at nacacalubha sa
+caniya; na ang ualang saquit ma,i, hindi macacapagtiis noon. Caya
+masamang gauin yaong mang&#771;a gauang yaon, lalo na cun ang idinaraying
+nang maysaquit ay ang init, at cun naquiquita namang tuyo ang caniyang
+balat, ang mang&#771;a labi, ang dila, at ang lalamuhan at saca mapula ang
+ihi, at cun ang ibig niyang totoo ay ang mang&#771;a bagay na malamig.</p>
+
+<p>12. Ang ipinacacain sa maysaquit, ay isa namang nacasasama sa caniya.
+Ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit na yaon ay mamamatay, cundi
+pacanin nang mang&#771;a bagay na magaling; caya binibigyan nang masarap na
+sabao, itlog, broas, carne, at nang iba pa, na paraparang ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_41" id="Pg_41">P&aacute;hin&aacute; 41</a></span>sama sa
+maysaquit, at caya na-aalamang masama, ay cun minsa,i, lungmalaqui ang
+lagnat pagca cain noon: &oacute; siya,i, sungmusuca, nag-iilaguin, nasisira
+ang bait, at linalabsan nang mancha, para nang pinaiinom mandin nang
+lason. Caya gayo,i, sapagca anomang isilid sa sicmura nang tauo na may
+dumi sa loob, nabubuloc pagdaca at nacasasama bagcus sa caniya.
+Cailang&#771;ang linisin muna ang sicmura, at painomin ang nalalagnat nang
+mang&#771;a bagay na nacacatunao nang mang&#771;a malalagquit na dumi doon.
+<i>Uala isamang nalalagnat na tauo na namatay dahil sa gutom:</i> at alin
+mang nalalagnat, di man pacanin nang anoman sa loob nang ilang lingo,
+hindi ma-aano, houag lamang maual-an siya nang tubig.</p>
+
+<p>Caya pacatalastasing maigui nang mang-gagamot, na yaong maysaquit na
+marumi ang dila, na nananab-ang nang pagcain, at mapait ang bibig; ang
+dungmoroal, ang parating mabaho ang hining&#771;a, pati nang ini-iilaguin,
+ito anaquing ganitong maysaquit ay hindi sucat big-yan nang <i>carne,
+sabao, itlog, triaca,</i> at nang iba pang mang&#771;a maiinit: at hindi
+mangyayaring macuha yaong duming malagquit <span class="pagenum noind"><a name="Pg_42" id="Pg_42">P&aacute;hin&aacute; 42</a></span>sa sicmura, cund&iacute; painumin
+nang maraming totoong tubig na nacacatunao noon. At nang maalaman cun
+anong ipaiinom doon, ay basahin dito sa libro ang mang&#771;a bilin doon sa
+sariling cap&iacute;tulo nang saquit na yaon.</p>
+
+<p>13. Catungculan namang maalaman nang nag-aalaga sa maysaquit, na
+masamang purgahin siya &oacute; pasucahin pagca bagong nagcasaquit: cun
+minsan ang pasuca sa mang&#771;a saquit na iba,t, iba nacacasira,t,
+nacacahirap sa <i>sicmura, sa baga</i> at sa <i>atay,</i> at nagdadala nang
+ibang masama. Ang purga nacacasama,t, nacacagulo sa lahat na bituca,
+na yaon ang iquinamamatay nang tauo. At nang maalaman cun cailan bagay
+sa maysaquit ang purga at ang pasuca, hanapin ang pang&#771;alan nang
+saquit dito sa libro sa caniyang cap&iacute;tulo at doon sasabihin ang
+gagauin.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Dahil sa casam-an nang pag-gamot sa mang&#771;a maysaquit dito sa
+Filipinas, ang maraming tagalog ay idinaraying nilang may matigas sa
+canilang tiyan; at bagam&aacute;n hindi nacacamatay yaong saquit na yao,i,
+cun minsan nacagugulo sa mang&#771;a catungculan nang sicmura,t, bituca.
+Itong saquit na ito,i, maliuag gamutin; magaling doon ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_43" id="Pg_43">P&aacute;hin&aacute; 43</a></span>suero
+n&uacute;mero 17, ang p&iacute;ldoras n&uacute;mero 18, pati nang sa 57; maigui rin ang
+mang&#771;a gulay at ang mang&#771;a <i>saguing</i> etc. na nacagagaling-galing cun
+malaon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_3" id="CAPITULO_3"></a>CAP&Iacute;TULO 3.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin nang tauo, capag nararamdaman, na siya,i, magcacasaquit
+na.</i></p>
+
+
+<p>14. Caya mahahalata nang tauo na malapit na siyang magcasaquit, cun
+hindi siya malicsi, &oacute; masipag na para nang dati; cun nananab-ang nang
+pagcain; cun masaquit-saquit ang sicmura; cun madaling mapagod, &oacute; cun
+mabig-at ang caniyang ulo, &oacute; cun mahaba ang tulog, datapoua,t, hindi
+mahimbing; cun siya,i, ga namamanglao, at masaquit nang caunti ang
+dibdib; cun inurung&#771;an nang pauis, &oacute; cun madali siyang pauisan; cun
+hindi husay ang pagtiboc nang pulso, &oacute; cun siya,i, guiniguinao na
+parati. Cun gayon ang mang&#771;a nararamdam nang may catauan, malapit na
+siyang magcasaquit.</p>
+
+<p>15. Pagca ganoon ang damdam, ang gagauin niya,i, houag titiquim siya
+nang carne, sabao, &oacute; itlog; &oacute; alac; houag siyang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_44" id="Pg_44">P&aacute;hin&aacute; 44</a></span>magsasaquit gumaua:
+inomin niya ang bilin sa numero 1 &oacute; 2, ga dalaua &oacute; tatlong botella
+carami maghapon: cun aayao siya doo,i, uminom nang tubig na malacuco
+na huhulugan nang caunting <i>suca</i>. Cun ualang <i>suca</i>, ang dalauang
+botellang tubig na malacuco ay doonan nang caunting as&iacute;n, at yaon ang
+inomin. Cun baga mayroong <i>pulot</i> ay mabuting lag-yan ang tubig nang
+tatlo &oacute; apat na cuchara noon. Magaling naman ang tubig na pinagbabaran
+nang <i>bulaclac</i> nang <i>alagao</i>; na-aari pati ang <i>suerong</i> malinao.
+Saca siya,i, magsumpit nang tubig na malacuco, &oacute; nang bilin sa n&uacute;mero
+5. Cun gayon ang gaua nang tauo cun sungmasama ang damdam, magpatuloy
+man ang caniyang pagcacasaquit, caalam-alam hindi siya lulubha.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_4" id="CAPITULO_4"></a>CAP&Iacute;TULO 4.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang mahusay na gaua sa may mang&#771;a malalaquing saquit</i>.</p>
+
+
+<p>16. Touing sasabihin dito sa librong ito, na ang maysaquit <i>ilalagay
+sa husay</i>, gagauin ang lahat na nauutos dito tungcol sa cacani,t,
+iinumin noon, at sa isusumpit <span class="pagenum noind"><a name="Pg_45" id="Pg_45">P&aacute;hin&aacute; 45</a></span>sa caniya; at caya tambing sinasabi co
+dito nang houag cong uliting parati doon sa casaysayan nang baua,t,
+isang saquit.</p>
+
+<p>17. Cun ang tauo,i, maysaquit na, at ang init at ang lagnat ay totoong
+nararamdaman na, ang mahusay na susundin ay ganito. Houag lilibutin
+nang tauong marami ang maysaquit, at masama ang ing&#771;ay at ang init
+doon sa tinatahanan niya. Cailang&#771;an namang mahang&#771;inan ang silid;
+datapoua,t, houag ilagay ang maysaquit doon sa dinaraanan nang
+hang&#771;in; touing iihi, &oacute; mag-iilaguin, itatapon agad ang dumi; cun baga
+pacacanin ang maysaquit, ang ipacain doo,i, ang tinapay na dinurog sa
+tubig na marami; ang tubig na may tinapay, pacuculoin sa apoy hangan
+sa matunao ang tinapay, saca sasalain, at siya lamang ang iinomin
+niya. Cun ualang tinapay, na-aari ang <i>linugao</i> at ang basabasa.
+Masama ang harina nang trigo, sapagca hindi pa luto sa apoy.</p>
+
+<p>18. Mapacacain naman ang maysaquit nang mang&#771;a bung&#771;ang hinog nang
+cahoy, di man lutuin; datapoua,t, ang hilao pa hindi sucat ipacain sa
+tauo, cundi pacalutuin muna sa tubig. Caya ang <i>saguing</i> ang mang&#771;a,
+<i>ates</i>, ang <i>albay</i>, ang <i>duhat</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_46" id="Pg_46">P&aacute;hin&aacute; 46</a></span>ang <i>sapinit,</i> ang <i>dalandan,</i> at
+ang iba pang bung&#771;ang hinog na hinog nang cahoy, ay macacain nang
+maysaquit, sapagca macaguiguinhaua sa caniya yaon.</p>
+
+<p>19. Ang maysaquit painumin nang malimit nang alin man doon sa sinabi
+co na sa p&aacute;rrafo 15.</p>
+
+<p>20. Cun hindi nananabing macadalaua arao-arao ang maysaquit, ay
+cailang&#771;ang sumpiting minsan man lamang touin arao, nang bilin sa
+n&uacute;mero 5; at yaon din ang gagauin cun hindi marami ang inaiihi, &oacute; cun
+mapula ang ihi, &oacute; cun tila naghuhunghang ang maysaquit, &oacute; cun
+malaquing totoo ang lagnat, at masaquit ang ulo,t, bay-auang, &oacute; cun
+ibig sumucang parati. Ang minsang sumpitin ang tauo ay magaling pa sa
+inomin niya ang apat na gay&oacute;n tubig; caya sucat pagpilitang gauin sa
+maysaquit itong ganitong pagsumpit, palibhasa,i, nacacaguinhaua sa
+caniya; houag lamang gauin cun pinapauisan. Sa librong ito ay
+sasabihin co, cun anong magaling isumpit sa baua,t, isang saquit.</p>
+
+<p>21. Cun baga nacacacaya ang maysaquit, magaling ang siya,i, bumang&#771;on
+sa hihigang maminsanminsan, sapagca ito,i, nacacabauas nang saquit
+nang ulo, at ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_47" id="Pg_47">P&aacute;hin&aacute; 47</a></span>lagnat ay ungmoonti, at ang isa pa roo,i, madaling
+umihi, pag nagbang&#771;on ang tauo.</p>
+
+<p>22. Arao-arao papalitan ang damit nang hihigan, at ang sa maysaquit,
+datapoua,i, houag ihahalili roon ang hindi toyong-toyo.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_5" id="CAPITULO_5"></a>CAP&Iacute;TULO 5.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin nang maysaquit na magaling-galing na.</i></p>
+
+
+<p>23. Cun ang tauo,i, nacalalo na sa pang&#771;anib nang saquit at
+maigui-igui na, itong mang&#771;a bilin dito ang susundin, maca siya,i,
+umuling magcasaquit. Houag cumain siya nang marami, sapagca hindi
+macacayanan nang caniyang sicmura. Ang caniyang cacanin ay ang isang
+bagay lamang, at houag ang sarisari. Houag siyang iinom nang maraming
+tubig, sapagca hindi lalacas ang caniyang sicmura, at cun minsan
+nacacapamaga sa paa yaong pag-inom nang marami; saca ang maysaquit na
+magaling-galing na, ay bagay sa caniya ang siya,i, lumacad na parati &oacute;
+sumacay sa cabayo. Cacaonti lamang ang caniyang cacanin cun gab-i. Cun
+baga namamaga <span class="pagenum noind"><a name="Pg_48" id="Pg_48">P&aacute;hin&aacute; 48</a></span>ang caniyang paa, houag alomanahin yaon, at mauauala
+pag siya,i, lumacad, at gumaling na totoo. Cun hindi nananabi minsan
+man lamang touing icalauang arao cailang&#771;ang sumpitin, at lalo pa cun
+sungmasaquit ang ulo, at mainit ang caniyang pagcaramdam.</p>
+
+<p>24. Cun baga magaling-galing man ang maysaquit, hindi pa siya
+lumalacas, cundi parating mahina, at ang sicmura ay gulo, at
+maminsanminsan ga nalalagnat na, iinumin niya maghapon ang bilin sa
+n&uacute;mero 14, timbang tatlong bahagui. Houag naman siyang magsasaoli sa
+datihang gaua, hangan hindi pa siya malacas na totoo.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_6" id="CAPITULO_6"></a>CAP&Iacute;TULO 6.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na Pulmon&iacute;ang totoo, na ang baga sa loob nang dibdib nang
+tauo,i, ang masaquit, at yaon din cun minsan ang pinangagaling&#771;an nang
+&eacute;tica.</i></p>
+
+<p>25. Pinang&#771;ang&#771;alang Pulmon&iacute;ang totoo yaong saquit na yaon, na ang
+baga sa loob nang dibdib nang tauo, siya ang namamaga, na anaqui may
+sisibol doon. Palibhasa,i, hindi maquita ang naroroon sa loob <span class="pagenum noind"><a name="Pg_49" id="Pg_49">P&aacute;hin&aacute; 49</a></span>nang
+catauan nang tauo, caya lamang nahahalata na mayroong saquit sa baga
+nang tauo, sapagca cun minsan naguiguinao ang maysaquit, at parating
+balisa na hindi mandin macatahan; saca ang humahalili sa guinao na
+yao,i, ang init, na may calahoc na siya,i, pinang&#771;ing&#771;ilabutan nang
+guinao; ang pulso,i, matulin, malacas, puno, matigas, at husay, cun
+hindi malalaqui ang saquit; cun malaqui ang saquit, ang pulso,i, munti
+malambot at gulo; dumaraying ang may catauan, na masaquit saquit ang
+isang&#771; cabilang dibdib; cun minsan ang uica niya, na anaqui mayroong
+siyang mabigat sa ibabao nang puso; cun minsan ang boong cataua,i,
+masaquit, at lalo pa ang bay-auang; hindi lumagay ang maysaquit cundi
+tihaya at bihirangbihira doon sa nagcacasaquit nang gayong saquit, ang
+nacacatahan nang pataguilid; nag-uubo ang may catauan cun minsan, na
+ualang inilulura; cun minsan dungmarahac na may dugong casama;
+mabig-at ang caniyang ulo; nasisira cun minsan ang bait; ang muc-ha,i,
+namumula at cun minsan hindi, bagcus nag-iiba sa dati, na cun gayo,i,
+mapang&#771;anib ang buhay nang maysaquit; ang mang&#771;a labi, ang dila, ang
+ng&#771;alang&#771;ala, pati nang balat ay tuyo; mainit <span class="pagenum noind"><a name="Pg_50" id="Pg_50">P&aacute;hin&aacute; 50</a></span>ang hining&#771;a; ang
+inaiihi niya ay caunti at mapula cun bago, cun malauo,i, marami at
+hindi lubhang mapula, at mayroong latac; nauuhao ang maysaquit at cun
+minsan ibig niyang sumuca; datapoua,t, hindi sucat big-yan nang
+pasuca, at mamamatay cun pasucahin. Touing gab-i lungmalaqui ang init
+at ang pag-uubo na ualang nacucuha. Ang ilinulura ay may dugong
+caunting casama, na sa icapitong arao nauauala. Cun minsan ang saquit
+nang baga,i, ungmaabot hangan sa lalamunan, na hindi macalunoc ang
+maysaquit, at caya ang isip niya,i, mayroon siyang <i>garrotillo</i>.</p>
+
+<p>26. Cun ang saquit ay malaquing totoo, ay hindi macahing&#771;a ang
+maysaquit cundi locloc; ang pulso,i, totoong unti at maralas;
+nang&#771;ing&#771;itim ang muc-ha, pati nang dila; tungmiting&#771;in ang maysaquit
+sa magcabicabila; hindi mapalagay; sira ang bait; ang isang cabilang
+camay cun minsa,i, patay na di maiquibo; linalabasan nang manchang
+murado sa dibdib at liig cun siya,i, lungmulubha, at namamatay tuloy.</p>
+
+<p>27. Cun ang gayong saquit ay bigla,t, malaqui, cun ang pagca guinao ay
+malauon, at ang maysaquit ay totoong naiinitan pagca nacaraan ang
+guinao, cun <span class="pagenum noind"><a name="Pg_51" id="Pg_51">P&aacute;hin&aacute; 51</a></span>ang ulo,i, nasisira pagcaraca, cun ang may saquit ay
+nag-iilaguin nang darag-is, &oacute; pinapauisan nang marami; &oacute; cun totoong
+tuyo ang balat, &oacute; nag-iiba,t, sungmasama ang hichura nang muc-ha, at
+hindi dungmarahac, &oacute; cun lungmulura, ay dugo lamang ang lungmalabas,
+ay nasasapang&#771;anib ang maysaquit.</p>
+
+<p>28. Ilalagay agad ang maysaquit <i>sa husay</i> (Cap&iacute;tulo 4.) Houag
+paiinumin nang malamig na totoo; iinumin niya ang bilin sa n&uacute;mero 2, &oacute;
+ang sa n&uacute;mero 7, na lalo pang magaling. Susumpiting macadalaua man
+lamang arao-arao nang bilin sa n&uacute;mero 5. Pag nacaraan ang guinao,
+sasangrahan pagcaraca, na ang dugong cucunin, ay timbang labing
+dalauang piso, &oacute; labing apat cun ang maysaquit ay bata pa at malacas;
+itong pagcuha nang dugo siya ang bagay na gamot dito.</p>
+
+<p>29. Cun ang lagay nang maysaquit ay para nang sinabi co sa p&aacute;rrafo 25,
+yaong pagsasangrang yaon ay macacaguinhauang madali sa caniya;
+datapoua cun sa loob nang ilang oras ungmooli ang saquit, ay
+sasangrahang uli ang maysaquit, at cucunan nang timbang labing dalaua
+ring pisong dugo; ito,i, sucat na ca<span class="pagenum noind"><a name="Pg_52" id="Pg_52">P&aacute;hin&aacute; 52</a></span>alam-alam; datapoua cun baga sa
+loob nang sampuong oras &oacute; calahating arao lungmulubha ay cunan pa
+mandin nang dugo. Gayon din, cun baga nang tauaguin ang m&eacute;dico, may
+ilang arao nang maysaquit ang tauo, at malaqui ang caniyang lagnat,
+cun mahirap ang paghing&#771;a, at hindi dungmarahac, &oacute; cun dumahac ay dugo
+lamang ang nacucuha, ay sasangrahan din, may sampuong arao man ang
+caniyang pagcacasaquit. Doon sa dugong nacucuha sa nagcacasaquit nang
+<i>Pulmon&iacute;a</i>, mayroong naquiquitang anaqui balat na maputi sa ibabao;
+cun minsan nama,i, ualang balat na gay&oacute;n.</p>
+
+<p>30. Cun ang damdam nang maysaquit ay para nang sinabi co sa p&aacute;rrafo
+26, ang pagsasangra,i, hindi macacagaling, cundi macasasama sa caniya
+cun minsan. Caya mapang&#771;anib ang caniyang lagay; datapoua ang gagauin
+doo,i, gayon.</p>
+
+<p>31. Arao-arao baba&ntilde;usan hangan tuhod ang maysaquit nang calahating
+oras calauon sa tubig na malacuco, at saca cucumutang maigui.</p>
+
+<p>32. Touing icalauang oras iinumin niya ang bilin sa n&uacute;mero 8, na siya
+ang totoong magaling na gamot.</p>
+
+<p>33. Sisipsipin niya ang singao nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_53" id="Pg_53">P&aacute;hin&aacute; 53</a></span>tubig na mainit para nang turo sa
+n&uacute;mero 53. Cun malubha na ang maysaquit, hindi ang sing&#771;ao nang tubig,
+cundi ang sa <i>suca,</i> siya ang sipsipin nang malauong panahon.</p>
+
+<p>34. Magaling ding lag-yan ang maysaquit sa dibdib at sa liig nang
+bilin sa n&uacute;mero 9.</p>
+
+<p>35. Cun ang lagnat ay totoong laqui paiinumin touing oras nang bilin
+sa n&uacute;mero 10, ga isang cuchara carami, na maisasama doon sa datihang
+ipinaiin&ograve;m sa caniya.</p>
+
+<p>36. Cun lungmulubha ang maysaquit, &oacute; cun para nang dati ang caniyang
+lagay, yaon ding mang&#771;a sinabi co ng&#771;ayon, siya ang ituloy gauin doon,
+at cun baga gumagaling-galing sa icatlo, sa icapat &oacute; sa icalimang
+arao, at hindi lubhang malaqui ang pag-uubo, cun uala nang maraming
+dugong calahoc ang inilulura, cun guinha-guinhaua naman ang paghing&#771;a,
+at malinao sa rati ang caniyang ulo, cun ang ihi ay marami na,t, hindi
+na totoong pula; ang gagauin lamang doo,i, <i>ilalagay sa husay,</i> at
+susumpitin ang maysaquit touing hapon. Cun minsan dinaraanan nang
+malaquing hirap ang maysaquit sa icapat na arao.</p>
+
+<p>37. Ang saquit na <i>Pulmon&iacute;a</i> ay naua<span class="pagenum noind"><a name="Pg_54" id="Pg_54">P&aacute;hin&aacute; 54</a></span>uala,t, nacucuha sa paglura, at
+sa pag-ihi: dito sa ihi nang maysaquit sa dacong icapitong arao
+mayroong naquiquitang latac na marami, na ang color ay maputing itim,
+at cun minsan nana ang nadoroon. Saca hungmahalili ang pauis na
+nacagagaling sa maysaquit. Bago gumaling-galing ang maysaquit,
+dinaraanan siya nang hirap na malaqui, na nacatatacot sa nag-aalaga sa
+caniya. Caya gay&oacute;n ay ang pinaca camandag nang saquit gungmagala sa
+catauan; datapoua,t, cun guinagamot nang husay ang maysaquit, hindi
+maano; at cun siya,i, dumahac, umihi,t, pauisan, mauauala yaong hirap
+na yaon. Caya cun daanan noong hirap na malaqui, houag big-yan nang
+mang&#771;a <i>cordial, triaca, castor, ruda,</i> at macacasama bagcus doon. Ang
+gagauin lamang, ay susumpitin ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 5, at
+doroonan nang basahang babad sa malacucong tubig sa tiyan, at sa
+bay-auang; bucod dito ang guinagauang dati doo,i, itutuloy na para
+nang dati. Masama sa gayong saquit ang pasuca, ang purga, at ang
+mang&#771;a bagay na nagpapatulog; sapagca ang guinagamot noong gayo,i,
+naguiguing <i>&eacute;ticong</i> totoo.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_55" id="Pg_55">P&aacute;hin&aacute; 55</a></span>38. Cun guinagamot nang husay ang maysaquit sa loob nang mang&#771;a
+labing apat na arao gungmagaling-galing na siya, at cun ibig niyang
+cumain, sundin ang bilin sa cap&iacute;tulo 5; datapoua,t, cun mapait ang
+bibig, cun mabigat ang ulo, at nananab-ang nang pagcain, cailang&#771;an
+siyang purgahin nang bilin sa n&uacute;mero 11.</p>
+
+<p>39. Cun minsa,i, binabaling&#771;oyng&#771;oy ang maysaquit na ito,i, magaling
+sa caniya; caya houag ampatin ang dugo, at tatahan siyang cusa. Cun
+minsan naman nag-iilaguin ang maysaquit, na ang lungmalabas ay
+madilao; datapoua hindi masama ito.</p>
+
+<p>40. Cun biglang nauala,t, tungmahan ang pagdahac, at ang maysaquit ay
+dinaraanang uli nang hirap at lungmulubha, ay sasangrahang agad sa
+camay, cun baga hindi siya quinunan na nang maraming dugo. Pasipsipin
+namang parati nang sing&#771;ao nang tubig na mainit at suca; at paiinomin
+nang bilin sa n&uacute;mero 2. Ito ang gagauin sa maysaquit na malacas pa, na
+hindi pa nalalauong magcasaquit. Datapoua cun mahina na at lauon nang
+maysaquit, at nacunan na nang maraming dugo, houag nang sangrahan,
+cundi lag<span class="pagenum noind"><a name="Pg_56" id="Pg_56">P&aacute;hin&aacute; 56</a></span>yan nang parapit sa dalauang binti, at paiinomin nang&#771; bilin
+sa n&uacute;mero 12.</p>
+
+<p>41. Cun ang maysaquit ay hindi guinamot nang paanyo, at hindi mauala
+ang pamamaga nang baga; lungmulubha siya, at sinisibulan nang <i>baga</i>
+doon sa caniyang baga, at itong tungmutubo roo,i, pinang&#771;ang&#771;anlang
+<i>V&oacute;mica</i> sa uicang Castila. Ang gagauin doo,i, ganito:</p>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa maysaquit na may sibol doon sa caniyang baga.</i></p>
+
+<p>42. Caya naquiquilala, na ang nagcacasaquit nang <i>Pulmon&iacute;a,</i> may sibol
+sa caniyang baga, sapagca nacalalo na ang labing apat na arao nang
+caniyang pagcacasaquit, at hindi pa siya dinaraanan nang malacas na
+paglura, pag-ihi, pag-iilaguin, &oacute; hindi siya pinauisan. Caya hindi pa
+siya gungmagaling-galing bagcus ang lagnat ay para nang&#771; dati; matulin
+ang pulso, at cun minsan mahina at malambot; datapoua,t, cun minsan
+nama,i, matigas, at ga nag-aalon-alon; ang paghing&#771;a ay mahirap;
+pinang&#771;ing&#771;ilabutan nang guinao na maminsanminsan; gab-i gab-i
+lung<span class="pagenum noind"><a name="Pg_57" id="Pg_57">P&aacute;hin&aacute; 57</a></span>malaqui ang lagnat; ang pisng&#771;i ay mapula; tuyo ang mang&#771;a labi,
+at nauuhao ang maysaquit. Saca pagca nacapagnana na ang sibol sa baga,
+sungmasama pa mandin ang damdam nang maysaquit; parati nang nag-uubo,
+at sa touing cumibo,i, lungmalacas ang ubo; cun minsa,i, natatacot
+siyang humiga nang tihaya, at hindi macatulog; saca cun minsa,i,
+pinapauisan sa dibdib at sa muc-ha; ang ihi ay mapulapula na anaqui
+may bula, &oacute; lang&#771;is sa ibabao; mapait ang bibig, lungmulubog ang mata,
+at cun minsa,i, lungmalabo.</p>
+
+<p>43. Cun ang sibol sa loob ungmaabot hangan sa ibabao nang baga, at
+bucod dito hindi lubhang malalim, cun pumutoc ay nabububo ang nana sa
+loob nang dibdib sa pag-itan nang baga at tad-yang; itong pagca putoc
+ay mahirap, cun ang sibol ay malaqui, sapagca biglang lalabas ang
+maraming nana, at namamatay tambing ang maysaquit. Datapoua,t, cun ang
+butas nang sibol ay munti nang macaputoc na, at ang maysaquit ay
+malacas pa, mailulura niya ang nanang lungmalabas, at gungmiguinhaua
+ang damdam. Cun minsan ang sibol ay hindi pumutoc, bagcus lungmalaqui,
+at ang boong baga nabubu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_58" id="Pg_58">P&aacute;hin&aacute; 58</a></span>loc at napupuno nang nana; caya mamamatay ang
+tauo na ualang magaua.</p>
+
+<p>44. Dahil dito, cun ayon sa sinabi sa itaas sa p&aacute;rrafo 42,
+nahahalatang mayroong sibol sa baga, cailang&#771;ang gumaua nang
+capaanyoan, nang mangyaring pumutoc ang sibol nang magaling na
+pagputoc, nang houag mamatay ang tauo, at gayon ang
+gagauin.&mdash;Pasisipsipin ang maysaquit, cun baga malacas-lacas pa, nang
+sing&#771;ao nang tubig na mainit, ayon sa turo sa n&oacute;mero 53 at ito,i,
+gagauing parati. Cun ang pagsipsip nang sing&#771;ao na yao,i, inaacala
+nang nacalambot sa sibol, paiinoming parati ang maysaquit nang
+maraming totoong tubig na pinaglagaan nang <i>cebada &oacute; palay</i> man;
+maigui rin ang tubig na may calahoc na gatas. Dahilan dito sa
+pag-iinom nang marami, palibhasa,i, ang sicmura,i, naroong parating
+puno, ay malacas lumaban sa <i>baga,</i> at hindi pinababayaang mabubo ang
+nana sa dibdib, cund&iacute; pinipilit magpaitaas sa lalamunan, at cun
+gayo,i, mailulura nang maysaquit. Saca pinapag-uubo ang may catauan
+nang suca at tubig, na biglang isinusumpit sa loob nang bibig nang
+isang sumpit na munti, na cauayan man. Pina<span class="pagenum noind"><a name="Pg_59" id="Pg_59">P&aacute;hin&aacute; 59</a></span>pag-uiuica ang maysaquit,
+pinasisigao, at pinatataua, haring&#771;ang pumutoc ang sibol. Bucod dito
+paiinumin din touing icalauang oras nang bilin sa n&uacute;mero 8, ga isang
+cuchara carami. Mabuti ring isacay ang maysaquit sa carret&oacute;n,
+datapoua,t, painumin muna nang maraming maraming tubig na pinaglagaan
+nang <i>cebada,</i> &oacute; <i>palay,</i> cun tubig na may casamang gatas; at cun
+minsan itong yagyag na paglacad nang carret&oacute;n nacacapagpaputoc sa
+sibol.</p>
+
+<p class="noind center"><i>Ang gagauin sa maysaquit, pag nacaputoc na ang sibol sa baga.</i></p>
+
+<p>45. Doon sa oras nang pagputoc nang sibol sa baga, ang maysaquit ay
+lumulubha na anaqui hindi nacacaramdam. Datapoua,t, cun paamoyin nang
+suca, ay nasasaulan cun baga ang pagputoc nang sibol ay hindi masama,
+ayon sa sinabi co sa itaas sa p&aacute;rrafo 43; sapagca cun masama, ualang
+magagaua at mamamatay ang maysaquit.</p>
+
+<p>46. Cun paanyo ang pagputoc nang sibol, at hindi namamatay pagcaraca
+ang maysaquit ang gagauin doo,i, ganito.&mdash;Cun ang inilulura nang
+maysaquit ay totoong malagquit at maganit, touing icalauang oras
+paiinomin <span class="pagenum noind"><a name="Pg_60" id="Pg_60">P&aacute;hin&aacute; 60</a></span>nang bilin sa n&uacute;mero 8, ga isang cuchara carami, at cun
+malaonlaon, painomin naman nang isang taza nang turo sa n&uacute;mero 13.
+Datapoua cun hindi malagquit at maganit ang inilulura, houag gamitin
+itong mang&#771;a bilin, cund&iacute; ang gatas nang baca, na siya lamang ang
+caniyang cacaning parati &oacute; cun ibig isama sa caniyang quinacain. Saca
+macaapat maghapong paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 14 na isinasama sa
+caunting tubig. Ang iinomin niyang parati, ay ang tubig na pinaglagaan
+nang <i>cebada &oacute; palay</i>, &oacute; ang tubig na ang sa icapat na bahagui ay
+gatas. Saca siya,i, lumacad arao-arao &oacute; sumacay sa cabayong-yagyag.</p>
+
+<p>47. Cun ang maysaquit ay nananabi touing icalaua &oacute; icatlong arao,
+sucat na yaon; at masama ang sumpitin nang malimit.</p>
+
+<p>48. Cun ang maysaquit ay nilalagnat touing hapon, at ang inilulura ay
+masama sa dating tingnan, sucat nang mahalata na hindi mababahao ang
+sugat sa baga, na cun gayon siya,i, maguiguing <i>&eacute;ticong</i> totoo, at
+mamamatay sa loob nang ilang bou&aacute;n. Datapoua,i, atohin ang uica co sa
+itaas sa p&aacute;rrafo 46, at cun baga ang calacasan nang pag-uubo yaon ang
+di icatulog niya, painumin cun gab-i nang dalaua &oacute; tatlong cu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_61" id="Pg_61">P&aacute;hin&aacute; 61</a></span>chara
+nang bilin sa n&uacute;mero 16, na isasama sa isang basong tubig na
+pinaglagaan nang <i>cebada &oacute; palay</i>.</p>
+
+<p>49. Cun baga tungmatahan ang pagdahac nang may sibol sa baga,
+pasipsiping agad nang sing&#771;ao nang tubig na mainit ayon sa turo sa
+n&uacute;mero 53; touing oras bibig-yan nang isang cuchara nang turo sa
+n&uacute;mero 8 at bucod dito,i, painumin nang maraming totoo noong bilin sa
+n&uacute;mero 12; at cun siya,i, nacacacaya, ay lumacad &oacute; sumacay sa cabayo.
+Sasangrahan naman ang ganitong maysaquit cun siya,i, malacas pa; har&iacute;
+ng&#771;ang magsaoli ang canyang pagdahac.</p>
+
+<p>50. Mayroong mang&#771;a maysaquit na anaqui gungmagaling; datapoua,t,
+ungmuuli rin silang magcasaquit; saca gungmagaling uli, bago humalili
+na naman doon ang pag-cacasaquit; at mahirap man itong canilang buhay,
+sila,i, nalalauong di iilang taon, na hindi namamatay. Caya gay&oacute;n,
+sapagca ang sibol sa baga hindi totoong nababahao, at yao,i,
+naguiguing parang fuente. Cun ang ganitong maysaquit ay lauon nang
+gayon, ualang magauang gamot doon. Datapoua cun bago yaong saquit, ay
+matatalo nang gatas, at nang pagsacay sa cabayo; pati nang bilin sa
+n&uacute;mero 14.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_62" id="Pg_62">P&aacute;hin&aacute; 62</a></span>51. Sa saquit nang <i>Pulmon&iacute;a</i>, at sa naguiguing <i>&eacute;tico</i> dahilan doon,
+hindi sucat gamitin ang <i>trementina</i>, ang mang&#771;a <i>b&aacute;lsamo,</i> ang
+<i>incienso,</i> ang <i>alm&aacute;ziga,</i> ang <i>mirra</i>, ang <i>camanguian,</i> at ang
+<i>b&aacute;lsamo</i> nang <i>azufre,</i> pati yaong gamot na pinang&#771;ang&#771;anlang
+<i>anti&eacute;tico,</i> sapagca nacacalubha bagcus sa maysaquit yaong mang&#771;a
+bagay na yaon.</p>
+
+<p>52. Cun hindi paanyo ang pagputoc nang sibol sa baga, cundi nabububo
+ang nana sa loob nang dibdib, hindi mailulura nang maysaquit; bagcus
+siya,i, mamamatay na ualang pagsala, cundi hiuain sa pagitan nang
+dalauang tadyang; datapoua,t, cundi siya totoong marunong na m&eacute;dico,
+houag siyang mang&#771;ahas gumaua noon.</p>
+
+<p>53. Cun minsan ang ganoong pagsibol nang <i>baga,</i> yaon ang
+iquinabubuloc nang baga nang tauo, at yaon din ang iquinamamatay niya.</p>
+
+<p>54. Cun minsan naman hindi tungmutuloy ang pagnanana nang sibol sa
+baga, cundi naroong matigas na parati, na anaqui yao,i, isang bucol na
+hindi nag-iiba. Ang tauong may ganitong saquit, hindi gagaling na
+hamac, datapoua hindi lubhang nahihirapan siya.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_63" id="Pg_63">P&aacute;hin&aacute; 63</a></span>55. Ang bagay sa ganitong lagay ay ang <i>suero,</i> ayon sa turo sa
+n&uacute;mero 17, at ang <i>pildoras</i> n&uacute;mero 18. Ang iinumin touing umaga,i,
+ang isang basang <i>suero</i> at ang mang&#771;a dalauang puong <i>pildoras,</i>
+hangan sa apat na puo. Saca parating sisipsipin niya ang sing&#771;ao nang
+tubig na mainit n&uacute;mero 53.</p>
+
+
+<p class="center noind"><span class="smcap">Ang Pulmon&iacute;a Nang Apdo</span>.</p>
+
+<p><i>Nota. 1</i> Bucod sa saquit na <i>pulmon&iacute;ang</i> totoo na sinaysay sa
+cap&iacute;tulong ito, mayroong isa pang bagay na <i>pulmon&iacute;a</i> na ang pang&#771;alan
+doo,i, <i>biliosa &oacute; pulmon&iacute;a</i> nang <i>apdo,</i> sapagca hindi totoong
+pulmon&iacute;a, cund&iacute; catulad nang lagnat nang <i>apdo</i> (Cap&iacute;tulo 20). Ang
+maysaquit ay dumurual cun minsan, at nag-iilaguin nang tila madilao at
+mabaho ang inilulura niya; hindi gaya nang inilulura nang
+nagcacasaquit nang <i>pulmon&iacute;ang</i> totoo, cund&iacute; madilao sa roon. Ang
+bibig nang maysaquit ay mapait, hindi pinapauisan siya, tila mayroong
+siyang nararamdamang mabigat at masaquit-saquit sa sicmurang palibot.
+Ang color nang muc-ha ay madilaodilao, at tila nag-iiba. Ang gamot
+dito ay para nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_64" id="Pg_64">P&aacute;hin&aacute; 64</a></span>sa <i>lagnat</i> nang <i>apdo</i> (Cap&iacute;tulo 20). Cun baga may
+catigasan ang pulso, &oacute; may cainitan ang dugo, sinasangrahan ang
+maysaquit. Saca binibig-yan nang bilin sa n&uacute;mero 3. Sinusumpit naman
+ayon sa turo doon din sa cap&iacute;tulo nang lagnat sa <i>buloc</i> &oacute; lagnat nang
+<i>apdo.</i> Pagca naalaman nang totoo na uala nang catigasan ang pulso,
+cund&iacute; malambot na, pinaiinom nang bilin sa n&uacute;mero 34 at cun ualang
+mapagquitaan nito, na-aari ang sa n&uacute;mero 35. Ang ibang gagauin doon ay
+isa rin nang itinuturo sa cap&iacute;tulo 20, nang <i>lagnat</i> nang <i>apdo</i>.</p>
+
+
+<p class="center noind"><span class="smcap">Ang Pulmon&iacute;a Falsa</span>.</p>
+
+<p><i>Nota. 2.</i> Mayroong isa pang bagay na <i>Pulmon&iacute;a</i> na hindi totoo, na
+marahil dumaan sa mang&#771;a matatanda, &oacute; sa mang&#771;a bata, &oacute; sa mang&#771;a
+tauong mahina, cun bagong nagtatag-arao, na yao,i, dala nang mang&#771;a
+malalagquit na cungmacapit sa baga nang may catauan. Ang maysaquit ay
+nag-uubo muna nang caonti sa loob nang ilang arao, at cun lumacad ay
+tila masiquip siquip ang caniyang dibdib sa caniyang pagcaramdam; ang
+muc-ha,i, mapula sa rati; ang ibig <span class="pagenum noind"><a name="Pg_65" id="Pg_65">P&aacute;hin&aacute; 65</a></span>niya ay cumaing parati at matulog,
+at hindi mahimbing ang caniyang pagtulog; pag nalauong ilang arao,
+guiniguinao siya; humahalili roon ang init; hindi siya lumagay, at
+lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib. Bucod dito, hindi macatahan sa
+hihigan ang maysaquit, at mahirap man ang caniyang pagcaramdam, ay
+gumagala sa loob nang silid; ang pulso ay mahina at madalas; ang ihi
+cun minsan tila para nang dati; cun minsa,i, mapulapula; ang pag-uubo
+niya,i, munti, at maliuag dumahac; maminsanminsan nasisira ang
+caniyang bait; hindi macatulog nang mahimbing, at hindi naman
+naguiguising na totoo; ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun
+minsan namamatay nang biglang pagcamatay, lalo pa cun matanda ang may
+catauan. Cun minsan lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib, at ang may
+cataua,i, hindi macahing&#771;a cundi locloc; saca nasisira tuloy ang bait;
+ang pulso ay ungmoonti at dungmaralas; at pag nalaonlaon, namamatay
+ang maysaquit. Itong saquit ay masama; at maliuag matapatan ng gamot.
+Ng&#771;uni ang lalong mabuti roo,i, painuming parati ang maysaquit nang
+bilin sa n&uacute;mero 26, &oacute; nang sa n&uacute;mero 12, na lalag-yan nang timbang
+saicaualong <i>salitre</i> sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_66" id="Pg_66">P&aacute;hin&aacute; 66</a></span>baua,t, isang tagayang tubig. Touing
+icalauang oras bibig-yan nang isang taza nang bilin sa n&uacute;mero 8. Saca
+pararapitan sa mang&#771;a binti nang sa n&uacute;mero 36. Itong mang&#771;a gamot na
+ito ay hindi macasasama sa maysaquit, at cun minsan macacagaling. Ang
+nagcacasaquit nang gay&oacute;n, cun minsan ay masamang sangrahan.</p>
+
+
+<p class="noind center"><i>Ang gagauin sa natutuyo ang catauan, na yao,i, p&iacute;nang&#771;ang&#771;anlang</i>
+consunci&oacute;n <i>nang castila.</i></p>
+
+<p><i>Nota 3.</i> Bagaybagay ang pinagmumulan nang pagcatuyo nang catauan nang
+tauo, na yao,i, aquing sasaysayin ng&#771;ayon. Ang sibol sa <i>baga,</i> cun
+minsan siya ang pinangagaling&#771;an nitong saquit, ayon sa uica co na sa
+p&aacute;rrafo 48. Cun minsan gaua nang <i>escorbuto</i>, &oacute; nang <i>bicat</i>, &oacute; nang
+<i>hica</i>, &oacute; nang bulutong &oacute; ticdas. Cun minsan naman dala nang mahalay
+na saquit na namamahay sa catauan, na doon mahahalata, cun baga
+nagsusugat, &oacute; namumutoc, &oacute; macati ang punong catauan.</p>
+
+<p>Gay&oacute;n din cun ang tauo,i, parating nacuculong sa bahay na may sara ang
+lahat na dung&#771;auan; &oacute; cun malimit gumaua nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_67" id="Pg_67">P&aacute;hin&aacute; 67</a></span>mahalay; &oacute; cun siya,i,
+natatapat sa sing&#771;ao nang mang&#771;a tinutunao na tangso; &oacute; cun siya,i,
+namamanglao, &oacute; parating pagod; &oacute; cun nag-iisip nang mang&#771;a maliliuag;
+cun siya,i, parating pinapauisan, &oacute; nag-iilaguin, &oacute; ungmiihi, &oacute;
+pinapanaogan nang malacas nang sa panahon cun baga babayi; &oacute; cun
+siya,i, nagpasuso nang malauon, &oacute; cun linalabasan sa punong catauan
+nang tubig na malapot at maputi, na yao,i, saquit din nang babayi, na
+pinang&#771;ang&#771;alan <i>fl&uacute;or albus</i>.</p>
+
+<p>Cun siya,i, dating linalabasan nang dugo sa puit, para nang
+inaalmorranas, &oacute; cun pinapauisan sa paa &oacute; sa catauan, &oacute; dating
+binabaling&#771;oyng&#771;oy, at saca siya,i, naual-an at inurung&#771;an noon mang&#771;a
+yaon; &oacute; cun hindi sumago ang fuente, cun baga may fuente, &oacute; cun
+nabahao ang caniyang sugat na malauon, &oacute; ang caniyang dating galis,
+buni, &oacute; ang ibang mang&#771;a bagay na lumilitao sa catauan.</p>
+
+<p>Ang pinalo nang malacas, &oacute; nahulog, &oacute; sinicaran nang hayop ang
+mayroong nararamdamang bucol sa tiyan, &oacute; sa bituca, ang napupuyat, at
+tuloy ungmiinom nang maraming alac; ang ungmaabay sa maysaquit, na
+dahil doon siya,i, nasalinan nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_68" id="Pg_68">P&aacute;hin&aacute; 68</a></span>caniyang saquit. Ang parating
+locloc, at tung&#771;o ang ulo, para nang mang&#771;a sungmusulat, mang&#771;a
+sastre, zapatero, mang&#771;a babaying nagdurugtong nang abaca, mang&#771;a
+hungmahabi, at ang malauong cumanta &oacute; tumugtog nang flauta. Ang
+cungmacain naman nang mang&#771;a mahanghang, &oacute; nang mang&#771;a maalat &oacute; mang&#771;a
+mabang&#771;o.</p>
+
+<p>Cun minsan naman itong saquit ay minamana, na cun gayo,i, ualang
+magagauang gamot doon.</p>
+
+<p>Caya cailang&#771;ang mag-ing&#771;at ang tauo, at pagca mayroon siyang
+naramdamang saquit para nang mang&#771;a sinabi co sa itaas, ay cailang&#771;ang
+siyang magpagamot na madali; maca cun pabayaan ang saquit sa catauan,
+ang sumunod doon sa gay&oacute;n ay ang pagcatuyo nang catauan niya.</p>
+
+<p>Ang nagcacasaquit nang <i>consunci&oacute;n</i> &oacute; ang natutuyo ang catauan ay
+nag-uubo muna nang ilang bouan calauon. Cun baga siya,i, dungmoroual &oacute;
+sungmusuca pagca cain ay yaon ang se&ntilde;al na caalam-alam matutuyo ang
+catauan. Ganoon din cun mainit sa rati ang caniyang pagcaramdam, &oacute; cun
+siquip ang dibdib, lalo pa cun siya,i, cungmiquibo; cun ang caniyang
+inilulura ay maalat, &oacute; may calahoc na dugo; cun siya,i, namamanglao,
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_69" id="Pg_69">P&aacute;hin&aacute; 69</a></span>cun nananab-ang nang pagcain, at nauuhao; cun ang pulso,i, matulin,
+malambot at munti (datapoua cun minsan matigas at puno). Ang
+hungmahalili rito ay ang paglura nang berdeng maputi na may casamang
+dugo. Ang cataua,i, ungmoonti dahil sa lagnat na &eacute;tica at dahil sa
+pauis na malaqui, na dungmaraan sa caniya touing umaga at touing gabi.
+Ungmiihi pa siya nang marami, at nag-iilaguin nang malacas; na yao,i,
+ang iquinahihina niya. Ang mang&#771;a palad nang camay totoong init, at
+ang muc-ha,i, pungmupula pagca cain. Ang caniyang mang&#771;a daliri ay
+totoong onti; ang mang&#771;a cuco ay baluctot na pailalim, at nalalaglag
+ang buhoc. Saca ang maysaquit ay nanghihinang totoo, lungmalalim ang
+caniyang mata, hindi macalonoc; namamaga ang paa, at nanlalamig ang
+mang&#771;a dulo nang paa,t, camay, at ang sungmosunod doon ang camatayan.</p>
+
+<p>Ang gagauin nang may catauan cun ang caniyang saquit ay bagong-bago
+pa, ay magbago siya nang lugar, cun baga ang caniyang tinatahanan
+hindi pinapasucan &oacute; hindi natatapat na magaling sa hang&#771;in. Saca
+siya,i, magpilit sumacay na parati sa cabayo, at houag siyang hihiga
+na basa ang da<span class="pagenum noind"><a name="Pg_70" id="Pg_70">P&aacute;hin&aacute; 70</a></span>mit. Ang lahat na caniyang cacanin ay ang mang&#771;a ualang
+liuag matanao sa sicmura: caya ang bagay lamang sa caniya ay ang
+mang&#771;a gulay at ang gatas. Dito sa lupa nang Filipinas magaling ang
+gatas nang cabayong babayi. Na-aari naman ang gatas nang babaying
+tauo, at ang magaling ay doon na sumuso ang maysaquit. Ang gatas nang
+cabayong babayi iinumin cun mainit pa, na bagong galing sa suso. Ang
+isang inom ay dalauang taza, na yao,i, gagauing macaipat maghapon, &oacute;
+macaitlo man lamang. Ang gatas ay doroonan nang ilang sopas na
+tinapay. Cun ualang gatas nang cabayong babayi na-aari ang sa baca, &oacute;
+ang sa cambing; datapoua cailang&#771;ang alisin ang pinacataba noon. Cun
+ibig nang maysaquit ay masasamahan ang gatas nang caonting canin.
+Macacain naman nang maysaquit ang mang&#771;a bung&#771;a nang cahoy na totoong
+hinog para nang mang&#771;a atis etc. Cun baga nararamdamang mabigat sa
+sicmura ang gatas, ay hulugan nang caonting azucal.</p>
+
+<p>Cun ang maysaquit ay nag-iilaguin dahilan sa gatas, ay cumuha ca nang
+mang&#771;a paa,t, sipit nang hipon, iyong bayohin at isama mo sa gatas.</p>
+
+<p>Ang guinagaua nang iba hindi ang ga<span class="pagenum noind"><a name="Pg_71" id="Pg_71">P&aacute;hin&aacute; 71</a></span>tas cundi ang <i>suero</i> noon, siya
+ang iniinom. Caya cun baga nacacayanan ang suero nang sicmura nang
+maysaquit, ay mabuti inumin niya yaon; houag lamang uminom siya
+pagcaraca nang marami hangang hindi pa bihasa. Datapoua gamitin man
+nang maysaquit ang gatas, gamitin man ang suero hindi macagagaling sa
+caniya cundi ituloy gauin nang ilang bouan calauon. Maigui rin dito
+ang <i>talaba</i> na yao,i, hindi lulutuin, cund&iacute; pagcaraca,i, cacaning
+hilao.</p>
+
+<p>Dito sa Filipinas ang natutuyo ang catauan ay magaling uminom siya
+nang <i>tuba sa niyog &oacute; sa caong,</i> datapoua houag ang maasim. Mabuti rin
+ang siya,i, cumain nang mang&#771;a sarisaring matamis na guinagaua sa
+mang&#771;a trapiche.</p>
+
+<p>Itong mang&#771;a uica co ng&#771;ayon ang sucat gauin nang natutuyo ang
+catauan, at cun minsan siya ang nacagagaling sa marami; datapoua
+mayroon pang iba na turo ni Buchan na magagaua mo cun ibig mo, at cun
+minamagaling mo, na yaon ng&#771;a ang isusunod co rito.</p>
+
+<p>Cun ang saquit nang pagcatuyo nang catauan ay bago pa, at totoong
+lacas nang pag-uubo nang may catauan ay masasangrahan siya nang umonti
+ang caniyang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_72" id="Pg_72">P&aacute;hin&aacute; 72</a></span>ubo; at nang houag macahirap sa caniya ang pag-uubo, ay
+painoming maminsan minsan siya nang isang cucharang gatas nang <i>dayap</i>
+na sasamahan nang isang gayon din polot na lulutuin muna sa mahinang
+apoy. Ang iinuming parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan
+nang <i>manzanilla;</i> datapoua cun baga siya,i, lungmura nang dugo ay
+houag painumin noon.</p>
+
+<p>Cun baga ang maysaquit mayroong sibol doon sa caniyang baga, ay
+basahin mo ang p&aacute;rrafo 42, at ang mang&#771;a magcasumonod doon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_7" id="CAPITULO_7"></a>CAP&Iacute;TULO 7.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang sintac sa dibdib, na pinang&#771;ang&#771;alan nang mang&#771;a m&eacute;dicong
+pleuresia, &oacute; dolor de costado.</i></p>
+
+
+<p>56. Ang <i>pleures&iacute;a</i> &oacute; ang sintac sa dibdib ay catulad nang saquit na
+<i>pulmon&iacute;a</i> na sinasaysay sa itaas sa cap&iacute;tulong nacalalo. Dito sa
+<i>pleures&iacute;a,</i> ang <i>baga</i> nang maysaquit ay namamaga rin para doon sa
+nagcacasaquit nang pulmon&iacute;a; datapoua,t, itong pamamaga nang baga nang
+sinisintacan ay sa dacong ibabao, at ang nararamdaman niya ay gay&oacute;n.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_73" id="Pg_73">P&aacute;hin&aacute; 73</a></span>57. Guiniguinao muna ang maysaquit, hungmahalili ang lagnat, ang
+pag-uubo, ang casiquipan nang dibdib; ang pagsaquit nang ulo, at ang
+bahag-ya na macahing&#771;a ang maysaquit; ang marahil idaing nang
+pinipleures&iacute;a ay ang matigas na saquit nang mang&#771;a taguiliran nang
+dibdib sa ilalim nang sus&oacute;, at ang canang taguiliran ang malimit
+sumaquit; cun minsan nama,i, alin mang lugar nang dibdib ay
+sungmasaquit. Bucod dito,i, namumula cun minsan ang pisng&#771;i, at ga
+ibig sumuca ang maysaquit. Cun minsan hindi nararamdaman ang saquit
+nang dibdib, cundi lungmalo muna ang ilang oras, &oacute; sa icalaua &oacute; sa
+icatlong arao nang pagcacasaquit. Ang pulso nang maysaquit ay matigas;
+datapoua cun malaquing totoo ang saquit, at mapang&#771;anib ang buhay nang
+tauo, ang pulso ay malambot at munti. Cun minsan ualang lura, at uala
+ring ubo. Mayroon namang iba, na binabaling&#771;oyng&#771;oy, na ito,i,
+nacaguiguinhaua sa may catauan. Datapoua cun minsan ang tumutulong
+dugo ay buloc, na yaon ang pinacatanda na malapit nang mamatay ang
+tauo. Cun minsan tila mamamatay na ang maysaquit, at bagcus siya na
+ang paggaling niya.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_74" id="Pg_74">P&aacute;hin&aacute; 74</a></span>58. Ang gamot sa <i>pinipleures&iacute;a</i> &oacute; sinisintacan ay para nang
+pag-gamot sa pinupulmon&iacute;a. Caya sasangrahan ang maysaquit pagcaraca;
+at cun hindi siya gungmagaling, &oacute; gumaling ma,i, ungmooli rin ang
+saquit na malaqui, sasangrahan pa mandin; datapoua cun hindi malubha
+ang tauo, &oacute; cun hindi totoong lacas ang pagsintac, at ang maysaquit
+nacacalura, ay hindi cailang&#771;an sangrahang uli, cundi parapitan lamang
+sa mang&#771;a binti &oacute; doon sa lugar na masaquit.</p>
+
+<p>59. Saca ang ibang gagauin doon ay naituro co na doon sa itaas sa
+p&aacute;rrafo 31 hangang sa p&aacute;rrafo 40 Sa lahat na bagay, ang totoong sucat
+igamot dito ay ang bilin sa n&uacute;mero 8; at pagca bagong nagcasaquit ang
+tauo, ay tatapalang agad nang bilin sa n&uacute;mero 9; at cun hindi pa
+nauauala ang sintac, parapitan doon sa masaquit. Gayon din ang
+pag-gamot sa mang&#771;a babaying sinisintacan; at may panahon man,
+masasangrahan din.</p>
+
+<p>60. Cun munti ang sintac, ay marahil mauala pag sinangrahang minsan
+ang maysaquit, at pag pinainom nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac
+nang <i>alagao</i>; itong tubig ay dinoroonan nang caonting <i>pulot</i>.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_75" id="Pg_75">P&aacute;hin&aacute; 75</a></span>61. Ang saquit nang pleures&iacute;a ay nauauala sa paglura, &oacute; sa pag-ihi, &oacute;
+sa pagpauis, para nang pulmon&iacute;a; cun minsan naman sinisibulan ang
+maysaquit nang <i>baga</i> sa loob, &oacute; tinutuboan nang bucol na matigas doon
+din sa loob, &oacute; cun minsan nama,i, nabubuloc ang caniyang baga, para
+nang sinabi co na sa cap&iacute;tulo nang pulmon&iacute;a.</p>
+
+<p>62. Ang nagcacasaquit nang gayon hindi sucat big-yan nang <i>triaca,
+cordial, castol, ruda</i>, at nang mang&#771;a bagay na nacacapagpapauis.</p>
+
+<p>63. Ang tauong ungmiinom nang tubig na malamig, capagca siya,i,
+totoong nainitan, ay marahil magcasaquit nang pleures&iacute;a &oacute; sintac; at
+mayroon cun minsang tauo, na pagcainom mandin, namamatay.</p>
+
+<p><i>Nota</i>. Bucod dito sa saquit na sintac na sinaysay co ng&#771;ayon,
+mayroong isa pang bagay na sintac nang <i>apdo</i> &oacute; <i>biliosa</i>, na yao,i,
+isa rin nang pulmon&iacute;a nang apdo &oacute; biliosa, na sinaysay co sa <i>nota 1</i>,
+nang p&aacute;rrafo 55, na pati nang pag-gamot ay isa rin. Caya susundin ang
+lahat na turo doon din sa <i>notang</i> yaon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_76" id="Pg_76">P&aacute;hin&aacute; 76</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_8" id="CAPITULO_8"></a>CAP&Iacute;TULO 8.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na ang pang&#771;ala,i, garrotillo, at ang ibang mang&#771;a saquit
+sa lalamunan nang tauo.</i></p>
+
+
+<p>64. Marami ang saquit nang lalamunan nang tauo. Ang malimit dumaan
+doo,i, ang pamamaga niyong mang&#771;a casangcapang nadoroon, na siya ang
+tinatauag na <i>garrotillo,</i> na camuc-ha rin nang saquit na <i>pulmon&iacute;a;</i>
+ibang casangcapan lamang ang nasasaquitan.</p>
+
+<p>65. Cun ang lalamunan ang masaquit, ay bahag-ya na macalunoc ang tauo
+nang anoman. Ang tubig at ang lauay lalong maliuag lunuquin.
+Guiniguinao ang maysaquit; nalalagnat siya nang malaqui, masaquit ang
+ulo, at ang ihi ay mapula. Datapoua cun ang namamaga ay ang naroong
+malapit sa dinaraanan nang hining&#771;a nang tauo, ang paghing&#771;a ay
+mahirap, hindi tahimic ang maysaquit, at tila nahuhunghang; ungmaabot
+cun minsan ang saquit hangan sa baga, at namamatay ang tauo. Cun
+namamaga yaong lahat na yaon, sampon nang cutil pati nang puno nang
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_77" id="Pg_77">P&aacute;hin&aacute; 77</a></span>dila, at ang ibang mang&#771;a casangcapang naroon sa piling noon, ang may
+catauan ay totoong cahabaghabag; namamaga ang boong muc-ha; hindi siya
+macalunoc; ang paghing&#771;a ay maliuag; lungmalabas ang dila, ang pulso
+ay maralas at mahinang-mahina, at cun minsan lungmilibang; at ang
+maysaquit ungmaabot lamang hangan sa icatlong arao, at namamatay. Ang
+pinangagaling&#771;an nitong saquit ay ang pag-urong nang pauis, ang
+paglacad sa lupa cun bagong nacaulan at mainit ang arao; ang pagtapat
+sa hang&#771;ing malamig, ang pagbasa, &oacute; ang pag-uiuica &oacute; pagcacanta nang
+malauon, ang pagtulog na basa ang damit, &oacute; ang pag-inom nang malamig
+na tubig, cun bagong galing sa init ang may catauan.</p>
+
+<p>66. Ang saquit ay ungmaalis cun minsan sa loob at napapasalabas; cun
+gayo,i, magaling-galing ang pagcaramdam nang maysaquit. Datapoua cun
+sa utac, &oacute; sa baga mapatung&#771;o,i, mahirap at mapang&#771;anib ang may
+catauan.</p>
+
+<p>67. Ang pag-gamot sa nagcacasaquit nang gay&oacute;n, ay para nang guinagaua
+sa pulmon&iacute;a. Ang maysaquit <i>ilalagay sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4), at cun
+baga mahirap na totoo ang caniyang lagay para nang sabi sa itaas <span class="pagenum noind"><a name="Pg_78" id="Pg_78">P&aacute;hin&aacute; 78</a></span>sa
+p&aacute;rrafo 65, cailang&#771;ang sangrahang macaapat &oacute; macalima sa loob nang
+ilang oras; paiinuming parati nang bilin s&aacute; n&uacute;mero 2, at n&uacute;mero 4.
+Datapoua sapagca sa ganitong saquit ay hindi sumagui cun minsan sa
+lalamunan ang ipinaiinom, caya cailang&#771;ang sumpitin touing icatlong
+oras ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 5; at macaitlo maghapon
+ibababad ang caniyang mang&#771;a paa sa mainit na tubig ga calahating oras
+calauon. Saca tapalan ang liig niya nang bilin sa n&uacute;mero 9.</p>
+
+<p>68. Maigui ring carlitan muna sa liig ang maysaquit, na totoong
+malubha na, ng&#771;uni houag lalaliman ang carlit, bago tacluban nang
+ventosa roon. Pinapagmumumog naman siya nang bilin sa n&uacute;mero 19; at
+pinasisipsip nang sing&#771;ao nang tubig na mainit na macaanim maghapon.</p>
+
+<p>69. Cun ang cutil at ang dalauang tila bucol na capiling noon, yaon
+lamang ang masaquit, at namamaga, ay cailang&#771;an ding sangrahan ang
+maysaquit, lalo pa cun ang pulso ay matigas at puno; ito,i, gagauin
+agad, maca cun pabayaan yaong pamamagang yao,i, mapatung&#771;o ang saquit
+sa <i>baga:</i> at cun minsa,i, uuling sasangrahan cun cailang&#771;an pa.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_79" id="Pg_79">P&aacute;hin&aacute; 79</a></span>70. Cun munti ang saquit, magpaanyo lamang ang may catauan, at
+maghusay sa caniyang pagcain, sa pag-inom, at sa pag-gaua, ay hindi
+cailang&#771;ang sangrahan. Datapoua,i, magaling na lalo ang sangrahan, at
+painumin nang bilin sa n&uacute;mero 2. Saca ba&ntilde;usan hangan tuhod ang
+maysaquit cun umaga, at sumpiting minsan cun hapon. Tatapalan naman
+ang caniyang liig nang bilin sa n&uacute;mero 9. Saca pinapagmumumug nang
+aquing turo sa n&uacute;mero 19, at macaanim maghapong pasipsipin nang
+sing&#771;ao nang mainit na tubig ayon sa bilin sa n&uacute;mero 53.</p>
+
+<p>71. Cun baga hindi maalam magmumog ang maysaquit, ang caniyang
+ipagmumumog pinatatama nang sumpit na munti, na cauayan man, doon sa
+caniyang lalamunan; itong ganitong pagsumpit ay totoong buti, at cun
+minsan siya ang iquinapagpapalabas nang maraming malalagquit na
+cungmacapit sa ilalim nang lalamunan, at siya rin ang
+iquinaguiguinhaua nang maysaquit. Datapoua,i, itong pagsumpit na
+ganito ay lilimitan.</p>
+
+<p>72. Cun ang saquit nang lalamunan ay natatalo niyong mang&#771;a g&aacute;mot na
+yaon, sa icatlong arao &oacute; sa icaapat hangang sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_80" id="Pg_80">P&aacute;hin&aacute; 80</a></span>icalima, ay gumagaling
+na ang maysaquit; at cun ualang sisibol doon, sa icaualong arao
+malaqui ang caniyang pag-galing.</p>
+
+<p>73. Cun minsan cun guinagamot ang maysaquit, ay umuunti ang lagnat at
+ang ibang mang&#771;a hirap; datapoua,t, ang lalamunan ay para nang dating
+masaquit. Ang gagauin doo,i, itutuloy ang pagmumumog, at ang pagsipsip
+nang sing&#771;ao nang mainit na tubig n&uacute;mero 53; saca cun mayroong
+marunong na m&eacute;dico ipahiua sa caniya yaong dalauang bucol &oacute; <i>agallas</i>
+na masaquit, na naroon sa piling nang cutil, at gagaling ang may
+catauan pagca linabasan nang caunting dugo yaong mang&#771;a bucol na yaon.</p>
+
+<p>74. Cun hindi paanyo ang pag-gamot sa maysaquit, cun minsan tinutubuan
+nang sibol doon sa lalamunan, na cailang&#771;ang hiuain, cund&iacute; pumutoc
+siyang cusa sa icalima &oacute; sa icaanim na arao. Ang sibol ay maquiquitang
+magaling nang mata, pagca pinang&#771;ang&#771;a ang maysaquit; caya bago
+hiuain, ay maghahanda ang m&eacute;dico nang isang lanceta, na durugtung&#771;ang
+magaling sa dulo nang patpat na munti; saca tinatacpan nang damit,
+houag lamang ang dulong matulis, at yaon ang ihihiua roon sa sibol, na
+naquitang naroroong maputi at malambot doon <span class="pagenum noind"><a name="Pg_81" id="Pg_81">P&aacute;hin&aacute; 81</a></span>sa masaquit na lugar. Cun
+nahiua na ang sibol ay napupuno nang nana ang bibig, at caya ang
+maysaquit ay magmumumog nang bilin sa n&uacute;mero 19. Cun minsan ang sibol
+ay dalaua.</p>
+
+<p>75. Cun minsan hindi lamang mayroong nana roon sa sibol na naquiquita,
+cundi sa ibang lugar nang lalamunan na hindi na-aalaman, caya ang
+maysaquit anaqui magaling na, at ang lagnat ay munti at naca-catulog
+siya,t, nacacalunoc; datapoua,t, hindi nauauala ang saquit nang bibig;
+pinang&#771;ing&#771;ilabutan siya nang guinao, ang dila,i, bungmibigat at
+cungmacapal sa caniyang damdam. Mayroon namang mang&#771;a butil na maputi
+sa mang&#771;a ng&#771;idng&#771;id at sa loob nang pisng&#771;i, pati sa mang&#771;a labi, at
+masama ang lasa nang bibig.</p>
+
+<p>76. Ang gagauin nang maysaquit pagca gayon, ay ang malacucong tubig na
+may calahoc na gatas, ay siya ang ipagmumog niya. Saca sipsipin niya
+ang sing&#771;ao nang mainit na tubig, at doonan ang caniyang liig nang
+bilin sa n&uacute;mero 9. Saca ipauusisa niya sa m&eacute;dico ang quinadoroonan
+nang sibol, at ipahiua sa caniya. Magaling namang sumpitin sa
+lalamunan nang tubig na malacuco, upan din pumutoc ang sibol, cun
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_82" id="Pg_82">P&aacute;hin&aacute; 82</a></span>mag-ubo ang may catauan. Itong pagputoc nitong sibol hindi nacacaano
+sa maysaquit, at uala acong naring&#771;ig na namatay dahil doon.</p>
+
+<p>77. Ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun minsan d&iacute;naraanan nang
+pagca ibig sumuca, gaua nang mang&#771;a malalagquit na lura na naniniquit
+sa lalamunan; caya tandaan ito nang mangagamot, na houag big-yan nang
+pasuca ang maysaquit at masama sa caniya yaon.</p>
+
+<p><i>Nota</i>. Bucod sa saquit na garrotillo na sinasaysay co sa cap&iacute;tulong
+ito i, mayroong isa pang bagay na pagsaquit nang lalamunan nang tauo,
+na cung minsan nacamamatay sa marami. Ang pang&#771;alan doo,i, <i>mal de
+garganta ulcerado, &oacute; garrotillong may sugat</i>. Ang nagcacasaquit nang
+gayong saquit, ay bihira ang di binubucalan sa catauan nang mang&#771;a
+butil na mumunti, na sa loob nang ilang arao natutuyo at nalalaglag na
+parang calisquis. Sa loob nang lalamunan mayroong namang mang&#771;a sugat,
+at mapait ang bibig Ang gamot doo,i, catulad-tulad nang gamot sa
+<i>lagnat</i> nang <i>apdo</i> cap&iacute;tulo 20; ng&#771;uni hindi sucat sangrahang hamac
+ang maysaquit. Ang pasuca n&uacute;mero 25, &oacute; ang sa n&uacute;mero 35, ay totoong
+buti <span class="pagenum noind"><a name="Pg_83" id="Pg_83">P&aacute;hin&aacute; 83</a></span>doon, cun uala nang lagnat ang maysaquit. Ang purga, ay hindi
+magaling doon. Ang parapit sa binti ay totoong bagay sa saquit na ito.
+Gayon din mabuti rito ang pag-inom nang maraming tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang <i>alagao</i>, at ang pagmumumog nang bilin sa n&uacute;mero
+19. Magaling naman sa maysaquit na malubha ang bilin sa n&uacute;mero 80, na
+yao,i, turo ni Buchan.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa bucol, na ang pang&#771;alan nang tagalog doo,i, bayiqui, &oacute;
+bayicqui.</i></p>
+
+<p>78. Cun minsan namamaga yaong dalauang <i>gl&aacute;ndulas</i>, &oacute; bucol na naroon
+sa piling nang tayng&#771;a,t, sihang; cun minsan yaong dalaua namang
+hinihipo sa ilalim nang guitna nang sihang, na <i>gl&aacute;ndulas din yaon</i>,
+at parapara nang sila ang pinangagaling&#771;an nang lauay nang tauo; itong
+saquit na ito ay nauauala pagca pinahiran nang tayom, na tinunao sa
+caunting suca. Datapoua cun ang boong liig ay lungmalaqui, na maralas
+dumaan itong saquit sa mang&#771;a babayi sa provincia nang Batang&#771;an, ay
+basahin mo ang p&aacute;rrafo 261 at ang 262, at sundin ang mang&#771;a turo doon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="Pg_084CAPITULO_9" id="Pg_084CAPITULO_9"></a><span class="pagenum noind"><a name="Pg_84" id="Pg_84">P&aacute;hin&aacute; 84</a></span>CAP&Iacute;TULO 9.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang romadizo na pinang&#771;ang&#771;anlan nang tagalog na sip&oacute;n.</i></p>
+
+
+<p>79. Ang sip&oacute;n ay catulad nang saquit na pulmon&iacute;a, pleures&iacute;a,t,
+garrotillo, munti lamang ang saquit; cun sinisipon ang tauo, ay
+namamaga rin nang caunti ang <i>baga</i> sa loob nang dibdib, &oacute; ang ibang
+mang&#771;a casangcapang naroroon sa ilong, sa noo, &oacute; sa pisng&#771;i.</p>
+
+<p>80. Ang sip&oacute;n hindi sucat hamaquing pabayaan, at cun minsan nacahihila
+nang mang&#771;a saquit na malaqui sa dibdib, &oacute; sa ibang lugar nang catauan
+nang tauo.</p>
+
+<p>81. Ang pinagmumulan nang sip&oacute;n ay ang pag-urong nang pauis nang
+catauan at ang cainitan nang dugo.</p>
+
+<p>82. Ang calaunan nang saquit na sip&oacute;n ay bagay-bagay. Ang sip&oacute;n nang
+ulo, hindi lubhang nalalauon; datapoua ang sa dibdib ay malauon sa
+roon. Cun nalalauon ang sip&oacute;n, ay masama, sapagca dahilan sa calacasan
+nang pag-uubo, nagcacaramdam ang boong catauan, at napapasaulo ang
+dugo. Ang isa pang casam-an noon ay ang di icatulog <span class="pagenum noind"><a name="Pg_85" id="Pg_85">P&aacute;hin&aacute; 85</a></span>nang tauo, na
+caya nanghihina siya; bucod dito ang may sip&oacute;n ay marahil aayao
+cumain, at yaon ang isa pa manding nacagugulo sa catungculan nang
+sicmura. Dahilan doon sa pag-uubo; ay nahihirapan namang totoo at ga
+nagagambol ang baga nang tauo, at napupuno nang napupuno nang
+sarisaring pinacataib ng&#771; catauan na doon napapatung&#771;o, at lungmalapot
+at saca nacacahirap pa sa paghing&#771;a. Dahil doon naman nalalagnat ang
+tauo nang lagnat na munti na hindi nauauala.</p>
+
+<p>83. Ang gamot sa sip&oacute;n ay para nang sa <i>pulmon&iacute;a, pleures&iacute;a</i> &oacute;
+<i>garrotillo</i>. Caya cun ang sip&oacute;n ay malaqui, lalo pa cun ang maysaquit
+ay marugo at malaqui ang caniyang ubo, pati nang saquit nang ulo, ay
+cailang&#771;ang sangrahan sa camay, nang madaling gumaling. Saca painumin
+nang bilin sa n&uacute;mero 1, 2, &oacute; 4. Magaling din ba&ntilde;osan bago humiga ang
+maysaquit sa tubig na mainit-init hangang tuhod; pati nang pagsumpit
+ay bagay rin sa saquit na ito, cun hindi manabi touing arao, &oacute; cun
+cacaunti ang inaiihi nang may sip&oacute;n. Sa catagang uica; cun ang may
+saquit <i>ilagay sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4) pagdaca,i, gumagaling.</p>
+
+<p>84. Datapoua cun munti ang sip&oacute;n, di man gamutin ang tauo, ay
+gumagaling <span class="pagenum noind"><a name="Pg_86" id="Pg_86">P&aacute;hin&aacute; 86</a></span>siya; houag lamang cumaing ilang arao, nang <i>carne, itlog,
+baboy, sabao,</i> at <i>alac.</i> Ang cacanin lamang ay ang tinapay, &oacute; canin,
+ang mang&#771;a gulay, ang mang&#771;a bung&#771;ang hinog nang cahoy at tubig; ang
+cacanin cun gab-i ay caonti, at ang caniyang iinumin, ay ang tubig na
+pinaglagaan nang palay &oacute; cebada, at cun aayao noo,i, ang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang alagao, na ang sa icapat na bahagui ay
+gatas. Ang ba&ntilde;os nang tubig na mainit-init sa paa; at ang bilin sa
+n&uacute;mero 20, ay nacacapagpatulog sa maysaquit.</p>
+
+<p>85. Cun minsan ang maysaquit ualang lagnat cundi nag-uubo lamang at
+hindi macatulog; ang gagauin dito ay cun gab-i ba&ntilde;usan nang tubig na
+mainit-init, at cun lauon nang nacacain ang maysaquit big-yan siya
+nang isang p&iacute;ldorang <i>estoraque</i> (camanguian), &oacute; nang caunting
+<i>triaca</i> at caunting tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao;
+ito lamang ay nacacagaling na tambing sa maysaquit, pagca lauon nang
+guinamot nang husay, at hindi pa gungmagaling; datapoua cun bago pa
+ang saquit, hindi sucat gauin ito, at masama. Mabuti rin bigyang
+maminsan-minsan ang maysaquit nang isang cucharang pulot na hinulugan
+nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_87" id="Pg_87">P&aacute;hin&aacute; 87</a></span>caunting suca, nang lumambot ang pag-uubo; at cun hindi rin
+ungmuunti ang pag-uubo doonan nang isang tapal na sahing sa pag-itan
+nang dalauang balicat, ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 498. Ito,i, aral ni
+Buchan.</p>
+
+<p>86. Sa saquit na sip&oacute;n, ay bagay ang pagsipsip nang sing&#771;ao nang tubig
+na mainit ni pinagbabaran nang bulaclac nang alagao ayon sa turo sa
+n&uacute;mero 53; maigui rin ang <i>regaliza</i> (saga) cun ng&#771;ang&#771;aing parati ang
+dahon.</p>
+
+<p>87. Ang tauong sinisipon, na hindi nagbabauas nang caniyang pagcain,
+at ang ungmiinom lamang nang mainit na tubig, ay guinugulo niya ang
+sicmura; ang pag-uubo ay hindi mauaualang hamac cun gay&oacute;n, at siya,i,
+ooui sa calagayan sinaysay co sa p&aacute;rrafo 82. Ang pag-inom nang anomang
+bagay na alac ay nacacasama doon sa sip&oacute;n; at cun minsan ang sip&oacute;n na
+talagang mauauala na, ay dahilan sa pag-inom nang alac bagcus
+lungmalaqui.</p>
+
+<p>88. Cun ang tauong sinisipon ay totoong nanhina na, at hindi
+mangyaring mauala ang caniyang sip&oacute;n iinomin niya arao-arao ang bilin
+sa n&uacute;mero 14; ang timbang ay cahati &oacute; isang saicapat na isinasama sa
+caonting alac. At cun nahahalata, na ang saquit ay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_88" id="Pg_88">P&aacute;hin&aacute; 88</a></span>napapatung&#771;o sa
+baga, dahil sapagca ang pag-uubo ay lungmalaqui nang lungmalaqui, at
+ga siquip ang dibdib pati nang paghing&#771;a, ay doonan ang maysaquit nang
+parapit sa mang&#771;a binti n&uacute;mero 36.</p>
+
+<p>89. Hindi magaling sa saquit na ito ang tumahan ang maysaquit sa bahay
+na mainit at siquip, sapagca ang pagtahan sa ganoong lugar ay para
+nang pag-inom nang alac. Saca pag nacalabas sa silid, at salang
+mahang&#771;inan, siya,i, sinisipon pa mandin. Mayroon namang tauo, na
+dahil sa calacasan nang pag-uubo pungmuputoc ang mang&#771;a ugat mumunti
+nang mata at tila nanhihinola ang bubong nang mata. Ang mabuti roo,i,
+basaing parati yaong hinola nang tubig na sinucaan, para nang
+guinagaua sa p&aacute;rrafo 272.</p>
+
+<p>90. Yaong mang&#771;a tauong madaling sipunin ay caya malacas dumopoc at
+humina ang canilang catauan, sapagca totoong nag-iing&#771;at sila sa
+hang&#771;in, at ang ibig nila ay ang tumahan doon sa may sara ang lahat;
+bago,i, ang canilang sucat gauin, ay lumabas at manaog sa lupa, at
+uminom nang malamig na tubig: at capag namihasa na sila sa ganitong
+gaua, ay lungmalacas at gungmagaling ang pagcaramdam.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_89" id="Pg_89">P&aacute;hin&aacute; 89</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_10" id="CAPITULO_10"></a>CAP&Iacute;TULO 10.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit nang ng&#771;ipin at bag-ang, pati nang sa cabiac nang ulo &oacute;
+muc-ha sa uicang castila,i,</i> jaqueca, <i>sampon nang escorbuto na yao,i,
+pagdurogo nang ng&#771;ipin nang tauo.</i></p>
+
+
+<p>91. Tatlong bagay ang pinangagaling&#771;an nang pagsaquit nang ng&#771;ipin at
+bagang. Ang isa,i, ang bucboc nang ng&#771;ipin. Ang icalaua,i, ang
+pamamaga niyong litid na munti, na naroon sa pinacaugat nang mang&#771;a
+ng&#771;ipin; &oacute; cun minsan ang pamamaga naman niyong pinaca balat na
+matigas, na nasasapao sa mang&#771;a ng&#771;ipin sa ilalim nang ng&#771;idng&#771;id, at
+caya pati nang ng&#771;idng&#771;id cun minsan sungmasaquit. Ang icatlong
+dahilan nang pagsaquit nang ng&#771;ipin ay ang isang pinacataib na malamig
+na napapatung&#771;o doon, na nangagaling sa catauan.</p>
+
+<p>92. Cun ang dahilan nang saquit nang ng&#771;ipin ay ang bucboc, at cun
+nahahang&#771;inan na ang pinaca litid nang ng&#771;ipin, sapagca sinira,t,
+quinain nang bucboc, ay ang hang&#771;in, ang pagcain, ang pag-inom, ang
+init, at ang pag-gaua, itong lahat na ba<span class="pagenum noind"><a name="Pg_90" id="Pg_90">P&aacute;hin&aacute; 90</a></span>gay ay paraparang nacalalaqui
+nang saquit nang ng&#771;ipin. Caya cun malaquing totoo ang nacain na nang
+bucboc, cundi ipabunot sa marunong, sasaquit nang sasaquit lamang ang
+ng&#771;ipin, babaho ang hining&#771;a, mabubuloc ang ng&#771;idng&#771;id, at ang ibang
+ng&#771;ipin ay mararamayan, pati nang sihang cun minsan ay bubucbuquin
+din. Datapoua cun hindi totoong sira ang ng&#771;ipin, houag bubunutin
+cundi magbabad ca nang camunting <i>pimienta, canela,</i> at <i>clavo</i> sa
+calahating tazang tubig na malacuco, at dito sa tubig na ito,i, basain
+mo ang camunting bulac, na idoroon mo sa binubucboc na ng&#771;ipin. Maigui
+pa sa rito ang maglulon ca nang caunting papel, na ganga tingting nang
+ualis; sindihan mo ang dulo at pag naguing baga na,i, iyong patamain
+sa butas nang bucboc, at mauauala ang saquit; bago sindihan ang papel
+ay isinasaosao muna ga lang&#771;is. Itong gamot hindi masaquit. Ang gaua
+nang ibang mang&#771;a tauo, ay ang canilang muc-ha pinapahiran nang pulot,
+at gungmagaling sila.</p>
+
+<p>93. Datapoua cun baga caya sungmasaquit ang ng&#771;ipin sapagca ang litid
+na munti nang ng&#771;ipin ay namamaga, hindi macucuha ang saquit, cundi
+sangrahan ang may catauan at caalam-alam yaon ang icagagaling <span class="pagenum noind"><a name="Pg_91" id="Pg_91">P&aacute;hin&aacute; 91</a></span>niya.
+Pagca sangra, ay magmumog ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan nang
+cebada &oacute; palay, &oacute; cun hindi ibig niya yaon, ay ang tubig na may
+calahoc na gatas yaon ang ipagmumog niya; saca tapalan ang caniyang
+pisng&#771;ing masaquit na ang bilin sa n&uacute;mero 9. Caya naalaman, na ang
+litid nang ng&#771;ipin, &oacute; ang pinacabalat na matigas na naroon sa ilalim
+nang ng&#771;idng&#771;id siya ang nag-darala nang pagsaquit nang ng&#771;ipin,
+sapagca cun ang may cataua,i, naiinitan, yaon ang pagsaquit nang
+ng&#771;ipin; cun minsan linalagnat ang may catauan nang malaqui; ang
+pulso,i, malacas at puno; mapula ang mucha, ang bibig ay mainit; ang
+saquit nang ulo ay malaquing totoo; namamaga ang ng&#771;idng&#771;id, at cun
+minsan sinisibulan nang bucol na munti; pati nang pisng&#771;i ay namamaga
+rin. Caya sinabi co, na bagay dito ang pag-sasangra, at lalo pa cun
+ang maysaquit ay lumulubha, gaua nang pag-inom nang alac, &oacute; caf&eacute; etc.
