diff options
Diffstat (limited to '17479-8.txt')
| -rw-r--r-- | 17479-8.txt | 10362 |
1 files changed, 10362 insertions, 0 deletions
diff --git a/17479-8.txt b/17479-8.txt new file mode 100644 index 0000000..627ab63 --- /dev/null +++ b/17479-8.txt @@ -0,0 +1,10362 @@ +The Project Gutenberg EBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa +manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit + +Author: Samuel Auguste David Tissot + +Translator: Fr. Manuel Blanco + +Release Date: January 8, 2006 [EBook #17479] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was made using scans of public domain works from the +University of Michigan Digital Libraries.) + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + +AKLAT + +NA + +PAGAMUTAN + +NI + +DR. TISSOT + +=ANG MAHUSAY NA PARAAN= + +nang pag gamot + +=SA MAN~GA MAYSAQUIT= + +ayon sa aral + +NI TISSOT. + +TINAGALOG, + +hinusaý at dinagdagan n~g M.R.P. Fr. =Manuel Blanco,= Exprovincial +sa órden ni San Agustín; at n~gayo,i, ipinalimbag na panibago nang +_M.R.P. Fr. Felipe Bravo_, casalucuyang Provincial, sa naturang órden. + +2.ª EDICIÓN + +=MANILA, 1916.= + +LIBRERIA Y PAPELERIA + +--:DE:-- + +=J. MARTINEZ= + +Moraga 34-36, Calderón 108 y Real 153-155, Intra. + +=Imp. de J. Martinez, 7 Estraude.--Binondo.= + + + + +=PRÓLOGO.= + + +Mi objeto en escribir en idioma tagalog este tratado, traducido casi +todo del _Aviso al pueblo_ del célebre Tissot, no ha sido otro que +aliviar á los indios enfermos, cuyo desamparo, que he presenciado no +pocas veces por razon de mi oficio, me ha conmovido hasta lo sumo. + +Entregados en manos de unos Curanderos ignorantísimos, embusteros y +estafadores, se ven precisados á permanecer en una cama por muchos +meses, á abandonar todos sus quehaceres, y á gastar lo poco que tienen +y repartirlo con los que han hecho trato de curarlos, y todo esto á +veces en enfermedades que con suma facilidad puede curar cualquiera +que tenga, alguna tintura de la Medicina. + +A mi llegada á cierto pueblo fuí testigo de una peste de calenturas +intermitentes que apenas dejaban casa libre; y sin embargo de que eran +muy fáciles de curar, no observé que los indios Curanderos las +tratasen de modo que se conociese que ellos entendian lo que era +aquello. Á una semejante conducta eran consiguientes los estragos que +me sorprendieron entonces. Cabalmente por aquel tiempo llegó á mis +manos la apreciable obra del _Aviso al Público_ del incomparable +Tissot; la que inmediatamente empecé á traducir al tagalog, ansioso de +comunicar á estos pobres indios un tesoro tan rico. + +Por lo que hace el lenguaje, como nadie tenga obligación de escribir +en el mejor estilo posible, y siéndome esto por otra parte muy penoso, +lo he hecho del mismo modo que hablo ordinariamente con el indio, esto +es, en estilo llano. Yo estoy ciertísimo de que los indios me +entienden bien, y que perciben claramente lo que quiero decirles: pues +por espacio de muchos años en que me he ocupado en hablar con ellos +sobre mil materias y asuntos diferentes, he tenido sobrado tiempo para +hacer esa experiencia: por consiguiente no tengo recelo de que queden +sin entender este tratado aquellos indios para quienes se destina. Por +otra parte, algunos ejemplares de él trasladados de mano, y que corren +hoy dia entre ellos, me convencen de lo mismo. He visto con admiración +que ya saben distinguir unas calenturas de otras, y que ya las dan el +mismo nombre que va puesto en este libro: que las tratan del mismo +modo que en él se ordena, y que logran el efecto deseado: todo lo cual +me ha causado un placer indecible. + +De todo esto infiero, que para el objeto que me he propuesto, y +escribiendo para indios, para nada es necesaria la elegancia del +estilo. En el idioma mismo castellano corren innumerables obras, de +las cuales muchas de ellas carecen enteramente de elegancia, y otras +aun de propiedad, y lo que es peor (y seria fácil demostrarlo con una +obra bien conocida y aplaudida hoy dia) están llenas de defectos no +pequeños, sino muy graves en el lenguaje. Sin embargo, ellas andan en +manos de todos, y son buscadas con ansia, y leidas con gusto y +provecho por razón del mérito que verdaderamente tienen. Las +composiciones escritas con elegancia en lengua tagala, se disputa si +las entiende el común de los indios. Yo creo firmemente que ellos no +han de ser de mejor condición que los españoles y demás europeos, los +cuales más fácilmente comprenden una oración ó un período escrito en +estilo llano, que en estilo difícil y adornado. Tengo muchas pruebas +que me inducen á creerlo así. Bajo de este supuesto, muchas cosas +podía haber escrito yo mismo con elegancia, y no lo he hecho de +intento, temeroso de que no me entiendan bien, y fundado en que más +vale que lo pague el estilo, que el que sufra el enfermo. De aquí es +que, por el conocimiento y largo estudio que he hecho de los alcances +del indio, he evitado todo lo posible el hacer períodos largos, y +oraciones muy compuestas: y asi yo no me he ceñido á la letra ni aun +al método de los Autores, de donde he trasladado las materias, sino +que he procurado hablar siempre muy poco y lo preciso, trasladando +únicamente la sustancia, y acomodándolo al mismo tiempo al genio y +modo familiar de hablar que veo usan entre sí estos naturales. + +Si aun de este modo no se logra que los indios Curanderos aprendan á +tratar metódicamente las enfermedades seguramente menos se logrará con +los medios puestos en práctica hasta ahora, esto es, con los libros +escritos en lengua española, que andan en sus manos, y de los cuales +generalmente nada entienden, á lo menos los que viven en las +provincias distantes de Manila: y aunque los entiendan, poco ó ningún +fruto sacarán, como en efecto no lo sacan de su lectura. Dos son los +libros conocidos entre ellos, el _tratado del P. Clain,_ y el del _P. +Santa María_. Este último á excepción de la breve y curiosa exposicion +que hace de las virtudes de las plantas de Filipinas, en lo +perteneciente al modo de curar las enfermedades de nada sirve, y aun +en ciertos casos pueden ser muy perniciosas las curaciones empíricas +que propone. El tratado del P. Clain, aunque escrito con algun +cuidado, tiene defectos irreparables. En primer lugar, en infinitos +casos no ha hecho más que amontonar sin exámen varias especies de +plantas, como propias para la curación de algún mal, y suponiéndolas +de iguales virtudes, en fuerza de los informes seguramente tomados de +los mismos indios; siendo así que las virtudes de muchas de ellas son +enteramente opuestas á las de las otras, y algunas plantas son de uso +peligroso. En segundo lugar, las curas que propone en varias +enfermedades son meramente empíricas, y así como pueden sanar, pueden +también hacer mucho daño. En tercero y último lugar, dicho Autor trata +tan superficialmente, y con estilo y método tan confusos, la +importantísima y delicada materia de las calenturas, que, además de no +ser de mérito alguno cuanto allí enseña, es necesario saber bien el +español para entenderle; y estoy muy cierto de que muchos españoles no +comprenderán aquel artículo; no sabrán hacer la debida distinción +entre calenturas y calenturas. En otros artículos de menos importancia +está tolerable, y es digno de aprecio el apéndice de las plantas que +trae al fin, y del que me he servido en muchas ocasiones. + +Con lo que llevo dicho no pretendo persuadirme á que todos los indios +indiferentemente han de entender este mi tratado. El mismo Tissot, +escribiendo para europeos de la clase del pueblo, se hace cargo de lo +mismo, y confiesa que serán muy pocos los que entenderán su obra. +Pero advierto y digo, que con tal que haya una sola persona que le +entienda en un pueblo, ella sola puede hacer bienes incalculables á +los enfermos. En Filipinas se debe esperar tambien mucho de los Padres +Curas, de los Maestros de escuela, de los españoles nacidos en el +país, y de otras personas que, por razón de su trato con europeos, +tienen más penetración y luces que los pobres indios de las +sementeras. + +En cuanto á los equivalentes ó sucedáneos de los simples que trae +Tissot, en su obra, pondré en seguida una tabla en donde verá +claramente el lector, que nada he hecho de nuevo, que no se halle +fundado ó bien en el apéndice de los sucedáneos que se halla al fin de +la dicha obra de Tissot, ó bien en los libros impresos en el país, y +que andan en manos de todos, ó ya tambien en la autoridad de algunos +Botánicos célebres, como Linneo, etc. Hecha esta diligencia, ninguno +tendrá que decir nada de mis sucedáneos. Veo á muchos, aun españoles, +muy tímidos en el uso de las medicinas ó simples, que no son del uso +de los europeos; y apenas quieren persuadirse á que en estas islas se +halla, como en los paises más privilegiados, una multitud inmensa de +vetables de virtudes maravillosas. Yo no he formado nunca un concepto +tan mezquino de las riquezas y providencia paternal de nuestro Dios; +antes creo que en todos los paises ha criado cuanto puede necesitar el +hombre en salud y en enfermedad. Jamás he pensado que un pobre indio, +para curarse unas tercianas, tenga precisión de hacer un viage al Perú +para comprar dos reales de Quina ni que para vomitar, tenga que ir +hasta el Brasil para comprar la Hipecacuana. Antes por lo contrario, á +mi me basta saber que una planta no nace naturalmente en el país, para +persuadirme desde luego á que para nada es allí necesaria. El Abate +Herbás y Panduro en su _Historia del hombre_ (creo que en el tomo 7.º) +sostiene y amplifica este mismo pensamiento con la erudición y fuerza +que acostumbra. El autor de la Flora medical de las Antillas, en la +primera página del prólogo de su sabia obra, cita la autoridad de las +memorias de Trevoux, en donde se afirma resueltamente lo mismo que yo +dije arriba, y se añade: que basta el observar las plantas que nacen +en un país, para inferir desde luego las enfermedades que en él son +mas comunes. Pero yo no debo detenerme más en esto, pues cualquiera +que haya meditado algo detenidamente sobre el orden admirable que el +Criador del universo ha establecido en todas las cosas, aún las más +mínimas, fácilmente convendrá en ella. Estoy muy cierto, pues, de que +en las islas tenemos mucho más de lo que podemos desear para el caso, +y que el indio se curará con los simples del país con tanta seguridad +como los españoles que tanto confian en las medicinas de Europa. +Finalmente los equivalentes de primera necesidad, en varias +enfermedades que no admiten treguas, en casos en que no es fácil el +recurso á Manila, como la _Dita_ y el _Iguio_, han sido experimentados +centenares de veces en toda clase de personas de todos sexos y edades, +con un efecto felicísimo y sin sombra de peligro: compruébelo el que +quiera, y cuando quede sorprendido de los buenos efectos, entonces +conocerá, que nada he ponderado. Estando, pues, los resultados por la +inocencia de dichos simples, y siendo estos bien comunes y conocidos, +nada se puede oponer contra su uso, por que contra la experiencia no +hay respuesta. + +En esto que he dicho ahora nada afirmo que no sea común con el modo de +pensar de los hombres mas hábiles de Europa, cuyos esfuerzos hace +medio siglo se dirijen con feliz éxito (observando las virtudes de las +plantas indígenas) á libertar á aquellos hermosos paises de la +servidumbre de tener que llevar de las dos Indias una gran multitud de +simples á costa de mucha plata. Lea el que quiera el prefacio á las +Disertaciones Botánicas de Linneo, escrito por el Editor, y alli se +encontrará con mucho más de lo que llevo dicho, y se asombrará de la +bondad y portentos del Altísimo, que con tanta largueza ha proveido á +las necesidades del hombre en todos los paises del Universo. + +Por conclusión advierto que en este mi trabajo, que no ha sido +pequeño, me he servido de la Obra de Buchan, de la del Doctor Martin +Martinez, del Rozier y de Linneo en aquellos casos en que Tissot omite +el tratar de algunos males ó enfermedades: todo en obsequio y +beneficio de los pobres indios que viven lejos de la Capital, y aun +de los españoles enfermos que, á falta de Facultativos europeos, se +ven no pocas veces precisados á ponerse en manos de los Curanderos del +país. _Vale_. + +_Nota. En este tratado no hablo por varios motivos de las enfermedades +venéreas; como tampoco de la que llama el indio mal viento, por ser +muy confusas las explicaciones que me han dado de ella, y por tanto no +puedo asegurar á qué enfermedad equivale._ + + + + +=TABLA.= + +_De las sucedáneos ó equivalentes puestos en este Tratado en lugar de +los que trae Tissot en su Obra_. + + +_Asclepias_. En Filipinas he visto muchas especies de Asclepias, pero +no me he atrevido á proponer ninguna de ellas por las razones que se +pueden ver en Rozier. En su lugar he puesto la Aristoloquia que supone +Tissot ser sucedáneo. + +_Borraja=(Sigang dagat)_. Esta planta, nombrada así por el indio, es +borraja verdadera; pero no la de España. Es muy pelosa y de mucho +jugo; las hojas muy tiernas se pueden comer cocidas. Es la llamada +_Borago indica_ por Linneo. + +_Cálamo aromático=(Tagbac)_. Esta planta es bien conocida de los +naturales. En los libros del país pasa por _cálamo aromático_; pero no +lo es sino la _Renealmia_ de Linneo. Aunque no es el _cálamo_, no +puede ser dañoso su uso, como lo está indicando su olor, y por ocupar +en la naturaleza un lugar entre el _jengibre_ y otras plantas +semejantes; y aún puede ser mejor que el mismo cálamo. + +_Cebada_=(Arroz en cáscara). Así lo previene Clain y Tissot; y una +esperiencia continua me ha enseñado ser un equivalente excelente, á lo +menos para los indios. + +_Cerrajas=(Tagolinao)_. Así se halla escrito en los libros del país; +pero el _tagolinao_ no es especie de _Sonchus_, sino otra cosa +distinta. Sin embargo sin el más mínimo recelo puede tomarse +interiormente, como lo acredita la misma experiencia. + +_Chicoria=(Dilang usa)_. Los indios, llaman _dilang usa, sigang dagat_ +y _tabacotabacohan_ una planta cuyas hojas están pegadas á la tierra, +pero la caña de las flores sube derecha. Otros llaman _sigang dagat_ á +una especie de borraja, y así se ha de entender en este libro. _Dilang +usa_ no es chicoria; pero se puede tomar interiormente sin riesgo +alguno; sus hojas se comen cocidas. (Clain no llama _dilang usa_ á la +chicoria, sino _sigang dagat_, y así debe enmendarse lo dicho en la +primera impresión). + +_Quina=(Obat_ ó _Macabuhay)_. La quina es una especie de _Smilax_, y +también lo es el _obat_: el _macabuhay_ es una especie de Menispermo; +pero por ser ya usadas con suceso en Medicina y conocidas en las +islas estas dos plantas, las he puesto en lugar de la quina, que es +difícil adquirir lejos de Manila. + +_Cicuta=(Talamponay)_. En Filipinas yo no sé que es la Cicuta; á lo +menos yo no la he podido encontrar. En este supuesto y siendo +indispensable poner un equivalente de ella en este tratado para la +curación del Cancro, observé que en la disertación de Linneo +intitulada _Medicamenta Graveolentia_, se propone para aquel caso la +_Datura_ de la cual es una especie la que los indios llaman +_talamponay_. No era suficiente el que yo la propusiese; era demás +necesario señalar la dósis. Para esto empezé á experimentarla en mi +mismo, empezando por cantidades muy pequeñas. De este modo he llegedo +á tomar en un dia y de una vez sola el peso de una dracma ó de un real +de las hojas: y si alguno acostumbrado ya á su uso, quiere tomarla dos +veces al dia, mucho más habiendo motivo grande para hacerlo, no dudo +que podrá tomar más del peso de un real. Lo que he experimentado, +pues, en mi mismo es lo siguiente: 1.º Se ha de usar del _talamponay_ +verde, que nace de suyo en cualquiera parte, y cuya flor es blanca, y +no del morado que suelen plantar los indios en sus casas, pues usan +exteriormente de sus hojas, aplicándolas á los abscesos ó apostemas en +el principio para repeler, cuya virtud tienen efectivamente. 2.º La +hoja verde (después de pesada la cantidad) se muele simplemente en una +taza de loza con un palito pequeño, y se hace píldoras, como guisantes +de grandes de modo que se puedan tragar fácilmente enteras, echando +cada una en media cucharada de agua fria. 3.º Es malo masticar la +hoja; pues de este modo, aun una cantidad de ocho granos de trigo +causará vahidos de cabeza: es, pues, necesario hacerla píldoras ó +pelotillas como he dicho, y tragarlas enteras; de este modo nada malo +absolutamente se advierte ni se siente, y se puede tomar una cantidad +grande; pero siempre es preciso que el enfermo empieze por poco, y que +aumente todos los dias la dosis, mientras no sienta alguna novedad. +4.º En algunas indisposiciones del estómago es un remedio eficaz y +pronto, y establece un órden admirable en las funciones de aquella +víscera y de los intestinos, abre el apetito, provoca una traspiración +muy suave, proporciona un sueño regular y tranquilo, y me parece +también (aunque no lo puedo asegurar todavía de cierto) que calma al +momento los dolores reumáticos. 5.º Algunos indios, y aún algunas +mugeres, lo han tomado del mismo modo, y han sentido sus buenos +efectos. 6.º Los dolores del cancro los calma seguramente, aunque +ignoro si el largo uso de las píldoras podrán causar la curación +entera de este mal, pues mis observaciones no llegan más que hasta +este punto. Despues de la impresión primera de este libro he logrado +ver un ejemplo pasmoso de la vida de esta planta. Una muger casada del +pueblo de Bauang habia perdido las partes interiores de la nariz con +una llaga pésima, que se iba extendiendo. Por de fuera no se notaba +sino que la nariz se iba hundiendo hacia abajo. La enferma no podía +andar sin mucho trabajo, por que con el movimiento se estremecia la +llaga, y le causaba mucho tormento. En este estado tomó el +_talamponay_, en píldoras; y aunque en las dos primeras semanas apenas +sintió alivio, despues de unos cuatro meses le consiguió tan grande +que se curó perfectamente, y vive hoy dia con mucha salud. Fuese +cancro ú otra cosa su enfermedad, ello es que sanó del todo. 7.