+At cun hindi sangrahan, anomang gauin doon, ay hindi macagagaling sa
+caniya. Bucod dito touing gab-i ualang liban, baba&ntilde;osan ang maysaquit
+nang tubig na malacuco hangan tuhod, at paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero
+20, timbang sa ica-ualo; houag namang big-yan nang carne at <span class="pagenum noind"><a name="Pg_92" id="Pg_92">P&aacute;hin&aacute; 92</a></span><i>alac</i>,
+lalo pa cun gab-i. Ang <i>opio</i>, ang <i>triaca</i>, at ang <i>p&iacute;ldoras</i> nan
+<i>estoraque</i> (camanguiang) ay masama dito, cun ang dahilan nang saquit
+nang ng&#771;ipin ay ang litid na nasasailalim noon.</p>
+
+<p>94. Cun ang dahilan nang saquit nang ng&#771;ipin ay ang pinacasing&#771;ao &oacute;
+pinacataib nang catauan na ungmaanod at napaparoon sa ng&#771;ipin, hindi
+lubhang malaqui ang saquit. Ang pulso,i, hindi lubhang malacas, hindi
+puno, at hindi matulin; hindi lubhang malaqui ang cainitan nang bibig,
+at ualang pamamagang malaqui. Cun gayon, ay pupurgahin ang maysaquit
+nang bilin sa n&uacute;mero 21, na yaon ang madaling macauala nang mang&#771;a
+maliliuag na saquit nang ng&#771;ipin. Saca magagamot cun ibig nang may
+catauan nang bilin sa n&uacute;mero 22, at malaqui rin ang cabagsican nitong
+gamot. Ang parapit sa batoc, sa licoran nang taing&#771;a, &oacute; sa ibang lugar
+nang catauan ay maiguirin. Pagca pinurga ang maysaquit, ay mabibig-yan
+nang p&iacute;ldoras nang <i>estoraque</i> (camanguiang.)</p>
+
+<p>95. Cun minsan ang dahilan nang saquit nang ng&#771;ipin ay ang cahinaan
+nang sicmura; ang bagay dito ay ang polvos sa n&uacute;mero 14.</p>
+
+<p>96. Cun ang saquit nang ng&#771;ipin ay casama nang ibang saquit, pagca
+gamuti,t, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_93" id="Pg_93">P&aacute;hin&aacute; 93</a></span>mauala itong isa, ay macucuha tuloy pati nang sa ng&#771;iping
+saquit. Mayroon namang pagsaquit nang cabiac na ulo, &oacute; cabiac na
+muc-ha, na yao,i, tinatauag na <i>jaqueca</i> nang castila, at dala nang
+mang&#771;a marurumi na tungmatahan sa sicmura; at ang bagay dito, ay ang
+purga n&uacute;mero 21; saca ang dita n&uacute;mero 14 pag pinurga na ang maysaquit.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang escorbuto</i></p>
+
+<p><i>Nota.</i> Mayroon namang ilang saquit na ang pang&#771;alan nang castila
+doo,i, <i>escorbuto</i> na yao,i, pagdurugo nang ng&#771;ipin. Itong saquit na
+ito,i, totoong sama cun hindi pagcagamuting agad. Ang nararamdaman
+nang nagcacasaquit nang gay&oacute;n ay ang mang&#771;a ganito. Ang catauan
+niya,i, mabigat na totoo, na dahil doon ay aayao siyang cumibo. Ang
+mang&#771;a casucasuan nang mang&#771;a buto ay lungmalagutoc, cun lungmalacad
+ang may catauan. Ang hining&#771;a mabaho, pati nang bibig cung lungmalaqui
+na ang saquit. Saca ang mang&#771;a ng&#771;ipin ay ungmuuga, at ang mang&#771;a
+ng&#771;idng&#771;id ay linalabasan nang dugo. Bucod dito ang mang&#771;a ng&#771;ipin ay
+tila nang&#771;ing&#771;ilo at ga gungmagaspang. Ang mang&#771;a paa cun minsan
+namamaga; cun minsan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_94" id="Pg_94">P&aacute;hin&aacute; 94</a></span>ga natutuyo. Ang balat nang muc-ha ay namumutla,
+at cun malauon ay ungmiitim-itim. Cun ang saquit ay lungmaqui pa
+mandin, ay nang&#771;abubuloc ang mang&#771;a ng&#771;ipin; ang maysaquit ay
+linalabsan nang dug&oacute; sa iba,t, ibang lugar nang catauan; ang caniyang
+mang&#771;a paa, pati nang ibang mang&#771;a casangcapan nang catauan ay
+linalabsan nang mancha, na iba,t, iba ang color; saca nagsusugat nang
+masamang pagcasugat ang catauan niya, lalo pa ang mang&#771;a hita; at
+pagca malubha na ang maysaquit, ay nalalagnat nang lagnat na <i>&eacute;tica</i>,
+at ang iquinamamatay niya ay ang pag-iilaguin, &oacute; ang pamamaga nang
+caniyang catauan &oacute; ang pasmo, &oacute; ang desmayo, &oacute; ang pagcabuloc nang
+caniyang bituca.</p>
+
+<p>Ang gamot sa saquit na ito,i, gayon. Ang maysaquit gagaua nang paraang
+mangyaring sumaya ang caniyang loob. Caya magaling sa caniya ang
+paglacad na parati, at ang pagdalao na parati sa mang&#771;a caquilala,
+nang malibang ang caniyang loob. Mabuti namang pumambo nang malimit sa
+malamig na tubig. Houag siyang tatahan doon sa mang&#771;a mababang lugar,
+na hindi nahahang&#771;inang maigui. Ganoon din masama, sa gayong saquit
+ang mang&#771;a bahay na si<span class="pagenum noind"><a name="Pg_95" id="Pg_95">P&aacute;hin&aacute; 95</a></span>quip, &oacute; ang pagtahan sa piling nang mang&#771;a laua
+&oacute; nang mang&#771;a tubig na tahan. Ang pagdurugo nang ng&#771;ipin mauauala,
+pagca ng&#771;uyain nang maysaquit nang malimit ang dahong sariua at hilao
+nang <i>mostaza</i>. Houag siyang cacain nang mang&#771;a ma-aalat, sapagca
+yao,i, masama sa saquit na yaon. Ang carne at ang isda pag hindi
+sariua,i, masama rin. Ang magaling canin niyang parati ay itong mang&#771;a
+ganito. Ang dalandan, ang dayap, ang taing&#771;an daga, ang sampaloc, ang
+coles, na ito,i, totoong buti sa caniya; ang mostaza ay magaling
+namang gulayin niya. Ang damong pinang&#771;ang&#771;alang <i>paco</i>, cun doonan
+nang suca, ay totoong buti sa caniya; datapoua hilao cun cacanin. Ang
+talbos nang <i>malungay</i>, ang <i>onti</i>, at ang colasiman ay totoong buti
+namang canin nang nagcacasaquit nang <i>escorbuto</i>. Ang caniyang lahat
+na cacanin ay mabuti lag-yan nang suca. Ang mang&#771;a bung&#771;a nang cahoy,
+para nang <i>papaya, ates, manga, saguing, sapinit, lanzones etc</i>. ay
+bagay sa saquit na ito. Masama sa iniis-corbuto ang pag-inom nang
+tubig na malacuco bagcus ang maigui roon ay ang malamig na tubig.</p>
+
+<p>Datapoua ang maiguing-maigui sa saquit na ito,i, ang pag-inom &oacute; ang
+pagsipsip <span class="pagenum noind"><a name="Pg_96" id="Pg_96">P&aacute;hin&aacute; 96</a></span>touing umaga nang catas nang dalaua &oacute; tatlong dayap na
+ualang calahoc. Ito,i, gagauin nang mahabang panahon; ng&#771;uni touing
+icatlong arao magaling namang itahan, nang houag macasama sa sicmura
+yaong maasim.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_11" id="CAPITULO_11"></a>CAP&Iacute;TULO 11.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang Apopleg&iacute;a, na ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit nang gay&oacute;n,
+ay himatayin.</i></p>
+
+
+<p><i>Nota.</i> Pinang&#771;ang&#771;anlan din nang tagalog na <i>himatayin</i> ang
+nagcacasaquit nang <i>epilepsia,</i> p&aacute;rrafo 409, pati nang dinaraanan nang
+malaquing <i>desmayo</i> p&aacute;rrafo 439. Caya cailang&#771;ang bacayan ang se&ntilde;al
+nitong mang&#771;a saquit.</p>
+
+<p>97. Naalaman nang lahat na tauo, at naquiquilala nila ang <i>apopleg&iacute;a,</i>
+yaon bagang calagayan nang tauo, na pagcaraca,i, nauaual-an nang
+damdam, at hindi macaquibo, at yaon din ang pinang&#771;ang&#771;anlan nang
+tagalog na panhihimatay. Ang pinagmumul-an nitong saquit, ang
+malaquing galit &oacute; toua; ang pag-iisip nang maliuag &oacute; pagting&#771;in nang
+maliuag; ang pagting&#771;in nang malauon nang pataguilid; ang pagcain nang
+marami,i, ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_97" id="Pg_97">P&aacute;hin&aacute; 97</a></span>sarap; ang pagpambo nang malauon sa mainit na tubig; ang
+palo &oacute; sugat sa ulo; ang paggauang parati nang mahalay; ang mahigpit
+na tali sa liig, ang pag-aamoy nang masamang sing&#771;ao &oacute; amoy, &oacute; cun ang
+may catauan inurung&#771;an nang pauis, galis &oacute; buni &oacute; nang saquit sa bouan
+bouan cun baga babayi; &oacute; cun siya,i, inarauan.</p>
+
+<p>98. Mayroong tauo na parating nanhihimatay, at magaling ang caniyang
+damdam pati catauan; ito,i, apopleg&iacute;a rin; datapoua monti; ang dugo ay
+biglang ungmaac-yat sa ulo, at hungmihina pagcaraca ang maysaquit;
+datapoua nacacaalam tauo rin nang caunti. Magaling dito sa ganitong
+<i>apopleg&iacute;a</i> ang pagsasangra at ang sumpit; at nang houag umuli ang
+saquit, susundin ang ituturo co sa p&aacute;rrafo 104. Ang totoong galing
+dito ay ang polvos sa n&uacute;mero 24; cun gay&oacute;n ay umuli man ang saquit, ay
+malalauon.</p>
+
+<p>99. Ang totoong <i>apopleg&iacute;a</i> ay dalauang bagay. Ang isa,i, dala nang
+dugo; cun ang dugo ay marami, mabigat, mataba,t, mainit; caya marahil
+dumaan itong ganitong panghihimatay sa mang&#771;a tauong malalacas ang
+catauan at matataba. Ang icalauang bagay na <i>apopleg&iacute;a,</i> ay dala nang
+dugong matubig, na caya dinaraanan noon ang hindi lubhang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_98" id="Pg_98">P&aacute;hin&aacute; 98</a></span>malacas na
+tauo na may sarisaring bagay na calahoc sa caniyang dugo.</p>
+
+<p>100. Ang panghihimatay na dala nang c&aacute;initan nang dugo, cun minsan ay
+nacamamatay na tambing sa tauo, cun malaquing totoo ang saquit; cun
+hindi lubhang malaqui ang saquit, ang pulso ay malacas, puno at
+mataas, at ang caniyang muc-ha ay mapula, at namamaga; ang liig ay
+namamaga rin ang paghing&#771;a ay mahirap at ga maing&#771;ay; ang may catauan
+ay hindi nacacaalam tauo, napapaihi, at napapailaguin at cun minsan
+dungmuroal. Ang gagauin doon, ay gayon.</p>
+
+<p>101. Houag tatacpan ang ulo nang maysaquit; pati nang catauan ay houag
+cumutan nang macapal na damit, bubucsan ang mang&#771;a pinto,t, dung&#771;auan
+nang silid; cun mayroong bigquis &oacute; tali sa catauan nang maysaquit,
+cacalagui,t, palulubayin; bibigquisan lamang nang mahipit sa ibabao
+nang tuhod; ipalulocloc ang maysaquit sa bangco na ang paa ay lauit,
+at ang ulo,i, mataas; sasangrahan at cucunan nang timbang
+labindalauang pisong dugo sa paa, &oacute; sa camay, at cun baga malacas
+tumaliris ang dugo, ooling sangrahan hangang ga macaitlo, &oacute; macaapat
+ga loob nang apat na oras, cun baga inaacalang macacayanan nang
+maysaquit; susumpitin <span class="pagenum noind"><a name="Pg_99" id="Pg_99">P&aacute;hin&aacute; 99</a></span>naman nang tubig na pinaglagaan nang culutan
+na may casamang lana, &oacute; lang&#771;is na bago nang niyog, ga apat na
+cuchara, at isa pang cucharang asin; ito,i, gagauin touing icatlong
+oras. Cun mapapainom ang maysaquit, ay painumin nang maraming tubig na
+dinoonan nang timbang sa icaualong <i>salitre</i> sa isang vaso. Pag tila
+nasasaulan na ang maysaquit, ay painumin nang bilin sa n&uacute;mero 23, &oacute;
+nang <i>cr&eacute;mor</i> timbang isang salapi &oacute; piso, at saca big-yan nang
+maraming <i>suero</i> nang gatas. Houag paamoyin ang maysaquit nang anomang
+amoy na matapang. Houag quibuin, hipui,t, tauaguin ang maysaquit, at
+masamang totoo sa caniya yaon. Pag yari na itong lahat, cun baga hindi
+nauulian; cund&iacute; lungmulubha ay uala nang magaua roon.</p>
+
+<p>102. Pagca gumaling na ang maysaquit, nacacaalam tauo na siya;
+datapoua cun minsan ang isang camay &oacute; ang paa, &oacute; ang cabiac na muc-ha
+ay ga namamatay, pati nang dila, na dahil doo,i, hindi mauauatasan ang
+caniyang uica. Itong pinacabacas nang apopleg&iacute;a ay nauauala cun
+malauon, purgahin lamang maminsan minsan ang maysaquit, at houag
+pacanin nang marami. Anomang gamot na mainit, ay masama roon; ang
+pa<span class="pagenum noind"><a name="Pg_100" id="Pg_100">P&aacute;hin&aacute; 100</a></span>suca i, nacamamatay sa inaapopleg&iacute;a; caya hindi sucat ibigay sa
+nagcacasaquit nang gayon; at ibig mang sumuca siya, hindi sucat
+big-yan nang mainit na tubig man, at macacasama rin sa caniya.</p>
+
+<p>103. Doon sa icalauang bagay na apopleg&iacute;a na sinaysay co sa parrafo
+99, na ang uica co,i, dala nang dugong matubig, na may bagaybagay na
+casama, ay gayon ang pag-gamot. Ang maysaquit sasangrahang miminsan
+lamang, cun ang pulso,i, mayroong catigasang munti; at cun malambot
+ang pulso, at hindi puno, houag sangrahan ang maysaquit. Saca
+ipalocloc sa bangco na ang paa nang maysaquit ay lauit. Pupurgahin
+nang polvos n&uacute;mero 21; susumpitin nang tubig na pinaglagaan nang
+culutan, na dinoroonan nang asin maramirami at <i>jab&oacute;n</i>, ga isang itlog
+na munti caram&iacute;, at <i>hojas de sen</i> pa <i>(cangcong &oacute; acapulco)</i>; ito,i,
+gagauing macalaua maghapon, at yaon ay totoong buting gamot. Sa
+icatlong arao pupurgahing uli, nang purgang mahina hina at pararapitan
+sa dalauang binti. Cun baga pinapauisan ang maysaquit, paiinumin nang
+anomang bagay nanacacapagpapauis; itong pagpapauis doon, ay itutuloy
+na mahabang panahon, hangan sa siyam na arao, sa ha<span class="pagenum noind"><a name="Pg_101" id="Pg_101">P&aacute;hin&aacute; 101</a></span>limbaua; at cun
+minsan itong pagpauis ay macacauala nan mang&#771;a bacas nang <i>apopleg&iacute;a.</i>
+Ang nagcacasaquit nitong icalauang bagay na apopleg&iacute;a na sinaysay co
+ng&#771;ayon hindi lubhang nahihirapan nang paghing&#771;a. Ang pulso,i, hindi
+lubhang matigas; cun minsan sungmusuca ang maysaquit, at ang muc-ha,i,
+hindi mapula, para doon sa isang bagay na apopleg&iacute;a.</p>
+
+<p>104. Nang houag umuling dumaan ang saquit na apopleg&iacute;a &oacute; panhihimatay,
+cailang&#771;ang maghusay ang maysaquit sa caniyang catauan. Ang lahat na
+bagay na apopleg&iacute;a ay maliuag dumaang uli, cun hindi malacas cumain
+ang maysaquit, at lalo pa cun hindi cumain cun hapon. Saca siya,i,
+mag-ing&#771;at sa <i>alac,</i> sa <i>caf&eacute;,</i> sa mang&#771;a silid na mainit, pati sa
+arao; mabuti ahitin ang ulo, at basaing parati nang malamig na tubig;
+houag siyang cacain nang maraming carne, at cun cacain nang carne ay
+sisiu lamang; bagay sa caniya ang mang&#771;a gulay, at ang mang&#771;a bung&#771;ang
+hinog nang cahoy; lumacad siyang parati; houag pahahabain ang tulog;
+at macaitlo touing lingo iinumin niya ang bilin sa n&uacute;mero 24 cun
+umaga. Touing iinumin, ay saicapat ang timbang; at macaitlo sa
+santaong arao siya,i, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_102" id="Pg_102">P&aacute;hin&aacute; 102</a></span>magpurga nang bilin sa n&uacute;mero 23. Datapoua sa
+dinaraanan nang icalauang bagay na <i>apopleg&iacute;a,</i> ang bagay na purga sa
+caniya ay ang bilin sa n&uacute;mero 21. Magaling naman sa nanghihimatay ang
+fuente. Cun baga gumaling man ang maysaquit, siya,i, ga naliliyo, &oacute;
+dungmarami ang caniyang dugo, &oacute; quiniquisig siya sa mang&#771;a catauan
+niya, ang gagauin agad, ay magsangra siya at maghusay sa caniyang
+pagcain, nang houag magcasaquit uli nang malaqui.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_12" id="CAPITULO_12"></a>CAP&Iacute;TULO 12.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa nagcacasaquit dahil sa inarauan; sa uicang castila,i,</i>
+insolaci&oacute;n.</p>
+
+
+<p>105. Cun ang arao ay mainit, ang mang&#771;a cahoy, ang mang&#771;a bato, pati
+nang tangso &oacute; bacal man, na nalalagay sa arauan, ay totoong ungmiinit,
+na cun minsan hindi mahipo nang camay. Gay&oacute;n din ang tauo cun siya,i,
+inarauan nang malauon, at lalo pa cun ang ulo ang tinamaan nang arao,
+nagcacasaquit cun minsan nang malaquing saquit na pinang&#771;ang&#771;anlang
+<i>insolaci&oacute;n.</i></p>
+
+<p>106. Ang tauong inarauan nang ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_103" id="Pg_103">P&aacute;hin&aacute; 103</a></span>lauon, ay hindi matiis niya ang
+saquit nang ulo; ang balat ay mainit at tuyo; ang mata ay tuyo rin, at
+namumula. Cun minsan hindi macamulat, at hindi macating&#771;in sa
+maliuanag; mayroong hindi macatulog; mayroong hilim na parati, at
+touing maguiguising ay ga naguiguitla. Ang caniyang lagnat ay malaqui;
+aayao siyang big-yan nang anomang gamot; hapay ang loob niya at cun
+minsan nauuhao, cun minsan hindi. Mayroong tauo, na dahil sa siya,i,
+inarauan maghapon, ay namamatay; at ang inasal nang mamamatay, ay para
+nang inasal nang quinacagat nang asong bang&#771;ao. Cun ang tauo,i,
+nacacatulog sa arauan, ay lalo pang masama; at cun lasing ay lalo pa
+man din. Mayroon namang iba, na dahilan sa pagca inarauan, ang mata,i,
+sinising&#771;auan &oacute; naguiguing lirain, &oacute; ga nagugul&oacute; ang canilang
+pagting&#771;in, &oacute; cun minsan anaqui mayroon silang naquiquitang
+lungmilipad na parati sa canilang harap. Ang lungmalagay sa arauan, at
+nalalauon doon, ay cun minsan dinaraanan nang panghihimatay,
+<i>apopleg&iacute;a;</i> cun minsan ang lalamunan ang masaquit na yao,i, parang
+<i>angina &oacute; garrotillo;</i> &oacute; cun minsan namamaos, &oacute; namamaga ang liig. Ang
+apoy nacacasama rin sa tauo <span class="pagenum noind"><a name="Pg_104" id="Pg_104">P&aacute;hin&aacute; 104</a></span>cung nalalauon siya sa tapat, at isa rin
+nang arao.</p>
+
+<p>107. Ang gamot sa inarauan ay ang pagsasangra; saca ang mang&#771;a bagay
+na malalamig gagamitin doon sa ipinaiinom, sa ibinaba&ntilde;os, at sa
+isinusumpit sa maysaquit. Ang pagsasangra ay cailang&#771;ang totoo, at cun
+hindi pa nauauala-uala ang hirap nang maysaquit, uuling sasangrahan.
+Ang isusunod sa pagsasangra ay ang ba&ntilde;os sa tubig na malahining&#771;a
+lamang, at houag sa mainit. Ang pagbaba&ntilde;os ay paparatihing gagauin,
+sapagca totoong igui sa saquit na ito. Datapoua cun ang maysaquit ay
+malubha, ang boong catauan ay baba&ntilde;osan; saca susumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang culutan. Paiinumin nang <i>limonada,</i> &oacute; cun ualang
+<i>dayap,</i> ang tubig na may <i>sucang</i> caunti ay maigui rin; ang suerong
+malinao nang gatas, na sinasamahan nang caunting <i>suca</i> ay lalo pang
+mabuti; itong lahat na painom ay malamig cun inumin. Ang noo, ang
+quibotquibotan, &oacute; ang boong ulo,i, lalag-yan nang basahang babad sa
+tubig na malamig. Ang bilin sa n&uacute;mero 32 magaling ding inumin touing
+umaga, bago cumain nang anoman ang maysaquit.</p>
+
+<p>108. Cun ang saquit ay malaquing to<span class="pagenum noind"><a name="Pg_105" id="Pg_105">P&aacute;hin&aacute; 105</a></span>too, at hindi nagcacasiya itong
+mang&#771;a gamot, sinabi co ng&#771;ayon, ay cailang&#771;ang pambohan, &oacute; ibabad ang
+maysaquit sa tubig na malamig, pati nang ulo ay bubusan naman nang
+malamig na tubig; datapoua bago pambuhan ay sasangrahan muna ang
+maysaquit.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_13" id="CAPITULO_13"></a>CAP&Iacute;TULO 13.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang</i> Reuma, <i>na ang pang&#771;alan nang tagalog doo,i, balingtamad, na ang
+masaquit</i> <i>ay ang mang&#771;a casucasuan nang</i> <i>mang&#771;a catauan nang tauo.</i></p>
+
+
+<p>109. Ang saquit na balingtamad, &oacute; <i>reuma,</i> ay may lagnat na casama;
+cun minsan ualang lagnat. Cun mayroong lagnat, nang&#771;ang&#771;aligquig muna
+ang maysaquit; hungmahalili ang lagnat na malaqui, at ang saquit nang
+ulo; mainit ang pagcaramdam, at ang pulso,i, matigas; sa icalaua, &oacute; sa
+icatlong arao, mayroong sungmasaquit na casucasuan na di maiquilos
+yaong casangcapang nasasactan, na namumula cun minsan at namamaga. Ang
+tuhod ang marahil sumaquit, at cun minsan ang dalaua,i, nagsasabay.
+Cun ang saquit ay talagang mananatili sa catauan, ay ungmuunti ang
+lagnat. Cun min<span class="pagenum noind"><a name="Pg_106" id="Pg_106">P&aacute;hin&aacute; 106</a></span>san lungmilipat ang saquit sa ibang lugar. Ungmaalis
+sa bulalo nang tuhod sa halimbaua, at napaparoon sa paa, at ungmaacyat
+sa sing&#771;it; ungmaalis dito at napaparoon sa bayauang, &oacute; sa balicat
+caya &oacute; sa sico, sa batoc &oacute; sagalang-galang&#771;an nang camay; cun minsan
+ang maraming casucasuan, cun minsan ang lahat ay sungmasaquit, na
+totoong cahabaghabag ang lagay nang maysaquit; maghapo,t, magdamag ay
+tili, at salang hipuin, ay sungmisigao. Ang totoong lauong saquit ay
+ang sa bayauang, ang sa batoc, at sa balisacang.</p>
+
+<p>110. Cun ang saquit ay nananatili sa balat nang ulo, sa bubong nang
+mata, &oacute; sa ng&#771;ipin ay totoong nahihirapan ang maysaquit; at lalo pang
+mahirap at mapang&#771;anib cun napapasaloob ang saquit. Cun ungmacyat sa
+ulo, ay nagbabalais ang maysaquit; at cun sa sicmura, &oacute; sa bituca
+mapatung&#771;o, &oacute; sa baga, siya,i, mamamatay caalam-alam.</p>
+
+<p>111. Mayroon namang nagcacasaquit na binalingtamad, na di nalalagnat
+nang malaqui; at capag sungmasaquit na ang mang&#771;a casucasuan, nauauala
+ang pagcalagnat.</p>
+
+<p>112. Cun ang saquit ay nalalauon sa isang casucasuan, hindi na
+maiquilos cailan man yaong casangcapang nasaquitan.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_107" id="Pg_107">P&aacute;hin&aacute; 107</a></span>113. Ang dahilan nang saquit na ba-balingtamad ay ang pag-inom nang
+alac na marami, ang pag-urong nang pauis, &oacute; pinacataib nang catauan,
+ang paglacad cun gab-i, ang hang&#771;ing malamig na may casamang ulan, at
+ang calaputan nang dugong mainit. At cun hindi paual-in muna itong
+calaputan, &oacute; cainitan nang dugo, hindi lilitao uli ang pauis. Cun
+minsan itong saquit ay casama nang escorbuto &oacute; nang pang&#771;iqui.</p>
+
+<p>114. Cun naquiquilala nang magaling ang saquit, susumpitin muna ang
+may catauan nang bilin sa n&uacute;mero 5, at pag lungmalo ang isang oras at
+ang maysaquit ay marugo, ay sasangrahan sa camay, at cucunan nang
+timbang labing dalauang pisong dugo; ang maysaquit <i>ilalagay sa husay</i>
+(cap&iacute;tulo 4); paiinumim naman nang bilin sa n&uacute;mero 2, &oacute; cun hindi
+minamagaling nang maysaquit ito, ay iinumin niya ang malinao na
+<i>suero</i> na may pulot na calahoc, at siya ang totoong buti sa saquit na
+ito; pati sa pagsumpit doon, na-aari ang <i>suero.</i></p>
+
+<p>115. Cun baga sangrahan man ang maysaquit, hindi pa gungmiguinhaua ang
+caniyang damdam, ay cailang&#771;an sangrahang uli sa loob nang ilang oras;
+at cun minsan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_108" id="Pg_108">P&aacute;hin&aacute; 108</a></span>hindi pa magcasiya ang macalauang sangrahan.</p>
+
+<p>116. Arao-arao susumpitin, at cun hindi marami ang iniilaguin niya,
+uuling gagauing macalaua maghapon, lalo pa cun masaquit ang ulo;
+datapoua cun baga hindi maquibo, at hindi masumpit ang maysaquit,
+painumin nang <i>suero</i> arao-arao, at saca cun umaga at cun hapon
+painumin naman nang bilin sa n&uacute;mero 24, timbang saicapat ang isang
+inom. Ang mang&#771;a hinog na bung&#771;a nang cahoy macacain nang maysaquit.</p>
+
+<p>117. Pag nauala na ang lagnat at malambot na ang pulso, ay pupurgahin
+ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 23; at cun siya,i, nanabing
+macalima &oacute; macaanim, caalam-alam yaon ang pag-guinhaua nang damdam
+niya; saca cun malauonlauon ay pinu-purga uli.</p>
+
+<p>118. Cun baga malaquing lubha ang saquit nang casucasuan, ang
+maysaquit ay cuculubin sa sing&#771;ao nang tubig na mainit na ualang
+calahoc, at ang casangcapang masaquit ay itatapat sa sing&#771;ao nang
+tubig. Magaling tapalang parati nang bilin sa n&uacute;mero 9. Ang pagpambo
+sa malacucong tubig &oacute; ang ba&ntilde;os man lamang hangang tuhod, ay
+macaguiguinhaua rin sa maysaquit, pag <span class="pagenum noind"><a name="Pg_109" id="Pg_109">P&aacute;hin&aacute; 109</a></span>sinangrahan at sinumpit ayon sa
+sinabi co na sa itaas. Datapoua cun pambohan muna ang maysaquit, bago
+sangrahan, &oacute; purgahin, ay lulubha siyang bagcus.</p>
+
+<p>119. Cun gab-i ang saquit ay malaqui; datapoua malaqui man, hindi
+sucat big-yan nang anomang bagay na patulog ang maysaquit, at masama
+bagcus sa caniya.</p>
+
+<p>120. Ang saquit na balingtamad nauauala sa pag-iilaguin &oacute; sa pag-ihi
+nang ihing malabo,t, malapot na may latac na tila madilao, &oacute; sa
+pagpauis. Marahil dumaan ang pagpauis sa catapusan nitong saquit; at
+cun gayo,i, magaling painumin ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang <i>alagao</i> nang mapauisan pa mandin.</p>
+
+<p>121. Cun minsan naman cun mauala na ang saquit na balingtamad, ay
+nagcacalintog ang mang&#771;a paa na cun malauo,i, naguiguing sugat; itong
+sugat hindi sucat gamutin agad, at uuli ang saquit; ang pagpurgang
+maminsan-minsan, at ang pagiing&#771;at sa pagcain marami, ay nacauauala
+roon sa mang&#771;a sugat na yaon.</p>
+
+<p>122. Cun minsan ang maysaquit, ay sinisibulan nang baga, &oacute; ibang bagay
+na sibol doon sa lugar na masaquit, &oacute; dapit <span class="pagenum noind"><a name="Pg_110" id="Pg_110">P&aacute;hin&aacute; 110</a></span>doon. Caya cun mayroong
+naquiquitang sibol, ay gagamuting agad nang m&eacute;dico. Mayroon namang
+maysaquit na guinagalis at yaon ang pag-galing niya.</p>
+
+<p>123. Ang saquit na balingtamad hindi lungmalalo sa labing apat na
+arao; datapoua mauala man ang saquit, cun minsan namamaga pa, &oacute;
+nang&#771;ing&#771;imay ang casucasuan. At nang mauala itong pamamaga, &oacute;
+cahinaan nang casangcapang nasactan, ay cucuscusin touing umaga at
+touing hapon nang isang basahang tuyo; lalacad ang maysaquit at
+susundin niya ang lahat na bilin sa cap&iacute;tulo 5, tungcol sa maysaquit
+na gungmagaling-galing na.</p>
+
+<p>124. Mayroong namang binabalingtamad na tauo na hindi marugo, may
+sarisaring calahoc lamang, &oacute; malapot caya ang dugo noon. Ang ganitong
+tauo; lagnatin man nang malaqui, hindi cailangang sangrahan; ang bagay
+dito,i, ang purga, at saca ang mang&#771;a parapit. Ang polvos n&uacute;mero 25,
+ay maigui rin; datapoua cun baga matigas ang pulso nang maysaquit,
+masama, sa caniya ang parapit.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_111" id="Pg_111">P&aacute;hin&aacute; 111</a></span></p>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na binabalingtamad na malauon.</i></p>
+
+<p>125. Pinang&#771;ang&#771;anlang balingtamad na lauon ang ungmuuli sa tauo at
+nauauala, at saca ungmuuli rin, na parati ganoong nauauala,t,
+sungmisipot; ualang casamang lagnat, hindi maraming casucasuan ang
+sungmasaquit; cun minsan hindi namumula; at hindi namamaga ang
+masaquit na catauan; datapoua cun minsan namamaga,t, namumula. Ang
+saquit na balingtamad na sinaysay co sa itaas, ay marahil dumaan sa
+mang&#771;a tauong matataba,t, malalacas; datapoua itong isang saquit ay
+dungmaraan sa mang&#771;a mahihinang tauo at sa mang&#771;a babaying masasactin.</p>
+
+<p>126. Itong isang bagay na saquit na balingtamad, cun hindi guinamot
+nang paanyo, ay nalalauon nang mahabang panahon at di iilang taon cun
+minsan; lalo pa cun namamahay sa ulo, sa bayauang &oacute; sa balacang, &oacute; sa
+hita, na yaon ang tinuturang <i>ce&aacute;tica.</i> Cun minsan lungmalagay ang
+saquit sa isang cabila lamang nang ulo, &oacute; sa sihang, sa isang daliri,
+sa bayugo nang tuhod, sa isang tadyang, &oacute; cun minsan sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_112" id="Pg_112">P&aacute;hin&aacute; 112</a></span>isang suso,
+na ang isip nang may catauan na yao,i, <i>cancro.</i> Cun sa baga
+mapatung&#771;o, ang maysaquit ay nag-uubong parati at totoong lungmulubha;
+cun sa sicmura, &oacute; sa bituca manatili, ay ang maysaquit anaqui may
+<i>c&oacute;lico;</i> at cun sa pantog nang ihi paroon ang saquit, ay ang acala
+nang may catauan ay mayroon siyang bato roon.</p>
+
+<p>127. Ang pag-gamot dito sa ganitong saquit na balingtamad, ay iba-iba
+nang caunti sa pag gamot doon sa isang bagay na saquit na sinaysay co
+sa itaas. Cun malacas ang maysaquit, at malaqui naman ang saquit niya,
+ay sasangrahan, at paiinomin siyang parati nang bilin sa n&uacute;mero 26, at
+ito,i, gagauing limang arao. Pag pinainom na nitong gamot, ay
+pupurgahin nang bilin sa n&uacute;mero 21.</p>
+
+<p>128. Cun baga ang saquit hindi pa nauauala, bibig-yan ang maysaquit
+nang p&iacute;ldoras n&uacute;mero 18; at paiinumin nang tubig na pinaglagaan nang
+bulaclac nang <i>alagao.</i> Pagca guinaua na itong lahat na gamot at ang
+maysaquit ay ualang lagnat, cun husay naman ang caniyang sicmura, at
+ugali ang caniyang pananabi, at cun hindi rin namamaga ang
+casangcapang masaquit, at hindi mainit, &oacute; ga tuyo ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_113" id="Pg_113">P&aacute;hin&aacute; 113</a></span>catauan nang
+maysaquit, ay mabibig-yan siya bago humiga nang polvos n&uacute;mero 25 sa
+isang tagayang tubig na hinulugan nang caunting <i>triaca,</i> ga ualong
+butil na maiz carami; at caalam-alam gagaling na, lalo pa cun tapalan,
+&oacute; cumutan ang casangcapang masaquit nang isang basahang babad sa tubig
+na turo sa n&uacute;mero 27.</p>
+
+<p>129. Sa lahat na bagay na saquit na balingtamad, ang <i>ce&aacute;tica</i> na
+sinaysay sa itaas sa p&aacute;rrafo 126, yaon ang totoong lungmalaban sa
+mang&#771;a gamot. Datapoua magaling lag-yan nang parapit ang masaquit na
+casangcapan, at lalo pang magaling sa parapit ang tacluban nang pito &oacute;
+ualong ventosa; at ito,i, paparatihing gagauin. Ang isang <i>lienzo
+encerado,</i> sa macatouid, ang isang caputol na damit na isinaosao sa
+pagquit na tunao ay maigui ring itapal na parati doon; &oacute; tapalan caya
+nang dahon nang <i>papaya,</i> &oacute; nang dahon nang <i>ling&#771;ansina</i>
+(tang&#771;antang&#771;an). Gayon din ang apog na bagong yari at ang
+pulutpocquiotan ay minamasa capoua at itinatapal. Ang isang <i>fuente</i>
+sa ilalim nang hita ay maigui rin. Datapoua cun hindi mangyaring
+mauala yaong saquit na yaon, ay pasuin ang casangcapang masaquit;
+houag <span class="pagenum noind"><a name="Pg_114" id="Pg_114">P&aacute;hin&aacute; 114</a></span>lamang ang ulo, cun naroroon na ulo ang saquit.</p>
+
+<p>130. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo sa mainit na tubig na
+bungmubucal sa lupa para nang sa bayang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>Los Ba&ntilde;os;</i>
+datapoua pupurgahin muna ang maysaquit, bago pumambo siya doon. Ang
+pagpambo sa malamig na tubig pag magaling na ang maysaquit ay sucat
+gauin nang malimit, nang houag umuli ang saquit na balingtamad.
+Mabuting totoo naman, ang cuscusin touing umaga nang isang basahang
+tuyo ang boong catauan, lalo pa ang casangcapang masaquit. Sa panahong
+tag-guinao ay magaling gumamit ang maysaquit nang damit nang balahibo
+nang tupa na pasasayarin sa laman; na-aari rin ang damit na tinina
+nang azul. Ang pag-inom nang mahabang arao nang tubig na pinagbabaran
+nang <i>trifolio fibrino,</i> (pang&#771;asvit) ay magaling na totoo sa saquit
+na balingtamad; at cun baga ang balingtamad ay casama nang escorbuto
+ang mabuti roo,i, magbabad sa calahating botellang tubig &oacute; alac sa
+misa nang timbang isang salaping <i>quina (dita)</i> at timbang cahating
+<i>ruibarbo,</i> at touing arao iinumin nang maysaquit ang isang calahating
+tazang mahiguit.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_115" id="Pg_115">P&aacute;hin&aacute; 115</a></span>131. Masama dito sa ganitong saquit ang aguardiente, at ang ibang
+mang&#771;a maiinit na bagay, pati nang mang&#771;a ung&uuml;entong may tab&aacute;. Mayroon
+namang tauong binabalingtamad, na gamutin man nang paanyo, ay hindi
+gungmagaling, bagcus lungmulubha; itong ganitong maysaquit ay magaling
+pa sa caniya ang houag gamutin, lalo pa cun matanda.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_14" id="CAPITULO_14"></a>CAP&Iacute;TULO 14.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na pinang&#771;ang&#771;anlang piyo, sa uicang castila,i,</i> gota.</p>
+
+
+<p>132. Ang saquit na ang pang&#771;ala,i, <i>piyo</i> ay marahil mamahay sa paa;
+ang damdam nang maysaquit ay siya,i, dinaraanan, &oacute; binubusan nang
+malamig na tubig sa caniyang paa; cun minsan ang damdam niya,i, anaqui
+linalagari, &oacute; binabatac, &oacute; pinapaso ang mang&#771;a daliri nang paa.
+Mayroon namang tauo, na pinipiyo sa camay &oacute; sa ibang lugar nang
+catauan. Ang nagcacasaquit nang ganito ay ang matamaring cumibo, ang
+malacas cumain, ang nag-iisip nang mang&#771;a maliliuag, ang napupuyat,
+ang namamanglao, at ang inurung&#771;an <span class="pagenum noind"><a name="Pg_116" id="Pg_116">P&aacute;hin&aacute; 116</a></span>nang pauis, galis, &oacute; nang saquit
+sa bouan bouan cun baga babayi.</p>
+
+<p>133. Ualang maalamang gamot sa <i>gota</i>, &oacute; <i>piyo:</i> at masama namang
+gamutin, sa pagca mauala man yaong saquit na yao,i, mamamatay
+caalam-alam nang biglang pagcamatay ang may catauan, ayon sa uica ni
+Buchan. Caya ang sasabihin co lamang ng&#771;ayon, ay ang magaling gauin sa
+maysaquit na inuurung&#771;an nang piyo.</p>
+
+<p>134. Cun yaong pinipiyong tauo,i, nauala,t, inurung&#771;an noong saquit na
+yaon, at dahilan doon sa pag-urong nang saquit, siya,i, dinaraanan
+nang <i>apopleg&iacute;a</i> (panhihimatay), &oacute; garrotillo, &oacute; hinihica siya, &oacute;
+nahihilim, &oacute; masaquit ang sicmura, &oacute; nagcacasaquit nang iba, ang
+gagauin agad ay ang isusunod na ituturo co ng&#771;ayon.</p>
+
+<p>135. Baba&ntilde;usang parati ang maysaquit sa tubig na mainit hangang tuhod;
+cucuscusin nang tuyong damit ang caniyang paa. Saca sasangrahan dito
+rin sa paa. Lag-yan nang parapit n&uacute;mero 36, at cun malubha ang
+maysaquit, ay lalac-han ang parapit. Ang paa siya ang pararapitan, cun
+baga ang maysaquit datihang pinipiyo sa paa, &oacute; sa camay, &oacute; sa ibang
+lugar nang catauan. Datapoua cun mahirap na ang maysaquit, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_117" id="Pg_117">P&aacute;hin&aacute; 117</a></span>at
+mapang&#771;anib ang caniyang buhay, doon pagdaca pararapitang malapit sa
+masaquit na casangcapan, sa itaas nang camay sa halimbaua, &oacute; sa ibabao
+nang sico. Pag magaling na ang damdam nang maysaquit at ang saquit na
+piyo ay nararamdaman din doon sa rati, hindi na mapang&#771;anib ang
+maysaquit; at hangan siya,i, malubha pa, at hindi nagsasaoli ang
+saquit doon sa datihan, <i>ilalagay siya sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4), at
+paiinumin nang tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao, na
+dinoroonan nang salitre, timbang sa icaualo maghapon; saca babalutin
+nang damit na tinina nang azul yaong lugar na yaon, na ibig paroonan
+nang piyo, at macaitlo maghapon paiinumin ang maysaquit nang
+<i>triacang</i> itinuturo sa n&uacute;mero 42, na tutunauin sa tubig nang <i>alagao</i>
+na sinabi co cang&#771;ina.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_15" id="CAPITULO_15"></a>CAP&Iacute;TULO 15.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa quinagat nang asong bang-ao, na ang tauag nang castila
+sa ganoong saquit ay</i> mal de rabia.</p>
+
+
+<p>136. Ang aso pati nang pusa ay nababang-ao &oacute; nauulol di man cagatin
+nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_118" id="Pg_118">P&aacute;hin&aacute; 118</a></span>ibang hayop na ulol. Ang nababang-ao na aso, ay quinatatacutan
+nang capoua aso, at sa malayo man ay ungmiilag doon, sapagca
+pinaquiquiramdaman nila ang caniyang saquit. Cun ang aso,i,
+nababang-ao na, ay hindi ungmaabot sa icapat na arao, at namamatay
+siyang cusa.</p>
+
+<p>137. Cun mayroong tauong quinagat nang pusa &oacute; nang asong ulol, ang
+sugat ay nababahao, para nang ibang mang&#771;a sugat. Caya ang mang&#771;a
+tagalog na ualang isip, sila,i, nararayaan nang mang&#771;a m&eacute;dicong
+hunghang na canilang tinatauag; at sa canilang acala ay uala na silang
+saquit, sapagca ang sugat ay nabahao na. Datapoua aco,i nacaquita na
+nang labing limang maysaquit sa isang bayan lamang na quinagat nang
+asong bang-ao; at nang&#771;amatay rin, baga man nang&#771;abahao ang canilang
+mang&#771;a sugat, at sinangrahan nang mang&#771;a m&eacute;dico at sinipsip pa,t,
+vinentosahan ang canilang mang&#771;a sugat. Ang sugat na gaua nang pusa &oacute;
+nang asong ulol, ay nabababao ng&#771;a cun minsan siyang cusa, di man
+gamutin; datapoua pag nacaraan ang tatlong lingo, &oacute; ang isang boua,t,
+calahati, &oacute; tatlo cayang bouan, ay nararamdaman nang may catauan na
+masaquit-saquit yaong lugar nang sugat <span class="pagenum noind"><a name="Pg_119" id="Pg_119">P&aacute;hin&aacute; 119</a></span>na nabahao. Saca hungmalili
+dito ang pamamaga nang pilat nang sugat; namumula tuloy at
+pungmuputoc, at linalabasan nang tila tubig na mabaho, at ga
+mapulapula. Ang maysaquit ay namamanglao at ga natatamlay; naguiguitla
+siya, at pinang&#771;ing&#771;ilabutan nang guinao ang boong catauan; ga
+quinacapus siya nang paghing&#771;a at balisang parati; masaquit ang mang&#771;a
+bituca; ang pulso,i, mahina,t, gulo; ang pagtulog ay hindi mahimbing,
+bagcus parating naguiguising at natatacot; ang pananabi ay sala rin;
+parating pinapauisan siya nang malamig, na munti ang pauis at
+sumandaling oras lamang calauon; cun minsan masaquit ang lalamunan.
+Ito ang mang&#771;a unang nararamdaman nang quinagat nang asong bang-ao.</p>
+
+<p>138. Ang sungmusunod dito,i, itong iba pa; ang maysaquit ay nauuhao na
+totoo, at nahihirapan cun ungminom, datapoua cun malauo,i, aayao na
+siyang uminom, at touing ilalapit sa caniya ang tubig, &oacute; cun
+naquiquita niya, &oacute; nariring&#771;ig man ang pang&#771;alang <i>tubig</i> ay
+nasisindac ang caniyang boong catauan. Ang mang&#771;a hirap at ang mang&#771;a
+saquit niya ay hindi masaysay. Ang pagting&#771;in niya ay titig, at ga
+mabagsic; <span class="pagenum noind"><a name="Pg_120" id="Pg_120">P&aacute;hin&aacute; 120</a></span>anopa,t, catacot-tacot panoorin ang caniyang lagay.</p>
+
+<p>139. Bagaybagay ang gamot na ang uica nang mang&#771;a tauo,i, maigui rito;
+datapoua ang gamot na totoong-totoo doo,i, ang <i>mercurio</i>, &oacute; <i>azogue</i>.
+Caya ang pagsasangra sa maysaquit, ang ventosa, ang pagsipsip nang
+sugat, at ang sung&#771;ay nang usa na sinunog, na inilalagay roon, ay
+hindi naniniya cun minsan; at mayroon ding namamatay na maysaquit na
+guinamot noon. Caya ang gagauin nang quinagat nang pusa &oacute; nang asong
+bang-ao, siya,i, magsusugo sa Mainila (cun sa ibang bayang may botica)
+nang isa catauo, at ipacucuha niya doon sa botica ang bilin sa n&uacute;mero
+28. Ito ang totoong gamot, at ang lalong magaling na lunas sa quinagat
+ng&#771; asong ulol. Caya mabuti disin, cun sa lahat na bayan mayroon
+magamit na gayong gamot, doon man lamang sa bahay ng&#771; tauong mayaman,
+&oacute; sa tinda nang mang&#771;a mercader; ang halaga niyong gamot na yaon ay
+isang salapi &oacute; piso. Datapoua cun bibili ang mang&#771;a mercader sa
+botica, ay magaling bumili sila nang mercurio lamang na ualang
+calahoc, sapagca ang mantica,i, ungmaanta, at ang isa pa,i, cun
+gagamitin na, ay ualang liuag samahan nang mantica <span class="pagenum noind"><a name="Pg_121" id="Pg_121">P&aacute;hin&aacute; 121</a></span>ayon sa turo sa
+n&uacute;mero 28 doon sa nota.</p>
+
+<p>140. Ang gagauin ng&#771;a sa tauong quinagat nang pusa &oacute; nang asong
+bang-ao ay gayon. Pagcaraca mag-iinit ca nang tubig na dinoonan nang
+caunting asin. Ang sugat ay huhugasan at lilinising magaling na
+magaling nitong tubig na malacuco na dinoonan nang asin, nang macuha
+ang lauay nang asong nacacagat. Saca cuscusing palibot ang mang&#771;a tabi
+nang sugat, hangang sa tatlong daliri calayo doon sa sugat, nang
+timbang saicapat nang ung&uuml;entong tinuran co cang&#771;ina, na bilin sa
+n&uacute;mero 28; at ito,i, gagauing minsan arao-arao. Ang sugat ay gagamutin
+at babahauin para nang ibang mang&#771;a sugat; datapoua maigui ring
+pabayaan munang magnacnac nang malauon. Tungcol sa husay nang
+maysaquit, cailang&#771;an ang houag siyang cumain nang maraming carne;
+saca maging&#771;at sa alac, sa mang&#771;a mahanghang at sa mang&#771;a mainit; at
+nang lumaqui ang cabagsican nang mercurio, susumpitin ang maysaquit
+touing arao, at baba&ntilde;osan arao-arao sa malacucong tubig hangang tuhod.
+Ang caniyang iinuming parati ang bilin sa n&uacute;mero 2. Maraming
+totoongtauo, ani Tissot, ang guinamot co nang gayon na quinagat <span class="pagenum noind"><a name="Pg_122" id="Pg_122">P&aacute;hin&aacute; 122</a></span>nang
+asong ulol, at hindi sila naano. Caya yaon ang cailang&#771;ang pagpilitang
+gauin nang tauong ibig masiguro ang caniyang buhay. Caya quinucuscos
+ang mang&#771;a tabi nang sugat nang ung&uuml;ento nang <i>mercurio,</i> ay nang
+lumura ang maysaquit nang mang&#771;a labing limang arao, &oacute; tatlong lingo.</p>
+
+<p>141. Datapoua bago gamutin nang gayon ang maysaquit, cun mayroon
+siyang dugong marami at mataba, at magaling na totoo ang caniyang
+catauan, pagca hinugasan na ang sugat nang tubig na may asin, ay
+cailang&#771;ang sangrahan, &oacute; ipacagat sa anim na linta ang caniyang camay;
+&oacute; tanducan, &oacute; tacluban nang ventosa, at cunan nang dug&oacute; na mang&#771;a apat
+&oacute; limang piso ang timbang. Datapoua cun yayat ang maysaquit, ay houag
+cunan nang dugo. Saca isusunod doon ang pagcuscos nang mang&#771;a tabi
+nang sugat, at ang ibang mang&#771;a biling co sa itaas sa p&aacute;rrafong
+sinundan nito, hangang sa icalabing dalaua &oacute; icalabing limang arao.
+Ang maysaquit na guinagamot nang <i>mercurio,</i> ay hindi sucat yumapac sa
+bas&aacute;; at totoong sama yaon. Gayon din cailang&#771;ang mag-ing&#771;at siya sa
+hamog at sa ulan; houag lumacad siya sa lupa cun gab-i, &oacute; cun madaling
+arao, at paraparang masama yaon. Ang mang&#771;a ba<span class="pagenum noind"><a name="Pg_123" id="Pg_123">P&aacute;hin&aacute; 123</a></span>baying may panahon cun
+quinagat nang <i>asong</i> bang-ao, ay gagamutin din para nang iba; houag
+lamang damihan ang ipinapahid sa caniya, at houag namang pahiran
+arao-arao cun hindi cailang&#771;an. Masama namang sangrahan.</p>
+
+<p>142. Ng&#771;uni,t, cun ang tauong quinagat nang pusa &oacute; nang <i>asong</i>
+bang-ao na hindi guinamot nang paanyo, ay sungmasama na ang caniyang
+pagcaramdam, at mahirap na ang caniyang lagay, ang gagauing
+madaling-madali doo,i, gayon. Sasangrahan, &oacute; cucunan nang maraming
+dugo, at ito,i, uuling gagauing macalaua &oacute; macaitlo &oacute; macaapat, cun
+baga cailang&#771;an. Cun baga mapambohan ang maysaquit nang malacucong
+tubig ay pambohan agad nang macalaua maghapon. Sumpiting macalaua, &oacute;
+macaitlo maghapon nang bilin sa n&uacute;mero 5. Cuscusin ang mang&#771;a tabi
+nang sugat na macalaua maghapon nang ung&uuml;ento nang <i>mercurio,</i> para
+nang utos sa p&aacute;rrafo 140. Yaong casangcapang quinagat nang pusa &oacute; nang
+aso, lalahiran nang lang&#771;is &oacute; lana man, at babalutin nang basahang
+babad din sa lang&#771;is; macaualo maghapon, paiinumin nang tubig na
+pinaglagaan nang alagao; at macaualo rin palulunuquin ang maysaquit
+nang isang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_124" id="Pg_124">P&aacute;hin&aacute; 124</a></span>pelotilla nang turo sa n&uacute;mero 31. At cun baga ibig niyang
+sumuca, painumin nang bilin sa n&uacute;mero 35. Ang maysaquit na guinamot
+nang gayon, cun baga nalauo,t, hindi pa gungmagaling na tatoo, bagcus
+naroon mahina,t, hapay ang caniyang loob ay paiinumin nang bilin sa
+n&uacute;mero 14, timbang tatlong bahagui maghapon.</p>
+
+<p>Cun sa iyong bahay mayroon cang ing&#771;at na <i>mercurio</i> ay siya na yaon,
+at hindi cailang&#771;ang magsugo canang tauo sa botica. Ang timbang pisong
+<i>mercurio</i> ay doonan mo nang timbang tatlong salaping <i>manticang</i>
+sariua nang baboy, at timbang isang salaping <i>sebo</i> nang <i>baca</i> &oacute;
+<i>tupa</i>; saca bayuhin itong tatlong bagay, hangang hindi na maquita ang
+<i>azogue</i>, sa isang bayohang bacal &oacute; tangso, &oacute; sa lusong man, &oacute; sa
+tagayan man, at pagca bayo na,i, yaon ang ung&uuml;entong ipapahid mo sa
+sugat para nang turo co sa itaas, p&aacute;rrafo 140.</p>
+
+<p><i>Nota</i>. Ang uica nang isang m&eacute;dicong marunong, na si Roux ang ng&#771;alan,
+na capilitang pasuin ang sugat na guinagaua nang aso &oacute; nang pusang
+ol-ol. Caya pagca hinugasan ang sugat nang tubig na may asin, ay
+doonan nang caonting bulac &oacute; laman nang bung&#771;a nang boboy, at
+papagning&#771;asin, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_125" id="Pg_125">P&aacute;hin&aacute; 125</a></span>na yao,i, gagauing maminsan-minsan. Saca gauin mo
+naman ang turo ni Tissot tungcol sa <i>mercurio</i>; at houag mong bahauin
+ang sugat cundi malauon.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa quinagat nang asong ol-ol cun ualang mercurio &oacute;
+azogue.</i></p>
+
+<p>143. Datapoua cun ualang <i>mercurio</i>, at maliuag namang magpacuha ca sa
+botica, ang gagauin sa quinagat nang asong bang-ao, ay gayon.
+Pagcaraca huhugasa,t, lilinisin ang sugat nang maysaquit nang tubig na
+malacuco na dinoonan nang asin, ng&#771; macuha ang lauay nang asong
+nacacagat. Saca painumin tuloy ang maysaquit nang <i>lana &oacute; lang&#771;is</i> sa
+castila, <i>&oacute; lang&#771;is</i> nang <i>niyog</i> na mabaho man, ga calahating taza
+carami, hangan sa siya,i, sumuca; at cun hindi sungmusuca ay big-yan
+pa hangan sumuca. Itong pag-inom nang lang&#771;is, hindi sucat pabayaan,
+at siya ang cauna-unahang gamot dito. Saca cun ibig at pungmapayag ang
+maysaquit, ang sugat ay pasuin nang caunting bulac, &oacute; nang laman nang
+bung&#771;a nang boboy. Cun aayao ang maysaquit na pasuin ang sugat niya,i,
+papagsugatin nang isang <i>lanceta</i> &oacute; campit &oacute; dulo nang gunting man,
+mangyaring mag<span class="pagenum noind"><a name="Pg_126" id="Pg_126">P&aacute;hin&aacute; 126</a></span>dug&oacute; lamang, at doonan ang sugat nang caputol na
+<i>sung&#771;ay</i> nang <i>usa</i> na sinunog, at iuan doon hangan sa siyang cusang
+malaglag. Ang pagsusunog noong sung&#771;ay nang usa, ay hindi maliuag;
+basahin mo ang numero 30.</p>
+
+<p>144. Ang sinabi co ng&#771;ayon sa p&aacute;rrafong natalicdan ay magcacasiya na
+cun minsang igamot sa quinagat nang asong ol-ol; datapoua nang lalo
+pang maseguro ang buhay nang maysaquit, ay mabuting gauin ang
+sasabihin co ng&#771;ayon. Touing icalauang arao susumpitin ang maysaquit;
+arao-arao papambohan nang tubig na malamig, at palulunuquing maghapon
+nang dalauang pelotilla nang bilin sa n&uacute;mero 31. Ang pagpambo itutuloy
+hangang sa tatlong puo &oacute; apat na puong arao, at cun hindi minamagaling
+nang maysaquit ang malamig na tubig pambohan sa tubig na malacuco. Ang
+tauong guinagamot nitong mang&#771;a bilin sa dalauang p&aacute;rrafong
+magcasunod, cun minsan ay hindi mamamatay di mang gamutin nang
+mercurio. Datapoua,t, lalong magaling at seguro sa lahat ang mercurio.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_127" id="Pg_127">P&aacute;hin&aacute; 127</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_16" id="CAPITULO_16"></a>CAP&Iacute;TULO 16.</h2>
+
+<p class="center noind"><span class="smcap">Ang Gamot Sa Quinagat Nang Mang&#771;a Hayop Na May Camandag.</span></p>
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa quinagat nang pocquiotan, laiuan, potacti, amboboyog, lamoc,
+&oacute; lang&#771;ao na may camandag.</i></p>
+
+
+<p>145. Cun mayroong quinagat na tauo, niyong mang&#771;a hayop na yaon, ang
+gagauin ay gayon. Bunutin muna &oacute; sunquitin nang carayom ang panuca
+nang hayop na cungmagat; saca basaing parati yaong lugar na masaquit
+nang basahang babad sa tubig lamang, &oacute; sa tubig na pinaglagaan nang
+bulaclac nang <i>alagao</i>; &oacute; tapalan nang tinapay na minasa sa <i>gatas</i> at
+<i>pulot</i>; ba&ntilde;osan ang maysaquit hangan tuhod nang tubig na malacuco;
+houag pacanin nang marami cun gab-i; painumin siya nang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang <i>alagao</i>. Ang lana &oacute; lang&#771;is nang niyog
+&oacute; ang lang&#771;is sa castila, cun ilahid agad sa lugar na quinagtan nang
+hayop, ay nacauauala nang pamamaga, pati nang pagsaquit. Datapoua cun
+minsan hindi cailang&#771;ang gumaua nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_128" id="Pg_128">P&aacute;hin&aacute; 128</a></span>anoman, doon sa quinagat niyong
+mang&#771;a hayop na yaon, at ang saquit siyang cusang nauauala. Cun baga
+maraming hayop ang nacacagat, ay sangrahan, &oacute; cunan nang dug&oacute; ang may
+catauan.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa quinagat nang ahas.</i></p>
+
+<p>146. Ang magaling gauin sa quinagat nang ahas, ay cadlitan ang sugat,
+pag binigquisan muna sa ibabao nang quinagtan na casangcapan, saca
+tinatacluban nang ventosa, &oacute; ipinasisipsip sa ibang tauo. Ang sugat ay
+lahiran nang <i>lang&#771;is</i> na mainit-init &oacute; lana man, at ang maysaquit ay
+painumin din nang lang&#771;is hangan sa siya,i, sumuca. Saca humanap ca
+nang buto nang <i>mostaza</i> at isang bigquis nang damo na ang pang&#771;ala,i,
+<i>coclearia</i> (Taquip sus&oacute; &oacute; taquip cuhol) at bauang, itong tatlong
+bagay babayuhin: saca pigain, at ang gat&aacute; ipaiinom sa maysaquit, at
+caalam-alam gagaling. Cun ualang buto nang <i>mostaza</i>, ang dahon ay
+na-aari.</p>
+
+<p>147. Cun hindi pa gungmagaling ang maysaquit, mag-init ca nang
+caunting tubig na hinulugan nang caputol na <i>pepita</i> sa <i>catbalonga</i>,
+at pag mapait na ang tubig, ay ipainom mo sa maysaquit, at ang lugar
+na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_129" id="Pg_129">P&aacute;hin&aacute; 129</a></span>quinagta,i, cadlitan muna nang magdugo, bago tacluban nang caputol
+na <i>pepita</i> rin, na linauayan muna. Pag cumapit ang <i>pepita</i> doon sa
+sugat, ay bayaan doon hangan sa siyang cusang malaglag. Itong gamot na
+ito,i, totoong buti. Cun ualang <i>pepita</i>, ay lag-yan nang caputol na
+sung&#771;ay nang usa na sinunog, n&uacute;mero 30.</p>
+
+<p>148. Cun ualang <i>pepita</i>, &oacute; sung&#771;ay nang usa, &oacute; lang&#771;is man, ang dumi
+nang tauo na-aari rin; caya ang timbang cahati, &oacute; tatlong bahagui, &oacute;
+isang salapi noon ay iyong tunauin sa tubig, &oacute; sa alac, at ipainom sa
+maysaquit; itong gamot na ito,i, nacagaling sa marami. Maigui ring
+ipang&#771;uya sa maysaquit ang isang sang&#771;a nang <i>macabuhay</i> na mapait
+hangang malasahan niya ang pait.</p>
+
+<p>149. Ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>agua de luz</i>, ay yaon ang mabagsic sa
+lahat na gamot. Caya cun mayroong quinagat nang ahas, paiinumin nang
+tubig na dinoonan nang lima &oacute; anim na capatac na <i>agua de luz</i>, na ito
+ay gagauing macaapat sa isang oras, ayon sa calubhaan nang maysaquit;
+cun gungmagaling-galing na siya,i, dinadalang&#771;an ang pag-inom; at
+arao-arao paiinumin din nang caunti, pati nang lugar na qui<span class="pagenum noind"><a name="Pg_130" id="Pg_130">P&aacute;hin&aacute; 130</a></span>nagtan ay
+lalahiran nang ilang capatac noon ding <i>agua de luz</i>. Datapoua cun
+pinainom na ang maysaquit nang maraming <i>agua de luz</i>, at hindi rin
+gungmagaling, ang boong catauan niya ay pahiran nang lang&#771;is, bago
+painumin nang <i>agua de luz.</i> Ang <i>agua de luz</i> cailang&#771;ang bilhin sa,
+botica.</p>
+
+<p>150. Bucod doon sa mang&#771;a bagay na sinabi co ng&#771;ayon na magaling
+igamot sa tinuca nang ahas, mayroon namang iba, na magagaua rin sa
+maysaquit nang madaling gumaling. Caya pagca yari na yaong mang&#771;a
+bilin sa p&aacute;rrafo 146, 147, 148, mabuting painumin ang maysaquit nang
+tubig na may gata nang dayap &oacute; nang tubig na sinucaan. Maigui rin (pag
+nahuhugasan na nang tubig, &oacute; alac ang sugat) pasuin yaon ding sugat
+nang isang tabaco, &oacute; nang laman nang bung&#771;a nang boboy.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa quinagat nang atangatang sa uicang castila,i,</i> alacr&aacute;n.</p>
+
+<p>151. Ang pag-gamot sa quinagat nang atangatang ay para nang guinagaua
+sa quinagat nang ahas; bubunutin muna lamang &oacute; susunquitin nang
+carayon ang pinaca<span class="pagenum noind"><a name="Pg_131" id="Pg_131">P&aacute;hin&aacute; 131</a></span>panuca nang hayop, cun baga nababaon sa laman; saca
+ang mang&#771;a turo sa p&aacute;rrafo 146, sa 147 at sa 148, susunding gagauin sa
+maysaquit.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa quinagat nang gagamba.</i></p>
+
+<p>152. Cun mayroong quinagat nang gagamba ang gagauin doo,i, gayon.
+Bumayo ca nang <i>bauang</i> at <i>triaca</i>, at itapal mo sa lugar nang
+quinagtan nang hayop. Ang totoong galing dito,i, patacan yaon ding
+lugar nang dagta nang <i>hauili &oacute; as-is &oacute; tibig</i>, na macalaua &oacute;
+macaitlo. Datapoua cun baga mayroong tauong nacalunoc nang gagamba
+casama nang ibang quinain, cailang&#771;ang pasucahin nang lang&#771;is. Ang
+guinagaua sa quinagat nang ahas, yaon din ang maigui rito: caya cun
+baga hindi nacagaling ang dagta nang <i>hauili</i>, at ang tapal na
+<i>bauang</i> at <i>triaca</i>, susundi,t, gagauin ang mang&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo
+146, sa 147, at sa 148. Ang magaling sa lahat ay ang <i>pepita sa
+catbalogan</i>, ayon sa sinabi co sa p&aacute;rrafo 147; ito,i, totoong daling
+nacaguiguinhaua sa maysaquit.</p>
+
+<p class="center noind"><span class="pagenum noind"><a name="Pg_132" id="Pg_132">P&aacute;hin&aacute; 132</a></span><i>Gamot sa quinagat nang buaya &oacute; pating.</i></p>
+
+<p>153. Cun mayroong tauong quinagat nang buaya &oacute; pating, ang gagauin
+doon ay hugasa,t, linising maigui ang sugat nang alac na malacuco.
+Doonan nang asin ang sugat lag-yan nang caputol na sung&#771;ay nang usa na
+sinunog n&uacute;mero 30; at pag bumutao ang sung&#771;ay, gamuting para nang
+guinagaua sa ibang sugat.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa natibo nang pagui, lupo sombilang, canduli, &oacute; ibang bagay na
+isda na ang tinic ay may camandag</i>.</p>
+
+<p>154. Ang gamot sa natibo nang mang&#771;a isdang yaon ay ang gata nang
+dayap, na ipinapatac sa masaquit, pagbinunot muna ang tinic. Cun
+ualang dayap, ay naari ang dagta nang dahon nang <i>camote</i>, &oacute; ang
+maasim ang <i>dalandan</i>, &oacute; ang <i>suha</i>, ang <i>colobot, &oacute; lucban</i> man.
+Magaling din ang tapal nang mang&#771;a <i>chileng</i> binayo na may casamang
+<i>suca</i>. Gayon ding maigui rito ang bung&#771;a nang <i>pepinillo</i> de S.
+Gregorio (pacupis, salagsalag, tabuboc, halahala, pocotpocot) na
+pinang&#771;a<span class="pagenum noind"><a name="Pg_133" id="Pg_133">P&aacute;hin&aacute; 133</a></span>ng&#771;anlan naman nang mang&#771;a castila na <i>coloqu&iacute;ntida</i>; ang
+bung&#771;a nitong damong ito ay binabayo at itinatapal; at ang maysaquit
+pinaiinom nang caunti noon, ga anim &oacute; pitong butil na palay ang
+timbang, nang siya,i, sumuca, ayon sa bilin sa <i>nota</i> nang n&uacute;mero 34.
+Cun hindi mauala ang pamamaga nang quinagtang lugar, ay maiguing
+tapalan nang dahon nang <i>dapdap</i> na mainit init. Cun ang tinic ay
+hindi mabunot, ay gamutin ang maysaquit para nang turo sa p&aacute;rrafo 285.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa quinagat nang cocac, isa bagang hayop na catulad nang
+palaca.</i></p>
+
+<p>155. Ang cocac ay ualang ng&#771;ipin, datapoua ang pinacang&#771;idng&#771;id noon
+ay matigas; caya cun mayroon quinagat noong &oacute; cun mayroong nacacain
+nang <i>cocac</i>, ang gagauin doo,i, para nang bilin sa itaas sa quinagat
+nang gagamba, p&aacute;rrafo 152; &oacute; gamutin para nang quinagat nang ahas, cun
+hindi siya gungmagaling. Aco,i, nacaquita nang isang tagalog, na munti
+nang namatay dahilan sa pagcain nang cocac.</p>
+
+<p class="center noind"><span class="pagenum noind"><a name="Pg_134" id="Pg_134">P&aacute;hin&aacute; 134</a></span><i>Gamot sa quinagat nang olupihan, &oacute; olahipan, na ang pang&#771;alan nang
+castila doo,i, ciento pi&eacute;s.</i></p>
+
+<p>156. Nang maualang madali nang pagsaquit ang lugar na quinagtan nang
+olupihan, ay loloopin nang tatal nang <i>molauin</i> na sinunog; saca
+tapalan nang <i>chile</i> at bauang na binayo. Maigui ring tapalan nang
+dahon nang tabacong mura, na binayo rin. Ng&#771;uni totoong buti sa saquit
+na ito, ang <i>pepita</i> sa Catbalogan, ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 147.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa natilas na tauo, pati sa naligas.</i></p>
+
+<p>157. Mayroong isang ood na ang pang&#771;ala,i, <i>tilas</i> sa uicang tagalog,
+at sa uicang bisaya,i, <i>basul;</i> yaong hayop na yaon ay hindi
+nang&#771;ang&#771;agat; datapoua,i, salang mapasayad sa balat nang tauo,i,
+cungmacapit at nababaon sa laman ang balahibo noong hayop na yaon. Ang
+gamot sa natilas, ay ang <i>draconcio</i> (panaquilon); quinacayod ang
+laman nang pinacacatauan nitong damong ito, at itinatapal sa
+masa<span class="pagenum noind"><a name="Pg_135" id="Pg_135">P&aacute;hin&aacute; 135</a></span>quit; at totoong daling lungmalabas ang mang&#771;a balahibo nang
+hayop, at nababahao ang sugat na malauo,t, may nana man. Cun ualang
+<i>panaquilon,</i> ay alin mang bagay sa sasabihin co ng&#771;ayon, ay ma-aari.
+Ang dahon nang <i>nami</i> ay nacacabunot naman nang balahibo nang <i>tilas.</i>
+Ang sa <i>papayang</i> dahon, na maputi at malanta na ay maigui rin.
+Magaling doon sa masaquit, ang pahiran nang pagquit na uinisican nang
+lang&#771;is, at nang pinalambot sa apoy, at saca paraanin nang mariin doon
+sa masaquit ang ilang buhoc nang babayi, na hinahauacan sa dalauang
+camay, at madadala tuloy nang buhoc ang mang&#771;a balahibo nang tilas.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang tauong dungmaraan sa ilalim nang cahoy na
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>ligas,</i> cun baga siya,i, nahuhulugan nang hamog na
+nangagaling doon, ay sinisibulan ang may catauan nang mang&#771;a butil na
+masaquit, at ang gamot doo,i, cuscusin nang caputol na bung&#771;a nang
+salagsalag &oacute; pacupis (pepinillo de san Gregorio.)</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Gamot sa pinasucan sa taying&#771;a nang antipalo, cun otdo</i></p>
+
+<p>158. Ang hayop na pinang&#771;ang&#771;anlang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_136" id="Pg_136">P&aacute;hin&aacute; 136</a></span><i>antipalo,</i> ay catulad nang
+olopihan, munti lamang doon, at marami ang paa. Itong hayop na ito,i,
+sungmusoot sa taying&#771;a nang tauo. Ang pinang&#771;ang&#771;anlan nang tagalog na
+<i>otdo</i> ay catulad nang bulati, munti lamang ang catauan, mabilog,
+malandas na totoo, maquintab ang balat,at ga mariquit tingnan. Ang
+<i>otdo</i> ay hindi rin nang&#771;ang&#771;agat sungmosoot lamang sa taying&#771;a nang
+tauo. Caya cun mayroong tauong sinuutan sa taying&#771;a, nang <i>otdo, &oacute;
+antipalo,</i> bumayo ca nang caonting isdang tuyo, &oacute; bagoong, at idoon mo
+sa taying&#771;a, at lalabas ang hayop. Cun ibig mong patayin ang
+<i>antipalo</i> sa loob nang taying&#771;a, ay bumayo ca nang isang bigquis na
+locoloco, <i>(albahaca silvestre)</i> lag-yan mo nang caunting tubig; saca
+pigain, at ang gata,i, idoon mo sa taying&#771;a, at mamamatay ang hayop.</p>
+
+<p>159. Cun minsan ang tauo,i, pinapasucan sa taying&#771;a nang mang&#771;a hayop
+na munti; at ang mabuti sa lahat doo,i, pahigain nang pataguilid ang
+may catauan, at sidlan nang tubig ang taying&#771;a, at pagcaraca lalabas
+ang hayop.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_137" id="Pg_137">P&aacute;hin&aacute; 137</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_17" id="CAPITULO_17"></a>CAP&Iacute;TULO 17.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang bulutong na ang tauag nang castila doo,i,</i> viruelas.</p>
+
+
+<p>160. Bago lagnatin ang tauong bubulutung&#771;in siya,i, ga namamanglao
+muna; madaling pauisan siya, at nananab-ang nang pagcain. Ang
+muc-ha,i, ga nag-iiba, pati nang mata,i, macuyad; saca naghahalihalili
+ang pagdaan nang init at nang guinao sa may catauan. Sungmusunod dito
+ang isang malaquing guinao, at tuloy hungmahalili sa guinao ang isang
+malaquing lagnat, na may casamang saquit nang ulo,t, bayauang. Ang
+maysaquit ay sumusuca naman, &oacute; ibig sumuca. Nahahalatang darami ang
+bulutong, cun maquintab ang mata nang maysaquit, cun siya,i,
+sungmusucang parati, at ang bay-auang ay masaquit na totoo; cun
+nagbabalisa, at parating bibilingbiling ang maysaquit; &oacute; cun baga
+bata, cun hilim na parati, cun ang bulutong ay lungmilitao sa icatlong
+arao, &oacute; sa icalaua caya; sapagca cun maagang lumitao ang bulutong ay
+lalo pang mapang&#771;anib ang maysaquit.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_138" id="Pg_138">P&aacute;hin&aacute; 138</a></span>161. Ang lagnat nang bubulutung&#771;in ay iilang oras lamang ang
+calac-han; saca ungmuunti ang lagnat at pinapauisan nang malaqui. Sa
+catapusan nang lagnat, sa icatlo &oacute; icapat na arao ay lungmilitao ang
+bulutong na casabay nang pauis na sungmusunod sa lagnat. Ang unang
+sinisibulan nang bulutong ay ang muc-ha, saca ang camay; sungmusunod
+ang bias nang camay, ang liig at ang ibabao nang dibdib. Pagca ganito
+ang lagay nang maysaquit, at talagang hindi siya lulubha,t,
+bubulutung&#771;in nang marami,t, masamang bulutong, ang lagnat ay
+ungmuunti &oacute; hindi lamang nauauala; saca dungmarami ang bulutong, at
+sungmisibol sa licuran at sa pig-yi, sa tiyan, sa hita,t, sa mang&#771;a
+paa; cun minsan maraming totoong bulutong ang sungmisibol sa
+talampacan. Ito,i, mahirap sa maysaquit; sapagca dahilan sa cacapalan
+nang balat noong lugar na yaon ay maliuag sumibol na madali. Ganoon
+ang inaasal nang bulutong na magaan.</p>
+
+<p>162. Dahilan sa pagsibol nang mang&#771;a bulutong ang balat nang catauan
+ay nauunat at namamantal. Ang unang namamaga ay ang muc-ha, pati nang
+liig; at dahilan sa pamamagang yao,i, nagsasara ang mata cun <span class="pagenum noind"><a name="Pg_139" id="Pg_139">P&aacute;hin&aacute; 139</a></span>minsan.
+Saca sungmusunod na namamaga ang camay; hungmahalili ang paa; at gayon
+din ang ibang mang&#771;a casangcapan.</p>
+
+<p>163. Cun ang bulutong ay marami, ang maysaquit ay lalagnating uli, cun
+malapit nang magnana ang bulutong. Ang pagnanana nang bulutong ay sa
+icasiam na arao hangan sa icalabingtatlo. Doon nauuhao at nahihirapan
+ang maysaquit, at hindi siya matutong lumagay; at cun malaqui ang
+saquit hindi macatulog siya, at tila nahuhung-hang; cun minsan ay
+hilim, at mapang&#771;anib ang caniyang buhay. Ang pulso,i, totoong dalas
+pagca gayon; datapoua cun nauauala na ang pamamaga nang muc-ha at nang
+liig, ay hindi na lubhang mapang&#771;anib ang buhay nang maysaquit.</p>
+
+<p>164. Ang isa pa namang marahil dumaan sa binubulutong ay ang pagsaquit
+nang lalamunan; ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit, na ang
+lalamunan ay sinisibulan din nang bulutong; datapoua ang dahilang
+totoo nang pagsaquit nang lalamunan, ay ang pamamaga nang mang&#771;a
+casangcapan nang catauan, ang cainitan nang dugo, at ang calaquihan
+nang lagnat, sapagca sa lalamunan ualang sungmisibol na bulutong; caya
+cun hindi marami ang bulutong, at <span class="pagenum noind"><a name="Pg_140" id="Pg_140">P&aacute;hin&aacute; 140</a></span>hindi rin malaqui ang lagnat, ay
+hindi sungmasaquit ang lalamunan, ay parating lungmulura ang maysaquit
+na hindi siya macapagpahing&#771;a. Ito,i, nacacahirap sa caniya, lalo pa
+cun napapacnos nang calulura ang mang&#771;a labi, ang mang&#771;a loob nang
+pisng&#771;i, ang dila, at ang ng&#771;alang&#771;ala; datapoua mahirap man itong
+paglura, ay totoong nacacagaan sa saquit.</p>
+
+<p>165. Ang mang&#771;a sangol ay sinusubaan cun sila,i, sisibulan nang mang&#771;a
+bulutong, datapoua,i, hindi sucat alumanahin yaon; alintana masamang
+subaan, cun baga nacaurong ang pagsibol nang bulutong, &oacute; cun magnanana
+na. Cun minsan naman binabaling&#771;oyng&#771;oy ang binubulutong bata ma,t,
+matanda man; at ito,i, magaling na totoo sa maysaquit.</p>
+
+<p>166. Ang nalalagnat na, dahil sapagca siya,i, bubulutung&#771;in, ay hindi
+sucat painumin nang mang&#771;a maiinit na nacapagpapa-pauis; caya ang
+alac, ang triaca, ang mainit na silid at ang maraming damit ay
+nacacalubha sa maysaquit. Maraming lacsang tauo ang namatay dahilan
+doon sa mang&#771;a ganoon.</p>
+
+<p>167. Cun dahilan sa lagnat nahahalata na, na bubulutung&#771;in ang tauo,
+pagcaraca,i, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_141" id="Pg_141">P&aacute;hin&aacute; 141</a></span>ang saquit <i>ilalagay sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4); at touing
+umaga,t, hapon ay baba&ntilde;usan nang malacucong tubig hangang tuhod. Dahil
+dito sa pagbaba&ntilde;os na ito, ay dungmadalang ang bulutong sa ulo. Ang
+pagsumpit ay isa pang nacauauala nang pagsaquit nang ulo, caya ang
+maysaquit susumpitin arao-arao at cun munti ang lagnat, at hindi
+talaga siyang bubulutung&#771;in nang marami, ang ba&ntilde;os, ang pagsumpit, at
+ang husay sa capitulo 4, ay magcasiya na. Saca mabibig-yan ang
+maysaquit nang alin man doon sa bilin sa mang&#771;a n&uacute;mero 1, 2 &oacute; 4, cun
+siya,i, matanda; datapoua cun sangol ang maysaquit, at hindi
+nalalagnat, bibig-yan nang gatas na dinoonan nang tubig; na
+pinagbabaran nang alagao; itong tubig ay calahati nang gatas. Datapoua
+cun hindi pungmapayag ang bata roon, ay samahan lamang nang tubig. Sa
+mang&#771;a matatanda,i, ang mang&#771;a bung&#771;a nang cahoy na luto sa tubig at
+ang tinapay ay magaling din, cun naiibig nila. Datapoua masama roon
+ang carne, ang sabao, ang itlog at ang alac. Mapapainom namang; parati
+ang maysaquit nang suero n&uacute;mero 50 &oacute; nang gatas nang baca na inalsan
+muna nang pinacataba. Cun hindi malaqui ang saquit, itong mang&#771;a bagay
+na sinabi co <span class="pagenum noind"><a name="Pg_142" id="Pg_142">P&aacute;hin&aacute; 142</a></span>ng&#771;ayon ay siya na; datapoua pag natutuyo-tuyo na ang
+mang&#771;a bulutong, cailang&#771;ang purgahin ang maysaquit nang bilin sa
+n&uacute;mero 11: at pag nacaraan nang anim na arao, siya,i, capupurgahin pa
+noon ding purgang yaon. Pag napurga nang minsan ang maysaquit, ay
+macacacain na siya nang mang&#771;a gulay at tinapay.</p>
+
+<p>168. Datapoua iba ang gagauin pagca malaqui ang saquit nang
+bubulutung&#771;in. Sapagca cun ang lagnat ay malaqui, at matigas ang
+pulso, at masaquit na totoo ang ulo, pati nang bay-auang, ay
+cailang&#771;ang sangrahan ang maysaquit sa camay. Saca pag nacalalo ang
+dalauang oras ay susumpitin: at cun hindi ungmunti ang lagnat, at lalo
+pa cun matigas ang pulso, at ang maysaquit ay naghihilim, &oacute; tila
+nasisira ang bait, ay cailang&#771;an sangrahang minsan pa, &oacute; macalaua man,
+sa mang&#771;a unang dalauang; arao, cun hindi nauauala ang malaquing
+cahirapan nang lagnat. Gayon din, cun ganoon ang lagay nang maysaquit,
+ay susumpiting macaitlo, &oacute; macaapat maghapon, at baba&ntilde;osan sa paa
+hangan tuhod na macalaua maghapon din. Saca inaalis ang maysaquit doon
+sa quinahihig-an, at pinalulucloc sa luclucan sa isang silid na
+maaliualas, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_143" id="Pg_143">P&aacute;hin&aacute; 143</a></span>hang&#771;an sa siya,i, macapagtiis doon. Ualang ibang
+ipaiinom sa caniya cundi ang bilin sa n&uacute;mero 2 &oacute; 4; at cun hindi rin
+ungmuunti ang lagnat, touing oras ay paiinumin nang isang cuchara nang
+bilin sa n&uacute;mero 10. Pag nacasibol na ang bulutong palibhasa,i, doon
+hindi na malaqui ang lagnat, houag gauin sa maysaquit itong lahat na
+sinabi co ng&#771;ayon, cundi ang inacala lamang na macacasiya sa caniyang
+calagayan; at cun totoong naual-an nang lagnat ang maysaquit, ang
+gagauin lamang sa caniya,i, ang mang&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo 167 na
+sinundan nito.</p>
+
+<p>169. Cun magnana na ang bulutong, cun minsan lalagnatin uli ang
+maysaquit; at ang gagauin doon ganito. Ang isusumpit sa caniya ay ang
+<i>suero, pulot, lang&#771;is,</i> at <i>asin;</i> cun ualang suero, ay na-aari ang
+tubig na pinaglagaan nang <i>cebada &oacute; palay.</i> Macaitlo cun umaga
+paiinumin nang tatlong taza nang bilin sa n&uacute;mero 32. Cun baga malaqui
+ang lagnat nang maysaquit, ay paiinumin touing oras nang isang cuchara
+nang bilin sa n&uacute;mero 10, &oacute; damidamihan cun baga cailang&#771;an. Ang
+maysaquit ay inaalis sa hihigan, at inililipat sa silid na maaliualas,
+at arao at gab-i doon pinalulucloc <span class="pagenum noind"><a name="Pg_144" id="Pg_144">P&aacute;hin&aacute; 144</a></span>sa luclucan, bucas ang dung&#771;auan
+(cun arao) hang&#771;an umunti ang lagnat. Itong ganitong gaua ay totoong
+igui sa maysaquit at di man matulog siya,i, ay hindi naman ma-aano,
+baquit macacasama bagcus sa caniya ang pagtulog; at ang isa pang hindi
+icatutulog niya, ay ang malimit na paglura, na masamang tumahan at
+mauala. At nang siya,i, lumura nang maguinhaua ay susumpitin parati sa
+loob nang bibig nang tubig na may casamang pulot, nang isang sumpit na
+munti, na cauayan man. Gayon ding mabuting sumpitin ang maysaquit sa
+ilong nang malinisan, at nang macahing&#771;a siya nang maloualhati. Cun
+baga malaqui pamamaga nang muc-ha at nang liig, ay doonan ang
+maysaquit sa talampacan nang tapal na itinuro sa n&uacute;mero 9; at cun
+hindi nagcacasiya ito, ay lag-yan sa talampacan din nang parapit
+n&uacute;mero 36, at mauauala ang pamamaga nang muc-ha,t, liig.</p>
+
+<p>170. Cung malaqui ang saquit nang binubulutong, ang mang&#771;a mata,i,
+nagsasara at ang bagay roo,i, ang gatas na tinubigan na ibabasa roong
+parati; maigui rin cun minsan ang basain nang tubig na pinagbabaran
+nang <i>casubha, &oacute;</i> bulaclac nang alagao. Nang houag sibulan sa mata ang
+maysaquit <span class="pagenum noind"><a name="Pg_145" id="Pg_145">P&aacute;hin&aacute; 145</a></span>nang mang&#771;a cun anoano, ay mag-ing&#771;at siya sa pagcain nang
+marami, pati sa carne at alac; cun gayon pag nauala ang bulutong, ay
+hindi siya sisibulan nang anoman sa mata.</p>
+
+<p>171. Cun ang bulutong ay maputi na,t, puno nang nana, ay malaquing
+galing sa maysaquit ang hiuain nang dulo nang gunting &oacute; carayom man
+isa nang isa, at palabasin ang nana. Caya guinagaua ito,i, nang houag
+macamatay sa maysaquit ang malaquing pamamaga nang boong catauan niya;
+saca dahil doon sa paghiuang yao,i, lungmalabas ang pinaca camandag
+nang mang&#771;a sungmibol na bulutong, na palibhasa,i, hindi pinalalauong
+pinatatahan sa laman nang tauo, ay hindi lungmalalim ang mang&#771;a hucay
+nang bulutong, at hindi nasisira ang hichura nang muc-ha; bucod dito
+ang balat ay lungmulubay; nauauala ang pagcati, at ang pamamantal nang
+muc-ha,t, liig. Ang paghiua nang bulutong ay ualang liuag, at hindi
+nararamdaman man nang may catauan. Caya cun hihiuain ang bulutong, ay
+maghahanda ca nang gunting na matulis ang dulo, &oacute; carayom man, at
+isang basahang malinis, at saca tubig na malacuco; at pagca marami na
+ang nahiuang bulutong, ang na<span class="pagenum noind"><a name="Pg_146" id="Pg_146">P&aacute;hin&aacute; 146</a></span>nang tungmutulo ay pinapahira,t, inaalis
+nang basahang babad sa malacucong tubig; saca inuutas hinihiua ang
+ibang mang&#771;a bulutong para nang guinaua sa una. Sa loob nang ilang
+oras ang mang&#771;a bulutong ay napupuno uli nang nana, cailang&#771;ang
+hiuaing uli; cun minsan hangang sa macaanim hinihiua. Itong gauang
+ito,i, nacauauala nang malaquing pang&#771;anib nang buhay nang
+binubulutong, sapagca inaalis ang pamamaga pati nang nana.</p>
+
+<p>172. Masamang totoo sa saquit na ito ang <i>triaca,</i> ang <i>l&aacute;udano,</i> ang
+<i>jarabe de adormideras,</i> ang <i>jarabe</i> nang <i>carabu,</i> ang p&iacute;ldoras nang
+<i>estoraque</i> (camanguian) ang sa <i>cinoglosa;</i> ano pa,t, ang lahat na
+nacacapagpatulog, ay masama sa saquit na yaon.</p>
+
+<p>173. Cun baga ang bulutong ay ungmuurong sa loob nang macasibol na, ay
+mahirap ang lagay nang maysaquit; caya ang gagauin doo,i, houag
+big-yan nang mang&#771;a mainit, &oacute; yaong mang&#771;a bagay na ipapauis; painumin
+lamang nang marami nang turo sa n&uacute;mero 12, at parapitan sa mang&#771;a
+binti nang bilin sa n&uacute;mero 36. Cun minsan ay umuuling sungmisibol ang
+mang&#771;a bulutong, pag sinangrahan ang maysaquit.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_147" id="Pg_147">P&aacute;hin&aacute; 147</a></span>174. Itong saquit na bulutong ay mahirap; caya ang aayao magcasaquit
+nang gayon, siya,i, magpatanim nang bulutong <i>vacuna</i> sa caniyang
+catauan. Datapoua cun siya,i, magpapatanim nang bulutong, ay
+cailang&#771;ang totoo ang siya,i, humanap at pumili nang magaling na
+bulutong, doon baga sa tauong yaon na hindi pa binubulutong; at ang
+isa pa,i, cailang&#771;ang hintin ang carampatang panahon nang pagca hinog
+nang bulutong, na yao,i, ang icasiyam na arao na boo. Pagca hinog na
+ang bulutong, na cucunan &oacute; pangagaling&#771;an nang nanang itatanim sa
+ibang tauo, ang magtatanim nang bulutong ay maghahanda nang isang
+lancetang matulis ang dulo. Itong dulo nang lanceta,i, ibabad, &oacute;
+isasaosao doon sa nana nang bulutong na hinog; pagca napasaosao doon
+ang dulong yao,i, pagcaraca ito ring dulong may dalang nana, siya ang
+icacadlit &oacute; itudtudloc sa ibig tamnan nang bulutong, doon sa ibabao
+nang caniyang sico, sa bias baga. Itong tudloc ay tatlo sa balang
+isang camay, at ang pag-itan nang mang&#771;a tudloc ay isang daliring
+mahiguit. Pag nacasibol na itong bulutong ay pagmamasdang magaling,
+cun yao,i, bulutong na totoo, &oacute; hindi; <span class="pagenum noind"><a name="Pg_148" id="Pg_148">P&aacute;hin&aacute; 148</a></span>at cun hindi totoong bulutong,
+ay cailang&#771;ang magpatanim uli ang may catauan.</p>
+
+<p>175. Cun panahong tag-bulutong, ang aayao bulutung&#771;in houag cumain
+nang marami, lalo pa cun gab-i; saca pipili nang magaling na cacanin,
+at houag siyang tumiquim nang mang&#771;a ano-ano. Ang mang&#771;a gulay ay
+lulutoing magaling. Houag cumain nang bung&#771;a nang cahoy, cun hindi
+hinog na totoo. Mag-ing&#771;at siya sa mang&#771;a <i>calamay, suman, empanada,</i>
+etc. at pauang masama. Itong ganitong asal ay caya naquiquilalang
+nacagagaling sa mang&#771;a sangol, sapagca cun gayo,i, hindi namamaga &oacute;
+lungmalaqui ang canilang tiyan. Ang canilang muc-ha ay masaya, guising
+ang canilang loob, at hindi sila macuyad. Magaling din sa mang&#771;a bata
+sa panahong tag-bulutong, ang sila,i, pambohan, &oacute; ba&ntilde;usan man lamang
+sa tubig na malacuco cun gab-i. At saca painuming parati nang suero,
+cun baga ang bata,i, hindi yayat &oacute; magasactin; at cun yayat hindi
+sucat big-yan nang suero. Cun gayon ang gaua nang tauo,i, bulutung&#771;in
+man siya, &oacute; ang caniyang mang&#771;a anac ay caalamalam hindi lalaqui ang
+saquit.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_149" id="Pg_149">P&aacute;hin&aacute; 149</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_18" id="CAPITULO_18"></a>CAP&Iacute;TULO 18.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na ticdas sa provincia nang Batang&#771;an ay toco, na ang
+tauag nang castila doo,i,</i> sarampi&oacute;n.</p>
+
+
+<p>176. Bago ticdasin &oacute; tocoin ang tauo ay nag-uubo siya muna nang ilang
+arao; itong pag-uubo ay ualang casamang lura. Saca ang tutucoin ay
+natatamlay at dinaraanan nang init at guinao na halihalili; ang saquit
+nang ulo ay malaqui, cun matanda ang tauo; cun bata,i, naghihilim;
+totoong saquit nang lalamunan; namamaga ang bubong nang mata; hindi
+macating&#771;in sa liuanag ang maysaquit; ang mata,i, lungmuluha, at ang
+lungmalabas ay mahapdi. Mayroon namang iba, na malimit bumahing, at sa
+ilong may lungmalabas na catulad nang sa mata. Lungmalaqui tuloy ang
+init at ang lagnat; ang maysaquit ay nag-uubo; cun minsan ibig sumuca;
+sungmasaquit ang bay-auang; nag-iilaguin siya cun minsan nang malimit;
+ang ibang maysaquit ay pinapauisan; ang dila,i, maputi, at cun
+minsa,i, nauuhao ang may catauan.</p>
+
+<p>177. Sa icapat &oacute; icalimang arao, at <span class="pagenum noind"><a name="Pg_150" id="Pg_150">P&aacute;hin&aacute; 150</a></span>cun minsan sa icatlo, ang
+muc-ha,i, linalabasan nang maraming totoong anaqui manchang mapupula,
+na ang cahalimbaua,i, pinagcagtan nang pulgas. Ang boong muc-ha ay
+namamaga naman tuloy; cun minsan ay nagsasara ang mata. Tungmutuloy
+ang pagsibol nang toco sa dibdib, sa licod, sa mang&#771;a camay, sa hita
+at sa paa. Ang sa dibdib at ang sa licod ay marami. Cun minsan, ang
+tiniticdas ay binabaling&#771;oyng&#771;oy, at nauauala tuloy ang saquit nang
+caniyang ulo, pati nang sa mata,t, lalamunan. Sa icatlo, &oacute; icapat na
+arao nang macasibol ang toco, ay hindi na totoong mapula yaong mang&#771;a
+pinacabutil, at nang&#771;atuyo-tuyo na, at nang&#771;alalaglag na, pati nang
+balat nang catauan ay natutuyo rin, at nahuhulog, at iba ang
+hungmahalili doon. Sa icasiyam &oacute; icalabing isang arao ay hindi na
+naquiquila ang ticdas at malinis na ang balat nang catauan.</p>
+
+<p>178. Datapoua mauala man itong mang&#771;a bacas nang ticdas, hindi pa
+gungmagaling ang maysaquit; alintana cun siya,i, dinaanan nang malacas
+na pag-iilaguin, &oacute; pagsuca, &oacute; cun siya,i, pinauisan nang malaqui,
+sapagca cun gayon ay nauauala ang lahat na caniyang saquit. Datapoua
+cun hindi nacuha sa mang&#771;a ganoong paraan ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_151" id="Pg_151">P&aacute;hin&aacute; 151</a></span>camandag nang saquit,
+at ang tinicdas hindi guinamot nang paanyo, ayon sa sasabihin sa
+p&aacute;rrafo 179, ang saquit ay sa baga napapatung&#771;o; at cun ganoon
+magsasaoli ang pag-uubo, ang lagnat at ang di lumagay ang maysaquit.
+Itong pag-uubong ito,i, totoong nalalauon, at malacas lumaban sa
+mang&#771;a gamot. Datapoua pagca guinagamot pagcaraca nang husay na
+pag-gamot ang tauong tiniticdas, &oacute; tinotoco, ay hindi mahirap ang
+catapusan nang saquit, at ualang natitirang bacas na masama. Ang
+pag-gamot doo,i, ganito.</p>
+
+<p>179. Cun baga malaqui ang lagnat, at ang pulso ay matigas, at malaqui
+ang casiquipan nang dibdib, cailang&#771;ang sangrahang minsan &oacute; macalaua
+ang titicdasin. Sinusumpit, at binaba&ntilde;usan sa mainit-init na tubig
+naman hangan tuhod, para nang guinagua sa bubulutong&#771;in ayon sa turo
+sa p&aacute;rrafo 168 nang cap&iacute;tulong nacalalo. Saca binibig-yan nang bilin
+sa n&uacute;mero 2 &oacute; 4, na iinumin niyang parati; &oacute; cun aayao noo,i, ang
+tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao, na ang sa icalimang
+bahagui ay gatas. Pinasisipsip ang maysaquit nang sing&#771;ao nang mainit
+na tubig, na yaon ang totoong bagay doon, nang mabauasan ang saquit
+nang lalamunan at ang pag-uubo, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_152" id="Pg_152">P&aacute;hin&aacute; 152</a></span>pati nang pagsiquip nang dibdib.
+Pagca hindi na totoong mapula ang mang&#771;a pinacabutil nang catauan (na
+yao,i, sa icatlo &oacute; sa icapat na arao nang macasibol) ay pinupurga ang
+maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 23. <i>Saca inilalagay sa husay,</i> at
+pagca lumalo ang dalauang arao nang pagpupurga sa caniya, ay gagauin
+doon ang ugaling guinagaua sa maysaquit na magaling-galing na, sa
+cap&iacute;tulo 5. Cun baga sa paglitao nang ticdas &oacute; toco, ang maysaquit ay
+dinaraanan nang hirap na malaqui, ay gagamutin para nang turo doon sa
+p&aacute;rrafo 168, na siya rin ang guinagaua sa binubulutong.</p>
+
+<p>180. Cun hindi guinamot nang gayon ang tiniticdas, siya,i, dinaraanan
+cun minsan nang sinabi co sa p&aacute;rrafo 178, at cun gayon ay gagamutin
+para nang turo sa p&aacute;rrafo 179, na sinusundan nito; houag lamang
+sangrahan cun hindi malaqui ang saquit. Ang mang&#771;a sangol na matataba
+man, cun baga masama ang canilang color, hindi rin sucat sangrahan.
+Datapoua paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 8, at pararapitan sa mang&#771;a
+binti. Ang tauong tiniticdas ay cailang&#771;ang mag-ing&#771;at sa hang&#771;in.</p>
+
+<p>181. Cun minsan dahilan sapagca <span class="pagenum noind"><a name="Pg_153" id="Pg_153">P&aacute;hin&aacute; 153</a></span>uinaual-ang halaga ang pag-uubo na
+ugaling sumunod sa toco &oacute; ticdas, na hindi guinamot nang husay, ay
+linalagnat ang maysaquit nang lagnat na hindi mangyaring mauala; at
+caya gayon ay mayroong sungmisibol sa baga. Maraming bata ang
+namamatay dahilan doon; at bago mamatay dinaraanan nang pag-iilaguing
+masama,t, totoong baho. Pagca gayon, ay gagauin ang mang&#771;a turo sa
+parrafo 46, yaon lamang tatlong bagay na sinabi roon, sa macatouid ang
+polvos n&uacute;mero 14, ang gatas, at ang pagsacay &oacute; ang paglacad. Datapoua
+sapagca ang mang&#771;a sangol ay aayao uminom noong polvos na yaon, ay
+gatas lamang ang ipaiinom sa canila, at houag big-yan nang ibang bagay
+na cacanin.</p>
+
+<p>182. Mayroon namang tauo, na pagca tinicdas na hindi mangyaring mauala
+sa caniya ang pag-uubong malaqui, na ualang inilulura, at saca ang
+dibdib, pati catauan ay totoong init; nauuhao siya naman, at tuyong
+tuyo ang balat, sampon nang dila. Sa ganitong lagay nang maysaquit
+bagay ang ba&ntilde;os hangan tuhod nang tubig na malacuco; ang pag-inom nang
+gatas na tinutubigan, at ang pagsipsip nang sing&#771;ao nang mainit na
+tubig n&uacute;mero 53. Cun hin<span class="pagenum noind"><a name="Pg_154" id="Pg_154">P&aacute;hin&aacute; 154</a></span>di pa mandin natatalo nitong mang&#771;a ganito
+ang caniyang saquit at may ubo pa, ay sangrahan agad sa camay ang
+maysaquit, at cun hindi gauin ito, cun minsan ay lulubha.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sa Provincia nang Batang&#771;an pinang&#771;ang&#771;anlang ticdas ang isang
+saquit na catulad nang bolutong, na yao,i, siyang cusang nauauala.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_19" id="CAPITULO_19"></a>CAP&Iacute;TULO 19.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang lagnat na malaqui na ualang hibas, na pinang&#771;ang&#771;anlang</i> <span class="smcap">lagnat
+na maning&#771;as</span> <i>na yao,i, isang bagay na tabardillong dala nang
+cainita,t, cabagsican nang dugo.</i></p>
+
+
+<p>183. Itong saquit na ito ay isang bagay na <i>tabardillo,</i> na dala nang
+cabagsica,t, cainitan nang dugo. Caya naquiquilala, na yaon ay dala
+nang dugo, sapagca ang pulso ay <i>matigas</i> at puno, na lalo sa ibang
+mang&#771;a saquit. Ang init nang cataua,i, malaquing malaqui; nauuhao ang
+maysaquit; ang mata, ang ilong, ang mang&#771;a labi, ang dila, at ang
+lalamunan, ay tuyong tuyo. Ang saquit nang ulo ay malaquing totoo, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_155" id="Pg_155">P&aacute;hin&aacute; 155</a></span>at
+pag lungmalaqui ang lagnat cun hapon, cun minsan tila nasisira ang
+bait nang maysaquit. Ang paghing&#771;a ay mahirap hirap; may ubong caunti;
+na ualang nacucuha, at hindi naman masaquit ang dibdib. Ang maysaquit
+hindi manabi; ang ihi ay caunti, mapula, at ang damdam nang may
+catauan ay mainit cun umihi; ga nang&#771;ing&#771;inig ang catauan, at lalo pa
+cun natutulog; cacaunti ang caniyang tulog, datapoua cun tingnan
+anaqui siya,i, ga naghihilim na parati, &oacute; ga nalilibang ang caniyang
+loob, na dahil dito,i, hindi namamasdan niya ang guinagaua nang mang&#771;a
+tauo sa caniyang piling; bahag-ya na pinapauisan siya nang caonsic;
+datapoua ang caramihan nagcacasaquit nang gayon, ay ang balat nang
+canilang cataua,i, tuyong tuyo. Itong mang&#771;a tanda nang saquit na ito,
+ay catungculan nang mang&#771;a m&eacute;dicong pag masdan nilang maigui, nang
+houag magcasala ang pag-gamot sa mang&#771;a caaua auang maysaquit;
+cailang&#771;an namang usisain, at pacatalastasin nila ang
+pinang&#771;ang&#771;anlang pulsong <i>matigas,</i> na pagca gayon, ay cailang&#771;ang
+sangrahan ang maysaquit. At sapagca ang lahat na bagay na lagnat ay
+mayroong caniyang mang&#771;a tanda, caya bago gamu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_156" id="Pg_156">P&aacute;hin&aacute; 156</a></span>tin ang maysaquit ay
+cailang&#771;ang tingnan muna, at tanung&#771;in nang lahat na caniyang
+nararamdaman, &oacute; cun ano caya ang pinagmul-an nang caniyang saquit; at
+nang maalaman nang mangagamot ang caniyang itatanong sa maysaquit, ay
+basahin niya ang cap&iacute;tulo 90; at ang mang&#771;a aral na nauucol sa pulso,
+ay hahanapin niya doon sa cap&iacute;tulo 89.</p>
+
+<p>184. Ang pinangagaling&#771;an nitong saquit na lagnat na <i>maning&#771;as</i> ay
+ang calaquihan nang pag-gaua, ang init nang arao, ang pagcapuyat, ang
+pag-inom nang alac na marami, ang pagcain nang mang&#771;a bagay na mainit,
+ang casam-an nang panahon, cun parati bagang maalis-is at lauon nang
+hindi ungmuulan, at ang paghiga sa lupang basa.</p>
+
+<p>185. Ang maysaquit <i>ilalagay agad sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4): houag siyang
+pacanin, cundi macalaua maghapon; at cun malubha,i, houag pacanin
+minsan man.</p>
+
+<p>186. Sasangrahan ang maysaquit minsan &oacute; macalaua, &oacute; macaitlo man,
+hangang lumambot ang pulso; sa unang pagsasanggra ay cucunan nang
+maraming dugo; sa loob nang apat na oras ay inuuling sinasangrahan;
+cun minsan ay hindi magcasiya <span class="pagenum noind"><a name="Pg_157" id="Pg_157">P&aacute;hin&aacute; 157</a></span>ang macaitlo sangrahan ang maysaquit;
+cun baga ang pulso ay lungmalambot sa unang pagcuha nang dugo,i,
+itinatahan ang pagsasangra; datapoua cun baga ungmuuling tungmitigas
+ang pulso, ay itinutuloy ang pagsasangra.</p>
+
+<p>187. Macalaua, &oacute; macaitlo maghapon ay susumpitin ang maysaquit nang
+bilin sa n&uacute;mero 5. Saca baba&ntilde;usan sa tubig na malacuco hangan tuhod
+cun umaga at cun hapon, at doon din sa tubig na yao,i, ibabad pati
+nang caniyang camay. Sa dibdib at sa tiyang ay lalag-yan nang basahang
+babad sa tubig na malacuco rin. Ang ipaiinom na parati sa maysaquit ay
+ang bilin sa n&uacute;mero 7. At cun malaqui pa ang lagnat niya nang
+masangrahan na ay paiinumin touing oras nang isang cuchara nang bilin
+sa n&uacute;mero 10, hangan umunti ang lagnat; at pagca munti na ang lagnat,
+ay houag limitan itong pagpapainom sa caniya nang bilin sa n&uacute;mero 10;
+at siya na ang minsang painumin noon, touing icatlong oras, &oacute; macaualo
+sa isang arao.</p>
+
+<p>188. Cun binabaling&#771;oyng&#771;oy ang maysaquit, ay maigui sa caniya yaon.
+Cun nauauala na ang malaquing catigasan nang pulso, at hindi na
+lubhang malaqui ang saquit <span class="pagenum noind"><a name="Pg_158" id="Pg_158">P&aacute;hin&aacute; 158</a></span>nang ulo, at marami rami na ang ihi niya,
+at ga mayumiyumi na ang dila, ay magaling-galing na ang lagay nang may
+catauan. Saca doon sa dacong icasiyam na arao nang caniyang
+pagcacasaquit hangan sa icalabing apat ay dinaraanan siya cun
+magcaminsan nang hirap na ilang oras calauon, at saca siya,i,
+nag-iilaguin &oacute; ungmiihi nang marami, &oacute; pinagpapauisan nang malaqui;
+ang bibig at ang ilong mula roon, ay hindi na totoong tuyo; nauauala
+naman ang uhao, at ang maysaquit ay malacas-lacas na at nacacatulog.</p>
+
+<p>189. Pagca gayon ang lagay nang maysaquit ay paiinumin nang bilin sa
+n&uacute;mero 23, at ilalagay sa husay ang maysaquit na magaling-galing na
+cap&iacute;tulo 5. Saca pag nacalalo ang ualo &oacute; sampuong arao, ay pupurgahing
+uli noon ding bilin sa n&uacute;mero 23.</p>
+
+<p>190. Mahahalatang hindi gagaling ang maysaquit cun ang pulso,i,
+hungmihina,t, hindi lungmalambot; cun hindi lungmilinao ang ulo; at
+cun mahirap sa rati ang paghing&#771;a; cun ang ilong, ang mata at ang
+bibig ay tuyo pa mandin sa rati, at ang voces ay nag-iiba. Lalo pang
+mapang&#771;anib ang maysaquit, cun nasisira ang bait, at balisang parati,
+cun tungmiting&#771;in sa mag<span class="pagenum noind"><a name="Pg_159" id="Pg_159">P&aacute;hin&aacute; 159</a></span>cabicabila, at ang tiyan ay namamaga. At cun
+hindi itahan ang caniyang mang&#771;a camay; cundi anaqui parating mayroon
+siyang hinahanap, ay malapit nang mamatay cun gayon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_20" id="CAPITULO_20"></a>CAP&Iacute;TULO 20.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang lagnat na malaqui na dala nang apdo na pinang&#771;ang&#771;anlan nang
+castilang</i> calentura p&uacute;trida <i>&oacute; lagnat na buloc, na yaon naman ang
+icalauang bagay na tabardillo.</i></p>
+
+
+<p>191. Ang lagnat na <i>maning&#771;as</i> na sinaysay co sa cap&iacute;tulong natalicdan
+ay dala nang cainitan nang dugo; datapoua ang sasaysayin co ng&#771;ayo,i,
+dala nang mang&#771;a sarisaring bagay na tungmataha,t, nabubuloc sa
+sicmura, sa mang&#771;a bituca, &oacute; sa ibang lugar sa loob nang catauan.
+Itong <i>lagnat na ito,i;</i> tinatauag nang castilang <i>lagnat na buloc &oacute;
+lagnat nang apdo.</i></p>
+
+<p>192. Bago lagnatin ang tauo nang gayong lagnat ay nanab-ang muna siya
+nang pagcain nang ilang arao; hindi mahimbing ang pagtulog; ang
+bay-auang pati nang tuhod, ay sungmasaquit; mapait ang bibig cun
+umaga; mabigat ang ulo, at cun minsa,i, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_160" id="Pg_160">P&aacute;hin&aacute; 160</a></span>masaquit na totoo: ang may
+cataua,i, natatamlay. Pagca nalauon nang gayon nang ilang arao, ay
+guiniguinao muna ang maysaquit; hungmahalili dito ang isang init na
+salabsab. Ang pulso cun guiniguinao ang maysaquit ay munti at matulin;
+datapoua pagca nalagnat na, ay lungmalaqui, at cun minsan tungmitigas
+din; datapoua sa ganitong saquit ay hindi lubhang matigas para doon sa
+lagnat na maning&#771;as, alintana cun nagcacasama-sama itong dalauang
+bagay na lagnat, at cun minsa,i, magcasama ng&#771;a: Ang saquit nang ulo
+ay hindi matiis nang laqui; bucod dito ang maysaquit ay nauuhao; ibig
+niyang sumuca; at cun minsan ay sungmusuca; ang bibig ay mapait, at
+caunti ang inaiihi niya. Cun umaga ang lagnat ay ungmunti, at ang
+pulso ay magaling-galing; at di man mahirap na totoo doon ang damdam
+nang maysaquit siya,i, totoong anaqui pagod. Ang dila,i, maputi,t,
+marumi, pati nang ng&#771;ipin; at ang hining&#771;a,i, mabaho. Mayroong
+maysaquit na pinapauisan, mayroong hindi; at pauisan man ay hindi rin
+gungmagaling; arao-arao lungmalaqui ang lagnat, at sa balang oras; cun
+minsan naman malimit ang paglaqui at ang pag-unti nang lagnat sa loob
+nang isang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_161" id="Pg_161">P&aacute;hin&aacute; 161</a></span>arao; at ang cahulugan noong gayo,i, hahaba ang saquit.
+Mayroong ibang maysaquit na sinisintacan sa dibdib, at ang inilulura
+niya ay madilao.</p>
+
+<p>193. Cun itong lagnat na <i>buloc</i> ay pinabayaang hindi guinamot, &oacute; cun
+masama ang pag-gamot, &oacute; cun ang gamot ay natatalo noong lagnat na
+yaon, ay lungmalaqui &oacute; hungmahaba ang lagnat na ualang hibas. Namamaga
+ang tiyan; nasisira ang bait nang maysaquit; ang pulso,i, golo, munti
+at matulin, hindi nacacaalam tauo ang maysaquit, parati siyang
+nag-uiuica, at doon din sa quinahihig-an ay napapailaguin; ayao siyang
+tumangap nang anomang gamot. Cun minsan ay linalabasan nang manchang
+mumunti sa liig, sa licod at dibdib, na ang color ay moradong itim.
+Anomang lumabas sa caniyang cataua,i, mabahong totoo. Cun minsan ay ga
+cungmiquinal ang caniyang catauan, at marahil ang muc-ha; tihaya ang
+paghiga niya; at siya,i, ungmuusos na patung&#771;o sa paahan nang hihigan;
+parati ga mayroon siyang dinarampot nang camay. Ang pulso,i, bahag-ya
+na nararamdaman, at totoong unti at matulin, na hindi mabilang ang
+mang&#771;a pagtiboc; nagbabalisa ang maysaquit, may<span class="pagenum noind"><a name="Pg_162" id="Pg_162">P&aacute;hin&aacute; 162</a></span>roong pauis na masama
+sa dibdib, at namamatay tuloy.</p>
+
+<p>194. Datapoua cun hindi lubhang malaqui ang saquit, &oacute; cun maigui ang
+pag-gamot doon, ay ang maysaquit nananatili sa lagay na yaon na
+sinaysay co sa p&aacute;rrafo 192; hindi siya lungmulubha, at hindi rin
+dinaraanan nang mang&#771;a sinabi co sa p&aacute;rrafo 193, na linaluan nito,
+bagcus ungmuunti ang lagnat at ang saquit nang ulo; ang pag-iilaguin
+ay malacas sa rati, at nacacaguinhaua sa caniya, at gayon din ang
+pag-ihi; nacacatulogtulog na ang maysaquit; ang dila,i, lungmilinis,
+at magaling-galing na ang pagcaramdam nang may catauan.</p>
+
+<p>195. Cun hindi malaqui ang saquit, sa loob nang ilang arao, ay
+magaling na ang may catauan. Cun malaqui ang saquit, &oacute; masama ang
+pag-gamot, ay namamatay ang tauo sa icasiyam na arao, &oacute; sa icalabing
+ualo, &oacute; icadalauang puo; at cun minsan naman naghalihalili ang
+paglubha at ang pag-galing galing, at namamatay ang maysaquit sa
+dacong icapat na puong arao. Mayroon namang ibang maysaquit na
+mapang&#771;anib na parati, nacalalo man ang anim na lingo, datapoua ito,i,
+gaua nang pag-gamot, sapagca ang ugaling catapusan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_163" id="Pg_163">P&aacute;hin&aacute; 163</a></span>nitong lagnat na
+<i>buloc</i> ay sa icalabing apat hangan sa icatlong puong arao.</p>
+
+<p>196. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang idirito cong isusulat
+ng&#771;ayon. Ang maysaquit <i>ilalagay agad sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4); at husay
+man ang caniyang ugaling pananabi, &oacute; nag-iilaguin man siyang cusa nang
+malacas-lacas, ay susumpitin arao-arao na ualang liban. Ang caniyang
+iinuming parati ay ang limonada n&uacute;mero 33, &oacute; ang bilin sa n&uacute;mero 3.
+Na-aari naman ang tubig na dinoroonan nang azucar at suca. Cun baga
+ang pulso,i, malacas at matigas, at bucod dito cun ang maysaquit ay
+malacas naman, ay masasangrahan hangang macalaua, at lalo pa cun
+siya,i, nainitan ayon sa sabi co sa parrafo 184. Datapoua cun hindi
+matigas ang pulso, ay hindi sucat sangrahan, at macacasama sa caniya
+yaon. Pagca ang maysaquit pinaiinom na parati sa loob nang dalauang
+arao nitong mang&#771;a turo co ng&#771;ayon; cun baga ang bibig ay mapait pa,
+at ibig niyang sumuca, ay paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 34. Itong
+polvos na ito,i, hindi sucat inuming minsanan, at totoong tapang yaong
+pasucang yaon. Pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay paiinumin agad
+nang maraming mala<span class="pagenum noind"><a name="Pg_164" id="Pg_164">P&aacute;hin&aacute; 164</a></span>cucong tubig nang houag siyang mahirapan niyong
+pagsucang yaon. Datapoua cun hindi mangyaring maquita nang m&eacute;dico
+itong bilin sa n&uacute;mero 34, painumin ang maysaquit nang biling sa n&uacute;mero
+35 na siya ang totoong bagay sa tagalog dito sa saquit na ito; ang
+iguio isinasama sa isang tazang tubig na malacuco, na minsanang
+inumin; at pagcasuca na nang maysaquit, ay binibig-yang parati nang
+tubig na malacuco, nang siya,i, macasuca nang maloualhati. Itong
+mang&#771;a pasuca ay hindi sucat ibigay sa maysaquit, cun matigas ang
+pulso, &oacute; cun hindi ungmuunti unti ang lagnat, &oacute; cun yayat na totoo ang
+maysaquit. At nang maalaman nang mangagamot, cun cailan mapapasuca ang
+maysaquit, &oacute; cun cailan hindi sucat pasucahin, basahin niya muna ang
+cap&iacute;tulo 88, nang houag magcunpapaano ang caniyang pag-gamot sa tauo.
+Cun minsan mabibig-yan pagcaraca nang pasuca ang maysaquit, cun
+totoong mapait ang caniyang bibig, at cun ibig niyang sumucang parati
+nang macuha agad sa sicmura yaong mang&#771;a maruruming bagay na naroroon.
+Cun tumahan na ang pagsuca, ay bibig-yan uli ang maysaquit nang bilin
+sa n&uacute;mero 3, &oacute; <span class="pagenum noind"><a name="Pg_165" id="Pg_165">P&aacute;hin&aacute; 165</a></span>nang limonada, &oacute; nang tubig na sinucaan na may azucar
+din para nang uica co cang&#771;ina dito rin sa p&aacute;rrafong ito. Houag
+bibigyan nang sabao ang maysaquit, at masama. Saca itutuloy ang
+pag-gamot doon para nang sa mang&#771;a unang arao; at touing umaga ay
+paiinumin ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 32 &oacute; nang sa icapat na
+bahagui lamang nang bilin sa n&uacute;mero 35, cun baga maliuag hanapin ang
+sa n&uacute;mero 32; datapoua cun malaqui ang lagnat, ay lalong magaling ang
+sa n&uacute;mero 32. Itong purga, caya itinutuloy guinagana arao-arao,
+sapagca ang dahilan noon <i>lagnat</i> na <i>buloc,</i> ay ang nang&#771;aroroong
+marumi sa sicmura,t, bituca, na cailang&#771;ang palabasin. Cun baga hindi
+rin nauauala ang calaquihan nang lagnat, ang tiyan ay namamaga nang
+caonti, at hindi ungmiihi nang marami ang maysaquit, touing icalauang
+oras ay painumin nang isang cuchara nang bilin sa n&uacute;mero 10; at cun
+malaqui ang saquit ay oras oras paiinumin. Itong gamot na ito,i,
+nagpapababang madali nang lagnat. Datapoua cun hindi pa mandin
+ungmuunti ang lagnat, cun masaquit ang ulo at malinao &oacute; hindi lumagay
+ang maysaquit, ay pararapitan siya sa mang&#771;a binti ayon sa turo <span class="pagenum noind"><a name="Pg_166" id="Pg_166">P&aacute;hin&aacute; 166</a></span>sa
+n&uacute;mero 36, at pabayaan doon nang malauon ang parapit; at cun ang
+lagnat ay malaquing totoo, ay houag pacanin nang anoman ang maysaquit.
+Cun baga hindi sucat painumin nang pasuca ang maysaquit, ay big-yan
+cun umaga nang bilin sa n&uacute;mero 24, timbang tatlong bahagui, na uubusin
+sa tatlong inom, na ang pag-itan nang isa,t, isa, ay isang oras.
+Quinabucasan nang umaga ay gayon din ang ipaiinom sa caniya. Pagca
+magaling-galing na ang maysaquit, ay mayroong oras na hindi na siya
+nalalagnat ay itinutuloy ang bilin sa n&uacute;mero 3, at touing arao
+pinaiinom nang bilin sa n&uacute;mero 24 timbang cahati ang isang inom.
+Ito,i, nacacauala nang masamang bacas nang saquit. Cun magaling na sa
+rati ang maysaquit, at pinurga na siya at malinis ang dila, datapoua
+nalalagnat pa siya minsan arao-arao nang ilang oras lamang calauon, ay
+paiinumin agad pag umunti ang lagnat, nang timbang isang salapi nang
+bilin sa n&uacute;mero 14, sa apat na inom, na yao,i, itutuloy gagauin nang
+ilang arao. Cun ang maysaquit hindi na nalalagnat ay houag siyang
+cacaing mahabang arao nang <i>carne</i> &oacute; <i>isda</i>, dahil sapagca hindi
+macacayanan pa nang caniyang sicmura; at saca siya,i, magpilit
+lumacad.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_167" id="Pg_167">P&aacute;hin&aacute; 167</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_21" id="CAPITULO_21"></a>CAP&Iacute;TULO 21.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang lagnat na sucab, na ang tauag nang castila doo,i,</i> maligna, <i>na
+siya naman ang icatlong bagay na tabardillo.</i></p>
+
+
+<p>197. Ang lagnat na <i>sucab,</i> caya ganoon ang pang&#771;alan, ay sapagca
+malaqui ang pang&#771;anib nang maysaquit, at saca cun tingnan, ay anaqui
+munti ang caniyang saquit.</p>
+
+<p>198. Caya naquiquilala itong lagnat na masama, sapagca ang maysaquit
+ay pagcaraca,i, mahina at malata na, gaua nang malaquing pagcabuloc
+nang mang&#771;a bagay na iquinahuhusay nang cagaling&#771;an nang catauan nang
+tauo.</p>
+
+<p>199. Ang pagcain nang carne &oacute; isdang buloc, ang pagcain naman nang
+maraming carne, ang hindi pagcain nang mang&#771;a gulay, &oacute; bung&#771;a nang
+cahoy, &oacute; nang mang&#771;a maasim, ang pagtahan sa piling nang mang&#771;a laua,
+cun ang tubig ay tahan, ang pagtahan sa bahay na siquip, na may
+maraming tauo, ang caruc-haan, ang capanglauan at ang casam-an nang
+panahon, ay yaon ang pinagmumul-an nitong saquit, &oacute; <i>lagnat na sucab.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_168" id="Pg_168">P&aacute;hin&aacute; 168</a></span>200. Ang nalalagnat nitong masamang lagnat pagdaca,i, nanghihinang
+totoo, doon man sa mang&#771;a unang arao nang caniyang pagcacasaquit, na
+hindi maisipan ang dahilan nang caniyang biglang panghihina; pati loob
+niya,i, hapay, na hindi inaanomana niya yaon man caniyang saquit. Ang
+mucha,i, totoong daling nag-iiba, at ang mata,i, lalo pa,
+naghahalihalili ang init at ang guinao; cun minsan ay masaquit ang ulo
+at bay-auang, at cun minsa,i, hindi; cun bagong nagcacasaquit ang
+tauo,i, cun minsan naliliyo, na ito,i, masama. Hindi siya nacacatulog
+nang mahimbing, at cun minsan tila naghihilim; ga sira-sira ang bait
+nang maysaquit, at anaqui nang&#771;ang&#771;arap &oacute; nag-uiuicang parati, at ang
+caniyang pag-uiuica ay anas. Naquiquilala sa muc-ha nang maysaquit na
+siya,i, ga naguiguicla, at ga nalilibang ang caniyang loob; mayroong
+namang iba na ang canilang daying, ay mayroon silang mabig-at sa
+dibdib, &oacute; anaqui siquip ang canilang puso; ang muc-ha, ang camay, at
+ang paa cungmiquinal cun minsan &oacute; ga nanglulucso ang laman; mayroong
+iba, na hindi macapag-uica, hindi macaring&#771;ig, at hindi macaquita. Ang
+voces ay nag-iiba &oacute; nauauala. Cun minsan mayroong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_169" id="Pg_169">P&aacute;hin&aacute; 169</a></span>masaquit sa tiyan,
+at ito,i, masama, at caalamalam ang bituca,i, nabubuloc. Ang dila cun
+minsan ay magaling, cun minsa,i, madilao na maitim. Ang tiyan cun
+minsan ay malambot; cun minsan nauunat. Ang pulso,i, mahina,t, madalas
+sa rati. Ang balat ay linalabasan nang mang&#771;a manchang tila morado,
+lalo pa sa liig, sa mang&#771;a balicat at sa licod; cun minsan ang mancha
+ay anaqui pasa, na gaua nang palo. Ang ihi hindi luto, at cun minsan
+ang color noon, ay maputi. Ang inaiilaguin nang maysaquit ay totoong
+baho at tila maitim-itim, na ito,i, masamang totoo, cun hindi rin
+gungmiguinhaua ang maysaquit niyong pag-iilaguing yaon. Cun minsan ang
+color noon, ay susugat, na ang color ay morado. Cun minsan naman
+binubuculan ang sing&#771;it, ang quiliquili, &oacute; ang dacong taying&#771;a. Ang
+maysaquit ay nanghihina pa mandin; ang bait niya,i, nagugulo; tihay&aacute;
+ang caniyang lagay; at namamatay na may pauis na malaqui. Cun minsan
+ang iquinamamatay niya,i, ang siya,i, binabaling&#771;oyng&#771;oy nang malacas.
+Dito sa lagnat na ito,i, touing hapon mayroong paglaqui, para nang sa
+ibang lagnat.</p>
+
+<p>201. Ang pagcamatay nang mang&#771;a nagcacasaquit nitong ganitong lagnat
+na <i>sucab</i>, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_170" id="Pg_170">P&aacute;hin&aacute; 170</a></span>ay sa icapito, &oacute; icaualong arao, datapoua lalo pang
+marami ang namamatay, na nacalalalo sa lima &oacute; anim na lingo. Caya
+gayon, sapagca iba at iba ang calacasa,t, cabagsican nang saquit.
+Mayroon cun minsang tauo, na sa mang&#771;a unang arao nang caniyang
+pacacasaquit, bahag-ya na naniniuala ang may catauan na siya,i,
+maysaquit.</p>
+
+<p>202. Sucat umasa ang maysaquit na siya,i, gagaling, pagca ang caniyang
+pulso ay lungmalacas sa rati, cun ang loob ay tungmatapang-tapang, at
+ang color nang ihi ay nagsasauli na sa ugali; cun ang ulo ay
+malinao-linao, cun may pauis na mainit, na hindi nacacahirap sa
+caniya, &oacute; cun nauauala ang pamamaga nang tiyan, at bucod dito ang
+pulso hindi na madalas tumiboc. Ang nagcacasaquit nang gayo,i, malauon
+bago lumacas na para nang dati.</p>
+
+<p>203. Dito sa saquit na ito, ay cailang&#771;ang totoo ang magaling na
+hang&#771;in. Caya ng&#771;a doon sa quinadoroonang silid nang maysaquit ay
+cailang&#771;ang magsunog na mamisan-minsan nang <i>suca</i>, at ang isang
+dong&#771;auang parating bucas. Anomang ipaiinom &oacute; ipacacain sa maysaquit
+ay lalahucan nang maasim. Ang maysaquit ay mapapainom nang tubig na
+linag-yan nang gata nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_171" id="Pg_171">P&aacute;hin&aacute; 171</a></span><i>acedera (taying&#771;ang daga &oacute; alibambang);</i>
+ang linugao ay doroonan nang ilang capatac nang gata nang <i>dayap;</i> ang
+bung&#771;a nang <i>sapinit</i> na hinog, ang dayap, at ang <i>dalandan,</i> ay
+macacain nang maysaquit. Ang damit nang hihigan touing icalauang arao
+ay papaltan nang ibang damit na malinis at tuyo.</p>
+
+<p>204. Sa nang&#771;agcacasaquit nang ganitong saquit ay bihirang-bihira ang
+cailang&#771;ang sangrahan. Gayon din ang pagsumpit, ay hindi rin
+cailang&#771;an sa saquit na ito; bagcus macacasama cun minsan. Ang iinumin
+parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang <i>cebada &oacute;
+palay,</i> na ang anim na vaso ay dinoroonan nang timbang cahati nang
+bilin sa n&uacute;mero 10. Na-aari namang ipainom na parati sa maysaquit cun
+ualang iba ang limonada. Saca painumin nang bilin sa n&uacute;mero 35; ito,i,
+cailang&#771;ang totoo na gauin agad, cun bagong nagcasaquit ang tauo;
+datapoua cun hindi guinauang tambing, at ang maysaquit ay
+malacas-lacas pa, at bucod dito ang pulso,i, hindi matigas, ay
+mapapainom pa noong pasucang yaon, nacalalo man ang dalauang puong
+arao nang caniyang pagcacasaquit. Marahil cailang&#771;ang ipainom sa
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_172" id="Pg_172">P&aacute;hin&aacute; 172</a></span>maysaquit hindi miminsan lamang cundi maquiilan ang saicapat na
+bahagui noon ding bilin sa n&uacute;mero 35; at saca cun dahil sa pag-inom
+noong pasucang yaon, ay nacuha na ang caramihang bagay na marumi na
+iquinalalagnat niya, ay paiinumin touing icatlong arao, &oacute; cun minsan
+arao-arao nang bilin sa n&uacute;mero 38. Itong gamot na ito,i,
+nacacapagpalabas nang mang&#771;a maruruming bagay na nang&#771;abuloc sa loob
+nang catauan, pati nang bulati na marahil sumipot sa saquit na ito ay
+yaon cun minsan ang dahilan nang mang&#771;a inaasal nang maysaquit. Cun
+baga ang balat nang maysaquit ay tuyo dahilan sa calimitan nang
+pag-iilaguin, ang ipaiinom doon hindi ruibarbo, cundi ang bilin sa
+n&uacute;mero 39 timbang saicaualong mahiguit. Ang gamot sa n&uacute;mero 38 at 39
+(ang cailang&#771;an nang maysaquit doon sa dalaua) iniinom cun umaga, at
+pag nacalalo ang dalauang oras, paiinumin ang maysaquit nang bilin sa
+n&uacute;mero 40, na ito,i, gagauin touing icatlong oras, bago gauin namang
+uli cun umaga yaon ding bilin sa n&uacute;mero 38 &oacute; 39; saca itutuloy gagauin
+pa ang sa n&uacute;mero 40, hangan sa gumaling-galing ang maysaquit. Cun ang
+maysaquit ay mahinang-mahina, ang bilin <span class="pagenum noind"><a name="Pg_173" id="Pg_173">P&aacute;hin&aacute; 173</a></span>sa n&uacute;mero 40 samahan nang
+bilin sa n&uacute;mero 41. Magaling ding painumin maminsan-minsan ang
+maysaquit nang alac sa Misa. Cun malacas ang pag-iilaguin nang
+maysaquit ang isang pelotilla nang bilin sa n&uacute;mero 41, ay samahang
+minsang &oacute; macalaua maghapon nang <i>triaca,</i> ga tatlong butil nang maiz
+carami. Cun baga hindi rin lungmalacas ang maysaquit, cundi tila hindi
+nacacaramdam, ay capilitang doonan nang parapit sa mang&#771;a binti &oacute; sa
+batoc n&uacute;mero 36; pag natuyo ang mang&#771;a parapit, ay pinapaltan nang
+ibang bago. Ang mang&#771;a parapit iniiuan doon nang mahabang arao.</p>
+
+<p>205. Cun ang maysaquit ay magaling-galing na, sapagca mayroong oras na
+siya,i, hinihibasan na nang lagnat, agad-agad ay paiinumin doon sa
+oras na yaon nang bilin sa n&uacute;mero 14, timbang cahati &oacute; isang salapi;
+quinabucasan ay babacayan din ang oras nang pagca uala nang lagnat, at
+capapaiinumin pa noon ding bilin sa n&uacute;mero 14. Saca itinutuloy rin sa
+ilang arao; datapoua ang iinumin lamang nang maysaquit ay timbang
+cahati. Cun hindi na nalalagnat ang maysaquit, ay <i>ilalagay siya sa
+husay nang mang&#771;a maysaquit na magaling</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_174" id="Pg_174">P&aacute;hin&aacute; 174</a></span><i>galing na,</i> cap&iacute;tulo 5; at
+cundi siya lumacas, ay pacacanin nang timbang cahati nang bilin sa
+n&uacute;mero 42; at cun lauon nang nacacain ang maysaquit, ay pacacaning uli
+noon ding bilin sa n&uacute;mero 42, timbang cahati rin. Datapoua lalo pang
+magaling sa bilin sa n&uacute;mero 42 ang bilin sa n&uacute;mero 14, na iinumin niya
+cun umaga, timbang saicapat &oacute; cahati.</p>
+
+<p>206. Ang nalalagnat nang ganitong lagnat, cun minsan ay dinoroonan sa
+noo nang mang&#771;a sisiu, calapati, &oacute; ibang hayop na biniac, sapagca ang
+isip nang mang&#771;a mangagamot, na nacucuha at nadadala niyong mang&#771;a
+hayop na yaon ang pinacacamandag nang saquit; datapoua masamang gauin
+ito, sapagca nacacahirap at nacacalubha bagcus sa maysaquit.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun minsan itong lagnat na <i>sucab</i> sungmasama sa bulutong, sa
+tigdas, pati sa ibang mang&#771;a saquit; cun gayo,i, pang&#771;anib na buhay
+nang maysaquit.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 200px;">
+<img src="images/179.jpg" class="biggap" width="200" height="66" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_175" id="Pg_175">P&aacute;hin&aacute; 175</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_22" id="CAPITULO_22"></a>CAP&Iacute;TULO 22.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na pang&#771;iqui, na nagmamacalauang arao na pinang&#771;ang&#771;alan
+nang castilang</i> tercianas; <i>at ang nagmamacaitlong arao na
+pinang&#771;ang&#771;anlan nang castilang</i> cuartanas.</p>
+
+
+<p>207. Itong saquit na pang&#771;iqui ay marahil dumaan doon sa mang&#771;a baybay
+nang dagat, &oacute; ilog na malaqui, &oacute; doon sa may mang&#771;a tubig na tahan na
+hindi ungmaanod. Cun minsan itong saquit ay dala nang pagcain nang
+bung&#771;a nang cahoy na hindi pa hinog, &oacute; dala nang lamig nang gabi.</p>
+
+<p>208. Bagaybagay ang pang&#771;iqui. Mayroong maysaquit na nang&#771;ing&#771;iqui
+arao-arao, na ang lagnat sa isang arao ay malaqui, at ang sa
+quinabucasan ay munti-munti; ang tauag nang castila dito,i, <i>terciana
+doble,</i> mayroong nang&#771;ing&#771;iquing touing icalauang arao; na yaon ang
+pinang&#771;ang&#771;anlan nang castila <i>tercianas;</i> mayroon namang ibang
+pang&#771;iqui na ang pagdaa,i, touing icatlong arao, na ang pag-itan ay
+dalauang arao, na cun turan nang castila ay <i>cuartanas.</i> Mayroong iba,
+na sungmisipot touing icalimang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_176" id="Pg_176">P&aacute;hin&aacute; 176</a></span>arao, &oacute; sa icapito; datapoua
+bihirang-bihira naman yaon gayon.</p>
+
+<p>209. Ang lalagnatin nitong lagnat na ganito, ay natatamlay muna,
+hungmihicab, at saca nang&#771;ing&#771;iqui. Namumutla ang mang&#771;a dulo nang
+camay at paa: ibig niyang sumuca &oacute; sungmusuca ng&#771;a cun minsan. Ang
+pulso ay madalas, mahina,t, munti. Malaqui ang pagcauhao nang
+lalagnatin. Pagca nacaraan ang isa, &oacute; dalauang oras, &oacute; tatlo, &oacute; apat
+caya, ang guinao ay sinusundan nang lagnat na malaqui. Ang boong
+cataua,i, naiinitan; lungmalacas, at lungmalaqui naman totoo pati at
+nauuhao pa mandin ang maysaquit; ang ulo niya ay masaquit na totoo
+pati nang caniyang mang&#771;a catauan. Pagca yaong lagnat na yao,i,
+nalauong ga apat, &oacute; lima, &oacute; anim na oras, ang maysaquit ay pinapauisan
+tuloy sa boong catauan, gungmagaling ang pagcaramdam niya, nacacatulog
+siya, at pagcaguising ay uala nang lagnat, napapagod siya lamang. Ang
+ihi nang maysaquit sa catapusan nang lagnat, ay mapulapula, na
+nagcacalatac na tila ladrillong binayo; cun minsan ang ihi anaqui
+mayroong bula sa ibabao, &oacute; balat na manipis.</p>
+
+<p>210. Ang pag-uli nang lagnat sa ica<span class="pagenum noind"><a name="Pg_177" id="Pg_177">P&aacute;hin&aacute; 177</a></span>laua, &oacute; sa icatlong arao, cun
+minsan ay hindi doon sa datihang oras cundi maaga sa roon &oacute; huli caya.</p>
+
+<p>211. Mayroong isa pang cailang&#771;ang tandaan nang mang&#771;a mangagamot, na
+mayroong pang&#771;iqui na sa mang&#771;a unang arao, tila hindi pang&#771;iqui,
+cundi anaqui ang lagnat na pinang&#771;ang&#771;alang <i>buloc,</i> na sinaysay co na
+sa cap&iacute;tulo 20, at cun malauong ilang arao, yaong lagnat na tila
+<i>buloc,</i> ay ungmuuli sa pang&#771;iqui, na ang pagdaan ay touing icatlong
+arao, at ang pag-itan isang arao. Ang gayong lagnat ay mangyayaring
+gamutin para nang lagnat na <i>buloc;</i> datapoua sa p&aacute;rrafo 218 isusulat
+co ang totoong bagay na gamot sa lagnat na ito.</p>
+
+<p>212. Ang pang&#771;ing&#771;iqui na nagmamacaitlong arao (na dalauang arao ang
+pag-itan) ay malacas lumaban sa mang&#771;a gamot sa roon sa
+nagmamacalauang arao ang pagcalagnat.</p>
+
+<p>213. Ang nang&#771;ing&#771;iqui hindi ma-aano, cun macailan lamang lagnatin;
+datapoua cun nalauon ang pang&#771;iqui, ay totoong sama; at hungmihina ang
+catauan, nagugulo ang sicmura, at cun minsan yaon ang pinagmumulan
+nang <i>ictericia, hidropes&iacute;a, hica,</i> &oacute; nang lagnat na lauon.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_178" id="Pg_178">P&aacute;hin&aacute; 178</a></span>214. Ang gamot sa nang&#771;ing&#771;iqui ay ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>quina,</i> na
+yao,i, balat nang cahoy. Dito sa Filipinas na-aari ang balat nang
+<i>dita,</i> sapagca isa rin ang cabagsican nito,t, noon, baga man hindi
+quina ang dita. Basahin mo ang n&uacute;mero 14 sa dacong catapusan nitong
+libro.</p>
+
+<p>215. Cun hindi malaqui ang pang&#771;iqui, at hindi rin totoong nahihirapan
+ang maysaquit at siya,i, nacacacain, at nacacatulog, ang gagauin
+doo,i, ilalagay lamang sa husay nang maysaquit na magaling-galing
+cap&iacute;tulo 5, at siya na yaon.</p>
+
+<p>216. Ng&#771;uni cun baga nalagnat na ang maysaquit nang macaanim &oacute;
+macapito, at ungmuuli rin ang lagnat, at hindi siyang cusang nauauala,
+ay magaling sa lahat ang pasuca sa bilin sa n&uacute;mero 35, at saca
+quinabucasan ay painumin nang bilin sa n&uacute;mero 14, na caniyang uubusin,
+bago abutin nang oras nang caniyang pagcalagnat. Ang catapusang
+bahagui nang <i>dita</i> ay iinuming dalauang oras lamang, bago sumipot ang
+lagnat. Pagca ininom nang maysaquit ang quina (dita) ay lagnatin man
+siya di man lagnatin, ay paiinuming uli nang ganoong caraming <i>dita</i>
+sa arao na pag-itan nang lagnat; at yaon ang totoong icauauala <span class="pagenum noind"><a name="Pg_179" id="Pg_179">P&aacute;hin&aacute; 179</a></span>nang
+lagnat. Saca itinutuloy ang pag-inom nang <i>dita</i> sa anim na arao, ga
+calahati lamang ang timbang nang sinabi co ng&#771;ayon; at ito,i, caniyang
+iinumin doon sa mang&#771;a oras na yaon na na-aalamang siya,i, malalagnat
+disin.</p>
+
+<p>217. Cun ang lagnat ay malaquing totoo pati nang saquit nang ulo; cun
+ang muc-ha,i, mapula, at ang pulso,i, matigas at puno, at bucod dito
+nag-uubo ang maysaquit, &oacute; cun ang pulso ay matigas din nang mauauala
+ang lagnat, at ang dila,i, tuyo, ay cailang&#771;ang sangrahan ang
+maysaquit, at paiinumin nang marami noong bilin sa n&uacute;mero 3. Pagca
+guinamot nang gayon ang maysaquit, ay ooui siya caalamalam sa
+calagayang sinabi co sa itaas sa p&aacute;rrafo 215. Saca paiinumin (sa isang
+arao cun lumiban ang lagnat) nang timbang tatlong bahagui &oacute; isang
+salapi nang bilin sa n&uacute;mero 24, na timbang saicapat ang isang inom.
+Saca pinababayaang lagnatin ang maysaquit nang maquiilan; at cundi
+siyang cusang mauauala ang lagnat ay big-yan nang <i>dita,</i> para nang
+turo sa p&aacute;rrafo 216. Cun baga lumiban man ang lagnat, ang maysaquit ay
+nananab-ang nang pagcain, at hindi macatulog nang mahimbing &oacute;
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_180" id="Pg_180">P&aacute;hin&aacute; 180</a></span>sungmasaquit ang bay-auang, &oacute; ang tuhod bago painumin nang <i>dita</i> ay
+pupurgahin muna nang bilin sa n&uacute;mero 21 &oacute; 23.</p>
+
+<p>218. Doon sa parrafo 211 ang uica co, na cun minsan ang lagnat na
+pang&#771;iqui sa mang&#771;a unang arao ay hindi naquiquilala na yao,i,
+pang&#771;iqui cundi tila catulad nang lagnat nang <i>apdo &oacute; buloc,</i> nasaysay
+na sa cap&iacute;tulo 20. Ang gamot dito ay iba-iba lamang nang caunti sa
+guinagaua doon sa lagnat na <i>buloc</i>. Ang maysaquit ay paiinumin nang
+marami nang turo sa n&uacute;mero 3; at cun siya,i, nalagnat nang dalaua &oacute;
+tatlong arao cun baga nahahalatang marumi ang sicmura dahil sapagca
+ibig niyang sumucang parati, &oacute; siya,i, sungmusuca ng&#771;a, &oacute; mapait na
+totoo ang bibig, ay big-yan nang bilin sa n&uacute;mero 34 &oacute; 35; at cun hindi
+rin nauauala yaong capaitan nang bibig, at ang pagca ibig niyang
+sumuca, ay purgahing maquiilan nang bilin sa n&uacute;mero 24 &oacute; n&uacute;mero 21
+man, cun malacas ang may catauan. Saca binibig-yan nang <i>dita</i> para
+nang turo sa parrafo 216. Itong pag-gamot na ito,i, sucat na roon;
+datapoua magaling din, pag nacaraan ang ualong arao, di man linagnat
+ang tauo, ang painumin siya nang <i>dita</i> timbang tatlong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_181" id="Pg_181">P&aacute;hin&aacute; 181</a></span>bahagui
+arao-arao, na itutuloy hangang lumalo ang ualong&#771; arao; at cun ang
+lagnat ay nagmamacaitlong arao, ay lalo pang cailang&#771;ang gauin ito.</p>
+
+<p>219. Cun ang maysaquit ay nagpamula na nang pag-inom nang <i>dita,</i> ay
+hindi sucat purgahin, at uuli ang lagnat.</p>
+
+<p>220. Sa lagnat na pang&#771;iqui na nagmamacatlong arao, ay hindi bagay ang
+pagsasangra. Dalauang oras bago lagnatin ang maysaquit, ay paiinuming
+maminsan minsan (ga macaapat sa isang oras) nang isang tazang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang <i>alagao,</i> na dinoonan nang caunting
+pulot, at palacarin tuloy sa bahay ang maysaquit. Cun gayon, pati
+pang&#771;iqui, pati lagnat, ay hindi lubhang malaqui. Yaon ding painom ay
+gagamitin nang maysaquit hangan macalalo ang guinao nang pang&#771;iqui; at
+cun nalalagnat na ay yaon din ang caniyang iinumin cun ibig, &oacute; cun
+aayao siya noon, ang sa n&uacute;mero 2 ay magaling inumin niya. Pagca
+nacaraan ang lagnat, ay pinapahiran nang damit ang pauis nang
+maysaquit.</p>
+
+<p>221. Cun minsan ang <i>quina</i> (gayon din ang dita) ay nacacapagpailaguin
+sa maysaquit; at cun ganoon ay hindi macaca<span class="pagenum noind"><a name="Pg_182" id="Pg_182">P&aacute;hin&aacute; 182</a></span>uala nang lagnat. Caya ang
+mabuti dito ay purgahin muna ang maysaquit nang timbang saicapat sa
+<i>ruibarbo,</i> &oacute; nang <i>ca&ntilde;afistula</i> n&uacute;mero 81, bago big-yang uli nang
+<i>dita.</i></p>
+
+<p>222. Mayroon pang ibang mang&#771;a bagay na maigagamot sa lagnat na
+pang&#771;iqui. Datapoua ang maiguing totoo sa lahat ay ang naituro co na
+dito sa cap&iacute;tulong ito. Uica naman ni P. Clain na ang pag-inom nang
+isang tagayang tubig na pinaglagaan nang ugat nang <i>apasotis</i> sa oras
+nang pagsipot nang guinao nang pang&#771;iqui, at saca cun magcumot tuloy
+ang maysaquit ay nacacauala nang pang&#771;iqui, cun gauing macalaua &oacute;
+macaitlo. Magaling pa sa rito ang isang gamot na itinuro at ipinahayag
+nang hari sa Espa&ntilde;a sa caniyang mang&#771;a vasallos, na yao,i gayon. Ang
+timbang isang salaping <i>caf&eacute;</i> (caf&eacute;) na isasang&#771;ag muna sa apoy bago
+bayuhin nang maliliit, ilalaga sa dalauang tazang tubig hangan sa
+maiga at matira lamang ang calahati. Saca sasalain, at ang tubig na
+pinaglagaan noong <i>caf&eacute;</i> ay huhulugan nang gata nang dayap, yaon
+bagang macucuha sa tatlo &oacute; apat na dayap. Hahaluin capoua at ipaiinom
+sa maysaquit cun umaga bago cumain. Mayroong isa pang gamot na totoong
+buti na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_183" id="Pg_183">P&aacute;hin&aacute; 183</a></span>yao,i, gayon. Ang anim &oacute; ualong bulaclac nang isang cahoy na
+munti na pinang&#771;ang&#771;anlan sa Mainila <i>rosas caballero</i> at sa
+Batang&#771;an <i>flores</i> ay hulugan mo nang dalauang tagayang tubig na
+mainit na totoo; doonan pa nang azucar; at ang maysaquit ay pinaiinom
+nang isa nang isang taza noon dalauang oras bago lagnatin, at gagaling
+siya; datapoua mainit cun inumin.</p>
+
+<p>223. Yaong mang&#771;a tauo, na lauong panahon &oacute; ilang bouang nang&#771;ing&#771;iqui
+na sila, at hindi guinamot nang paanyo, ay big-yan pagdacang minsan
+nang bilin sa n&uacute;mero 34, &oacute; sa 35, at saca painumin nang sa n&uacute;mero 38
+sa dalaua &oacute; tatlong arao. Pagca yari na ito, ay painumin nang <i>dita</i>
+para nang turo sa parrafo 216.</p>
+
+<p>224. Cailang&#771;ang maalaman nang mang&#771;a mangagamot na cun minsan
+mayroong tauo, na hindi man siya lagnatin ay dinaraanan din nang
+pagsaquit nang alin mang casangcapan nang catauan, na itong pagsaquit
+na ito ay hindi sungmasala sa caugaliang oras, cundi ang pag-uli ay
+husay, sa macatouid touing icalauang arao, &oacute; arao-arao para nang
+saquit na pang&#771;iqui. Ang gamot na totoo sa ganoong saquit ay yaon ding
+dita p&aacute;rrafo 216.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_184" id="Pg_184">P&aacute;hin&aacute; 184</a></span><i>Nota</i>. Bucod dito sa mang&#771;a bagay na lagnat na ito na sinaysay co sa
+mang&#771;a cap&iacute;tulo 19, 20, 21 at sa 22, ay mayroong isa pang bagay na
+lagnat na tinatauag; <i>lagnat na daua</i>; sapagca ang maysaquit ay
+sinisibulan nang maraming butil na catulad nang daua; itong ganitong
+lagnat ay aquing sasaysayin sa cap&iacute;tulo 59.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_23" id="CAPITULO_23"></a>CAP&Iacute;TULO 23.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na pinang&#771;ang&#771;anlang</i> erisipela, <i>na cun turan nang
+tagalog ay culebra.</i></p>
+
+
+<p>225. Ang saquit na <i>erisipela, &oacute; culebra</i> ay cun minsan munting saquit
+lamang, na lungmilitao sa balat nang catauan nang tauo, at milimit sa
+muc-ha, &oacute; sa paa. Ung-muunat ang balat, at namumula; at cun idinidiin
+nang daliri, ay nauauala ang pamumula. Ang damdam nang maysaquit, na
+yaong lugar na sinisibulan nang culebra ay mainit na totoo, na yaon
+ang di icatulog niya; ang saquit ay lungmalaqui sa dalaua &oacute; tatlong
+arao pa. Saca hindi nag-iiba hangang sa lumalo ang isa &oacute; dalauang
+arao; ungmuunti tuloy at may nalalaglag sa balat na masaquit na tila
+calisquis, at nauauala ang saquit.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_185" id="Pg_185">P&aacute;hin&aacute; 185</a></span>226. Ng&#771;uni cun minsan ang saquit ay malaqui pa sa sinabi co ng&#771;ayon.
+Ang may cataua,i, guiniguinao muna nang malaqui; sungmusunod sa guinao
+ang isang malaquing init at ang saquit nang ulo, at hang gang di
+lumitao ang <i>culebra</i>, ay parating ibig sumuca ang maysaquit. Pagca
+sibol nang <i>culebra</i> na yao,i, sa icalaua &oacute; sa icatlong arao, ay
+ungmuunti ang lagnat at hindi na ibig sumuca ang maysaquit. Datapoua
+hindi nauaualang parati nang lagnat na munti, at nanab-ang siya nang
+pagcain, hangang di tumahan ang paglaqui nang culebra. Cun ang
+muc-ha,i sinisibulan noon, ay sungmasaquit ang ulo, namamaga ang
+bubong nang mata, ang mata,i, piquit, at hindi mapalagay ang
+maysaquit. Cun minsan ang saquit ay ungmaalis sa isang pisng&#771;i, at
+lumilipat sa cabilang pisng&#771;i, at napapacalat sa noo, sa liig at sa
+batoc; cun gayon ay malalauon ang saquit. Cun malaqui ang saquit, ay
+parating mayroong lagnat; sira ang bait nang maysaquit, at cun hindi
+paanyo ang pag-gamot doo,i, namamatay cun minsan, lalo pa cun matanda
+ang may catauan. Ang pagsibol nang <i>culebra</i> sa liig, cun minsan ay
+pinagmumul-an nang garrotillo; cun sa paa sumibol ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_186" id="Pg_186">P&aacute;hin&aacute; 186</a></span>boong paa ay
+namamaga pati nang hita. Cun malaqui ang sungmisibol na <i>culebra</i>,
+yaong casangcapang masaquit ay sinisibulan nang tila lintog, &oacute; pantog
+na munti, na puno nang tubig na malinao, na ang camuc-ha ay napaso
+yaong lugar na yaon, at ang tauag nang tagalog dito,i, <i>culebrang
+tubig</i>. Itong mang&#771;a lintog ay nang&#771;atutuyo at nang&#771;alalaglag na
+parang calisquis; cun minsan yaong pinacatubig na nasisilid sa lintog,
+ay malagquit, na dahil doo,i, nag-cacalang&#771;ib na macapal ang
+casangcapang nasactan. Ang calauonan nang culebra ay ualo, sangpuo, &oacute;
+labingdalauang arao; at cun nauauala na ay pinapauisan nang malaqui
+ang maysaquit; itong pagpauis ay hindi dungmaraan cundi sa catapusan
+nang saquit.</p>
+
+<p>227. Ang culebra ay marahil magbago nang lugar. Cun sa utac nang ulo &oacute;
+sa dibdib mapatung&#771;o ay namamatay agad ang maysaquit; at cun sa liig
+maparoon, ay garrotillo ang icamamatay niya.</p>
+
+<p>228. Ang pinacabutil &oacute; lintog nang saquit na culebra, ay bihirang
+nagnanana, at cun baga magnana ay maguiguing sugat.</p>
+
+<p>229. Ang dahilan nitong saquit ay ang apdo, na napapasama sa dugo, na
+hindi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_187" id="Pg_187">P&aacute;hin&aacute; 187</a></span>lungmalabas na para nang dati sa pagpauis nang tauo.</p>
+
+<p>230. Cun ang saquit ay munti, para nang sinaysay co sa p&aacute;rrafo 225,
+ilalagay lamang <i>sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4) ang maysaquit, at paiinoming
+parati nang tubig na marami na pinaglaan nang bulaclac nang <i>alagao,</i>
+na dinoonan, nang timbang isang salaping <i>salitre</i> sa iinuming
+maghapo,t, magdamag. Houag pacanin siya nang carne &oacute; itlog; masama ang
+alac doon; ang mang&#771;a gulay at ang mang&#771;a hinog na bung&#771;a nang cahoy
+ay macacain niya. Ito,i, magaling gauin sapagca nag-iilaguin ang
+maysaquit nang malimit-limit, dungmarami ang ihi, at ang pagtaib nang
+catauan. Ang lugar na masaquit ay mabuting pasuin nang ilang paso nang
+caunting papel sangley na linulon, &oacute; nang laman nang bung&#771;a nang
+boboy. Ito,i, gamot tagalog.</p>
+
+<p>231. Datapoua cun malaquing saquit yaon, cun malaqui naman ang lagnat,
+at ang pulso,i, malacas at matigas, ay cailang&#771;ang sangrahan nang
+caunti ang maysaquit, at cun hindi rin ungmuunti ang lagnat ay
+sasangrahang minsan pa, &oacute; macalaua caya. Saca ilalagay sa <i>husay</i>
+cap&iacute;tulo 4; at sinusumpit na parati hangang bumaba ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_188" id="Pg_188">P&aacute;hin&aacute; 188</a></span>lagnat;
+pinaiinom naman nang bilin sa n&uacute;mero 3, at pag munti na ang lagnat ay
+pinupurga ang quinuculebra nang bilin sa n&uacute;mero 23, &oacute; binibig-yan
+touing umaga nang ilang inom na bilin sa n&uacute;mero 24. Itong pagpurga ay
+totoong cailang&#771;an sa quinuculebra, nang mangyaring macuha ang <i>apdo</i>,
+na ungmiinit at naiipon sa catauan. Cun humaba ang saquit, at ang may
+catauan ay nananab-ang nang pagcain, at ang bibig ay mapait, ay
+cailang&#771;ang painumin nang alinman doon sa dalauang painom na itinuturo
+sa n&uacute;mero 34 &oacute; 35, cun baga munti na ang lagnat; sapagca itong mang&#771;a
+pasuca,i, lalo pang maigui sa purga doon sa gayong lagay nang
+maysaquit. Datapoua cun ang culebra ay nadoroon sa ulo, ay magaling pa
+sa pasuca ang purga. Bagay rin dito ang ba&ntilde;usang macalaua arao-arao
+hangang tuhod na malahining&#771;ang tubig, cun ang saquit ay tungmatahan
+sa ulo; at cun mahirap ang calagayan nang maysaquit, ay totoong buti
+lag-yan nang parapit sa talampacan n&uacute;mero 36. Cun baga nang mapurga &oacute;
+mapasuca na ang quinuculebra, ay hindi rin ungmuunti ang lagnat ay
+painumin touing icalauang oras &oacute; malimit sa rito, nang isang cuchara
+nang bilin sa n&uacute;mero 10. Cun talagang mauauala na ang sa<span class="pagenum noind"><a name="Pg_189" id="Pg_189">P&aacute;hin&aacute; 189</a></span>quit na
+culebra, sapagca,t pinapauisan na ang may catauan, ay bibig-yan nang
+tubig na may <i>salitre,</i> na pinagbabaran nang bulaclac nang <i>alagao</i>
+para nang turo co sa p&aacute;rrafo 230, na sinundan nito at ituloy itong
+pag-inom sa ilang arao, nang siya,i, mapauisan pa mandin.</p>
+
+<p>232. Yaong lugar nang catauan nang maysaquit, na sinisibulan nang
+culebra, ay budburan nang <i>harinang</i> isinang&#771;ag sa cauali &oacute; palioc;
+maigui pa sa harina yaong tila bulac nang bung&#771;a nang boboy na siya
+ang itinataquip doon; cun munti ang saquit ay siya na yaon. Datapoua
+cun malaqui ang saquit, ang isang basahang babad sa malacucong tubig,
+na pinaglagaan nang bulaclac nang alagao; ay yaon ang totoong daling
+nacacaguinhaua sa maysaquit. Magaling ding budburan nang color na
+mapula, na guinagamit nang mang&#771;a pintor; datapoua ang lalong madali
+sa lahat, ay tudluquin nang carayom yaon mang&#771;a lintog &oacute; butil nang
+<i>culebra</i> sa dacong ilalim nang butil, at ang tubig na lungmalabas, ay
+pahiran nang isang tuyong damit. Ang mang&#771;a tapal na may taba ay hindi
+sucat gamitin dito sa saquit na ito.</p>
+
+<p>233. Cun ang culebra, ay ungmuurong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_190" id="Pg_190">P&aacute;hin&aacute; 190</a></span>at pungmapasoc sa loob nang ulo,
+&oacute; sa lalamunan, &oacute; sa baga, &oacute; sa loob nang catauan nang tauo, ay
+cailang&#771;ang sangrahan ang maysaquit; saca lalag-yan nang parapit sa
+mang&#771;a binti n&uacute;mero 36; at parating paiinumin nang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang <i>alagao</i>, na dinoonan nang caonting
+<i>salitre</i> para nang turo sa p&aacute;rrafo 230.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_24" id="CAPITULO_24"></a>CAP&Iacute;TULO 24.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na galis na pinang&#771;ang&#771;alang</i> sarna <i>nang castila.</i></p>
+
+
+<p>234. Dito sa lupa nang Filipinas ay naquiquilala nang lahat na tauo
+ang galis. Ang pinangagaling&#771;an nitong saquit na ito ay ang pagcain
+nang mang&#771;a cun ano-ano, ang pagcain namang parati nang mang&#771;a
+ma-aalat, pati nang bung&#771;a nang cahoy na hindi cahinugan, at ang
+malibag na damit. Mayroon namang tauo, na caya guinagalis, ay siya,i,
+nalalinan noon.</p>
+
+<p>235. Ang gamot sa guinagalis ay gayon. Houag pacanin nang mang&#771;a
+ma-aalat at maasim, pati nang may taba, &oacute; nang mang&#771;a maiinit para
+nang <i>pimienta, chile, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_191" id="Pg_191">P&aacute;hin&aacute; 191</a></span>clavo, luya, </i>etc. Painumin arao-arao nang
+tubig na pinaglagaan nang bilin sa n&uacute;mero 26, ga tatlong taza carami
+maghapon. Sa icapat &oacute; icalimang arao ay purgahin nang bilin sa n&uacute;mero
+21. Pag nacalalo ang pitong arao, ay pupurgahin uli, at bago pacanin
+ang maysaquit cun umaga, at bago siya humiga nang gab-i ay papahiran
+nang ung&uuml;entong bilin sa n&uacute;mero 52 ang lugar na sinisibulan nang
+galis. Touing icatlo &oacute; icaapat na arao ay pinapahirang uli hangang sa
+macaapat; at caalamalam pagca yari na ito ay mauauala ang galis;
+datapoua cun baga ungmuuli ay capupurgahin pa ang guinagalis noon ding
+bilin sa n&uacute;mero 21, bago ituloy ang pagpapahid sa mang&#771;a galis na para
+nang dati. Ang damit nang maysaquit ay cailang&#771;ang paltang parati nang
+ibang malinis. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo &oacute; paliligong
+parati sa mang&#771;a ilog, at uminom nang caf&eacute; arao-arao.</p>
+
+<p>236. Cun baga caya guinagalis ang tauo ay gaua nang siya,i, nalalinan
+noong saquit na yaon, at ang galis ay bagong-bago pa, ay hindi
+cailang&#771;ang purgahin muna. Datapoua cun lauon nang panahong
+pinabayaang hindi guinamot ang galis ay gaga<span class="pagenum noind"><a name="Pg_192" id="Pg_192">P&aacute;hin&aacute; 192</a></span>mutin para nang sabi co
+sa itaas sa p&aacute;rrafo 235, na sinusundan nito.</p>
+
+<p>237. Cun ualang mantica, &oacute; cun ualang <i>sal amoniaco</i> at dahil doon
+hindi mo magaua ang ung&uuml;entong bilin sa n&uacute;mero 52, na-aari ang turo sa
+n&uacute;mero 44. Tandaang magaling nang mang&#771;a mangagamot na itong saquit na
+galis ay hindi sucat gamutin pagcaraca cundi unahin ang purga, at saca
+isunod doon ang ibang sinabi co sa p&aacute;rrafo 235.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_25" id="CAPITULO_25"></a>CAP&Iacute;TULO 25.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na buni sa uicang castila</i> empeines &oacute; herpes.</p>
+
+
+<p>238. Ang tauong binubuni, cun ibig niyang mauala ang caniyang saquit
+ay humambo siya muna arao-arao; saca siya,i, uminom touing arao nang
+<i>cremor</i> n&uacute;mero 24 timbang saicapat na isasama sa tubig na pinaglagaan
+nang chicoria (dilang usa); &oacute; cun ang buni ay masama,t, malacas
+lumaban sa gamot ang iinumin ay ang bilin sa n&uacute;mero 71. Ito,i, gagauin
+nang labingdalauang arao calauon. Saca ang maysaquit ay magsangra at
+magpurga nang bilin sa n&uacute;<span class="pagenum noind"><a name="Pg_193" id="Pg_193">P&aacute;hin&aacute; 193</a></span>mero 21. Quinabucasan bago siya cumain, &oacute;
+bago humiga, ay pahiran ang ibang mang&#771;a buni nang ung&uuml;entong bilin sa
+n&uacute;mero 45 &oacute; 52. Dito sa saquit na ito,i, masama ang malibag na damit,
+at ang di pagpambo nang malimit-limit. Hindi sucat pahirang minsanan
+ang lahat na buni; at masama sa may catauan ang biglang mauala ang
+caniyang saquit; caya mabuting pabayaang lumalo muna ang ualong arao
+man lamang; at magpurga uli ang binubuni. Yaong buning masama ang
+color, na lungmalaban sa gamot, ay maigui cayurin muna nang isang
+caputol na pingang basag, &oacute; nang isang cuchillo, bago cuscusin nang
+bauang at aguio, na cucunin sa bubung&#771;an nang cusina; ito,i, gamot na
+marahil gauin nang tagalog, at totoong buti.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_26" id="CAPITULO_26"></a>CAP&Iacute;TULO 26.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot, sa mancha sa muc-ha at sa mang&#771;a pilat.</i></p>
+
+
+<p>239. Mayroong tauong nilalabasan nang mang&#771;a mancha sa muc-ha, di man
+siya nagcacasaquit, at nang mauala yao,i, basain ang muc-ha na
+maquiilan maghapon nang <i>sucang</i> matapang, na pinaglagaan nang ugat
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_194" id="Pg_194">P&aacute;hin&aacute; 194</a></span>nang <i>calabasang</i> puti. Magaling namang lahiran nang gata nang
+salagsalag &oacute; <i>pacupis</i> (pepinillo de San Gregorio) na binabayo muna,t,
+pinipiga; at ang gata ay sinasamahan nang caonting <i>pulot</i>. Itong gata
+nang salagsalag &oacute; pacupis na may calahoc na pulot ay siya rin ang
+iguinagamot sa mang&#771;a pilat, nang houag magbalang&#771;an ang color nang
+catauan. Ito,i, turo ni Clain. Datapoua,t, ang dahilan nang mang&#771;a
+mancha sa muc-ha &oacute; sa catauan ay saquit na namamahay sa loob.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_27" id="CAPITULO_27"></a>CAP&Iacute;TULO 27.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa sinisibulan nang anomang bagay na sibol.</i></p>
+
+
+<p>240. Bagaybagay ang sungmisibol na masama sa catauan nang tauo, sa
+macatouid; ang <i>pigsa,</i> ang <i>baga,</i> ang <i>tiboc,</i> ang <i>taguihauat,</i> ang
+<i>cancro,</i> at ang iba pa na may canicaniyang pang&#771;alan. Cun inaacalang
+may sisibol sa catauan, agad agad ay pacacactan sa linta yaong lugar
+na masaquit na namamaga na, &oacute; palibot doon sa talagang sisibulan. Cun
+ualang linta, ay na-aari ang cadlitan muna bago tanducan, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_195" id="Pg_195">P&aacute;hin&aacute; 195</a></span>&oacute; tacluban
+nang ventosa, na ito,i, hindi gagauing miminsan lamang, cundi
+maquiilan. Pagca gayon ang gaua, yaong talagang sisibol ay hindi na
+tungmutuloy cun minsan, at tumuloy man, ay gungmagaan ang saquit
+dahilan sa pagcuha nang dugo. Pag nacunan nang dugo ang maysaquit, at
+inaacalang masama ang sisibol, ay pupurgahin cun marumi ang dila nang
+bilin sa n&uacute;mero 21, at susumpitin arao-arao na ualang liban nang bilin
+sa n&uacute;mero 5. Bucod dito ay houag ipatiquim sa maysaquit ang sabao, ang
+alac, ang mang&#771;a mahanghang, ang carne, ang itlog, ang isda at ang
+baboy. Ang caniyang cacanin lamang ay ang tinapay na durog, na isinama
+sa tubig na mainit, &oacute; linugao cun ibig niya. Ang caniyang iinuming
+parati ay ang bilin sa n&uacute;mero 2. Cun ang sibol ay nacaputoc na, ay
+itinutuloy ring guinagaua itong lahat na turo co ng&#771;ayon, pati nang
+pagcuha nang dugo na gagauin doong palibot sa sibol. Saca guinagamot
+ang sibol para nang sasabihin co sa p&aacute;rrafong isusunod co dito. Cun
+minsan ay cailang&#771;ang sangrahan ang talagang sisibulan nang anomang
+masama, at lalo pa cun nalalagnat ang may catauan, &oacute; cun hindi siya
+patuluguin noong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_196" id="Pg_196">P&aacute;hin&aacute; 196</a></span>masaquit, &oacute; cun malaquing totoo ang pamamaga noong
+lugar na sinisibulan. Datapoua cun minsan ang mang&#771;a linta na
+idinoroong palibot sa sibol ay siya na. Cun nacaputoc ang sibol, ay
+houag nang sangrahan ang maysaquit.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa pigsa, sa uicang castila,i,</i> divieso.</p>
+
+<p>241. Ang pigsa,i, sibol na matigas na mapula pula, masaquit at mainit
+na mayroong ugat na isa, at ga catulad nang isang bung&#771;ang munti nang
+pi&ntilde;a.</p>
+
+<p>242. Ang pigsa cun iisa lamang ay hindi lubhang macahihirap sa tauo,
+at cun minsan siyang cusang nauauala pag nacaputoc. Datapoua cun
+mahirap ang damdam nang pinipigsa, &oacute; cun ang pigsa,i, marami susundin
+muna ang bilin doon sa p&aacute;rrafo 240; at nang lumambot ang pigsa, ay
+tatapalan nang tinapay na ng&#771;inuya, &oacute; nang tinapay na dinurog na
+minasa sa caunting gatas nang anomang hayop. Cun ualang tinapay, ay
+matatapalan ang pigsa nang pataning binayo. Pag nacaputoc na ang
+pigsa, at ang pinacaugat ay nacuha na, ay nauauala ang saquit;
+datapoua cun baga may natitira pang matigas doon sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_197" id="Pg_197">P&aacute;hin&aacute; 197</a></span>sinisibulan nang
+pigsa, ay tapalang uli nang tinapay na dinurog, na pinataca,t, minasa
+sa gatas. Ito rin ang gamot sa sibol, na cun tauaguin nang tagalog ay
+<i>pigsang daga.</i></p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa taguihauat, na cun turan nang castila ay</i> carbunco.</p>
+
+<p>243. Ang taguihauat ay isang bagay na sibol na matigas, mapula pula,
+mainit, mahapdi at masaquit, na may ugat din para nang pigsa; datapoua
+ang taguihauat mayroon sa ibabao na tila lang&#771;ib, at ang pigsa,i,
+ualang gayon.</p>
+
+<p>244. Ang gagauin sa sinisibulan nang taguihauat ay ang turo sa p&aacute;rrafo
+240. Saca cun macaputoc, ay tapalan nang isang cabiac na lasonang
+inihao sa apoy, na mainit cun itapal. Ang uica naman ni Rivera, na ang
+totoong galing sa sibol na yao,i, ang <i>palaca</i> sa ilog, yaon bagang
+palacang tungmatahan sa tubig na ungmaanod; saca pinipisa ang ulo, at
+pinapatay, bago bia-quin at itapal sa sibol; touing icalauang oras ay
+pinapaltan nang ibang palacang bago; at sa loob nang isang arao ay
+gungmagaling ang maysaquit, at ang ugat nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_198" id="Pg_198">P&aacute;hin&aacute; 198</a></span>sibol ay madadala tuloy
+nang palaca. At cun mayroon pang natitirang ugat ay mag-ihao ca nang
+isa &oacute; dalauang palaca sa horno &oacute; sa palioc; saca bayuhin mo at itapal
+sa sibol, at mabababao.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun minsan pinang&#771;ang&#771;anlan din nang tagalog na taguihauat ang
+<i>cancro</i> na sasaysain co ng&#771;ayon.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa</i> escirro <i>at sa</i> cancro, <i>na cun sumibol sa suso nang
+babayi ay tinatauag nang castilang</i> zarat&aacute;n; <i>pati nang gagauin sa
+nasisira ang caniyang ilong.</i></p>
+
+<p>245. Ang escirro ay isang bagay na bucol, na matigas, na hindi rin
+masaquit, na casing&#771; color at casing init nang ibang balat, na anaqui
+hindi carugtong nang ibang laman, cundi tila nabubucod; datapoua cun
+quibuin nang camay, hindi ungmuuga para nang mang&#771;a <i>lobanillo.</i> Ang
+escirro cun minsan ay sungmasama cun malauon, at naguiguing <i>cancro.</i>
+Caya naquiquilalang maguiguing cancro na ang escirro, sapagca
+ungmiinit at cungmacati ang lugar na quinadoroonan nang bucol, na
+dahil doo,i, ibig camutin nang maysaquit. Ang bucol ay lungmalaqui, at
+nagbabago nang hichura, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_199" id="Pg_199">P&aacute;hin&aacute; 199</a></span>at bucod doon ay sungmasaquit na maminsan
+minsan, at cun malauon ay parati na. Ang mang&#771;a ugat na nadoroong
+palibot sa escirro ay namamaga at nang&#771;ing&#771;itim. Cun malapit nang
+magsugat ang cancro, ay lalong masaquit; at cun nacapagsugat na ang
+lumalabas doo,i, totoong baho; ang sugat ay gumagapang at cun minsan
+mayroong ugat na na-aabot at lungmalabas ang dugo. Ang marahil sibulan
+noon ay ang mang&#771;a matabang tauo, at ang mang&#771;a dalagang matanda. Cun
+minsan dala nang capanglauan &oacute; nang pagca galit nang may catauan, &oacute;
+nang pagcain nang maraming bauang &oacute; mang&#771;a bagay na maliuag matunao sa
+sicmura.</p>
+
+<p>246. Ang gamot sa <i>escirro,</i> ay gayon. Gagauin pagcaraca ang mang&#771;a
+bilin sa p&aacute;rrafo 240; datapoua cun minsan ay masamang cunan nang dugo;
+at cun baga hindi nauauala ang pamamaga, ay tapalan nang bilin sa
+n&uacute;mero 60. Ang maysaquit ay mabuti palonoquin arao-arao nang bilin sa
+n&uacute;mero 57. Cun ang <i>escirro</i> ay sungmam&aacute; at naguing <i>cancro</i> na,
+magsugat man di man magsugat, ay yaon din ang gagauin, sa macatouid
+ang tapal n&uacute;mero 60, at ang bilin sa n&uacute;mero 57. Ang sibol sa suso nang
+babayi na ang pang&#771;ala,i, <i>zarat&aacute;n</i> ay gaga<span class="pagenum noind"><a name="Pg_200" id="Pg_200">P&aacute;hin&aacute; 200</a></span>mutin para nang turo sa
+p&aacute;rrafo 489.</p>
+
+<p><i>Nota</i> 1. Ang tagalog na tauo ay marahil sibulan sa licod nang isang
+bagay na sibol na ang pang&#771;alan nila doo,i, <i>cancro &oacute; grano maldito.</i>
+Sa aquing acala yaon ay hindi totoong cancro; at ang gamot doo,i, ang
+bilin sa p&aacute;rrafo 240. Nacabubunot sa gayong sibol (ani P. Clain) ang
+pinacatalbos nang <i>maguei</i> (magu&iacute;) na babayuhin munang maigui bago
+itapal. Magaling din sa gayong sugat (ani P. Santa Mar&iacute;a) ang dahon
+nang <i>tang&#771;antang&#771;an &oacute; ling&#771;angsina</i> (higuerilla del infierno) na
+babayuhin muna bago itapal sa sibol. Pagca nacaputoc na ang sibol ay
+hinuhugasan at linilinisan ang sugat nang gata nang <i>lantin.</i> Ang uica
+nang iba, na totoong magaling na gamot sa gayong sibol ang ugat nang
+<i>calaboa,</i> na binabayo muna,t, pinapatacang sabay nang caunting
+lang&#771;is nang niyog at siya ang itinatapal doon.</p>
+
+<p><i>Nota</i> 2. Pag nagsusugat at nasisira ang ilong nang tauo, cun minsan
+gagaling siya pag ininom nang mahabang panahon ang bilin sa n&uacute;mero 57.