º A +falta del Opio y del Laúdano pueden servir dichas píldoras de +equivalente muy bueno. + +Concluyo que para proponer esta planta no he procedido de ligero, sino +fundado en la autoridad de un hombre tan grande como Linneo y en la +experiencia. Por tanto en lugar de encargar con Rozier que se procure +extirpar esta planta perjudicial, aconsejaré que procure cada uno +tener un pié en un rincon de su huerto. Todos saben lo que es el opio, +el láudano, la belladona, la cicuta; y sin embargo de llamarse +tósigos, son unos medicamentos heróicos tomados en la dosis +conveniente: luego la dosis, y no las plantas, es lo que puede hacer +daño. Uno que comiese una cantidad excesiva de alimento, tal vez +moriria. _Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona._ + +El _Talamponay_ es especie de Datura, y se acerca mucho á la llamada +_Metal_ por los Botánicos. Las ramas de la planta son dicotomas ó +ahorquilladas. La flor es de una pieza muy grande, y se abre por la +noche. El fruto está erizado de puntas é inclinado hacia la tierra. +Las hojas son lampiñas, de un verde pálido, y con ángulos en las +orillas. Sus propiedades son muy raras, y por eso la manda extirpar +Rozier. + +Por ningun caso deben tomarse sus semillas interiormente para dormir, +pues su uso es muy peligroso. Á excepción de las ovejas, que he visto +con admiración comen con ansia el fruto, ningun animal toca á esta +planta. + +_Coclearia=(Taquip suso, ó taquip cohol)_. Esta planta, se ha escrito +en el país, que son _berros_, y en efecto tiene su sabor, pero en +realidad el _taquip suso_ no es sino una especie de _Hidrocotile_. + +_Contrayerba=(Dusay ó Guisol)_. Esta planta, tomada interiormente, no +puede ser dañosa, sin embargo de que no es la contrayerba como han +escrito algunos en Filipinas; pues habiendo yo logrado ver unas flores +de ella, he observado que es una especie de Kaempferia. + +_Escila=(Bacong)_. Así Clain en el lugar citado, en donde trae el modo +de preparar la raiz. Dos plantas conocen los indios con el nombre de +_Bacong_: la una es en efecto la _Escila_, y ésta es la que se debe +usar. Su raiz tiene cascos como la cebolla. La otra planta no es +_Escila_, sino especie de _Hypoxis_. Su raiz no tiene cascos, y no se +debe usar de ella. Por esta semejanza en los nombres se dijo en la +primera impresión que el _bacong_ no era _Escila_. También creo que, +además de las dos plantas dichas, hay otra ú otras que el Indio llama +_bacong_. + +_Espíritu de azufre=(El zumo de limon con miel ó con jarabe de +verdolagas)_. Así se previene en el apéndice de los sucedáneos en la +Obra dicha de Tissot: y debo advertir que es un equivalente admirable +y digno de usarse. + +_Hipecacuanha=(Iguío ó Aguío)_. Entre una gran multitud de plantas que +trae Clain en su tratado para vomitar, he escogido el _iguío_ ó +_aguío_, únicamente por requerirse poca dosis. El _iguío_, árbol que +jamás apreciaremos dignamente, y más conocido en lo antiguo que lo que +es en el dia, por lo que me ha enseñando una larga experiencia, es un +vomitivo admirable, y en mi concepto específico seguro en las +calenturas pútridas. Es una especie de _Turroea_. De él hace mil +elogios el P. Fr. Ignacio de Mercado, religioso agustino, en un +manuscrito suyo. La corteza que es la que se usa, es un poco amarga, y +su olor algo desagradable. En Filipinas tenemos la verdadera +Hipecacuanha, que es la _Psychotria pubescens_ de Linneo, pero como +por desgracia no es conocida, ¿qué adelantaba yo con proponerla? + +_Hojas de Sen=(Acapulco_ ó _Sontíng_ ó _Catanda)_. Las hojas de Sen +son una especie de _Cassia_, de las cuales he visto varias en +Filipinas. Exceptuando la Cañafístula, que es una de ellas, las demás +purgan poco. El motivo que he tenido para proponer el _Acapulco_, que +es la especie _Alata_ de Linneo, es por ser planta común y conocida, y +por que su virtud purgativa es más notable que en las otras especies, +aunque tampoco muy grande. + +_Jalapa_. La _Jalapa_, las _hojas de Sen_ y el _Cremor_, que señala +Tissot en su excelente purga del número 21, son ingredientes que +solamente en Manila podrá encontrar el indio: y así los que viven +lejos de la capital, tienen que contentarse con los vegetales +purgantes ya conocidos y usados en el país, que son los mismos que se +proponen en aquel número como suplentes. Se toman solos, y tambien +combinados de diversos modos. Otros infinitos purgantes indígenos con +muy varias preparaciones hay propuestos en los libros del país; y +ojalá nuestros sabios Facultativos se tomasen el trabajo de +analizarlos, y de instruirnos de su uso más ventajoso, en lo que +harian una obra muy grata á los ojos de Dios, y de infinito bien para +los pobres indios, y aun para todos los que vivimos en las Islas; pues +yo estoy íntimamente persuadido á que un suceso feliz coronaria sus +esfuerzos. + +_Malvas=(Colotan)_. La planta llamada por los naturales _colotan ó +colotcolotan_ no es malva, sino una especie de _urena_, que tiene una +glándula pequeña en la vena del medio en la página inferior de hoja, y +es la que Linneo llama _urena multifida_. No obstante esto, como +pertenece á la familia de las plantas malvaceas, puede muy bien +usarse. Además de esto, hay una especie de malva verdadera; pero como +el indio no la conoce ni la da nombre, no la he propuesto. También +debo advertir que muchas veces toman los naturales por equivocación en +lugar del _colotan_ una especie de _Triumffela_; pero por la +_glándula_ de la parte inferior de la hoja de que hablé arriba se +conoce el yerro. Tampoco están hendidas las hojas de esta otra planta. + +_Mercurio_=(el Mercurio con manteca y sebo en rama). Los Facultativos +tendrán mucho que censurar aquí, cuando, en lugar de la _trementina de +Venecia_ que propone Tissot en el número 28, he propuesto el sebo. +Pero se han de hacer el cargo de que no siendo en Manila, en las +provincias es imposible adquirir aquel ingrediente por falta de +boticas y tiendas de semejantes drogas. Aún el mercurio solamente se +debe á la piedad del Cura. Por otra parte yo no lo he propuesto más +que para la mordedura del perro rabioso; y en esta parte los efectos +maravillosos, que he visto con el mercurio preparado con la manteca y +el sebo, son los mismos que promete Tissot. Ninguno se ha muerto hasta +ahora, aunque han sido algunas docenas los mordidos que se han curado +de aquel modo, y uno de ellos acometido ya de los accidentes de la +muerte. Es verdad que el sebo tiene el olor fastidioso un poco; pero +en Filipinas donde no hay otra cosa mejor (tal vez la habrá, pero +nadie se dedica á buscarla), es preciso pasar por ello; mucho más +cuando la manteca, manteniéndose fluida siempre por razón del calor, +no presenta una materia apta en esta tierra para envolver en si misma +al mercurio; pero añadiéndola el sebo se incorpora muy bien. + +_Orozuz ó Regaliza=(Saga)_. La planta llamada _saga_, conocida de +todos, no es el _orozuz_, sino una especie de _Abrus_. En las islas se +substituye en lugar de orozuz, y por esto tambien yo la he puesto en +este libro, pero como las hojas tienen un sabor más notable que la +raiz, en lugar de tomar ésta, he aconsejado que se use de las hojas. + +_Pez_ (Emplasto de)=(La brea de la tierra). En las toses y otros +afectos del pecho, es un equivalente admirable, igualmente que en el +Croup de los niños, y aún en el reuma etc. + +_Quina=(Dita)_. La _dita_ no es quina: es el _Echites scholaris_ de +Linneo. Este árbol precioso es muy conocido y muy común, y lo seria +todavía más, si los indios no cortaran por desgracia muchos para hacer +artesillas de su madera, que es muy fácil de trabajar. Por una muy +larga serie de experimentos, puedo afirmar que es un equivalente +admirable de la quina, y tal vez más apropósito para este país. +Cuantos elogios pueda yo hacer de sus virtudes siempre serán escasos. + +En todas las especies de calenturas, en las ligeras indisposiciones de +estómago, en las _Aphtas_, y en todos los casos en que puede hacer +tendencia á la corrupción, desempeña con perfección las funciones de +la misma quina. Se puede administrar si se quiere en la misma dósis y +del mismo modo que ella. Á los que tengan recelo de usar de la _dita_, +les diré: que algunas mugeres toman, por consejo de los Curanderos de +la tierra, la leche que destila de la corteza herida en algunas +enfermedades propias de su sexo. La leche del árbol es cabalmente lo +peor que se puede tomar de él: por tanto usando de la corteza +despojada de su leche y seca al sol, ninguna sospecha debe quedar de +su inocencia. + +Algunos dirán, que podia haber propuesto otros amargos que producen +las Islas, tales como el _Macabuhay_, el _Macaisa_, el _Manungal_, la +_Suma_ ó _Abutra_, al _Cayutana_, la _Pepita_ de _S. Ignacio_, etc. Á +esto respondo, que yo no quiero quitarles su mérito á estos amargos y +á otros que conozco; digo únicamente que mis investigaciones solamente +han tenido por objeto la _dita_, y habiendo hallado que corresponde +perfectamente, á mis deseos, y siendo por otra parte un árbol bien +conocido, no me he cuidado mucho de extender mis observaciones sobre +los otros. + +Debo finalmente advertir que la _dita_ florece solamente en abril, (á +lo menos así sucede en la provincia de Batangas.) El fruto consiste en +dos folículos largos más de un pié, retorcidos como un cordel, y +delgados como una paja de centeno, y dentro están alojadas las +semillas en hilera. Las semillas tienen como medio dedo de largo, y en +cada extremo están dotadas de un milano; por esta sola señal se +conocerá el árbol fácilmente. + +_Salago_=(Uno de los ingredientes de la purga número 21). Es la +_Daphne foetida_. Sus flores son amarillas, bastante bellas. El fruto +maduro es encarnado. En Batangas las flores del _salago_, son más +pequeñas, feas y tristes. En los bosques se da otra especie que es la +_Indica_ con las flores amontonadas (creo que son blancas) en +cabezuela. Yo hablo de la primera especie conocida y usada en Bulacán. +Tómase regularmente en píldoras hechas con los polvos de las hojas y +miga de pan. Para un hombre robusto basta el peso de cuatro granos de +las hojitas. Purga los humores gruesos. + +_Salvia=(Sambong)_. Ningún parentesco tiene el _sambong_, que es una +especie de _coniza_, con la _salvia_. Sin embargo como el _sambong_, +es ya tan usado y conocido en el país, y se substituye frecuentemente +en lugar de la otra planta, no he querido variar nada. + +_Sauco=(Alagao)_. Ninguna cosa se ha repetido tanto en los libros del +país, como el que el _alagao_ es el _sauco_ de Europa: sin embargo de +que no hay afinidad alguna entre ellos. El _alagao_ es la _Premna_ de +Linneo. + +Las flores del _alagao_, administradas en la misma dosis y en los +mismos casos en que se prescribe el sauco, de ninguna manera son +dañosas, aunque se den á los niños, como yo lo he visto muchas veces. +Ningún recelo, pues, debe haber en continuar en su uso, y podrá +producir los mismos efectos que el sauco aunque de otro modo. En los +resfriados y calenturillas originadas de destemplanza del cuerpo, así +como en la traspiración obstruida hace bellísimos efectos; y por tanto +los indios hoy dia guardan en sus casas las flores secas. La corteza +hace orinar mucho. + +_Semilla ó semen contra_=(Niogniogan). En lugar de la _semilla ó semen +contra_, recomendada por los Facultativos para la expulsión de las +lombrices, he puesto el fruto del arbusto llamado por los indios +_niogniogan_. Es el _Quisqualis_ de Linneo, y reconocido por excelente +para el efecto. + +_Tártaro emético=(Salagsalag ó Pacupis ó Pepinillo de San Gregorio)_. +En lugar del tártaro emético, que es difícil adquirir léjos de Manila, +y que no es muy conveniente ande en manos de indios, he propuesto la +planta llamada como dije arriba. Es un vomitivo excelente, y más +activo que el _Yguio_. Los indios están instruidos en su manejo. Es la +_Trichosanthes amara_. + +Todo lo dicho en este artículo no lo he escrito para los indios, sino +para satisfacer á los reparos que puedan oponer á los sucedáneos los +españoles instruidos, en cuyas manos venga á parar este libro. + + + + + +SA MANGAGAMOT + +na + +=TAGALOG NA BABASA= + + +Itong librong quinasusulatan nang man~ga paraan nang pag-gamot sa +man~ga maysaquit ay gaua nang totoong dunong na tauo na si Tissot ang +n~galan, at inialay niya sa man~ga maysaquit na nagtatahan sa buquid ó +sa man~ga nayong malalayo sa bayan. Caya doon sa boong Europa hindi +lamang ang hindi Médico, cundi pati nang man~ga matataas na Médico ay +canilang minamahal at pinupuring totoo: sapagca malinao at mariquit +ang pagsasaysay nang man~ga sarisaring nararamdaman nang +nan~gagcacasaquit nang iba,t, iba, na dahil doon sa pagsasaysay na +yao,i, sinoman macahuhula,t, macacaquilala cun anong bagay na saquit +ang tungmama sa tauo. Ang isa pa roo,i, ang caramihang gamot na +ipinagbibilin niya sa man~ga mangagamot, ay ualang liuag hanapin. + +Caya n~ga yata, nang dumating sa aquing camay itong caguilaguilalas +na libro,i, pagcaraca aquing isinalin sa uicang tagalog, aua co sa +man~ga mahihirap na maysaquit na tagalog. Houag isipin ninyo, na yaong +man~ga gamot na nabibilin dito,i, ualang cabagsican, sapagca ualang +liuag gauin. Bagcus yaong man~ga mangagamot na nagtuturo sa man~ga +maysaquit nang man~ga maliliuag, at nang cun anoano ang pan~galan, ay +sila ang hindi maalam, at sila rin ang nananampalasan sa buhay nang +man~ga tauong caauaaua; at bucod dito canilang pinagdarayaan at +pinag-gugulan nang malaqui, bago hindi cailan~gan. + +Gayon din cun inyong ituloy gauin yaong man~ga cadatihan ninyong +pag-gamot na cun papaano, at yaong man~ga painom na at ang man~ga +tapaltapal, inyong quinabisanhan hanga n~gayon, ay houag cayong +umasang magpapagaling sa man~ga maysaquit. Itong libro at ang man~ga +nabibilin dito,i, yaon ang catungculan ninyong pagpilitan sundín, at +totoong daling maquiquita ninyo ang caniyang galing. + + + + +=TANDAAN= + +_Nang man~ga gamot na cailan~gang ihanda,t, in~gatan nang Médicong +tagalog sa caniyang bahay._ + + +Ang isang botellang balat nang _Ditang_ binayo, at ag-ag sa sinamay na +masinsin. Yaong botella,i, doroonan nang taquip na daluro. + +Ang isang botellang balat nang _Iguio_ na babayohin din at aag-aguin +sa sinamay na masinsin. Ang botella,i, tatacpan nang dalurong +mahigpit. Maminsanminsan han~goin doon ang _Iguio_ at ibilad. + +Ang ilang bun~ga nang _Salagsalag ó Pacupis_ (Pepinillo de San +Gregorio), napapaltan nang bago taontaon. + +Ang isang balaon~gang dahon nang _Salago,_ at ang isa pang balaon~gang +dahon nang _Acapulco ó Sonting._ Itong lahat na damo ay tuyo cun +gagamitin. + +Ang isang botellang _Cremor_ na bibilhin sa Maynila. + +Ang halagang apat na pisong _Maná_ na bibilhin din sa Maynila. + +Ang timbang anim, ó sangpuong pisong _Mercurio_ na yao,i, bibilhin sa +Maynila, at itatago sa garrafa. Ang mercurio,i, cailan~gan sa quinagat +nang asong ol-ol. + +Ang isang botellang _Salitre,_ na pati ito,i, bibilhin sa Maynila. + +Ang ilang _Pepita_ ni S. Ignacio, ó sa Catbalogan. + +Ang ilang caputol na sun~gay nang usa, na sinunog. + +Ang halagang dalauang pisong _Ruibarbo,_ na babayohin at itatago sa +botella. + +Ang isang magaling na timban~gang munti. Cun masama ang timban~gan, +hindi sucat gamitin, at cun minsan ang gamot na titimban~gin doon, ay +macacamatay sa maysaquit. Masama naman ang timban~gang malaqui, lalo +pa cun cacaonti ang titimban~gin doon. + +Ang ilang san~ga,t, ugat nang _Bulacan._ Ang man~ga san~ga,i, +gangadaliri calaqui, na pagpuputlinputlin at ibibilad nang malauon +sampon nang ugat, bago itago sa paliyoc na may taquip na ibibitin sa +suloc nang cosina. Itong damo,i, cucunin pag natuyo ang bun~ga. + + + + +ANG MAHUSAY + +na paraan + +=NANG PAGGAMOT= + +SA MAN~GA MAYSAQUIT + + + + +=CAPÍTULO 1.= + +_Ang man~ga dahilan iquinapagcacasaquit nang tauo._ + + +_Párrafo I._ Ang unang nacacapagcasaquit sa tauo, ay ang calacasan +nang pag-gaua; yaon bagang tauong nagsasaquit gumaua, na ualang tahan +arao-arao, na hindi nagpapahin~ga. Cun minsan ang gayong tauo,i, +manhihina, at manlalata, at maliuag magsauli sa caniyang datihang +lagay na magaling; cun minsan naman magcacasaquit nang _garrotillo ó +sintac,_ ó maguiguing ética caya. Datapoua,t, cun hindi ma-aari ang di +siya gumaua, uminom siya nang _suero,_ ó gatas nang baca, ó calabao: ó +cun maliuag sa caniya ito,i, uminom nang tubig na dinoonan nang sa +icatlong bahaguiag _suca._ Ang man~ga babayi ay maraling magcasaquit, +gaua nang paghabi, ó pananahi, ó pagdurugtong nang abacá, sapagca +mahirap ang calagayan nang catauan doon sa pag-gaua noong man~ga +gauang yaon. Ang bagay sa canila, ay manaog sa lupa arao-arao, at +magtanim nang anomang bagay na damo doon; cun gayon ang sin~gao nang +lupa, ang paghipo nang man~ga damo, at ang paglibang nang loob ay +totoong macababauas nang canilang hirap. + +2. Ang nagcasaquit dahil sa cainaman nang pag-gaua, cun minsan +yungmayayat at natutuyo ang catauan; at ang gamot sa saquit na ito,i, +ang _suero_ na iinomin nang malauong panahon; saca ang baños nang +tubig na malacoco; at cun mahabang arao guinaua na ito, ang isusunod +sa catapusan ay ang _gatas_ nang baca, calabao, ó cambing. Ang man~ga +bagay na maiinit pati nang matubig ó magatas hindi maigui sa saquit na +ito. + +3. Mayroong isa pang bagay na cahinaan ó cayayatang dala nang +caual-an, ó caruc-haan, cun ang hanap nang tauo,i, hindi magcasiyang +canin: ó cun hindi magaling ang quinacain, ó cun masama ang tubig, at +saca nahihirapan nang pag-gaua. Ang bagay sa saquit na ito,i, ang +magaling na cacanin, at ang caonting _alac._ + +4. Mayroong ibang tauo, na caya nagcacasaquit, sapagca siya,i, +nagpahin~ga ó napatahan sa quinalalag-yang malamig cun siya,i, +napagod, at galing sa malaquing gaua: caalam-alam ang masasapit niya +ang siya,i, urun~gan nang pauis nang catauan. Cun minsan itong sin~gao +nang catauan na talagang lalabas, ay napapasaloob, at nacacahila nang +man~ga _garrotillo, ética, sintac_ ó man~ga _cólico._ Marami ang +namamatay dahilan dito. Pag sungmasamá ang damdam at nahahalata na ang +dahilan nang saquit ay ang pagtahan sa malamig, ang maysaquit cucunan +nang dugo pagcaraca, babañosan nang tubig na malahinin~ga, at +paiinomin nang bilin sa número 1, na malacoco cun inumin. Masamang +painumin nang gamot na papauis, at lalaqui ang saquit. + +5. Gayon ding pinagmumul-an nang pagcacasaquit ang malamig na tubig na +iniinom nang tauo cun siya,i, nainitang totoo. Caya cun minsan ay +nagcacasaquit nang _garrotillo, ética, ó cólico:_ cun minsan namamaga +ang atay at ang tiyan, ó sungmusuca, ó hindi maihi, at parating +bibilingbiling sa hihigan, na di macatahan. Ang nagcacasaquit nang +gayon, cucunang agad nang maraming dugo, saca babañosan sa tubig na +malacoco. Susumpitin ang maysaquit nang tubig na malacoco na may +caonting _gatas;_ paiinoming parati nang tubig na malacoco rin, na ang +sa icalimang bahagui ay gatas; cun ualang gatas, paiinumin nang bilin +sa número 2; lalag-yan naman nang man~ga basahang babad sa tubig na +mainit-init sa liig, sa dibdib at sa tiyan. + +6. Cun minsan ang tauo,i, inaabot nang ulan sa daan, at ang mabuting +gauin niya pagdating sa bahay, ay magbihis siya at maligo agad sa +malacocong tubig nang houag siyang magcasaquit; at cun lag-yan nang +caonting _sabón_ ang tubig, lalo pang mabuti. Ito lamang gamot na ito +macacauala cun minsan nang _cólico, ó sintac_ nang tauo pagca nabasá +ang caniyang man~ga paa. + +7. Ang isa pang iquinasasama nang catauan nang tauo,i, ang pag-inom +nang alac. Ang tauong totoong ungmiinom nang alac, maraling tumanda; +cun minsan hinihica, ó namamaga ang dibdib at nagcacasaquit nang +bagaybagay na saquit, na maliuag mauala, sapagca hindi matablan nang +gamot ang caniyang payat na catauan. + +8. Nacasasama naman sa catauan nang tauo ang pagcain nang bun~ga nang +cahoy na hindi pa hinog na totoo. + +9. Mayroong isa pa manding masama, na marahil canin nang tagarito sa +Filipinas, yaong bagang itinitinda, na ang pan~gala,i, suman, +empanada, oocan, calamay, madhoya, ó tinapay na hindi alza, na +paraparang nacasisira sa sicmura; at saca nanhihila nang lagnat, +man~ga bicat, at sarisaring sibol sa catauan nang tauo. + + + + +=CAPÍTULO 2.= + +_Ang man~ga dahilang iquinalalaqui nang man~ga saquit nang tauo._ + + +10. Ang salang pag-gamot sa maysaquit, yaon ang totoong iquinalalaqui +nang caniyang saquit: cun minsan pinipilit mapauisan ang maysaquit; at +ang lahat na bagay na mainit guinagaua, at ipinaiinom doon, sapagca +ang isip nang maraming tauo,i, ang pagpauis ay nacauauala sa lahat na +saquit. Datapoua,i, mayroong man~ga saquit, na hindi bagay doon ang +pauis, sapagca hinahacot nang pauis ang pinacatubig na calahoc nang +dugo, at caya ang dugo,i, lumalapot, natutuyo,t, umiinit. Caya n~ga +yata hindi bagay sa nalalagnat ang _triaca,_ ang _alac,_ at ang lahat +na nacacapagpapauis sa tauo. + +11. Ang man~ga maysaquit tinatabin~gan, quinucumutan, linilibutan nang +maraming tauo, sinasarhan naman ang lahat na pinto,t, dun~gauan; itong +lahat na gauang ito,i, nacacahirap sa maysaquit, at nacacalubha sa +caniya; na ang ualang saquit ma,i, hindi macacapagtiis noon. Caya +masamang gauin yaong man~ga gauang yaon, lalo na cun ang idinaraying +nang maysaquit ay ang init, at cun naquiquita namang tuyo ang caniyang +balat, ang man~ga labi, ang dila, at ang lalamuhan at saca mapula ang +ihi, at cun ang ibig niyang totoo ay ang man~ga bagay na malamig. + +12. Ang ipinacacain sa maysaquit, ay isa namang nacasasama sa caniya. +Ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit na yaon ay mamamatay, cundi +pacanin nang man~ga bagay na magaling; caya binibigyan nang masarap na +sabao, itlog, broas, carne, at nang iba pa, na paraparang masama sa +maysaquit, at caya na-aalamang masama, ay cun minsa,i, lungmalaqui ang +lagnat pagca cain noon: ó siya,i, sungmusuca, nag-iilaguin, nasisira +ang bait, at linalabsan nang mancha, para nang pinaiinom mandin nang +lason. Caya gayo,i, sapagca anomang isilid sa sicmura nang tauo na may +dumi sa loob, nabubuloc pagdaca at nacasasama bagcus sa caniya. +Cailan~gang linisin muna ang sicmura, at painomin ang nalalagnat nang +man~ga bagay na nacacatunao nang man~ga malalagquit na dumi doon. +_Uala isamang nalalagnat na tauo na namatay dahil sa gutom:_ at alin +mang nalalagnat, di man pacanin nang anoman sa loob nang ilang lingo, +hindi ma-aano, houag lamang maual-an siya nang tubig. + +Caya pacatalastasing maigui nang mang-gagamot, na yaong maysaquit na +marumi ang dila, na nananab-ang nang pagcain, at mapait ang bibig; ang +dungmoroal, ang parating mabaho ang hinin~ga, pati nang ini-iilaguin, +ito anaquing ganitong maysaquit ay hindi sucat big-yan nang _carne, +sabao, itlog, triaca,_ at nang iba pang man~ga maiinit: at hindi +mangyayaring macuha yaong duming malagquit sa sicmura, cundí painumin +nang maraming totoong tubig na nacacatunao noon. At nang maalaman cun +anong ipaiinom doon, ay basahin dito sa libro ang man~ga bilin doon sa +sariling capítulo nang saquit na yaon. + +13. Catungculan namang maalaman nang nag-aalaga sa maysaquit, na +masamang purgahin siya ó pasucahin pagca bagong nagcasaquit: cun +minsan ang pasuca sa man~ga saquit na iba,t, iba nacacasira,t, +nacacahirap sa _sicmura, sa baga_ at sa _atay,_ at nagdadala nang +ibang masama. Ang purga nacacasama,t, nacacagulo sa lahat na bituca, +na yaon ang iquinamamatay nang tauo. At nang maalaman cun cailan bagay +sa maysaquit ang purga at ang pasuca, hanapin ang pan~galan nang +saquit dito sa libro sa caniyang capítulo at doon sasabihin ang +gagauin. + +_Nota._ Dahil sa casam-an nang pag-gamot sa man~ga maysaquit dito sa +Filipinas, ang maraming tagalog ay idinaraying nilang may matigas sa +canilang tiyan; at bagamán hindi nacacamatay yaong saquit na yao,i, +cun minsan nacagugulo sa man~ga catungculan nang sicmura,t, bituca. +Itong saquit na ito,i, maliuag gamutin; magaling doon ang suero +número 17, ang píldoras número 18, pati nang sa 57; maigui rin ang +man~ga gulay at ang man~ga _saguing_ etc. na nacagagaling-galing cun +malaon. + + + + +=CAPÍTULO 3.= + +_Ang gagauin nang tauo, capag nararamdaman, na siya,i, magcacasaquit +na._ + + +14. Caya mahahalata nang tauo na malapit na siyang magcasaquit, cun +hindi siya malicsi, ó masipag na para nang dati; cun nananab-ang nang +pagcain; cun masaquit-saquit ang sicmura; cun madaling mapagod, ó cun +mabig-at ang caniyang ulo, ó cun mahaba ang tulog, datapoua,t, hindi +mahimbing; cun siya,i, ga namamanglao, at masaquit nang caunti ang +dibdib; cun inurun~gan nang pauis, ó cun madali siyang pauisan; cun +hindi husay ang pagtiboc nang pulso, ó cun siya,i, guiniguinao na +parati. Cun gayon ang man~ga nararamdam nang may catauan, malapit na +siyang magcasaquit. + +15. Pagca ganoon ang damdam, ang gagauin niya,i, houag titiquim siya +nang carne, sabao, ó itlog; ó alac; houag siyang magsasaquit gumaua: +inomin niya ang bilin sa numero 1 ó 2, ga dalaua ó tatlong botella +carami maghapon: cun aayao siya doo,i, uminom nang tubig na malacuco +na huhulugan nang caunting _suca_. Cun ualang _suca_, ang dalauang +botellang tubig na malacuco ay doonan nang caunting asín, at yaon ang +inomin. Cun baga mayroong _pulot_ ay mabuting lag-yan ang tubig nang +tatlo ó apat na cuchara noon. Magaling naman ang tubig na pinagbabaran +nang _bulaclac_ nang _alagao_; na-aari pati ang _suerong_ malinao. +Saca siya,i, magsumpit nang tubig na malacuco, ó nang bilin sa número +5. Cun gayon ang gaua nang tauo cun sungmasama ang damdam, magpatuloy +man ang caniyang pagcacasaquit, caalam-alam hindi siya lulubha. + + + + +=CAPÍTULO 4.= + +_Ang mahusay na gaua sa may man~ga malalaquing saquit_. + + +16. Touing sasabihin dito sa librong ito, na ang maysaquit _ilalagay +sa husay_, gagauin ang lahat na nauutos dito tungcol sa cacani,t, +iinumin noon, at sa isusumpit sa caniya; at caya tambing sinasabi co +dito nang houag cong uliting parati doon sa casaysayan nang baua,t, +isang saquit. + +17. Cun ang tauo,i, maysaquit na, at ang init at ang lagnat ay totoong +nararamdaman na, ang mahusay na susundin ay ganito. Houag lilibutin +nang tauong marami ang maysaquit, at masama ang in~gay at ang init +doon sa tinatahanan niya. Cailan~gan namang mahan~ginan ang silid; +datapoua,t, houag ilagay ang maysaquit doon sa dinaraanan nang +han~gin; touing iihi, ó mag-iilaguin, itatapon agad ang dumi; cun baga +pacacanin ang maysaquit, ang ipacain doo,i, ang tinapay na dinurog sa +tubig na marami; ang tubig na may tinapay, pacuculoin sa apoy hangan +sa matunao ang tinapay, saca sasalain, at siya lamang ang iinomin +niya. Cun ualang tinapay, na-aari ang _linugao_ at ang basabasa. +Masama ang harina nang trigo, sapagca hindi pa luto sa apoy. + +18. Mapacacain naman ang maysaquit nang man~ga bun~gang hinog nang +cahoy, di man lutuin; datapoua,t, ang hilao pa hindi sucat ipacain sa +tauo, cundi pacalutuin muna sa tubig. Caya ang _saguing_ ang man~ga, +_ates_, ang _albay_, ang _duhat_ ang _sapinit,_ ang _dalandan,_ at +ang iba pang bun~gang hinog na hinog nang cahoy, ay macacain nang +maysaquit, sapagca macaguiguinhaua sa caniya yaon. + +19. Ang maysaquit painumin nang malimit nang alin man doon sa sinabi +co na sa párrafo 15. + +20. Cun hindi nananabing macadalaua arao-arao ang maysaquit, ay +cailan~gang sumpiting minsan man lamang touin arao, nang bilin sa +número 5; at yaon din ang gagauin cun hindi marami ang inaiihi, ó cun +mapula ang ihi, ó cun tila naghuhunghang ang maysaquit, ó cun +malaquing totoo ang lagnat, at masaquit ang ulo,t, bay-auang, ó cun +ibig sumucang parati. Ang minsang sumpitin ang tauo ay magaling pa sa +inomin niya ang apat na gayón tubig; caya sucat pagpilitang gauin sa +maysaquit itong ganitong pagsumpit, palibhasa,i, nacacaguinhaua sa +caniya; houag lamang gauin cun pinapauisan. Sa librong ito ay +sasabihin co, cun anong magaling isumpit sa baua,t, isang saquit. + +21. Cun baga nacacacaya ang maysaquit, magaling ang siya,i, buman~gon +sa hihigang maminsanminsan, sapagca ito,i, nacacabauas nang saquit +nang ulo, at ang lagnat ay ungmoonti, at ang isa pa roo,i, madaling +umihi, pag nagban~gon ang tauo. + +22. Arao-arao papalitan ang damit nang hihigan, at ang sa maysaquit, +datapoua,i, houag ihahalili roon ang hindi toyong-toyo. + + + + +=CAPÍTULO 5.= + +_Ang gagauin nang maysaquit na magaling-galing na._ + + +23. Cun ang tauo,i, nacalalo na sa pan~ganib nang saquit at +maigui-igui na, itong man~ga bilin dito ang susundin, maca siya,i, +umuling magcasaquit. Houag cumain siya nang marami, sapagca hindi +macacayanan nang caniyang sicmura. Ang caniyang cacanin ay ang isang +bagay lamang, at houag ang sarisari. Houag siyang iinom nang maraming +tubig, sapagca hindi lalacas ang caniyang sicmura, at cun minsan +nacacapamaga sa paa yaong pag-inom nang marami; saca ang maysaquit na +magaling-galing na, ay bagay sa caniya ang siya,i, lumacad na parati ó +sumacay sa cabayo. Cacaonti lamang ang caniyang cacanin cun gab-i. Cun +baga namamaga ang caniyang paa, houag alomanahin yaon, at mauauala +pag siya,i, lumacad, at gumaling na totoo. Cun hindi nananabi minsan +man lamang touing icalauang arao cailan~gang sumpitin, at lalo pa cun +sungmasaquit ang ulo, at mainit ang caniyang pagcaramdam. + +24. Cun baga magaling-galing man ang maysaquit, hindi pa siya +lumalacas, cundi parating mahina, at ang sicmura ay gulo, at +maminsanminsan ga nalalagnat na, iinumin niya maghapon ang bilin sa +número 14, timbang tatlong bahagui. Houag naman siyang magsasaoli sa +datihang gaua, hangan hindi pa siya malacas na totoo. + + + + +=CAPÍTULO 6.= + +_Ang saquit na Pulmoníang totoo, na ang baga sa loob nang dibdib nang +tauo,i, ang masaquit, at yaon din cun minsan ang pinangagalin~gan nang +ética._ + +25. Pinan~gan~galang Pulmoníang totoo yaong saquit na yaon, na ang +baga sa loob nang dibdib nang tauo, siya ang namamaga, na anaqui may +sisibol doon. Palibhasa,i, hindi maquita ang naroroon sa loob nang +catauan nang tauo, caya lamang nahahalata na mayroong saquit sa baga +nang tauo, sapagca cun minsan naguiguinao ang maysaquit, at parating +balisa na hindi mandin macatahan; saca ang humahalili sa guinao na +yao,i, ang init, na may calahoc na siya,i, pinan~gin~gilabutan nang +guinao; ang pulso,i, matulin, malacas, puno, matigas, at husay, cun +hindi malalaqui ang saquit; cun malaqui ang saquit, ang pulso,i, munti +malambot at gulo; dumaraying ang may catauan, na masaquit saquit ang +isan~g cabilang dibdib; cun minsan ang uica niya, na anaqui mayroong +siyang mabigat sa ibabao nang puso; cun minsan ang boong cataua,i, +masaquit, at lalo pa ang bay-auang; hindi lumagay ang maysaquit cundi +tihaya at bihirangbihira doon sa nagcacasaquit nang gayong saquit, ang +nacacatahan nang pataguilid; nag-uubo ang may catauan cun minsan, na +ualang inilulura; cun minsan dungmarahac na may dugong casama; +mabig-at ang caniyang ulo; nasisira cun minsan ang bait; ang muc-ha,i, +namumula at cun minsan hindi, bagcus nag-iiba sa dati, na cun gayo,i, +mapan~ganib ang buhay nang maysaquit; ang man~ga labi, ang dila, ang +n~galan~gala, pati nang balat ay tuyo; mainit ang hinin~ga; ang +inaiihi niya ay caunti at mapula cun bago, cun malauo,i, marami at +hindi lubhang mapula, at mayroong latac; nauuhao ang maysaquit at cun +minsan ibig niyang sumuca; datapoua,t, hindi sucat big-yan nang +pasuca, at mamamatay cun pasucahin. Touing gab-i lungmalaqui ang init +at ang pag-uubo na ualang nacucuha. Ang ilinulura ay may dugong +caunting casama, na sa icapitong arao nauauala. Cun minsan ang saquit +nang baga,i, ungmaabot hangan sa lalamunan, na hindi macalunoc ang +maysaquit, at caya ang isip niya,i, mayroon siyang _garrotillo_. + +26. Cun ang saquit ay malaquing totoo, ay hindi macahin~ga ang +maysaquit cundi locloc; ang pulso,i, totoong unti at maralas; +nan~gin~gitim ang muc-ha, pati nang dila; tungmitin~gin ang maysaquit +sa magcabicabila; hindi mapalagay; sira ang bait; ang isang cabilang +camay cun minsa,i, patay na di maiquibo; linalabasan nang manchang +murado sa dibdib at liig cun siya,i, lungmulubha, at namamatay tuloy. + +27. Cun ang gayong saquit ay bigla,t, malaqui, cun ang pagca guinao ay +malauon, at ang maysaquit ay totoong naiinitan pagca nacaraan ang +guinao, cun ang ulo,i, nasisira pagcaraca, cun ang may saquit ay +nag-iilaguin nang darag-is, ó pinapauisan nang marami; ó cun totoong +tuyo ang balat, ó nag-iiba,t, sungmasama ang hichura nang muc-ha, at +hindi dungmarahac, ó cun lungmulura, ay dugo lamang ang lungmalabas, +ay nasasapan~ganib ang maysaquit. + +28. Ilalagay agad ang maysaquit _sa husay_ (Capítulo 4.) Houag +paiinumin nang malamig na totoo; iinumin niya ang bilin sa número 2, ó +ang sa número 7, na lalo pang magaling. Susumpiting macadalaua man +lamang arao-arao nang bilin sa número 5. Pag nacaraan ang guinao, +sasangrahan pagcaraca, na ang dugong cucunin, ay timbang labing +dalauang piso, ó labing apat cun ang maysaquit ay bata pa at malacas; +itong pagcuha nang dugo siya ang bagay na gamot dito. + +29. Cun ang lagay nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo 25, +yaong pagsasangrang yaon ay macacaguinhauang madali sa caniya; +datapoua cun sa loob nang ilang oras ungmooli ang saquit, ay +sasangrahang uli ang maysaquit, at cucunan nang timbang labing dalaua +ring pisong dugo; ito,i, sucat na caalam-alam; datapoua cun baga sa +loob nang sampuong oras ó calahating arao lungmulubha ay cunan pa +mandin nang dugo. Gayon din, cun baga nang tauaguin ang médico, may +ilang arao nang maysaquit ang tauo, at malaqui ang caniyang lagnat, +cun mahirap ang paghin~ga, at hindi dungmarahac, ó cun dumahac ay dugo +lamang ang nacucuha, ay sasangrahan din, may sampuong arao man ang +caniyang pagcacasaquit. Doon sa dugong nacucuha sa nagcacasaquit nang +_Pulmonía_, mayroong naquiquitang anaqui balat na maputi sa ibabao; +cun minsan nama,i, ualang balat na gayón. + +30. Cun ang damdam nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo +26, ang pagsasangra,i, hindi macacagaling, cundi macasasama sa caniya +cun minsan. Caya mapan~ganib ang caniyang lagay; datapoua ang gagauin +doo,i, gayon. + +31. Arao-arao babañusan hangan tuhod ang maysaquit nang calahating +oras calauon sa tubig na malacuco, at saca cucumutang maigui. + +32. Touing icalauang oras iinumin niya ang bilin sa número 8, na siya +ang totoong magaling na gamot. + +33. Sisipsipin niya ang singao nang tubig na mainit para nang turo sa +número 53. Cun malubha na ang maysaquit, hindi ang sin~gao nang tubig, +cundi ang sa _suca,_ siya ang sipsipin nang malauong panahon. + +34. Magaling ding lag-yan ang maysaquit sa dibdib at sa liig nang +bilin sa número 9. + +35. Cun ang lagnat ay totoong laqui paiinumin touing oras nang bilin +sa número 10, ga isang cuchara carami, na maisasama doon sa datihang +ipinaiinòm sa caniya. + +36. Cun lungmulubha ang maysaquit, ó cun para nang dati ang caniyang +lagay, yaon ding man~ga sinabi co n~gayon, siya ang ituloy gauin doon, +at cun baga gumagaling-galing sa icatlo, sa icapat ó sa icalimang +arao, at hindi lubhang malaqui ang pag-uubo, cun uala nang maraming +dugong calahoc ang inilulura, cun guinha-guinhaua naman ang paghin~ga, +at malinao sa rati ang caniyang ulo, cun ang ihi ay marami na,t, hindi +na totoong pula; ang gagauin lamang doo,i, _ilalagay sa husay,_ at +susumpitin ang maysaquit touing hapon. Cun minsan dinaraanan nang +malaquing hirap ang maysaquit sa icapat na arao. + +37. Ang saquit na _Pulmonía_ ay nauauala,t, nacucuha sa paglura, at +sa pag-ihi: dito sa ihi nang maysaquit sa dacong icapitong arao +mayroong naquiquitang latac na marami, na ang color ay maputing itim, +at cun minsan nana ang nadoroon. Saca hungmahalili ang pauis na +nacagagaling sa maysaquit. Bago gumaling-galing ang maysaquit, +dinaraanan siya nang hirap na malaqui, na nacatatacot sa nag-aalaga sa +caniya. Caya gayón ay ang pinaca camandag nang saquit gungmagala sa +catauan; datapoua,t, cun guinagamot nang husay ang maysaquit, hindi +maano; at cun siya,i, dumahac, umihi,t, pauisan, mauauala yaong hirap +na yaon. Caya cun daanan noong hirap na malaqui, houag big-yan nang +man~ga _cordial, triaca, castor, ruda,_ at macacasama bagcus doon. Ang +gagauin lamang, ay susumpitin ang maysaquit nang bilin sa número 5, at +doroonan nang basahang babad sa malacucong tubig sa tiyan, at sa +bay-auang; bucod dito ang guinagauang dati doo,i, itutuloy na para +nang dati. Masama sa gayong saquit ang pasuca, ang purga, at ang +man~ga bagay na nagpapatulog; sapagca ang guinagamot noong gayo,i, +naguiguing _éticong_ totoo. + +38. Cun guinagamot nang husay ang maysaquit