+Datapoua,t, magpupurga naman siya nang malimit-limit bilin sa n&uacute;mero
+21.</p>
+
+<p class="center noind"><span class="pagenum noind"><a name="Pg_201" id="Pg_201">P&aacute;hin&aacute; 201</a></span><i>Ang gamot sa tiboc, na cun turan nang castila,i,</i> panadizo, &oacute;
+panarizo.</p>
+
+<p>247. Ang tinatauag nang tagalog na tiboc ay sungmisibol sa mang&#771;a dulo
+nang daliri, at totoong sungmasaquit. Itong ganitong sibol ay hindi
+sucat hamaquing pabayaan, sapagca cun minsan ay nabubuloc at nasisira
+pati nang buto nang daliri, cundi gamutin pagcaraca. Cun minsan ay
+namamaga ang boong camay hangang itaas.</p>
+
+<p>248. Ang gagauin sa sinisibulan nang gayon, ay ang mang&#771;a bilin sa
+p&aacute;rrafo 240. Cun malaqui ang lagnat pati nang pamamaga nang camay, ay
+sangrahan ang maysaquit minsan &oacute; maquiilan, ayon sa calaquihan nang
+caniyang saquit; at sapagca itong sibol ay masama, ay cailang&#771;ang
+ibabad nang ibabad na pagcaraca sa tubig na mainit (houag sa malacuco
+lamang) ang daliring sungmasaquit; at pagca guinaua itong pagbababad
+na ito sa unang arao nang pagsaquit nang daliri, ay cun minsan hindi
+na tungmutuloy ang sibol cundi nauauala. Gayon din mabuti itapat na
+parati ang casangcapang masaquit sa sing&#771;ao nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_202" id="Pg_202">P&aacute;hin&aacute; 202</a></span>cungmuculong tubig
+Magaling ding tapalan nang bulaclac nang <i>camantigui</i> na babayuhin
+muna na may caunting <i>asin</i>. Datapoua cun hindi guinamot na tambing
+nang gayon, at tungmutuloy ang sibol, ay babasaing parati ang daliri
+nang <i>gatas</i> na pinaglagaan nang bulaclac nang culutan, &oacute; tapalan nang
+tinapay na durog na linahucan nang gatas; ang totoong buti doon naman
+ay ang <i>levadura</i> nang trigo, nang madaling magnana ang sibol. Ng&#771;uni
+itong mang&#771;a ganitong tapal ay hindi dapat ilagay, cundi maualauala
+muna ang pamamaga nang sibol, at cun talagang magnanana na.</p>
+
+<p>249. Cun inaacalang may nana na ang sibol, ay hiuain pagcaraca, at
+houag palauonin doon ang nana; saca guinagamot ang daliri nang
+ung&uuml;entong bilin sa n&uacute;mero 66. Cun minsan ang mang&#771;a casangcapang
+sinisibulan nang tiboc, ay linalabasan nang laman, na lungmalaqui,t,
+lungmalabis sa rati; at itong labis na laman ay mauauala cun budburan
+mo nang caunting <i>tauas</i> na sinunog. Cun baga nabubuloc ang buto ang
+daliring sinibulan nang tiboc, ay maiguing hiuain ang laman nang
+maraming hiua sa lugar na naquiquilalang nabubuloc, at basaing parati
+nang tubig na pinaglagaan nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_203" id="Pg_203">P&aacute;hin&aacute; 203</a></span><i>dita (quina)</i> na sinasamahan nang
+<i>esp&iacute;ritu de azufre,</i> na bibilhin sa Maynila, na yaon din ang turo sa
+n&uacute;mero 10, na ualang calahoc anoman; ang maysaquit ay paiinumin din
+nang <i>dita</i> n&uacute;mero 14, timbang saicapat touing icalauang oras. Cun
+hindi rin nauauala ang pagcabuloc nang daliri, ay ipaputol sa marunong
+ang casangcapang nasasactan, pag naquiquitang tungmahan na ang
+pagcabuloc, at hindi na lungmalaqui, sapagca masamang putulin hangang
+may nabubuloc pa.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa baga, na cun turan nang castila,i,</i> apostema.</p>
+
+<p>250. Ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>baga</i> nang tagalog ay isang sibol na
+mapula pula cun bago, masaquit, mainit at ga tungmitiboc. Ang butas
+cun pumutoc ay isa, cun minsan; cun minsan ay marami.</p>
+
+<p>251. Ang gagauin agad sa sinisibulan nang baga, ay ang lahat na bilin
+sa p&aacute;rrafo 240. Saca gagauin ang mang&#771;a turo sa n&uacute;mero 248, na yaon
+din ang iguinagamot sa tiboc.</p>
+
+<p>252. Datapoua cun ang sibol, ay nagnanana na, ay hindi cailang&#771;ang
+tapalan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_204" id="Pg_204">P&aacute;hin&aacute; 204</a></span>nang mang&#771;a dahon nang mang&#771;a damo, cundi ang magaling doo,i,
+hiuain agad ayon sa sasabihin co ng&#771;ayon sa p&aacute;rrafong isusunod dito.</p>
+
+<p>253. Cun ang baga,i, may nana, na caya naalamang may nana, sapagca cun
+hipuin ang sibol, ay ga nag-aalon-alon ang nana sa ilalim, at
+gungmagala doon sa loob, at hindi masaquit na para nang dati ang
+sibol, cun ganoon ang gagauin, ay hihiuain ang sibol sa dacong ilalim
+nang macaanod ang nana; at houag tumahan doon; datapoua cun minsan ay
+siyang cusang pumuputoc pag natapalan nang mang&#771;a bilin sa itaas sa
+p&aacute;rrafo 248. Pag nacaputoc na ang sibol, ay masamang palabasing
+minsanan ang maraming totoong nana, at ang maysaquit ay manghihinang
+totoo, maliliyo, at mamamatay tuloy cun minsan. Ang calaquihan nang
+hiua,i, ibinabagay sa calaquihan nang baga, at masama naman ang
+totoong unting hiua maca magtago sa ilalim ang nana, at mababahao ang
+sibol, na hindi maiguing pagcabahao, at cun gayon ay isa pang
+cailang&#771;ang hiuain, cun malauon-lauon.</p>
+
+<p>254. Ang butas nang sibol, ay doroonan nang <i>micha</i> nang hilas, na
+gayon ang pag-gaua. Ang isang caputol na munti nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_205" id="Pg_205">P&aacute;hin&aacute; 205</a></span><i>lienzong</i> luma
+ay naninitnit, at ang pinagnitnitan ay guinagauang parang cigarillong
+munti, na yao,i, ang tinuturang <i>micha;</i> ang micha,i, ibinababad sa
+<i>pulot poquiotan,</i> &oacute; cun ualang pulot, na sa pula nang itlog; bago
+isoot sa butas nang sibol. Ang ibabao nang sibol ay tapalan nang isang
+lienzong malaqui pa sa sibol, na may dalaua &oacute; tatlong suson. Ang sibol
+ay minsan lamang gamutin arao-arao, at touing gagamutin ay papaltan
+ang micha nang ibang bago, at susumpitin ang butas nang sibol nang
+tubig na pinaglagaan nang dahon nang <i>hagonoy, at macabuhay:</i> ang
+isusumpit sa sibol ay sumpit na cauayan, cun ualang iba. Cun baga may
+roon pang naquiquitang matigas doon sa baga, na hindi pa lungmalambot,
+ay tapalan nang mang&#771;a nacacalambot, na yao,i, ang gatas at ang iba,
+na itinuro co sa p&aacute;rrafo 248.</p>
+
+<p>255. Cun malinis na at munti ang butas nang sibol, ay bahaui,t,
+papagcalang&#771;ibin tuloy nang hilas nang lienzo na idoroon sa butas.</p>
+
+<p>256. Maalaman nang mang&#771;a mangagamot, na bucod dito sa mang&#771;a itinuro
+co ng&#771;ayon ay mayroon pang ibang mang&#771;a bagay na maigagamot sa saquit
+na ito; at ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_206" id="Pg_206">P&aacute;hin&aacute; 206</a></span>magaling sa lahat ay ang ung&uuml;ento nang <i>hagunoy,</i> &oacute;
+ang sa <i>lantin</i> (llant&eacute;n) para nang turo sa n&uacute;mero 62. Cun ang sa
+<i>lantin</i> ang gagauin ay pinipili ang may malapad na dahon, at limang
+litid, na doon naquiquita sa tangcay pag nalagot. Alin man doon sa
+dalauang ung&uuml;entong yaon, ay nagagamit sa sinisibulan nang baga, na
+mula sa bagong pagsibol hangang sa mabahao. Datapoua lalong mabuti sa
+mang&#771;a ung&uuml;entong ito ang sundin ang mang&#771;a itinuro co dito sa
+cap&iacute;tulong ito.</p>
+
+<p>357. Cun ang baga,i, nadoroon sa loob nang catauan doon sa
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>baga,</i> ay gagauin ang mang&#771;a bilin sa cap&iacute;tulo 6
+nitong librong ito.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_28" id="CAPITULO_28"></a>CAP&Iacute;TULO 28.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa bicat sa uicang castila,i,</i> lampar&oacute;nes &oacute; escr&oacute;fulas.</p>
+
+
+<p>258. Ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>bicat</i> ay sungmisibol sa liig &oacute; sa
+quiliquili; cun minsan hindi doon lamang, cundi sa dibdib at sa lahat
+na casucasuan nang catauan nang tauo. Cun minsan namamaga ang isang
+labi nang bibig at ang ilong. Itong mang&#771;a bucol <span class="pagenum noind"><a name="Pg_207" id="Pg_207">P&aacute;hin&aacute; 207</a></span>na pinang&#771;ang&#771;anlang
+<i>bicat,</i> ay matigas, hindi mainit, hindi masaquit, at tila louag doon
+sa quinadoroonan, sapagca cun ugain ng&#771; daliri ay ga sungmusunod. Cun
+ang binibicat ay bata, ay hindi maliuag gamutin; datapoua cun matanda
+ay malauon bago mauala ang bicat.</p>
+
+<p>259. Ang gamot sa may <i>bicat</i> ay gayon; ang maysaquit ay pupurgahin
+macalaua touing bouan ng&#771; bilin sa n&uacute;mero 21. Datapoua cun minsan
+nacacasama ang purga. Papambo siyang parati sa tubig na hindi totoong
+lamig, at houag doon sa mg&#771;a ilog na may malalim na lunas, na dahil
+doo,i, hindi inaarauan ang tubig. Cacain siyang parati nang
+<i>dalandang</i> hinog; lalacad siya arao-arao, &oacute; sasacay sa cabayo; houag
+cumain siya nang marami cun gab-i. Cun babayi ang maysaquit, ay houag
+magsaquit humabi, &oacute; manahi, &oacute; magdugtong nang <i>abaca,</i> at totoong sama
+yaon. Houag namang cumain ang maysaquit nang isda, at masama sa
+ganitong saquit. Cun siya,i, malapit sa dagat ay uminom touing umaga
+nang isang vasong tubig sa dagat din, na yao,i, isang pinacapurga; at
+cun malayo siya sa dagat, ang tubig na dinoonan nang asin ay na-aari.
+Houag siyang cacain nang mang&#771;a cun ano<span class="pagenum noind"><a name="Pg_208" id="Pg_208">P&aacute;hin&aacute; 208</a></span>ano. Magaling naman sa saquit
+na <i>bicat</i> ang pag-inom nang tubig na cun bumucal sa lupa ay mainit
+na, para nang sa bayan nang <i>Los Ba&ntilde;os.</i> Magaling naman ang pagpambo
+doon sa tubig na yaon.</p>
+
+<p>260. Ang ganitong pag-aalaga sa catauan cun minsan ay macacauala cun
+malauon ng&#771; bicat; datapoua bihirang nangyayari yaon. Ang ibang mang&#771;a
+bagay na nabibilin sa ibang mang&#771;a libro, ay hindi nacacauala noong
+saquit na yaon. Cun bayuhin mo ang damo na pinang&#771;ang&#771;anlang
+<i>malatinta</i> &oacute; <i>tintatintahan</i> &oacute; <i>tinatinaan</i> at itapal sa bicat, ay
+mauauala. Yaong damong yaon ay guinagamit sa pag-gaua nang <i>alac</i> sa
+<i>bigas,</i> nang tumapang ang <i>levadura</i>. Ang tapal ay papaltang macalaua
+arao-arao. Ito,i, turo ni P. Santa Maria. Datapoua cun ang maysaquit
+hindi gungmagaling, ay magpagamot siya sa marunong na m&eacute;dico.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa lungmalagui ang liig, na, ang tauag nang castila sa
+gayong saquit ay</i> papera.</p>
+
+<p>261. Sa provincia nang Batang&#771;an doon sa mang&#771;a bayang malayo sa
+dagat, ay malimit itong saquit, nang pamamaga nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_209" id="Pg_209">P&aacute;hin&aacute; 209</a></span>liig, at marahil
+dumaan itong saquit sa mang&#771;a babayi. Itong saquit ay hindi maliuag
+gamutin cun bago; datapoua cun lauon ay hindi na maari.</p>
+
+<p>262. Ang gagauin nang may ganitong saquit ay houag siyang cumain nang
+marami cun gab-i; houag pumambo sa ilog na ang mang&#771;a lunas ay
+malalim; at ang mang&#771;a ganoong tubig, sapagca hindi inaarauan ay
+malamig, at cun sana sa bung&#771;a nang cahoy, ay mang&#771;a hilao. Datapoua
+cun ualang ibang mapambohan ay macacapambo rin doon ang tauo, houag
+lamang tumahan doon nang malauong; sapagca ang pagtahan nang malauon
+sa mang&#771;a gayong tubig ay yaon ang pinagmul-an nang pamamaga nang
+liig. Ang tubig nang mang&#771;a ilog na hindi inaarauan ay masama namang
+inumin; datapoua cun ualang ibang maigban, at capilitang iinumin ang
+sa gayong ilog, ay mabuti doonan ang tubig nang caunting asin ga
+calahating taza carami sa isang tapayan. Bucod dito ang liig ay
+tatapalan nang dahon nang <i>tabaco</i> at <i>macabuhay,</i> na babayuhin muna;
+itong tapal, ay hindi inaalis sa liig, cundi parating naroon arao at
+gab-i; macalaua lamang maghapon inaalis, nang mapahiran ang pauis;
+saca isi<span class="pagenum noind"><a name="Pg_210" id="Pg_210">P&aacute;hin&aacute; 210</a></span>nasaoli at dinoroonan nang bigquis na hindi louag hindi
+maigting. Cun bago ang saquit, ay caalam-alam mauauala pagca gauin
+yaon. Ang maysaquit ay papambo arao-arao, &oacute; macalaua man lamang touing
+lingo. Datapoua cun yaong gamot na yao,i, hindi nacauauala nang
+saquit, pag guinaua sa dalaua &oacute; tatlong bouan, ay pahiran ang liig
+touing icapat na arao nang caunting ung&uuml;ento nang <i>mercurio</i> ayon sa
+turo sa n&uacute;mero 28. Saca tatacpan ang liig nang isang bigquis na hindi
+louag hindi maigting. Cun baga naglilintog, &oacute; sinising&#771;auan ang lugar
+na pinapahiran, itinatahan muna ang pagpapahid nang <i>mercurio.</i> Saca
+pumambo nang malimit ang maysaquit, at pagca nauala na yaong mang&#771;a
+lintog, ay magpahid siya uli para nang dati. Ang liig na lungmalaqui,
+at ang mang&#771;a bucol na sungmisibol doon ay masamang hipoi,t, lamasin
+nang camay, at lungmalaqui pa mandin. Mayroong isa pang pamamaga nang
+liig sa taguiliran, na ang tauag doo,i, <i>bayiqui;</i> ang gamot doo,i,
+naituro co na sa p&aacute;rrafo 78.</p>
+
+<p class="center noind"><span class="pagenum noind"><a name="Pg_211" id="Pg_211">P&aacute;hin&aacute; 211</a></span><i>Ang gamot sa mang&#771;a bucol na malambot na hindi masaquit, na
+tinuturang</i> lobanillos <i>nang castila.</i></p>
+
+<p>263. Bucod doon sa mang&#771;a bucol na sinabi co sa mang&#771;a p&aacute;rrafong
+natalicdan, ay mayroong isa pang bagay na hindi matigas para nang
+mang&#771;a <i>bicat,</i> at hindi rin masaquit, na ang pang&#771;alan nang castila
+doo,i, <i>lobanillos.</i> Nagsisisibol sa ulo, sa mang&#771;a camay, sa tuhod,
+at sa ibang mang&#771;a lugar nang catauan.</p>
+
+<p>264. Ang gamot dito,i, gayon: ang isang malapad na tinga ay itapal
+doon nang mahabang panahon. Magaling din ang ung&uuml;ento nang hagunoy &oacute;
+lantin na bilin sa n&uacute;mero 62 Ng&#771;uni itong mang&#771;a ganitong bucol hindi
+nacacaano, at cun minsan masamang gamutin.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa butlig &oacute; culugo sa uicang</i> <i>castila,i,</i> berrugas; <i>at
+ang gamot sa bosouang, na ang tauag nang castila doo,i,</i> clavos.</p>
+
+<p>265. Maraming bagay ang naigagamot sa butlig at sa bosouang. Ang
+lalong ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_212" id="Pg_212">P&aacute;hin&aacute; 212</a></span>galing ay cayurin muna nang sundang ang culugo &oacute; ang
+busouang, at tapalan nang ung&uuml;entong bilin sa n&uacute;mero 66, na arao arao
+papalitan nang ibang bago. Cun baga matatalian ang butlig, ay maigui
+talian sa puno nang isang buhoc &oacute; sutla nang matuyo at malaglag.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_29" id="CAPITULO_29"></a>CAP&Iacute;TULO 29.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa sinising&#771;auan ang bibig, na ang tauag nang tagalog
+doo,i, laso &oacute; tola, &oacute; daputac, sa uicang castila,i,</i> aftas.</p>
+
+
+<p>266. Ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>aftas,</i>ay sing&#771;ao nang bibig, na marahil
+dumaan sa mang&#771;a sangol; at ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit
+nang gayon ay <i>dinarapulac, </i>&oacute; <i>linalaso </i>&oacute; <i>tinutula. </i>Yaong saquit
+na yao,i, mang&#771;a butil na mumunti, mapuputi, &oacute; ga madilao dilao, na
+naguiguing sugat na mabibilog, na sungmisibol sa loob nang bibig, sa
+lalamunan at sa ilalim nang lalamunan; cun minsan naman ay tungmutuloy
+at ungmaabot hangang sa <i>baga, </i>at sa mang&#771;a <i>bituca </i>Dinaraanan naman
+cun minsan noong saquit na yaon ang mang&#771;a matatandang tauo.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_213" id="Pg_213">P&aacute;hin&aacute; 213</a></span>267. Itong sing&#771;ao sa bibig cun minsan di man gamutin, ay nauauala;
+datapoua cun minsan ay nalalagnat, napupuyat at nananab-ang nang
+pagcain ang nagcacasaquit nang gayon. Ang mang&#771;a sangol ay
+sungmisigao, at aayo sumuso dahil sila,i, nasasactan nang gatas cun
+dungmaraan sa bibig.</p>
+
+<p>268. Cun baga malaqui ang lagnat, pati nang pagsaquit nang bibig, at
+mahirap ang paglon-oc ay sasangrahan sa camay ang maysaquit. Ang
+ipacacain doo,i, ang linugao. Paiinumin naman nang malimit nang tubig
+na pinaglagaan nang bulaclac nang <i>alagao,</i> na dinoonan nang cauntin
+<i>salitre,</i> ga timbang saicapat sa sampuong tazang tubig Macaapat
+maghapon, ay paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 61, timbang calahating
+saicaulo ang isang inom, na isasama sa isang cuchara noon ding tubig
+na pinaglagaan nang alagao. Touing icatlong arao ay pupurgahin ang
+maysaquit cun matanda nang bilin sa n&uacute;mero 58; &oacute; cun aayao siya noon,
+ay ang sa n&uacute;mero 63 siya ang ipupurga sa caniya. Bucod dito ang mang&#771;a
+sugat ay babasaing maminsan-minsan nang isang caputol na lienzong
+ibinabad sa gata nang <i>siempreviva,</i> ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_214" id="Pg_214">P&aacute;hin&aacute; 214</a></span>lienzo ay tinatalian sa dulo
+nang patpat. Magaling dito sa saquit na ito (ani P. Santa Mar&iacute;a) ang
+tubig &oacute; dagta na tungmutulo sa ouay na pinang&#771;ang&#771;anlang <i>talula,</i> na
+yaon ang ibabasa doon sa mang&#771;a sugat &oacute; sa sing&#771;ao nang bibig nang
+mang&#771;a bata, at bihira ang hindi gungmagaling. Cun minsan ang
+iquinapagcacasaquit nang mang&#771;a sangol nang gayong saquit ay ang gatas
+nang nagpapasuso doon. Caya cailang&#771;ang usisain cun yaon cayang
+nagpapasuso ay guinagalis, &oacute; binubuni, &oacute; cun mabaho ang hining&#771;a, &oacute;
+cun masama ang damdam nang caniyang sicmura; at uala man siyang saquit
+ay mabuti painumin nang bilin sa n&uacute;mero 2, &oacute; nang tubig na dinoonan
+nang caunting <i>suca</i> &oacute; gata nang dayap; &oacute; nang mang&#771;a cajelada &oacute;
+limonada n&uacute;mero 33.</p>
+
+<p>269. Cun baga hindi sangol cundi matanda na ang sinising&#771;auan sa
+bibig, ang pag-gamot doo,i, para nang pag-gamot sa mang&#771;a sangol, na
+itinuro co sa p&aacute;rrafo 268 na sinundan nito. Datapoua ang ipupurga doon
+ay ang bilin sa n&uacute;mero 23, at ang ipagmumumog ay ang bilin sa n&uacute;mero
+19.</p>
+
+<p>270. Cun tila maitim yaong sungmising&#771;ao sa bibig, at yao,i, casama
+nang ibang saquit, &oacute; lagnat na malaqui, lalo na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_215" id="Pg_215">P&aacute;hin&aacute; 215</a></span>cun mahirap ang
+pacaramdan nang may saquit na parating nagsisin-oc, at dungmoroal, at
+hindi lumagay, ay painumin arao-arao nang timbang saicapat &oacute; cahati
+nang bilin sa n&uacute;mero 14; at ang caniyang ipagmumumog ay ang turo sa
+n&uacute;mero 76. At pag nauala na ang sing&#771;ao sa bibig, cun ang maysaquit
+hindi nag-iilaguin nang malacas ay purgahin nang bilin sa n&uacute;mero 23,
+at painumin naman nang bilin sa n&uacute;mero 12, &oacute; sa n&uacute;mero 13, at ito rin
+ang caniyang ipagmumumog. Cun totoong hindi macalonoc ang maysaquit
+dahilan sa sing&#771;ao nang bibig, ay ang gatas na tinutubigan ay isama sa
+ibinaba&ntilde;os, at sa isinusumpit sa caniya.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="CAPITULO_30" id="CAPITULO_30"></a>CAP&Iacute;TULO 30.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa nahulog sa mataas &oacute; sa</i> <i>pinalo, &oacute; sa naipit, &oacute; sa
+nahulog sa</i> <i>cabayo &oacute; sinicaran.</i></p>
+
+
+<p>371. Ang mang&#771;a pasa sa catauan gaua nang pagcahulog sa cabayo o sa
+mataas na lugar, &oacute; dahil sapagca ang may catauan ay pinalo, &oacute; naipit,
+ay yaong dugong nadoroon sa casangcapang nasactan, na na-bobobo,t,
+napapacalat sa ilalim, sapagca <span class="pagenum noind"><a name="Pg_216" id="Pg_216">P&aacute;hin&aacute; 216</a></span>napupunit ang pinaca alulod, &oacute; ugat na
+dinaraanang parati nang dugo, at yaon cun minsan ang biglang
+pagcamatay nang may catauan. Caya marami ang biglang nang&#771;amatay
+dahilan sa sila,i sinapoc sa sicmura, na yao,i, ang iquinaputoc nang
+<i>pali</i> sa loob.</p>
+
+<p>272. Ang magaling sa mang&#771;a p&aacute;sa ay ang mang&#771;a basahang babad sa
+<i>suca</i>, na dinoroonan nang dalauang gayong tubig na malacuco, cun baga
+matapang ang <i>suca</i>. Cun mayroong sugat, ay hindi bagay doon ang suca,
+cundi ang dahon nang <i>pandacaqui</i>, na babayuhin munang maigui bago
+itapal doon. Magaling pa sa <i>pandacaqui</i> ang dahon nang <i>hagunoy</i> sa
+binayo. Na-aari naman ang sa n&uacute;mero 68. Masama sa ganoong saquit ang
+<i>alac</i>, ang aguardiente at ang mang&#771;a tapal na dinoroonan nang taba,
+sapagca yaong mang&#771;a yaon ay nacacalapot sa dugo. Ang maysaquit ay
+paiinuming agad nang bilin sa n&uacute;mero 1, na yao,i, magaling pa sa
+<i>sapang</i>, atsa ibang datihan ipinaiinom nang mangagamot sa ganoong
+saquit; datapoua cailang&#771;ang lahucan nang <i>salitre,</i> timbang saicapat
+sa apat na taza. Itong ganitong painom ay itinutuloy hangang sa
+gumaling ang maysaquit. Ang mang&#771;a pasa ay hindi sucat hiuain, sapagca
+cun gauin ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_217" id="Pg_217">P&aacute;hin&aacute; 217</a></span>mang&#771;a turo sa itaas, ay siyang cusang mauauala. Ang
+maigui namang gauin nang tauong masipag mag-alaga sa caniyang catauan
+ay gayon. Cun siya,i, pinalo, &oacute; tinamaan nang bato, &oacute; nahulugan nang
+anomang mabig-at, &oacute; sinicaran nang cabayo, at uala siyang magamit na
+gamot doon sa oras na yaon, pagcaraca siya,i, umihi ang caniyang ihing
+mainit ay ibabasa nang ibabasa sa lugar na nasactan; at cun minsan
+pati saquit ay mauauala pagca guinauang tambing yaon.</p>
+
+<p>273. Datapoua cun mahirap ang lagay nang maysaquit sapagca siya,i,
+pinalo nang malacas &oacute; malalim ang quinahulugan, at malaqui ang
+tagupac, &oacute; malaquing bato ang tungmama sa caniyang catauan, &oacute;
+sinicaran nang hayop nang malacas at dahil doon ay hindi nacaalam tauo
+pagcaraca, &oacute; siya,i, nalauon lauong tila patay, &oacute; linabasan nang dugo
+sa <i>ilong</i>, &oacute; sa taing&#771;a, ang gagauin doon, ay sangrahang madali; ang
+maysaquit ay masamang quibui,t, ugain, at mabububo pa mandin ang dugo,
+at cun mabig-at ang caniyang ulo, &oacute; siquip ang dibdib, &oacute; cun namamaga
+ang tiyan, ang cahulugan noon ay may nabubong dugo sa ulo sa dibdib &oacute;
+sa tiyan. Cun totoong cailang&#771;an ang pagsasangra, nang magyaring cunan
+nang ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_218" id="Pg_218">P&aacute;hin&aacute; 218</a></span>raming dugo; saca gagauin ang mang&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo 272 na
+sinundan nito; bucod dito magaling sumpitin arao-arao ang bilin sa
+n&uacute;mero 5 &oacute; 6 Cun ang saquit ay nadoroon sa dibdib, &oacute; sa tiyan, &oacute; sa
+bay-auang, &oacute; sa ibang lagar na masama, ay houag pacanin ang maysaquit
+nang anoman, cundi painuming parati nang tubig na pinaglagaan nang
+<i>palay,</i> &oacute; linugao lamang. Ang boong catauan nang maysaquit ay mabuti
+doonan ng&#771; damit na babad sa tubig na sinucaan; at cun baga ang saquit
+ay nadoroon sa ulo, ay houag basain nang suca, cundi nang <i>alac</i> sa
+misa na tinubigan. Pag nacaraan ang ilang arao, ay magaling purgahin
+ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 11 &oacute; 23, &oacute; 32, &oacute; 49. Cun minsan ang
+maysaquit ay magaling-galing sa mang&#771;a unang arao nang masangrahan.
+Saca cun nacalalo ang ilang arao, ay sungmasama uli ang pagcaramdam,
+at ang pulso,i, tungmitigas; cun gayo,i, cailang&#771;ang sangrahang uli.
+Cun ang nasactan ay tauong matanda na, cun siya,i, malacas pa, at
+marugo, ay cailang&#771;ang sangrahan, nang macunan ng&#771; ga timbang tatlo, &oacute;
+apat na pisong dugo. Ang ipaiinom doo,i, ang bilin sa p&aacute;rrafo 272. Cun
+ualang marunong sumangra, ay ipacagat sa linta ang piling nang lugar
+na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_219" id="Pg_219">P&aacute;hin&aacute; 219</a></span>nasactan. Itong pagcuha nang dugo ay totoong capilitang gauin agad
+dito sa saquit na ito; at pagca nacunan na nang dugo ang maysaquit, ay
+caalam-alam totoong daling guminhaua ang caniyang pagcaramdam.
+Maraming tauo ang sinibulan sa loob nang catauan, at nang&#771;amatay nang
+biglang pagca matay dahil sa pinabayaan ang saquit, at hindi tambing
+guinamot.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_31" id="CAPITULO_31"></a>CAP&Iacute;TULO 31.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa masaquit ang camay &oacute; paa, dahil sa narapilos ang may
+catauan &oacute; cun nagcasala ang caniyang pagdampot nang anoman, na ang
+tauag nang castila doo,i,</i> relajaci&oacute;n &oacute; recaldura; <i>at ang gamot naman
+sa may lungmingsad na buto: ang tauag nang castila doo,i,</i> dis
+locaci&oacute;n &oacute; luxaci&oacute;n.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun minsan dahil sa narapilos ang tauo, &oacute; dahil sa siya,i,
+nahulog, &oacute; binatac ang caniyang paa &oacute; camay, ay sungmasaquit yaong
+mang&#771;a casangcapang yaon; at caya gayon, sapagca napacabanat &oacute;
+napacaunat ang litid. Cun minsan namamaga naman ang casangcapang
+nasac<span class="pagenum noind"><a name="Pg_220" id="Pg_220">P&aacute;hin&aacute; 220</a></span>tan. Ang gamot doon ay gayon. Ibababad pagdaca ang paa &oacute; camay
+na nasactan sa malamig na tubig. Saca cumuha ca nang dalauang puti
+nang itlog (houag ang pula) at ihulog mo sa pingan &oacute; planchang
+<i>esta&ntilde;o.</i> Ng&#771;ayon ang isang caputol na <i>tauas</i> iyong icuscos nang
+icuscos sa pingang <i>esta&ntilde;o</i> na may puti nang itlog; pagca malapot na
+ang puti nang itlog; ay yari na ang ung&uuml;ento. Maglatag ca nang caunti
+noon sa isang damit, at itapal mo sa masaquit, na yao,i, gagauin mong
+macalaua maghapon. Itong mabuting gamot ay turo ni Rozier. Hindi
+ma-aari ang pingang tinga, cundi ang <i>esta&ntilde;o</i> yaon bagang inahihinang
+sa <i>hojas de lata.</i> Caya magaling ang maghanda ca nang isang plancha
+noon, at itago mo sa bahay.</p>
+
+<p>274. Ang mang&#771;a dulo nang buto nang tauo ay mabilog &oacute; masubong na
+sungmusoot, at pungmipihit sa hucay na mabilog din at malucong; at cun
+ang mabilog na dulo nang buto, ay ungmaalis doon sa hucay na dating
+quinasosootan, ang pang&#771;alan sa ganoon ay lungmingsad ang buto. Cun
+gayon ay cailang&#771;ang isaoli agad ang buto doon sa caniyang lugar,
+sapagca cun pinabayaan nang malauong panahon ay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_221" id="Pg_221">P&aacute;hin&aacute; 221</a></span>hindi na maisaoli, at
+ang hucay na talagang pipihitan noon, ay nagcacalaman, at caya hindi
+na maaring sumoot doon.</p>
+
+<p>275. Pag nasaoli na ang buto sa caniyang lugar, ay cailang&#771;ang
+tapalang parati ang casangcapang nasactan cun namamaga pa nang damit
+na babad sa tubig at <i>suca;</i> at pagca nauala na ang pamamaga ay
+samahan nang caunting <i>aguardiente.</i> Saca bibigquisang maigui, at
+houag quiquibuin nang mahabang panahon. Na-aari rin ang <i>puti</i> nang
+<i>itlog</i> at ang inciensong binayo na hinahalo capoua, at itinatapal sa
+masaquit.</p>
+
+<p>276. Bago isauli ang buto sa caniyang lugar cun baga lauon nang
+lungmilingsad, ay namamaga yaong casang&#771;capang nasactan, ay
+sasangrahan ang maysaquit bago tapalan nang <i>tinapay</i> na durog at
+<i>suca,</i> na ito,i, gagauing ilang arao, bago atuhin ang pagsasauli nang
+buto sa caniyang lugar. Ang pag-gaua nito,i, hindi lubhang maliuag,
+babayi man ang umato. Binabatac lamang nang dalaua catauo ang dalauang
+casangcapang pagtatamaan, at saca ang isang tauo ay caniyang
+pinatatama ang dulo nang buto sa caniyang susuutan; cun minsan ay
+hindi cailang&#771;an ang tatlo catauo, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_222" id="Pg_222">P&aacute;hin&aacute; 222</a></span>at na-aari ang isa, cun maalam
+alam humipo,t, tuming&#771;in. Cun baga hindi lamang lungmilingsad ang buto
+cundi nabali pa, ay gagamutin muna ang pagcalingsad, bago gamutin ang
+pagcabali. Ang gaua nang tagalog sa ganitong saquit ay ipinahihilot sa
+marunong ang casangcapang lungmingsad; datapoua maliuag gumaling sa
+ganoong paraan, cun yao,i, lungmingsad na totoo.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin cun lungmingsad ang sihang.</i></p>
+
+<p>277. Ang maysaquit ay pinalulucloc sa sahig nang bahay, at ang
+gungmagamot sa caniya,i, lungmalagay na tindig sa licod nang
+maysaquit; ipinapasoc sa bibig nang maysaquit sa ibabao nang bag-ang
+ang dalauang hinlalaqui nang camay, at ang ibang mang&#771;a daliri
+inilalagay sa ilalim ng&#771; sihang; pagca gayon na ang taya nang dalauang
+camay nang gungmagamot, ay idiniriin ang sihang na pailalim, at sa
+dacong licod ng&#771; maysaquit, hangan sa sungmoot sa lugar niya. Saca
+tapalan nang turo sa p&aacute;rrafo 275.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa lungmilingsad ang cayang liig.</i></p>
+
+<p>278. Cung lungmingsad ang liig nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_223" id="Pg_223">P&aacute;hin&aacute; 223</a></span>tauo, ay mamamatay pagcaraca,
+cundi gamuting madali; caya ang gagauin doo,i, pahihigain nang
+patihaya sa sahig, at ang mangagamot ay lulucloc doon din sa sahig sa
+ulunan nang maysaquit; saca hahauacan nang caniyang dalauang camay ang
+ulo nang maysaquit, at pagcaraca caniyang babataquin, at pipihitin
+nang caunti nang mangyaring tumama sa datihang quinasusuutan. Saca
+tapalan nang bilin sa p&aacute;rrafo 275.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin cun lungmingsad sa dacong quiliquili ang isang bias nang
+camay,</i></p>
+
+<p>279. Cun minsan ang isang bias nang camay, yaon bagang buto na
+nangagaling sa balicat na patuloy sa sico, ay ungmaalis doon sa dating
+quinadoroonan. Ang gagauin cun gayon, ay tatalian ang camay sa ibabao
+nang sico, at hihilahin nang dalaua catauo ang magcabilang dulo nang
+tali; ang maysaquit ay pinalulucloc sa lupa, &oacute; sa sahig nang bahay.
+Saca ang gagamot doo,i, cucuha nang isang servilleta, &oacute; pa&ntilde;o man; na
+pararaanin sa ilalim nang camay nang maysaquit, at ang dalauang dulo
+nang pa&ntilde;o ay bubuhulan. Ang gagamot sa may<span class="pagenum noind"><a name="Pg_224" id="Pg_224">P&aacute;hin&aacute; 224</a></span>saquit, ay isusuot ang
+caniyang ulo hangan liig sa loob nang pa&ntilde;o, at cun hungmihila yaong
+dalaua catauo, ang mangagamot ay itinataas na magpilit ang caniyang
+ulo; at cun gayo,i, madadala niya tuloy paitaas ang camay nang
+maysaquit, at saca itinutulac niya nang camay ang dulo nang butong
+lungmingsad, at pinatatama sa caniyang hucay sa dacong balicat. Cun
+ang maysaquit ay bata &oacute; babaying mahina, ang isa catauo lamang ay
+macacapagpaanyo nang butong lungmingsad; hinihila lamang nang caniyang
+isang camay yaong butong sala, at ipina-aanyo tuloy noong isang camay.
+Magaling naman (ani D. Mart&iacute;n Martinez) palucluquin ang maysaquit sa
+isang luclucang mababa, parang latoc sa halimbaua; pag-gayon na ang
+taya nang maysaquit, ay tatalian sa ibabao nang <i>sico</i> nang isang
+malapad at matibay na tali yaong caniyang camay na sala sa isang
+baytang nang isang hagdan; saca inaalis ang luclucan, at pag pinatalon
+ang catauan nang maysaquit, ay magsasaoli ang buto sa caniyang lugar.
+Saca tatapalan nang bilin sa p&aacute;rrafo 275.</p>
+
+<p class="center noind"><span class="pagenum noind"><a name="Pg_225" id="Pg_225">P&aacute;hin&aacute; 225</a></span><i>Ang gagauin pag lungmingsad ang camay sa sico, &oacute; sa
+galang-galang&#771;an, &oacute; ang mang&#771;a daliri nang camay, &oacute; cun lungmingsad
+ang paa doon sa tuhod.</i></p>
+
+<p>280. Cun ang camay ay lungmilingsad at ungmaalis doon sa caniyang
+quinasosootan sa sico &oacute; sa galang-galang&#771;an, &oacute; cun lungmilingsad ang
+paa doon sa tuhod, &oacute; cun nagcacasala ang mang&#771;a daliri nang paa &oacute;
+camay, ang guinagaua doon, ay hinihila lamang, bago patamain sa lugar
+ang butong nagcasala; saca tinatapalan nang bilin sa p&aacute;rrafo 275.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin cun lungmingsad ang buto nang hita.</i></p>
+
+<p>381 Cung ang buto nang hita ay lungmilingsad sa dacong pig-yi at ang
+paglabas nang buto ay sa licod nang may catauan, ay ungmiicli ang paa,
+at hungmaharap nang caunti sa loob; datapoua cun ang paglingsad nang
+buto ay sa harap, ang paa ay hungmahaba, ang tuhod ay cungmiquiling,
+at ang paa ay hungmaharap sa dacong labas.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_226" id="Pg_226">P&aacute;hin&aacute; 226</a></span>282. Cun ang buto nang hita,i, lungmingsad sa licod nang may catauan,
+ay cailang&#771;ang parapain ang maysaquit, at talian ang hita sa dacong
+ibabao nang tuhod nang isang malapad at matibay na tali. Saca
+hihilahin ang mang&#771;a tauong catulong sa magcabilang dulo nang tali, at
+ang mangagamot ay caniyang patatamain ang dulo nang buto sa caniyang
+lugar. Datapoua cun baga ang paglingsad nang buto nang hita ay sa
+harap nang may catauan, ay pahigain nang patihaya ang maysaquit, saca
+hihilahin nang malacas ang buto at isasaoli sa caniyang totoong
+quinalalag-yan. Saca tapalan nang bilin sa p&aacute;rrafo 275.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_32" id="CAPITULO_32"></a>CAP&Iacute;TULO 32.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tauo na may butong nabali, at sa nabasag ang ulo.</i></p>
+
+
+<p>282. Cun mayroong tauong nabalian nang buto, cun baga may pagcalingsad
+din ang buto, ay itong paglingsad ang gagamutin muna, para nang turo
+sa cap&iacute;tulo 31, bago gamutin ang pagcabali nang buto; at ang gagauin
+ng&#771;a sa nabalian, ay gayon. Ang maysaquit ay ilagay <i>sa husay</i>
+(cap&iacute;tulo <span class="pagenum noind"><a name="Pg_227" id="Pg_227">P&aacute;hin&aacute; 227</a></span>4); datapoua cun siya,i, bihasang cumain nang marami, ay
+mapacacain din nang caunti Bucod dito ay cailang&#771;ang sangrahan ang
+maysaquit, at inuuling guinagaua quinabucasan ang pagsasangra, cun
+baga malaqui ang lagnat. Ang nabalian nang malaquing buto ay
+pinahihiga muna nang dalauang lingo lamang. Saca macababang&#771;on na
+siya; datapoua caniyang dahandahanin ang pagbang&#771;on. Ang casangcapang
+nabalian ay hindi sucat ilagay nang patouid cundi balubaluctot nang
+caunti. Magaling naman ang may lubid na natatali sa bubung&#771;an nang
+silid nang maysaquit sa caniyang tapat, nang siya,i, cumapit sa lubid
+cun ibig cumibo. Ang catreng quinahihig-an nang maysaquit ay binutasan
+nang houag bumang&#771;on cun mananabi.</p>
+
+<p>284. Ang butong nabali ay hinuhusay, at ipina-aanyo nang isang
+marunong humipo at tinutouid na magaling. Saca doroonan ng&#771; dalauang
+caputol na balat na cordob&aacute;n man, ang isa sa ilalim at yaong isa sa
+ibabao, na ibinababad muna sa tubig nang lumambot, bago talian nang
+labingdalaua &oacute; labing-ualong panaling maicli, na paraparang may caniya
+nang buhol. Sa ilalim nang balat ay linalag-yan ang casangcapang
+nasactan nang damit na babad sa tubig na sinucaan, at <span class="pagenum noind"><a name="Pg_228" id="Pg_228">P&aacute;hin&aacute; 228</a></span>saca babasain
+ding parati nang mahabang panahon noon ding tubig na sinucaan yaon
+ding damit na yaon, hangan sa gumaling ang maysaquit. Cun gumaling na
+ang maysaquit at ang buto,i, naghinang na, cun baga hindi rin nauauala
+ang pagsaquit nang buto,i, tapalan nang inciensong binayo na lalahocan
+nang puti nang itlog. Cun baga tadyang ang nabali, ang pag-gamot
+doo,i, para nang sa ibang mang&#771;a butong nababali; houag lamang
+pahigain ang maysaquit; at cun ang ulo ang nabasag at ualang sugat, ay
+gayon din ang pag-gamot, houag lamang basain nang suca, cundi nang
+alac sa misa na tinubigan; basahin mo at sundin ang turo sa p&aacute;rrafo
+273. Ang gaua nang tagalog pagca mayroong butong nabalian, ay
+ipinahihilot sa marunong, datapoua yao,i, totoong sama, sapagca ang
+butong talagang maghihinang na, nababali uli bagcus pag quiniquibo.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_33" id="CAPITULO_33"></a>CAP&Iacute;TULO 33.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa natinic, &oacute; nasubol &oacute; sa tinamaan nang pana, &oacute; nabaril.</i></p>
+
+
+<p>285. Ang gagauin sa natinic, &oacute; nasubol, &oacute; sa tinamaan nang pana, &oacute; sa
+tauong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_229" id="Pg_229">P&aacute;hin&aacute; 229</a></span>nabaril ay gayon. Bubunutin pagcaraca, at hahang&#771;uin sa
+catauan ang tinic, &oacute; ang tatal, &oacute; ang pana, &oacute; ang bala na nababaon sa
+laman. Pag nabunot na yaon, ay tapalan ang casangcapang nasactan nang
+basahang babad sa malacucong tubig. Datapoua cun malalim ang pagcabaon
+nang tinic &oacute; pana sa laman, at hindi mabunot, &oacute; mabunot man ang iba ay
+mayroon pang natitira doon, ay mabuting hiuain nang caunti, cun baga
+hindi pa totoong namamaga ang casangcapang na nasactan, sapagca cun
+malaqui ang pamamaga ay masamang hiuain; at ang gagauin cun hindi
+mahiua, ay tatapat na parati sa sing&#771;ao nang mainit na tubig ang lugar
+na nasactan, saca tapalan nang tinapay na durog na may casamang
+<i>gatas</i> at lang&#771;is na bago nang niyog &oacute; lana man; cun ualang tinapay
+at gatas, ay na-aari ang ugat nang <i>dilao</i> at ang lang&#771;is nang niyog
+na babayuhin capoua, bago itapal doon. Cun ualang <i>dilao,</i> ay
+magagamit ang <i>romero.</i> Datapoua cun yaong lugar na napasucan nang
+tinic &oacute; tatal ay nagnanana, cailang&#771;ang hiuaing madali at saca
+gamuting para nang turo sa mang&#771;a p&aacute;rrafo 253 at 254. Cun baga bala
+ang nacasugat ay gagauin ito ring mang&#771;a turo sa p&aacute;rrafong ito. Cun
+baga ang nacasugat ay panang may <span class="pagenum noind"><a name="Pg_230" id="Pg_230">P&aacute;hin&aacute; 230</a></span>camandag, ay painumin ang maysaquit
+na madali nang pasuca nang <i>salag salag, &oacute; pacupis (pepinillo de san
+Gregorio)</i> n&uacute;mero 34 &oacute; 35; &oacute; pacanin nang bauang; &oacute; cun ualang iba ay
+na-aaring ipainom doon ang dumi nang tauo, na isasama sa caunting
+tubig, nang sumuca. Saca hihiuain ang sugat; bubunutin ang pana cun
+nadoroon, at huhugasan ang sugat nang tubig na may asin, at tacluban
+nang ventosa Mabuti basahin mo ang cap&iacute;tulo 35.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_34" id="CAPITULO_34"></a>CAP&Iacute;TULO 34.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa napaso nang baga &oacute; p&oacute;lvora, &oacute; sa nabanlian nang anomang
+mainit.</i></p>
+
+
+<p>286. Cun hindi malaquing lugar nang catauan ang napaso, at hindi
+naglintog, sucat na roon ang tapalan nang damit na babad sa malamig na
+tubig; yao,i, gagauing parati. Cun mayroong dagta nang aroma, (goma de
+aroma) ay lahucan nang pula nang itlog, at ilahid doon nang houag
+maglintog. Ang madali at ang ualang liuag sa lahat na gamot, maglintog
+man ang laman, ay ito. Ang isang itlog nang manuc ay hinahalong maigui
+sa pingan; sinasamahan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_231" id="Pg_231">P&aacute;hin&aacute; 231</a></span>nang dalauang cucharang lang&#771;is na bago nang
+niyog &oacute; lana man; hinahalo pang magaling capoua, at itinatapal. Ng&#771;uni
+ang magaling sa lahat na gamot ay ang lang&#771;is nang <i>cacao,</i> na gayon
+ang pag-gaua. Ang isang gatang na cacao, iyong isang&#771;ag, bago
+dicdiquin mo nang maliit. Saca ihulog mo sa palioc na may tubig, at
+ilagay mo sa mahinang apoy. Hahaluin mong parati nang patpat ang
+cacao, at yaong lang&#771;is na lungmulutang sa ibabao nang tubig, iyong
+ipunin nang isang pacpac nang manoc at ihulog mo sa taza. Ilapit mo sa
+apoy ang taza nang maiga ang tubig na casama nang lang&#771;is, at pag
+naiga na ang lang&#771;is na natitira ay itago mo sa garrafa. Itong lang&#771;is
+nang cacao siya ang mabuting ilahid sa lugar na napaso, &oacute; nabanlian
+nang anomang mainit na tubig. Magaling din ang bumayo ca nang <i>uling</i>
+nang langca, at doonan mo nang <i>lana</i> bago itapal, at mauauala pati
+pilat. Cun baga p&oacute;lvora ang nacapaso, ay mabuti lahiran ang napaso
+nang dugo nang manoc na munti, at saca tacpan nang damit; ang gatas
+nang babayi ay maigui ring ibasa doong parati; ganoon din ang maputing
+<i>gabi</i> cun calusin, at samahan nang <i>lana,</i> at itapal sa masaquit, ay
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_232" id="Pg_232">P&aacute;hin&aacute; 232</a></span>nacaguiguinhaua sa may catauan. Na-aari namang tapalan nang camatis
+na hiniua, na pinapaltang maminsan-minsan, nang mahang&#771;inan ang lugar
+na masaquit. Ang isa pang totoong buting itaquip sa gayong sugat, ay
+yaong tila bulac nang bung&#771;a nang boboi.</p>
+
+<p>287. Datapoua cun ang lugar na napaso ay malaqui, at ang pamamaga ay
+totoong laqui naman, ang cailang&#771;ang gauin (ani Tissot) ay sangrahan
+ang maysaquit, minsan &oacute; maquiilan yaon sa caniyang calagayan.</p>
+
+<p>288. Ang maysaquit ay ilagay sa <i>husay</i> (cap&iacute;tulo 4). Houag ipaiinom
+sa caniya cundi ang bilin sa n&uacute;mero 2 at 4; bucod dito ay susumpitin
+arao-arao.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_35" id="CAPITULO_35"></a>CAP&Iacute;TULO 35.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa tauong naguitguitan &oacute; nagalusan, at sa nasugatan, pati
+sa nahiua &oacute; sa tinaga nang ibang tauo.</i></p>
+
+
+<p><i>Nota.</i> Ang mabuti sa nagalusang tauo,i, ang laman nang bung&#771;a nang
+<i>boboy</i> yaon bagang tila bulac, na itataquip na magaling doon sa
+lugar na masaquit. Maigui <span class="pagenum noind"><a name="Pg_233" id="Pg_233">P&aacute;hin&aacute; 233</a></span>rin ang abo nang papel sangley sa sinunog.
+Gayon din ang gamot sa nagasgasan &oacute; naguitguitan nang lubid &oacute; nang
+ibang bagay, na yao,i, <i>rozadura</i> cun tauaguin nang castila.</p>
+
+<p>289. Cun mayroong tauong sinugatan, &oacute; tinaga &oacute; inulos nang sundang, &oacute;
+cun siya,i, nahiua, cun baga ang sugat ay munti at hindi lubhang
+maraming dugo ang lungmalabas, ay maghanda cang madali nang <i>hilas</i>
+nang lienzong luma, at ilatag mo sa sugat at houag mong idiriing
+lubha. Saca sa ibabao nang hilas ay doonan mo nang isang caputol na
+lienzong babad sa lana, &oacute; lang&#771;is na bago nang niyog, bigquisan mo
+nang hindi louag at hindi maigting, at houag mong quiquibuin yaon sa
+isang arao at isang gab-i. Saca cun tatatapin ang sugat, ay aalisin
+ang hilas na hindi totoong naniniquit doon, sapagca ang hilas na
+totoong cungmacapit sa sugat, ay hindi cailang&#771;ang ugcain; doonan
+lamang nang iba pang bago at sucat. Ito lamang gauang itong itinuro co
+ng&#771;ayon ay nacabababao sa maraming sugat, at hindi nagnanana; at cun
+baga nagnanana, ay tapalan nang caunting ung&uuml;entong madilao n&uacute;mero 46.
+Cun baga ang sugat ay totoong unti, ay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_234" id="Pg_234">P&aacute;hin&aacute; 234</a></span>siya na roon ang anlalaua;
+ng&#771;uni cun malalim ang sugat at munti ang butas ay cailang&#771;ang lac-han
+nang caunti ang butas bago gamutin.</p>
+
+<p>290. Cun ang sugat ay malaqui, caalamalam mamamaga muna, bago
+magnacnac; ang maysaquit ay lalagnatin, at cun minsan ay tila
+masisirasira ang bait. Ang magaling gauin pagca gayon ang lagay nang
+nasugatan, ay ang hilas muna ang itapal sa sugat, at sa ibabao lag-yan
+nang tinapay na durog na dinoroonan nang gatas at caunting <i>lana</i> nang
+houag maniquit ang tinapay, at yao,i, ang ilalagay sa ibabao nang
+hilas bago bigquisan para nang dati; na-aari naman ang tinapay lamang
+at ang tubig na ualang iba, datapoua cailang&#771;ang paltan macaapat
+maghapon.</p>
+
+<p>291. Bucod dito ang may sugat, cun nalalagnat ay sasangrahan, cun baga
+hindi linabasan nang maraming dugo ang sugat; saca ilagay <i>sa husay</i>
+(cap&iacute;tulo 4), at susumpitin touing arao na ualang liban. Ang isa
+namang cailang&#771;an sa ganoong maysaquit na ang sugat ay malaqui, &oacute; cun
+nadoroon sa masamang lugar (sa dibdib baga, sa tiyan, &oacute; sa bay-auang,)
+ay houag pacanin nang anoman, cundi tubig na pinaglagaan nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_235" id="Pg_235">P&aacute;hin&aacute; 235</a></span>palay &oacute;
+basabasa; gayon din totoong sama sa nasugatan ang pag-gaua nang
+mahalay, at caalamalam mamamatay.</p>
+
+<p>292. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa ulo, ay hindi magaling doon ang
+lang&#771;is, &oacute; <i>lana</i> cundi ang hilas muna, at saca ang isang tapal ng&#771;
+<i>betonicang</i> binayo (cabling), &oacute; cun ualang cabling, ay ibabad sa
+mainit na <i>alac</i> sa misa ang lienzong idoroon sa ibabao nang hilas;
+saca sundin ang bilin sa p&aacute;rrafo 291.</p>
+
+<p>293. Cun mayroong naputol na ugat ca malaqui, at malacas lumahoy ang
+dugo, ay maigui roon ang <i>ag&aacute;rico de roble</i> n&uacute;mero 67; at sapagca dito
+sa Filipinas ualang <i>ag&aacute;rico,</i> ay na-aari ang <i>colatcolat</i> n&uacute;mero 67,
+yaon bagang tila cabuting matigas na sungmisibol sa mang&#771;a cahoy, <i>sa
+alibangbang</i> baga; ang unang balat nang <i>colatcolat</i> ay itinatapon,
+ang ibang natitira ay babayuhin, &oacute; bubugbuguin nang cahoy nang
+lumambot, at yaon ang itinatapal sa sugat; saca doroonan sa ibabao
+nang maraming hilas, at isang lienzo, at bibigquisan tuloy. Cun hindi
+rin ungmaampat ang dugo, at ang sugat ay nadoroon sa camay &oacute; paa, ay
+cailang&#771;ang bigquisan ang casangcapang nasactan sa itaas nang sugat
+nang isang bigquis na ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_236" id="Pg_236">P&aacute;hin&aacute; 236</a></span>lapad ay tatlong daliri man lamang, na
+pinipitpit nang isang caputol na cahoy nang umigting; houag lamang
+pacalulubhain, at maca mabuloc ang laman; maminsan-minsan ay lolouagan
+ang bigquis.</p>
+
+<p>294. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa tiyan at hindi lungmalabas ang
+bituca ay gagamutin ang may catauan para nang turo sa cap&iacute;tulong ito;
+datapoua cun malalim ang sugat at ang bituca ay lungmalabas, uusisaing
+maigui cun nabutas ang bituca, at cun baga nabutas, na caya na-aalaman
+sapagca linalabasan nang dumi doon din sa butas, ay houag anomanahin
+cun munti ang sugat; datapoua cun malaqui, ay tatahiin nang sangpouong
+bilong <i>abaca</i> na pinagquitan nang houag lumabas ang dumi, at ang dulo
+nang itinahing <i>abaca,</i> ay pababayaang lumauit sa labas nang tiyan
+nang mahila cun malauon, at pagca siyang cusang sumunod sa camay nang
+humihila. Bucod dito ang bituca ay cailang&#771;ang hugasan muna at linisin
+nang alac na pinaglagaan nang romero, bago ipasoc uli sa tiyan nang
+marahan-dahan; saca tinatahi pati nang sugat nang tiyan para nang
+sinabi cong una, at pagca yari na yaon, ay guinagamot ang sugat para
+nang turo sa cap&iacute;tulong ito.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_237" id="Pg_237">P&aacute;hin&aacute; 237</a></span>295. Yaong mang&#771;a paraan nang pag-gamot sa mang&#771;a sugat na sinaysay
+co sa cap&iacute;tulong ito ay sucat na sa anomang sugat; datapoua mayroon
+pang ibang mang&#771;a bagay na magaling ding maalaman ng&#771; mg&#771;a mangagamot,
+maca cailang&#771;ang gamitin nila cun ualang iba. Ang romerong ng&#771;inoya,
+ay mabuti doon sa sugat; ang mang&#771;a dahon nang <i>hagonoy</i> ay totoong
+buting bayuhin munang maigui, at patacan nang caonting <i>lana,</i> &oacute;
+bagong lang&#771;is nang niyog; saca balutin sa dahon nang saguing; at
+ibaon sa mainit na abo, bago itapal sa sugat at tuloy gagaling, cun
+gauin mong macalaua, malaqui man ang sugat. Maigui rin ang ugat nang
+<i>baliti</i> na babayuhin bago itapal. Ang isa pa manding magaling, ay
+gayon; ang isang caputol na cahoy nang <i>molauin</i> ay iyong lagariin, at
+ang quinain nang lagari iyong ibudbud doon sa sugat. Ang tuyong tai
+nang cabayo ay maigui rin sa sugat, pag hindi malaqui.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_36" id="CAPITULO_36"></a>CAP&Iacute;TULO 36.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa sugat na lauon, na hindi mabahao.</i></p>
+
+
+<p>296. Ang mg&#771;a sugat na lauon ay hindi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_238" id="Pg_238">P&aacute;hin&aacute; 238</a></span>sucat bahauin pagcaraca, ani
+Tissot, sapagca marami ang namamatay nang biglang pagcamatay dahil
+doon. Ang mang&#771;a sugat na lauon ay gaua cun minsan nang palo, &oacute; nang
+bucol &oacute; sibol na hindi guinamot ng&#771; paanyo. Cun minsan naman dala ng&#771;
+<i>escorbuto</i> &oacute; dala nang pagcabuloc nang catauan. Cun ang escorbuto &oacute;
+ang ibang dahilan ang pinagmul-an ng&#771; sugat na lauon ay cailang&#771;ang
+alisin muna yaong isang saquit bago gamutin ang sugat. Ang pagbahao
+noong mang&#771;a sugat na yaon ay hindi lubhang maliuag; datapoua houag
+bauahin pagcaraca nang mangagamot, cundi paraanin muna sa ibang lugar
+nang catauan nang maysaquit yaong masamang lungmalabas na parati sa
+sugat Caya ang unang gagauin sa tauong may saquit na lauon, ay
+purgahin touing icalauang lingo nang bilin sa n&uacute;mero 21; itong
+ganitong purga ay itutuloy nang malauon, at pag pinurga nang macaitlo
+man lamang ang maysaquit, ay gamutin na ang sugat para ng&#771; sasabihin
+co ng&#771;ayon sa mg&#771;a p&aacute;rrafong isusunod dito Ang lungmalabas sa mang&#771;a
+sugat ay hindi nana, cundi anaqui tubig na maputi-puti,
+malabnao-labnao, at totoong baho na cun mapasayad sa ibang mg&#771;a laman,
+ay nagpapalintog cun min<span class="pagenum noind"><a name="Pg_239" id="Pg_239">P&aacute;hin&aacute; 239</a></span>san. Pag nabahao na ang sugat, ay itinutuloy
+ang pagpurga sa may catauan na maminsan-minsan. Yaong tauong may sugat
+na ibig madaling gumaling, ay cailang&#771;an ang houag siyang cumain nang
+mang&#771;a maalat, &oacute; mang&#771;a mahanghang, &oacute; mainit &oacute; maraming carne, at
+houag tumiquim siya nang isda at alac. Cun ang sugat ay nadoroon sa
+paa, ay masama sa may catauan ang lumacad na parati, ang magpahang&#771;in
+ang yumapac sa bas&aacute;, at ang mahang&#771;inan ang caniyang sugat. Ang isa
+pang magaling na totoo sa may sugat na lauon, ay lag-yan nang fuente
+sa paa, &oacute; camay bago bahauin ang sugat.</p>
+
+<p>297. Cun minsan ang mang&#771;a tabi nang sugat ay totoong tigas na
+cailang&#771;ang hiuain muna, bago gamutin; datapoua cun hindi matigas ang
+mang&#771;a tabi nang sugat ay tapalan pagdaca nang bilin sa n&uacute;mero 69, at
+sa ibabao lag-yan nang ilang lienzong babad sa turo sa n&uacute;mero 70 na
+macaitlong papaltan touing arao; at sa n&uacute;mero 69 ay macalaua lamang.
+Datapoua cun minsan ay hindi cailang&#771;an itong ganitong gamot sapagca
+maraming sugat na lauon ay nababahao cun pahigain ang maysaquit, at
+latagan nang hilas ang sugat, at doonan pa sa ibabao nang hilas nang
+isang tapal na tinapay na durog, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_240" id="Pg_240">P&aacute;hin&aacute; 240</a></span>bulaclac nang alagao at tubig. Bucod
+dito touing guinagamot, ay cailang&#771;ang linisin ang sugat at hugasang
+maigui nang tubig na malacuco na pinaglagaan nang caunting romero, &oacute;
+nang dahon nang macabuhay &oacute; ling&#771;angsina &oacute; hagunoy; ito,i, gagauin
+bago tapalan.</p>
+
+<p>298. Cun hindi mo ibig gamitin ang bilin sa n&uacute;mero 69, at sa n&uacute;mero
+70, ay na-aari ang mang&#771;a sasabihin co ng&#771;ayon sa mang&#771;a p&aacute;rrafong
+isusunod co dito, na yao,i, pauang aral ni P. Clain.</p>
+
+<p>299. Ang mang&#771;a sugat na ang mang&#771;a tabi ay matigas, ay mabuti tapalan
+nang apog na sinubhan; saca linisin at hugasan nang tubig na
+pinaglagaan nang romero, &oacute; rosas, bago doonan uli nang apog. Ito,i,
+paparatihing gagauin. Ang laman na lungmalabis sa mang&#771;a tabi, cun
+budburan nang polvos nang puno nang <i>coles</i> na sinunog, ay mauauala
+cun minsan. Itong dalauang gamot tila hindi magaling.</p>
+
+<p>300. Doon sa mang&#771;a masasamang sugat na lungmalapad at lungmalaqui; ay
+maiguing itapal ang dahon nang <i>lanting</i> na binayo. Nang mamatay ang
+mang&#771;a ood sa mang&#771;a sugat, ay bumayo ca nang <i>payangpayang,</i> samahan
+mo nang apog at dahon sariua nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_241" id="Pg_241">P&aacute;hin&aacute; 241</a></span>tabaco na pauang binabayo bago
+itapal. Totoong galing naman sa mang&#771;a gayong sugat ang hugasang
+parati nang tubig na pinaglagaan nang hagunoy, bago tapalan ng&#771; dahon
+din nang hagunoy na binayo. Ang dahon nang tang&#771;antang&#771;an &oacute;
+ling&#771;angsina ay totoong galing sa gayong sugat; inilalaga muna ang
+dahon, at yaon ang ihuhugas na parati sa sugat, bago tapalan noon ding
+dahong binayo. Ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>macabuhay,</i> pag inilaga rin ang
+dahon, at ang tubig ay ihugas na parati sa sugat, at saca tapalan
+noong ding dahong binayo, ay na nacagagaling naman.</p>
+
+<p>301. Cun baga nagsusugat ang punong catauan nang lalaqui &oacute; babayi, ay
+guinagamot muna ang may catauan para nang turo sa p&aacute;rrafo 296, bago
+lahiran ang mang&#771;a sugat nang <i>apdo</i> nang bacang lalaqui. Maigui ring
+tapalan nang dahon nang culit na babayuhin muna. Ito,i, turo ni P.
+Clain. Ng&#771;uni cun bago yaong mang&#771;a sugat ay dala nang pag-gaua nang
+mahalay ay cailang&#771;ang tumanong sa marunong, nang siya,i, gamutin nang
+ung&uuml;ento nang mercurio n&uacute;m. 28.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_242" id="Pg_242">P&aacute;hin&aacute; 242</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_37" id="CAPITULO_37"></a>CAP&Iacute;TULO 37.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa linuluslusan, na ang tauag nang castila sa ganoong
+saquit ay</i> hernia &oacute; quebradura.</p>
+
+
+<p>302. Mayroong tauo, na pagca pang&#771;anac sa caniya ay linuluslusan na;
+datapoua ang caramihan ay caya linuluslusan, ay gaua nang pagsigao
+noong bata pa sila, &oacute; dahil sa pag-uubo &oacute; sa pagsuca. Cun matanda na
+ang tauo, ang pagbuhat nang mang&#771;a mabibigat ay yaon ang ugaling
+pinangagaling&#771;an nang saquit na yaon. Ang lalaqui ay marahil luslusan
+sa babayi.</p>
+
+<p>303. Itong saquit ay bagay-bagay; datapoua ang aquin lamang sasaysayin
+dito ay ang pagpanaog &oacute; ang pagluslus nang bituca sa pinaca supot nang
+bayag nang lalaqui, &oacute; sa ilalim nang-punong catauan nang babayi. Cun
+ang bituca, &oacute; ang linoob nang catauan ay tungmatalon, at naparoroon sa
+mang&#771;a lugar na yaon; ang tauag sa nagcacasaquit nang gayon ay
+<i>linuluslusan.</i></p>
+
+<p>304. Sa alin mang tauong linuluslusan, bata man matanda man, ang
+pag-gamot ay iisa rin. Datapoua ang mang&#771;a bata ay ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_243" id="Pg_243">P&aacute;hin&aacute; 243</a></span>daling gamutin,
+at bihira ang hindi gungmagaling, alagaan lamang nang tali, &oacute; bigquis
+yaong lugar na pinaroroonan nang bituca. Yaong tali &oacute; bigquis na
+inilalagay doon, ay mayroong sadhiyang pagcatabas, na hindi maliuag
+isipin nang alin mang marunong dunong, sapagca ibinabagay sa lugar na
+quinadoroonan nang saquit. Ang bigquis ay mayroong apat na dulo; ang
+dalauang nangagaling sa licod, ay binubuhulan sa ilalim nang pusod; at
+ang dalauang dulo nang tali na nagmumula sa harap ay ipinapatung&#771;o sa
+bay-auang, at doon tinatalian. Bucod dito sa guitna nang taling yao,i,
+mayroong isang tila unang munti &oacute; dalaua caya, na taga pagdiin nang
+bituca nang houag macalabas uli. Datapoua bago ilagay ang tali doon,
+ay cailang&#771;ang pacausisaing maigui, cun mayroon pang natitirang bituca
+sa labas, at cun baga hindi napasoot ang lahat sa loob, ay masamang
+doonan nang tali ang maysaquit. Cun minsan ay hindi maipasoc ang
+bituca, sapagca ang saquit ay lauon na, at maraming bituca ang
+lungmalabas. Cun gayon ay cailang&#771;ang igaua ng&#771; capaanyoan ang
+maysaquit at lag-yan din nang tali na ualang unan.</p>
+
+<p>305. Nang mapasauli ang bituca nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_244" id="Pg_244">P&aacute;hin&aacute; 244</a></span>batang linuluslusan, ay
+pinahihiga muna nang patihaya; dinoroonan nang damit sa ilalim nang
+pig-yi, nang tumaas. Pagca yari nito,i, cun baga hindi pungmapasoc na
+cusa ang bituca, ay tinutulung&#771;an nang camay na marahan dahan, bago
+lag-yan nang taling itinuro sa p&aacute;rrafo 304; hindi magcacasiya ang
+isang tali lamang; cailang&#771;an ang dalaua; at bago ilagay ang ipapalit
+sa maruming pinapaltan, ay cailang&#771;ang tingnan cun nadoroon caya sa
+loob ang lahat na bituca. Cun ibig mo, ay matatapalan ang bata nang
+<i>ling&#771;angsina</i> na idinadarang muna sa apoy nang madaling gumaling,
+saca dinoroonan nang tali Cun baga matandang tauo ang linuluslusan,
+cun bago pa ang saquit, ay hindi rin maliuag mauala; datapoua cun
+lauon, ay hindi na ma-aari. Ang gagauin doon ay gayon: pinahihiga ang
+maysaquit nang patihaya, pinatataas ang tuhod nang sumayad ang
+talampacan nang paa doon sa hihig-an. Saca ipinapasoc sa loob ang
+bitucang lungmalabas; itong pagpasoc nang bituca cun minsa,i, ualang
+liuag; cun minsan ay hindi sungmusunod, cundi marunong humipo ang
+mangagamot sapagca cailang&#771;ang iriin nang camay na catulong ang mang&#771;a
+daliri, at pinipilit pumasoc sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_245" id="Pg_245">P&aacute;hin&aacute; 245</a></span>loob ang mang&#771;a bituca. Datapoua cun
+mahirap ang calagayan nang maysaquit, at hindi sungmusunod ang bituca,
+ay cailang&#771;ang sangrahan muna ang may catauan. Saca susumpitin nang
+tubig na pinaglagaan nang culutan na linalahucan nang isang cucharang
+mantica at calahating cucharang asin; pagca sinumpit ang maysaquit, ay
+tatapalan muna nang malauon-lauong oras, nang mang&#771;a basahang babad sa
+t&uacute;big na mainit, bago atuhin ang pagsasauli nang mang&#771;a bituca.</p>
+
+<p>306. Cun minsan ang bituca ay pungmapasoc na cusa, pag tinapalang
+ilang arao ang maysaquit nang dahon nang tabacong sariua na ibinababad
+sa mainit na alac. Magaling naman ang dumi nang baca, na pinatutuyo
+tuyo muna sa cauali, at sabay pinapatacang parati nang caunting
+lang&#771;is, bago itapal sa masaquit. Cun hindi rin pungmapasoc ang
+bituca, ay sumpitin nang malauon ang maysaquit nang usoc nang tabaco
+para nang turo sa p&aacute;rrafo 457, at siya ang lalong matapang na gamot
+doon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_246" id="Pg_246">P&aacute;hin&aacute; 246</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_38" id="CAPITULO_38"></a>CAP&Iacute;TULO 38.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa lungmalabas ang tumbong, at sa babaying lungmalabas
+ang punong catauan.</i></p>
+
+
+<p>307. Cun mayroong tauo, na lungmalabas ang caniyang tumbong &oacute; pouit,
+ay pinararapa muna at pinatataas ang pig-yi; saca ang mangagamot ay
+babasain nang lana ang caniyang mang&#771;a daliri, at ang tumbong ay
+caniyang ipapasoc sa loob na marahan dahan; pagca napasaoli na sa
+loob, ay tapalan nang basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang
+balat nang <i>granada, &oacute; duhat &oacute; camachiles,</i> bago talian nang isang
+tali na may apat na dulo. Cun aayao ca noong ganoong paraan, ay
+tapalan ang pouit nang incienso, sahing at polvos nang sinunog na
+sung&#771;ay nang usa, at papasoc ang tumbong. Maigui rin ang mag-ihao ca
+sa apoy nang isang dahon &oacute; palapa nang (maguimaguei) at pag malamig
+na, itapal mo roon, gagaling ang maysaquit. Cun minsan ang paglabas
+nang tumbong ay dala nang pag-iilaguin, na siya ang totoong
+cailang&#771;ang gamutin.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_247" id="Pg_247">P&aacute;hin&aacute; 247</a></span>308. Cun lungmalabas ang punong catauan nang babayi, ay pahihigain
+nang tihaya. Dinoroonan nang damit sa ilalim nang pig-yi nang tumaas;
+binabasang parati nang mainit-init na alac ang caniyang punong
+catauan; saca ipinapasoc nang camay sa loob na marahan dahan, bago
+doonan nang tali na may apat na dulo. Magaling naman ang pinacadahon
+ng&#771; magui (maguei) na inihao muna; baga itapal doon para ng&#771; turo sa
+p&aacute;rrafo 307 na sinundan nito.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_39" id="CAPITULO_39"></a>CAP&Iacute;TULO 39.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin cun macati ang punong catauan nang lalagui &oacute; nang babayi,
+pati sa lalaqui, cun ungmuurong ang caniyang punong catauan, at sa
+namamaga ang bayag &oacute; ungmiihi nang nana.</i></p>
+
+
+<p>309. Cun mayroong lalaqui na ungmuurong ang caniyang punong catauan,
+ay painumin noong picatubig, na nangagaling sa saguing na
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>botohan</i> bago bumung&#771;a. Na-aari rin ang tubig sa
+saguing na pinang&#771;ang&#771;anlang <i>abaca.</i> Gayon din ang ugat nang
+pandacaquing itim, cun cayurin muna, at inumin ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_248" id="Pg_248">P&aacute;hin&aacute; 248</a></span>quinayod sa
+caunting alac sa misa &oacute; tubig, ay magaling din. Cun ang punong catauan
+nang lalaqui &oacute; nang babayi ay mabuting basain nang basain nang tubig
+na pinagbabaran nang caputol na sang&#771;a nang <i>macabuhay</i> na mapait, at
+cun hindi nauauala ang saquit ay mabuti lonoquin nang may catauan ang
+p&iacute;ldoras &oacute; pelotillas nang talamponay ayon sa turo sa n&uacute;mero 57.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun mayroong lalaquing ungmiihi nang nana &oacute; cun namamaga ang
+bayag, ang mabuti doo,i, painuming parati nang tubig na pinaglagaan
+nang colotan. Magaling din ang magsumpit siya nang malimit, at
+magpurga nang bilin sa n&uacute;mero 23, na yao,i, gagauin touing lingo. Saca
+iinumin niya ang bilin sa n&uacute;mero 22, hangan sa siya,i, gumaling. Cun
+baga caya ungmiihi nang nana ang maysaquit dahil sa siya,i, mayroong
+bato sa pantog ay magaling uminom siya nang <i>caf&eacute;</i> touing umaga; at
+sundin ang mang&#771;a turo sa cap&iacute;tulo 46. Ang pagcati nang punong catauan
+pati nang pag-ihi nang nana, ay dala cun minsan ng pag-gaua nang
+mahalay. Cun gayon ay cailang&#771;ang tumanong sa marunong, nang gamutin
+ang may catauan ng&#771; paanyo, at nang pahiran ang caniyang paa nang
+ung<span class="pagenum noind"><a name="Pg_249" id="Pg_249">P&aacute;hin&aacute; 249</a></span>g&uuml;ento nang mercurio n&uacute;mero 28, ayon sa uica co sa p&aacute;rrafo 301.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_40" id="CAPITULO_40"></a>CAP&Iacute;TULO 40.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa mang&#771;a batang ipinang&#771;ang&#771;anac na ualang butas ang
+puit, &oacute; may sara ang taing&#771;a &oacute; ang punong catauan, &oacute; cun mayroong
+pinacatali sa ilalim nang dila.</i></p>
+
+
+<p>310. Cun mayroong batang ipinang&#771;ang&#771;anac at ualang butas ang pouit,
+ay bubutasang marahan dahan nang isang lancetang matilos. Gayon din
+ang gagauin cun hindi macaihi ang bata, lalaqui ma,t, babayi man,
+dahil sapagca ualang butas. Ang batang babayi na may sara ang caniyang
+punong catauan, ay binubutasan din nang lanceta, bago sootan doon sa
+lugar na yaon nang isang caputol na tingang mabilog at maicli, na may
+dalauang pinacataying&#771;a, nang matalian sa bayauang nang bata; at houag
+aalisin muna hangang di mabahao ang sugat at nang houag madaiti uli
+ang mg&#771;a tabi nang butas. Cun baga may sara &oacute; nagdaraiti ang dalauang
+pinacalabi nang punong catauan nang batang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_250" id="Pg_250">P&aacute;hin&aacute; 250</a></span>babayi, ay hinihiua rin
+ng&#771; lancetang matalim mula sa itaas hangang ilalim, bago doonan nang
+caputol na tingang mabilog na may butas na patuloy sa guitna, at saca
+tinalian sa bayauang para nang uica co nang una. Cun ang taying&#771;a,i,
+mayroon isang tila balat na nacatataquip doo,i, binubutasan din nang
+lanceta, houag lamang palalimin ang paghiua.</p>
+
+<p>Ang mang&#771;a bata, na hindi macapag-uica nang malinao, sapagca doon sa
+ilalim nang dila mayroong isang pinacatali, pagca gayon ay guinugupit
+ang tali ng&#771; gunting na munti. Datapoua houag puputulin ang mg&#771;a ugat
+na malalaqui, na nadoroon sa piling. Cun malacas lumahoy ang dugo, ay
+pinapagmumumog ang bata nang tubig na sinucaan na dinoroonan nang
+ilang butil na salitre, na cailang&#771;an ihanda muna. Maigui ring basain
+ang lugar na linalabasan nang dugo nang caonting aguardiente, na ang
+sa icatlong babagui ay suca. Maminsan-minsan ay pararaanan ng&#771; isang
+daliri ang ilalim nang dila nang houag magcapit uli yaong mg&#771;a
+guinupit. Itong lahat ay pauang aral ni D. Mart&iacute;n Martinez.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_251" id="Pg_251">P&aacute;hin&aacute; 251</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_41" id="CAPITULO_41"></a>CAP&Iacute;TULO 41.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa quiniquilmos na ang tauag nang castila sa gayong
+saquit ay</i> almorranas; <i>na yao,i, pamamaga nang puit nang tauo.</i></p>
+
+
+<p>311. Doon sa pouit nang tauo, mayroong anaqui bucolbucol namumunti, na
+cun minsan ay namamaga doon sa loob, na hindi naquiquita cundi sa oras
+nang pananabi. Cun namamaga ng&#771;a yaong mang&#771;a casangcapan nang pouit
+nang tauo, ang pang&#771;alan sa pagcacasaquit nang gayon, ay <i>quilmosin.</i>
+Cun minsan naman mayroong lungmalabas na dugo na yao,i, touing bouan &oacute;
+touing icatlong lingo; itong paglabas nang dugo doon ay magaling sa
+may catauan, at hindi sucat paual-in; sapagca hindi maca-aano sa
+caniya. Ang lalaqui marahil quilmosin sa babayi.</p>
+
+<p>312. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang maraming dugo, ang
+pamamanglao, ang malaquing pagtaba nang may catauan, ang pagsacay na
+parati sa cabayo, at ang pagliban nang ugaling pananabi, &oacute; cun ang
+inaiilaguin nang may catauan ay matigas. Ang mang&#771;a babaying buntis ay
+marahil daanan nitong ganitong saquit.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_252" id="Pg_252">P&aacute;hin&aacute; 252</a></span>313. Cun namamaga lamang ang pouit, at ualang dugong lungmabas at ang
+may cataua,i, madilao dilao at caniyang muc-ha, at sala ang pananabi
+niya, ay gagamutin para nang turo sa p&aacute;rrafo 437. Datapoua cun ang
+saquit ay malaqui-laqui, at marugo ang may catauan, ay cailangang
+sangrahan; paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 1 &oacute; 2; paiinumin din nang
+bilin sa n&uacute;mero 20, na macaapat maghapon, susumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang culutan lamang; at houag damihan ang isusumpit. Ang
+pouit na namamaga ay tatapalang parati nang biling sa n&uacute;mero 9, &oacute; nang
+sa n&uacute;mero 65. Magaling ding tapalang parati ang pouit na namamaga ng&#771;
+bulac na babad sa gata nang <i>niyog.</i> Ang dahon nang <i>romero,</i> cun
+ilaga muna sa alac sa misa at itapal doong mainit, ay nacaguiguinhaua
+rin sa maysaquit. Mabuti ring tapalan nang dahon nang <i>talampunay</i>.</p>
+
+<p>314. Sinabi co na sa p&aacute;rrafo 311, na cun minsan ang pouit ay
+linalabasan nang dugo, na cundi marami, ay hindi macacaano sa
+maysaquit. Datapoua cun napaparami ang dugo, &oacute; totoong limit nang
+paglabas, ay sundin ang turo sa p&aacute;rrafo 316.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_253" id="Pg_253">P&aacute;hin&aacute; 253</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_42" id="CAPITULO_42"></a>CAP&Iacute;TULO 42.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa binabaling&#771;oyng&#771;oy.</i></p>
+
+
+<p>315. Mayroong tauong linalabasan ng&#771; dugo sa ilong na yaon ang
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>binabaling&#771;oyng&#771;oy,</i> at cun hindi maraming dugo ang
+lungmalabas ay mabuting pabayaan; datapoua cun minsan pag talagang
+tatahanan ang paglabas ng&#771; dugo, ay dinaraanan nang pagcalio ang
+maysaquit, at ang magaling doon cun gayon, ay ang suca na ipa-aamoy sa
+caniya; cun minsan naman ang maysaquit ay lungmulubha pa mandin; ang
+dugo,i, hindi tungmatahan nang paglabas; ang pulso,i, ay tila
+nang&#771;ing&#771;inig, namamatay ang color nang muc-ha at labi, at ibig sumuca
+ang maysaquit. Pagca gayon ay cailang&#771;ang ampatin ang dugo, para nang
+sasabihin co ng&#771;ayon sa p&aacute;rrafong isusunod dito.</p>
+
+<p>316. Ang maysaquit ay doroonan nang maigting (mahigpit) na tali sa
+bias nang camay, sa ibabao nang sico, pati sa paa sa ibabao nang
+tuhod. Baba&ntilde;usan nang malauon ang paa at ang camay nang tubig na
+malacuco, sapagca ang tubig na ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_254" id="Pg_254">P&aacute;hin&aacute; 254</a></span>lacuco ay nagpapalouag sa mang&#771;a
+dinaraanan nang dugo, at palibhasa,i, lungmolouag ay malaquing lugar
+ang mapapaaronan ng&#771; dugo sa paa at sa camay. Cun ang tubig ay malamig
+ay masama, at magsisiquip bagcus ang mang&#771;a ugat na dinaraanan nang
+dugo. Cun mainit ang tubig ay masama rin, sapagca yao,i,
+nacacapagpalacad nang matulin sa dugo; caya bagay doon ang malacuco.
+Pag naampat na ang dugo ay palolouaguin ng&#771; caunti ang mg&#771;a tali houag
+lamang minsanan, &oacute; alisin na ang isa, at bayaan doon ang iba hangan di
+macaraan ang isa &oacute; dalauang oras. Cun mayroong <i>salitre</i> ay ang isang
+dampot nang dalauang daliri at ang isang cucharang <i>suca,</i> ay isama sa
+isang tazang tubig, at ipaiinom sa binabaling&#771;ong&#771;oy; ito,i, gagauin
+touing calahating oras. Bihirang maysaquit ang hindi gunggmaling, ani
+Buchan, pagca ibabad, &oacute; basain nang basain nang malamig na tubig ang
+caniyang punong catauan. Magaling naman ang isang sigarrong hilas;
+itong pinaca cigarro ay ibabad mo sa aguardiente na ang sa icatlong
+bahagui ay <i>suca,</i> at isoot mo sa ilong ng&#771; maysaquit, at paabutin
+mong magaling sa itaas. Totoong igui dito naman ang matigas na
+colatcolat, &oacute; <span class="pagenum noind"><a name="Pg_255" id="Pg_255">P&aacute;hin&aacute; 255</a></span>yaong tila cabuti n&uacute;mero 67, na sungmisibol sa
+alibangbang, &oacute; sa palsahing&#771;in &oacute; sa ibang cahoy; ang unang balat sa
+ibabao ay inaalis nang sundang; ang icalaua,i, quinacayod, at ang
+pinaca cigaroong hilas, ay pinagugulong doon sa pinagcayoran nang
+colatcolat, nang maniquit sa hilas at saca isinosoot sa ilong; at
+houag ogcain doon maampat man ang dugo, cundi pabayan doon; at siyang
+cusang malalaglag, pag nacalalo ang ilang arao. Ang binabaling&#771;oyng&#771;oy
+ay hindi sucat quibuin ang caniyang catauan, at cun siya,i, malimit
+magcasaquit nang gayon, masamang cumain ng&#771; marami cun gabi; hindi
+sucat uminom nang <i>alac,</i> &oacute; cumain nang mang&#771;a mahahanghang &oacute; maiinit.