sa loob nang man~ga +labing apat na arao gungmagaling-galing na siya, at cun ibig niyang +cumain, sundin ang bilin sa capítulo 5; datapoua,t, cun mapait ang +bibig, cun mabigat ang ulo, at nananab-ang nang pagcain, cailan~gan +siyang purgahin nang bilin sa número 11. + +39. Cun minsa,i, binabalin~goyn~goy ang maysaquit na ito,i, magaling +sa caniya; caya houag ampatin ang dugo, at tatahan siyang cusa. Cun +minsan naman nag-iilaguin ang maysaquit, na ang lungmalabas ay +madilao; datapoua hindi masama ito. + +40. Cun biglang nauala,t, tungmahan ang pagdahac, at ang maysaquit ay +dinaraanang uli nang hirap at lungmulubha, ay sasangrahang agad sa +camay, cun baga hindi siya quinunan na nang maraming dugo. Pasipsipin +namang parati nang sin~gao nang tubig na mainit at suca; at paiinomin +nang bilin sa número 2. Ito ang gagauin sa maysaquit na malacas pa, na +hindi pa nalalauong magcasaquit. Datapoua cun mahina na at lauon nang +maysaquit, at nacunan na nang maraming dugo, houag nang sangrahan, +cundi lagyan nang parapit sa dalauang binti, at paiinomin nan~g bilin +sa número 12. + +41. Cun ang maysaquit ay hindi guinamot nang paanyo, at hindi mauala +ang pamamaga nang baga; lungmulubha siya, at sinisibulan nang _baga_ +doon sa caniyang baga, at itong tungmutubo roo,i, pinan~gan~ganlang +_Vómica_ sa uicang Castila. Ang gagauin doo,i, ganito: + +_Ang gagauin sa maysaquit na may sibol doon sa caniyang baga._ + +42. Caya naquiquilala, na ang nagcacasaquit nang _Pulmonía,_ may sibol +sa caniyang baga, sapagca nacalalo na ang labing apat na arao nang +caniyang pagcacasaquit, at hindi pa siya dinaraanan nang malacas na +paglura, pag-ihi, pag-iilaguin, ó hindi siya pinauisan. Caya hindi pa +siya gungmagaling-galing bagcus ang lagnat ay para nan~g dati; matulin +ang pulso, at cun minsan mahina at malambot; datapoua,t, cun minsan +nama,i, matigas, at ga nag-aalon-alon; ang paghin~ga ay mahirap; +pinan~gin~gilabutan nang guinao na maminsanminsan; gab-i gab-i +lungmalaqui ang lagnat; ang pisn~gi ay mapula; tuyo ang man~ga labi, +at nauuhao ang maysaquit. Saca pagca nacapagnana na ang sibol sa baga, +sungmasama pa mandin ang damdam nang maysaquit; parati nang nag-uubo, +at sa touing cumibo,i, lungmalacas ang ubo; cun minsa,i, natatacot +siyang humiga nang tihaya, at hindi macatulog; saca cun minsa,i, +pinapauisan sa dibdib at sa muc-ha; ang ihi ay mapulapula na anaqui +may bula, ó lan~gis sa ibabao; mapait ang bibig, lungmulubog ang mata, +at cun minsa,i, lungmalabo. + +43. Cun ang sibol sa loob ungmaabot hangan sa ibabao nang baga, at +bucod dito hindi lubhang malalim, cun pumutoc ay nabububo ang nana sa +loob nang dibdib sa pag-itan nang baga at tad-yang; itong pagca putoc +ay mahirap, cun ang sibol ay malaqui, sapagca biglang lalabas ang +maraming nana, at namamatay tambing ang maysaquit. Datapoua,t, cun ang +butas nang sibol ay munti nang macaputoc na, at ang maysaquit ay +malacas pa, mailulura niya ang nanang lungmalabas, at gungmiguinhaua +ang damdam. Cun minsan ang sibol ay hindi pumutoc, bagcus lungmalaqui, +at ang boong baga nabubuloc at napupuno nang nana; caya mamamatay ang +tauo na ualang magaua. + +44. Dahil dito, cun ayon sa sinabi sa itaas sa párrafo 42, +nahahalatang mayroong sibol sa baga, cailan~gang gumaua nang +capaanyoan, nang mangyaring pumutoc ang sibol nang magaling na +pagputoc, nang houag mamatay ang tauo, at gayon ang +gagauin.--Pasisipsipin ang maysaquit, cun baga malacas-lacas pa, nang +sin~gao nang tubig na mainit, ayon sa turo sa nómero 53 at ito,i, +gagauing parati. Cun ang pagsipsip nang sin~gao na yao,i, inaacala +nang nacalambot sa sibol, paiinoming parati ang maysaquit nang +maraming totoong tubig na pinaglagaan nang _cebada ó palay_ man; +maigui rin ang tubig na may calahoc na gatas. Dahilan dito sa +pag-iinom nang marami, palibhasa,i, ang sicmura,i, naroong parating +puno, ay malacas lumaban sa _baga,_ at hindi pinababayaang mabubo ang +nana sa dibdib, cundí pinipilit magpaitaas sa lalamunan, at cun +gayo,i, mailulura nang maysaquit. Saca pinapag-uubo ang may catauan +nang suca at tubig, na biglang isinusumpit sa loob nang bibig nang +isang sumpit na munti, na cauayan man. Pinapag-uiuica ang maysaquit, +pinasisigao, at pinatataua, harin~gang pumutoc ang sibol. Bucod dito +paiinumin din touing icalauang oras nang bilin sa número 8, ga isang +cuchara carami. Mabuti ring isacay ang maysaquit sa carretón, +datapoua,t, painumin muna nang maraming maraming tubig na pinaglagaan +nang _cebada,_ ó _palay,_ cun tubig na may casamang gatas; at cun +minsan itong yagyag na paglacad nang carretón nacacapagpaputoc sa +sibol. + +_Ang gagauin sa maysaquit, pag nacaputoc na ang sibol sa baga._ + +45. Doon sa oras nang pagputoc nang sibol sa baga, ang maysaquit ay +lumulubha na anaqui hindi nacacaramdam. Datapoua,t, cun paamoyin nang +suca, ay nasasaulan cun baga ang pagputoc nang sibol ay hindi masama, +ayon sa sinabi co sa itaas sa párrafo 43; sapagca cun masama, ualang +magagaua at mamamatay ang maysaquit. + +46. Cun paanyo ang pagputoc nang sibol, at hindi namamatay pagcaraca +ang maysaquit ang gagauin doo,i, ganito.--Cun ang inilulura nang +maysaquit ay totoong malagquit at maganit, touing icalauang oras +paiinomin nang bilin sa número 8, ga isang cuchara carami, at cun +malaonlaon, painomin naman nang isang taza nang turo sa número 13. +Datapoua cun hindi malagquit at maganit ang inilulura, houag gamitin +itong man~ga bilin, cundí ang gatas nang baca, na siya lamang ang +caniyang cacaning parati ó cun ibig isama sa caniyang quinacain. Saca +macaapat maghapong paiinumin nang bilin sa número 14 na isinasama sa +caunting tubig. Ang iinomin niyang parati, ay ang tubig na pinaglagaan +nang _cebada ó palay_, ó ang tubig na ang sa icapat na bahagui ay +gatas. Saca siya,i, lumacad arao-arao ó sumacay sa cabayong-yagyag. + +47. Cun ang maysaquit ay nananabi touing icalaua ó icatlong arao, +sucat na yaon; at masama ang sumpitin nang malimit. + +48. Cun ang maysaquit ay nilalagnat touing hapon, at ang inilulura ay +masama sa dating tingnan, sucat nang mahalata na hindi mababahao ang +sugat sa baga, na cun gayon siya,i, maguiguing _éticong_ totoo, at +mamamatay sa loob nang ilang bouán. Datapoua,i, atohin ang uica co sa +itaas sa párrafo 46, at cun baga ang calacasan nang pag-uubo yaon ang +di icatulog niya, painumin cun gab-i nang dalaua ó tatlong cuchara +nang bilin sa número 16, na isasama sa isang basong tubig na +pinaglagaan nang _cebada ó palay_. + +49. Cun baga tungmatahan ang pagdahac nang may sibol sa baga, +pasipsiping agad nang sin~gao nang tubig na mainit ayon sa turo sa +número 53; touing oras bibig-yan nang isang cuchara nang turo sa +número 8 at bucod dito,i, painumin nang maraming totoo noong bilin sa +número 12; at cun siya,i, nacacacaya, ay lumacad ó sumacay sa cabayo. +Sasangrahan naman ang ganitong maysaquit cun siya,i, malacas pa; harí +n~gang magsaoli ang canyang pagdahac. + +50. Mayroong man~ga maysaquit na anaqui gungmagaling; datapoua,t, +ungmuuli rin silang magcasaquit; saca gungmagaling uli, bago humalili +na naman doon ang pag-cacasaquit; at mahirap man itong canilang buhay, +sila,i, nalalauong di iilang taon, na hindi namamatay. Caya gayón, +sapagca ang sibol sa baga hindi totoong nababahao, at yao,i, +naguiguing parang fuente. Cun ang ganitong maysaquit ay lauon nang +gayon, ualang magauang gamot doon. Datapoua cun bago yaong saquit, ay +matatalo nang gatas, at nang pagsacay sa cabayo; pati nang bilin sa +número 14. + +51. Sa saquit nang _Pulmonía_, at sa naguiguing _ético_ dahilan doon, +hindi sucat gamitin ang _trementina_, ang man~ga _bálsamo,_ ang +_incienso,_ ang _almáziga,_ ang _mirra_, ang _camanguian,_ at ang +_bálsamo_ nang _azufre,_ pati yaong gamot na pinan~gan~ganlang +_antiético,_ sapagca nacacalubha bagcus sa maysaquit yaong man~ga +bagay na yaon. + +52. Cun hindi paanyo ang pagputoc nang sibol sa baga, cundi nabububo +ang nana sa loob nang dibdib, hindi mailulura nang maysaquit; bagcus +siya,i, mamamatay na ualang pagsala, cundi hiuain sa pagitan nang +dalauang tadyang; datapoua,t, cundi siya totoong marunong na médico, +houag siyang man~gahas gumaua noon. + +53. Cun minsan ang ganoong pagsibol nang _baga,_ yaon ang +iquinabubuloc nang baga nang tauo, at yaon din ang iquinamamatay niya. + +54. Cun minsan naman hindi tungmutuloy ang pagnanana nang sibol sa +baga, cundi naroong matigas na parati, na anaqui yao,i, isang bucol na +hindi nag-iiba. Ang tauong may ganitong saquit, hindi gagaling na +hamac, datapoua hindi lubhang nahihirapan siya. + +55. Ang bagay sa ganitong lagay ay ang _suero,_ ayon sa turo sa +número 17, at ang _pildoras_ número 18. Ang iinumin touing umaga,i, +ang isang basang _suero_ at ang man~ga dalauang puong _pildoras,_ +hangan sa apat na puo. Saca parating sisipsipin niya ang sin~gao nang +tubig na mainit número 53. + + +Ang Pulmonía Nang Apdo. + +_Nota. 1_ Bucod sa saquit na _pulmoníang_ totoo na sinaysay sa +capítulong ito, mayroong isa pang bagay na _pulmonía_ na ang pan~galan +doo,i, _biliosa ó pulmonía_ nang _apdo,_ sapagca hindi totoong +pulmonía, cundí catulad nang lagnat nang _apdo_ (Capítulo 20). Ang +maysaquit ay dumurual cun minsan, at nag-iilaguin nang tila madilao at +mabaho ang inilulura niya; hindi gaya nang inilulura nang +nagcacasaquit nang _pulmoníang_ totoo, cundí madilao sa roon. Ang +bibig nang maysaquit ay mapait, hindi pinapauisan siya, tila mayroong +siyang nararamdamang mabigat at masaquit-saquit sa sicmurang palibot. +Ang color nang muc-ha ay madilaodilao, at tila nag-iiba. Ang gamot +dito ay para nang sa _lagnat_ nang _apdo_ (Capítulo 20). Cun baga may +catigasan ang pulso, ó may cainitan ang dugo, sinasangrahan ang +maysaquit. Saca binibig-yan nang bilin sa número 3. Sinusumpit naman +ayon sa turo doon din sa capítulo nang lagnat sa _buloc_ ó lagnat nang +_apdo._ Pagca naalaman nang totoo na uala nang catigasan ang pulso, +cundí malambot na, pinaiinom nang bilin sa número 34 at cun ualang +mapagquitaan nito, na-aari ang sa número 35. Ang ibang gagauin doon ay +isa rin nang itinuturo sa capítulo 20, nang _lagnat_ nang _apdo_. + + +Ang Pulmonía Falsa. + +_Nota. 2._ Mayroong isa pang bagay na _Pulmonía_ na hindi totoo, na +marahil dumaan sa man~ga matatanda, ó sa man~ga bata, ó sa man~ga +tauong mahina, cun bagong nagtatag-arao, na yao,i, dala nang man~ga +malalagquit na cungmacapit sa baga nang may catauan. Ang maysaquit ay +nag-uubo muna nang caonti sa loob nang ilang arao, at cun lumacad ay +tila masiquip siquip ang caniyang dibdib sa caniyang pagcaramdam; ang +muc-ha,i, mapula sa rati; ang ibig niya ay cumaing parati at matulog, +at hindi mahimbing ang caniyang pagtulog; pag nalauong ilang arao, +guiniguinao siya; humahalili roon ang init; hindi siya lumagay, at +lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib. Bucod dito, hindi macatahan sa +hihigan ang maysaquit, at mahirap man ang caniyang pagcaramdam, ay +gumagala sa loob nang silid; ang pulso ay mahina at madalas; ang ihi +cun minsan tila para nang dati; cun minsa,i, mapulapula; ang pag-uubo +niya,i, munti, at maliuag dumahac; maminsanminsan nasisira ang +caniyang bait; hindi macatulog nang mahimbing, at hindi naman +naguiguising na totoo; ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun +minsan namamatay nang biglang pagcamatay, lalo pa cun matanda ang may +catauan. Cun minsan lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib, at ang may +cataua,i, hindi macahin~ga cundi locloc; saca nasisira tuloy ang bait; +ang pulso ay ungmoonti at dungmaralas; at pag nalaonlaon, namamatay +ang maysaquit. Itong saquit ay masama; at maliuag matapatan ng gamot. +N~guni ang lalong mabuti roo,i, painuming parati ang maysaquit nang +bilin sa número 26, ó nang sa número 12, na lalag-yan nang timbang +saicaualong _salitre_ sa baua,t, isang tagayang tubig. Touing +icalauang oras bibig-yan nang isang taza nang bilin sa número 8. Saca +pararapitan sa man~ga binti nang sa número 36. Itong man~ga gamot na +ito ay hindi macasasama sa maysaquit, at cun minsan macacagaling. Ang +nagcacasaquit nang gayón, cun minsan ay masamang sangrahan. + + +_Ang gagauin sa natutuyo ang catauan, na yao,i, pínan~gan~ganlang_ +consunción _nang castila._ + +_Nota 3._ Bagaybagay ang pinagmumulan nang pagcatuyo nang catauan nang +tauo, na yao,i, aquing sasaysayin n~gayon. Ang sibol sa _baga,_ cun +minsan siya ang pinangagalin~gan nitong saquit, ayon sa uica co na sa +párrafo 48. Cun minsan gaua nang _escorbuto_, ó nang _bicat_, ó nang +_hica_, ó nang bulutong ó ticdas. Cun minsan naman dala nang mahalay +na saquit na namamahay sa catauan, na doon mahahalata, cun baga +nagsusugat, ó namumutoc, ó macati ang punong catauan. + +Gayón din cun ang tauo,i, parating nacuculong sa bahay na may sara ang +lahat na dun~gauan; ó cun malimit gumaua nang mahalay; ó cun siya,i, +natatapat sa sin~gao nang man~ga tinutunao na tangso; ó cun siya,i, +namamanglao, ó parating pagod; ó cun nag-iisip nang man~ga maliliuag; +cun siya,i, parating pinapauisan, ó nag-iilaguin, ó ungmiihi, ó +pinapanaogan nang malacas nang sa panahon cun baga babayi; ó cun +siya,i, nagpasuso nang malauon, ó cun linalabasan sa punong catauan +nang tubig na malapot at maputi, na yao,i, saquit din nang babayi, na +pinan~gan~galan _flúor albus_. + +Cun siya,i, dating linalabasan nang dugo sa puit, para nang +inaalmorranas, ó cun pinapauisan sa paa ó sa catauan, ó dating +binabalin~goyn~goy, at saca siya,i, naual-an at inurun~gan noon man~ga +yaon; ó cun hindi sumago ang fuente, cun baga may fuente, ó cun +nabahao ang caniyang sugat na malauon, ó ang caniyang dating galis, +buni, ó ang ibang man~ga bagay na lumilitao sa catauan. + +Ang pinalo nang malacas, ó nahulog, ó sinicaran nang hayop ang +mayroong nararamdamang bucol sa tiyan, ó sa bituca, ang napupuyat, at +tuloy ungmiinom nang maraming alac; ang ungmaabay sa maysaquit, na +dahil doon siya,i, nasalinan nang caniyang saquit. Ang parating +locloc, at tun~go ang ulo, para nang man~ga sungmusulat, man~ga +sastre, zapatero, man~ga babaying nagdurugtong nang abaca, man~ga +hungmahabi, at ang malauong cumanta ó tumugtog nang flauta. Ang +cungmacain naman nang man~ga mahanghang, ó nang man~ga maalat ó man~ga +maban~go. + +Cun minsan naman itong saquit ay minamana, na cun gayo,i, ualang +magagauang gamot doon. + +Caya cailan~gang mag-in~gat ang tauo, at pagca mayroon siyang +naramdamang saquit para nang man~ga sinabi co sa itaas, ay cailan~gang +siyang magpagamot na madali; maca cun pabayaan ang saquit sa catauan, +ang sumunod doon sa gayón ay ang pagcatuyo nang catauan niya. + +Ang nagcacasaquit nang _consunción_ ó ang natutuyo ang catauan ay +nag-uubo muna nang ilang bouan calauon. Cun baga siya,i, dungmoroual ó +sungmusuca pagca cain ay yaon ang señal na caalam-alam matutuyo ang +catauan. Ganoon din cun mainit sa rati ang caniyang pagcaramdam, ó cun +siquip ang dibdib, lalo pa cun siya,i, cungmiquibo; cun ang caniyang +inilulura ay maalat, ó may calahoc na dugo; cun siya,i, namamanglao, +cun nananab-ang nang pagcain, at nauuhao; cun ang pulso,i, matulin, +malambot at munti (datapoua cun minsan matigas at puno). Ang +hungmahalili rito ay ang paglura nang berdeng maputi na may casamang +dugo. Ang cataua,i, ungmoonti dahil sa lagnat na ética at dahil sa +pauis na malaqui, na dungmaraan sa caniya touing umaga at touing gabi. +Ungmiihi pa siya nang marami, at nag-iilaguin nang malacas; na yao,i, +ang iquinahihina niya. Ang man~ga palad nang camay totoong init, at +ang muc-ha,i, pungmupula pagca cain. Ang caniyang man~ga daliri ay +totoong onti; ang man~ga cuco ay baluctot na pailalim, at nalalaglag +ang buhoc. Saca ang maysaquit ay nanghihinang totoo, lungmalalim ang +caniyang mata, hindi macalonoc; namamaga ang paa, at nanlalamig ang +man~ga dulo nang paa,t, camay, at ang sungmosunod doon ang camatayan. + +Ang gagauin nang may catauan cun ang caniyang saquit ay bagong-bago +pa, ay magbago siya nang lugar, cun baga ang caniyang tinatahanan +hindi pinapasucan ó hindi natatapat na magaling sa han~gin. Saca +siya,i, magpilit sumacay na parati sa cabayo, at houag siyang hihiga +na basa ang damit. Ang lahat na caniyang cacanin ay ang man~ga ualang +liuag matanao sa sicmura: caya ang bagay lamang sa caniya ay ang +man~ga gulay at ang gatas. Dito sa lupa nang Filipinas magaling ang +gatas nang cabayong babayi. Na-aari naman ang gatas nang babaying +tauo, at ang magaling ay doon na sumuso ang maysaquit. Ang gatas nang +cabayong babayi iinumin cun mainit pa, na bagong galing sa suso. Ang +isang inom ay dalauang taza, na yao,i, gagauing macaipat maghapon, ó +macaitlo man lamang. Ang gatas ay doroonan nang ilang sopas na +tinapay. Cun ualang gatas nang cabayong babayi na-aari ang sa baca, ó +ang sa cambing; datapoua cailan~gang alisin ang pinacataba noon. Cun +ibig nang maysaquit ay masasamahan ang gatas nang caonting canin. +Macacain naman nang maysaquit ang man~ga bun~ga nang cahoy na totoong +hinog para nang man~ga atis etc. Cun baga nararamdamang mabigat sa +sicmura ang gatas, ay hulugan nang caonting azucal. + +Cun ang maysaquit ay nag-iilaguin dahilan sa gatas, ay cumuha ca nang +man~ga paa,t, sipit nang hipon, iyong bayohin at isama mo sa gatas. + +Ang guinagaua nang iba hindi ang gatas cundi ang _suero_ noon, siya +ang iniinom. Caya cun baga nacacayanan ang suero nang sicmura nang +maysaquit, ay mabuti inumin niya yaon; houag lamang uminom siya +pagcaraca nang marami hangang hindi pa bihasa. Datapoua gamitin man +nang maysaquit ang gatas, gamitin man ang suero hindi macagagaling sa +caniya cundi ituloy gauin nang ilang bouan calauon. Maigui rin dito +ang _talaba_ na yao,i, hindi lulutuin, cundí pagcaraca,i, cacaning +hilao. + +Dito sa Filipinas ang natutuyo ang catauan ay magaling uminom siya +nang _tuba sa niyog ó sa caong,_ datapoua houag ang maasim. Mabuti rin +ang siya,i, cumain nang man~ga sarisaring matamis na guinagaua sa +man~ga trapiche. + +Itong man~ga uica co n~gayon ang sucat gauin nang natutuyo ang +catauan, at cun minsan siya ang nacagagaling sa marami; datapoua +mayroon pang iba na turo ni Buchan na magagaua mo cun ibig mo, at cun +minamagaling mo, na yaon n~ga ang isusunod co rito. + +Cun ang saquit nang pagcatuyo nang catauan ay bago pa, at totoong +lacas nang pag-uubo nang may catauan ay masasangrahan siya nang umonti +ang caniyang ubo; at nang houag macahirap sa caniya ang pag-uubo, ay +painoming maminsan minsan siya nang isang cucharang gatas nang _dayap_ +na sasamahan nang isang gayon din polot na lulutuin muna sa mahinang +apoy. Ang iinuming parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan +nang _manzanilla;_ datapoua cun baga siya,i, lungmura nang dugo ay +houag painumin noon. + +Cun baga ang maysaquit mayroong sibol doon sa caniyang baga, ay +basahin mo ang párrafo 42, at ang man~ga magcasumonod doon. + + + + +=CAPÍTULO 7.= + +_Ang sintac sa dibdib, na pinan~gan~galan nang man~ga médicong +pleuresia, ó dolor de costado._ + + +56. Ang _pleuresía_ ó ang sintac sa dibdib ay catulad nang saquit na +_pulmonía_ na sinasaysay sa itaas sa capítulong nacalalo. Dito sa +_pleuresía,_ ang _baga_ nang maysaquit ay namamaga rin para doon sa +nagcacasaquit nang pulmonía; datapoua,t, itong pamamaga nang baga nang +sinisintacan ay sa dacong ibabao, at ang nararamdaman niya ay gayón. + +57. Guiniguinao muna ang maysaquit, hungmahalili ang lagnat, ang +pag-uubo, ang casiquipan nang dibdib; ang pagsaquit nang ulo, at ang +bahag-ya na macahin~ga ang maysaquit; ang marahil idaing nang +pinipleuresía ay ang matigas na saquit nang man~ga taguiliran nang +dibdib sa ilalim nang susó, at ang canang taguiliran ang malimit +sumaquit; cun minsan nama,i, alin mang lugar nang dibdib ay +sungmasaquit. Bucod dito,i, namumula cun minsan ang pisn~gi, at ga +ibig sumuca ang maysaquit. Cun minsan hindi nararamdaman ang saquit +nang dibdib, cundi lungmalo muna ang ilang oras, ó sa icalaua ó sa +icatlong arao nang pagcacasaquit. Ang pulso nang maysaquit ay matigas; +datapoua cun malaquing totoo ang saquit, at mapan~ganib ang buhay nang +tauo, ang pulso ay malambot at munti. Cun minsan ualang lura, at uala +ring ubo. Mayroon namang iba, na binabalin~goyn~goy, na ito,i, +nacaguiguinhaua sa may catauan. Datapoua cun minsan ang tumutulong +dugo ay buloc, na yaon ang pinacatanda na malapit nang mamatay ang +tauo. Cun minsan tila mamamatay na ang maysaquit, at bagcus siya na +ang paggaling niya. + +58. Ang gamot sa _pinipleuresía_ ó sinisintacan ay para nang +pag-gamot sa pinupulmonía. Caya sasangrahan ang maysaquit pagcaraca; +at cun hindi siya gungmagaling, ó gumaling ma,i, ungmooli rin ang +saquit na malaqui, sasangrahan pa mandin; datapoua cun hindi malubha +ang tauo, ó cun hindi totoong lacas ang pagsintac, at ang maysaquit +nacacalura, ay hindi cailan~gan sangrahang uli, cundi parapitan lamang +sa man~ga binti ó doon sa lugar na masaquit. + +59. Saca ang ibang gagauin doon ay naituro co na doon sa itaas sa +párrafo 31 hangang sa párrafo 40 Sa lahat na bagay, ang totoong sucat +igamot dito ay ang bilin sa número 8; at pagca bagong nagcasaquit ang +tauo, ay tatapalang agad nang bilin sa número 9; at cun hindi pa +nauauala ang sintac, parapitan doon sa masaquit. Gayon din ang +pag-gamot sa man~ga babaying sinisintacan; at may panahon man, +masasangrahan din. + +60. Cun munti ang sintac, ay marahil mauala pag sinangrahang minsan +ang maysaquit, at pag pinainom nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac +nang _alagao_; itong tubig ay dinoroonan nang caonting _pulot_. + +61. Ang saquit nang pleuresía ay nauauala sa paglura, ó sa pag-ihi, ó +sa pagpauis, para nang pulmonía; cun minsan naman sinisibulan ang +maysaquit nang _baga_ sa loob, ó tinutuboan nang bucol na matigas doon +din sa loob, ó cun minsan nama,i, nabubuloc ang caniyang baga, para +nang sinabi co na sa capítulo nang pulmonía. + +62. Ang nagcacasaquit nang gayon hindi sucat big-yan nang _triaca, +cordial, castol, ruda_, at nang man~ga bagay na nacacapagpapauis. + +63. Ang tauong ungmiinom nang tubig na malamig, capagca siya,i, +totoong nainitan, ay marahil magcasaquit nang pleuresía ó sintac; at +mayroon cun minsang tauo, na pagcainom mandin, namamatay. + +_Nota_. Bucod dito sa saquit na sintac na sinaysay co n~gayon, +mayroong isa pang bagay na sintac nang _apdo_ ó _biliosa_, na yao,i, +isa rin nang pulmonía nang apdo ó biliosa, na sinaysay co sa _nota 1_, +nang párrafo 55, na pati nang pag-gamot ay isa rin. Caya susundin ang +lahat na turo doon din sa _notang_ yaon. + + + + +=CAPÍTULO 8.= + +_Ang saquit na ang pan~gala,i, garrotillo, at ang ibang man~ga saquit +sa lalamunan nang tauo._ + + +64. Marami ang saquit nang lalamunan nang tauo. Ang malimit dumaan +doo,i, ang pamamaga niyong man~ga casangcapang nadoroon, na siya ang +tinatauag na _garrotillo,_ na camuc-ha rin nang saquit na _pulmonía;_ +ibang casangcapan lamang ang nasasaquitan. + +65. Cun ang lalamunan ang masaquit, ay bahag-ya na macalunoc ang tauo +nang anoman. Ang tubig at ang lauay lalong maliuag lunuquin. +Guiniguinao ang maysaquit; nalalagnat siya nang malaqui, masaquit ang +ulo, at ang ihi ay mapula. Datapoua cun ang namamaga ay ang naroong +malapit sa dinaraanan nang hinin~ga nang tauo, ang paghin~ga ay +mahirap, hindi tahimic ang maysaquit, at tila nahuhunghang; ungmaabot +cun minsan ang saquit hangan sa baga, at namamatay ang tauo. Cun +namamaga yaong lahat na yaon, sampon nang cutil pati nang puno nang +dila, at ang ibang man~ga casangcapang naroon sa piling noon, ang may +catauan ay totoong cahabaghabag; namamaga ang boong muc-ha; hindi siya +macalunoc; ang paghin~ga ay maliuag; lungmalabas ang dila, ang pulso +ay maralas at mahinang-mahina, at cun minsan lungmilibang; at ang +maysaquit ungmaabot lamang hangan sa icatlong arao, at namamatay. Ang +pinangagalin~gan nitong saquit ay ang pag-urong nang pauis, ang +paglacad sa lupa cun bagong nacaulan at mainit ang arao; ang pagtapat +sa han~ging malamig, ang pagbasa, ó ang pag-uiuica ó pagcacanta nang +malauon, ang pagtulog na basa ang damit, ó ang pag-inom nang malamig +na tubig, cun bagong galing sa init ang may catauan. + +66. Ang saquit ay ungmaalis cun minsan sa loob at napapasalabas; cun +gayo,i, magaling-galing ang pagcaramdam nang maysaquit. Datapoua cun +sa utac, ó sa baga mapatun~go,i, mahirap at mapan~ganib ang may +catauan. + +67. Ang pag-gamot sa nagcacasaquit nang gayón, ay para nang guinagaua +sa pulmonía. Ang maysaquit _ilalagay sa husay_ (capítulo 4), at cun +baga mahirap na totoo ang caniyang lagay para nang sabi sa itaas sa +párrafo 65, cailan~gang sangrahang macaapat ó macalima sa loob nang +ilang oras; paiinuming parati nang bilin sá número 2, at número 4. +Datapoua sapagca sa ganitong saquit ay hindi sumagui cun minsan sa +lalamunan ang ipinaiinom, caya cailan~gang sumpitin touing icatlong +oras ang maysaquit nang bilin sa número 5; at macaitlo maghapon +ibababad ang caniyang man~ga paa sa mainit na tubig ga calahating oras +calauon. Saca tapalan ang liig niya nang bilin sa número 9. + +68. Maigui ring carlitan muna sa liig ang maysaquit, na totoong +malubha na, n~guni houag lalaliman ang carlit, bago tacluban nang +ventosa roon. Pinapagmumumog naman siya nang bilin sa número 19; at +pinasisipsip nang sin~gao nang tubig na mainit na macaanim maghapon. + +69. Cun ang cutil at ang dalauang tila bucol na capiling noon, yaon +lamang ang masaquit, at namamaga, ay cailan~gan ding sangrahan ang +maysaquit, lalo pa cun ang pulso ay matigas at puno; ito,i, gagauin +agad, maca cun pabayaan yaong pamamagang yao,i, mapatun~go ang saquit +sa _baga:_ at cun minsa,i, uuling sasangrahan cun cailan~gan pa. + +70. Cun munti ang saquit, magpaanyo lamang ang may catauan, at +maghusay sa caniyang pagcain, sa pag-inom, at sa pag-gaua, ay hindi +cailan~gang sangrahan. Datapoua,i, magaling na lalo ang sangrahan, at +painumin nang bilin sa número 2. Saca bañusan hangan tuhod ang +maysaquit cun umaga, at sumpiting minsan cun hapon. Tatapalan naman +ang caniyang liig nang bilin sa número 9. Saca pinapagmumumug nang +aquing turo sa número 19, at macaanim maghapong pasipsipin nang +sin~gao nang mainit na tubig ayon sa bilin sa número 53. + +71. Cun baga hindi maalam magmumog ang maysaquit, ang caniyang +ipagmumumog pinatatama nang sumpit na munti, na cauayan man, doon sa +caniyang lalamunan; itong ganitong pagsumpit ay totoong buti, at cun +minsan siya ang iquinapagpapalabas nang maraming malalagquit na +cungmacapit sa ilalim nang lalamunan, at siya rin ang +iquinaguiguinhaua nang maysaquit. Datapoua,i, itong pagsumpit na +ganito ay lilimitan. + +72. Cun ang saquit nang lalamunan ay natatalo niyong man~ga gámot na +yaon, sa icatlong arao ó sa icaapat hangang sa icalima, ay gumagaling +na ang maysaquit; at cun ualang sisibol doon, sa icaualong arao +malaqui ang caniyang pag-galing. + +73. Cun minsan cun guinagamot ang maysaquit, ay umuunti ang lagnat at +ang ibang man~ga hirap; datapoua,t, ang lalamunan ay para nang dating +masaquit. Ang gagauin doo,i, itutuloy ang pagmumumog, at ang pagsipsip +nang sin~gao nang mainit na tubig número 53; saca cun mayroong +marunong na médico ipahiua sa caniya yaong dalauang bucol ó _agallas_ +na masaquit, na naroon sa piling nang cutil, at gagaling ang may +catauan pagca linabasan nang caunting dugo yaong man~ga bucol na yaon. + +74. Cun hindi paanyo ang pag-gamot sa maysaquit, cun minsan tinutubuan +nang sibol doon sa lalamunan, na cailan~gang hiuain, cundí pumutoc +siyang cusa sa icalima ó sa icaanim na arao. Ang sibol ay maquiquitang +magaling nang mata, pagca pinan~gan~ga ang maysaquit; caya bago +hiuain, ay maghahanda ang médico nang isang lanceta, na durugtun~gang +magaling sa dulo nang patpat na munti; saca tinatacpan nang damit, +houag lamang ang dulong matulis, at yaon ang ihihiua roon sa sibol, na +naquitang naroroong maputi at malambot doon sa masaquit na lugar. Cun +nahiua na ang sibol ay napupuno nang nana ang bibig, at caya ang +maysaquit ay magmumumog nang bilin sa número 19. Cun minsan ang sibol +ay dalaua. + +75. Cun minsan hindi lamang mayroong nana roon sa sibol na naquiquita, +cundi sa ibang lugar nang lalamunan na hindi na-aalaman, caya ang +maysaquit anaqui magaling na, at ang lagnat ay munti at naca-catulog +siya,t, nacacalunoc; datapoua,t, hindi nauauala ang saquit nang bibig; +pinan~gin~gilabutan siya nang guinao, ang dila,i, bungmibigat at +cungmacapal sa caniyang damdam. Mayroon namang man~ga butil na maputi +sa man~ga n~gidn~gid at sa loob nang pisn~gi, pati sa man~ga labi, at +masama ang lasa nang bibig. + +76. Ang gagauin nang maysaquit pagca gayon, ay ang malacucong tubig na +may calahoc na gatas, ay siya ang ipagmumog niya. Saca sipsipin niya +ang sin~gao nang mainit na tubig, at doonan ang caniyang liig nang +bilin sa número 9. Saca ipauusisa niya sa médico ang quinadoroonan +nang sibol, at ipahiua sa caniya. Magaling namang sumpitin sa +lalamunan nang tubig na malacuco, upan din pumutoc ang sibol, cun +mag-ubo ang may catauan. Itong pagputoc nitong sibol hindi nacacaano +sa maysaquit, at uala acong narin~gig na namatay dahil doon. + +77. Ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun minsan dínaraanan nang +pagca ibig sumuca, gaua nang man~ga malalagquit na lura na naniniquit +sa lalamunan; caya tandaan ito nang mangagamot, na houag big-yan nang +pasuca ang maysaquit at masama sa caniya yaon. + +_Nota_. Bucod sa saquit na garrotillo na sinasaysay co sa capítulong +ito i, mayroong isa pang bagay na pagsaquit nang lalamunan nang tauo, +na cung minsan nacamamatay sa marami. Ang pan~galan doo,i, _mal de +garganta ulcerado, ó garrotillong may sugat_. Ang nagcacasaquit nang +gayong saquit, ay bihira ang di binubucalan sa catauan nang man~ga +butil na mumunti, na sa loob nang ilang arao natutuyo at nalalaglag na +parang calisquis. Sa loob nang lalamunan mayroong namang man~ga sugat, +at mapait ang bibig Ang gamot doo,i, catulad-tulad nang gamot sa +_lagnat_ nang _apdo_ capítulo 20; n~guni hindi sucat sangrahang hamac +ang maysaquit. Ang pasuca número 25, ó ang sa número 35, ay totoong +buti doon, cun uala nang lagnat ang maysaquit. Ang purga, ay hindi +magaling doon. Ang parapit sa binti ay totoong bagay sa saquit na ito. +Gayon din mabuti rito ang pag-inom nang maraming tubig na pinaglagaan +nang bulaclac nang _alagao_, at ang pagmumumog nang bilin sa número +19. Magaling naman sa maysaquit na malubha ang bilin sa número 80, na +yao,i, turo ni Buchan. + + +_Ang gamot sa bucol, na ang pan~galan nang tagalog doo,i, bayiqui, ó +bayicqui._ + +78. Cun minsan namamaga yaong dalauang _glándulas_, ó bucol na naroon +sa piling nang tayn~ga,t, sihang; cun minsan yaong dalaua namang +hinihipo sa ilalim nang guitna nang sihang, na _glándulas din yaon_, +at parapara nang sila ang pinangagalin~gan nang lauay nang tauo; itong +saquit na ito ay nauauala pagca pinahiran nang tayom, na tinunao sa +caunting suca. Datapoua cun ang boong liig ay lungmalaqui, na maralas +dumaan itong saquit sa man~ga babayi sa provincia nang Batan~gan, ay +basahin mo ang párrafo 261 at ang 262, at sundin ang man~ga turo doon. + + + + +=CAPÍTULO 9.= + +_Ang romadizo na pinan~gan~ganlan nang tagalog na sipón._ + + +79. Ang sipón ay catulad nang saquit na pulmonía, pleuresía,t, +garrotillo, munti lamang ang saquit; cun sinisipon ang tauo, ay +namamaga rin nang caunti ang _baga_ sa loob nang dibdib, ó ang ibang +man~ga casangcapang naroroon sa ilong, sa noo, ó sa pisn~gi. + +80. Ang sipón hindi sucat hamaquing pabayaan, at cun minsan nacahihila +nang man~ga saquit na malaqui sa dibdib, ó sa ibang lugar nang catauan +nang tauo. + +81. Ang pinagmumulan nang sipón ay ang pag-urong nang pauis nang +catauan at ang cainitan nang dugo. + +82. Ang calaunan nang saquit na sipón ay bagay-bagay. Ang sipón nang +ulo, hindi lubhang nalalauon; datapoua ang sa dibdib ay malauon sa +roon. Cun nalalauon ang sipón, ay masama, sapagca dahilan sa calacasan +nang pag-uubo, nagcacaramdam ang boong catauan, at napapasaulo ang +dugo. Ang isa pang casam-an noon ay ang di icatulog nang tauo, na +caya nanghihina siya; bucod dito ang may sipón ay marahil aayao +cumain, at yaon ang isa pa manding nacagugulo sa catungculan nang +sicmura. Dahilan doon sa pag-uubo; ay nahihirapan namang totoo at ga +nagagambol ang baga nang tauo, at napupuno nang napupuno nang +sarisaring pinacataib n~g catauan na doon napapatun~go, at lungmalapot +at saca nacacahirap pa sa paghin~ga. Dahil doon naman nalalagnat ang +tauo nang lagnat na munti na hindi nauauala. + +83. Ang gamot sa sipón ay para nang sa _pulmonía, pleuresía_ ó +_garrotillo_. Caya cun ang sipón ay malaqui, lalo pa cun ang maysaquit +ay marugo at malaqui ang caniyang ubo, pati nang saquit nang ulo, ay +cailan~gang sangrahan sa camay, nang madaling gumaling. Saca painumin +nang bilin sa número 1, 2, ó 4. Magaling din bañosan bago humiga ang +maysaquit sa tubig na mainit-init hangang tuhod; pati nang pagsumpit +ay bagay rin sa saquit na ito, cun hindi manabi touing arao, ó cun +cacaunti ang inaiihi nang may sipón. Sa catagang uica; cun ang may +saquit _ilagay sa husay_ (capítulo 4) pagdaca,i, gumagaling. + +84. Datapoua cun munti ang sipón, di man gamutin ang tauo, ay +gumagaling siya; houag lamang cumaing ilang arao, nang _carne, itlog, +baboy, sabao,_ at _alac._ Ang cacanin lamang ay ang tinapay, ó canin, +ang man~ga gulay, ang man~ga bun~gang hinog nang cahoy at tubig; ang +cacanin cun gab-i ay caonti, at ang caniyang iinumin, ay ang tubig na +pinaglagaan nang palay ó cebada, at cun aayao noo,i, ang tubig na +pinaglagaan nang bulaclac nang alagao, na ang sa icapat na bahagui ay +gatas. Ang baños nang tubig na mainit-init sa paa; at ang bilin sa +número 20, ay nacacapagpatulog sa maysaquit. + +85. Cun minsan ang maysaquit ualang lagnat cundi nag-uubo lamang at +hindi macatulog; ang gagauin dito ay cun gab-i bañusan nang tubig na +mainit-init, at cun lauon nang nacacain ang maysaquit big-yan siya +nang isang píldorang _estoraque_ (camanguian), ó nang caunting +_triaca_ at caunting tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao; +ito lamang ay nacacagaling na tambing sa maysaquit, pagca lauon nang +guinamot nang husay, at hindi pa gungmagaling; datapoua cun bago pa +ang saquit, hindi sucat gauin ito, at masama. Mabuti rin bigyang +maminsan-minsan ang maysaquit nang isang cucharang pulot na hinulugan +nang caunting suca, nang lumambot ang pag-uubo; at cun hindi rin +ungmuunti ang pag-uubo doonan nang isang tapal na sahing sa pag-itan +nang dalauang balicat, ayon sa turo sa párrafo 498. Ito,i, aral ni +Buchan. + +86. Sa saquit na sipón, ay bagay ang pagsipsip nang sin~gao nang tubig +na mainit ni pinagbabaran nang bulaclac nang alagao ayon sa turo sa +número 53; maigui rin ang _regaliza_ (saga) cun n~gan~gaing parati ang +dahon. + +87. Ang tauong sinisipon, na hindi nagbabauas nang caniyang pagcain, +at ang ungmiinom lamang nang mainit na tubig, ay guinugulo niya ang +sicmura; ang pag-uubo ay hindi mauaualang hamac cun gayón, at siya,i, +ooui sa calagayan sinaysay co sa párrafo 82. Ang pag-inom nang anomang +bagay na alac ay nacacasama doon sa sipón; at cun minsan ang sipón na +talagang mauauala na, ay dahilan sa pag-inom nang alac bagcus +lungmalaqui. + +88. Cun ang tauong sinisipon ay totoong nanhina na, at hindi +mangyaring mauala ang caniyang sipón iinomin niya arao-arao ang bilin +sa número 14; ang timbang ay cahati ó isang saicapat na isinasama sa +caonting alac. At cun nahahalata, na ang saquit ay napapatun~go sa +baga, dahil sapagca ang pag-uubo ay lungmalaqui nang lungmalaqui, at +ga siquip ang dibdib pati nang paghin~ga, ay doonan ang maysaquit nang +parapit sa man~ga binti número 36. + +89. Hindi magaling sa saquit na ito ang tumahan ang maysaquit sa bahay +na mainit at siquip, sapagca ang pagtahan sa ganoong lugar ay para +nang pag-inom nang alac. Saca pag nacalabas sa silid, at salang +mahan~ginan, siya,i, sinisipon pa mandin. Mayroon namang tauo, na +dahil sa calacasan nang pag-uubo pungmuputoc ang man~ga ugat mumunti +nang mata at tila nanhihinola ang bubong nang mata. Ang mabuti roo,i, +basaing parati yaong hinola nang tubig na sinucaan, para nang +guinagaua sa párrafo 272. + +90. Yaong man~ga tauong madaling sipunin ay caya malacas dumopoc at +humina ang canilang catauan, sapagca totoong nag-iin~gat sila sa +han~gin, at ang ibig nila ay ang tumahan doon sa may sara ang lahat; +bago,i, ang canilang sucat gauin, ay lumabas at manaog sa lupa, at +uminom nang malamig na tubig: at capag namihasa na sila sa ganitong +gaua, ay lungmalacas at gungmagaling ang pagcaramdam. + + + + +=CAPÍTULO 10.