+Bagay sa caniya ang pag-inom nang malimit nang bilin sa n&uacute;mero 2, &oacute;
+nang timbang sa icaualong <i>salitre</i> touing hapon. Masama namang tacpan
+nang damit ang caniyang ulo, at cun siya,i, nahihiga masama ang
+mababang unan.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_43" id="CAPITULO_43"></a>CAP&Iacute;TULO 43.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa lungmulura nang dugo.</i></p>
+
+
+<p>317. Cun ang dugong inilulura nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_256" id="Pg_256">P&aacute;hin&aacute; 256</a></span>may catauan nangagaling sa baga,
+ang color nang dugo ay mapulang mariquit, at may bula cun minsan; tila
+may sungmisintac sa loob nang dibdib, ang paghing&#771;a ay mahirap hirap,
+at cun minsan may ubo pa. Cun maraming dugo ang inilulura nang
+maysaquit ay cailang&#771;ang gamutin agad.</p>
+
+<p>318. Itong paglura nang dugo, cun minsan ay dala nang caramihang dugo
+nang may catauan, &oacute; sapagca mahina, &oacute; sala caya ang ibang casangcapan
+nang dibdib. Ang pagtacbo nang matulin, ang pag-inom nang alac, ang
+paghabi, ang pagsigao &oacute; ang pagcacanta, ay parapara cun minsan yaon
+ang pinangagaling&#771;an noong saquit na yaon. Gayon din ang pag-urong
+nang panahon sa mang&#771;a babayi, &oacute; ang pagtahan sa totoong init, &oacute; ang
+lauong pag-uubo, cun minsan ay sinusundan nang paglura nang dugo.</p>
+
+<p>319. Ang gagauin sa nagcacasaquit nang gayon ay untian ang caniyang
+cain; houag painumin nang alac: painuming parati nang bilin sa n&uacute;mero
+2; bagay sa maysaquit ang pagcain nang bung&#771;a nang sampaloc, &oacute; nang
+ibang mang&#771;a bung&#771;ang hinog nang cahoy. Cun maraming dugo ang
+inilulura nang maysaquit ay cailang&#771;an doonan nang tali sa ilalim nang
+tuhod at sa ibabao nang mang&#771;a <span class="pagenum noind"><a name="Pg_257" id="Pg_257">P&aacute;hin&aacute; 257</a></span>sico. Ang isa pang totoong galing dito
+ay ba&ntilde;usan nang malacucong tubig hangan tuhod. Magaling din ang
+painumin ang maysaquit, na macalaua maghapon, nang isang tagayang
+tubig na hinulugan nang dalauang cucharang jarabe nang <i>suca</i> &oacute; nang
+<i>verdolagas</i> (olas man). Datapoua cun baga ang maysaquit ay mataba at
+magaling ang catauan, &oacute; cun totoong init nang caniyang pagcaramdam, &oacute;
+nalalagnat caya, ay sasangrahan muna minsan &oacute; maquiilan sa camay, bago
+gauin ang ibang mang&#771;a turo co sa p&aacute;rrafong ito. Ang lungmulura nang
+dugo,i, masamang humiga; masama naman sa caniya ang pagsigao, at ang
+siya,i, cumibo. Bucod dito hangan hindi gumaling na totoo, ay masama
+sa caniya ang paghabi, ang pananahi, at ang pagdurugtong nang abac&aacute;.</p>
+
+<p><i>Nota</i> Ang lungmulura nang dugo, ay magaling uminom nang catauan nang
+<i>pacpac lauin</i> na ilalaga sa tubig ga isang dacot carami. Yaong damo
+ay sungmisibol sa catauan nang <i>cauong</i>. Itong gamot totoong buti.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_258" id="Pg_258">P&aacute;hin&aacute; 258</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_44" id="CAPITULO_44"></a>CAP&Iacute;TULO 44.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa sungmusuca nang dugo.</i></p>
+
+
+<p>320. Ang pagsuca nang dugo ay masamang saquit, sapagca bucod doon sa
+dugong isinusuca, ay mayroong ibang dugo, na napapahulog sa mang&#771;a
+bituca, at yaon ang iquinapag-iilaguin nang may catauan nang masamang
+pag-iilaguin.</p>
+
+<p>321. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang mang&#771;a tali sa paa,t,
+camay, at ang ba&ntilde;os sa malacucong tubig hangan tuhod. Saca sumpiting
+parati ang may catauan. Ang caniyang cacanin ay caunti; ang tubig na
+malamig ay totoong bagay doon, at lalo pa cun lahucan nang <i>suca,</i> &oacute;
+nang caunting <i>esp&iacute;ritu de azufre, na bilin sa n&uacute;mero 10. Pag
+napatahan ang dugo, ay cailang&#771;ang purgahin maminsan-minsan ang
+maysaquit nang purgang mahina, para nang turo sa n&uacute;mero 32. Cun babayi
+ang sungmusuca ng&#771; dugo dahilan sa inurung&#771;an nang panahon, ay
+sangrahan muna, bago gauin ang ibang mang&#771;a bilin co dito sa p&aacute;rrafong
+ito.</i></p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_259" id="Pg_259">P&aacute;hin&aacute; 259</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_45" id="CAPITULO_45"></a>CAP&Iacute;TULO 45.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa ungmiihi nang dugo.</i></p>
+
+
+<p>322. Cun ang inaiihi nang tauo, ay tunay na dugo, at cun patuloy na
+hindi mahirap iihi, ay yaong dugong yaon, ay sa manga <i>bato</i>
+nangagaling. Datapoua cun ang dugo ay caunti, maitim-itim at masaquit
+iihi, at saca mainit at masama ang pagcaramdam nang may catauan sa
+tiyan, ay yaong dugong lungmalabas ay nangagaling sa pantog. Ang
+pag-ihi nang dugo cun minsan ay dala nang pag-urong nang panahon sa
+mang&#771;a babayi, &oacute; gaua nang pagsacay sa cabayo, &oacute; sa pagcahulog sa
+mataas, &oacute; sa pagbuhat nang mabig-at, &oacute; sapagca mayroong bato sa
+pantog, &oacute; cun minsan gaua naman nang mang&#771;a purgang matapang &oacute; mang&#771;a
+parapit caya. Datapoua mayroong pag-ihi ng&#771; dugo, na yao,i, dala nang
+caramihang dugo nang may catauan, na cun hindi maraming totoo ang
+inaihing dugo, ay hindi masama yaon sa caniya; cun minsan doon sa
+dugong inaiihi mayroong casamang nana.</p>
+
+<p>323. Ang gamot sa saquit na ito ay gayon. Cun baga matabang totoo ang
+may <span class="pagenum noind"><a name="Pg_260" id="Pg_260">P&aacute;hin&aacute; 260</a></span>catauan, ay sasangrahan, susumpitin nang malimit, at pupurgahin
+nang mang&#771;a mahihinang purga, para nang <i>man&aacute;, ruibarbo, cr&eacute;mor
+t&aacute;rtaro:</i> &oacute; cun uala yaon, ang sa n&uacute;mero 32 ay magaling din. Cun
+ang maysaquit ay nanlalatang totoo nang caiihi nang dugo, ay painuming
+macaitlo maghapon ng&#771; bilin sa n&uacute;mero 40.</p>
+
+<p>324. Cun ang pag-ihi nang dugo ay casama nang bulutong &oacute; nang mang&#771;a
+lagnat na malaqui, ang lagnat &oacute; ang bulutong ay guinagamot muna para
+nang turo sa mang&#771;a cap&iacute;tulong nacaraan, at ang pag-ihi nang dugo ay
+siyang cusang mauauala.</p>
+
+<p>325. Cun ang dugo,i, may casamang nana, at nahahalatang may sugat doon
+sa mang&#771;a bato &oacute; sa pantog, ang maigui roon ay maglaga sa isang
+tagayang tubig nang dahon nang saga (oruzuz) at ugat nang colotan;
+doonan yaong tubig nang timbang cahating goma (dagta) nang dalandan &oacute;
+goma nang <i>lucban,</i> at nang timbang isang saicapat na <i>salitre,</i> at
+ang maysaquit ay paiinuming maminsan-minsan nang isang taza noong
+tubig na yaon. Maigui roon naman ang suero nang gatas, cun hindi pa
+maasim; ng&#771;uni,t, iinumin nang malauong panahon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_261" id="Pg_261">P&aacute;hin&aacute; 261</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_46" id="CAPITULO_46"></a>CAP&Iacute;TULO 46.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa mayroong bato sa pantog, pati sa tauong binabalisaosao,
+&oacute; sa mahirap umihi.</i></p>
+
+
+<p>326. Caya nahahalatang may bato sa pantog ang may catauan, sapagca cun
+umihi, ay sungmasaquit ang dinaraanan nang ihi, na patuloy ang
+pagsaquit hangan sa dulo nang punong catauan. Ang isa pa roon ay
+macati yaong casangcapang yaon, na dahil doo,i, parating quinacamot,
+at pinipisil nang may catauan; ang pos-on ay mabigat, at cun malaqui
+ang batong nadoroon sa loob, ay bahag-ya na macaihi ang maysaquit, at
+cun umihi ay patac patac.</p>
+
+<p>327. Ang bagay dito sa binabalisaosao ay ang pagsasangra sa maysaquit,
+lalo pa cun ang saquit ay bago, at mataba ang may catauan; gayon din
+mabuti pacapitan sa linta ang pouitan nang maysaquit. Saca susumpitin
+nang malimit; babasaing parati ang bayauang at ang punong catauan nang
+tubig na malacuco, &oacute; nang tubig na pinaglagaan nang culutan, &oacute; nang
+tubig na ang sa icatlong bahagui ay gatas. Ang iinuming parati <span class="pagenum noind"><a name="Pg_262" id="Pg_262">P&aacute;hin&aacute; 262</a></span>nang
+maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang timbang tatlong pisong
+catauan nang maiz na sariua &oacute; tuyo man sa apat na botellang tubig
+hangan sa maiga ang isang botella. Gayon din ang tubig na pinaglagaan
+nang <i>hagunoy</i> ay totoong buti, &oacute; ang tubig na pinaglagaan nang talbos
+nang <i>cahel.</i> Mabuti rin ang pag-inom touing umaga nang caf&eacute;, ayon sa
+turo ni Linneo Maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang ugat at dahon
+nang <i>salay &oacute; tanglad.</i></p>
+
+<p>328. Sa ungmiihi nang buhang&#771;in &oacute; bato, magaling naman ang tubig nang
+apog na bago sa cabebe n&uacute;mero 79; hinahalo ang apog at ang tubig, at
+pag malinao na ay isinasaling marahan dahan sa ibang sisidlan, ay
+yaong tubig na yaon ang iinuming parati nang maysaquit, ga pito &oacute;
+ualong taza sa isang arao. Mabuti rin ang maputing <i>sab&oacute;n castila</i>
+timbang piso arao-arao, na tinutunao muna sa tubig na inaiinit sa
+apoy; pag tunao na ang sabon at malamig na ang tubig, ay uubusin nang
+maysaquit sa isang arao yaong lahat na tubig na pinagtunauan nang
+sab&oacute;n. Cun hindi matiis nang caniyang <i>sicmura</i> ang ganoong caraming
+sab&oacute;n, ay houag uminom pagcaraca nang marami hangang hindi namimihasa
+pa. Cun ualang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_263" id="Pg_263">P&aacute;hin&aacute; 263</a></span>bato sa pantog cundi binabalisaosao lamang, &oacute; mahirap
+umihi ang maysaquit, ay gagauin lamang ang lahat na bilin sa p&aacute;rrafo
+327. Ang isa pang gamot na totoong galing ay gayon. Ang timbang
+tatlong bahagui, &oacute; ang timbang piso caya nang ugat nang damong
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>sansaosansauan</i> (at sa Batang&#771;an calacalamayan) ay
+ilalaga sa dalauang botellang tubig, at cun mayroong <i>sal amoniaco</i>
+dinoroonan nang timbang isang butil na palay noon. Cun ualang sal
+amoniaco ay bayaan. Pagca laga nang malauon-lauon at malamig na ay
+sasalain, at ang maysaquit ay binibig-yang macaapat maghapon nang
+isang taza. Itong damo,i, quilala nang mang&#771;a bata, sapagca ang dahon
+ay canilang pinipirot sa tubig; at ang gatas noon ay lungmalapot sa
+arauan parang calamay. Ang catauan noon ay gang&#771;a tingting nang ualis,
+at namumulupot sa cahoy. Ang bulaclac ay totoong unti at ualang color.
+Ang ibang puno ay bungmubung&#771;a, at ang iba,i, hindi. Cun mahinog ang
+bung&#771;a ay mapula, at mayroong isang boto sa loob. Marahil maquita sa
+mang&#771;a <i>bayabasan.</i> Itong gamot ay magaling pati sa ungmiihi nang
+nana; houag lamang lag-yan nang sal amoniaco. Magaling namang totoo sa
+qui<span class="pagenum noind"><a name="Pg_264" id="Pg_264">P&aacute;hin&aacute; 264</a></span>nagat nang ahas, pati sa masiquip ang dibdib, nang siya,i, lumura
+nang maloualhati.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_47" id="CAPITULO_47"></a>CAP&Iacute;TULO 47.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa ungmiihing parati di man cusa nang caniyang loob.</i></p>
+
+
+<p>329. Ang mang&#771;a sangol, ang mang&#771;a matatanda, at ang mang&#771;a babaying
+buntis, lalo pa ang nahirapan sa pang&#771;ang&#771;anac, ay marahil daanan
+nitong ganitong saquit. Cun baga nagcacasaquit ang tauo nang ganoon,
+sapagca nagambol, at lungmubay ang dinaraanan nang ihi ay ualang
+magauang gamot doon.</p>
+
+<p>330. Datapoua cun ang inaiihi nang maysaquit ay marami pa sa caniyang
+iniinom, cun ang ihi ay catulad ng&#771; iniinom, at mainit ang pagcaramdam
+nang may catauan, at nalalagnat-lagnat nang caonti, ay mabuti purgahin
+nang bilin sa n&uacute;mero 11, &oacute; sa n&uacute;mero 38 Magaling din cun minsan ang
+painumin ang maysaquit nang tubig nang <i>apog sa cabebe</i> n&uacute;mero 79 na
+pinagbabaran nang balat nang <i>camachiles,</i> &oacute; balat nang bayabas, ayon
+sa turo ni Buchan. Maigui rito naman ang <i>dita</i> n&uacute;mero 14, timbang
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_265" id="Pg_265">P&aacute;hin&aacute; 265</a></span>tatlong bahagui arao-arao, na isinasama sa <i>alac</i> at ipaiinom sa
+maysaquit. Magaling sa caniya ang pagcain nang yuro, hipon at mang&#771;a
+talaba.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_48" id="CAPITULO_48"></a>CAP&Iacute;TULO 48.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa hindi nananabi.</i></p>
+
+
+<p>331. Masama sa saquit na ito ang paglocloc na parati, ang pagdaramit
+nang marami, ang pagtahan sa hihig-an ang malauon, at ang pag-iisip na
+parati nang mang&#771;a maliliuag.</p>
+
+<p>332. Ang hindi manabi para nang dati, ay magaling cumain nang lutong
+bung&#771;a nang&#771; cahoy; bagay naman sa caniya ang <i>mantica,</i> ang <i>pulot,</i>
+ang az&uacute;car, ang <i>suero,</i> at ang gatas; cun itong mang&#771;a bagay na ito
+ay hindi macauala noong saquit na yao,i, magaling uminom ang maysaquit
+nang caunting <i>ruibarbo,</i> na macaitlo touing lingo. Maigui roon naman
+ang tubig na dinoonan nang gata nang <i>cahel,</i> na ualang <i>az&uacute;car,</i> na
+yao,i, sa umagang umaga,i, iinumin; magalin din ang pagcain nang cahel
+cun umaga. Ang tubig na pinaglagaan nang ugat nang <i>hagunoy</i> ay mabuti
+naman doon sa hindi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_266" id="Pg_266">P&aacute;hin&aacute; 266</a></span>manabi. Cun ang maysaquit nahihirapan nang
+pananabi dahil sa matigas ang dumi ay magaling sumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang <i>lantin</i> (llant&eacute;n) timbang piso.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_49" id="CAPITULO_49"></a>CAP&Iacute;TULO 49.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa sinising&#771;auan, &oacute; sa namumula ang mata.</i></p>
+
+
+<p>333. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang hang&#771;ing malamig na
+casama nang ulan, ang pagbasa, ang pagting&#771;in nang malauon sa maputi,
+ang pagcapuyat, ang pagsulat, ang pananahi, ang pagdurugtong nang
+<i>abac&aacute;</i> cun gab-i, ang biglang pag-urong nang pauis, ang pag-inom nang
+<i>alac</i> na marami, ang mahabang pag-ulan, ang calimitan nang pag-gaua
+nang mahalay, at ang pagtahan sa mang&#771;a mababang lupa. Cun minsan ay
+sungmusunod yaong saquit sa bulutong at sa ticdas.</p>
+
+<p>334. Ang nagcacasaquit nang gayon ay hindi macating&#771;in sa liuanag; ang
+mata ay masaquit na totoo at namumula; ang pulso ay madalas at
+matigas, at cun minsan nalalagnat ang may catauan.</p>
+
+<p>335. Ang maysaquit ilalagay sa husay nang maysaquit na magaling-galing
+nasa ca<span class="pagenum noind"><a name="Pg_267" id="Pg_267">P&aacute;hin&aacute; 267</a></span>p&iacute;tulo 5. Cailang&#771;an namang sangrahan, lalo pa cun magaling
+ang catauan &oacute; cun mayroong maraming dugo; cun ualang maraming dugo, ay
+cailang&#771;ang purgahin nang bilin sa n&uacute;mero 24, &oacute; sa n&uacute;mero 32. Ang
+iinumin niyang parati ay ang turo sa n&uacute;mero 1 &oacute; 2 Maigui ring ba&ntilde;usan
+nang malacucong tubig hangan tuhod, at cun mahirap ang pagcaramdam
+niya ay ahitin ang ulo touing lingo. Cun hindi rin nauauala ang saquit
+nang mata, ay lag-yan ang maysaquit nang parapit n&uacute;mero 36 sa batoc &oacute;
+sa licod nang taying&#771;a, at pabayaang sumago nang ilang lingo. Cun ang
+saquit nang mata ay malaqui, ay tapalan cun gabi nang tinapay na durog
+at <i>gatas</i> na pinatacan nang caunting lana, at cun umaga,i, hugasan
+ng&#771; gatas na malacucong tinubigan. Pagca nauala na ang saquit, cun
+minsan ang mata ay hindi pa gungmagaling na totoo; cun gayo,i, maigui
+hugasan cun umaga at cun gabi nang tubig na sinucaan. Ang tauong
+malimit magcasaquit nang gayon, ay mabuti magfuente sa isa &oacute; sa
+dalauang camay. Ang isa pang gamot nang taga &Aacute;frica sa mang&#771;a
+sarisaring saquit nang mata, ay tinatapalan cun gabi nang atay na
+hilao nang sisiu.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_268" id="Pg_268">P&aacute;hin&aacute; 268</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_50" id="CAPITULO_50"></a>CAP&Iacute;TULO 50.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa may colaba, &oacute; sa, may bilig sa mata</i></p>
+
+
+<p>336. Cun mayroong tauong may colaba &oacute; bilig sa mata, ang isang
+capiraso na <i>az&uacute;car piedra</i> ay bayuhin mo nang maliit, at ibudbod mo
+sa matang maminsan minsan; &oacute; bumunot ca nang pacpac &oacute; plumang mura
+nang sisiu na maputi, at ang dugong nadoroon sa dulo nang pluma ay
+iyong pigain at ilahid sa colaba nang mata. Maigui rin patacan ang
+mata nang dagta nang dahon nang <i>pandacaqui.</i> Ang gata nang
+aligbang&#771;on ay mabuti naman doon. Itong l&aacute;hat ay aral ni P. Clain;
+datapoua hindi co na-aalaman cun macagagaling yaon. Dapat atohing
+gauin ang p&iacute;ldoras n&uacute;mero 57; &oacute; cun ibig mo ay basain ang mata nang
+alac sa misang pinagbabaran ng&#771; cataua,t, dahon nang <i>arg&eacute;mone</i>, yaon
+bagang damong itinuturo co sa p&aacute;rrafo 338.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_269" id="Pg_269">P&aacute;hin&aacute; 269</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_51" id="CAPITULO_51"></a>CAP&Iacute;TULO 51.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa hindi macaquita, magaling man ang caniyang mata, na ang
+tauag nang castila doo,i,</i> gota serena.</p>
+
+
+<p>337. Mayroong tauo, na cun tingnan ang caniyang mata, ay anaqui para
+nang mata nang ibang tauo, datapoua,i, hindi siya macacaquita; cun
+baga caya hindi siya macaquita, ay sapagca nalubay, &oacute; ga namatay ang
+cabagsican nang litid nang mata, ay ualang magauang gamot doon.
+Datapoua cun dala nang masamang sing&#771;ao nang catauan, ay cailang&#771;ang
+sangrahan muna ang may catauan cun maraming dugo siya, &oacute; cun bata pa.
+Bucod dito ay palonoquin ang maysaquit arao-arao nang dalaua &oacute; tatlong
+p&iacute;ldoras &oacute; pelotilla na bilin sa numero 43; saca doonan nang parapit
+n&uacute;mero 36 sa batoc &oacute; sa licod nang taying&#771;a, na pababayaang sumago
+doon nang malauong panahon, at cun minsan macacaquita na ang
+maysaquit.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_270" id="Pg_270">P&aacute;hin&aacute; 270</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_52" id="CAPITULO_52"></a>CAP&Iacute;TULO 52.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa may sugat sa suloc nang mata, &oacute; sa liran.</i></p>
+
+
+<p>338. Ang gagauin sa may sugat sa suloc nang mata ay ang mang&#771;a turo sa
+cap&iacute;tulo 49. Ang sugat nang mata ay maiguing lahiran nang tubig na
+pinagtunauan nang laman nang bung&#771;a nang <i>aroma</i> na linahucan nang
+caunting asin. Mabuti rin doon ang sucang pinagbabaran nang caputol na
+tanso, para nang mang&#771;a cuartang malinis. Magui ring lahiran nang
+dagta nang <i>arg&eacute;mone</i> na yao,i, damong sungmisibol sa mang&#771;a patio
+nang simbahan nang Maalat pati sa Tondo; ang bulaclac noon ay
+malaqui,t, madilao; ang catauan pati nang bung&#771;a sampon nang dahon ay
+matinic; ang dagta noon ay madilao. Ito,i, turo ni Linneo.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 167px;">
+<img src="images/300.jpg" class="biggap" width="167" height="32" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_271" id="Pg_271">P&aacute;hin&aacute; 271</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_53" id="CAPITULO_53"></a>CAP&Iacute;TULO 53.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa masaquit ang taying&#771;a.</i></p>
+
+
+<p>339. Cun baga masaquit ang taying&#771;a, ay mabuti patacan nang gata nang
+<i>lasona,</i> na may calahoc na gatas nang babayi; mabuti rin ang gata
+nang <i>calabasa.</i> Cun baga caya lamang sungmasaquit ang taying&#771;a,
+sapagca nalamigan, ay magluto ca ng&#771; isang <i>daga</i> sa <i>alac,</i> hangan sa
+matunao, salain mo yaong alac, at maminsan-minsan mong patacan ang
+taying&#771;ang masaquit noong ding alac na mainit-init, at mauauala ang
+saquit.</p>
+
+<p>340. Cun namamaga ang taying&#771;a ay maglaga ca ng&#771; balat nang granada sa
+ihi nang tauo na may ilang arao na ang ihi, at yao,i, ibasa mo sa
+taying&#771;a at mamamatay ang mang&#771;a ood, cun baga mayroon; cun ibig mo
+ang gata nang <i>romerong</i> binayo ay isa rin. Itong lahat ay uica ni
+Clain. Datapoua mayroong isa pang gamot na totoong buti, na yao,i,
+gayon. Magihao ca sa apoy nang isa &oacute; dalauang dahon nang <i>sorosoro</i> na
+ang tauag sa Maynila doo,i, <i>lengua de perro,</i> at ang gata noon iyong
+isoot sa taying&#771;a nang isang pacpac na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_272" id="Pg_272">P&aacute;hin&aacute; 272</a></span>munti nang sisiu. Yaon ay
+gagauin mong macalaua &oacute; macaitlo maghapon.</p>
+
+<p>341. Cun hindi macaring&#771;ig ang may catauan ay magaling doon sa
+taying&#771;a ang gata nang <i>coles</i> na may casamang <i>alac</i> sa misa. Maigui
+rin sootan ang taying&#771;a nang caunting bulac na ibinabad, sa alac na
+pinagtunauan nang ga dalauang butil na <i>almizcle;</i> bucod dito ang ulo
+ay tatacpan nang pa&ntilde;o, at masamang mahang&#771;inan. Ang uica ni P. Santa
+Maria, ay totoong galing sa masaquit na taying&#771;a ang patacan nang
+<i>taba</i> nang buaya, at cun minsan mauauala ang pagca bing&#771;i. Na-aari
+rin ang taba nang baboy. Mabuti doon naman sa hindi macaring&#771;ig ang
+gata nang <i>yerbabuena</i>. Ang uica nang iba, ay magaling din ang gata
+nang <i>ruda.</i></p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun minsan ang taying&#771;a caya masaquit; ay may <i>erisipela</i>
+(culebra) sa loob. Cun gayon ay gagamutin para nang turo sa cap&iacute;tulo
+23.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_273" id="Pg_273">P&aacute;hin&aacute; 273</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_54" id="CAPITULO_54"></a>CAP&Iacute;TULO 54.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa inuurung&#771;an nang pauis, galis, buni, &oacute; cun nauauala ang
+talagang bubucol, &oacute; sisibol sa catauan; at hindi tungmutuloy.</i></p>
+
+
+<p>342. Ang tauong binubuni, &oacute; pinapauisan &oacute; guinagalis na dati, na
+biglang nauaual-an noong mang&#771;a saquit na yaon, &oacute; cun baga siya,i,
+binubulutong &oacute; tiniticdas, &oacute; quinuculebra, &oacute; cun tinutubuan nang
+anomang masama, at hindi tungmoloy, cundi lungmulubog at napaiilalim,
+cun minsan siya,i, maguiguing <i>&eacute;tico,</i> &oacute; hihicain, &oacute; daraanan caya
+nang hindi macahing&#771;a, &oacute; nang ibang saquit na masama. Cun ang may
+catauan ay naghihirap dahil sapagca nauala yaong pinaca sing&#771;ao nang
+catauan; ay mabuti ang siya,i, magdamit nang maramirami &oacute; magbalabal.
+Saca uminom siya nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang
+<i>alagao,</i> na dinoroonan nang caunting <i>nitro, &oacute; salitre,</i> at macalaua
+maghapon caniyang cacanin ang timbang cahati nang bilin sa n&uacute;mero 42;
+bucod dito ay magpupurga siyang parati. Cucuscusin nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_274" id="Pg_274">P&aacute;hin&aacute; 274</a></span>tuyong damit
+ang caniyang mang&#771;a paa hangang tuhod, at baba&ntilde;usan naman cun umaga at
+cun gab-i nang malacucong tubig. Ang caniyang iinuming parati ay ang
+bilin sa n&uacute;mero 71 &oacute; ang sa 75. Houag siyang cumain, cundi gatas nang
+<i>baca,</i> &oacute; cambing, &oacute; <i>calabao.</i> Cun malubha ang maysaquit ay parapitan
+sa batoc, &oacute; sa guitna nang dalauang balicat, &oacute; sa mang&#771;a bias nang
+mang&#771;a camay, &oacute; sa mang&#771;a paa; saan man doon ay na-aari; cun baga
+galis ang lungmubog ay maigui igaua nang capaanyoan ang maysaquit,
+nang mangyaring siya,i, malalinan uli nang galis.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_55" id="CAPITULO_55"></a>CAP&Iacute;TULO 55.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa namamaga ang boong catauan na ang tauag nang castila
+doo,i,</i> hidropes&iacute;a.</p>
+
+
+<p>343. Cun namamaga ang boong catauan nang tauo, &oacute; hindi man ang boong
+catauan, cun hinihipo nang camay ang laman ay malata at malamig; at
+cun idiniriin nang daliri, ay bungmabaon sa laman ang daliri, at
+nagcacahucay doon, na hindi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_275" id="Pg_275">P&aacute;hin&aacute; 275</a></span>nauauala pagcaraca; caya gayon ay sapagca
+ang pinaca tubig na dating calahoc nang dugo, ay bungmubucod at
+napapatahan sa ilalim nang balat nang catauan.</p>
+
+<p>344. Ang unang namamaga ay ang paa at hita, at hungmahalili ang boong
+catauan; sa bay-auang mayroong isang tila bucol; ang balat ay ga
+maguintab, namumutla, at lungmalamig, at hindi lubhang nacacaramdam;
+ang paghing&#771;a ay mahirap, at lalo pa cun gab-i, &oacute; cun bagong nacacain;
+ang maysaquit nag-uubo; hindi pinapauisan; ang pulso ay munti,
+malalim, madalas at gulo; ang ihi ay hindi luto, at hindi rin marami;
+ang inaiilaguin ay hindi rin luto, at may dugo pa cun minsan; ang
+maysaquit ay mahina; nauuhao na parati, at hindi macacain; ang dila
+cun minsan; ay tuyo. Cun malalauon-lauon, ay nalalagnat dahilan sa
+tubig na nabubuloc sa mang&#771;a laman, at pagca gayon ang caniyang
+hining&#771;a ang lauay at ang ihi ay mabaho. Maraming dahilan ang
+iquinapagcacasaquit nang tauo noong gayong saquit. Cun minsan yaong
+saquit ay minamana; cun minsan dala nang pag-inom nang alac na
+matapang, &oacute; dala nang pagpupurga &oacute; pagsasangra nang totoong limit, &oacute;
+nang pag-inom nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_276" id="Pg_276">P&aacute;hin&aacute; 276</a></span>tubig na malamig pag ang tauo,i, nainitan, &oacute;
+galing sa malaquing gaua; cun minsan dala nang pagtahan sa mababang
+lugar &oacute; nang pagcain nang mang&#771;a ualang sustancia. Nagcacasaquit din
+nang ganitong saquit ang matamaring cumibo, ang hinica, ang nang&#771;iqui,
+ang nag-ilaguin nang malacas, at ang inurung&#771;an nang galis, buni, &oacute;
+nang sa bouan bouan cun baga babayi. Caya ang pag-gamot doo,i,
+maliuag; datapoua cun minsan ay gagaling ang maysaquit cun talaga
+siyang gagaling capag sundin niya ang mang&#771;a ituturo co ng&#771;ayon.</p>
+
+<p>345. Ang maysaquit ay tatahan sa lugar na mainit at sa ualang maraming
+ilog &oacute; laua. Cun hindi na-aari sa caniya yaon ay maglagay siya nang
+bagahan doon sa silid na tinatahanan niya &oacute; magbago muna nang bayan;
+mag-ing&#771;at siya sa calamigan nang gab-i, ang caniyang cacanin ay
+tinapay na matigas &oacute; ihao sa baga; ang <i>carne</i> at ang <i>isda</i> na
+caniyang cacanin ay ihao rin sa baga, at maigui sucaan, &oacute; doonan nang
+gata nang dayap. Ang maysaquit ay hindi sucat uminom nang tubig,
+magmumumog siya lamang &oacute; iinom nang caunti; magaling din ang <i>alac</i> sa
+misa na hindi maitim, na pinagbabaran nang ajenjos. Ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_277" id="Pg_277">P&aacute;hin&aacute; 277</a></span>buti rin, ani
+Buchan, ang pag-inom cun umaga,t, cun gab-i nang isang cucharang bot-o
+nang <i>mostaza</i> na hindi bayo na ihuhulog sa isang tazang tubig na
+pinaglagaan nang <i>luya.</i> Bucod dito ang maysaquit ay lalacad na
+parati, &oacute; sasacay sa cabayo, maigui ring cuscusing parati ang caniyang
+catauan nang basahang tuyo at mainit; ang damit na gagamitin nang
+maysaquit ay ang tinina nang azul, na pasasayaring maigui sa catauan,
+at masama ang louag.</p>
+
+<p>346. Touing umaga paiinumin ang maysaquit nang isang cuchara nang
+bilin sa n&uacute;mero 72. Itong gamot na ito,i, itinutuloy hangang mauala
+ang pamamaga nang catauan. Ang ungmiinom noon ay ungmiihi nang marami,
+at yaon ang nacacauala nang pamamaga. Cun hindi ungmiihi nang marami
+ang maysaquit, painumin man noong turo co ng&#771;ayon, ay damidamihan yaon
+ding painom na bilin sa n&uacute;mero 72; at cun baga ungmuunti-unti na ang
+pamamaga, ay bigquisang maigui ang catauan, at painumin ang maysaquit
+nang timbang dalauang piso nang bilin sa n&uacute;mero 74, isang oras bago
+cumain, cun tanghali at cun gab-i. Itong dalauang gamot na ito; ang
+bilin baga sa n&uacute;mero 72, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_278" id="Pg_278">P&aacute;hin&aacute; 278</a></span>at sa 74, ay itinutuloy, hangang sa gumaling
+ang maysaquit.</p>
+
+<p>347. Ang mang&#771;a purga at mang&#771;a papauis ay nacacagaling din sa
+nagcacasaquit noong saquit na yaon. Datapoua sapagca cun minsan
+nacacasama bagcus, caya magaling sa lahat ang mang&#771;a itinuro co sa
+mang&#771;a p&aacute;rrafo 345 at sa 346. Maigui rin (ani Buchan) carlitan ang paa
+nang maysaquit hangan sa binti, houag lamang palaliman ang carlit,
+bago basain nang alac, &oacute; aguardiente ang lugar na quinarlitan.</p>
+
+<p>348. Mayroong isa pang pamamaga nang catauan, na hungmahalili sa
+lagnat na pang&#771;iqui na lauon; at ang bagay doon ay yaon ding mang&#771;a
+sinabi co sa p&aacute;rrafo 345 at sa 346. Cun ang paa lamang ang namamaga
+susundin ang mang&#771;a turo sa p&aacute;rrafo 352 at 353.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Uica nang isang marunong na tauo, na si D. Mariano Lagasca ang
+ng&#771;alan, na sa saquit na pamamaga nang boong catauan, pati sa pamamaga
+nang tiyan (bilbil), at sa pamamaga nang mang&#771;a paa, na totoong galing
+nang <i>lang&#771;is sa castila, &oacute; aceite de olivas</i> ayon sa hatol nang
+maraming mabantog na m&eacute;dico. Binabasa nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_279" id="Pg_279">P&aacute;hin&aacute; 279</a></span>lang&#771;is ang camay, at
+linalahiran nang malauon lauon ang boong catauan nang maysaquit, na
+yao,i, gagauing macalaua &oacute; macaitlo arao-arao. Cun ang tiyan ang
+namamaga,i, siya lamang ang linalahiran; at cun ang paa lamang ang
+namamaga, ay gayon din siya lamang ang lalamasin nang lang&#771;is, at ang
+lacad nang camay ay paitaas. Itong gamot ay nacagaling sa marami; lalo
+pa cun ang saquit hindi pa nalalauon. Hindi co ma-aalaman cun ang
+<i>lang&#771;is sa niyog &oacute;</i> ang sa <i>ling&#771;a</i> &oacute; ang sa <i>ling&#771;ansina</i> ay
+macacagaling naman Datapoua cun mayroong sungmisibol na anomang bagay
+sa paang namamaga,i, houag lahiran nang lang&#771;is.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_56" id="CAPITULO_56"></a>CAP&Iacute;TULO 56.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa namamaga ang tiyan, na yaon ang pinang&#771;ang&#771;anlang</i>
+belbel &oacute; berb&eacute;n.</p>
+
+
+<p>349. Cun minsan mayroong naiipong tubig sa tiyan nang tauo, na yaon
+ang dahilang iquinapamamaga noon, at ang pang&#771;alan sa saquit na yao,i,
+<i>bilbil</i>. Ang tubig ay gungmagala at nagbabago nang lugar, cun ang may
+catauan ay nagbabago <span class="pagenum noind"><a name="Pg_280" id="Pg_280">P&aacute;hin&aacute; 280</a></span>naman nang lagay; ang pulso ay munti, madalas at
+matigas tigas; caunti ang inaiihi nang maysaquit; nauuhao siyang
+parati, yungmayayat, at ang paghing&#771;a ay mahirap; ang maysaquit ay
+nanhihina pa mandin cun malauon, nag-uubo siya, at may lagnat na
+caunti. Ang pinagmumul-an nitong saquit ay yaong mang&#771;a sinabi co sa
+p&aacute;rrafo 344.</p>
+
+<p>350. Cun ang saquit ay bago pa, cun minsan gagaling ang may catauan,
+painumin lamang nang biling sa n&uacute;mero 8, &oacute; sa n&uacute;mero 72, ayon sa turo
+co sa p&aacute;rrafo 346. Cun hindi rin ungmuunti ang pamamaga nang tiyan,
+pag nacacaraan ang ilang arao, at hindi ungmiihi nang marami ang
+maysaquit, ay painumin nang bilin sa n&uacute;mero 71, at touing arao bago
+cumain cun umaga, ay paiinumin din nang timbang saicapat nang bilin sa
+n&uacute;mero 24; cun gab-i bago humiga ay paiinumin uli noon ding painom sa
+n&uacute;mero 24. Cun nacalalo ang isang anim na arao, ay bibig-yan nang
+purgang turo sa n&uacute;mero 73. Datapoua cun ang maysaquit ay hindi
+gung-magaling-galing, ang ipupurga doo,i, ang sa n&uacute;mero 21; cun
+nacaraan ang anim na arao, ay capupurgahing uli; susundin naman <span class="pagenum noind"><a name="Pg_281" id="Pg_281">P&aacute;hin&aacute; 281</a></span>ang
+lahat na sinabi co sa p&aacute;rrafo 345. Cun baga nacalabas na ang mang&#771;a
+tubig sa tiyan, at nauala ang pamamaga, ay painumin arao-arao ang
+maysaquit nang alac na itinuro co sa n&uacute;mero 74, ga isang taza carami,
+nang lumacas ang sicmura, at ang mang&#771;a bituca.</p>
+
+<p>351. Cun hindi rin nauauala ang pamamaga nang tiyan, ay tutudluquin
+nang carayom nang isang marunong na m&eacute;dico, ga apat na daliri sa
+ilalim nang pusod, at houag sa guitna, cundi sa dacong taguiliran.
+Yaong carayom na yao,i, mayroong sadiyang sootan, na ang magcabila ay
+butas, at casabay rin nang carayom, cun ibaon sa laman. Cun inaalis
+ang carayom, ay natitira doon sa tiyan ang pinaca bahay na
+quinasosootan nang carayom; at palibhasa,i, may butas ang magcabila,
+ay doon lungmalabas ang tubig parang sa alolod. Ang tubig ay
+palalabasing minsan, datapoua marahan dahan, nang houag malio ang
+maysaquit; at nang mapalabas na maigui ang tubig, ay binibigquisan ang
+tiyan nang mang&#771;a malalapad na bigquis, na cun bago,i, louag, at cun
+lungmabas na ang tubig, ay higpithigpitang marahan dahan. Saca
+painumin ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 74, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_282" id="Pg_282">P&aacute;hin&aacute; 282</a></span>at susundin ang
+mang&#771;a turo sa p&aacute;rrafo 345. Cun baga namamagang uli ang tiyan, ay
+catudloquin pa nang marunong sa ilalim nang unang tudloc. Basahin mo
+ang <i>nota</i> nang p&aacute;rrafo 348.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_57" id="CAPITULO_57"></a>CAP&Iacute;TULO 57.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa namamaga ang mang&#771;a paa.</i></p>
+
+
+<p>352. Ang pamamaga nang paa ay marahil humalili sa lagnat na pang&#771;iqui,
+sa saquit na hica, sa culebra, sa pag-iilaguin nang malacas, sa mang&#771;a
+lagnat na ualang hibas, sa cabuntisan, at sa pag-urong nang sa bouan
+sa mang&#771;a babayi.</p>
+
+<p>353. Itong pamamaga nang paa, ay nauauala siyang cusa cun malauon,
+capag nacuha ang totoong saquit na pinangali-ng&#771;an noong pamamagang
+yaon. Datapoua cun ang may catauan ay lauon nang ualang saquit, at
+hindi mauala ang pamamaga nang paa, ay maigui ang siya,i, lumacad na
+parati. Cuscusin ang paa nang isang basahang tuyo,t, mainit, at
+bigquisan nang damit na maigting-igting. Mabuti rin libutin ang paa
+nang gaboc na tuyo na mainit init, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_283" id="Pg_283">P&aacute;hin&aacute; 283</a></span>na may casamang asin; houag siyang
+uminom nang maraming tubig; uminom siya ng&#771; caunting alac. Cun
+umaga,t, cun hapon, ay paiunumin ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero
+20, timbang saicaualo, na tutunauin sa isang tazang tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang <i>alagao.</i> Cun masama ang sicmura, ay
+painumin arao-arao nang timbang saicapat nang bilin sa n&uacute;mero 14; at
+cun hindi naniniya yao,i, big-yan nang dalaua &oacute; tatlong cuchara
+maghapon nang turo sa n&uacute;mero 8. Basahin mo ang <i>nota</i> nang p&aacute;rrafo
+348.</p>
+
+<p>354. Mayroong tauo na cailan man ay namamaga ang caniyang paa. Ang
+gayong maysaquit ay masamang gamutin at caalamalam lulubha.</p>
+
+<p>355. Cun minsan ang mang&#771;a paang namamaga, ay pungmuputoc cun malauon
+at nagsusugat, na hindi masama yaon; datapoua sapagca ang ganoong
+sugat ay malauon bago mabahao, at cun minsa,i, nabubuloc, ang maigui
+ay tacpan nang damit ang paa, nang houag mahang&#771;inan; tatapalan naman
+nang bilin sa n&uacute;mero 64. Ang maysaquit ay <i>ilalagay sa husay</i> nang
+maysaquit na magaling-galing na cap&iacute;tulo 5, at houag palacarin.
+Maminsan minsan ay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_284" id="Pg_284">P&aacute;hin&aacute; 284</a></span>pupurgahin nang bilin sa n&uacute;mero 21, at arao-arao
+paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 14, timbang saicapat.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_58" id="CAPITULO_58"></a>CAP&Iacute;TULO 58.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa nabiquig &oacute; sa naloogan, nang anomang bagay sa lalamunan,
+na hindi macatuloy sa ilalim.</i></p>
+
+
+<p>356. Cun ang tauo,i, mayroong linon-oc na anomang bagay, na hindi
+macatuloy sa sicmura, cundi napatahan sa lalamunan, ang maigui ay
+itulac na pailalim, cun ang nadoroon ay tinapay, carne, gulay, bung&#771;a
+nang cahoy, &oacute; bot&oacute; nang mang&#771;a bung&#771;a. Cun ang nadoroon ay tinic at
+nasisilip nang mata, ay mabuti hang&#771;uin nang sipit na cauayan. Itong
+sipit ay doroonan nang munting sangcal na tataliang maigui; at pag
+ang sipit ay pinaabot na sa tinic, ay hihilahin nang camay ang
+sangcal, nang maipit ang tinic. Totoong buti naman ang isang cauad na
+tanso, na ang isang dulo ay baluctutin nang caunti parang binuit;
+yaong isang cabilang dulo ay binabaluctot din nang mahauacang maigui
+sa camay ang pagca baluctot nang magcabi<span class="pagenum noind"><a name="Pg_285" id="Pg_285">P&aacute;hin&aacute; 285</a></span>lang dulo ay patatamain
+capoua sa isang taguiliran, nang maalaman ang calagayan nang cauad cun
+nadoroon sa lalamunan. Itong ganitong cauad ay ipapasoc sa lalamunan
+nang palapad at pag nacalalo na sa tinic, ay pipihitin nang caunti
+nang macuha,t, masungquit yaong nacacahirap sa maysaquit.</p>
+
+<p>357. Cun hindi rin nacucuha yaong nadoroon sa lalamunan nang
+maysaquit, ay mabuting sumpiting bigla sa lalamunan nang isang sumpit
+na munti; sapagca cun minsan ay mag-uubo ang may catauan, at lalabas
+ang nacabibiquig sa caniya. Maigui ring painumin ng&#771; pasuca n&uacute;mero 34,
+&oacute; n&uacute;mero 35; cun baga hindi naniniya yao,i, sumpitin nang usoc nang
+tabaco p&aacute;rrafo 457. Cun minsan cailang&#771;ang sangrahan ang maysaquit,
+lalo pa cun hindi siya macahing&#771;a nang maloualhati. Mabuti namang
+pucpuquin nang camay ang licod pagca inato na ang ibang mang&#771;a paraan
+at hindi macucuha ang nadoroon sa lalamunan.</p>
+
+<p>358. Cun ang napatahan sa lalamunan ay carayom, paco, mang&#771;a bot-ong
+matilos, &oacute; singsing, &oacute; caputol na pingan, ay aatuhin muna ang
+paghang&#771;o noon, ayon sa turo co <span class="pagenum noind"><a name="Pg_286" id="Pg_286">P&aacute;hin&aacute; 286</a></span>sa p&aacute;rrafo 356 at sa 357, at cun
+hindi mangyaring macuha, ay itutulac nang pailalim niyong cauad na
+baluctot, na itinuro co sa p&aacute;rrafo 356, &oacute; pucpuquin nang camay ang
+licod nang maysaquit.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_59" id="CAPITULO_59"></a>CAP&Iacute;TULO 59.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang lagnat na</i> daua <i>na may casamang pauis na tinuturan nang
+castilang</i> calentura miliar sudatoria.</p>
+
+
+<p>359. Ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, ay nalalagnat cun gab-i,
+ang camay ay quinig at mainit ang palad; pag-guising nang may catauan
+ay may pauis na malaqui, at totoo siyang nanghihina; masaquit ang ulo,
+mahirap ang paghing&#771;a, hungma-halinghing, at nauuhao siya; macati ang
+balat nang catauan; ang caniyang dila ay maputi, ang caniyang pulso ay
+madalas, puno at matigas; cun babayi ang maysaquit cun minsan
+inuurung&#771;an siya nang gatas. Sa icatlo &oacute; sa icapat na arao ay
+lungmalaqui ang lagnat; nasisira sira ang bait nang maysaquit, at
+linalabasan tuloy ang caniyang catauan nang maraming butil na ang
+camuc-ha ay butil nang <i>daua;</i> cun <span class="pagenum noind"><a name="Pg_287" id="Pg_287">P&aacute;hin&aacute; 287</a></span>minsan ang lungmalabas na mang&#771;a
+manchang mapula, na anaqui ay <i>culebra.</i> Cun malauon na ang saquit,
+mayroong lungmalabas na mang&#771;a manchang mapulang mapula, para nang
+quinagat nang pulgas, cun minsan naman sinisibulan sa liig, sa dibdib,
+at sa tiyan nang mang&#771;a butil na puno nang tubig, na yao,i, masama.
+Ang maysaquit ay namamatay cun minsan sa icapat, &oacute; icalimang arao.
+Masama sa saquit na ito ang mang&#771;a bagay na mainit. Ang maysaquit
+<i>ilalagay sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4.) Sasangrahang maquiilan hangang
+umunti ang lagnat at lumambot ang pulso; datapoua, ang uica ni Buchan,
+na hindi magaling dito ang pagsasangra. Susumpiting macaapat
+arao-arao; touing calahating oras ay paiinumin nang isang vasong
+<i>suero</i>, na huhulugan nang polvos na bilin sa n&uacute;mero 24, natimbang
+isang salapi ang uubusin niya maghapon. Cun magaling-galing na ang
+maysaquit, at cun ang maysaquit hindi babaying nang&#771;anac, ay paiinumin
+nang bilin sa n&uacute;mero 34; at ang turo sa n&uacute;mero 32 ay iinumin niya
+touing arao. Cun baga ang maysaquit ay babaying nang&#771;anac, ay
+pupurgahin nang mahinang purga. Cun gayon ang pag-gamot sa maysaquit,
+ay bihira <span class="pagenum noind"><a name="Pg_288" id="Pg_288">P&aacute;hin&aacute; 288</a></span>ang di gungmagaling. Itong saquit na ito ay marahil dumaan
+sa mang&#771;a babaying nang&#771;ang&#771;anac, gaua nang mang&#771;a <i>luya</i>, mang&#771;a
+tubig na mainit, apoy &oacute; alac na guinagamit nang tagalog. Cun minsan
+sungmusunod sa bulutong, at sa ticdas, &oacute; sa mang&#771;a lagnat. Cun minsan
+dinaraanan nitong saquit ang mang&#771;a matamaring cumibo, ang
+mapanglauin, at ang inuurung&#771;an nang galis, buni, pauis, &oacute; nang sa
+panahon cun baga babayi ang maysaquit.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_60" id="CAPITULO_60"></a>CAP&Iacute;TULO 60.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang mang&#771;a saquit nang sicmura,t, tiyan na doon nauucol ang
+pinang&#771;ang&#771;anlang</i> c&oacute;lico ahito, <i>at ang iba pa</i>.</p>
+
+
+<p>360. Bagaybagay ang c&oacute;lico &oacute; ang saquit nang sicmura,t, tiyan, na
+paraparang sasaysayin co sa mang&#771;a p&aacute;rrafong isusunod dito. Datapoua
+sapagca cun minsang hindi maquilala pagcaraca nang hindi marunong na
+m&eacute;dico cun anong bagay na <i>c&oacute;lico</i> ang tungmama sa maysaquit, caya
+ng&#771;a yata, nang houag macamatay sa tauong caauaaua ang mang&#771;a pag
+gamot, ay itong tatlong ba<span class="pagenum noind"><a name="Pg_289" id="Pg_289">P&aacute;hin&aacute; 289</a></span>gay na ituturo co ng&#771;ayon, ay siya ang
+maiguing gauin doon, sapagca hindi masama sa anomang bagay na
+<i>c&oacute;lico</i>. Susumpitin ang maysaquit na maquiilan arao-arao. Paiinumin
+nang maraming tubig na malacuco, &oacute; nang tubig na malacuco rin na
+pinaglagaan nang bulaclac nang alagao. Doon sa tiyan nang mang&#771;a
+basahang babad sa malacucong tubig. Houag painumin nang <i>alac &oacute;
+triaca</i>, &oacute; nang ibang mang&#771;a maiinit. Datapoua capag naquiquilala ang
+totoong saquit nang may catauan, at cun anong bagay na c&oacute;lico ang
+nacacahirap sa caniya, ay gagamutin para nang turo sa mang&#771;a p&aacute;rrafong
+ihahalili dito.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa saquit na malaqui nang sicmura,t, tian, na may casamang
+lagnat na malaqui, na yaon ang tinuturan nang castilang </i> c&oacute;lico
+inflamatorio.</p>
+
+<p>361. Itong saquit na ito,i, dala nang pamamaga nang sicmura &oacute; nang
+bituca dahilan sa cainitan nang dugo. Ang tiyan ay sungmasaquit muna
+nang malaqui, at cun malauon ay lalo pa manding sungmasaquit; ang
+pulso ay madalas at matigas. Ang maysaquit ay dungmaraying, na ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_290" id="Pg_290">P&aacute;hin&aacute; 290</a></span>init
+na totoo ang caniyang tiyan; cun minsan ang inaiilaguin niya ay
+malabnao, cun minsan hindi manabi; at cun baga bucod dito siya,i,
+sungmusuca pa, ay mapang&#771;anib ang caniyang buhay. Ang muc-ha,i,
+pungmupula; ang tiyan ay namamaga, at salang hipoin, ay sungmisigao
+ang may catauan; bucod dito ay nauuhao na parati. Ang saquit ay
+ungmaabot cun minsan hangan bayauang; caunti ang inaiihi nang
+maysaquit at cun umihi, ay mainit ang caniyang pagcaramdam. Hindi siya
+macatulog, cun minsan may pagcasira ang ulo. Cun hindi gamutin agad
+ang maysaquit, ay hindi lubhang dungmaraying cun malauon, na yao,i,
+masama. Ang pulso ay hindi catigasan; datapoua,t, madalas sa dati.
+Namumutla ang maysaquit, at nanlalata; ang boong catauan niya,i,
+lungmalamig, hindi lamang ang tiyan; saca sinusubaan, at namamatay
+tuloy. Cun minsan bago mamatay ay nag-iilaguin nang totoong baho
+dalang&#771; pagca buloc nang mang&#771;a bituca. Cun ang saquit ay naroroon sa
+sicmura anomang canin &oacute; inumin ng&#771; maysaquit ay isinusuca niya; hindi
+siya mapalagay; nasisira ang bait, at sa loob nang ilang arao ay
+namamatay. Itong c&oacute;lico ay dala cun minsan nang cainitan nang dugo.
+Caya <span class="pagenum noind"><a name="Pg_291" id="Pg_291">P&aacute;hin&aacute; 291</a></span>marahil magcasaquit nang gayon ang nahirapang totoo nang
+pag-gaua nang mabig-at na gaua; ang nainitan nang malaqui, ang
+cungmacain nang mang&#771;a mainit &oacute; mang&#771;a bung&#771;a nang cahoy na hindi
+magulang, at ang ungmiinom nang tubang maasim. Cun minsan naman ay
+dala nang masamang pag-gamot sa ibang bagay na <i>c&oacute;lico.</i></p>
+
+<p>362. Ang gamot sa ganitong saquit ay gayon: ang maysaquit ay
+sasangraha,t, cucunan nang maraming dugo sa camay, cun minsan ay
+cailang&#771;ang sangrahan uli sa loob nang dalauang oras. Touing icalauang
+oras din, mag-ilaguin man ang maysaquit at di man, ay susumpitin nang
+tubig na pinaglagaan nang culutan na dinoonan nang <i>lana</i> &oacute; lang&#771;is
+nang niyog. Painumin nang maraming tubig na malacuco na pinaglagaan
+nang culutan &oacute; palay. Ang pasuca at ang purgang matapang capoua masama
+sa caniya. Sa tiyan ay lalag-yan nang mang&#771;a basahang babad sa
+malacucong tubig, at pagca tuyo ay doroonan nang iba. Cun hindi
+nauauala ang pagsaquit nang sicmura &oacute; tiyan, ang maysaquit papambohan
+sa tubig na mainit-init. Ang uica ni Buchan, na totoong buting
+parapitan ang lugar na masaquit. Pag nauala na ang <i>c&oacute;lico,</i> pati nang
+lagnat, at naca<span class="pagenum noind"><a name="Pg_292" id="Pg_292">P&aacute;hin&aacute; 292</a></span>catulog tulog na ang may cataua,i, purgahin nang isang
+mahinang pamurga, para nang <i>man&aacute;</i> timbang dalauang piso, na may
+casamang <i>sal de Epsom </i>timbang saicapat, na yaong dalauang bagay ay
+tutunauin sa isang vasong <i>suero.</i> Cun baga mahina ang maysaquit, ay
+sucat na sa caniya ang <i>man&aacute; lamang.</i> Cun ualang <i>man&aacute;</i> ay pumili nang
+isang mahinang purga doon sa mang&#771;a bilin sa n&uacute;mero 82. Cun baga
+magaling man ang may catauan, may natitira pang caunting masaquit sa
+tiyan &oacute; sa sicmura, ay hindi sucat hamaquing pabayaan, at caalamalam
+ay sisibulan nang bucol sa loob; caya ang gagauin doo,i, itutuloy yaon
+ding mang&#771;a turo cong gamot sa p&aacute;rrafong ito, hangang sa uala nang
+maramdamang ano man ang maysaquit.</p>
+
+<p>363. Cun minsan dahil sa pamamaga nang <i>sicmura &oacute; tiyan, </i>ay
+sinisibulan doon ang may catauan nang masama. Caya nahahalatang may
+sungmisibol sa sicmura &oacute; sa bituca, sapagca parating mayroon doong
+caunting masaquit; ang may catauan ay nananab-ang nang pagcain
+pinagquiquilabutan siya nang guinao nang malimit, at hindi siya
+lungmalacas. Ang bagay dito ay ang mang&#771;a painom na itinuro co sa
+p&aacute;rrafo 362 na sinusundan nito. Cun pungmuputoc ang sibol, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_293" id="Pg_293">P&aacute;hin&aacute; 293</a></span>ang
+maysaquit ay nalilio doon sa oras na yaon, at naramdaman niyang may
+nauaualang mabigat doon sa loob. Cun ang nana,i, napapabobo sa loob
+nang bituca, ay lungmalabas na casama ng&#771; inailaguin, at ang maysaquit
+ay dungmoroual na parati; ang maigui doo,i, painumin lamang nang gatas
+na inalsan nang pinaca taba muna, bago samahan ng&#771; isang sa icatlong
+bahaguing tubig; touing icatlong arao, ay sumpitin nang <i>gatas</i> na
+tinubigan, na may casamang pulot na caunti. Cun ganoon ang pag-gamot
+doon, ay cun minsan mababahao ang sugat nang sibol na nacaputoc sa
+loob nang bituca. Datapoua cun ang nana nang sibol, ay nabububo sa
+labas nang bituca, ay maliuag ang pag-gamot sa maysaquit.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa icalauang bagay na saquit</i> <i>nang sicmura &oacute; tiyan, na
+dala nang apdo</i> <i>na tinuturan nang castilang </i>c&oacute;lico bilioso, &oacute; c&oacute;lico
+nang apdo.</p>
+
+<p>364. Ang nagcacasaquit nang gayon mahirap man ang caniyang pagcaramdam
+ay hindi nalalagnat, cun hindi pa nacalalo ang isa &oacute; dalauang arao
+nang caniyang pagcacasaquit; at lagnatin man ang maysaquit ang
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_294" id="Pg_294">P&aacute;hin&aacute; 294</a></span>pulso,i, hindi totoong tigas; at hindi rin malacas; ang tiyan ay
+hindi namamaga, at hindi mainit para nang sa isang c&oacute;licong sinaysay
+co sa p&agrave;rrafo 361; ang ihi ay hindi lubhang mapula; ang maysaquit ay
+nauuhao, at mapait ang caniyang bibig, cun baga sungmusuca &oacute;
+nag-iilaguin, ang lungmalabas ay madilao; cun minsan nasisira ang ulo
+nang maysaquit. Ang masaquit dito ay ang dacong pusod; datapoua ang
+dacong pusod ay sungmasaquit din doon sa saquit na <i>miserere</i> sa
+cap&iacute;tulo 61.</p>
+
+<p>365. Ang gamot dito ay gayon: ang maysaquit ay susumpitin nang malimit
+ng&#771; bilin sa n&uacute;mero 5; paiinumin ng&#771; maraming tubig na pinaglagaan
+nang ugat nang <i>grama (hincacauayan &oacute; malacauayan)</i> na dinoonan nang
+caunting gata nang dayap. Touing oras ay paiinumin nang isang taza
+nang turo sa n&uacute;mero 32, &oacute; cun ualang <i>sampaloc, </i>ay na-aari ang
+timbang saicaualong <i>cr&eacute;mor.</i> Maigui ring ba&ntilde;usan ang maysaquit
+hangang tuhod, at lag-yan sa tiyan nang basahang babad sa malacucong
+tubig. Cun baga totoong laqui nang saquit nang sicmura &oacute; tiyan, at ang
+pulso ay malacas, at ga mabagting, ay cailang&#771;ang sangrahan ang
+maysaquit. Cun hindi nauala ang saquit at hindi nag-iilaguin <span class="pagenum noind"><a name="Pg_295" id="Pg_295">P&aacute;hin&aacute; 295</a></span>nang
+malacas ang may catauan, baga man pinainom na nang mang&#771;a sinabi co
+ng&#771;ayon, ay magaling big-yan nang caunting <i>man&aacute;</i> na tutunauin sa
+malabnao na sabao nang sisiu. Mayroon tauong marahil daanan nitong
+ganitong <i>c&oacute;lico,</i> at ang bagay sa caniya ay ang bilin sa n&uacute;mero 24,
+na iinumin niyang maminsan minsan touing bouan. Hindi bagay sa caniya
+ang pagcain ng&#771; maraming <i>carne.</i> Masama rin ang mang&#771;a maiinit, ang
+mang&#771;a may taba at ang gatas; ang suero ay mabuti sa caniya.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa icatlong bagay na saquit nang sicmura &oacute; tiyan, na ang
+tauag nang tagalog sa nagcacasaquit noo,i, hinihilaban &oacute; inaahito, sa
+uicang castila ay</i> c&oacute;lico de indigesti&oacute;n, &oacute; ahito, &oacute; empacho.</p>
+
+<p>366. Cun napacarami ang quinain nang tauo bata ma,t, matanda man, ay
+sungmasama ang pagcaramdam, at sungmasaquit ang caniyang sicmura &oacute;
+tiyan. Gayon din ang cungmacain arao-arao nang hindi macayanan nang
+sicmura niya, cun malauon ay nagcacasaquit naman nito ring ganitong
+saquit na <i>ahito.</i> Sapagca yaong mang&#771;a cacaonti na hindi natutunao sa
+sicmura touing <span class="pagenum noind"><a name="Pg_296" id="Pg_296">P&aacute;hin&aacute; 296</a></span>arao, ay naiipon nang naiipon doon,na yao,i, ang
+iquinapagcacasaquit nang may catauan sa calaunan. Nacacapagcasaquit
+naman sa tauo ang pagcaing minsanan nang mang&#771;a sarisaring bagay na
+hindi magcaayon para nang <i>chocolate</i> at saguing, etc. Dito sa
+ganitong saquit ay ualang lagnat; ang may catauan ay hindi naiinitan,
+at hindi nauuhao; ang saquit nang sicmura &oacute; tiyan, ay gungmagala;
+datapoua nalilio ang maysaquit, naiibig niyang sumuca, at cun minsan
+ay namumutla ang muc-ha.</p>
+
+<p>367. Itong ganitong <i>c&oacute;lico</i> ay hindi maliuag gamutin; painumin lamang
+ang maysaquit nang maraming totoong malacucong tubig na malalahocan,
+cun ibig, nang <i>azucar &oacute; asin.</i> Maigui rin ang tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang <i>alagao.</i> Datapoua cailang&#771;an painumin ang
+maysaquit nang marami, sapagca cun caunti ang inumin ay nalalauon ang
+pag-galing. Ang pagsuca at ang pag-iilaguing yao,i, ang nacagagaling
+sa maysaquit; at cun hindi manabi, ay cailang&#771;ang sumpitin nang tubig
+na may <i>asin;</i> maigui ring cuscusin ang tiyan nang basahang tuyo, na
+idinadarang sa apoy. Cun minsan magaling na ang maysaquit; datapoua
+masama ang lasa nang bibig. Cun ga<span class="pagenum noind"><a name="Pg_297" id="Pg_297">P&aacute;hin&aacute; 297</a></span>yon, ay painuming maminsan minsan
+nang bilin sa n&uacute;mero 24; maigui rin ang pag-inom nang maraming malamig
+na tubig; at ang cailang&#771;ang totoo naman, ay ang houag cumain ang
+maysaquit hang&#771;ang di gumaling. Masama sa ganoong saquit ang <i>triaca,</i>
+ang tubig nang <i>anis,</i> ang <i>enebro, &oacute;</i> ang <i>alac</i>.</p>
+
+<p>368. Cun minsan ay hindi sungmasaquit ang sicmura &oacute; ang tiyan, cundi
+nalilio lamang ang may catauan; pinapauisan nang malamig, dungmuroual
+na parati at hindi lumalagay sa quinahihig-an. Cun minsan nama,i,
+biglang nalilio ang maysaquit, at hindi nacacaalam tauo; nagsisin-oc
+siya; ang caniyang muc-ha,i, nag-iiba; ang pulso ay munti; ang sicmura
+ay nauunat. Datapoua ang maysaquit ay nacacahing&#771;a. Dahil dito sa
+mang&#771;a tandang ito,i, na-aalaman, na hindi <i>apopleg&iacute;a &oacute;</i> panhihimatay
+ang caniyang saquit, at lalo pa cun siya,i, dinaraanan noong mg&#771;a
+gayon damdam pag bagong nacacain. Cun ganoon ang lagay nang maysaquit,
+ay namamatay sa loob nang ilang oras. Ang gamot doo,i, sumpitin nang
+tubig na dinoonan nang <i>asin at sab&oacute;n,</i> palon ocquin nang maraming
+tubig na <i>maalat;</i> at cun <span class="pagenum noind"><a name="Pg_298" id="Pg_298">P&aacute;hin&aacute; 298</a></span>hindi gungmagaling pa, ang polvos na bilin
+sa n&uacute;mero 34 at tutunauin sa tatlong tazang tubig, ay pagcaraca
+ipaiinom doon ang isang taza; at cun hindi sumuca ang maysaquit sa
+loob ng&#771; sa icapat na bahagui nang isang oras, ay ipaubos sa caniya
+ang isa pang taza, at cun hindi rin sumuca, ibigay doon ang icatlong
+taza. Cun ang maysaquit ay sungmuca na, ay yaon ang pag-galing niya.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa icapat na bagay na saquit nang sicmura &oacute; tiyan na dala
+nang hang&#771;ing nacuculong doon, na yaon ang pinang&#771;ang&#771;anlan nang
+castilang</i> c&oacute;lico flatulento.</p>
+
+<p>369. Itong ganitong <i>c&oacute;lico</i> ay hindi nag-iisa cun minsan, cundi
+napapasama doon sa ibang bagay na <i>c&oacute;lico,</i> na aquing sinaysay na sa
+p&aacute;rrafong natalicdan. Dito sa saquit na ito ay ualang lagnat; ang may
+catauan ay hindi nauuhao; ang tiyan ay lungmalaqui, datapoua,i, hindi
+tungmitigas; cun idiniriin ang tiyan, &oacute; hinihilot, ay gungmagala sa
+loob ang hang&#771;in, at lungmalabas sa bibig &oacute; sa ilalim. Itong saquit ay
+dala nang pagcain nang mang&#771;a bung&#771;a &oacute; mang&#771;a gulay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_299" id="Pg_299">P&aacute;hin&aacute; 299</a></span>na mahang&#771;in,
+para nang <i>saguing,</i> patani etc.</p>
+
+<p>370. Cun itong saquit ay casama nang ibang <i>c&oacute;lico,</i> ay ualang sadyang
+pag-gamot dito, sapagca cun gamutin ang totoong saquit; ay mauauala
+pati itong isa. Datapoua cun ualang ibang casamang <i>c&oacute;lico,</i> ang gamot
+doo,i, ganoon. Ang maysaquit ay sinusumpit, at quinucuscos ang
+caniyang tiyan nang mainit na damit; magaling namang painumin nang
+tubig na pinaglagaan nang manzanilla. Cun hindi na masaquit ang tiyan,
+at ualang lagnat ang may catauan ay mapapaiinom nang caunting <i>alac</i>
+na pinaglagaan nang caunting canela.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa icalimang bagay na saquit nang sicmura &oacute; tiyan, na
+marahil dumaan sa mang&#771;a tauong nalamigan, na yao,i, c&oacute;lico rin.</i></p>
+
+<p>371. Cun ang tauo ay nalamigan, at pag nacaraan ang ilang oras; ay
+dinaraanan nang pagsaquit nang sicmura &oacute; tiyan, lalo pa cun ang paa,i,
+siya ang tinablan nang lamig. Itong saquit ay marahil dumaan sa
+tagalog pag siya,i, nainitan &oacute; napagod, at saca nabasa ang caniyang
+paa. Sa gayong saquit ay masama ang alac, at <span class="pagenum noind"><a name="Pg_300" id="Pg_300">P&aacute;hin&aacute; 300</a></span>ang mang&#771;a purga, &oacute;
+yaong mang&#771;a maiinit na gamot. Ang magaling doo,i, cuscusin ang mang&#771;a
+paa nang mainit na damit na idinadarang sa apoy. Saca maiguing ibabad
+nang malauon ang mang&#771;a paa sa malacucong tubig na pinaglagaan nang
+<i>manzanilla,</i> &oacute; bulaclac nang <i>alagao.</i> Lalo pang madaling gagaling
+ang maysaquit cun siya,i, humiga,t, gumaua nang capaanyo ang
+mangyaring mapauisan ang caniyang paa. Cun malaquing totoo ang
+caniyang saquit, ang pagsumpit ay bagay sa caniya. Cun hindi rin
+nauauala yaong pagsaquit na malaqui, at bucod dito,i, magaling ang
+catauan nang maysaquit, ay cailang&#771;ang sangrahan. Ang mang&#771;a paa niya
+itatapat na malauon sa sing&#771;ao nang tubig na mainit bago ibabad sa
+malacucong tubig; at cun hindi pa natatalo ang saquit, ay parapitan
+ang maysaquit sa mang&#771;a binti.</p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 167px;">
+<img src="images/300.jpg" class="biggap" width="167" height="32" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_301" id="Pg_301">P&aacute;hin&aacute; 301</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_61" id="CAPITULO_61"></a>CAP&Iacute;TULO 61.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na pinang&#771;ang&#771;anlang</i> miserere, &oacute; pasi&oacute;n iliaca, <i>na
+yao,i, pagsasara nang mang&#771;a bituca, na dahil doon, ay hindi manabi
+ang maysaquit, cundi isinusuca niya ang lahat.</i></p>
+
+
+<p>372. Ang bituca nang tauo ay ga cung-miquiyao na parati, na ang
+camuc-ha ay ood &oacute; ahas; na dahilan dito sa ganitong pagquiyao ang
+lahat na quinacain ay natutulac sa dacong pouit. Datapoua cun
+nagcasala &oacute; nagulo itong pagquiyao nang bituca, ay hindi na mangyaring
+mapatung&#771;o sa pouit ang mang&#771;a quinacain, cundi sa bibig napaparoon.
+Yaong saquit ay totoong samang saquit, na ang tunay, na pang&#771;alan
+doo,i, <i>miserere &oacute; pasi&oacute;n iliaca.</i> Yao,i, dungmaraan cun minsan sa
+lungmilibang ilang arao nang pananabi; datapoua cun minsan ay biglang
+sumungpong sa tauo yaong saquit, at pagcaraca ang tiyan, &oacute; ang mang&#771;a
+dacong tabi nang pusod ay yaon ang caunaunahang sungmasaquit na totoo.
+Ang may cataua,i, hindi mapalagay; cun minsan mayroong nahihipong
+matigas na mahaba <span class="pagenum noind"><a name="Pg_302" id="Pg_302">P&aacute;hin&aacute; 302</a></span>doon sa tiyan; ang maysaquit ay dungmuroual muna;
+hung mahalili doon ang pagsuca; cun malauon ay ang lahat isinusuca
+niya, hindi lamang ang quinacain cundi pati nang iniinom, at bucod
+doon ay mayroong lungmalabas sa bibig na mabaho pa sa dumi. Ang
+maysaquit hindi manabi minsan man; ang tiyan niya ay nauunat; hindi
+ungmiihi, at cun baga ungmiihi, ay malabo,t, mabaho. Ang pulso ay
+matigas muna; cun malauo,i, madalas at munti; ang maysaquit ay
+nanghihina; nasisira ang bait, at nagsisin-oc; ang boong cataoan
+niya,i, cungmiquinal, &oacute; ga nanlulucso ang laman. Ang mang&#771;a paa,t,
+camay ay lungmalamig; nauauala ang pulso, pati nang saquit nang tiyan;
+sampon nang pagsuca, at totoong daling namamatay ang maysaquit.</p>
+
+<p>373. Sapagca malaqui ang pang&#771;anib nang buhay nang tauo sa saquit na
+ito, ay cailang&#771;ang gamutin pagcaraca, capag naquilalang magaling ang
+saquit; at cun hindi gamuting agad ay mamamatay na ualang sala. Ang
+pag-gamot ng&#771;a dito ay para nang sa <i>c&oacute;lico inflamatorio</i>, p&aacute;rrafo
+362. Caya cun bagong-bago ang saquit, at malacas pa ang may catauan;
+ay sasangrahang agad, at cucunan nang ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_303" id="Pg_303">P&aacute;hin&aacute; 303</a></span>raming dugo. Susumpiting
+parati nang tubig na pinaglagaan nang <i>cebada</i> &oacute; palay, na dinoroonan
+nang isa &oacute; dalauang tazang <i>lang&#771;is</i> nang <i>niyog &oacute; lana</i> man. Touing
+icalauang oras, ay painumin nang bilin sa n&uacute;mero 48; painumin namang
+parati nang turo sa n&uacute;mero 49, &oacute; cun uala yaon ay na-aari ang tubig na
+pinaglagaan nang <i>cebada (palay) &oacute;</i> ang <i>suero</i> na linahucan nang
+pulot. Ang maysaquit ay paliliguan sa malacucong tubig na maquiilan
+maghapon. Cun hindi rin gungmagaling ang maysaquit ay sumpitin nang
+usoc nang tabaco para nang turo sa p&aacute;rrafo 457. Ang isang maysaquit,
+ani Tissot, ay guinamot co ng&#771; gayon: sinangrahan co muna (aniya) at
+pinainom co nang purga; saca ibinabad cong tuloy sa malacucong tubig,
+at gungmaling. Ang isip nang mang&#771;a tauong hindi maalam; na sa saquit
+na ito ang bituca nang may cataua,i, nagugulo, at nagcacabuhol;
+datapoua hindi totoo yaon. Sapagca ang isang dulo nang bituca ay
+carugtong nang sicmura, at yaong isang dulo ay ang pouit na
+cungmacapit sa mang&#771;a pig-yi, na dahil doo,i, hindi mangyaring
+magcabuhol.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_304" id="Pg_304">P&aacute;hin&aacute; 304</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_62" id="CAPITULO_62"></a>CAP&Iacute;TULO 62.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa</i> inaanayo, <i>na iyo,i, pagsuca,t, pag-iilaguin nang
+malacas na tinuturan nang catilang</i> c&oacute;lera morbo.</p>
+
+
+<p>374. Ang pang&#771;alan nang ibang mang&#771;a tauo sa saquit na ito,i,
+<i>miserere,</i> ng&#771;uni hindi ito ang <i>miserere,</i> cundi yaong isang saquit
+na sinaysay co sa cap&iacute;tulo 61, na sinundan nito. Ang inaanayo, ay
+nagsusuca,t, nag-iilaguin nang malacas. Ang maysaquit ay natatamlay
+muna; sungmasaquit nang caunti ang caniyang tiyan; sungmusunod dito
+ang pagsuca, at ang pag-iilaguin. Ang color nang lungmalabas, ay
+<i>dilao &oacute; verde, &oacute; maputi</i> caya, &oacute; <i>maitim</i> cun minsan; saca
+sungmasaquit na totoo ang tiyan; ang pulso ay tila pulso nang
+nalalagnat; cun malauo,i, mahina. Mayroong maysaquit na sa loob nang
+sang oras ay maquisandaang mag-ilaguin; ang muc-ha ay madaling
+nag-iiba cun malaqui ang saquit. Gayon din cun mapacarami ang
+pag-iilaguin, ay tila namamanhid, &oacute; nang&#771;ang&#771;auit &oacute; naninigas ang
+mang&#771;a paa,t, camay nang maysaquit, na yao,i, isa pang nacacahirap sa
+caniya. Cun ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_305" id="Pg_305">P&aacute;hin&aacute; 305</a></span>saquit hindi natatalo nang gamot, ay sungmusunod doon
+pagcaraca ang pagsisin-oc, ang pagquinal (convulsi&oacute;n) at ang paglamig
+nang mang&#771;a paa,t, camay, ang maysaquit ay nalilio, sinusubaan, at
+napapatid tuloy ang hining&#771;a. Itong saquit ay marahil dumaan pag
+nacalampas ang tag-arao, sapagca ung-miinit at lungmalapot ang <i>apdo</i>
+nang tauo sa panahong yaon; at lalo pa cun ang may cataua,i, hindi
+cungmacain nang mang&#771;a bung&#771;ang hinog nang cahoy, na yaon ang totoong
+nacacahusay sa <i>apdo.</i> Datapoua,t, halos pinapansin itong saquit na
+ito, liban lamang cun pinararaan nang Pang&#771;inoong Dios, na guinagaua
+niyang hampas sa mang&#771;a bayan dahilan sa mang&#771;a casalanan, na cun
+magcagayo,i, pinang&#771;ang&#771;anlang <i>salot.</i></p>
+
+<p>375. Itong saquit ay mahirap mang gamutin, ng&#771;uni,t, hindi para nang
+ibang mang&#771;a saquit na sinaysay na sa mang&#771;a cap&iacute;tulong natalicdan.
+Ang caramihan nang mang&#771;a namamatay sa saquit ay hindi dahil sa
+cabigatan nang saquit, cundi sa capabayaan at caculang&#771;an nang
+pag-gamot nang paaniyo. Ang cauna-unahang dapat pagpilitan nang sino
+man ang houag magpabaya, lalo pa cun panahong casalucuyang dumaraan
+ang <i>salot;</i> capag naramdaman, na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_306" id="Pg_306">P&aacute;hin&aacute; 306</a></span>masaquit-saquit ang tiyan at
+cungmuculog ang mang&#771;a bituca; cun mabigat ang dinaramdam sa sicmura,
+lalo na cun ga ibig: dumual &oacute; nag-iilaguin caya; pagcaramdam nito,i,
+dapat na siyang mag-ing&#771;at sa mang&#771;a pagcain at pag-inom, na houag
+bagang cumain nang cun ano-ano cundi sabao lamang, at ang ch&aacute; na
+mainit, na cun mapatacan nang sampuong patac na <i>gotas amargas,</i> &oacute;
+mahaluan nang isang cucharang <i>co&ntilde;ac, ajenjo aguardiente &oacute; anisado,</i>
+ay lalo pang mabuti. Bucod dito,i, cun nararamdamang masama ang
+catauan ay magculong agad, cumutang mabuti,t, culubin ang maysaquit at
+nang pauisan sana nang mainit na pauis; at ito,i, itutuloy na gagauin
+hangan di gumaa,t, guminhaua ang catauan. Cun itong mang&#771;a biling
+ito,i, sunding pagpilitan ay marahil hindi tutuloy ang pagcacasaquit
+na totoo; at cun tutuloy ma,i, hindi lulubha,t, hindi ica-aano nang
+maysaquit. Bihirang-bihira ang dinadatnang bigla nang calubhaan nang
+saquit na ito; cun caya binibigla cun minsan nang calubhaan, sa pagca
+pinabayaan di pansin ang mang&#771;a unang sumpong nang saquit.</p>
+
+<p>Datapoua,t, cun dahil sa capabayaan cun sa cabiglaan caya, ay sumama
+ang saquit, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_307" id="Pg_307">P&aacute;hin&aacute; 307</a></span>na ang maysaquit ay nagsusuca,t, nag-iilaguin, at marahil
+pinupulicat at nanglalamig na totoo, na pati nang pauis ay malamig,
+ang gagauin ay gayon: yaong am nang linugao ga calahating vaso carami
+ay siyang isusumpit agad sa maysaquit, at cun may <i>l&aacute;udano,</i> ang ualo
+cun sampuong patac noon ay ihahalo sa isusumpit; cun ang unang sumpit
+ay hindi napiguil sa loob, dalauang oras man lamang, ay uulitin nang
+uuliting isusumpit yaon ding am hangan sa mapiguil na malauon ang
+isang isinumpit, at tumiguil ang pag-iilaguin. Sabay naman nang
+pagsumpit ay painumin ang maysaquit nang isang taza &oacute; isang mangcoc na
+ch&aacute; na mainit, na napatacan din nang anim cun ualong patac na
+<i>l&aacute;udano;</i> at cun ualang l&aacute;undano,i, haloan ang ch&aacute; nang isang
+cucharang <i>aguardiente, anisado, co&ntilde;ac,</i> &oacute; ano mang alac na matapang.
+Cun nagaua na itong lahat at hindi dumalang man, pagsuca,t,
+pag-iiliguin, at cun dumalang man, ay sa isang tazang ch&aacute;, lusauin mo
+ang asin na isang cucharitang caf&eacute; &oacute; calahating cucharang carami, at
+siya mong ipagcucharang unti-unti sa maysaquit hangan di tumahan lubos
+ang pag-iilaguin. Cun tumahan man ang pag-iilaguin, ay sungmusuca rin
+at dung<span class="pagenum noind"><a name="Pg_308" id="Pg_308">P&aacute;hin&aacute; 308</a></span>mudual ang maysaquit, ay mabuting parapitan sa ibabao nang
+sicmura ng&#771; sinapismong matapang. Ito na lamang ang mang&#771;a gamot na
+gagamitin sa loob nang catauan nang dinatnan nang saquit nang
+<i>c&oacute;lera</i>; na cun tauaguin nang iba,i, <i>arriba y abajo</i>.</p>
+
+<p>Ang mang&#771;a gamot naman sa labas, na di dapat lisanin cailan man, cahit
+tila namamatay na ang maysaquit, at malamig man totoo, at cahit uala
+nang pulso,i, hindi rin dapat lisanin, ay gayon: Cucumutang mabuti ang
+maysaquit, at sa catauan niyang palibot ay idadaiti ang maraming
+boteng may tubig na totoong mainit, at cun malamig-lamig na,i,
+hahalinhan naman nang bagong sinid-lan nang tubig na mainit; saca
+yaong iba noong mang&#771;a bote ay siyang ihahagod na ididiin sa ibabao
+nang damit sa ibang mang&#771;a lugar nang catauan, lalong-lalo na sa
+licod. Cun ito,i, hindi pa magcasiya, at ang cataua,i, hindi pa
+pinagsasaolan nang init at nang pulso, at hindi pa pinapauisan nang
+mainit ang gagauin, ay doon sa gologod, doon baga sa licod mula sa
+batoc hangang sa bayauang ay tapalan nang sinapismo ga apat na dali
+calapad, at sa ibabao niyong sinapismo ay ihahagod pa ang isang boteng
+may tubig na mainit; at cahit ualang sinapismo ay totoong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_309" id="Pg_309">P&aacute;hin&aacute; 309</a></span>maigui
+itong paghagod dito sa licod. At cun hindi rin pinagsasaolan ng&#771;
+pulso, at hindi pinapauisan nang mainit, ang isang cepillo ay ibabad
+mo sa aguardiente at icuscos sanang mahigpit sa boong catauan. Cun
+ualang cepillo,i, na-aari rin ang isang basahang magaspang; at cun
+ualang aguardiente ay na-aaring icuscos ang darac man lamang na
+totoong mainit, at balot sa isang basahan. Itong pagcucuscos ay
+pagtitiyagaang gauin cahit sa loob nang ilang oras, maghapon ma,t,
+magdamag, at bihirang-bihira ang di pagsasaolan nang init, at di
+gagaling.</p>
+
+<p>Ito ring mang&#771;a gamot na ito,i, icatitiguil nang pulicat; datapoua,t,
+mabuti naman sa pulicat ang daitihan ang laman ng&#771; casang-capang
+pinamumulicatan nang mg&#771;a pirasong malapad nang oropel sa tindahan,
+ng&#771; bacal man, tangso ma,t pilac, houag lamang di manipis at malapad,
+at ng&#771; lumapad at dumating mabuti sa catauan; na cun saan namumulicat
+ay doon idadaiti naman ang oropel.</p>
+
+<p>Cun tumahan na ang pagsuca at pag-iilaguin; at mainit na,t, mahusay
+ang catauan, ay hindi rin dapat magpabaya, lalong-lalo na sa mang&#771;a
+pagcain, puspas, basabasa at <span class="pagenum noind"><a name="Pg_310" id="Pg_310">P&aacute;hin&aacute; 310</a></span>sabao ang siyang cacanin niya hangan di
+gumagaling na totoo.</p>
+
+<p>Marahil pagcaraan na ang calubhaan nang saquit, ay datnan naman ang
+maysaquit nang di pagcaihi; cun gayon ang gagauin ay itapal doon sa
+pos-on nang isang cataplasma nang harina nang linaza, &oacute; nang galapong
+man lamang, na mainit-init cun itapal; at cun uala nito,i, lag-yan ang
+pos-on nang mang&#771;a basahan babad sa tubig na mainit.</p>
+
+<p>Marahil din datnan ang nagcasaquit nang c&oacute;lera nang <i>apopleg&iacute;a,</i> nang
+<i>lagnat na sucab</i> at nang iba,t, ibang sugat na sinaysay na sa librong
+ito, at cun magcagayo,i, ang dapat gauin ay babasahin sa canicaniyang
+cap&iacute;tulo.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang lahat na sinaysay dito sa n&uacute;mero 375, ay turo ang lahat
+nang marunong na Doctor D. Joaquin Gonzalez; at sa mg&#771;a guinamot ng&#771;
+paaniyo, ayon sa mang&#771;a ipinagbilin dito, noong epidemiang nacaraan sa
+1882, ay bihirang-bihira ang namatay.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_311" id="Pg_311">P&aacute;hin&aacute; 311</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_63" id="CAPITULO_63"></a>CAP&Iacute;TULO 63.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na pag-iilaguin, cun hindi sungmasamang totoo ang damdam
+nang may catuan na pinang&#771;ang~anlan nang castilang</i> diarrea.</p>
+
+
+<p>376. Ang pag-iilaguin na ualang casamang lagnat, &oacute; saquit na malaqui
+nang tiyan ay pinang&#771;ang&#771;alan nang castilang <i>diarrea.</i> Ang maysaquit
+ay nananab-ang muna nang pagcain: ang caniyang bay-auang pati nang
+tuhod, ay idinaraying na mabig-at. Hindi siya nalalagnat at hindi
+sungmasaquit na totoo ang tiyan. Ang gayong pag-iilaguin ay hindi
+masama sa may catauan, bagcus cun macalalo na yaong munting hirap na
+yao,i, lungmalacas pa sa dati.</p>
+
+<p>377. Ang gayong pag-iilaguin ay siyang cusang tungmatahan na hindi
+cailang&#771;an ang gamot doon; ang gagauin lamang nang maysaquit, ay houag
+siyang cumain nang marami; ang <i>carne,</i> ang <i>alac,</i> at ang itlog ay
+hindi magaling; ang mang&#771;a gulay at mang&#771;a hinog na bung&#771;a nang cahoy
+ay macacain niya; mabuti naman ang siya,i, uminom nang marami rami sa
+dati. <span class="pagenum noind"><a name="Pg_312" id="Pg_312">P&aacute;hin&aacute; 312</a></span>Ang tubig na pinaglagaan nang <i>culantrillo</i> ay maiguing inumin.</p>
+
+<p>378. Cun sa loob nang lima, &oacute; anim na arao, hindi nauauala ang
+pag-iilaguin, at ang may cataua,i, nahihina at dinaraanan nang malimit
+na pagca ibig niyang manabi, ay ilalagay siya <i>sa husay</i> (cap&iacute;tulo 4).
+Bucod dito,i, paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 35 cun baga marumi ang
+dila, at masama ang lasa nang bibig, &oacute; cun dungmorual &oacute; nananab-ang
+nang pagcain; datapoua cun hindi nararamdaman nang maysaquit yaong
+mang&#771;a bagay na yao,i, purgahin lamang nang isang purgang mahina
+numero 82, &oacute; nang <i>ruibarbo</i> n&uacute;mero 51, cun baga hindi mainit ang
+tiyan. Cun <i>ruibarbo</i> ang ipupurga doo,i, paiinumin touing calahating
+oras nang isang tazang sabao. Ng&#771;uni cun ang pag-iilaguin ay nauala na
+dahil sa pag-inom nang <i>ruibarbo,</i> at baga man nauala,i, ungmuuli rin
+capag nacaraan ang ilang arao, ay caalam-alam mayroong malagquit sa
+loob, na hindi pa nacucuha; ang gagauin cun gayon ay pupurgahin nang
+bilin sa n&uacute;mero 21, &oacute; noon ding bilin sa n&uacute;mero 51, para nang turo co
+cang&#771;ina; magaling din ang sa n&uacute;mero 23 &oacute; 47. Saca iinumin niya cun
+umaga sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_313" id="Pg_313">P&aacute;hin&aacute; 313</a></span>dalauang arao ang calahati noon ding bilin sa n&uacute;mero 51.</p>
+
+<p>379. Cun minsan ay nalalauo,t, di inaanomana nang maysaquit ang
+pag-iilaguin, na yaong pagpapabayang yao,i, nacacahina sa caniya. Ang
+gamot doon cun gayon ay ang bilin sa n&uacute;mero 35. Saca touing icatlong
+arao bibig-yan ang maysaquit nang turo sa n&uacute;mero 51. Capag pinurga na
+siya nang macaapat, ay itinatahan na. Cun pinupurga ay houag pacanin
+nang <i>carne,isda, &oacute; itlog.</i> cundi canin lamang, &oacute; tubig na pinaglutuan
+nang tinapay. Maigui doonan sa sicmura nang basahang babad sa <i>alac</i>
+na pinaglagaan nang <i>romero</i> at <i>canela.</i> Masama sa gayong maysaquit
+ang siya,i, malamigan lalo pa cun gab-i, sapagca ang saquit ay
+mag-uuli.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_64" id="CAPITULO_64"></a>CAP&Iacute;TULO 64.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang icalauang bagay na pag-iilaguin na may casamang saquit na malaqui
+sa tiyan na yao,i,</i> disenter&iacute;a <i>cun turan nang castila.</i></p>
+
+
+<p>380. Itong isang bagay na pag-iilaguin ay may casamang saquit nang
+tiyan. <span class="pagenum noind"><a name="Pg_314" id="Pg_314">P&aacute;hin&aacute; 314</a></span>Ang may cataua,i, parating ibig manabi; at bucod doon, ay
+masama ang caniyang damdam. Sa inaiilaguin nang maysaquit ay mayroong
+dugong casama; ng&#771;uni cun minsan uala naman.</p>
+
+<p>381. Itong saquit ay dala nang cainitan nang panahon; sapagca ang apdo
+at ang dugo nang tauo ungmiinit, at lungmalapot cun tag-alis-is.