= + +_Ang saquit nang n~gipin at bag-ang, pati nang sa cabiac nang ulo ó +muc-ha sa uicang castila,i,_ jaqueca, _sampon nang escorbuto na yao,i, +pagdurogo nang n~gipin nang tauo._ + + +91. Tatlong bagay ang pinangagalin~gan nang pagsaquit nang n~gipin at +bagang. Ang isa,i, ang bucboc nang n~gipin. Ang icalaua,i, ang +pamamaga niyong litid na munti, na naroon sa pinacaugat nang man~ga +n~gipin; ó cun minsan ang pamamaga naman niyong pinaca balat na +matigas, na nasasapao sa man~ga n~gipin sa ilalim nang n~gidn~gid, at +caya pati nang n~gidn~gid cun minsan sungmasaquit. Ang icatlong +dahilan nang pagsaquit nang n~gipin ay ang isang pinacataib na malamig +na napapatun~go doon, na nangagaling sa catauan. + +92. Cun ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang bucboc, at cun +nahahan~ginan na ang pinaca litid nang n~gipin, sapagca sinira,t, +quinain nang bucboc, ay ang han~gin, ang pagcain, ang pag-inom, ang +init, at ang pag-gaua, itong lahat na bagay ay paraparang nacalalaqui +nang saquit nang n~gipin. Caya cun malaquing totoo ang nacain na nang +bucboc, cundi ipabunot sa marunong, sasaquit nang sasaquit lamang ang +n~gipin, babaho ang hinin~ga, mabubuloc ang n~gidn~gid, at ang ibang +n~gipin ay mararamayan, pati nang sihang cun minsan ay bubucbuquin +din. Datapoua cun hindi totoong sira ang n~gipin, houag bubunutin +cundi magbabad ca nang camunting _pimienta, canela,_ at _clavo_ sa +calahating tazang tubig na malacuco, at dito sa tubig na ito,i, basain +mo ang camunting bulac, na idoroon mo sa binubucboc na n~gipin. Maigui +pa sa rito ang maglulon ca nang caunting papel, na ganga tingting nang +ualis; sindihan mo ang dulo at pag naguing baga na,i, iyong patamain +sa butas nang bucboc, at mauauala ang saquit; bago sindihan ang papel +ay isinasaosao muna ga lan~gis. Itong gamot hindi masaquit. Ang gaua +nang ibang man~ga tauo, ay ang canilang muc-ha pinapahiran nang pulot, +at gungmagaling sila. + +93. Datapoua cun baga caya sungmasaquit ang n~gipin sapagca ang litid +na munti nang n~gipin ay namamaga, hindi macucuha ang saquit, cundi +sangrahan ang may catauan at caalam-alam yaon ang icagagaling niya. +Pagca sangra, ay magmumog ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan nang +cebada ó palay, ó cun hindi ibig niya yaon, ay ang tubig na may +calahoc na gatas yaon ang ipagmumog niya; saca tapalan ang caniyang +pisn~ging masaquit na ang bilin sa número 9. Caya naalaman, na ang +litid nang n~gipin, ó ang pinacabalat na matigas na naroon sa ilalim +nang n~gidn~gid siya ang nag-darala nang pagsaquit nang n~gipin, +sapagca cun ang may cataua,i, naiinitan, yaon ang pagsaquit nang +n~gipin; cun minsan linalagnat ang may catauan nang malaqui; ang +pulso,i, malacas at puno; mapula ang mucha, ang bibig ay mainit; ang +saquit nang ulo ay malaquing totoo; namamaga ang n~gidn~gid, at cun +minsan sinisibulan nang bucol na munti; pati nang pisn~gi ay namamaga +rin. Caya sinabi co, na bagay dito ang pag-sasangra, at lalo pa cun +ang maysaquit ay lumulubha, gaua nang pag-inom nang alac, ó café etc. +At cun hindi sangrahan, anomang gauin doon, ay hindi macagagaling sa +caniya. Bucod dito touing gab-i ualang liban, babañosan ang maysaquit +nang tubig na malacuco hangan tuhod, at paiinumin nang bilin sa número +20, timbang sa ica-ualo; houag namang big-yan nang carne at _alac_, +lalo pa cun gab-i. Ang _opio_, ang _triaca_, at ang _píldoras_ nan +_estoraque_ (camanguiang) ay masama dito, cun ang dahilan nang saquit +nang n~gipin ay ang litid na nasasailalim noon. + +94. Cun ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang pinacasin~gao ó +pinacataib nang catauan na ungmaanod at napaparoon sa n~gipin, hindi +lubhang malaqui ang saquit. Ang pulso,i, hindi lubhang malacas, hindi +puno, at hindi matulin; hindi lubhang malaqui ang cainitan nang bibig, +at ualang pamamagang malaqui. Cun gayon, ay pupurgahin ang maysaquit +nang bilin sa número 21, na yaon ang madaling macauala nang man~ga +maliliuag na saquit nang n~gipin. Saca magagamot cun ibig nang may +catauan nang bilin sa número 22, at malaqui rin ang cabagsican nitong +gamot. Ang parapit sa batoc, sa licoran nang tain~ga, ó sa ibang lugar +nang catauan ay maiguirin. Pagca pinurga ang maysaquit, ay mabibig-yan +nang píldoras nang _estoraque_ (camanguiang.) + +95. Cun minsan ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang cahinaan +nang sicmura; ang bagay dito ay ang polvos sa número 14. + +96. Cun ang saquit nang n~gipin ay casama nang ibang saquit, pagca +gamuti,t, mauala itong isa, ay macucuha tuloy pati nang sa n~giping +saquit. Mayroon namang pagsaquit nang cabiac na ulo, ó cabiac na +muc-ha, na yao,i, tinatauag na _jaqueca_ nang castila, at dala nang +man~ga marurumi na tungmatahan sa sicmura; at ang bagay dito, ay ang +purga número 21; saca ang dita número 14 pag pinurga na ang maysaquit. + + +_Ang escorbuto_ + +_Nota._ Mayroon namang ilang saquit na ang pan~galan nang castila +doo,i, _escorbuto_ na yao,i, pagdurugo nang n~gipin. Itong saquit na +ito,i, totoong sama cun hindi pagcagamuting agad. Ang nararamdaman +nang nagcacasaquit nang gayón ay ang man~ga ganito. Ang catauan +niya,i, mabigat na totoo, na dahil doon ay aayao siyang cumibo. Ang +man~ga casucasuan nang man~ga buto ay lungmalagutoc, cun lungmalacad +ang may catauan. Ang hinin~ga mabaho, pati nang bibig cung lungmalaqui +na ang saquit. Saca ang man~ga n~gipin ay ungmuuga, at ang man~ga +n~gidn~gid ay linalabasan nang dugo. Bucod dito ang man~ga n~gipin ay +tila nan~gin~gilo at ga gungmagaspang. Ang man~ga paa cun minsan +namamaga; cun minsan ga natutuyo. Ang balat nang muc-ha ay namumutla, +at cun malauon ay ungmiitim-itim. Cun ang saquit ay lungmaqui pa +mandin, ay nan~gabubuloc ang man~ga n~gipin; ang maysaquit ay +linalabsan nang dugó sa iba,t, ibang lugar nang catauan; ang caniyang +man~ga paa, pati nang ibang man~ga casangcapan nang catauan ay +linalabsan nang mancha, na iba,t, iba ang color; saca nagsusugat nang +masamang pagcasugat ang catauan niya, lalo pa ang man~ga hita; at +pagca malubha na ang maysaquit, ay nalalagnat nang lagnat na _ética_, +at ang iquinamamatay niya ay ang pag-iilaguin, ó ang pamamaga nang +caniyang catauan ó ang pasmo, ó ang desmayo, ó ang pagcabuloc nang +caniyang bituca. + +Ang gamot sa saquit na ito,i, gayon. Ang maysaquit gagaua nang paraang +mangyaring sumaya ang caniyang loob. Caya magaling sa caniya ang +paglacad na parati, at ang pagdalao na parati sa man~ga caquilala, +nang malibang ang caniyang loob. Mabuti namang pumambo nang malimit sa +malamig na tubig. Houag siyang tatahan doon sa man~ga mababang lugar, +na hindi nahahan~ginang maigui. Ganoon din masama, sa gayong saquit +ang man~ga bahay na siquip, ó ang pagtahan sa piling nang man~ga laua +ó nang man~ga tubig na tahan. Ang pagdurugo nang n~gipin mauauala, +pagca n~guyain nang maysaquit nang malimit ang dahong sariua at hilao +nang _mostaza_. Houag siyang cacain nang man~ga ma-aalat, sapagca +yao,i, masama sa saquit na yaon. Ang carne at ang isda pag hindi +sariua,i, masama rin. Ang magaling canin niyang parati ay itong man~ga +ganito. Ang dalandan, ang dayap, ang tain~gan daga, ang sampaloc, ang +coles, na ito,i, totoong buti sa caniya; ang mostaza ay magaling +namang gulayin niya. Ang damong pinan~gan~galang _paco_, cun doonan +nang suca, ay totoong buti sa caniya; datapoua hilao cun cacanin. Ang +talbos nang _malungay_, ang _onti_, at ang colasiman ay totoong buti +namang canin nang nagcacasaquit nang _escorbuto_. Ang caniyang lahat +na cacanin ay mabuti lag-yan nang suca. Ang man~ga bun~ga nang cahoy, +para nang _papaya, ates, manga, saguing, sapinit, lanzones etc_. ay +bagay sa saquit na ito. Masama sa iniis-corbuto ang pag-inom nang +tubig na malacuco bagcus ang maigui roon ay ang malamig na tubig. + +Datapoua ang maiguing-maigui sa saquit na ito,i, ang pag-inom ó ang +pagsipsip touing umaga nang catas nang dalaua ó tatlong dayap na +ualang calahoc. Ito,i, gagauin nang mahabang panahon; n~guni touing +icatlong arao magaling namang itahan, nang houag macasama sa sicmura +yaong maasim. + + + + +=CAPÍTULO 11.= + +_Ang Apoplegía, na ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit nang gayón, +ay himatayin._ + + +_Nota._ Pinan~gan~ganlan din nang tagalog na _himatayin_ ang +nagcacasaquit nang _epilepsia,_ párrafo 409, pati nang dinaraanan nang +malaquing _desmayo_ párrafo 439. Caya cailan~gang bacayan ang señal +nitong man~ga saquit. + +97. Naalaman nang lahat na tauo, at naquiquilala nila ang _apoplegía,_ +yaon bagang calagayan nang tauo, na pagcaraca,i, nauaual-an nang +damdam, at hindi macaquibo, at yaon din ang pinan~gan~ganlan nang +tagalog na panhihimatay. Ang pinagmumul-an nitong saquit, ang +malaquing galit ó toua; ang pag-iisip nang maliuag ó pagtin~gin nang +maliuag; ang pagtin~gin nang malauon nang pataguilid; ang pagcain nang +marami,i, masarap; ang pagpambo nang malauon sa mainit na tubig; ang +palo ó sugat sa ulo; ang paggauang parati nang mahalay; ang mahigpit +na tali sa liig, ang pag-aamoy nang masamang sin~gao ó amoy, ó cun ang +may catauan inurun~gan nang pauis, galis ó buni ó nang saquit sa bouan +bouan cun baga babayi; ó cun siya,i, inarauan. + +98. Mayroong tauo na parating nanhihimatay, at magaling ang caniyang +damdam pati catauan; ito,i, apoplegía rin; datapoua monti; ang dugo ay +biglang ungmaac-yat sa ulo, at hungmihina pagcaraca ang maysaquit; +datapoua nacacaalam tauo rin nang caunti. Magaling dito sa ganitong +_apoplegía_ ang pagsasangra at ang sumpit; at nang houag umuli ang +saquit, susundin ang ituturo co sa párrafo 104. Ang totoong galing +dito ay ang polvos sa número 24; cun gayón ay umuli man ang saquit, ay +malalauon. + +99. Ang totoong _apoplegía_ ay dalauang bagay. Ang isa,i, dala nang +dugo; cun ang dugo ay marami, mabigat, mataba,t, mainit; caya marahil +dumaan itong ganitong panghihimatay sa man~ga tauong malalacas ang +catauan at matataba. Ang icalauang bagay na _apoplegía,_ ay dala nang +dugong matubig, na caya dinaraanan noon ang hindi lubhang malacas na +tauo na may sarisaring bagay na calahoc sa caniyang dugo. + +100. Ang panghihimatay na dala nang cáinitan nang dugo, cun minsan ay +nacamamatay na tambing sa tauo, cun malaquing totoo ang saquit; cun +hindi lubhang malaqui ang saquit, ang pulso ay malacas, puno at +mataas, at ang caniyang muc-ha ay mapula, at namamaga; ang liig ay +namamaga rin ang paghin~ga ay mahirap at ga main~gay; ang may catauan +ay hindi nacacaalam tauo, napapaihi, at napapailaguin at cun minsan +dungmuroal. Ang gagauin doon, ay gayon. + +101. Houag tatacpan ang ulo nang maysaquit; pati nang catauan ay houag +cumutan nang macapal na damit, bubucsan ang man~ga pinto,t, dun~gauan +nang silid; cun mayroong bigquis ó tali sa catauan nang maysaquit, +cacalagui,t, palulubayin; bibigquisan lamang nang mahipit sa ibabao +nang tuhod; ipalulocloc ang maysaquit sa bangco na ang paa ay lauit, +at ang ulo,i, mataas; sasangrahan at cucunan nang timbang +labindalauang pisong dugo sa paa, ó sa camay, at cun baga malacas +tumaliris ang dugo, ooling sangrahan hangang ga macaitlo, ó macaapat +ga loob nang apat na oras, cun baga inaacalang macacayanan nang +maysaquit; susumpitin naman nang tubig na pinaglagaan nang culutan +na may casamang lana, ó lan~gis na bago nang niyog, ga apat na +cuchara, at isa pang cucharang asin; ito,i, gagauin touing icatlong +oras. Cun mapapainom ang maysaquit, ay painumin nang maraming tubig na +dinoonan nang timbang sa icaualong _salitre_ sa isang vaso. Pag tila +nasasaulan na ang maysaquit, ay painumin nang bilin sa número 23, ó +nang _crémor_ timbang isang salapi ó piso, at saca big-yan nang +maraming _suero_ nang gatas. Houag paamoyin ang maysaquit nang anomang +amoy na matapang. Houag quibuin, hipui,t, tauaguin ang maysaquit, at +masamang totoo sa caniya yaon. Pag yari na itong lahat, cun baga hindi +nauulian; cundí lungmulubha ay uala nang magaua roon. + +102. Pagca gumaling na ang maysaquit, nacacaalam tauo na siya; +datapoua cun minsan ang isang camay ó ang paa, ó ang cabiac na muc-ha +ay ga namamatay, pati nang dila, na dahil doo,i, hindi mauauatasan ang +caniyang uica. Itong pinacabacas nang apoplegía ay nauauala cun +malauon, purgahin lamang maminsan minsan ang maysaquit, at houag +pacanin nang marami. Anomang gamot na mainit, ay masama roon; ang +pasuca i, nacamamatay sa inaapoplegía; caya hindi sucat ibigay sa +nagcacasaquit nang gayon; at ibig mang sumuca siya, hindi sucat +big-yan nang mainit na tubig man, at macacasama rin sa caniya. + +103. Doon sa icalauang bagay na apoplegía na sinaysay co sa parrafo +99, na ang uica co,i, dala nang dugong matubig, na may bagaybagay na +casama, ay gayon ang pag-gamot. Ang maysaquit sasangrahang miminsan +lamang, cun ang pulso,i, mayroong catigasang munti; at cun malambot +ang pulso, at hindi puno, houag sangrahan ang maysaquit. Saca +ipalocloc sa bangco na ang paa nang maysaquit ay lauit. Pupurgahin +nang polvos número 21; susumpitin nang tubig na pinaglagaan nang +culutan, na dinoroonan nang asin maramirami at _jabón_, ga isang itlog +na munti caramí, at _hojas de sen_ pa _(cangcong ó acapulco)_; ito,i, +gagauing macalaua maghapon, at yaon ay totoong buting gamot. Sa +icatlong arao pupurgahing uli, nang purgang mahina hina at pararapitan +sa dalauang binti. Cun baga pinapauisan ang maysaquit, paiinumin nang +anomang bagay nanacacapagpapauis; itong pagpapauis doon, ay itutuloy +na mahabang panahon, hangan sa siyam na arao, sa halimbaua; at cun +minsan itong pagpauis ay macacauala nan man~ga bacas nang _apoplegía._ +Ang nagcacasaquit nitong icalauang bagay na apoplegía na sinaysay co +n~gayon hindi lubhang nahihirapan nang paghin~ga. Ang pulso,i, hindi +lubhang matigas; cun minsan sungmusuca ang maysaquit, at ang muc-ha,i, +hindi mapula, para doon sa isang bagay na apoplegía. + +104. Nang houag umuling dumaan ang saquit na apoplegía ó panhihimatay, +cailan~gang maghusay ang maysaquit sa caniyang catauan. Ang lahat na +bagay na apoplegía ay maliuag dumaang uli, cun hindi malacas cumain +ang maysaquit, at lalo pa cun hindi cumain cun hapon. Saca siya,i, +mag-in~gat sa _alac,_ sa _café,_ sa man~ga silid na mainit, pati sa +arao; mabuti ahitin ang ulo, at basaing parati nang malamig na tubig; +houag siyang cacain nang maraming carne, at cun cacain nang carne ay +sisiu lamang; bagay sa caniya ang man~ga gulay, at ang man~ga bun~gang +hinog nang cahoy; lumacad siyang parati; houag pahahabain ang tulog; +at macaitlo touing lingo iinumin niya ang bilin sa número 24 cun +umaga. Touing iinumin, ay saicapat ang timbang; at macaitlo sa +santaong arao siya,i, magpurga nang bilin sa número 23. Datapoua sa +dinaraanan nang icalauang bagay na _apoplegía,_ ang bagay na purga sa +caniya ay ang bilin sa número 21. Magaling naman sa nanghihimatay ang +fuente. Cun baga gumaling man ang maysaquit, siya,i, ga naliliyo, ó +dungmarami ang caniyang dugo, ó quiniquisig siya sa man~ga catauan +niya, ang gagauin agad, ay magsangra siya at maghusay sa caniyang +pagcain, nang houag magcasaquit uli nang malaqui. + + + + +=CAPÍTULO 12.= + +_Ang gagauin sa nagcacasaquit dahil sa inarauan; sa uicang castila,i,_ +insolación. + + +105. Cun ang arao ay mainit, ang man~ga cahoy, ang man~ga bato, pati +nang tangso ó bacal man, na nalalagay sa arauan, ay totoong ungmiinit, +na cun minsan hindi mahipo nang camay. Gayón din ang tauo cun siya,i, +inarauan nang malauon, at lalo pa cun ang ulo ang tinamaan nang arao, +nagcacasaquit cun minsan nang malaquing saquit na pinan~gan~ganlang +_insolación._ + +106. Ang tauong inarauan nang malauon, ay hindi matiis niya ang +saquit nang ulo; ang balat ay mainit at tuyo; ang mata ay tuyo rin, at +namumula. Cun minsan hindi macamulat, at hindi macatin~gin sa +maliuanag; mayroong hindi macatulog; mayroong hilim na parati, at +touing maguiguising ay ga naguiguitla. Ang caniyang lagnat ay malaqui; +aayao siyang big-yan nang anomang gamot; hapay ang loob niya at cun +minsan nauuhao, cun minsan hindi. Mayroong tauo, na dahil sa siya,i, +inarauan maghapon, ay namamatay; at ang inasal nang mamamatay, ay para +nang inasal nang quinacagat nang asong ban~gao. Cun ang tauo,i, +nacacatulog sa arauan, ay lalo pang masama; at cun lasing ay lalo pa +man din. Mayroon namang iba, na dahilan sa pagca inarauan, ang mata,i, +sinisin~gauan ó naguiguing lirain, ó ga naguguló ang canilang +pagtin~gin, ó cun minsan anaqui mayroon silang naquiquitang +lungmilipad na parati sa canilang harap. Ang lungmalagay sa arauan, at +nalalauon doon, ay cun minsan dinaraanan nang panghihimatay, +_apoplegía;_ cun minsan ang lalamunan ang masaquit na yao,i, parang +_angina ó garrotillo;_ ó cun minsan namamaos, ó namamaga ang liig. Ang +apoy nacacasama rin sa tauo cung nalalauon siya sa tapat, at isa rin +nang arao. + +107. Ang gamot sa inarauan ay ang pagsasangra; saca ang man~ga bagay +na malalamig gagamitin doon sa ipinaiinom, sa ibinabaños, at sa +isinusumpit sa maysaquit. Ang pagsasangra ay cailan~gang totoo, at cun +hindi pa nauauala-uala ang hirap nang maysaquit, uuling sasangrahan. +Ang isusunod sa pagsasangra ay ang baños sa tubig na malahinin~ga +lamang, at houag sa mainit. Ang pagbabaños ay paparatihing gagauin, +sapagca totoong igui sa saquit na ito. Datapoua cun ang maysaquit ay +malubha, ang boong catauan ay babañosan; saca susumpitin nang tubig na +pinaglagaan nang culutan. Paiinumin nang _limonada,_ ó cun ualang +_dayap,_ ang tubig na may _sucang_ caunti ay maigui rin; ang suerong +malinao nang gatas, na sinasamahan nang caunting _suca_ ay lalo pang +mabuti; itong lahat na painom ay malamig cun inumin. Ang noo, ang +quibotquibotan, ó ang boong ulo,i, lalag-yan nang basahang babad sa +tubig na malamig. Ang bilin sa número 32 magaling ding inumin touing +umaga, bago cumain nang anoman ang maysaquit. + +108. Cun ang saquit ay malaquing totoo, at hindi nagcacasiya itong +man~ga gamot, sinabi co n~gayon, ay cailan~gang pambohan, ó ibabad ang +maysaquit sa tubig na malamig, pati nang ulo ay bubusan naman nang +malamig na tubig; datapoua bago pambuhan ay sasangrahan muna ang +maysaquit. + + + + +=CAPÍTULO 13.