+Magaling din ang damdam nang tauo, hangan di nag-iiba ang cainitan ng&#771;
+panahon, sapagca siya,i, pinapauisan at ang cataua,i, sumising&#771;ao na
+maigui. Caya lamang nagcacasaquit ay cun ungmuunti ang cainitan nang
+panahon; na dahil doo,i, marahil dumaan ang saquit nang pag-iilaguin
+sa bagong ulan, na sungmusunod sa tagarao.</p>
+
+<p>382. Bago magcasaquit nang gayon ang tauo ay guiniguinao siya muna;
+sungmasaquit na totoo ang tiyan; nalilio siya at namumutla. Ang pulso
+ay munti at husay; sungmusunod ang malimit na pagiilaguin na
+bagay-bagay ang color, at mayroong bulati at dugong casama; cun minsan
+ang tumbong ay lungmalabas pati. Cun baga lungmulubha pa ang maysaquit
+ay namamaga,t, nabubuloc ang bituca, at ang iniilaguin niya ay nana, &oacute;
+mang&#771;a maitim <span class="pagenum noind"><a name="Pg_315" id="Pg_315">P&aacute;hin&aacute; 315</a></span>na tubig, at mabaho; saca nagsisin-oc, nasisira ang
+bait, ang pulso,i, hungmihina, pinapauisan ang maysaquit nang
+malimit,sinusubaan at namamatay; datapoua cun hindi lulubha ang
+maysaquit, ay hungmihina-hina ang pag-iilaguin, ang dugo ay nauauala,
+lungmalacas-lacas ang may catauan at nacacatulog.</p>
+
+<p>383. Ang gamot na totoo sa saquit na ito, ay ang <i>t&aacute;rtaro em&eacute;tico</i>
+n&uacute;mero 34; magaling din ang sa 35. Cun hindi nauauala ang pag-iilaguin
+nang mapainom na ang maysaquit nang turo co ng&#771;ayon, ay hahaba ang
+saquit, at ang gagauin doo,i, gayon. Ang maysaquit ay ilalagay <i>sa
+husay</i> (cap&iacute;tulo 4) at houag pacacanin nang carne, hangan di gumaling
+na totoo. Ang iinumin niya ay ang bilin sa n&uacute;mero 3. Capag napainom na
+siya nang bilin sa n&uacute;mero 34, ay quinabucasan paiinumin nang bilin sa
+n&uacute;mero 51 sa dalauang inom; sa icatlong arao ipaiinom doon ang bilin
+sa n&uacute;mero 3 lamang; sa icapat na arao inuulit ipinaiinom doon ang
+bilin sa n&uacute;mero 51; saca ilalagay ang may catauan <i>sa husay</i> nang
+maysaquit na magaling-galing sa cap&iacute;tulo 5.</p>
+
+<p>384. Ng&#771;uni cun baga noong talagang magcacasaquit ang tauo, linalagnat
+siya <span class="pagenum noind"><a name="Pg_316" id="Pg_316">P&aacute;hin&aacute; 316</a></span>muna nang malaqui, at ang caniyang pulso ay matigas at puno, at
+bucod doo,i, malaqui ang saquit nang ulo,t, bay-auang, at ang tiyan ay
+nauunat, ay cailang&#771;ang sangrahan ang maysaquit; susumpitin naman
+arao-arao nang macaitlo, &oacute; macaapat nang bilin sa n&uacute;mero 6, &oacute; cun uala
+yao,i, na-aari ang gatas na tinubigan. Paiinumin nang marami nang
+bilin sa n&uacute;mero 3. Cun ang pulso,i, malambot na, ang gagauin sa
+maysaquit ang mang&#771;a turo sa p&aacute;rrafo 383, na sinundan nito. Datapoua
+cun minsan ay dili cailang&#771;ang pasucahin ang maysaquit. Cun baga
+malaqui ang catigasan nang pulso, nang bago siyang magcasaquit, ay
+mabuti purgahin nang bilin sa n&uacute;mero 11, capag sinangrahan na. Ang
+ruibarbo, na bilin sa n&uacute;mero 51, ay houag ibigay doon cundi sa
+catapusan nang saquit. Maraming maysaquit (ani Tissot) ang guinagamot
+co, na ualang ibang ibinigay sa canila cundi tubig na malacuco ga
+isang taza carami, touing sa icapat na bahagui nang isang oras.</p>
+
+<p>385. Cun minsan ang pag-iilaguin ay casama nang <i>lagnat na buloc,</i> na
+sinaysay co sa cap&iacute;tulo 20 at ang gamot doon cun gayo,i, ang pasuca
+n&uacute;mero 34, bago pur<span class="pagenum noind"><a name="Pg_317" id="Pg_317">P&aacute;hin&aacute; 317</a></span>gahin ang maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 23 &oacute; sa
+47. Saca painumin naman siyang macalaua &oacute; macaitlo arao-arao nang
+bilin sa n&uacute;mero 24, timbang saicapat ang isang inom. Totoong galing
+dito ang sa n&uacute;mero 32, cun uala yaong isang turo sa n&uacute;mero 24, at iisa
+rin ang cabagsican nitong dalauang bagay. Cun ang saquit ay ungmu-unti
+na, ang bilin sa n&uacute;mero 51, ay yaon ang ipupurga sa maysaquit.</p>
+
+<p>386. Ang nagcacasaquit nitong ganitong saquit ay nababaynat cun
+minsan, gaua nang pagcain nang sala, sapagca ang may cataua,i,
+nalamigan, &oacute; napagal nang paggaua. Cun gayon ay ilalagay <i>sa husay</i>
+(cap&iacute;tulo 4) ang maysaquit, at paiinuming minsan nang bilin sa n&uacute;mero
+51.</p>
+
+<p>387. Cun minsan naman ang pag-iilaguin ay casama nang <i>pang&#771;iqui</i>. Cun
+gayo,i, pauaual-in muna ang pag-iilaguin bago gamutin ang pang&#771;iqui,
+at cun malaqui ang lagnat ay big-yan ang maysaquit nang <i>quina</i> (dita)
+ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 216.</p>
+
+<p>388. Sa saquit na pag-iilaguin ay magaling ang pagcain nang mang&#771;a
+bung&#771;ang hinog nang cahoy, ang <i>manga</i> baga, ang <i>saguing</i>, ang
+<i>alpay,</i> ang <i>ates.</i> etc. Caya ang nang&#771;ang&#771;ain nang maraming bung&#771;ang
+magu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_318" id="Pg_318">P&aacute;hin&aacute; 318</a></span>lang nang cahoy cun tag-arao, maliuag daanan siya nang gayon
+saquit.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_65" id="CAPITULO_65"></a>CAP&Iacute;TULO 65.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang icatlong bagay na pag-iilaguin, na mahirap ang damdam nang may
+catauan sa sicmura, at pati nang paghinga cun minsa,i, mahirap din, na
+yao,i, pinang&#771;ang&#771;anlan nang castilang</i> disenter&iacute;a maligna.</p>
+
+
+<p>389. Ang nagcacasaquit nitong masamang bagay na pag-iilaguin, ay
+nanghihina agad; guiniguinao siya cun minsan; ang marahil idinaraying
+nang mang&#771;a maysaquit ay ang sicmura, na di man masaquit, ay tila
+siquip na bahag-ya na sila macahing&#771;a; marahil nasisira ang canilang
+ulo. Ang tiyan cun minsan ay sungmasaquit, cun minsan hindi; ang
+isinusuca nila ay verde ang color. Ang inaiilaguin nang may cataua,i,
+dugong totoo cun minsan; at cun gayo,i, namamatay sa icatlong arao;
+ng&#771;uni cun minsan ay iba,t, iba ang color nang inaiilaguin; ang ihi,
+ang lauay, ang pauis, pati nang hining&#771;a ay mabaho. Cun maliuag
+macalon-oc ang maysaquit ay mapang&#771;anib ang caniyang buhay. Cun minsan
+gagaling <span class="pagenum noind"><a name="Pg_319" id="Pg_319">P&aacute;hin&aacute; 319</a></span>ang maysaquit pag linabasan sa catauan nang mang&#771;a butil na
+marami na puno nang tubig. Ang pulso ay munti. Cun natutuyo ang dila
+at nauunat ang tiyan nang maysaquit, &oacute; cun nalilio, &oacute; nagsisin-oc, ay
+namamatay na ualang magaua. Datapoua cun baga ungmuunti ang casiquipan
+nang sicmura at lungmalambot-lambot ang tiyan, &oacute; cun nacacatulog-tulog
+na ang maysaquit, caalam-alam ay gungmagaling.</p>
+
+<p>390. Ang gamot na bagay sa saquit na ito,i, ang timbang calahating
+saicaualo nang bilin sa n&uacute;mero 35, na cailang&#771;ang gauin agad; at nang
+tumapang pa yaong gamot na yaon, ay mabuting ihulog yaong bilin sa
+n&uacute;mero 35 sa isang tagayang tubig, na pinaglagaan nang <i>manzanilla.</i>
+Pag nacalalo ang pito &oacute; ualong oras nang macasuca na ang maysaquit, ay
+pupurgahin nang <i>ruibarbo</i> n&uacute;mero 51, at, pagca pinurga na,i,
+cabibig-yan uli ng&#771; caunting <i>bejuquillo</i> n&uacute;mero 35, ga dalaua, &oacute;
+tatlong butil na <i>palay</i> ang timbang, na ihuhulog sa caunting sabao
+nang <i>sisiu,</i> na linutong casama nang ugat nang <i>chicoria (dilang
+usa)</i> at cun malaqui ang cahinaan nang maysaquit, ang tubig na
+pinaglutuan ng&#771; <i>sisiu,</i> ay doroonan naman nang balat nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_320" id="Pg_320">P&aacute;hin&aacute; 320</a></span><i>tinapay.</i>
+Itong sabao na itinuro co ng&#771;ayon ay yaon ang iinumin ng&#771; maysaquit
+touing icalauang oras ga calahating taza carami; mabuti ring painuming
+macaapat arao-arao ng&#771; isang cucharang <i>alac</i> sa misa, na hindi
+lubhang matapang. Maiguing-maigui dito ang <i>dalandan &oacute; cahel</i> na
+guinayat munang boo pati nang balat, na ang pag-gayat ay manipis; saca
+binubudburan nang caunting az&uacute;car, bago busan nang mainit na tubig, na
+yao,i, ang ipaiinom sa maysaquit. Ang pagsumpit ay masama sa saquit na
+ito. Ang isa pang mabuting totoo sa ganitong saquit, ay ang parapit na
+matapang na turo sa n&uacute;mero 36, sa mg&#771;a binti. Anomang ipainom sa
+maysaquit ay hindi sucat damihan, at lulubha siya.</p>
+
+<p>391. Cun minsan hindi rin nacagagaling sa maysaquit itong lahat na
+sinabi cong gamot sa p&aacute;rrafong tinalicdan. Cun gayon ay mabuti ang
+tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang <i>cahel</i> na hinulugan nang
+caunting <i>quina (dita),</i> bago paculuin nang caunting oras calauon sa
+apoy at salain sa damit na masinsin. Itong tubig na ito ay maisasama
+sa bilin sa n&uacute;mero 35, cun pinaiinom noon ang maysaquit; datapoua
+masamang painuming minsanan ng&#771; marami.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_321" id="Pg_321">P&aacute;hin&aacute; 321</a></span>392. Cun ang pag-iilaguin ay malacas na totoo at ang may catauan
+nanhihina pagcaraca, ay magaling tapalan sa sicmura,t, tiyan nang
+basahan babad sa tubig na pinaglagaan nang dita na dinoroonan nang
+<i>triacang</i> marami.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_66" id="CAPITULO_66"></a>CAP&Iacute;TULO 66.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa</i> hinihica, <i>na ang tauag nang castila sa saquit na
+yao,i,</i> asma.</p>
+
+
+<p>393. Itong saquit na <i>hica</i> na cun minsan minamana, ay doon namamahay
+sa <i>baga</i> nang tauo. Ang nagcacasaquit nang gayon, ay hindi macahing&#771;a
+nang maloualhati ang caniyang dibdib ay tila siquip; cungmucumbo ang
+sicmura, ang tiyan, ang dibdib pati nang balicat. Ang may cataua,i,
+nauuhao,t, napupuyat, at ang paghing&#771;a niya,i maing&#771;ay; ang paghiga
+nang tihaya ay mahirap sa caniya; sungmusunod doon ang init, ang
+lagnat, at ang pagquinal nang puso; ang ihi ay malinao at hindi husay.
+Itong saquit ay lungmalaqui pag ang panahon ay malamig at maulan.</p>
+
+<p>394. Ang gagauin sa maysaquit, pag dinaraanan nang hirap, ay gayon;
+paluluc<span class="pagenum noind"><a name="Pg_322" id="Pg_322">P&aacute;hin&aacute; 322</a></span>luquin sa hihigan; houag tabilan, at houag patahanin sa silid
+na siquip. Ang mang&#771;a dong&#771;aua,i, bubucsan; masama doon sa tinatahanan
+nang maysaquit ang apoy; &oacute; ang siya,i, libutin nang maraming tauo.
+Saca, sangrahang agad, at cun malaqui ang hirap niya, ay uul-ing
+sasangrahan. Ito lamang pagsasangra, ay macacaguinhaua sa caniya, cun
+ang pinagmul-an nang saquit ay ang maraming dugo: caya hindi sucat
+bayaan yaong pagsasangra, dahilan sapagca ang pulso ay mahina, at pag
+nasangrahan ang may cataua,i, lalacas ang pulso. Bucod dito,i,
+susumpitin nang bilin sa n&uacute;mero 6; at cun hindi nagcacasiya yaon ay
+gamitin ang sa n&uacute;mero 5; ng&#771;uni houag damihan ang isusumpit doon,
+cundi caunti lamang at parati, at saca gagauin ang mang&#771;a ituturo co
+ng&#771;ayon.</p>
+
+<p>395. Cun ang maysaquit ay lungmulurang parati at tila maing&#771;ay ang
+loob nang dibdib, at may masaquit saquit doon, ang iinumin niya,i, ang
+bilin sa n&uacute;mero 7 &oacute; n&uacute;mero 12. Touing oras iinumin niya naman ang
+isang cuchara nang bilin sa n&uacute;mero 77. Cun baga nahahalatang marami
+ang sicmura ayon sa aral sa cap&iacute;tulo 88, ay magaling painumin nang
+pasuca n&uacute;mero 34, &oacute; <span class="pagenum noind"><a name="Pg_323" id="Pg_323">P&aacute;hin&aacute; 323</a></span>cun hindi ibig nang maysaquit yaon, ang turo sa
+n&uacute;mero 8, ay na-aari. Maigui, ani P. Clain, ang pagng&#771;ang&#771;a nang
+caunting tabaco, at lumura muna minsan bago lonoquin ang ibang lauay,
+nang macatulog ang may catauan.</p>
+
+<p>396. Cun ang maysaquit ay nag-uubo at ualang ilinulura; cun pungmupula
+ang muc-ha, at ang ugat nang catauan ay lungmalaqui, at tila siquip
+ang caniyang dibdib, pati nang lalamunan, ay paiinumin nang bilin sa
+n&uacute;mero 12, capag sinangrahan na. Doon sa oras nang pag-uubo, ay
+iinumin niya ang isang cuchara nang turo sa n&uacute;mero 10, &oacute; nang sa
+n&uacute;mero 17. Bucod dito sisipsipin niya ang sing&#771;ao nang mainit na tubig
+para nang turo sa n&uacute;mero 53, Magaling ding ibabad ang caniyang paa sa
+malacucong tubig. Ang mang&#771;a paa naman ay mabuti cuscusin nang
+basahang tuyo. Cun baga nahahalatang <i>hinihica</i> ang may catauan dahil
+sa pag-urong nang ibang saquit para nang <i>galis, buni, &oacute; piyo</i>, ay
+magaling doon ang parapit n&uacute;mero 36 sa binti &oacute; sa talampacan ayon sa
+aral sa cap&iacute;tulo 54.</p>
+
+<p>397. Pag ang may catauan dinaraanan nang saquit na <i>hica, ay ilagay
+siya sa</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_324" id="Pg_324">P&aacute;hin&aacute; 324</a></span><i>husay cap&iacute;tulo</i> 4, at houag pacanin nang <i>carne</i> &oacute; nang
+anomang bagay na mabig-at sa sicmura; cun totoong hirap ang lagay nang
+maysaquit, ay houag pacanin nang anoman. Magaling ipainom sa caniya
+ang bilin sa n&uacute;mero 1 &oacute; 2.</p>
+
+<p>398. Bucod sa mang&#771;a sinabi cong gamot na bagay sa saquit na ito, ay
+mabuti gauin ang mang&#771;a isusunod co dito, nang houag daanan uli nang
+hirap ang maysaquit. Caya cailang&#771;ang pacahusayin ang caniyang pagcain
+at ang pag-inom. Masama sa caniya ang lamig at ang guinao. Cun malimit
+lumura ang maysaquit, ay isama sa quinacain niya ang timbang sa
+icaualo nang bilin sa n&uacute;mero 14. Touing umaga,i, palolonocquin nang
+tatlong p&iacute;ldoras n&uacute;mero 78; at pagca lon-oc noon, ay paiinumin tuloy
+nang dalauang taza nang bilin sa n&uacute;mero 12. Mabuti ring purgahing
+maminsan-minsan nang turo sa n&uacute;mero 21. Ng&#771;uni cun ang maysaquit na
+hinihica hindi lungmulura, ay cailang&#771;ang sangrahan capag
+nararamdamang lungmiliuag ang caniyang paghing&#771;a, at saca painuming
+parati nang isang cuchara nang bilin sa n&uacute;mero 10 &oacute; nang <i>suero</i>
+n&uacute;mero 17.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_325" id="Pg_325">P&aacute;hin&aacute; 325</a></span></p>
+
+<h2>CAP&Iacute;TULO 67.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa nag-iilaguin nang darag-is, na yao,i, pinang&#771;ang&#771;anlan
+nang castilang</i> pujos.</p>
+
+
+<p>399. Ang pag-iilaguin nang darag-is ay cun minsan dala ang ibang
+mang&#771;a bagay na pag iilaguin na sinaysay co sa mang&#771;a cap&iacute;tulong
+natalicdan. Cun minsan naman ay dala nang bulati, na nadoroon sa loob
+nang bituca, &oacute; gaua nang pagsusugat nang pouit, &oacute; sapagca ang may
+cataua,i, quiniquilmos. Caya pagca nacuha,t, nauala itong mang&#771;a
+saquit, ay nauauala pati nang pag-iilaguin nang darag-is. Datapoua cun
+minsan itong saquit ay ualang casamang iba, at cun gayon ay cailang&#771;an
+sumpitin ang maysaquit arao-arao ng&#771; maquiilan nang bilin sa n&uacute;mero 5,
+&oacute; magaling sumpitin nang tubig na pinaglagaan nang <i>bituca</i> nang <i>baca
+&oacute; manoc.</i> Saca tapalan ang tiyan at ang pouit nang basahang babad sa
+<i>gatas</i>; &oacute; cun ualang gatas ang tubig na pinaglagaan nang culutan &oacute;
+bulaclac nang <i>alagao</i> ay mabuti rin. Ang iinumin ng&#771; maysaquit ay ang
+tubig na pinaglagaan nang isang dacot na <i>bigas &oacute; palay;</i> at
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_326" id="Pg_326">P&aacute;hin&aacute; 326</a></span>pupurgahin nang bilin sa n&uacute;mero 11 &oacute; sa n&uacute;mero 23.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_68" id="CAPITULO_68"></a>CAP&Iacute;TULO 68.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa nagcasaquit dahil sa siya,i, natacot.</i></p>
+
+
+<p>400. Ang mang&#771;a sangol at ang mang&#771;a babaying nang&#771;anac, ay marahil
+magcasaquit dahilan sa pagca sila,i, natacot. Ang sungmusunod sa
+tacot, ay ang pang&#771;ing&#771;inig nang catauan at ang pagca balisa nang
+maysaquit, lalo pa cun ang puso at ang baga ay napacapuno nang dugo.
+Cun minsan nama,i, sinusubaan, at nasisira ang bait. Cun baga ang may
+catauan inuurung&#771;an nang dating pauis dahilan sa siya,i, natacot, cun
+minsa,i, dinaraanan ng&#771; malauong pag-iilaguin. Ang mang&#771;a babaying
+nang&#771;anac ay namamatay cun minsan capag sila,i, natacot.</p>
+
+<p>401. Ang dating ipaiinom sa natacot ay ang malamig na tubig; datapoua
+hindi magaling yaon, sapagca lungmalaqui ang saquit. Ang mabuti doo,i,
+patahanin sa piling nang maysaquit ang mang&#771;a tauong caquilala niyang
+dati; painumin nang mainit na tubig; ibabad nang isang oras ang
+caniyang mang&#771;a <span class="pagenum noind"><a name="Pg_327" id="Pg_327">P&aacute;hin&aacute; 327</a></span>paa hangan tuhod sa malacucong tubig; at maminsan
+minsan ay cuscusin ang caniya ring paa nang isang tuyong basahan. Cun
+ang maysaquit ay naghinahon na, at ang balat ay mainit na, ay
+cucumuta,t, patutuluguin; at sapagca maiguing mapauisan, ay painumin
+muna nang ga dalaua &oacute; tatlong cucharang alac sa misa &oacute; nang caunting
+<i>triaca.</i></p>
+
+<p>402. Cun baga mahirap na totoo ang paghing&#771;a nang maysaquit, ay
+cailang&#771;ang sangrahan sa camay. Itong mang&#771;a turo co sa dalauang
+p&aacute;rrafong itong magcasumunod ay yaon ang totoong sucat gauin pati sa
+nang&#771;anac na sinumpong nang tacot, pati sa mang&#771;a bata.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_69" id="CAPITULO_69"></a>CAP&Iacute;TULO 69.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa dinaraanan nang anomang bagay na</i> convulsi&oacute;n, <i>para
+nang</i> alferec&iacute;a, sauan,<i> etc, pati nang gagauin sa babaying
+sinusubaan.</i></p>
+
+
+<p>403. Iba,t, iba ang inaasal nang mang&#771;a dinaraanan nang <i>convulsi&oacute;n.</i>
+Cun minsan nang&#771;ing&#771;inig ang boong catauan: cun minsan tila nalulucso
+ang mang&#771;a laman, &oacute; cungmiquinal ang muc-ha, &oacute; nang&#771;ing&#771;iui ang
+bi<span class="pagenum noind"><a name="Pg_328" id="Pg_328">P&aacute;hin&aacute; 328</a></span>big; ang mang&#771;a paa,t, camay naninigas; ang bibig ay hindi mabuca,
+ang camay cun minsa,i, quimquim. Mayroon namang ibang maysaquit na
+cungmiquisay at parating balisa, na hindi mapalagay; pati nang dila
+cun minsa,i, nacacagat at napuputol. Itong mang&#771;a sinabi co ng&#771;ayon,
+di man ang lahat, ang iba ay marahil maquita doon sa mang&#771;a maysaquit
+na <i>tinatamaan</i> nang <i>hang&#771;in,</i> &oacute; nang <i>frenesi,</i> &oacute; sa <i>sinasauan,</i> na
+yaong lahat na saquit ay paraparang <i>convulsi&oacute;n</i> din. Ang idirito cong
+isusulat ng&#771;ayon sa dalauang p&aacute;rrafong magcasunod, ay mabuting gauin
+sa anomang bagay na <i>convulsi&oacute;n;</i> datapoua ang mabuti ay hanapin sa
+caniyang p&aacute;rrafo yaong mang&#771;a saquit na yaon.</p>
+
+<p>404. Ang tauong dinaraanan nang convulsi&oacute;n, ay masamang gamutin doon
+sa oras na yaon nang caniyang paghihirap. Ang gagauin lamang ay
+alagaan nang ilan catauo nang houag masactan. Magaling namang isoot sa
+caniyang bibig ang isang pinaca cigarrong damit, nang houag macagat
+ang caniyang dila. Cun baga malaqui ang pamamaga nang liig, at mataba
+ang may catauan, at ang muc-ha,i, mapula, ay mabuti sangrahan sa
+camay.</p>
+
+<p>405. Ang maysaquit ay paiinumin nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_329" id="Pg_329">P&aacute;hin&aacute; 329</a></span>caunting tubig na pinaglagaan
+nang bulaclac nang <i>alagao.</i> Ang maigui sa lahat ay ang paglalaga nang
+isang dacot nang dahon nang <i>cahel</i> sa dalauang tagayang tubig, at
+capag naiga na ang calahati, ay inaalis sa apoy, at yao,i, minsanang
+ipainom sa maysaquit sa umagang-umaga. Cun hindi macaguinhaua sa
+caniya yaon, ay atuhin ang dahon nang <i>sintoris</i> (narangitas,) na
+ilalaga rin para nang guinaua sa dahon nang <i>cahel.</i> Cun baga bata ang
+dinaraanan nang <i>convulsi&oacute;n,</i> nang <i>suba, sauan, &oacute; alferec&iacute;a,</i> ay
+babasahin mo ang cap&iacute;tulo 86.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na alferec&iacute;a, na ang tauag sa Maynila doo,i, taon.</i></p>
+
+<p>406. Ang saquit na pinang&#771;ang&#771;anlang <i>taon,</i> ay marahil dumaan sa
+mang&#771;a lalaqui, sa mang&#771;a babayi; marahil namang dumaan sa mang&#771;a bata
+pa sa mang&#771;a matatanda na: Ang tauag nang castila sa saquit na ito,i,
+<i>alferec&iacute;a.</i></p>
+
+<p>407. Ang may cataua,i, cun biglang tamaan noong saquit na yaon, ay
+sungmisigao at naboboual, na pagcaraca hindi siya nacacaalam tauo. Ang
+boong catauan niya, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_330" id="Pg_330">P&aacute;hin&aacute; 330</a></span>&oacute; ang ibang mang&#771;a casangcapan lamang nang
+cataua,i, malacas cuminal; na yao,i, <i>convulsi&oacute;n,</i> cun tauaguin nang
+castila. Ang maysaquit ay pagulong-gulong sa banig; quinig ang
+caniyang paa,t, camay pati nang ulo. Ang camay ay quimquim, pinupucpoc
+niya ang caniya ring dibdib at tiyan, at parati siyang napapahampas sa
+sahig. Ang balat nang ulo, ang boong muc-ha ang quilay pati nang pilic
+mata ay cungmiquibo; ang mata,i, gayon din; ang buhoc ay naninigas;
+ang sihang cun minsa,i, bungmababa, hangan sa lungmilingsad. Ang dila
+ay lungmalaqui at hungmahaba, at cun minsa,i, na-aabot nang ng&#771;ipin,
+at napuputol. Ang mang&#771;a ng&#771;ipin ay nang&#771;ang&#771;alitng&#771;it; ang ulo cun
+minsa,i, touid, cun minsa,i, papihit pihit sa magcabicabila. Bucod
+dito,i, hungmahaloyhoy ang may catauan, &oacute; sungmusuca siya, at
+napapaihi at napapailaguin. Ang mang&#771;a bituca ay ungmuugong; ang lauay
+ay cungmacayat; ang puso cunmacaba nang malacas, at ang paghing&#771;a ay
+maing&#771;ay. Ang lahat na ugat ay lungmalaqui, lalo pa ang sa liig, sa
+dila,t, noo. Ang mucha,i, namamaga, at pungmupula, &oacute; ungmiitim caya;
+mayroong lungmalabas na bulang maagquit; at capag lungmalabas na ang
+bula <span class="pagenum noind"><a name="Pg_331" id="Pg_331">P&aacute;hin&aacute; 331</a></span>ay yaon ang pagtahan nang saquit; saca ang may cataua,i,
+nahihilim, at pag naguising ay hindi na-aalaman niya ang nangyari. Ang
+pulso,i, madalas, at munti cun bago; saca lungmalacas, at sa catapusan
+ng&#771; hirap, ay madalang at mahina. Itong mg&#771;a sinabi co ng&#771;ayon cun
+minsan ay hindi dunmaraan ang lahat sa mang&#771;a inaalferec&iacute;a, &oacute;
+tinataon, cundi ang iba lamang. Ang gamot doo,i, gayon.</p>
+
+<p>408. Ang maysaquit ay ipatitihaya; sa ilalim nang licod at ulo ay
+lalag-yan nang damit nang tumaastaas; alagaan nang ilang catauo ng&#771;
+houag siyang masactan. Sa bibig ay sosootan nang isang caputol na
+damit na marami ang suson, nang houag macagat ang dila; boong
+cataua,i, cucuscusin nang damit na tuyo; mabuti sumpitin nang tubig na
+dinoonan nang asin; bibigquisan ang mang&#771;a paa sa ibabao nang tuhod;
+at ang mang&#771;a camay sa ibabao nang sico; paamoyin nang mang&#771;a mabaho,
+para ng&#771; pacpac nang <i>manoc,</i> &oacute; balat nang <i>baca,</i> &oacute; suca man. Cun ang
+muc-ha nang maysaquit ay ungmiitim, &oacute; ga siya,i, quinacaposcapos na
+nang paghing&#771;a, ay cailang&#771;ang sangrahang minsan &oacute; macalaua sa paa.
+Bucod dito ay painumin nang tubig na malacuco, na pi<span class="pagenum noind"><a name="Pg_332" id="Pg_332">P&aacute;hin&aacute; 332</a></span>naglagaan nang
+dahon nang <i>cahel,</i> &oacute; sintoris (narangitas) para nang turo co sa
+p&aacute;rrafo 405. Pag ang maysaquit nasaol-an, ay painumin nang caunting
+<i>alac</i> sa misa cun baga siya,i, mahina, at paamoyin naman nang <i>suca.</i>
+Saca siya,i, tumanong sa marunong na m&eacute;dico, na siya,i, gamutin at
+nang houag daanan uli noong saquit na masama.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa sinasauan, na yaong saquit na yao,i, isa rin nang
+pinang&#771;ang&#771;anlan nang castilang</i> epilepsia, &oacute; mal caduco &oacute; mal de
+coraz&oacute;n.<i> Ang pang&#771;alan cun minsan nang tagalog dito,i, suba; ang
+tauag cun minsan doon nama,i, panhihimatay, cap&iacute;tulo 11.</i></p>
+
+<p>409. Ang mang&#771;a batang mahihina (ani Buchan) ay marahil daanan nitong
+saquit na ito. Ng&#771;uni sila,i, cun lumaqui &oacute; tumanda, cun minsa,i,
+gagaling; datapoua pag lumalo sa dalauang pouong taon ang edad nang
+maysaquit, ay maliuag gumaling. Itong saquit na ito,i, isa pang bagay
+na convulsi&oacute;n. Cun itong saquit malimit dumaan sa may catauan, at saca
+hindi malauon cundi madali, ay lalo pang maliuag <span class="pagenum noind"><a name="Pg_333" id="Pg_333">P&aacute;hin&aacute; 333</a></span>gamutin; at cun
+dungmaraan cun natutulog ang maysaquit, ay masama pa mandin.</p>
+
+<p>410. Ang nagcacasaquit nang gayong saquit, ay natatamlay muna,t,
+nalilio; sungmasaquit ang ulo; ungmuugong ang taying&#771;a. Lungmalabo ang
+pagting&#771;in; malacas ang cabacaba nang puso, ang pagtulog ay hindi
+mahimbing, at ang paghing&#771;a ay mahirap; ang mang&#771;a bituca ay napupuno
+nang hang&#771;in; ang muc-ha ay pungmuputla, ang mang&#771;a paa,t, camay
+nanglalamig. Pag ang may catauan dinaraanan nang hirap ay doon sa oras
+na yaon mayroong lungmalabas na bula sa bibig, napapaihi, at
+napapailaguin ang maysaquit di man cusa nang caniyang loob; ang mang&#771;a
+hinlaqui nang camay ay pungmipihit; ang maysaquit ay hindi nacacaalam
+tauo, at cun nasasaol-an ay uala siyang namamalayang anoman sa lahat
+na nangyari.</p>
+
+<p>411. Itong saquit na ito,i, dala cun minsan nang gutom, &oacute; nang
+pag-gauang parati nang mahalay, &oacute; nang pag-inom nang alac na marami, &oacute;
+dahil sapagca ang maysaquit ay mayroong bulati sa tiyan, &oacute; sinisibulan
+nang ng&#771;ipin, &oacute; sapagca siya,i, pinalo sa ulo, &oacute; natacot, &oacute; nahulog sa
+mataas, &oacute; dahil sa siya,i, sinisibulan nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_334" id="Pg_334">P&aacute;hin&aacute; 334</a></span>bucol sa bung&#771;o nang ul&oacute;,
+&oacute; nag-iisip nang mang&#771;a maliliuag &oacute; sapagca biglang sinumpong nang
+malaquing tacot &oacute; toua &oacute; galit caya; cun minsan naman ay dahil sapagca
+ang may cataua,i, nalalinan nang bulutong &oacute; tigdas, &oacute; sapagca sala ang
+pagdaan nang sa panahon, cun baga babayi. Caya maliuag maalaman cun
+minsan ang dahilang pinang&#771;agaling&#771;an nitong saquit na ito. Cun minsan
+minamana yaong saquit.</p>
+
+<p>412. Ang bagay sa sinasauan, ay ang pagtahan sa maaliualas na lugar,
+na hindi natacpan nang bahay &oacute; cahoy na marami: masama sa caniya ang
+pag-inom nang <i>alac,</i> ang pagcain nang baboy, &oacute; mang&#771;a bung&#771;a &oacute; gulay
+na may hang&#771;in para nang <i>saguing, patani,</i> etc. masama rin ang
+siya,i, magalit, &oacute; matacot nang malaqui. Houag siyang tuming&#771;in sa
+mang&#771;a malalim na lupa &oacute; sa mang&#771;a ilog na matulin ang agos, na yao,i,
+nacacalio at nacacapagdala uli nang saquit. Ang gagauin doon sa oras
+nang pagcacasaquit nang tauo, ay ang turo sa p&aacute;rrafo 404 at sa 405.
+Mabuti sa saquit na ito capag nasaol-an na ang may catauan ang polvos
+n&uacute;mero 81, na iinumin niya sa isang tazang tubig na malacuco cun
+umaga, ayon sa turo ni Linneo.<span class="pagenum noind"><a name="Pg_335" id="Pg_335">P&aacute;hin&aacute; 335</a></span></p>
+
+<p>413. Saca cailang&#771;ang pacausisain ang totoong dahilan nang saquit, at
+cun nahahalatang nadoroon sa bung&#771;o &oacute; sa utac nang ulo, cun marugo ang
+may catauan, ay cailang&#771;ang sangrahan pag siya,i, nasaol-an; at cun
+nagcacasaquit dahil sa nauala,t, inurung&#771;an siya nang <i>pauis &oacute; galis</i>
+ay gagamutin para nang turo sa cap&iacute;tulo 54.</p>
+
+<p>414. Cun ang saquit ay dala nang siya,i, inurung&#771;an nang bouan, cun
+baga babayi, gagauin ang bilin sa cap&iacute;tulo 76, cun baga dahil sa
+pagsibol nang ng&#771;ipin, ay cailang&#771;an doon ang pagsumpit at ang ba&ntilde;os
+hangan tuhod sa malacucong tubig; cun hindi pa natatalo ang saquit, ay
+parapitan ang bata nang bilin sa n&uacute;mero 36, sa ibabao nang licod sa
+pag-itan nang dalauang balicat; basahin mo ang cap&iacute;tulo 84 at 86.
+Gayon din ang gagauin pag ang tauo,i, sinasauan dahil sa siya,i,
+bubulutung&#771;in &oacute; titicdasin.</p>
+
+<p>415. Cun baga caya sinasauan ang may catauan sapagca siya,i, mayroong
+bulati sa tiyan, ay gagamutin para nang turo sa cap&iacute;tulo 85.</p>
+
+<p>416. Cun ang saquit ay dala nang cahinaan nang litid nang may catauan
+ay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_336" id="Pg_336">P&aacute;hin&aacute; 336</a></span>magaling doon ang <i>quina (dita)</i> at ang bacal n&uacute;mero 54.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa babaying sinusubaan na yaong saquit na yao,i,
+pinang&#771;ang&#771;anlan nang castilang</i> mal de madre.</p>
+
+<p>417. Itong saquit na ito,i, maliuag matapatan nang gamot. Ang mang&#771;a
+babayi malimit daanan nitong hirap na ito, at lalo pa ang mang&#771;a
+mahihina. Sarisaring dahilan ang pinang&#771;agaling&#771;an nang ganitong
+saquit. Ang mang&#771;a litid nang catauan, ang sicmura, ang mang&#771;a bituca,
+ang dugong may calahoc na masama, ang pag-urong nang sa panahon, &oacute; ang
+di pagpanaog para nang dati, &oacute; cun minsan naman ang malaquing tacot &oacute;
+galit, &oacute; ang pagdadalamhati nang may catauan.</p>
+
+<p>418. Bagay-bagay ang inaasal nang mang&#771;a babaying sinusubaan. Mayroong
+tila nalilio lamang, &oacute; anaqui natutulog; datapoua ang hining&#771;a ay
+bahagya na nararamdaman. Mayroong iba, na ualang tahan ang pagquibo,
+na hindi mapiguil nang ilang catauo. Bago daanan noong saquit na yaon
+ang babayi, ay nanglalamig muna cun minsan ang caniyang mang&#771;a<span class="pagenum noind"><a name="Pg_337" id="Pg_337">P&aacute;hin&aacute; 337</a></span> paa,t,
+camay, naghihicab siya,t, namamanglao. Cun minsan naman mayroon siyang
+nararamdamang matigas sa dacong puson, na ungmaaquiat cun malauon
+lauon sa itaas sa sicmura; na dahil doo,i, sungmusuca siya cun minsan.
+Saca nagpapatuloy yaong matigas sa lalamunan, at ang maysaquit ay ga
+quinacapos nang paghing&#771;a, &oacute; dungmadalas caya sa dati ang paghing&#771;a
+niya; ang puso,i, cungmacabacaba nang malacas, lungmalabo ang
+pagting&#771;in, nalilio ang may catauan at hindi macaring&#771;ig; bucod doon
+ay cungmiquinal cun minsan ang mang&#771;a casangcapan nang catauan.</p>
+
+<p>419. Nang masaol-an ang babaying sinusubaan, ay magaling paamoyin nang
+mang&#771;a mabaho gaya nang sunog na pacpac nang manoc, <i>asafetida (ingo)
+&oacute; esp&iacute;ritu de cuerno de ciervo.</i> Ang pagcasangra sa maysaquit ay
+maigui rin cun siya,i, malacas &oacute; matabang totoo; ng&#771;uni cun mahina &oacute;
+maramdamin ang babayi, &oacute; lauon nang panahong siya,i, marahil daanan
+nang <i>suba,</i> ay hindi sucat sangrahan. Magaling namang doonan sa
+talampacan nang tig-isang bato &oacute; ladrillong mainit, at cuscusin nang
+malacas nang mainit na damit ang caniyang paa hangan tuhod, ang camay,
+sampon nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_338" id="Pg_338">P&aacute;hin&aacute; 338</a></span>tiyan. Datapoua ang mabuti sa lahat ay ibabad ang
+caniyang paa hangan tuhod sa mainit na tubig, at lalo pang sucat gauin
+ito, cun ang pagdaan nang pagsuba, ay cun malapit nang panaugan nang
+bouan ang may catauan. Cun baga ang maysaquit ay ilan nang arao na
+hindi nananabi para nang dati, ay maigui sumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang <i>culutan</i> na linag-yan nang caunting <i>asaf&eacute;tida</i>
+(ingo); at pag siya,i, nacacalon-on na, ay painumin nang dalauang
+chucharang tubig na pinagtunauan nang caunting <i>ingo</i> rin. At cun
+hindi natatalo pa ang saquit, ay palonoquin ang may catauan nang tubig
+na pinaglagaan nang dahon nang <i>cahel</i> &oacute; sintoris para nang turo sa
+p&aacute;rrafo 405. Maigui ring painumin nang <i>caf&eacute;,</i> na sinamahan nang isang
+cucharang aguardiente, na yaon ay gagauin pagca inato nang guinaua ang
+ibang mang&#771;a turo co ng&#771;ayon, at hindi rin natatalo ang saquit. Itong
+mang&#771;a bagay na sinabi co ng&#771;ayon ay gagauin sa oras nang paghihirap
+nang babaying sinusubaan. Cun baga hindi nasaol-an ang babayi, cundi
+namamatay, ay gagauin ang bilin sa p&aacute;rrafo 460, maca hindi patay ca
+totoo ang maysaquit. Datapoua nang houag umoli ang saquit, gagauin ang
+isusunod co dito ng&#771;ayon.<span class="pagenum noind"><a name="Pg_339" id="Pg_339">P&aacute;hin&aacute; 339</a></span></p>
+
+<p>420. Pag ang babaying sinusubaan ay nasaol-an na, ay hindi sucat
+itahan ang pag gamot doon, at ang saquit ay uuli rin caalamal&aacute;m, cundi
+alisin ang pinacaugat na pinang&#771;agaling&#771;an noong hirap na yaon. Caya
+ang gagauin sa may cataua,i, gayon: Houag pacanin siya ng&#771; marami,
+lalo pa cun gab-i. Ang pagpambo sa malamig na tubig ay totoong buti
+doon; ang pagtahan nang malauon nasa hihigan ay masama. Ang <i>bacal</i>
+para nang bilin sa n&uacute;mero 54, at ang <i>quina</i> (dita) n&uacute;mero 14, ay
+totoong galing sa mang&#771;a mahihinang babayi, &oacute; sa mang&#771;a sicmurain. Cun
+yaong saquit ay dala nang cainitan nang litid, palonoquin ang babayi
+nang isa &oacute; dalauang pelotillang <i>talamponay</i> na ganga balatong calaqui
+sa isang cucharang tubig, ayon sa bilin sa n&uacute;mero 57, at cun minsan
+siya,i, macacatulog. Na-aari namang isama sa sumpit ang isa &oacute; dalauang
+pelotillang <i>talamponay,</i> cun aayao inumin yaon nang babayi. Datapoua
+cun ang may catauan ay totoong nagsasaquit nang pag-gaua, lalo pa cun
+hindi tungmatahan nang pananahi, &oacute; paghabi, &oacute; pagdurugtong nang
+<i>abac&aacute;,</i> at saca sungmasala siya sa oras nang pagcain, at nagugutom,
+ay houag siyang umasang gagaling. Cun <span class="pagenum noind"><a name="Pg_340" id="Pg_340">P&aacute;hin&aacute; 340</a></span>hindi mangyaring tumahan nang
+pag-gaua, ang bagay sa may catauan ay manaog siya sa lupa nang
+caunting oras cun umaga at cun hapon, at siya i, magtanim nang anomang
+damo doon, na caniyang aalagaan, at yaon lamang gauang yao,i,
+macacaualauala nang caniyang masamang damdam nang catauan.</p>
+
+<p>421. Cun baga marumi ang sicmura nang maysaquit, ay cailang&#771;ang
+pasucahin nang mahinang pasuca, n&uacute;mero 35; at cun hindi manabi para
+nang dati, ay houag pacanin nang marami; at painumin siyang
+maminsan-minsan nang caunting <i>ruibarbo &oacute; man&aacute;,</i> n&uacute;mero 82.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun minsan ang babayi, at gayon din ang lalaqui, sinusubaan
+dahilan sa mang&#771;a sinasaysay sa cap&iacute;tulo 74. Caya cailang&#771;ang basahin
+yaon, pati nang mang&#771;a p&aacute;rrafong magcasumunod doon.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa babaying namamanghid ang caniyang paa, &oacute; camay &oacute; ang
+ibang casangcapan nang catauan, na ang tauag nang castila sa gayong
+saquit ay</i> calambre hist&eacute;rico.</p>
+
+<p>422. Ang mang&#771;a babaying maramda<span class="pagenum noind"><a name="Pg_341" id="Pg_341">P&aacute;hin&aacute; 341</a></span>min &oacute; mahina, ay malimit daanan nang
+pamamanghid nang paa, &oacute; camay &oacute; nang ibang casangcapan nang catauan,
+lalo pa cun sila,i, nahihiga. Ang magaling sa gayong saquit ay ang
+parapit n&uacute;mero 36. Cun minsan mauauala rin ang saquit, pag ba&ntilde;usan
+arao-arao ang may catauan hangan tuhod sa malacucong tubig. Mayroon
+namang pamamanghid nang paa, na siyang cusang nauauala capag
+binigquisan yaong maysaquit na casangcapan. Cun baga yaong maysaquit
+na yao,i, dala nang mang&#771;a maruruming nadoroon sa sicmura &oacute; bituca, ay
+mabuti doon ang <i>quina</i> (dita).</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa biglang dinaraanan nang hindi macahing&#771;a, &oacute; sa
+quinacapos nang paghing&#771;a, na ang tauag nang castila sa gayong saquit
+ay</i> sofocaci&oacute;n.</p>
+
+<p>423. Tatlong dahilan ang pinagmumulan nitong saquit na ito. Ang isa,i,
+ang mang&#771;a litid nang <i>baga</i> cun ungmiinit &oacute; cungmiquinal. Ang
+icalaua,i, cun mayroong maraming dugo, doon din sa <i>baga</i> nang may
+catauan. Ang icatlo ay ang mang&#771;a malagquit na tungmatahan sa <i>baga</i>
+rin.</p>
+
+<p>424. Cun ungmiinit, &oacute; ga nang&#771;ung&#771;u<span class="pagenum noind"><a name="Pg_342" id="Pg_342">P&aacute;hin&aacute; 342</a></span>rong ang mang&#771;a litid nang <i>baga,</i>
+na dahil doo,i, hindi macahing&#771;a ang may catauan, ay mauaualang cusa
+ang caniyang saquit di man siya gamutin, &oacute; cun paamuyin nang mabaho,
+para nang sinunog na pacpac nang <i>manoc &oacute; ingo.</i></p>
+
+<p>425. Cun minsan dinaraanan ang maysaquit nang hindi macahing&#771;a dahil
+sa napacapuno nang dugo ang caniyang <i>baga,</i> na caya na-aalaman yaon,
+ay sapagca ang pagdaan nang saquit ay capag siya,i, nahihirapan nang
+pag-gaua nang anoman, &oacute; sapagca siya,i, mataba,t, malacas cumain, &oacute;
+marami ang iniinom na <i>alac,</i> at ang pulso doon sa oras nang saquit,
+ay matigas at malacas, at mapula ang muc-ha. Ang gagauin doon sa
+gayon, ay sasangragan sa camay; sumpitin ng&#771; malimit at painuming
+parati nang bilin sa n&uacute;mero 1; itong painom ay sasamahan nang
+<i>salitre,</i> timbang saicapat sa tatlong tagayan. Magaling doon naman
+ang pagsipsip nang sing&#771;ao nang <i>suca,</i> para nang turo sa n&uacute;mero 53.</p>
+
+<p>426. Cun baga caya hindi macahing&#771;a ang maysaquit, ay dahil sa
+mayroong naninicquit na mang&#771;a malalagquit doon sa caniyang <i>baga,</i> na
+caya nahahalatang gayon, ay sapagca siya,i, dating masasactin, &oacute;
+ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_343" id="Pg_343">P&aacute;hin&aacute; 343</a></span>hina, &oacute; hicain siya, &oacute; nananab-ang ang pagcain, &oacute; ang quinacain
+niya ay ang mang&#771;a ualang sustancia, &oacute; siya,i, ungmiinom na parati
+nang mainit na tubig, at bucod dito ang caniyang pulso,i, munti
+malambot, at siya,i, namumutla; ang gagauin doo,i, gayon.</p>
+
+<p>427. Touing calahating oras ay painumin ang maysaquit nang bilin sa
+n&uacute;mero 8, ga isang cuchara carami ang isang inom. Painumin din nang
+marami nang turo sa n&uacute;mero 12. Parapitan sa mang&#771;a binti nang bilin sa
+n&uacute;mero 36. Ang pagsasangra doon cun minsan ay cailang&#771;an, cun ang
+maysaquit ay mataba niyong hindi pa siya dinaraanan nang hindi
+macahing&#771;a, at cun ang pulso,i, malacas at puno. Magaling namang
+sumpitin. Cun baga yaong bilin sa n&uacute;mero 8 ay uala, ang gagauin ay
+gayon: Bumayo ca nang isang <i>lasona</i> &oacute; dalaua caya sa isang babay-ang
+hindi tangso; pagcabayo na ay iyong bus-an nang mainit na <i>suca,</i> bago
+salain, at pigain sa sinamay &oacute; lienzo; pagca yari na yao,i, samahan mo
+nang isang gayon ding <i>pulot,</i> at yaon ang ipainom sa maysaquit, ga
+isang cuchara carami touing calahating oras. Itong gamot ay totoong
+buti; at ang isa pa,i, ualang liuag gauin.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_344" id="Pg_344">P&aacute;hin&aacute; 344</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_70" id="CAPITULO_70"></a>CAP&Iacute;TULO 70.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na</i> frenes&iacute;, <i>na yao,i, saquit nang</i> utac <i>nang ulo nang
+tauo, na dahil doon ay nasisira ang bait ang maysaquit, na tila
+bungmabagsic.</i></p>
+
+
+<p>428. Itong saquit na ito, ay ang pagiinit &oacute; ang pamamaga nang <i>utac</i>
+nang ulo nang tauo, at marahil nacacasama nang mang&#771;a <i>lagnat na
+maning&#771;as &oacute; buloc &oacute; sucab;</i> datapoua cun minsan ang <i>frenes&iacute;</i> ay
+ualang casamang saquit na iba. Ang dinaraanan nang frenes&iacute; ay
+nalalagnat; nasisira ang bait; sungmasama ang loob niya, pati nang
+pagting&#771;in, na dahil doo,i, anaqui bungmabagsic; ang pulso,i, matigas,
+mapula ang muc-ha, ang bibig ay tuyo; hindi macatulog siya nang
+mahimbing; sa ilong mayroong tungmutulong tubig; mayroon namang
+tungmitiboc nang malacas doon din sa quibotquibotan at sa liig; ang
+maysaquit ay hindi nauuhao, baga man tuyo ang caniyang dila.</p>
+
+<p>429. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito,i, ang maraming dugo; &oacute;
+ang dugong malabnao na lubha, na yao,i, dala nang cabataan, &oacute; sapagca
+inaarauan ang may ca<span class="pagenum noind"><a name="Pg_345" id="Pg_345">P&aacute;hin&aacute; 345</a></span>tauan, &oacute; ungmiinom nang <i>alac,</i> &oacute; cun macacain
+siya nang mang&#771;a mainit, para nang <i>luya,</i> pimienta, &oacute; dahil sa
+siya,i, inuurung&#771;an nang panahon, cun baga babayi, &oacute; cun mang&#771;anac at
+hindi siya linabsan nang ugaling lungmalabas na dugo sa mg&#771;a babaying
+nang&#771;ang&#771;anac, &oacute; dahil sa napuyat ang may catauan, &oacute; totoong nagsaquit
+siyang gumaua, &oacute; nag-isip nang mang&#771;a maliuag; &oacute; sapagca namamanglao,
+&oacute; nasactan siya sa ulo, at tinapalan nang malamig.</p>
+
+<p>430. Ang gam&oacute;t sa <i>frenes&iacute;</i> ay gayon: Ang maysaquit ay houag lilibutin
+ng&#771; maraming tauo. Ang ipaiinom sa caniya ay ang bilin sa n&uacute;mero 1, &oacute;
+sa n&uacute;mero 10, &oacute; sa n&uacute;mero 17. Bucod dito,i, cailang&#771;ang sangrahan sa
+camay, at cunan nang maraming dugo, cun malacas ang may catauan;
+ng&#771;uni cun mahina na siya, ang totoong buti doo,i, ang pacaptan sa
+linta ang mg&#771;a quibotquibotan; ang isa pang nacacaginhauang agad sa
+maysaquit, ay ang pagbabaling&#771;oyng&#771;oy; caya cailang&#771;ang sootan ang
+ilong ng&#771; maysaquit, nang ilang buhoc nang cabayo at guilaogauin,
+hangan tumulo ang dugo; magaling namang pacapitan sa linta doon sa
+pouitan. Bucod dito,i, susumpitin, at ang paa,i, baba&ntilde;usan sa
+malacucong tu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_346" id="Pg_346">P&aacute;hin&aacute; 346</a></span>big at tatapalang parati (ang mg&#771;a paa rin) nang
+<i>tinapay</i> nadurog na binasa nang <i>gatas.</i> Ang ulo ay cailang&#771;an namang
+ahitin. Cun ang maysaquit ay inuurung&#771;an nang bouan, &oacute; hindi siya
+dinaraanan nang ugaling dungmaraan sa mg&#771;a nang&#771;ang&#771;anac na babayi, &oacute;
+biglang naual-an ang maysaquit nang <i>galis</i> &oacute; <i>buni</i> &oacute; hindi
+sungmasago ang <i>fuente</i> (cun baga may <i>fuente</i>), at dahil sa mg&#771;a
+ganito,i, nagcasaquit nang <i>frenesi</i> ang may catauan, ay cailang&#771;ang
+basahin nang mangagamot dito sa librong ito ang cabagayang gagauin
+doon sa gayong mg&#771;a saquit, at siya ang susundin agad. Cun ang saquit
+hindi nauauala, at hindi rin namamatay ang may catauan, caalamalam
+boong buhay sira ang caniyang ulo.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_71" id="CAPITULO_71"></a>CAP&Iacute;TULO 71.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa nacalon-oc nang lason.</i></p>
+
+
+<p>431. Cun mayroon tauong nacacain ng&#771; anomang bagay na lason, para nang
+<i>talamponay</i> &oacute; <i>cabuti,</i> &oacute; bung&#771;a nang <i>tuba, camaisa</i> &oacute; <i>pepita</i> ni
+san Ignacio, &oacute; iba cayang damong masama, ang gagauin doo,i, gayon. Ang
+maysaquit ay paiinumin nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_347" id="Pg_347">P&aacute;hin&aacute; 347</a></span>maraming malacucong <i>tubig</i> na sinamahan
+nang caunting <i>asin</i> &oacute; <i>azucar</i>, at pagcaraca,i, pasucahin nang
+maraming tubig at lang&#771;is, &oacute; nang bilin sa numero 34 &oacute; 35. Pag
+nacasuca na ang may catauan, saca painomin pa nang maraming tubig na
+linahucan nang <i>pulot</i> &oacute; <i>azucar;</i> itong tubig na ito,i, lalag-yan din
+nang maraming suca; bucod dito,i, susumpiting parati ang maysaquit
+nang gatas na may casamang lang&#771;is. Cun minsan ang maysaquit ay
+nahihilim na parati, na dahil doo,i, cailang&#771;ang parapitan sa paa at
+camay nang bilin sa numero 36, lalo pa cun ang caniyang linon-oc ay
+ang <i>opio</i> &oacute; ang <i>talampunay</i> na yao,i, catulad nang <i>opio;</i> cun gayon
+ay cailang&#771;an namang sangrahan agad ang maysaquit, at gauin doon ang
+mang&#771;a turo sa p&aacute;rrafo 101, gaya nang sa nagcacasaquit nang
+<i>apopleg&iacute;a.</i> Cun baga caya nagcacasaquit ang tauo,i, dahilan sa
+siya,i, pinurga &oacute; pinasuca nang purgang matapang &oacute; pasuca ay gagamutin
+para nang turo sa p&aacute;rrafo 445.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_348" id="Pg_348">P&aacute;hin&aacute; 348</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_72" id="CAPITULO_72"></a>CAP&Iacute;TULO 72.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na</i> pasmo <i>na yao,i, catulad nang</i> perles&iacute;a.</p>
+
+
+<p>432. Pinang&#771;ang&#771;anlang <i>pasmo</i> &oacute; <i>perles&iacute;a</i> yaong saquit na yaon, na
+marahil dumaan sa nagtatahan dito sa Filipinas. Yaong saquit capag
+tumama sa <i>puso</i>, &oacute; sa <i>baga</i> ay mamamatay ang may catauan; cun sa
+sicmura, sa mang&#771;a <i>bituca</i> &oacute; sa pantog nang ihi, ay mapang&#771;anib din
+ang buhay nang tauo; at cun ang muc-ha ang napasma, ay masama ring
+saquit, sapagca yaong gayo,i, sa mang&#771;a utac nang ulo nangagaling, at
+cun ang muc-ha,i, lungmalamig at cungmucupis, &oacute; cun ang maysaquit ay
+nacacalimot-limot na, ay maliuag mauala yaong saquit. Itong saquit na
+ito cun minsan sungmusunod naman sa tama nang hang&#771;in <i>&oacute; mal de
+viento</i>.</p>
+
+<p>433. Yaong casangcapan nang catauan na tinatamaan nang <i>perlesia</i> &oacute;
+<i>pasmo</i> ay hindi nacararamdam at cun minsan hindi maiquibo. Ang
+pinagmumul-an nitong saquit, ay iba,t, ibang dahilan. Ang pag-inom
+nang maraming <i>alac</i> hangan nalalasing ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_349" id="Pg_349">P&aacute;hin&aacute; 349</a></span>may catauan, ang mang&#771;a
+sugat sa ulo at sa loob nang gulugod, ang hang&#771;ing malamig cun
+ungmuulan, ang pagliban nang ugaling pag-ihi &oacute; pananabi; ang pagtahang
+parati na ualang gaua, ang pag-inom nang malimit nang <i>cha, &oacute; cafe
+etc.,</i> ang mang&#771;a sugat sa litid, ang sing&#771;ao na masama na nangagaling
+sa lupa, at ang iba pa.</p>
+
+<p>434. Cun baga batang tauo ang nagcacasaquit noong saquit na <i>pasmo</i>,
+at ang catauan noon ay magaling, at siya,i, mataba, gamutin para nang
+dinaraanan nang <i>apopleg&iacute;ang dala nang cainitan nang dugo</i>, parrafo
+101; sa macatouid, sasangrahan, susumpitin, at pupurgahin para nang
+turo doon.</p>
+
+<p>435. Datapoua ang mang&#771;a mahihinang tauo, &oacute; ang mang&#771;a matatanda na,
+cun dinaraanan nitong saquit na <i>pasmo,</i> ay houag gamutin nang gayon,
+cundi para nang isusunod co dito. Cuscusin, &oacute; hilutin nang camay ang
+casangcapang masaquit nang catauan. Ang parapit n&uacute;mero 36, ay maigui
+rin. Datapoua cun hindi pungmapayag ang may catauan doon, &oacute; cun ang
+saquit ay nadoroon sa muc-ha, ay hilutin arao-arao yaong masaquit nang
+<i>alac</i> na pinag-tunauan nang caunting <i>ingo</i>, ayon sa turo<span class="pagenum noind"><a name="Pg_350" id="Pg_350">P&aacute;hin&aacute; 350</a></span> nang P.
+Clain, at sumpitin tuloy ang maysaquit. Ang pag-inom nang tubig na
+linag-yan nang polvos nang ugat nang <i>Malungay</i>, ay mabuti sa saquit
+na yaon. Ang ugat ay pinatutuyo muna sa arao &oacute; sa apoy man, bago
+bayuhin. Ang pasuca n&uacute;mero 35 (ani Buchan) ay totoong buti cun
+nacacayanan nang catauan nang maysaquit at cun ang canyang <i>pasmo</i>, ay
+para nang sinabi co dito rin sa p&aacute;rrafong ito. Cun hindi pumayag ang
+maysaquit doon sa pasuca nang n&uacute;mero 35 ay na-aari ang pasuca nang
+malacucong tubig na sinamahan nang lang&#771;is, az&uacute;car at suca. Maigui
+naman doon ang mang&#771;a bagay na nagpapabahin para nang polvos nang
+<i>tabaco</i>, etc. Bucod dito ang maysaquit ay mag-iing&#771;at sa <i>ulan</i> sa
+<i>hamog</i>, at sa calamigan nang <i>panahon.</i></p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sa saquit na <i>pasmo</i> ang totoong galing na gamot, ay ang
+talbos &oacute; ang dahon isang <i>cahel</i> na ilalaga sa tubig, at itong tubig
+na ito ay ipaiinom touing umaga sa maysaquit ayon sa turo sa p&aacute;rrafo
+405. Magaling din ang pag-inom na maminsan-minsan nang calahating
+tazang tubig na hinulugan nang calahating cucharang buto nang mostaza.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_351" id="Pg_351">P&aacute;hin&aacute; 351</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_73" id="CAPITULO_73"></a>CAP&Iacute;TULO 73.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang saquit na</i> ictericia <i>na iquinapaninilao nang mata nang tauo.</i></p>
+
+
+<p>436. Itong saquit na ito,i, dala nang <i>apdo</i>, na hindi husay na para
+nang dati, &oacute; cun sungmusucal ang mang&#771;a dinaraanan noon. Sa saquit na
+<i>ictericia</i> ang puti nang mata at ang boong catauan cun minsan ay
+dungmidilao, pati nang ihi madilao rin, at nacacamancha sa mang&#771;a
+damit na maputi. Ang maysaquit ay nananab-ang nang pagcain at mapait
+ang caniyang bibig. Ang iniilaguin niya ay maputi &oacute; maitim, at cun
+minsa,i, sungmusuca siya naman nang madilao. Ang mang&#771;a <i>sangol</i> capag
+hindi iniilaguin nila yaong unang duming ugaling ilaguin nang mang&#771;a
+batang bagong pang&#771;anac, ay marahil magcasaquit nitong ganitong
+saquit. Ang mang&#771;a babaying buntis ay gayon din. Ang mang&#771;a dalaga,i,
+dinaraanan naman noon ding saquit na yao; pati ang quinagat nang ahas
+&oacute; asong ol-ol.</p>
+
+<p>437. Cun ang saquit nang <i>ictericia</i> ay sungmusunod sa pagsintac sa
+<i>atay, &oacute;</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_352" id="Pg_352">P&aacute;hin&aacute; 352</a></span>sa purga &oacute; pasucang matapang &oacute; sa paglon-oc nang lason, sa
+pamamanglao, &oacute; sa tacot &oacute; galit na malaqui, &oacute; sa <i>c&oacute;lico bilioso</i>
+p&aacute;rrafo 364, ang maysaquit ay <i>ilagay sa husay</i> nang maysaquit na
+magaling-galing na cap&iacute;tulo 5, at macaapat maghapon paiinumin nang
+bilin sa n&uacute;mero 20. Susumpitin siya nang malimit nang bilin sa n&uacute;mero
+5. Ang iinumin niyang parati ay ang turo sa n&uacute;mero 1 &oacute; 2; at touing
+icatlong arao pupurgahin nang bilin sa n&uacute;mero 47. Datapoua cun yaong
+saquit ay sungmusunod sa lagnat na <i>pang&#771;iqui,</i> &oacute; sa ibang saquit na
+malaqui, ang may cataua,i, pupurgahin nang malimit nang bilin sa
+n&uacute;mero 47, at paiinumin nang sa n&uacute;mero 3. Cun babayi ang nagcacasaquit
+nang-saquit na <i>ictericia</i> &oacute; <i>opilaci&oacute;n</i> dahilan sa hindi husay ang
+pagpanaog nang sa <i>bouan,</i> at hindi siya buntis, ay basahin mo ang
+cap&iacute;tulo 76, at sundin ang mang&#771;a turo doon.</p>
+
+<p>438. Cun minsan iba ang punong pinagmumul-an nang <i>ictericia;</i> sa
+macatouid cun sungmusucal ang mang&#771;a dinaraanan nang <i>apdo</i> nang tauo.
+Cun gayo,i, ang atay tungmitigas, &oacute; tila may sungmasaquit doon, lalo
+pa cun bagong nacacain, &oacute; cun siya,i, napagal nang pag-gaua nang
+ano<span class="pagenum noind"><a name="Pg_353" id="Pg_353">P&aacute;hin&aacute; 353</a></span>mang mabig-at na gaua; ang isa pa roon ay hindi maihiga niya ang
+canang taguiliran; nananab-ang siya nang pagcain, at mapait ang bibig.
+Cun gayon ang <i>icterecia</i>, ay maliuag mauala. Ng&#771;uni ang gagauin sa
+ganoong maysaquit, ay gayon: Sasangrahang minsan ang maysaquit, &oacute;
+macalaua, cun siya,i, mataba,t, marugo. Paiinumin siya namang parati
+nang suero n&uacute;mero 17, Palolonoquin nang <i>p&iacute;ldoras</i> n&uacute;mero 18, at
+paiinumin naman nang sa n&uacute;mero 24. Bucod dito,i, pupurgahin siya nang
+turo sa n&uacute;mero 47. Maigui rin doon ang bilin sa n&uacute;mero 71.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_74" id="CAPITULO_74"></a>CAP&Iacute;TULO 74.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tauong sinusubaan na ang pang&#771;alan nang castila sa
+gayong saquit ay</i> desmayo.</p>
+
+
+<p>439. Ang mang&#771;a tauong sinusubaan, &oacute; <i>nadedesmayo</i>, ay iba,t, iba ang
+inaasal nila. Mayroong nacacaalam tauo, hindi lamang macapag-uica, na
+yao,i, marahil dumaan sa mang&#771;a babayi. Ang pulso doon ay hindi
+lubhang nag-iiba; ang pang&#771;alan nang castila doo,i, <i>deliquio.</i> Cun
+ang may catauan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_354" id="Pg_354">P&aacute;hin&aacute; 354</a></span>hindi nacacaramdam at hindi rin nacacaalam tauo, at
+totoong hina nang pulso, ang tauag nang castila doo,i, <i>s&iacute;ncope,</i> na
+yaon ang icalauang pinaca grado nang <i>desmayo.</i> Datapoua cun ang
+maysaquit ay tila bangcay, na malamig ang caniyang catauan, at hindi
+nararamdaman ang pulso pati nang hining&#771;a, ang pang&#771;alan doon nang
+castila ay <i>asfxia,</i> na yao,i, ang icatlong grado nang <i>desmayo.</i> Ang
+tauag nang tagalog dito cun minsan ay <i>panhihimatay.</i> Ang mang&#771;a
+punong pinagmumul-an nang mang&#771;a <i>desmayo</i> ay anim. Ang isa,i, ang
+dugong marami. Ang icalaua,i, ang cahinaan nang may catauan, na siya
+ang ugaling dahilan. Ang icatlo,i, ang sicmura cun marumi. Ang icapat
+ang mang&#771;a litid. Ang icalima ang galit, &oacute; tacot, &oacute; ang pamamanglao na
+malaqui. Ang icanim, ay ang ibang mang&#771;a saquit, na cun minsan ay
+magcasama nang desmayo.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa sinusubaan, &oacute; nadedesmayo dahil sa siya,i, marugo.</i></p>
+
+<p>440. Caya nahahalata, na ang maraming dugo ang nagdadala nang desmayo,
+sapagca ang may cataua,i, malacas at mataba. Ang pagtama nang saquit
+ay pagca <span class="pagenum noind"><a name="Pg_355" id="Pg_355">P&aacute;hin&aacute; 355</a></span>siya,i, nacacain nang mang&#771;a maiinit, &oacute; nacainom nang <i>alac,
+aguardiente, caf&eacute;,</i> &oacute; mainit na <i>ch&aacute;;</i> &oacute; sapagca siya,i, inarauan, &oacute;
+napatahan sa mainit na lugar, &oacute; cun siya,i, nagsaquit gumaua &oacute;
+nag-iisip nang maliuag, at bucod doon, ay namumula &oacute; namamantal ang
+caniyang muc-ha. Ito ring mang&#771;a dahilan ay pinagmumul-an naman nang
+<i>pagquinal</i> nang catauan nang tauo, na cun minsan sungmusunod &oacute; cun
+minsan sinusundan nang suba &oacute; desmayo.</p>
+
+<p>441. Ang gamot sa sinusubaan dahilan doon, ay ang <i>suca,</i> na ang
+calahating bahagui ay <i>tubig</i> na malacuco, na ipa-aamoy sa maysaquit;
+ang noo, ang quibotquibotan, at ang galang-galang&#771;an nang camay niya,
+ay babasain noon ding sucang tinubigan; at painumin siya naman nang
+dalaua, &oacute; tatlong lag-oc nang suca rin, na ang tubig ay marami sa
+calahati. Cun hindi nasasaol-an pa ang maysaquit, nang macalalo ang
+saicapat na bahagui nang isang oras, ay sasangrahan sa camay. Pagca
+sangra na, ay maigui sumpiting minsan, at touing calahating oras
+paiinumin nang isang tazang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang
+<i>alagao,</i> na sinasamahan nang caunting <i>az&uacute;car</i> at <i>suca</i>.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_356" id="Pg_356">P&aacute;hin&aacute; 356</a></span><i>Nota.</i> Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, marugo, ganito rin
+ang pag-gamot doon.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang bagay sa tauong marahil madesmayo dahil sa siya,i, marugo
+nang houag umoli ang saquit, ay ang pag-inom cun umaga,t, cun hapon
+nang bilin sa n&uacute;mero 20, pati nang sa n&uacute;mero 1; ang pagcain nang
+canin, gulay at tubig lamang; at maminsan minsan ang ba&ntilde;os hangan
+tuhod sa tubig na malacuco; bucod dito,i, magaling ang siya,i, lumacad
+na parati at houag habaan ang tulog. Ito,i, gagauin niya capag
+nararamdamang dungmarami uli ang caniyang dugo.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tauong sinusubaan, lalaqui ma,t, babayi man, dahil sa
+cahinaan nang catauan, para nang mang&#771;a babaying nang&#771;ang&#771;anac, &oacute;
+dahil sa nahanaan nang gutom, &oacute; nang pagbabaling&#771;oyng&#771;oy, &oacute;
+pag-iilaguin nang malacas, &oacute; dahil sa pinurga &oacute; pinasuca nang matapang
+na pamurga &oacute; pasuca, &oacute; dahilan sa mang&#771;a maruming nadoroon sa
+sicmura.</i></p>
+
+<p>442. Ang saquit na suba dahil sa cahinaan nang catauan nang tauo, ay
+hung <span class="pagenum noind"><a name="Pg_357" id="Pg_357">P&aacute;hin&aacute; 357</a></span>mahalili, &oacute; sungmasabay cun minsan sa pag-iilaguin nang malacas,
+sa pagbabaling&#771;oyng&#771;oy, &oacute; sa pagpauis, sa malimit na pag-gaua nang
+mahalay, sa pagcapuyat, &oacute; sa malauong pananab-ang nang pagcain;
+sapagca ang mang&#771;a ganito,i, paraparang totoong nacacahina sa catauan.</p>
+
+<p>443. Ang gagauin sa <i>nadedesmayo</i> &oacute; nahanaan dahil sa siya,i,
+linabasan nang maraming dugo sa ilong, ay aquing sinabi na sa cap&iacute;tulo
+42; siya ang sundin. Datapoua cun ang dahilan nang saquit na <i>suba</i> ay
+ang ibang mang&#771;a sinaysay co sa p&aacute;rrafong sinundan nito, ay ganoon ang
+paraan nang pag-gamot. Ang maysaquit ay quinucumutan; quinucuscos nang
+mainit na damit ang boong catauan niya, at cun mayroong tali sa
+catauan ay quinacalag; pina-aamoy nang <i>ruda, sambong romero, &oacute; yerba
+buena;</i> pinalolon-oc nang ilang capatac nang <i>aguardiente,</i> &oacute; <i>alac</i>
+na linahucan nang caunting <i>tubig</i>. Ang <i>alac</i> sa misa na sinamahan
+nang <i>az&uacute;car</i> at <i>canela,</i> cun paculuin sa apoy, at saca ipainom sa
+maysaquit, ay totoong galing na cordial doon; lalag-yan naman sa
+sicmura nang isang damit na babad sa <i>alac</i> sa misa na pinaglagaan
+nang <i>romero,</i> &oacute; sambong, &oacute; sa ibang damong<span class="pagenum noind"><a name="Pg_358" id="Pg_358">P&aacute;hin&aacute; 358</a></span> mabang&#771;o. Pagca ang
+maysaquit ay nacacalon-oc na, ay big-yan nang sabao na hinulugan nang
+isang pula nang itlog, &oacute; pacanin caya nang isang <i>sopas</i> na tinapay, &oacute;
+broas na babad sa <i>alac</i> na binudburan din nang caunting <i>az&uacute;car</i> at
+<i>canela</i>.</p>
+
+<p>444. Ang sinusubaan dahil sa siya,i, nasangrahan, ay hindi cailang&#771;ang
+gamutin, at mauauala pagcaraca yaon, capag siya,i, humiga, &oacute; cun
+paamuyin nan <i>suca</i>, at painumin nang caunting suca rin, na may
+calahoc na tubig.</p>
+
+<p>445. Cun baga caya sinusubaan ang tauo,i, sapagca siya,i, pinurga, &oacute;
+pinasuca nang totoong tapang na pamurga, &oacute; pasuca, ay paiinumin siya
+nang lang&#771;is sa castila, &oacute; big-yan nang az&uacute;car; maigui rin, ang gatas
+&oacute; ang tubig na pinaglagaan nang palay, para nang guinaua sa nacalon-oc
+nang lason, cap&iacute;tulo 71. Bucod doo,i, susumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang culutan, na sinamahan nang lang&#771;is at pula nang itlog
+nang manoc. Cun bago malubha, &oacute; mahirap ang lagay nang maysaquit, ay
+mabuti sangrahan. Datapoua cun ang maysaquit hindi nag-iilaguin, cundi
+sungmusuca lamang, ay lilimitan ang pagsumpit houag lamang lag-yan
+nang pula nang itlog. <span class="pagenum noind"><a name="Pg_359" id="Pg_359">P&aacute;hin&aacute; 359</a></span>Magaling ding pambohan ang maysaquit sa
+malacucong tubig. Basahin mo ang p&aacute;rrafo 517.</p>
+
+<p>446. Ang mang&#771;a babayi marahil subaan &oacute; madesmayo pagca sila,i,
+nacapang&#771;anac, at lalo pa cun binusan nang maraming dugo. Ang gagauin
+doon ay sundin ang aral sa cap&iacute;tulo 79, at sa cap&iacute;tulo 80, at cun
+gayon bihirang babayi ang magcacasaquit noong gayong saquit. Maigui
+ring paamuyin nang <i>suca.</i></p>
+
+<p>447. Ang tauong sinusubaan dahilan sa mang&#771;a maruruming nadoroon sa
+caniyang sicmura, mabuti paamuyin nang anomang matapang na amoy, at
+painumin ng&#771; tubig na malacuco, na pinaglagaan nang manzanilla &oacute;
+sambong &oacute; bulaclac nang alagao. Pag nasaol-an ang maysaquit ay big-yan
+ilang arao cun umaga nang bilin sa n&uacute;mero 38.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tauong sinusubaan &oacute; nadedesmayo dahilan sa mayroong
+saquit sa caniyang mang&#771;a litid.</i></p>
+
+<p>448. Ang saquit na suba dahilan sapagca mayroong saquit sa mang&#771;a
+litid, ay siyang cusang nauauala, capag pinapaypa<span class="pagenum noind"><a name="Pg_360" id="Pg_360">P&aacute;hin&aacute; 360</a></span>yan ang may catauan
+at pina-aamoy nang mg&#771;a mabaho. Mabuti ring atuhing basain ng&#771; tubig
+na malamig na sinucaan ang noo, pati nang quibotquibotan nang
+maysaquit. Dito rin nauucol ang saquit na marahil dumaan sa mang&#771;a
+babayi, na pinang&#771;ang&#771;anlan namang <i>suba </i>na sinaysay co na sa p&aacute;rrafo
+417.</p>
+
+<p>449. Ang <i>nadedesmayo</i> dahil sa mayroong saquit sa caniyang litid, ay
+cailang&#771;ang lumacad na parati &oacute; magpasial, lalo pa cun umaga. Ang
+purga, ang pagsasangra, ang mahabang tulog, at ang di pagpanaog sa
+bahay ay pauang masama sa caniya.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun babayi, ang sinusubaan dahil sa mayroon siyang saquit sa
+caniyang mang&#771;a litid ay gagamutin para nang turo doon sa p&aacute;rrafo 419
+at sa 420.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa tauong sinusubaan &oacute; nadedesmayo dahil sa siya,i,
+natacot, &oacute; namanglao, &oacute; nagalit.</i></p>
+
+<p>450. Ang nagcacasaquit dahil sa siya,i, natacot, ay gagamutin para
+nang turo co sa cap&iacute;tulo 68.</p>
+
+<p>451. Ang tauong sinumpong ng&#771; galit, &oacute; nang pamamanglao, at nadesmayo
+dahilan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_361" id="Pg_361">P&aacute;hin&aacute; 361</a></span>doon, ay paamoyin siya nang <i>suca,</i> at paiinumin ng&#771; malimit
+nang <i>tubig</i> na malacuco, na pinaglagaan ng&#771; balat nang <i>dalandan &oacute;
+dayap.</i> Pag nasaol-an ang maysaquit ay painumin nang <i>limonada</i> n&uacute;mero
+33, at sumpitin nang bilin sa n&uacute;mero 5. Cun ang maysaquit ay
+dungmoroual na parati, at mapait ang bibig niya, at yaong mang&#771;a bagay
+na yaon ay hindi iuala nang limonada,t, nang pagsumpit, ay big-yan
+nang sa n&uacute;mero 23 &oacute; nang sa 24. Masama roon ang pasuca.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, natacot, ay
+gagamutin ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 419 at sa 420, &oacute; para nang turo sa
+p&aacute;rrafo 401.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa lalaqui &oacute; na babayi cun nagcacasaquit nang malaquing
+saquit, at tuloy sinusubaan &oacute; nadedesmayo.</i></p>
+
+<p>452. Ang <i>desmayo</i> cun sungmasama sa ibang mang&#771;a saquit, ay masama.
+Ang nagcacasaquit nang lagnat na <i>buloc,</i> caya siya <i>nadedesmayo &oacute;</i>
+sinusubaan, sapagca marumi ang sicmura, at capag siya,i,
+nacapag-ilaguin &oacute; nacasuca, ay nauauala ang <i>desmayo.</i> Ang
+nagcacasaquit nang lagnat <span class="pagenum noind"><a name="Pg_362" id="Pg_362">P&aacute;hin&aacute; 362</a></span>na sucab cun baga dinaraanan nang desmayo
+ay masama rin. Ang bagay doon sa oras na yaon ay ang suca na
+ipalolon-oc sa maysaquit, at cun masaol-an ay mabuti painomin nang
+maraming limonada, n&uacute;mero 33.</p>
+
+<p>453. Ang mang&#771;a desmayong sungmusunod sa pag-iilaguin, &oacute; sa pagsuca
+nang marami, &oacute; sa paglabas ng&#771; maraming dugo ay isa rin nang desmayong
+dala nang cahinaan nang catauan, na sinaysay co na sa p&aacute;rrafo 442; at
+sa apat na magcasumonod doon.</p>
+
+<p>454. Ang mayroong sibol sa loob nang catauan ay malimit subaan. Ang
+suca,i, maigui roon; datapoua marahil mamatay sa oras na yaon.</p>
+
+<p>455. Ang tauong sinusubaan pagca nacaraan &oacute; ungmunti ang lagnat, ay
+magaling painumin nang isang cucharang alac sa castila na linahocan
+nang isang gayong tubig. Ang matandang tauo na dinaraanan nang desmayo
+na hindi naalaman ang dahilan, ay masama, at caalamalam mamamatay.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Bucod dito sa mang&#771;a saquit na suba &oacute; desmayong sinaysay co sa
+loob nitong boong cap&iacute;tulong ito,i, mayroong isa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_363" id="Pg_363">P&aacute;hin&aacute; 363</a></span>pang bagay na
+pinang&#771;ang&#771;anlan ding <i>suba</i> nang tagalog (sa uicang castila,i,
+epilepsia); ang gamot doon iyong hanapin sa p&aacute;rrafo 409 at sa mang&#771;a
+sungmosunod doon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_75" id="CAPITULO_75"></a>CAP&Iacute;TULO 75.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang mang&#771;a gagauin sa maysaquit na ualang pulso, at hindi rin
+hungmihing&#771;a, na cun tingnan, anaqui bangcay.</i></p>
+
+
+<p>456. Mayroong tauo cun minsan, na cun tingnan ay tila patay, sapagca
+ang pulso at ang hining&#771;a ay nauauala, at hindi rin nacacaramdam. Caya
+cun mapalibing cun minsa,i, buhay. Ang namamatay nang biglang
+pagcamatay, na hindi na-aalaman ang dahilan, ang nalunod sa tubig, ang
+natamaan nang culog, ang babaying sinusubaan, pati nang namamatay nang
+biglang pagcamatay nang macapang&#771;anac siya, ang nagbicti &oacute; ang
+binitay, at ang iba pang sasabihin co sa mang&#771;a p&aacute;rrafong isusunod
+dito, ay hindi sucat ilibing hangan di maramdamang mabaho baho na ang
+catauan. Yaong mang&#771;a caauaauang tauong gayon, cun minsan ay
+nasasaol-an nang buhay, (cun baga hindi totoong patay) capag ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_364" id="Pg_364">P&aacute;hin&aacute; 364</a></span>sipag
+at hindi pabaya ang caniyang mang&#771;a casama sa bahay. Ang mang&#771;a
+guinagaua sa mang&#771;a gayon ay ualang liuag. Itutuloy lamang nang
+malauong panahon (ga apat, lima, &oacute; anim na oras calauon); at cun hindi
+rin nasasaol-an nang buhay ang tauo, ay pabayaan na. Alin mang tauo,
+babayi man, cun marunong dunong magpaanyo ay macacagamot doon sa tila
+patay. Ang mang&#771;a gagauin doon ay ituturo co sa mang&#771;a isusunod ditong
+p&aacute;rrafo.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa nalunod sa tubig, na tila bangcay cun tingnan.</i></p>
+
+<p>457. Ang tauong nalunod sa tubig, maitim nang totoo, &oacute; namamaga man
+ang caniyang muc-ha, cun minsan masasaol-an nang buhay, capag ang
+pagtahan niya sa tubig ay hindi lumalo sa anim &oacute; pitong oras. Sa hindi
+lubhang nalauon sa tubig ay bihira ang di nasasaol-an nang buhay. Ang
+gagauin doo,i, gayon: Pagca nahang&#771;o na sa tubig ang nalunod na tauo,
+ay dadalhin sa lugar na tuyo; huhuboan doon nang damit; ipahihiga doon
+nang pataguilid, at doroonan nang unan sa ilalim nang ulo, cucuscusin
+ang boong catauan niya nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_365" id="Pg_365">P&aacute;hin&aacute; 365</a></span>malacas nang mang&#771;a damit na tuyo, na
+idinadarang sa apoy, upan din masaol-an nang init ang catauan. Cun
+mayroong <i>aguardiente &oacute; alac</i> na matapang sa niyog ay maigui ibabad
+doon ang mang&#771;a damit na pang&#771;uscos. Mabuti namang ilapit lapit sa
+apoy ang tila patay cun guinagaua itong mang&#771;a turo co ng&#771;ayon.
+Magaling ding ibaon hangan liig sa buhang&#771;in cun baga mainit ang arao.
+Pagcayari na itong mang&#771;a sinabi co ng&#771;ayon, ay cailang&#771;ang baguhin
+ang lagay nang catauan nang nalunod, houag lamang ilagay nang
+patihaya. Saca hihipang parati nang malacas sa ilong &oacute; sa bibig. Ang
+isang munting caputol na caua-yan, ay magagauang panhihip; ng&#771;uni cun
+hihipan sa ilong ay cailang&#771;ang tacpan nang camay yaong cabilang butas
+nang ilong, pati nang bibig; cun sa bibig hihipan ay tatacpan naman
+ang ilong. Caya guinagaua ito,i, nang magpatuloy ang hang&#771;in sa baga
+nang nalunod. Bucod dito ang isa pang totoong cailang&#771;ang gauin sa
+tila patay, ay ang pagsumpit nang usoc nang tabaco; ang paraan nang
+pagsumpit doo,i, ualang liuag. Magpatay capagcaraca nang isang manoc
+na malaqui, at ang caniyang <i>buche,</i> ay linising maigui. Maghanda ca
+naman nang dalauang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_366" id="Pg_366">P&aacute;hin&aacute; 366</a></span>cauayang mumunti, na isosoot doon sa dalauang
+butas nang <i>buche</i> nang manoc. Ang dulo nang isang <i>cauayan</i> ay
+ipapasoc sa pouit nang nalunod; pagcayari na ito,i, omip-ip ca nang
+tabaco, at ang usoc ay iyong paraanin doon sa <i>cauayan</i> patuloy sa
+pantog &oacute; <i>buche</i> nang manoc, na pipisilin mo nang mapatung&#771;o sa loob
+nang catauan nang tauo. Itong ganitong pagsumpit nang usoc nang tabaco
+ay gagauin nang mahabang panahon hangan sa masaol-an nang buhay ang
+tila patay. Cung yaong mang&#771;a sinabi co ay itinuloy na hang&#771;an sa
+apat, lima, &oacute; anim na oras, at hindi nasasaol-an nang buhay ang tauo,
+ay maitatahan na ang pag-gamot, at caalamalam patay na totoo ang tauo.
+Datapoua cun baga siya,i, nasaol-an nang buhay at hungmihing&#771;a na, ay
+maigui palonoquin nang ilang capatac na aguardiente, &oacute; <i>alac</i> na
+matapang na tinubigan, at cun baga nacacasagui na yaon sa lalamunan,
+ay big-yan pa nang isang cucharang ualang calahoc Itong lahat na
+itinuro co ng&#771;ayon ay totoong buti. Ang gaua nang iba doon sa nalunod
+sa tubig ay canilang ibinibitin nang pataob; datapoua,i, masama yaon
+at macacamatay bagcus sa nalunod.<span class="pagenum noind"><a name="Pg_367" id="Pg_367">P&aacute;hin&aacute; 367</a></span></p>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tila patay, dahil sa siya,i, natamaan nang lintic, &oacute;
+inarauan, &oacute; nainitan nang apoy, &oacute; nausucan, &oacute; sapagca mayroon siyang
+inamoy na may amoy na, matapang para nang</i> alcanf&oacute;r, luya, pimienta,
+almizcle etc.</p>
+
+<p>458. Ang tauong tila patay sapagca natamaan siya nang lintic, &oacute; dahil
+sa mang&#771;a sinabi co ng&#771;ayon, ay huhubdan nang damit, at ipahihiga nang
+pataguilid na mataas taas ang ulo sa lupa, at lalong magaling sa
+muthaan. Pagcaraca,i, hihipan sa bibig, &oacute; sa ilong para nang turo sa
+p&aacute;rrafo 457. Bubusan siyang parati nang maraming bang&#771;ang tubig na
+malamig sa boong catauan, lalo pa sa muc-ha,t, dibdib. Cun ualang
+tubig, ay ilalagay nang parapa ang tila patay doon sa muthaan; at sa
+tapat nang muc-ha niya, ay maigui ang pag-gaua nang isang hucay na
+munti, ganga bao calaqui, sapagca mabuti doon sa gayon ang sing&#771;ao
+nang lupa. Pagca nasaol-an na ang tila patay, ay babasain nang <i>suca</i>
+ang caniyang quibotquibotan, ang mata, pati nang ilong; at
+palolonoquin siya nang isang cucharang <i>suca</i> rin. Saca dinadalang
+malapit lapit sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_368" id="Pg_368">P&aacute;hin&aacute; 368</a></span>may apoy, at bubusan pa mandin sa catauan nang
+malamig na tubig, hangan sa masaol-an siyang totoo. Saca inilalapit
+lapit pa sa apoy, at pinaiinom nang <i>sabao</i> nang <i>carne,</i> &oacute; nang
+caunting <i>aguardiente.</i> Cun itong mang&#771;a sinabi co ng&#771;ayon ay hindi
+maniya, ay sumpitin nang usoc nang tabaco para nang turo sa p&aacute;rrafo
+457.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tila patay dahil sa masamang sing&#771;ao nang mang&#771;a
+pusali, &oacute; mang&#771;a libing&#771;an, &oacute; bilangoang quinadoroonan nang maraming
+tauo, at sa tila namatay sa panahong tag-salot, &oacute; cun siya,i, linagnat
+nang lagnat na sucab, &oacute; binilutong.</i></p>
+
+<p>459. Ang gagauin sa anaqui patay dahil sa mang&#771;a sinabi co ng&#771;ayon, ay
+ang mang&#771;a turo co sa p&aacute;rrafo 458 na sinundan nito. Datapoua ang tubig
+na ibubuhos sa catauan nang tauo ay mabuti lahucan nang <i>suca</i> cun
+baga mayroon. Magaling namang pasucahin ang gayong tila patay nang ga
+dalaua &oacute; tatlong cucharang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_369" id="Pg_369">P&aacute;hin&aacute; 369</a></span><i>ojimiel escil&iacute;tico</i> &uacute; <i>ojimiel</i> nang
+<i>bacong</i> na sinamahan nang isang cucharang <i>aguardiente</i> &oacute; <i>alac</i> na
+matapang. Ang pag-gaua nang <i>ojimiel</i> ay aquing sasaysayin sa n&uacute;mero
+8. Yaong mang&#771;a tauong inuupahan nang paglilinis nang mang&#771;a pusalian
+&oacute; mang&#771;a lugar na mabaho, ay maigui painumin muna nang caunting
+aguardiente &oacute; alac na matapang nang houag macapagcasaquit sa canila
+ang sing&#771;ao na masama ng&#771; canilang linilinisan.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tila namatay dahil sa siya,i, sinumpong nang malaquing
+galit, &oacute; toua, &oacute; sapagca nabalitaan nang masamang balita, &oacute; dati na
+siyang sinusubaan, &oacute; dinaanan siya nang desmayo.</i></p>
+
+<p>460. Ang dinaraanan nang malaquing galit, &oacute; toua, &oacute; nabalitaan nang
+masamang balita, &oacute; ang sinubaan, &oacute; dati nang sinusubaan, &oacute; nadesmayo,
+at saca tila natuluyang namatay, ay hindi sucat pabayaan, at cun
+minsa,i, hindi patay ang may catauan, at masasaol-an nang buhay. Caya
+ang gagauin doon ay gayon: Ang tila patay idoroon sa maaliualas na
+lugar; bubusan ang caniyang catauan nang maraming malamig na tubig;
+hihipan agad sa ilong &oacute; sa bibig, para nang turo sa p&aacute;rrafo 457;
+lalapitan sa ilong nang mang&#771;a mabaho para nang sunog na pacpac nang
+manoc; ang galangalang&#771;an <span class="pagenum noind"><a name="Pg_370" id="Pg_370">P&aacute;hin&aacute; 370</a></span>nang camay at ang quibotquibotan ay maigui
+hilutin nang damit na mabang&#771;o; cuscusin ang catauan nang damit na
+ininit sa apoy; daroonan sa talampacan nang mang&#771;a bato &oacute; ladrillong
+mainit; uugain ang catauan at bubuhating maminsan-minsan; bubunutin
+naman ang ilang buhoc, at tatauaguin nang caniyang pang&#771;alan; pagca
+huming&#771;a na nang caunti, ay palonoquin nang isang cucharang
+agardiente. Ang gayong tila patay na tauo,i, mabuti hubdan, at
+calaguing lubos ang lahat na tali nang damit, at masama ang may
+maigting doon. Cun hindi rin nasasaol-an nang buhay ang tila patay, ay
+mabuti sangrahan sa camay, at sumpitin nang usoc nang tabaco, para
+nang turo sa p&aacute;rrafo 457.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, binitay.</i></p>
+
+<p>461. Ang tauong binitay &oacute; nagbicti ay cailang&#771;ang sangrahan agad sa
+liig sa alin man sa dalauang ugat na pinang&#771;ang&#771;anlang <i>yugular,</i> na
+doroon sa mang&#771;a taguiliran nang liig, na macaapat man sa loob nang
+tatlong oras cun hindi nagcacasiya ang isang pagsasangra. Cun baga
+nang masangrahan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_371" id="Pg_371">P&aacute;hin&aacute; 371</a></span>na,t, masaol-an, nahihilim ang may cataua,i,
+casasangrahan pa, hangang lumacas na magaling ang pulso, at siya,i,
+masaol ang lubos. Ang hiniua nang lanceta, ay houag bigquisan, cundi
+sapauan lamang nang isang mabilog na capirasong damit, ganga piso
+calaqui, na linatagan nang caunting sahing, nang cumapit sa laman, at
+umampat ang dugo. Ang lugar na tinahacan nang lubid, ay maigui basain
+nang <i>suca</i> &oacute; tubig na may <i>asin.</i> Bucod dito,i, cailang&#771;ang hipan sa
+bibig pagcaraca ang tila patay, ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 457. Pag
+hungmihing&#771;a na, ay painumin nang maraming malamig na tubig, at
+paypayang parati. Masamang ipahiga ang gayong tila patay; magaling
+ipalocloc sa sahig, at alagaan ang ulo, nang houag tumung&#771;o sa ilalim.
+Ng&#771;uni cun baga lungmingsad ang unang buto nang liig, ay ualang
+magagauang gamot doon.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, nahulog sa mataas, &oacute;
+pinalo nang malacas, at sa dinaanan nang</i> apopleg&iacute;a <i>&oacute;</i> epilepsia, <i>at
+tila natutuluyang mamatay.</i></p>
+
+<p>462. Ang nahulog sa mataas, at ang pinalo nang malacas, capag nasactan
+ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_372" id="Pg_372">P&aacute;hin&aacute; 372</a></span>utac nang ulo niya, ay nahihilim na tambing, at ang magaling sa
+gayo,i, sangrahan nang maquiilan sa paa. Ang lugar na nasactan, ay
+doroonan nang isang basahang babad sa aguardiente &oacute; alac na matapang
+sa niyog. Ang ilong pati nang quibutquibutan, ay babasain nang <i>suca;</i>
+sa bibig ay huhulugan naman ang tila patay nang ilang capatac na
+<i>suca</i> rin. Cun nasasaol-an ang may catauan, ay painumin nang isang
+vasong tubig na malamig; ang muc-ha sampon nang dibdib niya,i, bubusan
+nang tubig na malamig din.</p>
+
+<p>463. Ang tauong <i>nanhihimatay,</i> &oacute; ang dinaraanan nang apopleg&iacute;a, &oacute;
+epilepsia, cun minsa,i, tila natutuluyang namamatay, bago,i, hindi
+patay. Caya yaong mang&#771;a gayong maysaquit, ay hindi sucat ilibing
+muna, cundi maramdamang mabaho baho na. Ang mabuti doon ay hubdan at
+sangrahan sa camay, at ilagay sa maaliualas na lugar, na bucas ang
+lahat na dong&#771;auan. Ang isa pang magaling doon, ay ang pagsumpit nang
+usoc nang tabaco ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 457.<span class="pagenum noind"><a name="Pg_373" id="Pg_373">P&aacute;hin&aacute; 373</a></span></p>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa mang&#771;a sangol na tila patay cun bagong ipang&#771;anac,
+dahil sa napisa ang canilang pusod, &oacute; sapagca nasicpang totoo nang
+lungmabas sa tiyan, at sa mang&#771;a batang tila patay dahil sa pagsigao &oacute;
+sa pagsibol nang ng&#771;ipin, &oacute; sapagca inugoy sila nang malacas sa
+duyan.</i></p>
+
+<p>464. Cun mayroong batang ipinang&#771;anac na ualang pulso, at hindi
+cungmacabacaba ang puso niya, cundi anaqui patay, bago talian at
+putulin ang pusod, ay cailang&#771;ang usisain cun baquin gayon ang
+caniyang lagay; cun dahil sapagca mataba,t, marugo ang bata, &oacute; dahil
+sa siya,i, yayat at mahina.</p>
+
+<p>465. Caya na-aalamang marugo ang bata sapagca ang color nang cataua,i,
+mapula, &oacute; maitim-itim, na yao,i, ugali nang mang&#771;a batang mahirap
+ipang&#771;anac; lalo pa cun nasicpang totoo nang siya,i, ipang&#771;anac, &oacute;
+nalauong napatahan sa pinacaaran &oacute; pinacaliig nang bahay tauo, &oacute; cun
+binago nang hilot sapagca sala ang paglabas, &oacute; cun nacabicti sa caniya
+ang pusod. Cun gayon, ang maiguing gauin, ay ituturo co ng&#771;ayon. Ang
+pusod ay putulin; datapoua houag <span class="pagenum noind"><a name="Pg_374" id="Pg_374">P&aacute;hin&aacute; 374</a></span>talian yaong natitirang caputol na
+patung&#771;o sa catauan nang bata, cundi sipsiping agad yaon ding dulo
+nang pusod, nang lumabas ang dugo, hangan sa masaol-an nang buhay ang
+bata. Cailang&#771;an namang tacpan ang ilong niya, at hipan nang malacas
+sa bibig. Ang isa pang totoong cailang&#771;ang gauin, ay sipsipin ang
+caliuang suso nang bata, bucod dito,i, dadalhin sa maaliualas na lugar
+ang sangol, at cucuscusin ang boong catauan niya nang mahinang
+pagcuscos, lalo pa ang palad at ang talampacan nang damit na iniinit
+init sa apoy. Cun ang bata,i, nasaol-an na nang buhay, ay talian na
+ang pusod.</p>
+
+<p>466. Datapoua cun baga caya tila patay ang bata dahil sapagca siya,i,
+mahina, ay houag putulin ang pusod; cundi pabayaan munang cacabit nang
+caniyang <i>ina,</i> nang halagang calahating oras &oacute; isang oras caya,
+hangan sa ang bata,i, ga gumamit nang buhay sa caniyang <i>ina;</i>
+cuscusin naman nang mahinang pagcuscos ang catauan nang bata, nang
+damit na manipis, na babad sa mainit na alac sa misa; at cun hindi rin
+nasasaol-an nang buhay, ay sipsipin ang caliuang suso nang bata, at
+hipan nang malacas sa caniyang bibig, para nang turo co sa p&aacute;rrafo 405
+na sinundan nito.<span class="pagenum noind"><a name="Pg_375" id="Pg_375">P&aacute;hin&aacute; 375</a></span></p>
+
+<p>467. Ng&#771;uni cun baga dahilan sapagca hindi marunong ang hilot,
+napacaaga ang pagputol nang pusod, at ang bata,i, hindi hungmihing&#771;a,
+at uala siyang pulso cundi tila patay, ay uusisain ang totoong dahilan
+noong ganoong caniyang lagay, ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 465 at sa 466;
+at cun baga caya tila patay ang bata, sapagca siya,i, maraming dugo,
+ay cacalaguin pagcaraca ang tali nang pusod, at gagauin ang ibang
+mang&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo 465. Datapoua cun baga ang bata caya tila
+patay dahil sa cahinaan nang caniyang catauan, ay ang mang&#771;a turo sa
+p&aacute;rrafo 466 siya ang sundin; at bucod doo,i, ilalapit lapit sa apoy
+ang bata.</p>
+
+<p>468. Ang mang&#771;a batang tila patay, cun sila,i, sinisibulan nang
+ng&#771;ipin, &oacute; cun dinaraanan nang <i>convulsi&oacute;n,</i> &oacute; sapagca iniugoy ang
+malacas sa duyan &oacute; naraganan nang canilang <i>ina</i> &oacute; nang sugo noon, cun
+natutulog, ay hihipang agad sa bibig para nang uica co sa p&aacute;rrafo 465.
+Sususuhin, &oacute; sisipsipin ang caliuang suso nang bata; cucuscusin naman
+ang boong catauan nang magaang pagcuscos nang damit na iniinit init sa
+apoy; ilalapit lapit naman sa apoy ang gayong batang tila patay, &oacute;
+ibabaon sa gaboc na iniinit init sa cauali. Ang ilong pat&iacute; <span class="pagenum noind"><a name="Pg_376" id="Pg_376">P&aacute;hin&aacute; 376</a></span>nang
+quibutquibutan nang bata,i, babasain nang tubig na mabang&#771;ong totoo.
+Bagay rin doon ang sumpitin nang sumandaling oras calauon nang usoc
+nang tabaco, para nang turo sa p&aacute;rrafo 457; houag lamang lacasan ang
+paghihip maca masactan &oacute; mapaso ang bituca.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa mang&#771;a babaying tila patay cun nang&#771;ang&#771;anac, &oacute; cun
+macapang&#771;anac na</i>.</p>
+
+<p>469. Ang mang&#771;a babaying nang&#771;ang&#771;anac, &oacute; ang bagong nacapang&#771;anac,
+cun minsan namamatay nang biglang pagcamatay, ng&#771;uni cun minsan hindi
+totoong patay. Caya yaong mang&#771;a caauaauang babaying gayon, ay hindi
+sucat pabayaan, cahima,t, camuc-ha nang bangcay cun tingnan, cundi
+atohing gauin itong mang&#771;a sasabihin co ng&#771;ayon, upan ding masaol-an
+nang buhay, cun baga sacaling hindi totoong patay. Ang gagauin ng&#771;a
+roon ay gayon: Hihipang agad sa bibig nang totoong lacas na paghihip,
+nang magpatuloy ang hang&#771;in sa <i>baga</i> nang tila bangcay. Datapoua ang
+ilong ay tatacpan, &oacute; cun hipan sa ilong ay cailang&#771;ang tacpan ang
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_377" id="Pg_377">P&aacute;hin&aacute; 377</a></span>bibig. Ang babayi ay ipahihiga nang pataguilid na mataas taas ang
+ulo, at cacalaguin ang lahat na tali sa catauan niya. Saca mabuti
+cuscusin nang damit na malaqui,t, magaspang ang palad, pati nang
+talampacan sampon nang catauan niya, houag lamang ang tiyan, cun hindi
+pa nacapang&#771;ang&#771;anac siya; &oacute; ibaon sa gaboc na mainit init, houag
+lamang ang muc-ha,t, liig, sapagca cun lumamig ang cataua,i, maliuag
+liuag (ani Buchan) ang masaol-an nang buhay ang tila patay. Ang
+pagsasangra doon sa camay cun minsa,i, maigui cun hindi yayat at
+mahina ang babayi, &oacute; cun hindi siya pinanaogan nang maraming dugo
+Bucod dito ang isa pang totoong cailang&#771;ang atuhing gauin ay ang
+pagsumpit nang usoc nang tabaco nang ilang oras calauon, ayon sa turo
+sa p&aacute;rrafo 457. Datapoua cun ualang asa, na yaon ay magasaol-ao nang
+buhay, sapagca ang mang&#771;a itinuro co ng&#771;ayo,i, itinuloy nang anim &oacute;
+pitong oras calauon, at hindi rin nabubuhay, at bucod doo,i, naalaman
+nang patay na totoo ang babayi, cun baga hindi pa siya
+nacapang&#771;ang&#771;anac, ay hihiuain ang tiyan para nang ituturo co ng&#771;ayon
+nang mabinyagan ang bata. Ng&#771;uni cun baga<span class="pagenum noind"><a name="Pg_378" id="Pg_378">P&aacute;hin&aacute; 378</a></span> nasaol-an nang buhay ang
+babayi, ay alagaan para nang turo sa cap&iacute;tulo 79 at sa cap&iacute;tulo 80.</p>
+
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa babaying buntis na namatay, nang mahang&#771;o ang bata sa
+tiyan at mabinyagan.</i></p>
+
+<p>470. Cun mayroong namatay na babaying buntis, ay cailang&#771;ang litasin
+ang caniyang tiyan at hang&#771;oin ang bata doon. Ang paghiua doo,i, mula
+sa itaas na pailalim sa taguiliran nang pusod, ga isa, &oacute; dalauang
+daliri lamang calayo doon. Ang unang hinihiua,i, ang balat, na yao,i,
+macapal; ang sungmusunod doo,i, ang bahay tauo, na yao,i, manipis
+nipis. Ang bata,i, hahang&#771;uin doong marahan dahan, bubusan sa ulo nang
+tubig na totoo para nang sa bucal &oacute; sa ilog, &oacute; sa laua, &oacute; sa ulan, &oacute;
+sa dagat man; cun binubusan ang bata nang tubig, yaon ding tauong
+bungmubuhos ay mag-uiuica namang sabay nang gayon: aco,i, nagbabautizo
+sa iyo sa ng&#771;alan nang Ama,t, nang Anac at nang Esp&iacute;ritu Santo; &oacute; cun
+ibig niya,i, ang sa uicang castila, ay ganito ang caniyang uiuicaing
+casabay nang pagbubuhos nang tubig: <span class="smcap">yo te bautizo en el</span> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_379" id="Pg_379">P&aacute;hin&aacute; 379</a></span><span class="smcap">Nombre del
+Padre, y del Hijo, y del Esp&iacute;rtu Santo.</span> Itong mang&#771;a uicang
+guinagamit sa pagbibinyag, ay hindi sucat dugtung&#771;an &oacute; dagdagan nang
+ibang uica, at hindi rin sucat culang&#771;an, &oacute; bauasan nang anoman. Bucod
+dito,i, ang aahain nang tauong bungmubuhos doon sa caniyang guinaua sa
+bata ay ang dating guinagaua nang mang&#771;a cristiano sa santa Iglesia ni
+Jesucristo.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_76" id="CAPITULO_76"></a>CAP&Iacute;TULO 76.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa babaye cun hindi husay ang pagdaan sa caniya nang sa
+panahon.</i></p>
+
+
+<p>471. Ang mang&#771;a babayi cun gungmagamit sa icalabing apat na taong,
+hangang sa icalimang pouo, ay dinaraanan bouan-bouan (cun hindi
+buntis) nang saquit nang tiyan, na ang pang&#771;alan nang castila doo,i,
+regla. Cun yaong pagdaan nang sa bouan, &oacute; sa panahon, ay sungmasala
+dahilan sa cauntian &oacute; caramihan nang dugong nananaog, ay nagcacasaquit
+ang may catauan, lalo pa cun nauaualang lubos yaong ugaling saquit na
+yaon. Ang babaying masipag at masaya ang loob, ay maliuag di siyang
+pa<span class="pagenum noind"><a name="Pg_380" id="Pg_380">P&aacute;hin&aacute; 380</a></span>naugang maigui; datapoua ang babaying matamaring cumibo, ang
+mapanglauin, ang cungmacain nang cun ano ano, ay siya ang malimit
+urung&#771;an nang sa panahon, &oacute; panaugan nang sala, at cun minsan yaon din
+ang di icapagcaanac niya.</p>
+
+<p>472. Ang dahilan noong pagsala nang pagpanaog nang sa bouan, ay ang
+cahinaan nang may catauan, sapagca cun minsan hindi siya lungmalacad,
+&oacute; hindi nananaog man sa lupa, nang malibang ang caniyang loob, at uala
+rin gaua doon sa bahay na bagay sa catauan niya, sapagca ang datihang
+gaua nang mang&#771;a babaying marami, ay ang pananahi, ang paghabi, &oacute; ang
+pagdurugtong nang <i>abaca</i>, na yao,i, paraparang masamang totoo,
+sapagca ang gungmagaua noon, ay parating tung&#771;o ang caniyang ulo, pati
+nang licod, na dahil doon ay nasisicpan ang dibdib niya Bucod dito
+palibhasa,i, ualang quibo cundi parating locloc, ay nanhihina nang
+nanhihina ang may catauan; na cun malauon ay nananab-ang nang pagcain
+na-tatamad siyang lumacad, ang sicmura niya,i, nagugulo, sungmasaquit
+ang ng&#771;ipin pati nang paa; sinusubaan pa cun minsan; hindi
+pinananaogang maigui; lungmulura nang dugo, at ang isa pa,i,
+sungmasama at nasi<span class="pagenum noind"><a name="Pg_381" id="Pg_381">P&aacute;hin&aacute; 381</a></span>sira (ani Buchan) ang magaling na hichura nang
+catauan. Caya ang nagsasaquit gumaua noong mang&#771;a gauang yaon, cun
+baga hindi siya pinananaogang mabuti nang bouan; ay maliuag
+gungmaling, cundi sundin niya ang mang&#771;a ituturo co ng&#771;ayon sa mang&#771;a
+p&aacute;rrafong isusunod dito. Ng&#771;uni cailang&#771;an pacatalastasin nang mang&#771;a
+mangagamot, na ang guinagaua sa babaying masasactin at mahina na hindi
+dinaraanan nang bouan, iba sa iguinagamot sa babaying mataba,t, hindi
+mahina.</p>
+
+<p>473. Ang babaying mataba,t, magaling ang catauan, na biglang
+dinaraanan nang hindi siya panaugan nang bouan, &oacute; sala ang pagpanaog,
+ay cailang&#771;ang lumacad arao arao. Cun nacacaya ang maysaquit ay maigui
+sa lahat ang pagsacay sa <i>forlon</i> &oacute; sa <i>cabayo</i>. Bucod dito houag
+siyang hihipo nang anomang gaua pagca bagong nacacain. Capilitan
+namang sangrahan yaong gayong maysaquit; sapagca ang pagsasangra ay
+madalas macagaling pagcaraca sa hindi dinaraanan nang panahon, lalo pa
+cun ang may cataua,i, malacas at mataba, at datihang hindi siya
+nagcacasaquit nang gayong pagcacasaquit. Datapoua ang pagsasangra, ay
+hindi sucat gauin sa mang&#771;a babaying ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_382" id="Pg_382">P&aacute;hin&aacute; 382</a></span>hina,t, masasactin. Ang isa
+pang magaling doon ay ibabad sa malacucong tubig ang paa nang
+maysaquit, at painumin nang bilin sa n&uacute;mero 20. Ang <i>suero</i> nang gatas
+ay maigui doon naman. Gayon ding mabuti purgahing maminsan minsan ang
+maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 21.</p>
+
+<p>474. Ng&#771;uni ang babaying dati nang mahina,t, masasactin, na marahil
+urung&#771;an nang sa panahon, ay gagamutin para nang ituturo co ng&#771;ayon;
+sa macatouid, ang maysaquit ay capilitang lumacad arao-arao, at
+magpasial, &oacute; sumacay sa cabayo, na yaon ang lalong magaling sa lahat.
+Cun hindi maari sa caniya yaon, cailang&#771;ang manaog siya sa lupa touing
+arao, (ayon sa turo ni Buchan) at mag-alaga siya doon nang munting
+halamanan. Houag siyang cacain nang sala, &oacute; nang mang&#771;a cun ano ano.
+Masama doon ang maymanticang marami, ang mg&#771;a maasim, at ang may
+harina para nang <i>patani, balatong,</i> etc. Masama rin doon ang
+pagsasangra at ang purga. Ang totoong bagay na gamot sa gayon, ay ang
+pinagquiquilan nang <i>bacal;</i> yaon bagang <i>bacal</i> na totoo, na hindi
+<i>acero</i> &oacute; ang ualang patalim. Masama naman ang <i>bacal</i> na may
+<i>calauang.</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_383" id="Pg_383">P&aacute;hin&aacute; 383</a></span>Cun ang saquit ay bago, &oacute; cun bata pa ang babayi, ang
+bacal na sucat doon, ay timbang labinglima, &oacute; dalauang puong butil na
+palay arao-arao; cun minsan siya na ang timbang apat &oacute; limang butil na
+palay. Datapoua cun ang saquit ay malaqui at matanda ang babayi, ay
+mabibig-yan siya ng&#771; marami sa roong bacal na quiniquil, hangang sa
+timbang cahati. Mabuti samahan ang bacal ng&#771; <i>dita &oacute; anis</i> Ang mang&#771;a
+bilin sa n&uacute;mero 54, 55 at sa 56, totoong mabubuting gamot sa saquit
+nang pag-urong ng&#771; sa panahon; ang mangagamot ay pipili doon sa tatlo,
+nang lalong bagay sa calooban nang maysaquit. Cun ang ibig lamang ay
+ang panaugan ng&#771; sa bouan ang babayi, ang <i>alac</i> na bilin sa n&uacute;mero
+55, ay nacacagaling agad sa may saquit. Datapoua cailang&#771;ang
+pacatalastasin nang mang&#771;a mangagamot na cun baga ang babayi na hindi
+dinaraanan nang bouan, ay may lagnat pang casama, &oacute; nag-uubo, &oacute;
+binabaling&#771;oyng&#771;oy, &oacute; payat ang catauan niya, ay capilitang alisin &oacute;
+paual-in muna itong mang&#771;a saquit na ito, bago gauin ang mg&#771;a itinuro
+co sa p&aacute;rrafong ito nang panaugan siya ng&#771; bouan. Caalamalam capag
+nauala ang mang&#771;a saquit na yaon ay pananaugan ang maysaquit di man
+gamitin. Ang iqui<span class="pagenum noind"><a name="Pg_384" id="Pg_384">P&aacute;hin&aacute; 384</a></span>nauurong nang panahon sa mang&#771;a babayi, ay ang
+lamig, ang sip-on, ang tacot, ang pagcain nang manteca, bung&#771;a nang
+cahoy, gatas, &oacute; isda &oacute; nang mang&#771;a malalamig, &oacute; mang&#771;a mainit na totoo
+para nang luya, bauang at pimienta, &oacute; mg&#771;a ma-aasim, ang pagsasaquit
+nang pag-gaua at ang pagcapuyat. Caya cailang&#771;an ang houag iuala ng&#771;
+mang&#771;a mangagamot sa canilang loob ang bilin co nang una, sa
+macatouid; na ang pag-urong nang panahon cun minsa,i, hindi saquit,
+cundi dala nang ibang saquit, na yaon ang cailang&#771;ang alisin muna. Cun
+baga mauala man yaong saquit, at malacas lacas man ang may catauan, ay
+hindi pa dungmarating na cusa sa caniya ang ugaling pagdaan nang sa
+panahon, ay gamutin, nang panaugan siya, ayon sa turo sa cap&iacute;tulong
+ito.</p>
+
+<p>475. Cun ang babayi hindi na dinaraanan nang panahon sapagca siya,i,
+matanda na, cun baga bigla ang pagtahan, &oacute; ang pag-urong nang bouan,
+at dati siyang pinananaugan nang malacas, ay gagamutin nang gayon: Ang
+maysaquit ay sasangrahan, at cun macalalo ang anim, apat &oacute; tatlong
+bouan, ay sasangrahang uli. Houag pacanin nang maraming carne &oacute; itlog,
+at houag painumin ng&#771; <i>alac.</i> Cun umaga bago <span class="pagenum noind"><a name="Pg_385" id="Pg_385">P&aacute;hin&aacute; 385</a></span>cumain ang maysaquit ay
+pinaiinom siya nang bilin sa n&uacute;mero 24, na yaon ang totoong buti doon,
+na cailang&#771;ang gauin touing icalaua &oacute; icatlong arao. Cun minsan naman
+bago tumahan ang pagdaan nang sa panahon sa babaying matanda na, ay
+pinananaugan siya muna nang maraming dugo; at cun gayo,i, houag
+sangrahan. Datapoua cailang&#771;an ang husay na pagcain pati nang
+pag-inom, at bucod dito,i, paiinumin nang bilin sa n&uacute;mero 24, at
+maminsan minsang pupurgahin nang bilin sa n&uacute;mero 23. Masama roon ang
+mang&#771;a masaclap, at ang guinagamot nang gayon, ay sinisibulan cun
+minsan nang <i>cancro</i> sa <i>bahay tauo.</i> Maraming babaying matanda ang
+namamatay cun bagong tungmatahan ang pagdaan nang panahon sa canila;
+datapoua mayroong ibang gungmagaling sa rati ang canilang catauan,
+nauauala ang ibang mang&#771;a saquit, at cun minsan ang dating
+nananalamin, sapagca malabo ang mata, ay nacaquiquita nang magaling,
+at iniiuan ang salamin.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang mang&#771;a painom nang mang&#771;a gamot na hindi maalam doon sa
+babaying inurung&#771;an nang sa panahon, sa halimbaua ang alac na
+matapang, ang <i>suma</i> at ang iba pang gayon ay totoong sama.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_386" id="Pg_386">P&aacute;hin&aacute; 386</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_77" id="CAPITULO_77"></a>CAP&Iacute;TULO 77.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa babaying pinananaugan, &oacute;</i> <i>linalabasan nang maraming
+dugo, na ang</i> <i>tauag nang castila doo,i,</i> flujo de sangre.</p>
+
+
+<p>476. Ang gagauin sa babaying linalabasan &oacute; pinananaugan nang maraming
+dugo ay gayon. Cun baga dating saquit niya yaon at malimit siyang
+daanan noong hirap na yaon, ang unang cailang&#771;an doon, ay ang husayin
+ang pagcain at ang pag-inom. Saca bibig-yan ang maysaquit nang bilin
+sa n&uacute;mero 24 at nang sa n&uacute;mero 32.</p>
+
+<p>477. Datapoua cun hindi dating saquit niya yaon, cundi dinaraanan cun
+minsan lamang nang siya,i, pinanaugan nang maraming dugo, ay gagamutin
+para nang pag-gamot sa babaying buntis na talagang ma-cucunan, na
+yao,i, aquing ituturo sa p&aacute;rrafo 479.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_387" id="Pg_387">P&aacute;hin&aacute; 387</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_78" id="CAPITULO_78"></a>CAP&Iacute;TULO 78.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa babaying buntis na nagcacasaquit saquit, at sa tila
+macucunan.</i></p>
+
+
+<p>478. Ang mang&#771;a babaying buntis ay dinaraanan nang pagsaquit nang
+ng&#771;ipin at ulo, at cun minsa'i, dungmuroual, at ga ibig nilang sumuca
+cun umaga. Ang totoong gamot dito,i, ang pagsasangra.</p>
+
+<p>479. Cun minsan naman, cun nahuhulog &oacute; lungmulucso ang babaying buntis
+&oacute; cun lungmacad nang matulin, &oacute; nahirapan nang pag-gaua, &oacute; cun
+inarauan, &oacute; cun sungmusuca, &oacute; nagalit, &oacute; natacot, &oacute; cun nacainom nang
+maraming alac &oacute; <i>cha,</i> ay sungmasaquit ang caniyang bay-auang na yaong
+saquit ay ungmaabot hangang hita, bago sumunod doon ang pagsaquit nang
+tiyan, na dahil doo'i, nahahalatang macucunan siya. Ang gagauin doo'i,
+gayon: Pinahihiga capagcaraca ang maysaquit, pinipilit siyang
+tungmahang ilang arao doon sa hihigan, na mababa ang ulo, na ualang
+quibo, at ualang imic man; sasangrahan agad sa camay hangang sa macuha
+ang timbang ualo &oacute; siyam na pisong dugo. Houag paca<span class="pagenum noind"><a name="Pg_388" id="Pg_388">P&aacute;hin&aacute; 388</a></span>nin nang <i>carne,
+itlog,</i> &oacute; sabao nang <i>carne,</i> cundi canin, gatas, etc. na malamig cun
+canin. Touing icalauang oras, ay iinumin niya ang timbang isang
+salaping <i>salitre &oacute; nitro</i> n&uacute;mero 20. Bucod doon ay iinuming parati
+niya ang bilin sa n&uacute;mero 2. Mayroong babaying mataba,t, marugo na
+datihang nacucunan sa tacdang panahon. Ang maigui sa caniya, ay
+magsangra cun malapit lapit na ang arao ng&#771; pagdaan sa caniya niyong
+hirap na yaon. Maigui rin sa caniya ang mang&#771;a turo co dito rin sa
+p&aacute;rrafong ito.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_79" id="CAPITULO_79"></a>CAP&Iacute;TULO 79.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin cun mahirap ang pang&#771;ang&#771;anac nang babayi.</i></p>
+
+
+<p>480. Maraming totoong babayi, ang namamatay dahil sapagca ualang
+naalamang anoman ang mang&#771;a hilot, at ang mang&#771;a nagsisitulong sa
+babaying nang&#771;ang&#771;anac. Ano mang bagay na nariring&#771;ig nilang magaling
+sa nang&#771;ang&#771;anac guinagaua pagcaraca, lalo pa cun turo nang matanda, &oacute;
+nang mang&#771;a mang&#771;agamot na mangmang, na hindi man marunong bumasa. Ang
+marahil gauin nang mang&#771;a hilot na hindi maalam doon <span class="pagenum noind"><a name="Pg_389" id="Pg_389">P&aacute;hin&aacute; 389</a></span>sa babaying
+nang&#771;ang&#771;anac, ay pinaiinomin ang catauan nang <i>castor, luya,</i>
+sambong, <i>ruda,</i> lang&#771;is nang <i>ambar, alac, triaca, caf&eacute;, aguardiente</i>
+&oacute; tubig nang <i>anis &oacute; hinojo.</i> Itong lahat na bagay pauang masama (ani
+Tissot) at parang lasong totoo, sapagca nacalalauo,t, nacaliliuag sa
+pang&#771;ang&#771;anac, dahil sa cainitan nang mang&#771;a gamot na yaon, at yaon
+din naman ang nagpapainit, at ang ga nagpapatigas &oacute; nagpapaunat sa
+bahay tauo; pati nang mang&#771;a daraanan nang bata cun ipang&#771;ang&#771;anac, ay
+namamaga rin dahilan doon at cungmiquipot. Bucod doon ang babaying
+pinaiinom noong mang&#771;a maiinit na yao,i, ang caniyang marahil masapit,
+ay ang siya,i, panaugan nang maraming totoong dugo, at matutuluyang
+mamatay sa loob nang ilang oras.</p>
+
+<p>481. Ang totoong sucat gauin sa babaying nang&#771;ang&#771;anac, ay ang
+sasabihin co ng&#771;ayon, na yao,i, pauang aral ni Tissot at ni Buchan, na
+sila ang totoong dapat paniualaan, sapagca bihasang totoo sila doon sa
+mang&#771;a bagay na yaon Cun mayroong babaying nang&#771;ang&#771;anac na dating
+malacas siya,t, hindi masasactin at hindi rin sala ang hichura nang
+caniyang catauan, cun baga mahirap ang caniyang pang&#771;ang&#771;a<span class="pagenum noind"><a name="Pg_390" id="Pg_390">P&aacute;hin&aacute; 390</a></span>nac, ay
+houag siyang dumag-is cun hindi panahon at siya,i, bagcus hihina.
+Masama ring lamasin, &oacute; iriin nang mang&#771;a tauo ang caniyang tiyan,
+sapagca yao,i, macacamatay sa bata, at ang isa pa,i, ualang
+paquinabang doon sa gauang yaon. Ang mang&#771;a maiinit na gamot na aquing
+tinuran sa p&aacute;rrafo 480, na sinundan nito ay masama naman. Ang bagay na
+bagay sa caniya ay gayon: Sasangrahan agad siya sa camay, sapagca yaon
+ang nacacaualang madali nang mang&#771;a pagsaquit nang catauan, at
+nacacalubay sa mang&#771;a casangcapan nang nang&#771;ang&#771;anac. Hangang di
+lumabas ang bata,i, houag pacanin ang may catauan; datapoua
+mabibig-yan siya nang durog na tinapay na luto sa tubig. Toui siyang
+iinom, ang ipaiinom ay ang tubig na pinaglutuan nang caunting tinapay
+rin. Susumpitin naman siyang macaitlo cun arao, at macaitlo cun gabi,
+nang tubig na pinaglagaan nang <i>culutan,</i> na may casamang caunting
+<i>lana,</i> &oacute; lang&#771;is na bago nang <i>niyog</i>. Saca pinalulucloc na parati
+ang babayi sa tapat nang isang palioc na puno nang tubig na mainit, at
+pinasising&#771;auan siya roon, sapagca ang sing&#771;ao nang mainit na tubig ay
+nacacalambot agad sa catauan. Bucod dito,i, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_391" id="Pg_391">P&aacute;hin&aacute; 391</a></span>lalahiran nang mantica
+ang loob nang caniyang punong catauan. Doroonan naman sa ibabao ng&#771;
+tiyan nang mang&#771;a basahang babad sa mainit na tubig, na ito,i, totoong
+buti rin. Ang mang&#771;a itinuturo co ng&#771;ayon na pauang ualang liuag, ay
+hindi mahirap gauin, at hindi rin nacacaano sa bata at sa babayi, at
+maraming totoong babayi ang nacacapang&#771;anac na maigui capag sinusunod
+nila yaon.</p>
+
+<p>482. Ng&#771;uni cun sala ang lagay nang bata sa tiyan &oacute; cun sala ang
+catauan nang babayi, ay hindi magcacasiya ang mang&#771;a itinuro co sa
+p&aacute;rrafong sinundan nito. Cun masama ang lagay nang bata sa tiyan &oacute; cun
+sala ang paglabas, ay cailang&#771;ang hanapin ang isang marunong na hilot,
+at ang gagauin niya ay gayon: Ang tiyan nang babaying nang&#771;ang&#771;anac
+idiriin nang camay sa mang&#771;a taguiliran, at sa ibabao ng&#771; tiyan din na
+paitaas, nang mahina hinang pagdiriin, nang umurong ang bata, cun sala
+ang paglabas. Pag napasauli na ang bata sa loob, ay ipinaanyo roon ng&#771;
+hilot ng&#771; lumabas na mahusay. Cun baga patay ang bata sa tiyan ang
+gagauin sa babayi, ay yaon ding mang&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo 481.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_392" id="Pg_392">P&aacute;hin&aacute; 392</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_80" id="CAPITULO_80"></a>CAP&Iacute;TULO 80.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang mang&#771;a saquit na marahil sumunod sa pang&#771;ang&#771;anac nang babayi.</i></p>
+
+
+<p>483. Ang mang&#771;a saquit na marahil humalili sa pang&#771;ang&#771;anac ng&#771; babayi
+ay lima. Ang nauuna ay cun siya,i, binubusan ng&#771; maraming dugo. Ang
+icalaua,i, ang pamamaga nang <i>bahay tauo.</i> Ang icatlo,i, cun hindi
+lungmalabas yaong ugaling lungmalabas na dugo sa mang&#771;a babaying
+nang&#771;ang&#771;anac. Ang icapat ay ang gatas, cun hindi husay ang
+pagpatung&#771;o sa mang&#771;a suso nang babaying. Ang icalima,i, cun hindi
+lungmalabas ang inunan.</p>
+
+<p>484. Cun baga nang macapang&#771;anac ang babayi, binubusan siya nang
+maraming totoong dugo, ang gagauin doo,i, sasangrahan, at susundin ang
+ibang mg&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo 479. Bucod dito,i, lalag-yan siya sa tiyan
+at sa bay-auang, pati sa mg&#771;a hita nang mang&#771;a basahang babad sa
+<i>tubig</i> at sa sucang matapang na magcasingdami, na yaon ay papalitang
+parati pagca tuyo tuyo na, at inaalis tuloy pag ungmuunti na ang
+paglabas nang dugo.<span class="pagenum noind"><a name="Pg_393" id="Pg_393">P&aacute;hin&aacute; 393</a></span></p>
+
+<p>485. Ang pamamaga nang bahay tauo sa loob nang catauan nang babayi
+caya na-aalaman, sapagca masaquit ang tiyan, at tila nauunat. Cun
+hipuin, ay lalo pang sungmasaquit. Bucod doon mayroong naquiquitang
+manchang mapulapula, na nangagaling sa ilalim nang pos-on, at
+ungmaabot hangang pusod. Cun ang may cataua,i, lungmulubha ay
+ungmiitim yaong mancha, na yao,i, masama at mamamatay ang maysaquit.
+Ang isa pa roon ang may cataua,i, totoong hina, at ang muc-ha,i,
+nag-iiba. Tila nasisira-sira ang bait niya; hindi siya nauaual-ang
+parati nang lagnat; ang pulso,i, mahina,t, matigas; cun minsan
+sungmusuca siya, &oacute; nagsisin-oc; parating ibig niyang manabi, at cun
+minsan hindi ungmiihi. Doon sa punong catauan niya mayroong
+lungmalabas na tubig na mabaho, mapulapula,t, mahapdi, itong ganitong
+lagay ay masama,t, mapang&#771;anib ang buhay nang babayi. Ang magaling
+doon ay gayon: Ang maysaquit ay sasangrahan; saca susumpitin nang
+malimit nang malacucong tubig. Susumpitin naman sa loob nang caniyang
+punong catauan nang tubig na malacuco rin, &oacute; nang tubig na may
+casamang gatas. Sa ibabao nang tiyan ay lalag-yang parati nang tubig
+na pinag<span class="pagenum noind"><a name="Pg_394" id="Pg_394">P&aacute;hin&aacute; 394</a></span>lagaan nang <i>cebada &oacute; palay,</i> na hinulugan nang <i>salitre,</i>
+timbang saicaualo sa isang botella, at siya rin ang caniyang iinumin.
+Totoong buti namang doonan sa tiyan nang gatas na malacucong
+tinubigan.</p>
+
+<p>486. Cun hindi lungmalabas ang dating lungmalabas na dugo sa mang&#771;a
+babaying nang&#771;ang&#771;anac, na yao,i, nacacahila nang maraming saquit na
+malalaqui, para nang pamamaga nang tiyan; ang gagauin sa maysaquit ay
+yaon ding mang&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo 485, na sinundan nito. Ang mang&#771;a
+mainit na gamot na sinabi co sa p&aacute;rrafo 480, ay totoong sama doon, at
+parang lason sa maysaquit.</p>
+
+<p>487. Ang babaying nang&#771;ang&#771;anac, ay linalagnat cun minsan nang
+malaqui, cun bagong nagcacagatas ang caniyang suso; at ang maigui sa
+caniya, nang houag siyang lagnatin ay pasusuhin ang bata pagdaca, mula
+sa arao nang caniyang pang&#771;ang&#771;anac; at nang mauala ang lagnat na
+malaqui na dala nang gatas, ay magaling ang pag-inom nang tubig na
+pinaglagaan nang <i>cebada</i> &oacute; <i>palay</i> na may salitreng casama, ayon sa
+turo sa p&aacute;rrafo 485, at ang pagsumpit nang tubig na malacuco.</p>
+
+<p>488. Yaong mang&#771;a babaying mahina <span class="pagenum noind"><a name="Pg_395" id="Pg_395">P&aacute;hin&aacute; 395</a></span>na di inaalagaang maigui, capag
+sila,i, nacapang&#771;anac, &oacute; cun nagsasaoli agad sa canilang dating
+guinagaua, ay nagcacasaquit, sila cun minsan nang sari saring saquit,
+na ang dahilan noon ay ang di paglabas nang ugaling lungmalabas na
+dugo sa mang&#771;a nang&#771;ang&#771;anac. Caya sapagca nagugulo, at hindi husay
+ang pagbucod nang gatas sa suso,i, sinisibulan ang may catauan cun
+minsan nang mang&#771;a sibol, na ang tauag nang mang&#771;a medicong castila
+doo,i, <i>dep&oacute;sitos l&aacute;cteos.</i> Itong mang&#771;a ganitong sibol ay totoong
+sama at lalo pa cun tungmutubo sa loob nang catauan; ng&#771;uni marahil
+sumibol sa mang&#771;a hita. Ang gagauin agad doo,i, paiinumin ang
+maysaquit nang bilin sa n&uacute;mero 58, at tapalan ang sibol nang bilin sa
+n&uacute;mero 59. Itong mang&#771;a gamot na ito ay nacacauala nang sibol sa
+calauonan; datapoua cun baga nagnanana, ay cailang&#771;ang hiuain nang
+marunong, at gagamutin para nang <i>baga</i> sa p&aacute;rrafo 253.</p>
+
+<p>489. Cun minsan naman ang mang&#771;a suso, ay yaon ang sinisibulan,
+sapagca ang gatas ay napapataha,t, ga natutulog doon; at cun hindi
+gamutin pagcaraca itong ganitong mang&#771;a pamamaga nang suso, ang sibol
+ay tungmitigas na cun malauon na<span class="pagenum noind"><a name="Pg_396" id="Pg_396">P&aacute;hin&aacute; 396</a></span>guiguing c&aacute;ncro, na sa lahat na
+saquit yaon ang lalong masama,t, mahirap. Ang gagauin doon ay tapalan
+macalaua maghapon nang tinapay at gatas hangan sa pumutoc at magnana,
+ayon sa turo ni Buchan. Ito,i, gagauin cun baga nahahalatang puputoc
+at magnanana. Datapoua cun ang bucol sa suso ay lauon nang tungmubo,
+at hindi masaquit, ay houag tapalan nang anoman. Ang mang&#771;a tapal na
+mayroong taba ay masama roon. Cun baga ang sibol ay naguing <i>c&aacute;ncro</i>
+na, ang magaling lamang doon ay ang turo sa n&uacute;mero 60; at ang may
+catauan ay palolonoquin nang bilin sa n&uacute;mero 57, na nacacagaling cun
+minsan sa calauouan. Itong lahat ay uica ni Tissot.</p>
+
+<p>490. Ang mang&#771;a babaying nagpapasuso, nahihirapan cun minsan dahil sa
+napapacnos ang mang&#771;a utong nang suso nila. Ang pag-gamot doo,i,
+ualang liuag. Magtunao ca sa isang taza nang caunting pagquit, at
+isang gayon ding lang&#771;is na bago nang niyog, at yaon ang ilahid doon.
+Ang bilin sa n&uacute;mero 66 ay mabuti rin. Cun hindi nauauala yaong saquit
+na yaon, ay purgahin nang caunting man&aacute; &oacute; ruibarbo.</p>
+
+<p>491. Cun baga mayroong babaying <span class="pagenum noind"><a name="Pg_397" id="Pg_397">P&aacute;hin&aacute; 397</a></span>nacapang&#771;anac na, at hindi lungmabas
+ang inunan, ang mabuti doo,i, sangrahan sa camay cun baga malacas ang
+babayi, at gauin ang ibang mang&#771;a bilin sa p&aacute;rrafo 481. Ang gaua nang
+iba,i, ang isang sariuang taying cabayo tinutunao sa alac sa misa at
+ipinaiinom sa maysaquit. Ang guinagamit nang iba,i, ang taying tuyo.
+Cun hindi rin lungmalabas ang inunan, at mayroong marunong na tauo,i,
+lahiran muna ang caniyang camay ng&#771; mainit na lana, at ipasoc niya sa
+loob na marahan-dahan, at caniyang hilahin mayamaya. Datapoua ang uica
+nang ibang maaga m&eacute;dico, na bihirang babayi ang nabubuhay cun hilahin
+ang inunan.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun minsan ang babaying bagong nang&#771;anac ay linalagnat siya
+nang lagnat na may casamang butil na marami sa catauan, na yao,i,
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>lagnat na daua,</i> na sinaysay na sa cap&iacute;tulo 59.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_81" id="CAPITULO_81"></a>CAP&Iacute;TULO 81.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa sangol cun hindi iniilaguin niya ang caunaunahang
+ugaling ilaguin nang mang&#771;a bagong pang&#771;anac na bata.</i></p>
+
+
+<p>492. Ang mang&#771;a batang bagong pan<span class="pagenum noind"><a name="Pg_398" id="Pg_398">P&aacute;hin&aacute; 398</a></span>g&#771;anac ay puno ang canilang sicmura
+sampon nang mang&#771;a bituca nang duming maitim na malapot at malagquit,
+na cundi iilaguin agad nang sangol, ay mapang&#771;anib ang caniyang buhay.
+Caya nang lumabas yaong duming yaon sa catauan nang bata, ang gagauin
+doo,i, gayon: Houag munang pasusuhin ang bata hangang di macalalo ang
+isang boong arao. Painumin ang bata nang <i>tubig</i> na sinamahan nang
+caunting <i>az&uacute;car &oacute; pulot.</i> Bucod dito,i, mapaiinom ang bata touing
+icapat na oras ng&#771; <i>jarabe de chicorias</i> (dilang usa) na sinamahan
+nang caunting <i>man&aacute;</i>. Ng&#771;uni, ang uica ni Buchan, na ang lalong
+magaling sa lahat na gamot, ay pasusuhin ang bata capag naiibig niyang
+sumuso, sapagca ang unang gatas nang babayi ay nacacapurga sa mang&#771;a
+sangol.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_82" id="CAPITULO_82"></a>CAP&Iacute;TULO 82.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa mang&#771;a sangol cun ungmaasim ang nadoroon sa canilang
+sicmura.</i></p>
+
+
+<p>493. Ang gatas na sinususo ng&#771; mang&#771;a bata ay marahil umasim sa mang&#771;a
+sicmura nila, na doon nangagaling ang mg&#771;a <i>c&oacute;lico,</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_399" id="Pg_399">P&aacute;hin&aacute; 399</a></span>ang mang&#771;a
+<i>convulsi&oacute;n,</i> ang pag-iilaguin &oacute; ang pagsuca nila. Ang magaling doon
+ay ang <i>jarabe de chicorias</i> (dilang usa); at nang houag daanang uli
+ang bata noong saquit na yaon, ay paiinumin arao-arao macaitlo nang
+timbang calahating saicaualo ang isang inom, nang bilin sa n&uacute;mero 61,
+cun malaqui ang saquit; datapoua cun munti ang saquit, ay sucat na sa
+caniya ang isang inom &oacute; dalaua arao-arao. Ang <i>aceite de almendras</i> ay
+masama roon.</p>
+
+<p>494. Ang mang&#771;a sangol ay malimit daanan nang <i>c&oacute;lico</i> sa mang&#771;a unang
+bouan nang canilang buhay. Ang magaling doon ay sumpitin nang tubig na
+pinaglagaan nang <i>manzanilla,</i> na hinulugan nang caunting sab&oacute;n, ganga
+bot-o nang pimienta calaqui. Cun minsan masamang sumpitin ang bata; at
+cun gayon ay na-aari ang mang&#771;a calillang <i>sab&oacute;n &oacute; pulot.</i>
+Nacaguiguinahaua sa mang&#771;a batang dinaraanan nang <i>c&oacute;lico</i> &oacute; nang
+pagsaquit nang tiyan nang isang basahang babad sa mainit na tubig na
+pinaglagaan nang <i>manzanilla</i> at caunting <i>triaca,</i> na itatapal sa
+tiyan.</p>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_400" id="Pg_400">P&aacute;hin&aacute; 400</a></span></p>
+
+<h2><a name="CAPITULO_83" id="CAPITULO_83"></a>CAP&Iacute;TULO 83.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang pagpambo sa mang&#771;a sangol.</i></p>
+
+
+<p>495. Ang boong catauan nang batang bagong pang&#771;anac ay puno nang
+libag, na gaua nang caniyang linang&#771;uyang tubig sa loob nang <i>bahay
+tauo.</i> Nang macuhang madali yaong libag na yaon sa catauan niya, ang
+magaling sa lahat, ay pambohan nang dalauang bahaguing tubig at nang
+isang bahaguing alac, na yao,i, itutuloy nang ilang arao. Cun baga
+malapot at malagquit yaong libag na yaon, na cungmacapit sa catauan
+nang bata, ay ma-aalis nang tubig na pinaglagaan nang <i>manzanilla</i> na
+may casamang <i>sab&oacute;n</i> na ganga <i>patani</i> calaqui.</p>
+
+<p>496. Ang mang&#771;a bata,i, maigui pambohan pag nacalalo na ang
+labingdalaua, &oacute; labinlimang arao nang pang&#771;ang&#771;anac sa canila. Ang
+ipapambo roo,i, ang malamig na tubig na ualang calahoc na anoman.
+Itong gauang ito,i, magaling gauin arao-arao, sa panahon man nang
+tag-guinao &oacute; tag-sigua, sapagca totoong nacacapagpalacas sa catauan
+nang bata. Ang hindi lamang baba<span class="pagenum noind"><a name="Pg_401" id="Pg_401">P&aacute;hin&aacute; 401</a></span>sain ay ang tuctoc nang ulo, yaon
+bagang nahihipong malata sa itaas nang ulo nang mang&#771;a bata. Pagca
+napambohan na ang bata,i, masamang paramtan ng&#771; maraming damit. Ang
+mang&#771;a batang maysaquit ay houag pambohan.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_84" id="CAPITULO_84"></a>CAP&Iacute;TULO 84.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa batang nagcacasaquit cun sinisibulan nang ng&#771;ipin.</i></p>
+
+
+<p>497. Ang ugaling panahon nang pagsibol nang ng&#771;ipin sa mang&#771;a bata,i,
+sa icaanim &oacute; sa icapitong bouan nang canilang buhay. Ang unang
+sungmisibol ay ang sa harap; sungmusunod ang mang&#771;a pinacapang&#771;il, at
+ang catapusang sungmisibol ay ang mang&#771;a bag-ang. Sa dacong
+icadalauang puong taon nang buhay ng&#771; tauo, mayroon namang sungmisibol
+na apat na bag-ang din, na ang pang&#771;alan nang mang&#771;a tauo doo,i, ang
+bag-ang nang <i>bait</i>.</p>
+
+<p>498. Ang batang nagcacasaquit, cun sinisibulan nang ng&#771;ipin, ay
+cailang&#771;ang sumpitin nang tubig na pinaglagaan nang <i>culutan</i> lamang,
+&oacute; purgahin caya ng&#771; mahinang purga, parang <i>magnesia &oacute; rui<span class="pagenum noind"><a name="Pg_402" id="Pg_402">P&aacute;hin&aacute; 402</a></span>barbo, &oacute;
+hojas de sen.</i> Ng&#771;uni cun dinaraanan nang pagiilaguin ang bata, ay
+hindi cailang&#771;an ang sumpit at ang purga. Masama naman pacanin nang
+marami. Datapoua mabuti painumin nang maramirami sa dati. Ang mg&#771;a
+ng&#771;idng&#771;id ay lalahiran nang macaitlo &oacute; macaapat arao-arao nang <i>pulot
+puquiotan.</i> Magaling na totoo sa mang&#771;a batang nagcacasaquit, at sa
+nag-uubong parati cun sinisibulan nang ng&#771;ipin, ang sahing na
+tutunauin sa apoy bago ilatag sa basahan, at itapal sa licod nang bata
+sa pag-itan nang dalauang balicat.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_85" id="CAPITULO_85"></a>CAP&Iacute;TULO 85.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gamot sa batang may bulati sa tiyan.</i></p>
+
+
+<p>499. Caya nahahalatang mayroong bulati sa tiyan nang bata, sapagca
+siya,i, dinaraanang parati nang <i>c&oacute;lico.</i> Cun umaga mayroong maraming
+lauay sa caniyang bibig, at ang hining&#771;a ay iba sa rati ang amoy na
+tila maasim; ang ilong ay parating quinacamot at macati. Cun minsan
+nananab-ang nang pagcain; cun minsan malacas cumain; <span class="pagenum noind"><a name="Pg_403" id="Pg_403">P&aacute;hin&aacute; 403</a></span>idinaraying ang
+sicmura, &oacute; sunmusuca caya cun minsan; hindi manabi siya; datapoua ang
+marahil dumaan sa mang&#771;a batang gayon ang sila,i, nag-iilaguin nang
+tila hilao; ang tiyan ay malaqui, at ang ibang cataua,i, yayat; ang
+maysaquit ay mahina, at ga namamanglao; ang palibot sa mata,i, tila
+morado ang color; ang muc-h&acirc;,i, nag-iibang parati; ang may catauan
+nauuhao at cun natutulog, tila naguiguicla; bucod dito,i,
+nang&#771;ang&#771;alitngit. Mayroong batang hindi lumagay cun mayroong bulati;
+dinaraanan cun minsan ang gayong maysaquit nang <i>s&iacute;ncope &oacute;
+convulsi&oacute;n</i>. Cun minsan nahihilim, &oacute; pinapauisan nang malamig;
+lungmalabo ang pagting&#771;in nang may catauan, pati nang voces niya,i,
+hungmihina. Ang mang&#771;a ng&#771;idng&#771;id ay tila nabubuloc. Cun minsan
+nagsisin-oc na parati ang may catauan; ang pulso ay munti at hindi
+husay; cun minsan may ubong caunti na ualang inilulura. Cun doon sa
+iniilaguin nang may catauan mayroong naquiquitang tila boto nang
+<i>mel&oacute;n &oacute; calabaza,i,</i> caalam-alam mayroon sa caniyang tiyan na
+bulating mahaba na may casucasuan malapad at maputi, na
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>tenia &oacute; solitaria.</i></p>
+
+<p>500. Maraming totoong bagay ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_404" id="Pg_404">P&aacute;hin&aacute; 404</a></span>iguinagamot sa saquit na ito. Ang
+isang totoong galing sa saquit na yao,i, ang bung&#771;a nang
+<i>niyogniyogan.</i> Ang tatlong bung&#771;a ay sucat na sa batang mayroon
+tatlong taon; ang apat na bung&#771;a sa mayroong apat na taon, at ang lima
+sa ang edad niya ay limang taon. Itong bung&#771;ang ito ipinacacain sa
+batang maysaquit cun umaga bago siya cumain; ng&#771;uni cun baga may
+lagnat, hindi sucat pacanin noon. Ang maysaquit na pinacain nang
+<i>niyogniyogan</i> cun umaga, ay pupurgahin nang bilin sa n&uacute;mero 63. Itong
+mang&#771;a sinabi co, siya ang gamot sa mang&#771;a bulating mabibilog. Itong
+mang&#771;a batang malimit magcabulati sa tiyan ay masamang pacanin nang
+mang&#771;a maliuag matunao sa sicmura, para nang mang&#771;a hilao na bung&#771;a
+nang cahoy, &oacute; mang&#771;a gulay na hindi lutong maigui.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Nang mapalabas ang bulating maputi na mayroong ulo, at mang&#771;a
+casucasuan na tinatauag na <i>tenia &oacute; solitaria,</i> ay painumin ang
+maysaquit na matanda nang tubig na pinaglagaan nang balat nang ugat
+nang <i>granada.</i> Datapoua houag painumin pagdaca nang marami macacasama
+sa caniya. Ang isa pang totoong malacas na gamot sa lahat na bagay na
+bulati ay ang dagta nang <i>papaya,</i> yaon bagang nangagaling <span class="pagenum noind"><a name="Pg_405" id="Pg_405">P&aacute;hin&aacute; 405</a></span>sa
+bung&#771;ang mura na sinusugatan nang tumulo. Ang mang&#771;a bata,i,
+binibig-yan nang timbang saicapat hangan sa timbang cahati noon, at
+linalahucan nang gatas nang calabao &oacute; cambing; ang matandang tauo,i,
+binibig-yan nang marami. Cun ualang gatas na calahoc ang dagta,i,
+hindi maiinom nang tauo.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_86" id="CAPITULO_86"></a>CAP&Iacute;TULO 86.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang gagauin sa mang&#771;a batang dinaraanan nang</i> convulsi&oacute;n <i>para nang</i>
+suba, sauan, taon, &oacute; alferec&iacute;a, <i>at ang iba pa, pati nang gamot sa
+batang tila</i> hinihica <i>na maing&#771;ay ang paghing&#771;a, na ang pang&#771;alan sa
+gayong saquit ay</i> croup.</p>
+
+
+<p>501. Cun mayroong batang dinaraanan nang <i>suba, sauan</i> &oacute; ibang bagay
+na <i>convulsi&oacute;n,</i> caalamalam ang totoong pinang&#771;agaling&#771;an noong mang&#771;a
+saquit na yao,i, ang maasim sa sicmura, &oacute; ang pagsibol nang ng&#771;ipin, &oacute;
+ang bulati, &oacute; ang hindi paglabas nang unang iniilaguin nang batang
+bagong pang&#771;a-nac. Cun gayon ay susundin ang mang&#771;a turo sa p&aacute;rrafo
+414 at 415, at gagauin ang mang&#771;a bilin sa mang&#771;a cap&iacute;tulo 81, sa 82,
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_406" id="Pg_406">P&aacute;hin&aacute; 406</a></span>sa 84 at 85. Ng&#771;uni bucod doon sa mang&#771;a dahilang yaon, mayroong
+tatlo pa mandin na cun minsan nacacapagdala nang <i>convulsi&oacute;n</i> sa
+mang&#771;a bata, sa macatouid: cun mayroong mang&#771;a bagay na nabubuloc sa
+sicmura,t, tiyan nang bata, na yaon ang isang dahilan. Ang icalaua cun
+ang gatas nang nagpapasuso ay masama; at ang icatlo, cun ang bata,i,
+nalalagnat, lalo pa cun tiniticdas &oacute; binubulutong.</p>
+
+<p>502. Caya nahahalatang mayroong nabubuloc sa sicmura nang bata,
+sapagca pinacain &oacute; pinasuso nang marami na hindi macayanan nang
+caniyang sicmura, &oacute; sapagca pinacain nang sarisaring bagay na hindi
+nagcacaayon. Bucod dito ang gayong bata,i, nananab-ang nang pagcain;
+natatamlay siya, at hindi natutulog nang mahimbing. Ang dila niya,i,
+marumi; ang color nang balat ay masama, at lungmalaqui ang tiyan. Cun
+baga caya <i>quinoconvulsi&oacute;n</i> &oacute; cungmiquinal ang catauan nang bata ay
+dahil dito, ang magaling doo,i, houag pacanin nang marami; sumpitin
+nang malacucong tubig at purgahin nang jarabe nang <i>chicoria</i> (dilang
+usa) &oacute; nang caunting <i>man&aacute;.</i></p>
+
+<p>503. Cun minsan naman caya sina<span class="pagenum noind"><a name="Pg_407" id="Pg_407">P&aacute;hin&aacute; 407</a></span>sauan, &oacute; sinusubaan ang bata, sapagca
+ang gatas nang nagpapasuso sa caniya ay masama; sa macatouid, cun ang
+nagpasuso ay nagagalit nang malaquing pagcagalit, &oacute; namanglao, &oacute;
+natacot, &oacute; napagod nang paggaua, &oacute; nainitan, &oacute; nacacain nang mang&#771;a
+cun ano ano, &oacute; nagcasaquit, &oacute; nacainom nang alac, &oacute; cun pinananaugan
+nang panahon, cun datidating sungmasama ang caniyang pagcaramdam, cun
+pinananaugan siya nang sa panahon. Cun ang babaying nagpapasuso sa
+bata dinaanan noong mang&#771;a bagay na yaon, ang gatas niya,i, sungmasam&aacute;
+at nacacapagcasaquit sa sungmususo, na cun minsa,i, iquinamamatay niya
+agad. Ang mabuti doo,i, gayon: Ang bata houag pasusuhin nang babaying
+maysaquit, hangan di mauala ang caniyang masamang pagcaramdam; ang
+bata,i, susumpitin naman, at paiinumin nang maraming tubig na malamig;
+ang ipacacain sa bata sa dalaua &oacute; tatlong arao ay <i>atole &oacute; tinapay</i> na
+durog sa tubig, na ualang gatas. Cun hindi pa nauauala ang saquit nang
+bata, ay painumin nang timbang piso, &oacute; tatlong salapi nang <i>jarabe</i>
+nang <i>chicorias</i> (dilang usa). Magaling din ang <i>man&aacute;,</i> na cahati ang
+timbang. Ang babaying nagpapasuso,i, <span class="pagenum noind"><a name="Pg_408" id="Pg_408">P&aacute;hin&aacute; 408</a></span>maigui magsumpit siya, at ang
+gatas na masama palabasin sa suso.</p>
+
+<p>504. Cung baga ang <i>convulsi&oacute;n</i> nang bata sungmasama sa bulutong, &oacute;
+ticdas, &oacute; sa ibang bagay na lagnat, ay hindi cailang&#771;an ang ibang
+gamot doon, cundi ang iguinagamot sa saquit na casama nang convulsi&oacute;n.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Mayroong batang dinaraanan nang mahirap siyang macahing&#771;a,
+naanaqui <i>hinihica</i>; ang tauag nang mang&#771;a medico sa gayong saquit ay
+<i>croup.</i> Ang maigui doo,i, ibabad ang paa nang bata sa mainit na
+tubig, at cunan nang dugo, bago sumpitin agad nang culutan na magaling
+samahan nang timbang cahating <i>ingo,</i> na yaon ang isusumpit doong
+parati; maigui rin doon ang isang tapal na <i>sahing</i> sa pag-itan nang
+dalauang balicat, ayong sa turo co sa p&aacute;rrafo 498; mabuti namang
+lag-yan nang isang fuente.</p>
+
+<p>505. Ang <i>triaca</i> ay masama sa mang&#771;a batang dinaraanan nang
+<i>convulsi&oacute;n.</i> Datapoua mabibig-yan din nang <i>triaca,</i> pagca guinagaua
+na ang mang&#771;a itinuturo co sa cap&iacute;tulong ito, at hindi rin nauauala
+ang <i>convulsi&oacute;n.</i> Gayon din cun mapang&#771;anib na totoo ang buhay nang
+bata, &oacute; cun ang pinagmul-an nang <i>convulsi&oacute;n</i> ay ang siya,i,<span class="pagenum noind"><a name="Pg_409" id="Pg_409">P&aacute;hin&aacute; 409</a></span> natacot
+mabibig-yan din nang <i>triaca.</i></p>
+
+<p>506. Mayroong malimit daanan nang <i>sauan, suba,</i> &oacute; nang ibang bagay na
+<i>convulsi&oacute;n</i>. Ang pag-gamot sa gayong bata ay maliuag. Magaling doon
+ang <i>quina</i> (dita) n&uacute;mero 14, at pambohan sa malamig na tubig.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_87" id="CAPITULO_87"></a>CAP&Iacute;TULO 87.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Aral na nauucol sa pangsasangra sa mang&#771;a maysaquit, pati na
+pagpapacapit sa linta.</i></p>
+
+
+<p>507. Dalaua ang dahilan na sucat ipagsangra sa tauo: ang nauuna, cun
+marugo ang may catauan; ang icalaua, cun ang dugo niya,i, <i>ungmiinit</i>
+na yao,i, pinang&#771;ang&#771;anlang <i>inflamaci&oacute;n de sangre.</i></p>
+
+<p>508. Sa mang&#771;a sasabihin co ng&#771;ayon mahahalatang marugo ang may
+catauan; sa macatuid: Cun siya,i, malacas cumain; cun siya,i,
+cungmacain nang maraming <i>carne,</i> &oacute; ungmiinom nang alac; cun hindi
+sungmasama ang damdam nang caniyang sicmura; cun mahaba ang caniyang
+tulog, cun hindi siya binabaling&#771;oyng&#771;oy, &oacute; hindi binubusan &oacute;
+pinananaugan nang mara<span class="pagenum noind"><a name="Pg_410" id="Pg_410">P&aacute;hin&aacute; 410</a></span>ming dugo. Cun gayo,i, marugo ang may catauan.
+Gayon din, cun dati na siyang binabaling&#771;oyng&#771;oy, at saca nauala sa
+caniya yaon; cun ang pulso,i, puno at malacas; cun ang color nang
+balat niya ay mapula sa rati; cun ang caniyang pagcatulog ay mahaba sa
+rati, at hindi lubhang mahimbing; cun ga hinahapo agad pagca siya,i,
+gungmagaua nang anomang gaua, &oacute; cung lungmalacad; cun baga siya,i,
+nalilio, lalo pa cun ibinababa niya ang ulo, at biglang itinataas; ang
+pagsaquit nang ulo cun hindi dating sungmasaquit; cun mainit ang
+pagcaramdam nang may catauan; cun ang caniyang pagcaramdam ay ga
+tinutudloc siya nang carayom sa boong catauan; lalo pa cun siya,i,
+napagal nang pag-gaua nang anoman; cun gungmiguinhaua ang pagcaramdam
+cun siya,i, binaling&#771;oyng&#771;oy. Cun nararamdaman nang may catauan ang
+marami dito sa mang&#771;a tinuran co ng&#771;ayon, ay mabuti sangrahan; ng&#771;uni
+cun ang isa &oacute; dalaua lamang sa mang&#771;a sinabi co ng&#771;ayon ang caniyang
+nararamdaman ay hindi sucat sangrahan.</p>
+
+<p>509. Ang cainitan nang dugo na yao,i, isa pang dahilan na sucat
+ipagsangra sa maysaquit, ay sungmasama sa mang&#771;a saquit na sarisari,
+na paraparang aquing na<span class="pagenum noind"><a name="Pg_411" id="Pg_411">P&aacute;hin&aacute; 411</a></span>saysay na, sa canicaniyang cap&iacute;tulo, na doon
+babasahin ang gagauin.</p>
+
+<p>510. Ang hindi sucat sangrahang hamac cundi utos nang marunong na
+m&eacute;dico, ay ang mang&#771;a sasabihin co ng&#771;ayon, sa macatouid: ang mang&#771;a
+matatanda na, na gungmagamit sa anim na puong taon, at ang mang&#771;a
+sangol; ang dati nang mahina ang catauan; cun ang pulso nang may
+catauan ay munti, malambot at mahina, &oacute; cun sa pagtiboc nang pulso
+mayroong pagca liban; cun namumutla ang balat nang may catauan; &oacute; cun
+nanlalamig at namamaga (na malambot hipuin) ang mang&#771;a paa,t, camay
+niya; cun ang sicmura ay lauon nang panahong gulo; cun
+binabaling&#771;oyng&#771;oy nang malacas; cun sinisibulan ang may catauan nang
+maraming bucol. Ang pagsasangra ng&#771;a sa tauo sa gayong mang&#771;a lagay ay
+masama, cun hindi batol nang maalam na m&eacute;dico, &oacute; cun ualang sadyang
+bilin dito sa librong ito.</p>
+
+<p>511. Sa lupa nang castila, ang maysaquit na sinasangrahan, ay
+nacucunan nang timbang ualo &oacute; sangpouong pisong dugo sa isang
+pagsasangra, sapagca ang castila ay marugo. Dito sa Filipinas ang
+tagalog na hindi lubhang cungmacain nang carneng marami hindi sucat
+cunan nang gayong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_412" id="Pg_412">P&aacute;hin&aacute; 412</a></span>caraming dugo. Sucat na roon, (ani P. Clain) ang
+timbang tatlo &oacute; apat na pisong dugo, &oacute; ang ga isang taza carami. Ang
+pagsasangra ay hindi maliuag matutuhan nang alin mang tauo, cun
+naquitang minsan ang paraan. Ang tauo,i, masasangrahan sa alin mang
+ugat nang caniyang catauan; houag lamang doon sa mang&#771;a ugat na
+nadoroon sa piling nang may tungmitiboc na pulso.</p>
+
+<p>512. Cun ualang marunong sumangra, na-aari ang <i>linta</i> &oacute; ang
+<i>ventosa.</i> Ang anim, &oacute; ualo, &oacute; sampouong <i>linta</i> pinacacapit sa laman
+nang tauong cucunan nang dugo; at nang cumapit ang <i>linta,</i> ay maigui
+basain ang laman nang mainit na tubig, &oacute; lahiran nang dugo nang
+<i>sisiu,</i> &oacute; az&uacute;car; madali ring pigain ang dulo nang isang pacpac nang
+<i>sisiu.</i> at basain ang laman niyong pinacatubig na lungmalabas doon
+din sa dulo nang pacpac, na nababaon sa catauan nang manoc. Nang
+bumutao ang <i>linta,</i> cun baga hindi siya cusang bungmubutao, ay basain
+ang ulo niya nang suca, &oacute; lapitan nang isang baga. Yaong lugar na
+quinapitan nang linta,i, maiguing hugasan nang tubig na sinucaan, nang
+mauala ang pinaca camandag nang <i>linta.</i> Cun hindi ungmaampat ang dugo
+ay tacpan ang sugat <span class="pagenum noind"><a name="Pg_413" id="Pg_413">P&aacute;hin&aacute; 413</a></span>nang gaboc nang papel sangley na sinunog &oacute; nang
+quinayod na <i>culatculat,</i> &oacute; yaong tila cabuting sungmisibol sa mang&#771;a
+cahoy para nang turo sa p&aacute;rrafo 316 &oacute; sa 293. Datapoua cun minsan
+lalong madaling maampat ang dugo, pag hindi tinacpan ang sugat nang
+anoman; sapagca ang dugong lungmalabas palibhasa,i, tungmitigas ay
+siyang cusang nagpapaampat sa ibang dugo. Maigui rin ang bahay ng&#771;
+anlalaua. Cun ventosa &oacute; tandoc ang gagamitin, ay cadlitan muna ang
+maysaquit, bago tacluban nang <i>ventosa &oacute; tandoc</i> ang lugar na
+quinadlitan. Datapoua ito,i, malauon at hindi totoong magaling.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_88" id="CAPITULO_88"></a>CAP&Iacute;TULO 88.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Aral na nauucol sa pag purga at sa pagpapasuca sa mang&#771;a maysaquit.</i></p>
+
+
+<p>513. Cailang&#771;ang purgahin &oacute; pasucahin ang tauo, cun mapait ang
+caniyang bibig; cun ang dila pati nang ng&#771;ipin ay marumi; cun mayroong
+masaquit sa tiyan, &oacute; sa sicmura, na yao,i, hang&#771;ing nacuculong doon,
+na ang pang&#771;alan nang castila sa gayo,i, <i>flatos:</i> cun ang may catauan
+ay nanab-ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_414" id="Pg_414">P&aacute;hin&aacute; 414</a></span>nang pagcain, &oacute; cun naiibig niyang sumuca; cun ang
+isinusuca niya,i, mapait; cun tila may mabigat sa sicmura, sa bayauang
+at sa tuhod; cun hindi malacas na para nang dati ang caniyang catauan;
+cun sungmasaquit ang ulo, &oacute; cun nalilio ang may catauan, &oacute; cun siya,i,
+nahihilim; cun hindi husay ang caniyang pananabi, na cun minsan
+malabnao at marami cun minsan caunti at matigas ang inaiilaguin niya;
+cun ang pulso ay mahina at hindi lubhang husay na para nang dati.</p>
+
+<p>514. Cun nararamdaman nang may catauan ang marami dito sa mang&#771;a
+sinabi co ng&#771;ayo,i, maigui big-yan siya nang purga, &oacute; pasuca; ng&#771;uni
+cun minsan ang purga,i, magaling pa sa pasuca doon; at cun minsan ang
+pasuca magaling na lalo sa purga. Caya ng&#771;a yata nang maalaman ng&#771;
+mangagamot cun cailan bagay doon ang purga, cun cailan ang pasuca ay
+tatandaan niyang maigui ang sasabihin co ng&#771;ayon: Cun ang bibig nang
+may catauan ay mapait, at ga parating ibig niyang sumuca, &oacute; siya,i,
+sungmusuca ng&#771;a, ay maigui pasucahin; sapagca ang masama ay ang
+sicmura. Datapoua cun ang nararamdaman nang may cataua,i, hindi itong
+mang&#771;a bagay na ito, cundi ang ibang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_415" id="Pg_415">P&aacute;hin&aacute; 415</a></span>mang&#771;a sinabi co sa p&aacute;rrafo 513,
+magaling sa caniya ang purga sa pasuca, lalo pa cun mayroong hang&#771;in
+sa tiyan, &oacute; sa sicmura, &oacute; cun masaquit ang bayauang; at tila mayroon
+siyang nararamdamang mabigat sa tuhod.</p>
+
+<p>515. Masamang purgahin, &oacute; pasucahin ang aquing sasabihin ng&#771;ayon, sa
+macatouid: ang nalalagnat na tauo sa oras nang pagcalagnat niya, cun
+baga siya,i, nalalagnat nang malaqui; ang tuyo &oacute; payat na totoo ang
+caniyang catauan; cun ang pinagmul-an nang saquit ay cahinaan nang
+catauan; cun pinanaugan nang sa panahon ang babayi; cun ang may
+cataua,i, nagcasaquit, at ang caniyang saquit ay nauauala na sa pauis,
+&oacute; sa pag-iilaguin, &oacute; sa pag-ihi, &oacute; sa pag-babaling&#771;oyng&#771;oy; ang tauong
+piyohin, cun dinaraanan nang saquit na yaon; gayon din cun totoong
+hina ang mang&#771;a litid nang may catauan.</p>
+
+<p>516. Mayroong tauo na mabibig-yan nang purga (cun baga cailang&#771;ang
+purgahin) bago masama roon ang pasuca, sa macatouid: ang tauong marugo
+p&aacute;rrafo 508; ang binabaling&#771;oyng&#771;oy; ang lungmulura &oacute; sungmusuca ng&#771;
+dugo; ang babaying pinanaugan nang maraming dugo, at ang mang&#771;a
+ba<span class="pagenum noind"><a name="Pg_416" id="Pg_416">P&aacute;hin&aacute; 416</a></span>baying buntis. Itong mang&#771;a ganganito,i, hindi sucat pasucahin;
+datapoua mabibig-yan sila nang purga.</p>
+
+<p>517. Cun mayroong tauong pinurga &oacute; pinasuca, at siya,i, nag-iilaguin,
+&oacute; sungmusuca nang totoong daming lubha, &oacute; nahihirapan siyang totoo
+nang pagsuca, &oacute; nang pag-iilaguin, &oacute; cun siya,i, <i>nadedesmayo,</i> &oacute;
+dinaraanan nang <i>convulsi&oacute;n</i> &oacute; pagquinal nang catauan gaua nang pasuca
+&oacute; purga, ang magaling ay painumin nang malacucong <i>tubig &oacute; gatas</i> &oacute;
+az&uacute;car, &oacute; pulot, &oacute; nang tubig, na pinaglagaan nang <i>cebada.</i> Saca
+susumpitin nang tubig na may casamang <i>gatas</i> at pula nang <i>itlog.</i>
+Magaling ding tapalan ang maysaquit sa tiyan nang mang&#771;a basahang
+babad sa mainit na tubig, na sinamahan nang caunting <i>triaca.</i> Cun
+napapacarami ang pag-iilaguin nang maysaquit, at hindi siya
+nalalagnat, at hindi rin mainit ang pagcaramdam niya, ang isumsumpit
+sa caniya na itinuro co sa itaas, ay malalahocan nang caunting
+<i>triaca.</i> Cun ang maysaquit, ay sungmusuca nang totoong lacas at hindi
+siya nag-iilaguin, ay lilimitan ang pagsumpit na may casamang <i>lana,</i>
+ng&#771;uni houag lagyan nang pula nang <i>itlog.</i> Maigui namang<span class="pagenum noind"><a name="Pg_417" id="Pg_417">P&aacute;hin&aacute; 417</a></span> basain ang
+camay at ang paa, pati nang pouit at tiyan nang maysaquit nang tubig
+na malacuco.</p>
+
+<p>518. Cun minsan masama sama man ang pagcaramdam nang tauo,i, hindi
+cailang&#771;an siyang purgahin &oacute; pasucahin. Sucat na roon cun minsan ang
+siya,i, uminom nang maraming malamig na tubig, at lumiban siya sa
+isang pagcain arao-arao, at houag siyang cumain nang mang&#771;a maliliuag
+matunao sa sicmura niya.</p>
+
+<p>519. Cun mayroong tauong pasusucahin, ay doon sa mang&#771;a n&uacute;mero 34 at
+sa 35, maquiquita nang mangagamot ang ugaling pasucang guinagamit sa
+mang&#771;a castila, sa macatouid, ang <i>t&aacute;rtaro em&eacute;tico</i> at ang
+<i>ipecacuana.</i> Ang ibang mang&#771;a pasucang bilin doon sa n&uacute;mero 34 at sa
+35, ay paraparang magaling din, at ualang liuag. Ang mangagamot ay
+macapipili doon nang balang caniyang ibig. Cun mayroong pupurgahing
+tauo, ang bilin sa n&uacute;mero 21, sa macatouid, ang <i>jalapa, sen</i> at
+<i>cr&eacute;mor</i> ay totoong buti. Datapoua cun ang pupurgahin ay babaying
+buntis, sucat na roon ang <i>man&aacute; &oacute; ca&ntilde;afistula</i> timbang cahati.
+Magaling din sa mang&#771;a babaying buntis, cun cailang&#771;ang purgahin ang
+timbang sa icaualong ruibarbo <span class="pagenum noind"><a name="Pg_418" id="Pg_418">P&aacute;hin&aacute; 418</a></span>na ibababad na magdamag sa isang tazang
+tubig, bago inumin nang babayi cun umaga yaon ding tubig na
+pinagbabaran noon, na ito,i, gagauing ilang arao. Sa mang&#771;a babaying
+nang&#771;anac ay sucat na roon yaon ding purga nang <i>man&aacute;</i> &oacute; <i>ca&ntilde;afistula</i>
+timbang cahati, cun baga cailang&#771;ang purgahin ayon sa turo sa p&aacute;rrafo
+513 at 514, at capag nacalalo na ang isa &oacute; dalauang arao nang caniyang
+pang&#771;ang&#771;anac. Datapoua bago purgahin nang <i>man&aacute; &oacute; ca&ntilde;afistula</i> ay
+mabuti sumpitin muna nang tubig na pinaglagaan nang culutan na ualang
+<i>asin,</i> at cun baga gunmagaling ang caniyang pagcaramdam, ay houag
+nang ituloy ang purga. Gayon din ang gaua sa babaying buntis, bago
+ituloy ang pagpupurga sa caniya. Ng&#771;uni ang maiguing isumpit doon ay
+ang <i>sabao</i> nang <i>sisiu</i> na ualang asin, &oacute; atoleng canin na sinamahan
+nang dalauang pula nang itlog at caunting <i>az&uacute;car.</i> Ang casucatang
+isumpit doon, touin susumpitin ang babaying buntis ay calahating
+tagayan carami; at cun hindi nauauala ang casaman nang caniyang
+pagcaramdam, ay purgahin ng&#771; <i>man&aacute; &oacute; ca&ntilde;afistula</i> para nang uica co sa
+itaas. Ang pasuca &oacute; purgang dapat sa tauong nagcacasaquit nang anomang
+bagay na saquit ay doon hahana<span class="pagenum noind"><a name="Pg_419" id="Pg_419">P&aacute;hin&aacute; 419</a></span>pin nang mangagamot sa mang&#771;a
+cap&iacute;tulong quinasusulatan nang saquit nang may catauan.</p>
+
+<p>520. Ang timbang nang ipinupurga &oacute; ipinasusuca sa tauo, na nabibilin
+dito sa librong ito, ay sucat, &oacute; bagay sa lalaquing matanda,t,
+malacas; cun hindi naniniya yao,i, mararagdagan pa nang sa icapat &oacute; sa
+icatlong bahagui noong timbang na yaon; at cun hindi pa mandin
+magcasiya ang gayong carami, ay houag nang daragdagan, macacamatay sa
+tauo yaon. Ang gagauin lamang doon pagca binibig-yan nang purga &oacute;
+pasuca, at hindi siya nag-iilaguin &oacute; sungmusuca ay painumin nang isang
+tazang malacucong tubig, na sinamahan nang asin, timbang tatlong
+saicaualo sa anim na tazang tubig, at palacarin siya sa bahay.</p>
+
+<p>521. Ang tauong pupurgahin &oacute; pasusucahin, ay hindi sucat cumain muna
+nang marami sa loob nang&#771; isang arao, cun quinabucasang talagang
+bibig-yan siya nang purga &oacute; pasuca; magaling naman ang siya,i, uminom
+nang ilan tazang tubig na malacuco doon din sa arao na yaon, bago
+magpurga nang quinabucasan. Cun pinainom na nang pasuca ang may
+catauan, ay houag siyang iinom muna hangang hindi maramdaman <span class="pagenum noind"><a name="Pg_420" id="Pg_420">P&aacute;hin&aacute; 420</a></span>niyang
+magsusuca na; at pagca siya,i, sungmusuca na, ay cailang&#771;ang uminom
+siyang parati nang malacucong tubig, &oacute; tubig na pinaglagaan nang
+caunting <i>manzanilla.</i> Ang tauong pinurga, ay mabuting painumin nang
+sabao &oacute; nang tubig na malacuco, na may <i>az&uacute;car</i> &oacute; pulot na casama,
+hangang siya,i, nag-iilaguin. Masama namang magpahang&#771;in &oacute; lumabas sa
+bahay, cun hindi pa nacacalalo ang isang arao at ang isang gab-i, cun
+baga <i>sampaloc &oacute; ca&ntilde;af&iacute;stula</i> ang ipinurga sa caniya; ng&#771;uni cun ibang
+bagay ang ipinurga doo,i, houag siyang lumabas sa bahay hang&#771;ang di
+macaraan ang dalauang arao at ang dalauang gab-i.</p>
+
+<p>522. Cung cailang&#771;ang purgahin, &oacute; pasucahin ang tauo, ay cailan mang
+panahon mapupurga &oacute; mapapasuca siya; at hindi sucat bacayan ang arao &oacute;
+ang bagong bouan, para nang guinagaua nang mang&#771;a mangagamot na
+mangmang, na maraming totoong tauong caauaaua ang inaalsan nila nang
+buhay, sapagca hinihintay ang gayong arao nang bouan sa pag-gamot sa
+mg&#771;a maysaquit. Cun minsan cun nacalalo ang carampatang panahon, na
+gagaling siya sana cun pinurga &oacute; pinasuca, ay hindi na maari ang
+siya,i, gumaling, at ang arao pati nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_421" id="Pg_421">P&aacute;hin&aacute; 421</a></span>bouan na guinaua nang ating
+Pang&#771;inoong Dios dahilan sa tauo, yao,i, guinagauang paraan nang
+mang&#771;a mang&#771;agamot na hunghang, nang pananampalasan sa buhay ng&#771; tauo.