= + +_Ang_ Reuma, _na ang pan~galan nang tagalog doo,i, balingtamad, na ang +masaquit_ _ay ang man~ga casucasuan nang_ _man~ga catauan nang tauo._ + + +109. Ang saquit na balingtamad, ó _reuma,_ ay may lagnat na casama; +cun minsan ualang lagnat. Cun mayroong lagnat, nan~gan~galigquig muna +ang maysaquit; hungmahalili ang lagnat na malaqui, at ang saquit nang +ulo; mainit ang pagcaramdam, at ang pulso,i, matigas; sa icalaua, ó sa +icatlong arao, mayroong sungmasaquit na casucasuan na di maiquilos +yaong casangcapang nasasactan, na namumula cun minsan at namamaga. Ang +tuhod ang marahil sumaquit, at cun minsan ang dalaua,i, nagsasabay. +Cun ang saquit ay talagang mananatili sa catauan, ay ungmuunti ang +lagnat. Cun minsan lungmilipat ang saquit sa ibang lugar. Ungmaalis +sa bulalo nang tuhod sa halimbaua, at napaparoon sa paa, at ungmaacyat +sa sin~git; ungmaalis dito at napaparoon sa bayauang, ó sa balicat +caya ó sa sico, sa batoc ó sagalang-galan~gan nang camay; cun minsan +ang maraming casucasuan, cun minsan ang lahat ay sungmasaquit, na +totoong cahabaghabag ang lagay nang maysaquit; maghapo,t, magdamag ay +tili, at salang hipuin, ay sungmisigao. Ang totoong lauong saquit ay +ang sa bayauang, ang sa batoc, at sa balisacang. + +110. Cun ang saquit ay nananatili sa balat nang ulo, sa bubong nang +mata, ó sa n~gipin ay totoong nahihirapan ang maysaquit; at lalo pang +mahirap at mapan~ganib cun napapasaloob ang saquit. Cun ungmacyat sa +ulo, ay nagbabalais ang maysaquit; at cun sa sicmura, ó sa bituca +mapatun~go, ó sa baga, siya,i, mamamatay caalam-alam. + +111. Mayroon namang nagcacasaquit na binalingtamad, na di nalalagnat +nang malaqui; at capag sungmasaquit na ang man~ga casucasuan, nauauala +ang pagcalagnat. + +112. Cun ang saquit ay nalalauon sa isang casucasuan, hindi na +maiquilos cailan man yaong casangcapang nasaquitan. + +113. Ang dahilan nang saquit na ba-balingtamad ay ang pag-inom nang +alac na marami, ang pag-urong nang pauis, ó pinacataib nang catauan, +ang paglacad cun gab-i, ang han~ging malamig na may casamang ulan, at +ang calaputan nang dugong mainit. At cun hindi paual-in muna itong +calaputan, ó cainitan nang dugo, hindi lilitao uli ang pauis. Cun +minsan itong saquit ay casama nang escorbuto ó nang pan~giqui. + +114. Cun naquiquilala nang magaling ang saquit, susumpitin muna ang +may catauan nang bilin sa número 5, at pag lungmalo ang isang oras at +ang maysaquit ay marugo, ay sasangrahan sa camay, at cucunan nang +timbang labing dalauang pisong dugo; ang maysaquit _ilalagay sa husay_ +(capítulo 4); paiinumim naman nang bilin sa número 2, ó cun hindi +minamagaling nang maysaquit ito, ay iinumin niya ang malinao na +_suero_ na may pulot na calahoc, at siya ang totoong buti sa saquit na +ito; pati sa pagsumpit doon, na-aari ang _suero._ + +115. Cun baga sangrahan man ang maysaquit, hindi pa gungmiguinhaua ang +caniyang damdam, ay cailan~gan sangrahang uli sa loob nang ilang oras; +at cun minsan hindi pa magcasiya ang macalauang sangrahan. + +116. Arao-arao susumpitin, at cun hindi marami ang iniilaguin niya, +uuling gagauing macalaua maghapon, lalo pa cun masaquit ang ulo; +datapoua cun baga hindi maquibo, at hindi masumpit ang maysaquit, +painumin nang _suero_ arao-arao, at saca cun umaga at cun hapon +painumin naman nang bilin sa número 24, timbang saicapat ang isang +inom. Ang man~ga hinog na bun~ga nang cahoy macacain nang maysaquit. + +117. Pag nauala na ang lagnat at malambot na ang pulso, ay pupurgahin +ang maysaquit nang bilin sa número 23; at cun siya,i, nanabing +macalima ó macaanim, caalam-alam yaon ang pag-guinhaua nang damdam +niya; saca cun malauonlauon ay pinu-purga uli. + +118. Cun baga malaquing lubha ang saquit nang casucasuan, ang +maysaquit ay cuculubin sa sin~gao nang tubig na mainit na ualang +calahoc, at ang casangcapang masaquit ay itatapat sa sin~gao nang +tubig. Magaling tapalang parati nang bilin sa número 9. Ang pagpambo +sa malacucong tubig ó ang baños man lamang hangang tuhod, ay +macaguiguinhaua rin sa maysaquit, pag sinangrahan at sinumpit ayon sa +sinabi co na sa itaas. Datapoua cun pambohan muna ang maysaquit, bago +sangrahan, ó purgahin, ay lulubha siyang bagcus. + +119. Cun gab-i ang saquit ay malaqui; datapoua malaqui man, hindi +sucat big-yan nang anomang bagay na patulog ang maysaquit, at masama +bagcus sa caniya. + +120. Ang saquit na balingtamad nauauala sa pag-iilaguin ó sa pag-ihi +nang ihing malabo,t, malapot na may latac na tila madilao, ó sa +pagpauis. Marahil dumaan ang pagpauis sa catapusan nitong saquit; at +cun gayo,i, magaling painumin ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan +nang bulaclac nang _alagao_ nang mapauisan pa mandin. + +121. Cun minsan naman cun mauala na ang saquit na balingtamad, ay +nagcacalintog ang man~ga paa na cun malauo,i, naguiguing sugat; itong +sugat hindi sucat gamutin agad, at uuli ang saquit; ang pagpurgang +maminsan-minsan, at ang pagiin~gat sa pagcain marami, ay nacauauala +roon sa man~ga sugat na yaon. + +122. Cun minsan ang maysaquit, ay sinisibulan nang baga, ó ibang bagay +na sibol doon sa lugar na masaquit, ó dapit doon. Caya cun mayroong +naquiquitang sibol, ay gagamuting agad nang médico. Mayroon namang +maysaquit na guinagalis at yaon ang pag-galing niya. + +123. Ang saquit na balingtamad hindi lungmalalo sa labing apat na +arao; datapoua mauala man ang saquit, cun minsan namamaga pa, ó +nan~gin~gimay ang casucasuan. At nang mauala itong pamamaga, ó +cahinaan nang casangcapang nasactan, ay cucuscusin touing umaga at +touing hapon nang isang basahang tuyo; lalacad ang maysaquit at +susundin niya ang lahat na bilin sa capítulo 5, tungcol sa maysaquit +na gungmagaling-galing na. + +124. Mayroong namang binabalingtamad na tauo na hindi marugo, may +sarisaring calahoc lamang, ó malapot caya ang dugo noon. Ang ganitong +tauo; lagnatin man nang malaqui, hindi cailangang sangrahan; ang bagay +dito,i, ang purga, at saca ang man~ga parapit. Ang polvos número 25, +ay maigui rin; datapoua cun baga matigas ang pulso nang maysaquit, +masama, sa caniya ang parapit. + +_Ang saquit na binabalingtamad na malauon._ + + +125. Pinan~gan~ganlang balingtamad na lauon ang ungmuuli sa tauo at +nauauala, at saca ungmuuli rin, na parati ganoong nauauala,t, +sungmisipot; ualang casamang lagnat, hindi maraming casucasuan ang +sungmasaquit; cun minsan hindi namumula; at hindi namamaga ang +masaquit na catauan; datapoua cun minsan namamaga,t, namumula. Ang +saquit na balingtamad na sinaysay co sa itaas, ay marahil dumaan sa +man~ga tauong matataba,t, malalacas; datapoua itong isang saquit ay +dungmaraan sa man~ga mahihinang tauo at sa man~ga babaying masasactin. + +126. Itong isang bagay na saquit na balingtamad, cun hindi guinamot +nang paanyo, ay nalalauon nang mahabang panahon at di iilang taon cun +minsan; lalo pa cun namamahay sa ulo, sa bayauang ó sa balacang, ó sa +hita, na yaon ang tinuturang _ceática._ Cun minsan lungmalagay ang +saquit sa isang cabila lamang nang ulo, ó sa sihang, sa isang daliri, +sa bayugo nang tuhod, sa isang tadyang, ó cun minsan sa isang suso, +na ang isip nang may catauan na yao,i, _cancro._ Cun sa baga +mapatun~go, ang maysaquit ay nag-uubong parati at totoong lungmulubha; +cun sa sicmura, ó sa bituca manatili, ay ang maysaquit anaqui may +_cólico;_ at cun sa pantog nang ihi paroon ang saquit, ay ang acala +nang may catauan ay mayroon siyang bato roon. + +127. Ang pag-gamot dito sa ganitong saquit na balingtamad, ay iba-iba +nang caunti sa pag gamot doon sa isang bagay na saquit na sinaysay co +sa itaas. Cun malacas ang maysaquit, at malaqui naman ang saquit niya, +ay sasangrahan, at paiinomin siyang parati nang bilin sa número 26, at +ito,i, gagauing limang arao. Pag pinainom na nitong gamot, ay +pupurgahin nang bilin sa número 21. + +128. Cun baga ang saquit hindi pa nauauala, bibig-yan ang maysaquit +nang píldoras número 18; at paiinumin nang tubig na pinaglagaan nang +bulaclac nang _alagao._ Pagca guinaua na itong lahat na gamot at ang +maysaquit ay ualang lagnat, cun husay naman ang caniyang sicmura, at +ugali ang caniyang pananabi, at cun hindi rin namamaga ang +casangcapang masaquit, at hindi mainit, ó ga tuyo ang catauan nang +maysaquit, ay mabibig-yan siya bago humiga nang polvos número 25 sa +isang tagayang tubig na hinulugan nang caunting _triaca,_ ga ualong +butil na maiz carami; at caalam-alam gagaling na, lalo pa cun tapalan, +ó cumutan ang casangcapang masaquit nang isang basahang babad sa tubig +na turo sa número 27. + +129. Sa lahat na bagay na saquit na balingtamad, ang _ceática_ na +sinaysay sa itaas sa párrafo 126, yaon ang totoong lungmalaban sa +man~ga gamot. Datapoua magaling lag-yan nang parapit ang masaquit na +casangcapan, at lalo pang magaling sa parapit ang tacluban nang pito ó +ualong ventosa; at ito,i, paparatihing gagauin. Ang isang _lienzo +encerado,_ sa macatouid, ang isang caputol na damit na isinaosao sa +pagquit na tunao ay maigui ring itapal na parati doon; ó tapalan caya +nang dahon nang _papaya,_ ó nang dahon nang _lin~gansina_ +(tan~gantan~gan). Gayon din ang apog na bagong yari at ang +pulutpocquiotan ay minamasa capoua at itinatapal. Ang isang _fuente_ +sa ilalim nang hita ay maigui rin. Datapoua cun hindi mangyaring +mauala yaong saquit na yaon, ay pasuin ang casangcapang masaquit; +houag lamang ang ulo, cun naroroon na ulo ang saquit. + +130. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo sa mainit na tubig na +bungmubucal sa lupa para nang sa bayang pinan~gan~ganlang _Los Baños;_ +datapoua pupurgahin muna ang maysaquit, bago pumambo siya doon. Ang +pagpambo sa malamig na tubig pag magaling na ang maysaquit ay sucat +gauin nang malimit, nang houag umuli ang saquit na balingtamad. +Mabuting totoo naman, ang cuscusin touing umaga nang isang basahang +tuyo ang boong catauan, lalo pa ang casangcapang masaquit. Sa panahong +tag-guinao ay magaling gumamit ang maysaquit nang damit nang balahibo +nang tupa na pasasayarin sa laman; na-aari rin ang damit na tinina +nang azul. Ang pag-inom nang mahabang arao nang tubig na pinagbabaran +nang _trifolio fibrino,_ (pan~gasvit) ay magaling na totoo sa saquit +na balingtamad; at cun baga ang balingtamad ay casama nang escorbuto +ang mabuti roo,i, magbabad sa calahating botellang tubig ó alac sa +misa nang timbang isang salaping _quina (dita)_ at timbang cahating +_ruibarbo,_ at touing arao iinumin nang maysaquit ang isang calahating +tazang mahiguit. + +131. Masama dito sa ganitong saquit ang aguardiente, at ang ibang +man~ga maiinit na bagay, pati nang man~ga ungüentong may tabá. Mayroon +namang tauong binabalingtamad, na gamutin man nang paanyo, ay hindi +gungmagaling, bagcus lungmulubha; itong ganitong maysaquit ay magaling +pa sa caniya ang houag gamutin, lalo pa cun matanda. + + + + +=CAPÍTULO 14.= + +_Ang saquit na pinan~gan~ganlang piyo, sa uicang castila,i,_ gota. + + +132. Ang saquit na ang pan~gala,i, _piyo_ ay marahil mamahay sa paa; +ang damdam nang maysaquit ay siya,i, dinaraanan, ó binubusan nang +malamig na tubig sa caniyang paa; cun minsan ang damdam niya,i, anaqui +linalagari, ó binabatac, ó pinapaso ang man~ga daliri nang paa. +Mayroon namang tauo, na pinipiyo sa camay ó sa ibang lugar nang +catauan. Ang nagcacasaquit nang ganito ay ang matamaring cumibo, ang +malacas cumain, ang nag-iisip nang man~ga maliliuag, ang napupuyat, +ang namamanglao, at ang inurun~gan nang pauis, galis, ó nang saquit +sa bouan bouan cun baga babayi. + +133. Ualang maalamang gamot sa _gota_, ó _piyo:_ at masama namang +gamutin, sa pagca mauala man yaong saquit na yao,i, mamamatay +caalam-alam nang biglang pagcamatay ang may catauan, ayon sa uica ni +Buchan. Caya ang sasabihin co lamang n~gayon, ay ang magaling gauin sa +maysaquit na inuurun~gan nang piyo. + +134. Cun yaong pinipiyong tauo,i, nauala,t, inurun~gan noong saquit na +yaon, at dahilan doon sa pag-urong nang saquit, siya,i, dinaraanan +nang _apoplegía_ (panhihimatay), ó garrotillo, ó hinihica siya, ó +nahihilim, ó masaquit ang sicmura, ó nagcacasaquit nang iba, ang +gagauin agad ay ang isusunod na ituturo co n~gayon. + +135. Babañusang parati ang maysaquit sa tubig na mainit hangang tuhod; +cucuscusin nang tuyong damit ang caniyang paa. Saca sasangrahan dito +rin sa paa. Lag-yan nang parapit número 36, at cun malubha ang +maysaquit, ay lalac-han ang parapit. Ang paa siya ang pararapitan, cun +baga ang maysaquit datihang pinipiyo sa paa, ó sa camay, ó sa ibang +lugar nang catauan. Datapoua cun mahirap na ang maysaquit, at +mapan~ganib ang caniyang buhay, doon pagdaca pararapitang malapit sa +masaquit na casangcapan, sa itaas nang camay sa halimbaua, ó sa ibabao +nang sico. Pag magaling na ang damdam nang maysaquit at ang saquit na +piyo ay nararamdaman din doon sa rati, hindi na mapan~ganib ang +maysaquit; at hangan siya,i, malubha pa, at hindi nagsasaoli ang +saquit doon sa datihan, _ilalagay siya sa husay_ (capítulo 4), at +paiinumin nang tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao, na +dinoroonan nang salitre, timbang sa icaualo maghapon; saca babalutin +nang damit na tinina nang azul yaong lugar na yaon, na ibig paroonan +nang piyo, at macaitlo maghapon paiinumin ang maysaquit nang +_triacang_ itinuturo sa número 42, na tutunauin sa tubig nang _alagao_ +na sinabi co can~gina. + + + + +=CAPÍTULO 15.= + +_Ang gagauin sa quinagat nang asong bang-ao, na ang tauag nang castila +sa ganoong saquit ay_ mal de rabia. + + +136. Ang aso pati nang pusa ay nababang-ao ó nauulol di man cagatin +nang ibang hayop na ulol. Ang nababang-ao na aso, ay quinatatacutan +nang capoua aso, at sa malayo man ay ungmiilag doon, sapagca +pinaquiquiramdaman nila ang caniyang saquit. Cun ang aso,i, +nababang-ao na, ay hindi ungmaabot sa icapat na arao, at namamatay +siyang cusa. + +137. Cun mayroong tauong quinagat nang pusa ó nang asong ulol, ang +sugat ay nababahao, para nang ibang man~ga sugat. Caya ang man~ga +tagalog na ualang isip, sila,i, nararayaan nang man~ga médicong +hunghang na canilang tinatauag; at sa canilang acala ay uala na silang +saquit, sapagca ang sugat ay nabahao na. Datapoua aco,i nacaquita na +nang labing limang maysaquit sa isang bayan lamang na quinagat nang +asong bang-ao; at nan~gamatay rin, baga man nan~gabahao ang canilang +man~ga sugat, at sinangrahan nang man~ga médico at sinipsip pa,t, +vinentosahan ang canilang man~ga sugat. Ang sugat na gaua nang pusa ó +nang asong ulol, ay nabababao n~ga cun minsan siyang cusa, di man +gamutin; datapoua pag nacaraan ang tatlong lingo, ó ang isang boua,t, +calahati, ó tatlo cayang bouan, ay nararamdaman nang may catauan na +masaquit-saquit yaong lugar nang sugat na nabahao. Saca hungmalili +dito ang pamamaga nang pilat nang sugat; namumula tuloy at +pungmuputoc, at linalabasan nang tila tubig na mabaho, at ga +mapulapula. Ang maysaquit ay namamanglao at ga natatamlay; naguiguitla +siya, at pinan~gin~gilabutan nang guinao ang boong catauan; ga +quinacapus siya nang paghin~ga at balisang parati; masaquit ang man~ga +bituca; ang pulso,i, mahina,t, gulo; ang pagtulog ay hindi mahimbing, +bagcus parating naguiguising at natatacot; ang pananabi ay sala rin; +parating pinapauisan siya nang malamig, na munti ang pauis at +sumandaling oras lamang calauon; cun minsan masaquit ang lalamunan. +Ito ang man~ga unang nararamdaman nang quinagat nang asong bang-ao. + +138. Ang sungmusunod dito,i, itong iba pa; ang maysaquit ay nauuhao na +totoo, at nahihirapan cun ungminom, datapoua cun malauo,i, aayao na +siyang uminom, at touing ilalapit sa caniya ang tubig, ó cun +naquiquita niya, ó naririn~gig man ang pan~galang _tubig_ ay +nasisindac ang caniyang boong catauan. Ang man~ga hirap at ang man~ga +saquit niya ay hindi masaysay. Ang pagtin~gin niya ay titig, at ga +mabagsic; anopa,t, catacot-tacot panoorin ang caniyang lagay. + +139. Bagaybagay ang gamot na ang uica nang man~ga tauo,i, maigui rito; +datapoua ang gamot na totoong-totoo doo,i, ang _mercurio_, ó _azogue_. +Caya ang pagsasangra sa maysaquit, ang ventosa, ang pagsipsip nang +sugat, at ang sun~gay nang usa na sinunog, na inilalagay roon, ay +hindi naniniya cun minsan; at mayroon ding namamatay na maysaquit na +guinamot noon. Caya ang gagauin nang quinagat nang pusa ó nang asong +bang-ao, siya,i, magsusugo sa Mainila (cun sa ibang bayang may botica) +nang isa catauo, at ipacucuha niya doon sa botica ang bilin sa número +28. Ito ang totoong gamot, at ang lalong magaling na lunas sa quinagat +n~g asong ulol. Caya mabuti disin, cun sa lahat na bayan mayroon +magamit na gayong gamot, doon man lamang sa bahay n~g tauong mayaman, +ó sa tinda nang man~ga mercader; ang halaga niyong gamot na yaon ay +isang salapi ó piso. Datapoua cun bibili ang man~ga mercader sa +botica, ay magaling bumili sila nang mercurio lamang na ualang +calahoc, sapagca ang mantica,i, ungmaanta, at ang isa pa,i, cun +gagamitin na, ay ualang liuag samahan nang mantica ayon sa turo sa +número 28 doon sa nota. + +140. Ang gagauin n~ga sa tauong quinagat nang pusa ó nang asong +bang-ao ay gayon. Pagcaraca mag-iinit ca nang tubig na dinoonan nang +caunting asin. Ang sugat ay huhugasan at lilinising magaling na +magaling nitong tubig na malacuco na dinoonan nang asin, nang macuha +ang lauay nang asong nacacagat. Saca cuscusing palibot ang man~ga tabi +nang sugat, hangang sa tatlong daliri calayo doon sa sugat, nang +timbang saicapat nang ungüentong tinuran co can~gina, na bilin sa +número 28; at ito,i, gagauing minsan arao-arao. Ang sugat ay gagamutin +at babahauin para nang ibang man~ga sugat; datapoua maigui ring +pabayaan munang magnacnac nang malauon. Tungcol sa husay nang +maysaquit, cailan~gan ang houag siyang cumain nang maraming carne; +saca magin~gat sa alac, sa man~ga mahanghang at sa man~ga mainit; at +nang lumaqui ang cabagsican nang mercurio, susumpitin ang maysaquit +touing arao, at babañosan arao-arao sa malacucong tubig hangang tuhod. +Ang caniyang iinuming parati ang bilin sa número 2. Maraming +totoongtauo, ani Tissot, ang guinamot co nang gayon na quinagat nang +asong ulol, at hindi sila naano. Caya yaon ang cailan~gang pagpilitang +gauin nang tauong ibig masiguro ang caniyang buhay. Caya quinucuscos +ang man~ga tabi nang sugat nang ungüento nang _mercurio,_ ay nang +lumura ang maysaquit nang man~ga labing limang arao, ó tatlong lingo. + +141. Datapoua