+Gayon din cun malaqui ang saquit nang babayi at cailang&#771;ang purgahin,
+bagaman siya,i, dinatnan nang sa panahon ay capilitang purgahin.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_89" id="CAPITULO_89"></a>CAP&Iacute;TULO 89.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Casaysayan na nauucol sa pulso nang tauo.</i></p>
+
+
+<p>523. Ang pulso nang tauong matanda, na ualang saquit ay tungmitiboc
+ng&#771; macaanim na pouo, hangan sa macapitong pouo sa loob nang isang
+<i>minuto.</i> Ang isang oras mayroong anim na pouong <i>minuto</i>. Cun ang
+tauo,i, nacalalo na sa anim na pouong taon ng&#771; caniyang edad, ay
+dungmadalang dalang sa rati ang pagtiboc ng&#771; pulso niya. Cun ang tauo
+ay bata pa, na hindi ungmaabot sa labing ualo, &oacute; dalauang puong taon
+nang caniyang edad, ay matulin &oacute; madalas ang pagtiboc nang pulso; ang
+sa mang&#771;a sangol lalo pang matulin. Manaa ang isa pang
+pinagcacaquilalanan <span class="pagenum noind"><a name="Pg_422" id="Pg_422">P&aacute;hin&aacute; 422</a></span>ng&#771; cahusayan &oacute; caguluhan ng&#771; pulso, ayon sa aral
+ni <i>Solano</i> na m&eacute;dicong castilang marunong na totoo sa una. Cun mula
+sa isang paghing&#771;a nang tauong ualang saquit at tahimic ang lagay
+hangan sa ungmuuli yaong isang paghing&#771;a, tunmitiboc ang pulso nang
+macaapat; ay totoong galing at husay. Ang macalimang tumiboc sa loob
+ng&#771; isang boong paghing&#771;a,i, masama sama na nang caunti. Cun macaanim
+tumiboc ay masama na, at may lagnat na malaqui ang may catauan; at cun
+sa isang paghing&#771;a ay tumiboc nang macapito &oacute; macaualo ay malubhang
+totoo ang maysaquit. Sa macatouid, sa loob ng&#771; isang boong paghing&#771;a
+ng&#771; tauong ualang saquit, ang pulso ng&#771; matandang tauo,t, malacas, at
+tungmitiboc na macaapat &oacute; mahiguit higuit doon; sa loob nang dalauang
+paghing&#771;a ay macaualo, &oacute; macasiyam tumiboc. etc.</p>
+
+<p>524. Nang matalastas nang mang&#771;agamot ang mang&#771;a nauucol sa casaysayan
+ng&#771; pulso, ay tatandaan niya ang aquing sasabihin dito ng&#771;ayon: Ang
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>pulso</i> (yaon bagang nararamdamang tungmitiboc sa
+catauan ng&#771; tauo) yao,i, <i>dug&ocirc;</i> lamang, na napaparaan sa caniyang
+pinaca alulod &oacute; canal. Ang canal na dinaraanan<span class="pagenum noind"><a name="Pg_423" id="Pg_423">P&aacute;hin&aacute; 423</a></span> nang dugo ay dalauang
+bagay; ang isa,i, pinang&#771;ang&#771;anlan nang castilang <i>arterias,</i> na yaon
+ang tungmitiboc na hindi rin naquiquita nang mata, sapagca malalim
+lalim sa laman ang quinalalag-yan. Ang icalauang bagay na pinaca
+alulod na dinaraanan nang dugo ay hindi tungmitiboc, at naquiquita
+nang mata, na yaon ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>ugat</i> nang tagalog, sa
+uicang castila,i, <i>venas;</i> na yaon din ang hinihiua nang lanceta, cun
+ang tauo,i, sinasangrahan. Ang dugo naman nang tauo ay parati nang
+parating lungmalabas, at ga tinatapon nang puso nang malacas na pagca
+tapon, na pinaaabot hangan sa mang&#771;a caduluduluhan nang catauan. Itong
+pagtulac &oacute; pagtapon nang puso nang dugo hangan sa mang&#771;a catapusan
+nang catauan ay yaon ang pulso, at ang nahihipo doon ay ang dugong
+nangagaling sa puso, na napapatung&#771;o sa mang&#771;a casangcapan nang
+catauan. Cun ang dugong nangagaling sa puso ay dungmaraan sa
+pinag&#771;ang&#771;anlang <i>arterias,</i> ay nararamdaman doon ang pagtiboc nang
+pulso Datapoua cun ang dugo ay ungmooui &oacute; nagsasaoli sa puso, ay hindi
+dungmaraan sa <i>arterias,</i> cundi sa venas &oacute; sa ugat na nadoroon sa
+dacong ibabao nang laman nang catauan. <span class="pagenum noind"><a name="Pg_424" id="Pg_424">P&aacute;hin&aacute; 424</a></span>Caya cun mahina &oacute; hindi husay
+ang pagtapon nang puso nang dugo, ay mahina rin at hindi husay ang
+pulso, na dahil doon naquiquilalang maysaquit ang tauo.</p>
+
+<p>525. Caya ng&#771;a yata touing sabihin sa librong ito, na ang pulso,i,
+malacas, &oacute; mataas, &oacute; puno, ang cahologan noon ay ma-aalaman na nang
+mangagamot ayon sa turo cong una. Gayon din ang mahinang tumiboc, &oacute;
+<i>mababa</i> &oacute; <i>munti</i> sucat maquilala nang alin mang tauo. Ang pulsong
+lungmiliban, ay na-aalaman ding nang lahat, sa macatouid: na yao,i,
+cun tungmitiboc nang macailan, saca napapatahan &oacute; <i>lungmiliban</i> nang
+isang pagtiboc. Mahahalatang malacas pa ang maysaquit, cun idiin nang
+malacas lacas nang mang&#771;a daliri nang camay ang canyang pulso, at cun
+baga idiin man nararamdaman din ang pulso, ang may cataua,i, malacas
+pa. Ang isa pang totoong cailang&#771;ang maalaman nang mang&#771;a mangagamot,
+ay ang pinang&#771;ang&#771;alang pulsong <i>matigas,</i> na caya gayon ang tauag
+doo,i, sapagca cun tumiboc, ay anaqui cahoy, &oacute; tangso, &oacute; cuerdas nang
+guitarra ang nararamdaman, &oacute; ang hungmahampas sa daliri nang
+pungmupulso doon. Caya cun ang pulso,i, matigas, cailang&#771;ang sangrahan
+ang maysaquit. <span class="pagenum noind"><a name="Pg_425" id="Pg_425">P&aacute;hin&aacute; 425</a></span>Ang pulsong <i>malambot</i> magaling pa sa matigas; cun ang
+pulso,i, <i>munti,</i> madalas, at matigas pa, ay malaqui ang pang&#771;anib
+nang maysaquit. Mayroon namang pulsong hindi <i>husay &oacute; gulo;</i> sa
+macatouid, cun mula sa isang pagtiboc hangan doon sa isa, ay hindi
+magcasinglauon ang mang&#771;a pag-itan.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_90" id="CAPITULO_90"></a>CAP&Iacute;TULO 90.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Ang mang&#771;a uusisain nang mangagamot cun siya,i, tinatauag nang
+maysaquit.</i></p>
+
+
+<p>526. Bago gamutin ang maysaquit, ay cailang&#771;ang maalaman, at usisain
+munang maigui, cun ano caya ang saquit niya. Ang lalong maliuag sa
+lahat ay ang pagquilala nang mang&#771;a saquit; ng&#771;uni sa mang&#771;a isusunod
+cong sasabihin dito, ay mahahalata cun minsan cun anong bagay na
+saquit ang nadoroon sa may catauan. Caya nang mausisa yaon, at nang
+matapatan nang gamot ang saquit, ay ito at ito ang itatanong sa
+maysaquit. Gaano catanda ang maysaquit. Cun hindi siya dating
+masasactin. Alin ang oficio niya, &oacute; ang caniyang guinagauang dati.
+Anong quinacain niya. Cun ungminom nang alac. Cun siya,i, lungma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_426" id="Pg_426">P&aacute;hin&aacute; 426</a></span>lacad
+&oacute; nananaog sa lupa. Cun lauon nang siya,i, maysaquit. Cun anong
+nararamdaman niya noong hindi pa nagcacasaquit, at nang bagong
+magcasaquit siya. Cun napacarami ang caniyang cain &oacute; ang caniyang inom
+nang malapit nang magcasaquit siya. Cun napagal siyang totoo nang
+pag-gaua &oacute; paglacad. Cun nacacatulog siya. Cun namanglao &oacute; nagalit.
+Anong nararamdaman niya arao-arao, hangang siya,i, maysaquit na. Cun
+siya,i, nalalagnat. Cun ang pulso,i, <i>matigas &oacute; malambot</i>. Cun siya,i,
+malacas &oacute; cun mahina na. Cun siya,i, parating higa, &oacute; cun
+nacacabang&#771;on. Cun nag-iibang parati ang caniyang pagcaramdam. Cun
+siya,i, tahimic &oacute; cun hindi mapalagay. Cun siya,i, naguiguinao &oacute;
+hindi. Cun ang balat ay tuyo,t, mainit. Cun ang balat nang cataua,i,
+namumula, &oacute; namumutla, &oacute; dilao, &oacute; morado. Cun mayroong tila mancha sa
+balat &oacute; cun sinisibulan nang mang&#771;a tila butil. Anong color niyong
+mang&#771;a pinacabutil, at cailan ang paglitao sa balat. Anong
+nararamdaman niya nang macasibol yaong mang&#771;a butil na yaon. Cun
+mabaho ang catauan nang maysaquit. Cun mabaho ang hining&#771;a. Cun
+dinaraanan nang <i>desmayo.</i> Cun sungmasaquit ang ulo, ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_427" id="Pg_427">P&aacute;hin&aacute; 427</a></span>lalamunan,
+ang dibdib, ang sicmura, ang tiyan, ang bay-auang, &oacute; cun alin ang
+masaquit, at alin ang lalong masaquit. Cun sungmasaquit pa mandin cun
+hipoan. Cun ang dila nang maysaquit ay maputi, &oacute; marumi, &oacute; tuyo. Cun
+nauuhao siya. Cun mapait ang bibig. Cun dungmuroual, &oacute; sungmusuca, &oacute;
+nananab-ang nang pagcain &oacute; cun ibig niyang cumain. Cun nauunat ang
+tiyan. Cun ugali ang caniyang pananabi. Anong color nang ihi. Cun
+mayroong namamaga sa caniyang catauan. Cun siya,i, pinapauisan. Cun
+lungmulura, &oacute; cun anong inilulura niya. Cun nasisira ang bait. Cun
+guinhaua ang paghing&#771;a. Cun maquintab ang mata. Cun anong iguinagamot
+sa caniya, cun pinurga siya, &oacute; pinasuca, &oacute; sinangrahan caya. Maano
+caya siya nang siya,i, magamot nang gayon. Cun dati nang saquit niya
+yaon. Cun siya,i, binabaling&#771;oyng&#771;oy na dati. Cun dati siyang
+guinagalis, &oacute; binubuni etc. Cun siya,i, linuluslusan. Cun ang saquit
+niya ay saquit nang caniyang camag-anacan.</p>
+
+<p>527. Ang cailang&#771;ang itanong naman sa mg&#771;a babaying maysaquit, ay ang
+mang&#771;a ito pa. Cun siya,i, dinaraanan na nang sa panahon. Cun marami,
+&oacute; caunti, &oacute; para <span class="pagenum noind"><a name="Pg_428" id="Pg_428">P&aacute;hin&aacute; 428</a></span>nang dati. Cun may panahon ng&#771;a siya. Cun siya,i,
+buntis, at gaano calauon ang caniyang cabuntisan. Cun siya,i, bagong
+galing sa pang&#771;ang&#771;anac. Cun magaling ang caniyang pang&#771;ang&#771;anac. Cun
+lungmabas ang ugaling lungmalabas na dugo sa nang&#771;ang&#771;anac. Cun
+mayroon siyang gatas. Cun siya rin ang nagpapasuso sa bata. Cun
+mayroong sungmunod na saquit doon sa caniyang pang&#771;ang&#771;anac.</p>
+
+<p>428. Ang cailang&#771;an usisain nang mang&#771;agamot na bagay sa mang&#771;a bata,
+ay gayon: Gaano ang edad nang bata. Ilan ang caniyang ng&#771;ipin. Cun ang
+bata,i, nagcacasaquit na gaua niyong pagsibol nang ng&#771;ipin. Cun ang
+bata,i, binubulutong. Cun nag-iilaguin nang bulati. Cun lungmalaqui
+ang tiyan. Cun mahimbing ang tulog. Cun nahulog, &oacute; cun inihulog nang
+nag-aalaga doon.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+<h2><a name="CAPITULO_91" id="CAPITULO_91"></a>CAP&Iacute;TULO 91.</h2>
+
+<p class="center noind"><i>Casaysayan nang timbang nang mang&#771;a iguinagamot nang mang&#771;a m&eacute;dico sa
+mang&#771;a maysaquit.</i></p>
+
+
+<p>Ang isang libra mayroong labing anim na onza, &oacute; labing pitong piso.
+Ang isang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_429" id="Pg_429">P&aacute;hin&aacute; 429</a></span>piso,i, mayroong ualong saicapat. Ang isang saicapat ay
+dalauang saicaualo naman. Ang isang saicapat ay ga sandaang butil na
+trigo &oacute; palay na hindi pili. Ang isang piso ay dalauang salapi. Ang
+isang piso at saicaualo ay isang <i>onza.</i> Ang isang piso naman ay
+catimbang nang labing pitong saicaualo.</p>
+
+<p>Ang laman nang isang botellang ugali, ay mahiguit sa isang tagayan, &oacute;
+apat na malaquing tazang chocolatihan mahiguit pa, na yao,i, isang
+libra rin. Ang laman nang isang ugaling <i>cuchara</i> ay ang saicaualong
+bahagui nang isang tazang malaquing chocolatihan.</p>
+
+<p>Dito sa librong ito cailan man itinuturo co ang timbang nang gamot, ay
+ang ibibigay sa lalaquing maysaquit na matanda, mula sa labin ualong
+taon edad hangan sa limang pouang taon. Mula sa labing dalauang taon,
+hangan labing ualo, ay sucat doon ang dalauang sa icatlong bahagui
+nang nabibilin doon; at cun uala pang labing dalauang taon, ang bata,
+ay binabauasan pa mandin ang timbang; sa mang&#771;a sangol na iilan lamang
+bouan ang edad, ay casiyahan doon ang isang sa icalabing anim na
+bahagui nang gamot na itinuturo dito sa librong ito.</p>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_430" id="Pg_430">P&aacute;hin&aacute; 430</a></span></p>
+
+<h2><a name="LISTA_NANG_MANGA_IGAGAMOT" id="LISTA_NANG_MANGA_IGAGAMOT"></a><b>LISTA NANG MANG&#771;A IGAGAMOT</b></h2>
+
+<p class="center noind"><span class="smcap">sa mang&#771;a maysaquit, na yaon ang nabibilin sa mang&#771;a p&aacute;rrafo
+nitong libro.</span></p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 1</h4>
+
+<p>Ang isang dacot nang bulaclac nang <i>alagao,</i> at ang timbang dalauang
+pisong <i>pulot,</i> sampon nang tatlong salaping <i>sucang</i> matapang ay
+ilalagay sa palioc na malinis (houag sa cauali &oacute; tacho.) Saca bubusan
+nang apat na tagayan tubig na cungmuculo; hahaluin yaong lahat nang
+isang cuchara &oacute; patpat, nang mapalahoc ang pulot sa tubig; saca
+tatacpan ang palioc, at cun malamig na,i, sasalain sa sinamay.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 2</h4>
+
+<p>Ang timbang dalauang pisong <i>cebada</i> (palay cun ualang cebada)
+huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig, hangan
+sa pumotoc ang mang&#771;a butil; pagcalaga na, ay huhulugan nang timbang
+saicapat at sa icaualong <i>salitre</i>; saca sasalain sa sinamay at
+lalag-yan nang timbang tatlong salaping <i>pulot,</i> at timbang pisong
+<i>suca.</i></p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_431" id="Pg_431">P&aacute;hin&aacute; 431</a></span></p>
+
+<h4>N&Uacute;MERO 3.</h4>
+
+<p>Ang timbang dalauang pisong <i>cebada</i> (&oacute; palay cun ualang <i>cebada)</i> ay
+huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig,
+hangang sa pumutoc ang butil. Ang timbang cahati &oacute; dalauang saicapat
+na <i>cremor t&aacute;rtaro</i> (na cun tauaguin nang tagalog ay <i>cr&eacute;mor</i> lamang)
+ay isasama doon sa ibang inilalaga; pagca laga na,i, saca salain sa
+sinamay.</p>
+
+<p><i>Nota</i> Sa saquit nang <i>lagnat</i> nang <i>apdo</i> p&aacute;rrafo 196, sa lagnat na
+<i>pang&#771;iqui</i> na camuc-ha nang <i>lagnat na buloc</i> p&aacute;rrafo 218, pati sa
+saquit na <i>culebra</i> p&aacute;rrafo 231, magaling pa sa <i>cebada</i> ang timbang
+apat na pisong ugat nang <i>grama</i> (hincacauayan &oacute; quinacauayan) na
+yao,i, ilalagang casama nang <i>cr&eacute;mor,</i> para nang itinuro co na.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 4</h4>
+
+<p>Ang timbang apat na pisong bot-o nang <i>mel&oacute;n, calabasa, &oacute; pacuan</i>
+(sand&iacute;a) babayohing maigui sa babay-ang bat&oacute;, &oacute; sa lusong man, at
+huhulugang mamayamaya nang isang tagayang tubig, bago salain sa
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_432" id="Pg_432">P&aacute;hin&aacute; 432</a></span>sinamay; saca babayohing uli yaong natira sa sinamay, na pinagsalaan
+noong una, at doroonan din nang isang tagayang tubig, bago salain para
+noong isa. Uul-in pa manding babayuhin ang natirang latac, at
+huhulugan naman nang isang tagayang tubig; saca sinasala rin sa
+sinamay, at yaong tatlong tagayang tubig ay lalag-yan nang timbang
+isang salaping <i>az&uacute;car.</i></p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 5</h4>
+
+<p>Ang dalauang dacot na <i>culutan</i> didicdiquin nang sumandaling oras
+calauon bago ilaga sa isang tagayang tubig; pagca laga,i, sasalain at
+sasamahan ang tubig nang timbang pisong <i>pulot.</i></p>
+
+<p><i>Nota.</i> Mayroong tauo na hindi manabi, sumpitin man nang may culutan,
+cundi sumpitin nang tubig na malacuco lamang. Masama namang isumpit sa
+tauo ang mainit, cundi malacuco cailan man ang isusumpit doon.</p>
+
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 6</h4>
+
+<p>Ang isang tagayang tubig na pinaglagaan nang <i>cebada</i> (&oacute; palay)
+huhulugan nang isang dacot na <i>bulaclac</i> nang <i>culutan,</i> at ilalaga sa
+apoy.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_433" id="Pg_433">P&aacute;hin&aacute; 433</a></span></p>
+
+<h4>N&Uacute;MERO 7.</h4>
+
+<p>Bumayo ca sa babay-ang bato &oacute; sa lusong man nang dahon nang <i>tagolinao
+&oacute;</i> dahon nang <i>sigandagat</i> (borraja), bago pigain mo sa sinamay; ang
+gatang tungmutulo ay pabayaan munang luminao, at pagca malinao na, ay
+isinasaling marahang-marahan sa isang tagayan; at ang timbang tatlong
+piso nitong gatang nacuha <i>sa tagolinao &oacute; sigandagat</i> ay isasama sa
+tatlong tagayang tubig, na pinaglagaan nang <i>cebada</i> (&oacute; palay).</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang <i>sigandagat</i> ay damong mabolo. Ang taas ay tatlo &oacute; apat na
+dangcal. Ang bulaclac ay tila azul, at apat ang bot-o, na yao,i,
+matigas, maitim, malandas at maquintab.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 8</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>ojimiel</i> at ang timbang limang-pisong tubig na
+pinaglagaan nang bulaclac nang <i>alagao,</i> ay huhulugan mo nang timbang
+isang saicaualong ugat nang <i>bacong</i> na catulad nang lasona, (escila):
+at pabayaang babad doon nang hala<span class="pagenum noind"><a name="Pg_434" id="Pg_434">P&aacute;hin&aacute; 434</a></span>gang calahating arao, &oacute; ilapit sa
+apoy na ga isang oras calauon, nang mayaring madali. Cun hindi
+minamatapang mo ito, ay atuhin mo ang bilin sa n&uacute;mero 77.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang <i>ojimiel</i> ay gayon ang paggaua. Ang dalauang tagayang
+<i>pulot</i> ay hinuhulugan nang isang tagayang <i>suca,</i> at yaon ang
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>ojimiel.</i></p>
+
+<p><i>Nota</i> Ang ugat nang <i>bacong</i> ay igagayac muna nang gayon: Ang ugat na
+bagong nahucay sa lupa, ay hinuhubdan nang mang&#771;a unang balat na tila
+tuyo; ang malinis ipinapasoc sa horno, at iniluluto doon parang
+tinapay; saca inaalis doon, bago hiuain nang matalim na patpat na
+cauayan. Saca butasan ang mang&#771;a caputol nang matilos na cahoy, nang
+masootan nang bitbitan, at isinasabit na bucod bucod, nang houag
+magcadaiti, at nang matuyo. Datapoua cun ualang bacong na handa para
+nang uica co ng&#771;ayon, ay naari ang bagong hucay sa lupa, di man
+magaling na totoo yaon.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang bacong ay dalauang bagay: Ang ugat nang isa ay boo, na
+ualang baloc na maraming suson suson. Ito,i, hindi sucat gamitin at
+masama. Ang ugat noong isang bagay na bacong ay catulad nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_435" id="Pg_435">P&aacute;hin&aacute; 435</a></span>lasona
+na may maraming balat na susong-suson. Ito ang magaling gamitin.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 9</h4>
+
+<p>Bagaybagay ang mang&#771;a tapal na nacacabauas nang pagsaquit nang mang&#771;a
+casangcapan nang catauan nang tauo. Alin man sa isusunod cong
+sasabihin dito ng&#771;ayon ay magagamit nang mangagamot, sapagca isa rin
+ang cabagsican nang lahat.</p>
+
+<p>Ang mang&#771;a basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang bulaclac &oacute;
+dahong mura nang culutan.</p>
+
+<p>Ang mang&#771;a supot na munti na sinisidlan nang bulaclac &oacute; dahong mura
+nang <i>culutan &oacute; alagao &oacute; manzanilla,</i> na inilalaga muna <i>sa tubig &oacute;
+gatas.</i></p>
+
+<p>Yaon ding mang&#771;a bulaclac &oacute; dahong murang yaon, na luto sa tubig &oacute;
+gatas, na inilalatag sa damit bago itapal.</p>
+
+<p>Ang tinapay na durog, na binasa nang gatas, na minamasa muna nang
+caunti, bago ilatag sa damit at itapal. Na-aari ang tapal na canin, na
+lutong maiguing maigui.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_436" id="Pg_436">P&aacute;hin&aacute; 436</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 10.</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>esp&iacute;ritu de azufre,</i> sasamahan nang jarabe nang
+<i>olasiman</i> timbang anim na piso. Ang pag-gaua nang mang&#771;a jarabe,i,
+doon nasasaysay sa n&uacute;mero 15.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun ualang esp&iacute;ritu de azufre, ang timbang apat na pisong gata
+nang dayap, ay samahan mo nang timbang anim na pisong jarabe nang
+olasiman, at yaon ang pinaca <i>esp&iacute;ritu de azufre.</i> Cun ualang jarabe
+nang olasiman ang iyong gagamitin ay ang pulot poquiotan, &oacute; pulot sa
+tubo, timbang anim na piso. Itong turo co sa nota,i, totoong galing,
+at casingtapang nang esp&iacute;ritu de azufre.</p>
+
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 11</h4>
+
+<p>Ang timbang dalauang pisong <i>man&aacute;</i> at ang timbang isang salaping sal
+de sedhtz ay tutunauin sa isang tazang tubig na mainit bago salain.
+Cun ualang mapagquitaan noong mang&#771;a gamot na yao,i, itong isa ang
+gagauin.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang timbang cahati nang <i>hojas de sen,</i> at ang timbang
+saicaualong nitro <span class="pagenum noind"><a name="Pg_437" id="Pg_437">P&aacute;hin&aacute; 437</a></span>&oacute; <i>salitre,</i> ibabad mo sa dalauang tazang tubig na
+mainit na pinaglagaan nang <i>culutan,</i> at pag malamig lamig na ang
+tubig, ay salain. Cun ualang hojas de sen, ay na-aari ang dahong tuyo
+nang <i>acapulco,</i> timbang cahati. Ang acapulco cundi ilaga,i, mahina
+ang cabagsican. Caya doon sa dalauang tazang tubig nang culutan ilaga
+mo ang acapulco hangan sa maiga ang isang taza sa mahinang mahinang
+apoy; saca ihulog ang salitre, at salain.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 12</h4>
+
+<p>Ang isang caracot na bulaclac nang <i>alagao</i> at ang calahating dacot na
+<i>yerbabuena</i> ay ihulog mo sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa;
+at pagca malamig lamig na,i, sasalain mo, at sasamahan nang timbang
+tatlong pisong <i>pulot.</i></p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 13</h4>
+
+<p>Ang dalauang caracot nang bulaclac nang <i>alagao</i> ihuhulog sa tatlong
+tagayang tubig na mainit na totoo, at sasalain cun malamig lamig na.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_438" id="Pg_438">P&aacute;hin&aacute; 438</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 14.</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong balat nan <i>guina</i> babayuhin nang maliit, at
+gagauing ualong bahagui; ang timbang sa icapat noon ay isang inom.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sapagca dito sa Filipinas maliliuag at mahal ang <i>quina</i> ay
+magagamit ang balat nang cahoy na pinang&#771;ang&#771;anlang <i>dita.</i> Ang
+gagauin lamang doon ay cacayurin nang sundang ang ibabao nang balat.
+Saca aalisin naman ang dagta, bago ibilad sa arauan nang ilang oras
+calauon, at bayuhing para nang guinagaua sa quina. Ang timbang isang
+salaping balat nang <i>dita</i> gagauin ding ualong bahagui, at ang isang
+bahagui ay isang inom.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 15</h4>
+
+<p>Ang paraan nang pag-gaua nang mang&#771;a jarabe ay gayon: Anomang bagay na
+ibig mong gauing jarabe para nang <i>olasiman, tagulinao,</i> etc.
+babayuhin mong sariua, bago pigain, at capag malinao na ang gata,i,
+dinoroonan nang isang gayon ding timbang na az&uacute;car &oacute; pulot man; saca
+pinalalapot sa apoy. Cun gagaua ca nang jarabe nang <i>yerba<span class="pagenum noind"><a name="Pg_439" id="Pg_439">P&aacute;hin&aacute; 439</a></span>buena &oacute;
+camaria</i> (artemisa), cun ibig mong bayuhin, para nang guinagaua sa
+<i>olasiman,</i> ay bayuhin mo; cun ibig mo naman, ay ilaga mo sa tubig
+bago samahan nang isang gayon ding az&uacute;car &oacute; pulot, &oacute; nang timbang
+cahati noon, &oacute; nang sa icatlong bahagui, ayon sa calapnauan &oacute;
+calaputan nang gata; saca pinalalapot sa apoy. Cun jarabe nang dayap &oacute;
+granada ang gagauin pinalalabas din muna ang gata, bago lahucan nang
+az&uacute;car. Ang jarabe nang <i>suca,</i> pagcaraca,i, linalag-yan na nang
+<i>az&uacute;car.</i> Itong mang&#771;a pagluluto nang mg&#771;a maasim, ay hindi sucat
+gauin cundi sa palioc, at masama roon ang bacal at tangso.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun ang maysaquit ay malubha at hindi na magaua ang jarabe, ay
+ilaga mo, &oacute; isama mo sa mainit na tubig yaong gagauing jarabe, sampon
+nang <i>az&uacute;car &oacute; pulot,</i> at yaon ang aariin mo munang parang jarabe.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 16</h4>
+
+<p>Ang isang inom nang jarabe nang <i>adormideras rubras &oacute; amapolas:</i> (ang
+isang inom ay ang timbang piso hangan sa dalauang piso). Datapoua sa
+saquit na <i>anayo</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_440" id="Pg_440">P&aacute;hin&aacute; 440</a></span>(cap&iacute;tulo 62) ang maysaquit ay binibig-yan touing
+calahating oras nang dalauang cuchara nitong jarabeng ito. Pagca
+pinainom na siya nang ualong cuchara, at hindi pa gungmagaling, ay
+paiinumin nang ualong cuchara pa; datapoua houag limitan ang
+pagpapainom, cundi touing oras ang isang cuchara lamang.</p>
+
+<p>Itong gamot ay cailang&#771;ang bilhin sa Maynila.</p>
+
+<p><i>Nota. </i>Cun ualang mapagquitaan nitong gamot na ito,i, gayon ang iyong
+gauin. Ang maysaquit ay big-yan nang isa &oacute; dalauang p&iacute;ldoras ng&#771;
+<i>talampunay </i>na bilin sa n&uacute;mero 57, na ganga balatong calaqui sa isang
+cucharang tubig. Sa saquit na <i>anayo, </i>na sinasaysay sa cap&iacute;tulo 62,
+ang maysaquit ay bibig-yan touing calahating oras nang isang p&iacute;ldoras
+lamang na malaqui pa sa balatong; at pagca nacalon-oc na nang apat &oacute;
+limang p&iacute;ldoras, ay itinatahan na.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 17</h4>
+
+<p>Maghulog ca nang timbang pisong pulot sa isang tagayang <i>suerong
+</i>malinao nang gatas nang <i>cambing, &oacute; baca, </i>&oacute; <i>tupa.</i></p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_441" id="Pg_441">P&aacute;hin&aacute; 441</a></span></p>
+
+<h4>N&Uacute;MERO 18</h4>
+
+<p>Ang timbang anim na saicapat nang maputing sab&oacute;ng castila (jab&oacute;n), ang
+timbang saicaualo nang <i>extracto nang chicoria </i> (dilang usa) &oacute;
+<i>tagulinao, </i>at cun mayroong <i>goma armoniaco </i>ang timbang saicaualo
+noon, sampon nang jarabe nang <i>culantrillo </i>ang timbang na iyong
+mamagaling&#771;in ng&#771; macagaua ca nang <i>pildoras, &oacute; pelotillas, </i> na ang
+timbang ng&#771; baua,t, isa ay tatlong butil na trigo.</p>
+
+<p><i>Nota. </i>Ang pag-gaua nang mang&#771;a <i>extracto</i> doon ituturo co sa n&uacute;mero
+29.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 19</h4>
+
+<p>Maglaga ca nang <i>rosas na mapula, &oacute; culutan </i>cun ualang rosas sa isang
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_442" id="Pg_442">P&aacute;hin&aacute; 442</a></span>tagayang tubig, bago lahucan mo nang timbang dalauang pisong suca at
+isang gayon ding pulot; at cun mainit pa ay yaon ang ipagmumumog nang
+maysaquit.</p>
+
+<p><i>Nota. </i>Ang ipagmumumog nang nagcacasaquit nang saquit na sinaysay co
+sa p&aacute;rrafo 70, ay hindi culutan, cundi mg&#771;a talbos nang <i>sambong </i>ang
+ilalaga sa isang tagayang tubig, bago lag-yan nang timbang dalauang
+pisong pulot.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 20</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>pasalitre,</i> gagauing labing anim na bahagui; ang
+isang bahagui, <i>&oacute;</i> ang timbang saicaualo ay isang inom.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 21</h4>
+
+<p>Ang timbang saicaualong <i>jalapa</i> at ang timbang saicaualong <i>cr&eacute;mor</i>
+ay babayuhi,t, hahaluin mong maigui capoua, bago ihulog mo sa isang
+tazang tubig na mainit-init, na pinaglagaan nang timbang saicaualong
+<i>hojas de sen</i>. Itong purga,i, caiguihan sa malacas na tauo. Datapoua
+cun mahina ang maysaquit &oacute; cun bata pa siya,i, binabauasan ang timbang
+nang purga, at ibinabagay sa caniyang edad at sa caniyang calagayan.</p>
+
+<p>Cun baga napacatapang ang purga, at ang maysaquit ay lungmulubha
+dahilan doon, ay gagamutin ayon sa turo sa p&aacute;rrafo 445.</p>
+
+<p>Cun baga sungmasaquit ang tiyan, nang mapurga siya, at hindi
+nag-iilaguin, ay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_443" id="Pg_443">P&aacute;hin&aacute; 443</a></span>sumpitin nang tubig na mainit-init na pinaglagaan
+nang culutan.</p>
+
+<p>Ang isa pang tandaan nang mangagamot, na hindi sucat tapang&#771;an
+pagcaraca ang purga doon sa bagong pinupurgang tauo, sapagca hindi pa
+na-aalaman ang nacacayanan nang caniyang catauan.</p>
+
+<p><i>Nota. 1.</i> Cun ualang mapagquitaan nang mang&#771;a bilin sa itaas, itong
+ibang mang&#771;a sasabihin co ng&#771;ayon ay siya ang gagamitin, sapagca
+totoong igui naman, at ang isa pa,i, dito rin sa lupang ito
+naquiquita. Datapoua houag mong isasangcap sa purga ang hindi tuyong
+tuyong damo, sapagca cun sariua,i, hindi natatalastas ang cabagsican.
+Cun icao,i, masipag sipag na tauo, ay dapat mong itanim sa iyong bahay
+ang mang&#771;a cailang&#771;an sa purga, nang houag cang maliuagan nang
+paghanap cun talagang gagamitin. Ang purgang gagauin mo ay gayon:</p>
+
+<p>Pagca gabi ay mag-init ca nang dalauang tazang tubig sa munting palioc
+na may taquip. Pagtalagang cuculo na,i, ihulog mo roon ang timbang
+cahating dahon nang <i>acapulco,</i> na iyong gagayatin muna, at tuloy
+pacuculuin mo nang sumangdaling oras calauon. Saca babauasan mo ang
+<span class="pagenum noind"><a name="Pg_444" id="Pg_444">P&aacute;hin&aacute; 444</a></span>apoy, at bayaan mo roon ang palioc na may taquip sa mahinang mahinang
+apoy nang dalauang oras calauon, at hangan sa maighan nang calahati
+nang tubig, bago ahunin mo, at houag mong quiquiboing magdamag.
+Quinabucasan nang umaga,i, salain mo, sa damit, at pigain nang
+malacas, at cun ibig mo,i, doonan nang caunting az&uacute;car. Initin mong
+tuloy sa apoy itong tubig nang <i>acapulco,</i> at pag mainit-init na,i,
+hulugan mo nang timbang saicapat na sang&#771;a nang <i>bulacan sa Ceb&uacute;,</i> na
+didicdiquin mo nang pinong pino, at siya ang ipaiinom sa maysaquit.
+Ang ugat nang <i>bulacan</i> caalam-alam ay matapang pa sa sang&#771;a; ng&#771;uni
+hindi co pa inaatong guinagaua. Tandaan nang mangagamot, na hindi
+sucat gamitin ang <i>bulacan sa tagalog</i> cundi ang sa Ceb&uacute; na may
+dalauang manchang munting morado sa dulong itaas nang tangcay nang
+dahon. Ang mang&#771;a bulaclac naman ay nag-iisa isa sa pinacaquiliquili
+nang dahon. Ang bot-o nang bung&#771;a,i, apat. Ang bulacan sa Ceb&uacute;
+maquiquita sa Maynila at sa Batang&#771;an.</p>
+
+<p><i>Nota 2.</i> Ang purgang guinagamit nang ibang mang&#771;a tauo,i, ang dalaua
+&oacute; tatlong dahon na ganga dahon nang yerbabuena <span class="pagenum noind"><a name="Pg_445" id="Pg_445">P&aacute;hin&aacute; 445</a></span>calaqui, nang
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>salago,</i> na yao,i, canilang isinasama sa <i>hicho</i> at
+ng&#771;inang&#771;ang&#771;a. Datapoua ang ibang tauo,i, naiibay noon. Caya
+malaquing galing dito ang turo co sa itaas nota 1.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 22</h4>
+
+<p>Ang timbang tatlong salaping ugat nang china (obat) na gagayatin muna,
+sampon nang timbang dalauang saicapat balat nang <i>cayutana</i> ay bubusan
+sa palioc nang apat na tagayang tubig na mainit. Saca pinacuculo nang
+isang oras calauon sa apoy na mahina hina, bago salain. Maiinom ang
+dalauang tagayang maghapon. Itatapon ang unang lagang tubig.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun hindi nacagagaling sa maysaquit ang obat ay atuhin ang
+catauan nang <i>macabuhay</i> na mapait timbang cahati. Cun ualang
+<i>cayutana,i,</i> naari ang dahon nang <i>saga</i> na ang timbang ay isang
+salapi.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 23</h4>
+
+<p>Ang timbang piso nang laman nang bung&#771;a nang <i>sampaloc</i> (tamarindo)
+pati nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_446" id="Pg_446">P&aacute;hin&aacute; 446</a></span>timbang saicaualong <i>salitre,</i> pinacuculo muna capoua sa
+isang tazang tubig, bago samahan nang timbang dalauang pisong <i>man&aacute;</i>
+at salain.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun hindi macabili ang maysaquit nitong mg&#771;a bagay na ito,i,
+ang turo sa nota ng&#771; n&uacute;mero 11, yaon ang gauin; at cun ualang <i>hojas
+de sen</i> ang timbang cahating dahon nang acapulco na patutuyoin muna sa
+arao ay magaling din; datapoua pag napainom ang maysaquit nitong mg&#771;a
+bilin dito sa nota, ay cailang&#771;ang painumin pa ng&#771; tubig na
+pinaglagaan ng&#771; culutan.</p>
+
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 24</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>cr&eacute;mor,</i> gagauing ualong bahagui; ang isang
+bahagui isang inom.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Ang cr&eacute;mor ay na-aaring ipainom sa babaying buntis, pati sa
+nang&#771;anac, cun macalalo na ang isang arao ng&#771; caniyang pang&#771;ang&#771;anac,
+at bucod dito cun totoong cailang&#771;ang gamutin cun baga malaqui ang
+caniyang saquit.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_447" id="Pg_447">P&aacute;hin&aacute; 447</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 25.</h4>
+
+<p>Ang timbang isang butil na palay nang <i>kermes mineral,</i> na bibilhin sa
+botica. Itong gamot na ito,i, totoong tapang. Caya hindi sucat ibigay
+sa mang&#771;a mahihinang tauo.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 26</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong ugat nang <i>contrayerba (dusu,</i> &oacute; <i>dusug,</i> &oacute;
+<i>guisol)</i> at ang timbang saicaualong <i>salitre,</i> ay lutuin nang
+halagang calahating oras sa tatlong tagayang tubig bago salain.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 27</h4>
+
+<p>Ang calahating dacot nang baua,t, isang damo, na aquing sinabi na sa
+n&uacute;mero 9, at ang timbang isang salaping <i>sab&oacute;n</i> sa castila, na
+cacayurin muna nang sundang, ay ibababad sa dalauang tagayang tubig na
+mainit na may casamang alac sa misa, ga isang taza carami. Saca
+sinasala sa sinamay at pinipiga nang malacas.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun ang jab&oacute;n sa castila,i, hindi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_448" id="Pg_448">P&aacute;hin&aacute; 448</a></span>maputi, hindi sucat
+gamitin; ang jab&oacute;ng mapula &oacute; ang may iba,t, ibang color ay masama.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 28</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>mercurio</i> &oacute; <i>azogueng</i> malinis na ualang calahoc,
+pati nang timbang dalauang pisong <i>manticang </i>bago nang <i>baboy,
+</i>sampon nang timbang saicaualong trementina de Venecia. Itong tatlong
+bagay babayuhin nang babayuhin nang mahabang panahon hangan sa maguing
+ung&uuml;ento, at hangan di maaninao muntiman ang mercurio.</p>
+
+<p><i>Nota. </i>Itong gamot na ito ay bibilhin sa botica. Ng&#771;uni sapagca cun
+minsan, ualang masugo sa botica, ay marali itong isang ung&uuml;ento na isa
+rin ang cabagsican. Ang timbang pisong <i>mercurio &oacute; azogue, </i> at ang
+timbang tatlong salaping manticang bago nang baboy, sampon nang
+timbang isang salaping <i>sebo </i>nang <i>baca &oacute; tupa, &oacute; </i> sa <i>calabao </i>man,
+bayuhing maigui hangan sa di maaninao ang mercurio. Itong isang
+ung&uuml;ento,i, magagaua mo sa bahay, cun icao mayroon nang ing&#771;at na
+mercurio, na yao,i, mura cun bilhin sa botica.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_449" id="Pg_449">P&aacute;hin&aacute; 449</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 29.</h4>
+
+<p>Cun gagaua ca nang <i>extracto</i> nang anomang damo, &oacute; balat nang cahoy,
+etc. ay gayon ang paraan: Yaong damong yaon, &oacute; ang balat nang cahoy na
+cucunan nang <i>extracto</i> (ang balat nang <i>dita</i> sa halimbaua) lulutuin
+mo sa palioc sa tubig, bago hang&#771;uin doon ang balat, capag naluto nang
+maigui. Saca huhulugan mo uli yaong ding tubig nang ibang balat nang
+<i>dita</i> rin, na lulutuin para noong una. Hahang&#771;uin mo naman itong
+ibang balat, at iba pa ang iyong lulutuin doon din sa dating tubig
+Saca pababayaan mo sa mahinang apoy ang palioc, hangan sa maiga ang
+lahat na tubig. Pagca yari na yaon, at malamig na ang palioc, ay iyong
+alisin ang natira sa ilalim, at itago mo sa botellang may taquip na
+daluro, sapagca yaon ang <i>extracto.</i></p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun baga ang iyong cucunan nang <i>extracto</i> ay damong malata,t,
+matubig ay bayuhin mo muna,t, pigain, at ang gata noon ay isama mo sa
+tubig, at lutuin sa palioc sa mahinang apoy, hangan maiga ang tubig
+para nang uica cong una.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_450" id="Pg_450">P&aacute;hin&aacute; 450</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 30.</h4>
+
+<p>Cun gagaua ca nang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>piedra de culebra,</i> ay ang isang
+sung&#771;ay nang <i>usa</i> idoon mo sa horno nang tinapay, hangan sa masunog
+at umitim; at cun yao,i, napuputol na nang camay, magaling ang
+pagcasunog. Cun ibig mo naman, ay tabunan mo nang maraming ipa nang
+palay ang sung&#771;ay nang <i>usa,</i> at pagca namatay ang apoy at malamig na
+ang lahat, alisin mo ang sung&#771;ay, at iyong basaguin. Saca gagauin mong
+mang&#771;a caputol na mumunting ganga saicapat &oacute; cahati calaqui, na
+quiquiquilin mo, &oacute; papaguihin mo, nang pumantay ang isang muc-ha, at
+nang luminis at magca hichura.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 31</h4>
+
+<p>Ang timbang saicaualong ugat nang <i>contrayerba</i> (dusu &oacute; dusug &oacute;
+guisol) at ang timbang labingdalauang butil na palay nang <i>ingo</i>
+(asaf&eacute;tida) sampon nang ualo capatac nang gata nang <i>dayap,</i> ay
+dicdiquin mong casama nang timbang saicaualong <i>bulaclac nang alagao</i>
+at caunting <i>az&uacute;car,</i> yaon <span class="pagenum noind"><a name="Pg_451" id="Pg_451">P&aacute;hin&aacute; 451</a></span>bagang inaacala mong maniniya, nang maboo
+ang lahat na binayo. Itong gamot na ito,i, minsanang lonoquin nang
+maysaquit.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 32</h4>
+
+<p>Ang timbang dalauang piso nang laman nang bung&#771;a nang <i>sampaloc</i>
+ilalahoc sa isang tagayang tubig na cungmuculo pa, at pag malamig
+lamig na ang tubig, ay sasalain. Cun ualang bung&#771;a nang <i>sampaloc,</i>
+ang isang dacot na malaqui nang mang&#771;a dahon nang cahoy na-aari rin,
+cun lutuin sa dalauang tagayang tubig hangan sa maiga ang calahati.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 33</h4>
+
+<p>Ang pag-gaua nang pinang&#771;ang&#771;anlan dito sa Filipinas na <i>limonada &oacute;
+cajelada</i> ay gayon: Ang gata nang dalaua &oacute; tatlong dayap isinasama sa
+isa &oacute; sa dalauang tagayang tubig, at dinoroonan nang <i>az&uacute;car</i> (&oacute; pulot
+man cun ualang az&uacute;car) nang tumamis. Gayon din ang pag-gaua nang
+<i>cajelada;</i> dalandan lamang ang gagamitin.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_452" id="Pg_452">P&aacute;hin&aacute; 452</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 34.</h4>
+
+<p>Ang timbang anim na butil na palay nang <i>t&aacute;rtaro em&eacute;tico </i>tutunauin sa
+sangpouong tazang tubig. Ang maysaquit ay paiinumin muna nang isang
+taza lamang; at cun hindi sungmuca siya cun malauon lauon, ay saca
+big-yan pa s&igrave;ya nang isa pang taza, at atuhin cun susuca na caya. Cun
+hindi rin sungmusuca, ay isa pang taza ang ibibigay hangan sumuca. Cun
+ang maysaquit ay sungmuca nang macaapat &oacute; macalima, ay houag nang
+ipainom sa caniya ang ibang tubig na natira. Bucod dito,i, cailang&#771;ang
+pacatandaan nang mangagamot, na pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay
+capilitang totoo na big-yan nang tubig na malacuco, nang houag
+mahirapan siya nang pagsuca; maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang
+manzanilla.</p>
+
+<p><i>Nota. </i>Itong pasucang ito,i, bibilhin sa botica datapoua hindi
+lubhang bagay sa tagalog. Hindi sucat pasucahin ang lungmulura nang
+dugo, ang linuluslusan, ang mahina ang dibdib, &oacute; ang totoong mataba
+ang catauan, ang binubusan nang dugo, ang napainom na nang pasuca at
+hindi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_453" id="Pg_453">P&aacute;hin&aacute; 453</a></span>sungmuca, ang babaying pinananaugan ng&#771; bouan, ang buntis, at
+ang bagong nacapang&#771;anac. Yaong mang&#771;a maysaquit na yaon ay magaling
+purgahin sa pasucahin.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun ualang mapagquitaan nang <i>t&aacute;rtaro em&eacute;tico,</i> na-aari ang
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>pacupis, &oacute; taboboc, &oacute; salagsalag, &oacute; pocotpocot,</i>
+(coloqu&iacute;ntida, &oacute; pepinillo de san Gregorio.)</p>
+
+<p>Ang timbang ualong butil na trigo, &oacute; palay noong tila <i>pocot</i> nang
+damong yaon, ay ibinababad sa apat na tazang tubig hangan sa matapos
+ang pagdarasal nang isang <i>Ama namin,</i> at saca itinatapon yaon ding
+ibinabad; ang maysaquit ay paiinumin nang isa nang isang taza, at
+hindi ipinauubos doong minsanan ang apat na taza, maca hindi
+cailang&#771;an sa caniya ang gayong carami. Ang gaua nang iba,i, sa isa
+lamang tazang tubig ibinababad ang <i>salagsalag;</i> saca dalaua nang
+dalauang cuchara cun inumin.</p>
+
+<p>Ang mangagamot ay mag-iing&#771;at sa caniyang bahay noong tila pacot nang
+pacupis, nang may magamit, cun mayroong pasusucahing tauo; sapagca
+yao,i, totoong galing na pasuca.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun baga napacatapang ang pa<span class="pagenum noind"><a name="Pg_454" id="Pg_454">P&aacute;hin&aacute; 454</a></span>suca, at ang maysaquit ay
+lumulubha dahilan doon, ay gagamutin para nang turo sa p&aacute;rrafo 445.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 35</h4>
+
+<p>Ang timbang tatlong pouo at limang butil na trigo nang <i>ipecacuana &oacute;
+bejuquillo,</i> ay ilalagay sa calahating tazang tubig, at ipaiinom sa
+maysaquit.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun ualang <i>ipecacuana,</i> ang ituturo co ng&#771;ayo,i, na-aari, at
+totoong buti.</p>
+
+<p>Ang balat nang cahoy na pinang&#771;ang&#771;anlang <i>iguio</i> &oacute; <i>aguio</i> timbang
+saicaualo. Ang balat nang <i>iguio,</i> ay ibinibilad muna sa arauan, bago
+bayuhing maigui, at paraanin sa sinamay na pino. Itong pasuca,i, bagay
+sa lalaquing matanda,t, malacas. Cun uala pang labing ualong taong
+edad ang maysaquit, ay binabauasan nang caunti ang saicaualo; at cun
+uala pang sangpouong taon, ang timbang calahating saicaualo,i,
+babauasan pa mandin nang caunti. Sa batang may tatlong taon sucat na
+roon ang sa icalabing-anim na bahagui nang isang saicapat, &oacute; ang
+halagang isang cuarta.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_455" id="Pg_455">P&aacute;hin&aacute; 455</a></span><i>Nota.</i> Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay
+lungmulubha gaua noon, ay gagamutin agad para nang turo sa p&aacute;rrafo
+445.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 36</h4>
+
+<p>Ang parapit na guinagamit sa castila ay gayon: Ang timbang pisong
+<i>lebadura,i,</i> sinasamahan nang caunting <i>suca,</i> sampon nang timbang
+isang salaping <i>cant&aacute;ridas</i> na yao,i, catulad nang lang&#771;ao na malaqui
+na pinang&#771;ang&#771;anlang bang&#771;iao. Ng&#771;uni ang ugaling gamitin nang mang&#771;a
+mangagamot dito sa Filipinas, ay ang bot-o nang <i>mostaza</i> na canilang
+binabayo muna bago samahan nang <i>bauang at asin,</i> sampon nang caunting
+<i>tinapay.</i> Sa mang&#771;a bata, sapagca manipis ang balat, ay sucat na roon
+ang <i>lebadurang</i> panis at ang caunting <i>suca.</i></p>
+
+<p><i>Nota.</i> Magagaua namang parapit ang dahon nang <i>zapote prieto,</i> ang
+ugat nang malungay, ang ugat nang sangdicquit, ang dahon nang
+<i>apoyapoyan,</i> ang dagta nang <i>havili</i> at ang iba pa.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_456" id="Pg_456">P&aacute;hin&aacute; 456</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 37.</h4>
+
+<p>Ang dalauang dacot nang talbos nang <i>ajenjos</i> at ang isa pang gayon
+nang talbos nang <i>manzanilla,i,</i> ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na
+cungmuculo pa; saca pinababayaang lumamig bago salain.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 38</h4>
+
+<p>Ang timbang saicaualong ruibarbo at ang isang gayon ding <i>cr&eacute;mor.</i></p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 39</h4>
+
+<p>Ang timbang tatlong bahaguing <i>cr&eacute;mor</i> at ang timbang saicapat na
+<i>ipecacuana, &oacute; bejuquillo,</i> ay hahaluin capoua, at gagauing anim na
+bahagui.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun ualang <i>ipecacuana,i,</i> magagamit ang balat nang <i>iguio &oacute;
+aguio</i> timbang saicapat, na isasama sa tatlong bahaguing <i>cr&eacute;mor,</i> at
+gagauing anim na inom. Basahin mo ang aquing sinabi sa n&uacute;mero 35, na
+bagay sa balat nang <i>iguio.</i></p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_457" id="Pg_457">P&aacute;hin&aacute; 457</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 40.</h4>
+
+<p>Ang timbang tatlo &oacute; apat na pisong tubig nang <i>apog</i> (ayon sa turo sa
+n&uacute;mero 79) ay sasamahan nang timbang isang salaping tubig na
+pinaglagaan nang <i>quina</i> (Dita.)</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sa saquit na lagnat na <i>sucab,</i> ang tubig sa dita sasamahan
+nang dalauang cucharang alac sa misa. Hindi casangcapan dito ang tubig
+sa apog.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 41</h4>
+
+<p>Ang timbang saicaualo nang ugat nang <i>contrayerba</i> (dusu, &oacute; dusog, &oacute;
+guisol) at ang ga sangpouo capatac nang gata nang <i>dayap,</i> ay
+babayuhin mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang <i>alagao</i>
+at caunting <i>az&uacute;car;</i> saca bobooin mo ang lahat, at minsanang ipacain
+sa maysaquit.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun mayroong <i>alcanfor</i> ang timbang sangpouong butil na palay
+noon, ay ihahalili sa gata nang <i>dayap,</i> sapagca maigui pa sa roon.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_458" id="Pg_458">P&aacute;hin&aacute; 458</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 42.</h4>
+
+<p>Ang balat nang ugat nang <i>timbang&#771;an, &oacute; malaube &oacute; timbangtimbang&#771;an</i>
+(aristoloquia) babayuhin nang babayuhin, at sasamahan nang caunting
+jarabe nang balat nang <i>dalandan &oacute; cahel.</i> Ang timbang calahati noon
+ay isang inom. Ito,i, isang <i>pinaca triaca.</i></p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 43</h4>
+
+<p>Ang timbang isang salaping <i>mercuriong</i> tunay, at ang timbang isang
+salapi ring pulot ay babayuhin capoua, hangan di maaninao ang
+mercurio, bago lag-yan pa nang timbang cahating <i>sab&oacute;n castila</i> at
+tinapay. Saca maghuhulog ca pa mandin doon nang timbang pisong
+<i>ruibarbong</i> binayo, at caunting <i>jarabe</i> nang <i>az&uacute;car</i> lamang at
+tubig, bago yaong lahat na bagay na magcalahoc ay gauin mong mang&#771;a
+<i>p&iacute;ldoras</i> &oacute; pelotillas, na ang timbang nang baua,t, isa,i, limang
+butil na palay. Cun ibig mo ang matapang pa sa roo,i, damihan mo ang
+<i>mercurio</i> hangan maguing piso ang timbang. Ito,i, turo ni Buchan.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Hindi sucat gamitin ang jab&oacute;n sa castila na hindi maputi.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_459" id="Pg_459">P&aacute;hin&aacute; 459</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 44.</h4>
+
+<p>Ang ung&uuml;ento sa galis ay gayon ang paggaua: ang isang dacot na malaqui
+nang dahon nang <i>manquit,</i> at ang isa pang dacot nang talbos nang
+<i>papaya</i> sampon nang isa pa namang dacot nang dahon nang <i>apaliya,</i> ay
+lulutuin mong maigui sa calahating gatang na <i>lang&#771;is &oacute; lana.</i> Saca
+sasalain at lalag-yan mo nang timbang pisong pagquit, bago isaoli mo
+sa apoy, at pagcatunao na ang pagquit ay huhulugan mong mamaya-maya
+nang timbang apat na pisong <i>azufreng binayo.</i> Itong ung&uuml;entong ito,i,
+madaling macauala nang galis.</p>
+
+<p><i>Nota</i> 1. Cun ualang <i>azufre,</i> ang iyong gagauin ay itong isa. Maglaga
+ca sa palioc nang dahon nang <i>limalima &oacute; galamay amo:</i> at yaong tubig
+na yaon cun malamig na, ay saluquin mo nang tabo, ay iyong ibuhos sa
+galis, at pabayaang mabubo, nang houag mong ibuhos uli ang minsang
+umanod doon. Ang galis ay bubucal nang malacas; datapoua mauauala, cun
+gauin mo yaong ilang arao, ayon sa turo ni Clain.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> 2. Ang isang gamot naman, na totoong galing sa galis, ay
+gayon: Ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_460" id="Pg_460">P&aacute;hin&aacute; 460</a></span>timbang apat na pisong dahon at sang&#771;a nang damong
+pinang&#771;ang&#771;anlang <i>sangdicquit</i> ay ilaga mo nang isang oras calauon sa
+apat na botella at calahating tubig, sampon nang timbang apat na piso
+rin dahon nang <i>culutan,</i> at siya ang ibabasa mong mainit-init sa
+galis, na macalaua maghapon, pag pinurga muna ang maysaquit, at sa
+loob nang ilang arao ay mauauala ang galis.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 45</h4>
+
+<p>Ang ung&uuml;ento sa buni gagauin mo nang gayon: Magtunao ca sa cauali nang
+<i>pagquit at sahing,</i> at pagca tunao na,i, hulugan mo nang azufreng
+binayo.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Magaling din ang <i>sahing na maputi</i> na sinamahan nang pulot.
+Itong lahat ay turo ni Clain. Ng&#771;uni ang ung&uuml;entong turo ni Tissot ay
+ito. Magtunao ca sa cauali nang timbang pisong pagquit; pagcatunao ay
+hulugan mo nang ilang capatac na lang&#771;is, at yari na ang ung&uuml;ento. Ang
+isang caputol na damit na lienzo,i, ibabad mo dito, at yaon ang
+itatapal mo sa buni.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_461" id="Pg_461">P&aacute;hin&aacute; 461</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 46.</h4>
+
+<p>Ang pag-gaua nang pinang&#771;ang&#771;anlang ung&uuml;ento <i>amarillo</i> ay gayon:
+Magtunao ca sa apoy nang <i>sahing na maputi, pagquit na dilao, sebo
+nang baca, lana at mantica</i> na magcasingdami ang lahat. Pagca tunao na
+yao,i, hulugan mo nang binayong ugat nang <i>dilao</i> na ang timbang noon
+ay ang sa icapouong bahagui nang ibang mang&#771;a bagay. Ito,i, turo ni
+Clain.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 47</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>sal de sedlitz,</i> at ang timbang dalauang pisong
+laman ng&#771; bung&#771;a nang <i>sampaloc,</i> ay ilalaga sa calahating tagayang
+tubig; pagca tunao na ang <i>sampaloc,</i> sasalain. Ito,i, dalauang inom,
+na ang pag-itan nang isa,t, isa,i, calahating oras.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun ualang <i>sal de sedlitz</i> ang <i>sampaloc</i> lamang ang
+gagamitin.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 48</h4>
+
+<p>Ang ualong pouong patac nang <i>l&aacute;udano l&iacute;quido de Sindenham,</i> at ang
+tim<span class="pagenum noind"><a name="Pg_462" id="Pg_462">P&aacute;hin&aacute; 462</a></span>bang limang salaping tubig sa <i>torongil</i> (maliana &oacute; mayana). Itong
+gamot ay bibilhin sa botica. Ang isang cuchara,i, isang inom.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Cun baga nauauala &oacute; hungmihina na ang pagsuca nang maysaquit
+nang mapainom siya noong minsan &oacute; macalaua, &oacute; macaitlo, ay itahan na
+ang pagpapainom noon.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 49</h4>
+
+<p>Ang timbang tatlong pisong <i>man&aacute;,</i> sampon ng&#771; timbang dalauang puong
+butil na palay na <i>salitre,</i> tutunauin sa isang tagayang <i>suero</i> nang
+gatas.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 50</h4>
+
+<p>Ang paraan nang pag-gaua nang <i>suero</i> nang gatas ay gayon: Ang
+dalauang tagayang gatas nang vaca, &oacute; cambing &oacute; tupa, ilagay sa palioc
+sa mahinang apoy at huhulugan ng&#771; isa &oacute; dalaua, &oacute; tatlong cucharang
+sucang matapang, &oacute; gata nang <i>dayap</i> cun ualang <i>suca;</i> pagca
+hungmiualay na ang lalong mabigat, at napailalim, sasalain ang lahat
+sa sinamay at yaong tubig na malinao linao, dungmaraan sa sinamay yaon
+ang pinang&#771;ang&#771;anlang <i>suero.</i></p>
+
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_463" id="Pg_463">P&aacute;hin&aacute; 463</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 51.</h4>
+
+<p>Ang timbang saicapat na <i>ruibarbong</i> binayo.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 52</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>azufreng</i> binayo, ang timbang saicapat na <i>sal
+amoniaco</i> sampon nang timbang dalauang pisong manticang bago nang
+baboy babayuhin maiguing maigui sa babay-an &oacute; sa luzong.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 53</h4>
+
+<p>Cun mayroong maysaquit na pasisipsipin nang sing&#771;ao nang mainit na
+<i>tubig &oacute; suca,</i> ang casangcapang gagamitin doon sa gauang yaon, ay
+gayon: Cun mayroong sisidlang may suso, para nang <i>ticuan &oacute; charera,</i>
+ay yaon ang maigui sa lahat. Cun uala,i, na-aari ang isang <i>tabong
+cauayan,</i> na binubutasan sa taguiliran sa dacong itaas, nang masootan
+doon isang caputol na cauayang munti, na munti rin ang butas, na, yaon
+ang ipapasoc nang maysaquit sa caniyang bibig, nang macasipsip <span class="pagenum noind"><a name="Pg_464" id="Pg_464">P&aacute;hin&aacute; 464</a></span>siya
+nang sing&#771;ao nang mainit na tubig na isisilid sa tabo.</p>
+
+<p>Ang tubig ay hindi pina-aabot doon sa butas nang taguiliran, maca
+magpatuloy sa bibig nang maysaquit ang mainit na tubig.</p>
+
+<p>Ang tabo,i, tinatacpan naman nang isang sinamay na madalang. Ang
+pagsipsip nang mainit na tubig, ay sucat pagpilitang gauin, sapagca
+malaqui ang cabagsican noong gamot na yaon, at ang isa pa ay ualang
+liuag gauin.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 54</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong <i>libao,</i> &oacute; nang pinagquiquilan nang <i>bacal</i> na
+ualang patalim na inag-ag sa sinamay na masinsin, at ang timbang piso
+ring <i>az&uacute;car,</i> sampon nang timbang isang salaping <i>an&iacute;s</i> na bayong
+maigui, ay gagauing dalauang pouo at apat na bahagui; ang isang
+bahagui ay minsang lonoquin. Ang maysaquit isang oras bago cumain cun
+umaga, cun tanghali, at cun gab-i, binibig-yan nang isang bahagui.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_465" id="Pg_465">P&aacute;hin&aacute; 465</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 55.</h4>
+
+<p>Ang timbang isang salaping pinagquiquilan nang <i>bacal</i> na ualang
+calauang; ang isang calahating dacot nang <i>ruda</i> at ang isa namang
+calahating dacot nang <i>matricaria</i> (rosas del Jap&oacute;n) sampon nang
+timbang cahating <i>jalapa (bulacan sa Ceb&uacute;)</i> ibabad na maghapon at
+magdamag sa isang tagayang <i>alac</i> sa misa, bago salain. Iinomin nang
+maysaquit ang calahating tazang mahiguit, isang oras bago cumain cun
+umaga, cun tanghali, at cun gab-i.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 56</h4>
+
+<p>Ang timbang dalauang pisong pinagquiquilan nang bacal, at ang timbang
+isang salaping <i>rudang</i> tuyo, sampon nang timbang isang salapi ring
+<i>an&iacute;s,</i> na binayong maigui, ay isasama sa caunting <i>pulot</i>; ang
+timbang tatlong bahagui noon ay lolonoquin nang maysaquit maghapon.
+Ang timbang saicapat minsang lonoquin.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_466" id="Pg_466">P&aacute;hin&aacute; 466</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 57.</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong p&iacute;ldoras nang <i>extracto</i> nang <i>cicuta</i> na bibilhin
+sa botica. Ang maysaquit ay pinalolon-oc muna nang timbang tatlong
+butil na palay noon; quinabucasan nang umaga, ay binibig-yan nang
+timbang tatlong butil; saca arao-arao, cun hindi nacacasama sa caniya
+yaong gamot na yao,i, dinaramihan nang caunti, hangan sa siya,i,
+macalon-oc nang malaqui sa loob nang isang arao.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sapagca dito sa Filipinas ualang cicuta, ay magaling gamitin
+ang pinang&#771;ang&#771;alang <i>talampunay</i> (metel) sapagca ang uica nang mang&#771;a
+marurunong, na totoong galing yaon sa mang&#771;a <i>cancro.</i> Caya ng&#771;a
+yata,i, maiguing gauin ang isusunod co dito ng&#771;ayon: Ang dahon nang
+talampunay na maputi, (yaon bagang talampunay na hindi morado)
+babayohing maigui, at gagauing pelotillas &oacute; p&iacute;ldoras na malaqui pa sa
+balatong (mongo.)</p>
+
+<p>Cun aayao cang tumimbang nang ibibigay sa maysaquit, ang isang
+<i>cahating pilac</i> idoon mo sa ibabao nang isang dahon, nang talampunay
+at putulin mong palibot. <span class="pagenum noind"><a name="Pg_467" id="Pg_467">P&aacute;hin&aacute; 467</a></span>Ang lapad nang isang cahati ay ualong butil
+na palay ang timbang.</p>
+
+<p>Ang pag-gamit nitong gamot na ito,i, ualang liuag. Ang isang pelotilla
+noon ilagay mo sa isang cucharang tubig na malamig, at ipalon-oc mo sa
+maysaquit; houag lamang palonoquin nang marami noon ang maysaquit,
+sapagca itong damong ito,i, matapang pa sa <i>cicuta. </i>Ang cagaling&#771;ang
+ipalon-oc sa maysaquit sa unang arao ay ang timbang ualong butil na
+palay. Cun hindi nacacaano sa caniya yaon ay big-yan nang timbang
+labingdalauang butil; at cun hindi rin masama sa caniya yaon ay
+damihan arao-arao, para nang guinagaua <i>sa cicuta, </i>hangang sa siya,i,
+macalon-oc maghapon nang timbang saicapat, &oacute; nang caniyang macayanan.
+Datapoua pagca ang maysaquit ay pinalon-oc nang talampunay, sa loob
+nang isang lingo, ay itinatahan muna itong gamot na ito, at cun
+nacalalo ang ualong arao ay itinutuloy para nang dati. Caya guinagaua
+ito nang houag mamihasa ang sicmura, doon sa gamot na yaon. Ang
+<i>talampunay </i>hindi nacacaano sa sicmura, at hindi rin nacacaibay;
+houag lamang ng&#771;uyain, cundi boo cun lonoquin. Itong gamot ay <span class="pagenum noind"><a name="Pg_468" id="Pg_468">P&aacute;hin&aacute; 468</a></span>aquing
+guinagamit na parati sa aquin ding catauan, sapagca namasdan cong
+magaling sa binabalingtamad.</p>
+
+<p><i>Nota. </i>Itong gamot hindi sucat gamitin nang babaying buntis.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 58</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong ugat nang <i>grama</i> (cauacauayan) at ang timbang piso
+rin ng&#771; ugat nang <i>chicoria</i> (dilang usa) lulutuing sumandaling oras
+calauon sa isang tagayang tubig. Itong tubig na ito,i, huhulugan ng&#771;
+timbang isang salaping <i>sal de sedlitz,</i> sampon nang timbang dalauang
+pisong <i>man&aacute;.</i> Pagca tunao na,i, sasalain, at touing dalauang oras
+iinumin nang maysaquit ang isang taza. Cun nacarang ang dalaua &oacute;
+tatlong arao, ay inuuling guinagaua yaon din.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 59</h4>
+
+<p>Ang laman nang tinapay at ang bulaclac nang <i>manzanilla,</i> ay babayuhin
+mong may casamang <i>gatas,</i> bago lag-yan nang timbang saicapat na
+<i>sab&oacute;n</i> sa castila sa baua,t, isang tapal. Yaong tapal na yao,i,
+papaltang macaapat maghapon nang ibang bago.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_469" id="Pg_469">P&aacute;hin&aacute; 469</a></span><i>Nota.</i> Maigui rin ang tapal nang <i>cicuta,</i> na cun bibilhin sa
+botica, ang hihing&#771;in doo,i, <i>emplasto de cicuta.</i> Ng&#771;uni madali
+namang itapal ang isang caputol na dahon nang talampunay na yaon ay
+casing galing nang cicuta, ayon sa turo ni Linneo.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 60</h4>
+
+<p>Ang cicutang tuyo ay isisilid sa isang unan, &oacute; supot na munti; saca
+lulutuing sumandaling oras calauon sa tubig, bago pigain at itapal.
+Touing icalauang oras inaiinit uli doon din sa tubig na yaon.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sapagca dito sa Filipinas ualang <i>cicuta,</i> ay iyong gamitin
+ang dahon nang talampunay, at sundin ang lahat na bilin sa n&uacute;merong
+ito.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 61</h4>
+
+<p>Ang timbang cahati nang taquip nang <i>sihi,</i> na ang pang&#771;alan doo,i,
+<i>bouanbouanan,</i> at ang timbang apat na butil na palay nang <i>canela,</i>
+ay gagauing ualong bahagui. Ang isang bahagui noon ay inihuhulog sa
+isang cucharang may lamang gatas &oacute; tubig, at ipinaiinom sa bata bago
+sumoso.</p>
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_470" id="Pg_470">P&aacute;hin&aacute; 470</a></span><i>Nota.</i> Ang taquip nang <i>sihi</i> ibinababad muna nang malauon sa tubig
+sa ulan, na arao-arao pinapaltan nang ibang bago; saca binabayong
+maiguing maigui sa babay-ang bato, at inaag-ag sa sinamay na masinsin.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 62</h4>
+
+<p>Ang pag-gaua nang ung&uuml;eento nang <i>hagonoy</i> ay gayon: Bumayo ca nang
+dahon nang <i>hagonoy,</i> na maminsan minsan papatacan mo nang <i>lang&#771;is &oacute;
+lana;</i> saca magtunao ca nang caunting pagquit, at pagca tunao na,i,
+ihuhulog mo roon yaong binayo mong <i>hagonoy,</i> at yari na ang ung&uuml;ento.</p>
+
+<p>Ang ung&uuml;ento nang <i>llanten</i> (lantin,) ay gayon din ang pag-gaua.</p>
+
+<p><i>Nota,</i> Cun baga sugat ang tatapalan ay hindi cailang&#771;ang doonan nang
+pagquit ang <i>hagonoy.</i></p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 63</h4>
+
+<p>Gumaua ca nang isang tazang jarabe nang <i>chicoria</i> (dilang usa) bago
+samahan mo nang timbang calahating <i>man&aacute;.</i> Ang bata,i, pinaiinom na
+maminsan minsan nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_471" id="Pg_471">P&aacute;hin&aacute; 471</a></span>calahating cuchara noon. Cun ang bata,i,
+mayroong dalauang taon, ay dinarami damihan ang ipinaiinom doon.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 64</h4>
+
+<p>Bumayo ca nang timbang cahating <i>albayaldeng</i> casabay nang timbang
+isang salaping <i>suca,</i> sampon nang tatlong cucharang <i>lang&#771;is &oacute; lana.</i>
+Ang pang&#771;alan dito ay <i>nutrido;</i> at ang timbang piso noon ay isasama
+mo sa <i>pula</i> nang isang <i>itlog,</i> at cun malaqui ang <i>itlog,</i> ay sa
+calahati lamang.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 65</h4>
+
+<p>Magtunao ca sa apoy nang timbang apat na pisong pagquit na maputi;
+pagca tunao na,i, hulugan mo nang isang cucharang lang&#771;is. Dito sa
+guinaua mong <i>ung&uuml;ento,</i> ay magbabad ca nang ilang caputol na lienzong
+luma, at patuyuin mo, na yaon ang itatapal sa may saquit.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sa saquit na almorranas, cap&iacute;tulo 41, ay bagay naman itong
+isang pinaca ung&uuml;ento. Maghulog ca sa isang botella nang isang tazang
+<i>lana</i> at bung&#771;ang hinog nang <i>apaliya</i> (amargoso) na aalisan mo muna
+nang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_472" id="Pg_472">P&aacute;hin&aacute; 472</a></span>bot-o; ibilad mo sa arao ang botella nang isang lingo calauon,
+bago salain at itago sa botellang may taquip.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 66</h4>
+
+<p>Ang pinang&#771;ang&#771;alang <i>ung&uuml;ento blanco</i> ay gayon ang paggaua: Ang
+timbang dalauang pisong <i>lang&#771;is,</i> at ang timbang cahating <i>pagquit</i>
+na maputi, tutunauin sa apoy. Pagca tunao na, ay budburan mo nang
+timbang pisong <i>albayalde,</i> at haloing parati, bago doonan mo naman
+nang timbang cahating <i>suca</i> &oacute; timbang cahati pa nang gata nang
+<i>dayap,</i> cun ibig mo. Pagca halo nang maigui, ay itago mo sa botellang
+may taquip na daluro, &oacute; ibubu mo sa papel.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 67</h4>
+
+<p>Cun magaling ang panahon ay hanapin mo yaong <i>colatcolat,</i> &oacute; tila
+cabuting tungmutubo sa <i>alibangbang,</i> &oacute; sa ibang mang&#771;a cahoy. Ang
+unang balat noong tila cabuti, ay inaalis nang matalas na sundang.
+Yaong ibang natitira,i, binubugbug &oacute; pinapalo nang cahoy, hangan
+lumambot. Ang isang caputol nito, ay yaon ang itatapal sa mang&#771;a sugat
+nang maampat ang dugo.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_473" id="Pg_473">P&aacute;hin&aacute; 473</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 68.</h4>
+
+<p>Ang timbang apat na pisong laman ng&#771; tinapay, at ang dalauang dacot
+nang bulaclac nang <i>alagao</i> sampon nang isang dacot na <i>manzanilla,</i>
+ay lulutuin hangang lumapot sa tubig, na ang calahati ay suca.</p>
+
+<p><i>Nota</i> Na-aari namang tapalan ang casangcapang masaquit nang mang&#771;a
+basahang babad doon sa tubig na pinaglagaan noong mang&#771;a gamot na
+yaon.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Sa saquit na sinaysay sa p&aacute;rrafo 272, ay magaling ang dalauang
+dacot na <i>ruda,</i> ang isang dacot at calahati nang bulaclac &oacute; dahon
+nang <i>romero,</i> at ang isang gayon ding bulaclac nang <i>gumamela,</i> na
+lulutuing maigui nang sumandaling oras calauon sa tatlong tagayang
+alac sa misa sa palioc na may taquip; bago pigain nang malacas. Dito
+sa alac na ito ay ibabad mo ang mang&#771;a damit na basahan na itatapal sa
+maysaquit. Cun baga mayroong nasactan na casucasuan, yaong iniluluto
+mong <i>ruda, romero</i> at <i>gumamela</i> ay samahan mo nang caunting cicuta &oacute;
+<i> talampunay.</i></p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_474" id="Pg_474">P&aacute;hin&aacute; 474</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 69.</h4>
+
+<p>Ang emplasto <i>diapalma,</i> na bibilhin sa botica.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Itong ung&uuml;ento,i, tutunauin muna sa caunting lana, bago ilatag
+sa sugat na sinasabi sa p&aacute;rrafo 297.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 70</h4>
+
+<p>Ang dalauang babaguing tubig at ang isang bahaguing <i>vinagre</i> de
+<i>litargirio</i> na bibilhin sa botica.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 71</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong ugat nang <i>grama</i> (cauacauayan) at ang timbang
+isang salaping ugat nang <i>chicoria</i> (dilang usa) lulutuin sa tatlong
+tagayang tubig, hangan sa maiga ang isang tagayan; saca sasalain at
+doroonan nang timbang cahating <i>salitre.</i></p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 72</h4>
+
+<p>Ang timbang isang salaping <i>cebolla albarrana</i> (bacong) ibabad sa
+dalauang tagayang alac sa misa.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_475" id="Pg_475">P&aacute;hin&aacute; 475</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 73.</h4>
+
+<p>Ang isang dacot nang talbos nang <i>alagao,</i> ay samahan mo nang lasona,
+bago lutuin at ipacain sa maysaquit cun gab-i. Ito,i, gagauing ilang
+arao. Ito,i, turo ni P. Santa Mar&iacute;a. Datapoua mayroong maysaquit na
+hindi napupurga noon.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 74</h4>
+
+<p>Ang timbang dalauang pisong <i>ajenjos,</i> at ang timbang pisong ugat nang
+<i>tagbac,</i> (c&aacute;lamo arom&aacute;tico) sampon nang timbang pisong bot-o nang
+<i>damoro</i> (an&iacute;s de la tierra) ibabad na maghapon at magdamag sa tatlong
+tagayang alac sa misa, sa palioc na may taquip sa gaboc na mainit.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 75</h4>
+
+<p>Ang timbang dalauang pisong ugat nang chicoria (dilang usa) na
+tatadtarin muna, ay lulutuin sa tatlong tagayang tubig hangan maiga
+ang isang tagayan. Saca sasalain, at doroonan nang timbang cahati nang
+<i>sal de Glaubero,</i> na bibilhin sa botica.</p>
+
+
+<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_476" id="Pg_476">P&aacute;hin&aacute; 476</a></span></p>
+<h4>N&Uacute;MERO 76.</h4>
+
+<p>Ang timbang pisong balat nang <i>quina</i> &oacute; cun ualang quina, ang timbang
+isang salaping <i>dita</i> na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang
+ugat nang <i>malaubi</i> &oacute; <i>timbangtimbang&#771;an</i> ay lulutuin sa tatlong
+tagayang tubig, hangang sa maiga ang isang tagayan. Saca sasalai,t,
+doroonan nang timbang saicapat na salitre.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 77</h4>
+
+<p>Ang timbang saicapat nang ugat nang <i>cebolla, albarrana</i> (bacong) ay
+patutuyoin muna, ayon sa turo sa n&uacute;mero 8, bago bayuhing maiguing
+maigui, at ang timbang sa icaualo nang ugat nang <i>timbangtimbang&#771;an</i>
+na babayuhin ding maigui, ay hahaluin capoua, at ang maysaquit
+palolonoquing macaapat maghapon nang timbang anim na butil na palay
+noon sa isang cuchara, na may alac sa misa.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 78</h4>
+
+<p>Ang timbang isang salaping sab&oacute;ng ma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_477" id="Pg_477">P&aacute;hin&aacute; 477</a></span>puti sa castila, at ang timbang
+saicapat nang ugat nang <i>bacong,</i> (cebolla albarrana) na pinatuyo muna
+at binayong maigui, ay sasamahan nang caunting jarabe ng&#771;
+<i>culantrillo,</i> at gagaua ca nang pelotillas &oacute; p&iacute;ldoras na ang timbang
+nang baua,t, isa ay sampong butil na palay.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 79</h4>
+
+<p>Ang timbang labing anim na pisong <i>apog</i> sa bato &oacute; sa cabebe, na
+bagong yari ay bubusan nang labing anim na tagayang tubig. Saca
+hahaluin mong magaling at papagtining&#771;in bago salain sa papel sangley.
+Maiinom maghapon ang isa &oacute; dalauang tagayan noon tubig na yaon.</p>
+
+<p><i>Nota.</i> Itong <i>tubig</i> nang <i>apog</i> cun pagbabaran nang timbang dalauang
+pisong dahon nang <i>saga,</i> ay mabuti ring lalo cun minsan.</p>
+
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 80</h4>
+
+<p>Ang timbang isang salaping balat nang <i>dita</i> (&oacute; cun mayroong <i>quina</i>
+ang timbang piso noon) na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang
+ugat nang <i>timbangtim-<span class="pagenum noind"><a name="Pg_478" id="Pg_478">P&aacute;hin&aacute; 478</a></span>bang&#771;an,</i> lulutuin sa tatlong vasong tubig
+hangang sa maiga ang isang vaso. Saca sasalain bago hulugan nang
+calahating tazang suca, &oacute; gata nang <i>dayap</i> &oacute; <i>cahel.</i> Itong gamot na
+ito,i, uubusing iinumin nang maysaquit sa loob nang isang arao.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 81</h4>
+
+<p>Ang ugat nang valeriana pati nang catauan ay ibilad mo sa arauan.
+Pagca tuyo, iyong bayuhin at paraanin sa sinamay. Maiinom maghapon
+nang maysaquit ang timbang cahati; datapoua ang hindi pa bihasa doon
+houag painumin ng&#771; ganoon carami; sucat na roon muna ang timbang
+saicaualo &oacute; saicapat. Itong polvos ay isinasama sa tubig na malacuco.
+Cailang&#771;ang ituloy gauin itong ganitong gamot nang mababang panahon.
+Ang pang&#771;alan nang tagalog doon sa damong yaon ay <i>anisanisan</i>,
+sapagca ang bot-o noon ay tila bot-o nang <i>anis.</i> Ang damo,i,
+cungmacalat sa lupa, at ang puno,i, mapulapula.</p>
+
+
+<h4>N&Uacute;MERO 82</h4>
+
+<p>Ang mang&#771;a isusunod co dito ng&#771;ayon ay maipupurga rin sa mang&#771;a
+maysaquit. Ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_479" id="Pg_479">P&aacute;hin&aacute; 479</a></span><i>ca&ntilde;af&iacute;stula</i> na inaalisan muna nang laman ang bung&#771;a.
+Yaong laman niyon ay pinararaan sa sinamay, at ang timbang dalauang
+piso, &oacute; limang salapi noon, ay ipinaiinom sa maysaquit. Itong purga
+nang <i>ca&ntilde;af&iacute;stula</i> bagay sa babaying nacapang&#771;anac; ang timbang cahati
+&oacute; tatlong bahagui noon. Ang timbang cahating <i>hojas de sen</i> ay ibabad
+mong magdamag sa tubig, na siya ang iinumin cun umaga.</p>
+
+<p>Ang dahon nang <i>acapulco</i> (timbang cahati) ay ilaga mo sa dalauang
+tazang tubig sa mahinang apoy; pag naiga ang calahati, salai,t, pigain
+nang malacas, at yaon ang iinumin nang maysaquit.</p>
+
+<p>Ang isang tazang tubig na pinagbabaran nang timbang saicapat na
+<i>ruibarbo.</i></p>
+
+<p>Ang timbang dalauang pisong <i>man&aacute;,i,</i> tunauin sa isang vasong suero
+nang gatas.</p>
+
+<p><i>Ang mang&#771;a purgang sinabi co ng&#771;ayon ay gagauin lamang pagca
+nabibilin dito sa libro.</i></p>
+
+
+<div class="figcenter" style="width: 167px;">
+<img src="images/300.jpg" width="167" height="32" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+
+<p><i>Mang&#771;a, ilang tagobiling patungcol sa mang&#771;a gamot na ipinagbibilin
+dito.</i></p>
+
+<p>1. Tungcol sa pagsasangra, sa pagpupurga at sa pagpapasuca sa mang&#771;a
+maysaquit, ay babauasan nang caunti ang mang&#771;a nauutos <span class="pagenum noind"><a name="Pg_480" id="Pg_480">P&aacute;hin&aacute; 480</a></span>doon sa libro,
+dahil sa cahinaan nang catauan nang tagalog.</p>
+
+<p>2. Caya ang timbang saicaualong <i>hojas de sen,</i> na bilin sa n&uacute;mero 21,
+ay houag nang bayuhin; cundi ihulog mo lamang sa isang tazang tubig na
+cunmuculo pa; at pag malamig lamig na,i, doon sa tubig na yaon ihulog
+mo ang <i>jalapa</i> at ang <i>cr&eacute;mor.</i></p>
+
+<p>3. Gayon din ang <i>salagsalag,</i> na nadoroon sa n&uacute;mero 34 ay sucat ang
+ibabad sa tubig hangang nagdarasal ca nang isang <i>Aba Guinoong Maria</i>.
+Ang <i>iguio</i> sa n&uacute;mero 35 naman ay sucat na sa maysaquit na malacas ang
+timbang <i>saicaualong mahiguit higuit</i> noon. Datapoua mayroong tauo, na
+nacainom nang timbang saicapat, cun siya totoong lacas nang catauan.
+Ang <i>sampaloc</i> n&uacute;mero 47 ay houag palaloin sa timbang dalauang piso,
+cundi maliuag mapurga ang maysaquit.</p>
+
+<p>4. Ang extracto nang <i>talampunay</i> na bilin sa n&uacute;mero 57 ay sucat na
+ang timbang dalauang butil na palay noon sa caunaunahang inom saca cun
+malauon at ualang nararamdamang masama ang maysaquit, ay bago painumin
+siya nang marami rami noon. Datapoua cun hindi <i>extracto</i> cundi ang
+dahon ang babayuhin pagcaraca ay maiinom <span class="pagenum noind"><a name="Pg_481" id="Pg_481">P&aacute;hin&aacute; 481</a></span>nang maysaquit ang timbang
+ualong butil na palay noon. Ang talampunay hindi sucat igamot sa
+babaying buntis.</p>
+
+<p>5. Touing nabibilin doon ang alac sa castila yao,i, <i>alac sa Misa</i> ang
+cahulugan, at hindi aguardiente.</p>
+
+<p>6. Ang <i>sabong</i> castila (jab&oacute;n) na cun minsan nauntos sa libro, yao,i,
+ang sab&oacute;ng maputi, sapagca ang may ibang color, ay masama.</p>
+
+<p>7. Sa mg&#771;a p&aacute;rrafo 445 at sa 517 yaon lamang nabibilin sa pinurga nang
+malacas ay ang <i>lang&#771;is sa castila.</i></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 167px;">
+<img src="images/300.jpg" class="biggap" width="167" height="32" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+
+<h2 class="biggap"><i>FIN.</i></h2>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 274px;">
+<a href="images/add_1_b.jpg"><img src="images/add_1_t.jpg" width="274" height="400" alt="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" title="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 274px;">
+<a href="images/add_2_b.jpg"><img src="images/add_2_t.jpg" width="274" height="400" alt="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" title="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 274px;">
+<a href="images/add_3_b.jpg"><img src="images/add_3_t.jpg" width="274" height="400" alt="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" title="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 274px;">
+<a href="images/add_4_b.jpg"><img src="images/add_4_t.jpg" width="274" height="400" alt="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" title="Libreria at Papeleria ni J. Martinez" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot
+sa manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG ***
+
+***** This file should be named 17479-h.htm or 17479-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/7/4/7/17479/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
diff --git a/17479-h/images/003.jpg b/17479-h/images/003.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b285ef9
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/003.jpg
diff --git a/17479-h/images/013.jpg b/17479-h/images/013.jpg
new file mode 100644
index 0000000..11dfdfc
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/013.jpg
diff --git a/17479-h/images/029.jpg b/17479-h/images/029.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e422ee0
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/029.jpg
diff --git a/17479-h/images/179.jpg b/17479-h/images/179.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1f5f52e
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/179.jpg
diff --git a/17479-h/images/300.jpg b/17479-h/images/300.jpg
new file mode 100644
index 0000000..29f202e
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/300.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_1_b.jpg b/17479-h/images/add_1_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9db4c09
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_1_b.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_1_t.jpg b/17479-h/images/add_1_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a57668b
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_1_t.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_2_b.jpg b/17479-h/images/add_2_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..57c437a
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_2_b.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_2_t.jpg b/17479-h/images/add_2_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c0721a1
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_2_t.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_3_b.jpg b/17479-h/images/add_3_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6c43f9a
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_3_b.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_3_t.jpg b/17479-h/images/add_3_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..bd0dec9
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_3_t.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_4_b.jpg b/17479-h/images/add_4_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..631eb31
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_4_b.jpg
diff --git a/17479-h/images/add_4_t.jpg b/17479-h/images/add_4_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ab87740
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/add_4_t.jpg
diff --git a/17479-h/images/cover_b.jpg b/17479-h/images/cover_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..83758af
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/cover_b.jpg
diff --git a/17479-h/images/cover_t.jpg b/17479-h/images/cover_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e6f400b
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/cover_t.jpg
diff --git a/17479-h/images/m.jpg b/17479-h/images/m.jpg
new file mode 100644
index 0000000..34e269c
--- /dev/null
+++ b/17479-h/images/m.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..a31aafe
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #17479 (https://www.gutenberg.org/ebooks/17479)