bago gamutin nang gayon ang maysaquit, cun mayroon +siyang dugong marami at mataba, at magaling na totoo ang caniyang +catauan, pagca hinugasan na ang sugat nang tubig na may asin, ay +cailan~gang sangrahan, ó ipacagat sa anim na linta ang caniyang camay; +ó tanducan, ó tacluban nang ventosa, at cunan nang dugó na man~ga apat +ó limang piso ang timbang. Datapoua cun yayat ang maysaquit, ay houag +cunan nang dugo. Saca isusunod doon ang pagcuscos nang man~ga tabi +nang sugat, at ang ibang man~ga biling co sa itaas sa párrafong +sinundan nito, hangang sa icalabing dalaua ó icalabing limang arao. +Ang maysaquit na guinagamot nang _mercurio,_ ay hindi sucat yumapac sa +basá; at totoong sama yaon. Gayon din cailan~gang mag-in~gat siya sa +hamog at sa ulan; houag lumacad siya sa lupa cun gab-i, ó cun madaling +arao, at paraparang masama yaon. Ang man~ga babaying may panahon cun +quinagat nang _asong_ bang-ao, ay gagamutin din para nang iba; houag +lamang damihan ang ipinapahid sa caniya, at houag namang pahiran +arao-arao cun hindi cailan~gan. Masama namang sangrahan. + +142. N~guni,t, cun ang tauong quinagat nang pusa ó nang _asong_ +bang-ao na hindi guinamot nang paanyo, ay sungmasama na ang caniyang +pagcaramdam, at mahirap na ang caniyang lagay, ang gagauing +madaling-madali doo,i, gayon. Sasangrahan, ó cucunan nang maraming +dugo, at ito,i, uuling gagauing macalaua ó macaitlo ó macaapat, cun +baga cailan~gan. Cun baga mapambohan ang maysaquit nang malacucong +tubig ay pambohan agad nang macalaua maghapon. Sumpiting macalaua, ó +macaitlo maghapon nang bilin sa número 5. Cuscusin ang man~ga tabi +nang sugat na macalaua maghapon nang ungüento nang _mercurio,_ para +nang utos sa párrafo 140. Yaong casangcapang quinagat nang pusa ó nang +aso, lalahiran nang lan~gis ó lana man, at babalutin nang basahang +babad din sa lan~gis; macaualo maghapon, paiinumin nang tubig na +pinaglagaan nang alagao; at macaualo rin palulunuquin ang maysaquit +nang isang pelotilla nang turo sa número 31. At cun baga ibig niyang +sumuca, painumin nang bilin sa número 35. Ang maysaquit na guinamot +nang gayon, cun baga nalauo,t, hindi pa gungmagaling na tatoo, bagcus +naroon mahina,t, hapay ang caniyang loob ay paiinumin nang bilin sa +número 14, timbang tatlong bahagui maghapon. + +Cun sa iyong bahay mayroon cang in~gat na _mercurio_ ay siya na yaon, +at hindi cailan~gang magsugo canang tauo sa botica. Ang timbang pisong +_mercurio_ ay doonan mo nang timbang tatlong salaping _manticang_ +sariua nang baboy, at timbang isang salaping _sebo_ nang _baca_ ó +_tupa_; saca bayuhin itong tatlong bagay, hangang hindi na maquita ang +_azogue_, sa isang bayohang bacal ó tangso, ó sa lusong man, ó sa +tagayan man, at pagca bayo na,i, yaon ang ungüentong ipapahid mo sa +sugat para nang turo co sa itaas, párrafo 140. + +_Nota_. Ang uica nang isang médicong marunong, na si Roux ang n~galan, +na capilitang pasuin ang sugat na guinagaua nang aso ó nang pusang +ol-ol. Caya pagca hinugasan ang sugat nang tubig na may asin, ay +doonan nang caonting bulac ó laman nang bun~ga nang boboy, at +papagnin~gasin, na yao,i, gagauing maminsan-minsan. Saca gauin mo +naman ang turo ni Tissot tungcol sa _mercurio_; at houag mong bahauin +ang sugat cundi malauon. + + +_Ang gagauin sa quinagat nang asong ol-ol cun ualang mercurio ó +azogue._ + +143. Datapoua cun ualang _mercurio_, at maliuag namang magpacuha ca sa +botica, ang gagauin sa quinagat nang asong bang-ao, ay gayon. +Pagcaraca huhugasa,t, lilinisin ang sugat nang maysaquit nang tubig na +malacuco na dinoonan nang asin, n~g macuha ang lauay nang asong +nacacagat. Saca painumin tuloy ang maysaquit nang _lana ó lan~gis_ sa +castila, _ó lan~gis_ nang _niyog_ na mabaho man, ga calahating taza +carami, hangan sa siya,i, sumuca; at cun hindi sungmusuca ay big-yan +pa hangan sumuca. Itong pag-inom nang lan~gis, hindi sucat pabayaan, +at siya ang cauna-unahang gamot dito. Saca cun ibig at pungmapayag ang +maysaquit, ang sugat ay pasuin nang caunting bulac, ó nang laman nang +bun~ga nang boboy. Cun aayao ang maysaquit na pasuin ang sugat niya,i, +papagsugatin nang isang _lanceta_ ó campit ó dulo nang gunting man, +mangyaring magdugó lamang, at doonan ang sugat nang caputol na +_sun~gay_ nang _usa_ na sinunog, at iuan doon hangan sa siyang cusang +malaglag. Ang pagsusunog noong sun~gay nang usa, ay hindi maliuag; +basahin mo ang numero 30. + +144. Ang sinabi co n~gayon sa párrafong natalicdan ay magcacasiya na +cun minsang igamot sa quinagat nang asong ol-ol; datapoua nang lalo +pang maseguro ang buhay nang maysaquit, ay mabuting gauin ang +sasabihin co n~gayon. Touing icalauang arao susumpitin ang maysaquit; +arao-arao papambohan nang tubig na malamig, at palulunuquing maghapon +nang dalauang pelotilla nang bilin sa número 31. Ang pagpambo itutuloy +hangang sa tatlong puo ó apat na puong arao, at cun hindi minamagaling +nang maysaquit ang malamig na tubig pambohan sa tubig na malacuco. Ang +tauong guinagamot nitong man~ga bilin sa dalauang párrafong +magcasunod, cun minsan ay hindi mamamatay di mang gamutin nang +mercurio. Datapoua,t, lalong magaling at seguro sa lahat ang mercurio. + + + + +=CAPÍTULO 16.= + +Ang Gamot Sa Quinagat Nang Man~ga Hayop Na May Camandag. + +_Gamot sa quinagat nang pocquiotan, laiuan, potacti, amboboyog, lamoc, +ó lan~gao na may camandag._ + + +145. Cun mayroong quinagat na tauo, niyong man~ga hayop na yaon, ang +gagauin ay gayon. Bunutin muna ó sunquitin nang carayom ang panuca +nang hayop na cungmagat; saca basaing parati yaong lugar na masaquit +nang basahang babad sa tubig lamang, ó sa tubig na pinaglagaan nang +bulaclac nang _alagao_; ó tapalan nang tinapay na minasa sa _gatas_ at +_pulot_; bañosan ang maysaquit hangan tuhod nang tubig na malacuco; +houag pacanin nang marami cun gab-i; painumin siya nang tubig na +pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao_. Ang lana ó lan~gis nang niyog +ó ang lan~gis sa castila, cun ilahid agad sa lugar na quinagtan nang +hayop, ay nacauauala nang pamamaga, pati nang pagsaquit. Datapoua cun +minsan hindi cailan~gang gumaua nang anoman, doon sa quinagat niyong +man~ga hayop na yaon, at ang saquit siyang cusang nauauala. Cun baga +maraming hayop ang nacacagat, ay sangrahan, ó cunan nang dugó ang may +catauan. + + +_Gamot sa quinagat nang ahas._ + +146. Ang magaling gauin sa quinagat nang ahas, ay cadlitan ang sugat, +pag binigquisan muna sa ibabao nang quinagtan na casangcapan, saca +tinatacluban nang ventosa, ó ipinasisipsip sa ibang tauo. Ang sugat ay +lahiran nang _lan~gis_ na mainit-init ó lana man, at ang maysaquit ay +painumin din nang lan~gis hangan sa siya,i, sumuca. Saca humanap ca +nang buto nang _mostaza_ at isang bigquis nang damo na ang pan~gala,i, +_coclearia_ (Taquip susó ó taquip cuhol) at bauang, itong tatlong +bagay babayuhin: saca pigain, at ang gatá ipaiinom sa maysaquit, at +caalam-alam gagaling. Cun ualang buto nang _mostaza_, ang dahon ay +na-aari. + +147. Cun hindi pa gungmagaling ang maysaquit, mag-init ca nang +caunting tubig na hinulugan nang caputol na _pepita_ sa _catbalonga_, +at pag mapait na ang tubig, ay ipainom mo sa maysaquit, at ang lugar +na quinagta,i, cadlitan muna nang magdugo, bago tacluban nang caputol +na _pepita_ rin, na linauayan muna. Pag cumapit ang _pepita_ doon sa +sugat, ay bayaan doon hangan sa siyang cusang malaglag. Itong gamot na +ito,i, totoong buti. Cun ualang _pepita_, ay lag-yan nang caputol na +sun~gay nang usa na sinunog, número 30. + +148. Cun ualang _pepita_, ó sun~gay nang usa, ó lan~gis man, ang dumi +nang tauo na-aari rin; caya ang timbang cahati, ó tatlong bahagui, ó +isang salapi noon ay iyong tunauin sa tubig, ó sa alac, at ipainom sa +maysaquit; itong gamot na ito,i, nacagaling sa marami. Maigui ring +ipan~guya sa maysaquit ang isang san~ga nang _macabuhay_ na mapait +hangang malasahan niya ang pait. + +149. Ang pinan~gan~ganlang _agua de luz_, ay yaon ang mabagsic sa +lahat na gamot. Caya cun mayroong quinagat nang ahas, paiinumin nang +tubig na dinoonan nang lima ó anim na capatac na _agua de luz_, na ito +ay gagauing macaapat sa isang oras, ayon sa calubhaan nang maysaquit; +cun gungmagaling-galing na siya,i, dinadalan~gan ang pag-inom; at +arao-arao paiinumin din nang caunti, pati nang lugar na quinagtan ay +lalahiran nang ilang capatac noon ding _agua de luz_. Datapoua cun +pinainom na ang maysaquit nang maraming _agua de luz_, at hindi rin +gungmagaling, ang boong catauan niya ay pahiran nang lan~gis, bago +painumin nang _agua de luz._ Ang _agua de luz_ cailan~gang bilhin sa, +botica. + +150. Bucod doon sa man~ga bagay na sinabi co n~gayon na magaling +igamot sa tinuca nang ahas, mayroon namang iba, na magagaua rin sa +maysaquit nang madaling gumaling. Caya pagca yari na yaong man~ga +bilin sa párrafo 146, 147, 148, mabuting painumin ang maysaquit nang +tubig na may gata nang dayap ó nang tubig na sinucaan. Maigui rin (pag +nahuhugasan na nang tubig, ó alac ang sugat) pasuin yaon ding sugat +nang isang tabaco, ó nang laman nang bun~ga nang boboy. + + +_Gamot sa quinagat nang atangatang sa uicang castila,i,_ alacrán. + +151. Ang pag-gamot sa quinagat nang atangatang ay para nang guinagaua +sa quinagat nang ahas; bubunutin muna lamang ó susunquitin nang +carayon ang pinacapanuca nang hayop, cun baga nababaon sa laman; saca +ang man~ga turo sa párrafo 146, sa 147 at sa 148, susunding gagauin sa +maysaquit. + + +_Gamot sa quinagat nang gagamba._ + +152. Cun mayroong quinagat nang gagamba ang gagauin doo,i, gayon. +Bumayo ca nang _bauang_ at _triaca_, at itapal mo sa lugar nang +quinagtan nang hayop. Ang totoong galing dito,i, patacan yaon ding +lugar nang dagta nang _hauili ó as-is ó tibig_, na macalaua ó +macaitlo. Datapoua cun baga mayroong tauong nacalunoc nang gagamba +casama nang ibang quinain, cailan~gang pasucahin nang lan~gis. Ang +guinagaua sa quinagat nang ahas, yaon din ang maigui rito: caya cun +baga hindi nacagaling ang dagta nang _hauili_, at ang tapal na +_bauang_ at _triaca_, susundi,t, gagauin ang man~ga bilin sa párrafo +146, sa 147, at sa 148. Ang magaling sa lahat ay ang _pepita sa +catbalogan_, ayon sa sinabi co sa párrafo 147; ito,i, totoong daling +nacaguiguinhaua sa maysaquit. + +_Gamot sa quinagat nang buaya ó pating._ + +153. Cun mayroong tauong quinagat nang buaya ó pating, ang gagauin +doon ay hugasa,t, linising maigui ang sugat nang alac na malacuco. +Doonan nang asin ang sugat lag-yan nang caputol na sun~gay nang usa na +sinunog número 30; at pag bumutao ang sun~gay, gamuting para nang +guinagaua sa ibang sugat. + + +_Gamot sa natibo nang pagui, lupo sombilang, canduli, ó ibang bagay na +isda na ang tinic ay may camandag_. + +154. Ang gamot sa natibo nang man~ga isdang yaon ay ang gata nang +dayap, na ipinapatac sa masaquit, pagbinunot muna ang tinic. Cun +ualang dayap, ay naari ang dagta nang dahon nang _camote_, ó ang +maasim ang _dalandan_, ó ang _suha_, ang _colobot, ó lucban_ man. +Magaling din ang tapal nang man~ga _chileng_ binayo na may casamang +_suca_. Gayon ding maigui rito ang bun~ga nang _pepinillo_ de S. +Gregorio (pacupis, salagsalag, tabuboc, halahala, pocotpocot) na +pinan~gan~ganlan naman nang man~ga castila na _coloquíntida_; ang +bun~ga nitong damong ito ay binabayo at itinatapal; at ang maysaquit +pinaiinom nang caunti noon, ga anim ó pitong butil na palay ang +timbang, nang siya,i, sumuca, ayon sa bilin sa _nota_ nang número 34. +Cun hindi mauala ang pamamaga nang quinagtang lugar, ay maiguing +tapalan nang dahon nang _dapdap_ na mainit init. Cun ang tinic ay +hindi mabunot, ay gamutin ang maysaquit para nang turo sa párrafo 285. + + +_Gamot sa quinagat nang cocac, isa bagang hayop na catulad nang +palaca._ + +155. Ang cocac ay ualang n~gipin, datapoua ang pinacan~gidn~gid noon +ay matigas; caya cun mayroon quinagat noong ó cun mayroong nacacain +nang _cocac_, ang gagauin doo,i, para nang bilin sa itaas sa quinagat +nang gagamba, párrafo 152; ó gamutin para nang quinagat nang ahas, cun +hindi siya gungmagaling. Aco,i, nacaquita nang isang tagalog, na munti +nang namatay dahilan sa pagcain nang cocac. + +_Gamot sa quinagat nang olupihan, ó olahipan, na ang pan~galan nang +castila doo,i, ciento piés._ + +156. Nang maualang madali nang pagsaquit ang lugar na quinagtan nang +olupihan, ay loloopin nang tatal nang _molauin_ na sinunog; saca +tapalan nang _chile_ at bauang na binayo. Maigui ring tapalan nang +dahon nang tabacong mura, na binayo rin. N~guni totoong buti sa saquit +na ito, ang _pepita_ sa Catbalogan, ayon sa turo sa párrafo 147. + + +_Gamot sa natilas na tauo, pati sa naligas._ + +157. Mayroong isang ood na ang pan~gala,i, _tilas_ sa uicang tagalog, +at sa uicang bisaya,i, _basul;_ yaong hayop na yaon ay hindi +nan~gan~gagat; datapoua,i, salang mapasayad sa balat nang tauo,i, +cungmacapit at nababaon sa laman ang balahibo noong hayop na yaon. Ang +gamot sa natilas, ay ang _draconcio_ (panaquilon); quinacayod ang +laman nang pinacacatauan nitong damong ito, at itinatapal sa +masaquit; at totoong daling lungmalabas ang man~ga balahibo nang +hayop, at nababahao ang sugat na malauo,t, may nana man. Cun ualang +_panaquilon,_ ay alin mang bagay sa sasabihin co n~gayon, ay ma-aari. +Ang dahon nang _nami_ ay nacacabunot naman nang balahibo nang _tilas._ +Ang sa _papayang_ dahon, na maputi at malanta na ay maigui rin. +Magaling doon sa masaquit, ang pahiran nang pagquit na uinisican nang +lan~gis, at nang pinalambot sa apoy, at saca paraanin nang mariin doon +sa masaquit ang ilang buhoc nang babayi, na hinahauacan sa dalauang +camay, at madadala tuloy nang buhoc ang man~ga balahibo nang tilas. + +_Nota._ Ang tauong dungmaraan sa ilalim nang cahoy na +pinan~gan~ganlang _ligas,_ cun baga siya,i, nahuhulugan nang hamog na +nangagaling doon, ay sinisibulan ang may catauan nang man~ga butil na +masaquit, at ang gamot doo,i, cuscusin nang caputol na bun~ga nang +salagsalag ó pacupis (pepinillo de san Gregorio.) + + +_Gamot sa pinasucan sa tayin~ga nang antipalo, cun otdo_ + +158. Ang hayop na pinan~gan~ganlang _antipalo,_ ay catulad nang +olopihan, munti lamang doon, at marami ang paa. Itong hayop na ito,i, +sungmusoot sa tayin~ga nang tauo. Ang pinan~gan~ganlan nang tagalog na +_otdo_ ay catulad nang bulati, munti lamang ang catauan, mabilog, +malandas na totoo, maquintab ang balat,at ga mariquit tingnan. Ang +_otdo_ ay hindi rin nan~gan~gagat sungmosoot lamang sa tayin~ga nang +tauo. Caya cun mayroong tauong sinuutan sa tayin~ga, nang _otdo, ó +antipalo,_ bumayo ca nang caonting isdang tuyo, ó bagoong, at idoon mo +sa tayin~ga, at lalabas ang hayop. Cun ibig mong patayin ang +_antipalo_ sa loob nang tayin~ga, ay bumayo ca nang isang bigquis na +locoloco, _(albahaca silvestre)_ lag-yan mo nang caunting tubig; saca +pigain, at ang gata,i, idoon mo sa tayin~ga, at mamamatay ang hayop. + +159. Cun minsan ang tauo,i, pinapasucan sa tayin~ga nang man~ga hayop +na munti; at ang mabuti sa lahat doo,i, pahigain nang pataguilid ang +may catauan, at sidlan nang tubig ang tayin~ga, at pagcaraca lalabas +ang hayop. + + + + +=CAPÍTULO 17.= + +_Ang bulutong na ang tauag nang castila doo,i,_ viruelas. + + +160. Bago lagnatin ang tauong bubulutun~gin siya,i, ga namamanglao +muna; madaling pauisan siya, at nananab-ang nang pagcain. Ang +muc-ha,i, ga nag-iiba, pati nang mata,i, macuyad; saca naghahalihalili +ang pagdaan nang init at nang guinao sa may catauan. Sungmusunod dito +ang isang malaquing guinao, at tuloy hungmahalili sa guinao ang isang +malaquing lagnat, na may casamang saquit nang ulo,t, bayauang. Ang +maysaquit ay sumusuca naman, ó ibig sumuca. Nahahalatang darami ang +bulutong, cun maquintab ang mata nang maysaquit, cun siya,i, +sungmusucang parati, at ang bay-auang ay masaquit na totoo; cun +nagbabalisa, at parating bibilingbiling ang maysaquit; ó cun baga +bata, cun hilim na parati, cun ang bulutong ay lungmilitao sa icatlong +arao, ó sa icalaua caya; sapagca cun maagang lumitao ang bulutong ay +lalo pang mapan~ganib ang maysaquit. + +161. Ang lagnat nang bubulutun~gin ay iilang oras lamang ang +calac-han; saca ungmuunti ang lagnat at pinapauisan nang malaqui. Sa +catapusan nang lagnat, sa icatlo ó icapat na arao ay lungmilitao ang +bulutong na casabay nang pauis na sungmusunod sa lagnat. Ang unang +sinisibulan nang bulutong ay ang muc-ha, saca ang camay; sungmusunod +ang bias nang camay, ang liig at ang ibabao nang dibdib. Pagca ganito +ang lagay nang maysaquit, at talagang hindi siya lulubha,t, +bubulutun~gin nang marami,t, masamang bulutong, ang lagnat ay +ungmuunti ó hindi lamang nauauala; saca dungmarami ang bulutong, at +sungmisibol sa licuran at sa pig-yi, sa tiyan, sa hita,t, sa man~ga +paa; cun minsan maraming totoong bulutong ang sungmisibol sa +talampacan. Ito,i, mahirap sa maysaquit; sapagca dahilan sa cacapalan +nang balat noong lugar na yaon ay maliuag sumibol na madali. Ganoon +ang inaasal nang bulutong na magaan. + +162. Dahilan sa pagsibol nang man~ga bulutong ang balat nang catauan +ay nauunat at namamantal. Ang unang namamaga ay ang muc-ha, pati nang +liig; at dahilan sa pamamagang yao,i, nagsasara ang mata cun minsan. +Saca sungmusunod na namamaga ang camay; hungmahalili ang paa; at gayon +din ang ibang man~ga casangcapan. + +163. Cun ang bulutong ay marami, ang maysaquit ay lalagnating uli, cun +malapit nang magnana ang bulutong. Ang pagnanana nang bulutong ay sa +icasiam na arao hangan sa icalabingtatlo. Doon nauuhao at nahihirapan +ang maysaquit, at hindi siya matutong lumagay; at cun malaqui ang +saquit hindi macatulog siya, at tila nahuhung-hang; cun minsan ay +hilim, at mapan~ganib ang caniyang buhay. Ang pulso,i, totoong dalas +pagca gayon; datapoua cun nauauala na ang pamamaga nang muc-ha at nang +liig, ay hindi na lubhang mapan~ganib ang buhay nang maysaquit. + +164. Ang isa pa namang marahil dumaan sa binubulutong ay ang pagsaquit +nang lalamunan; ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit, na ang +lalamunan ay sinisibulan din nang bulutong; datapoua ang dahilang +totoo nang pagsaquit nang lalamunan, ay ang pamamaga nang man~ga +casangcapan nang catauan, ang cainitan nang dugo, at ang calaquihan +nang lagnat, sapagca sa lalamunan ualang sungmisibol na bulutong; caya +cun hindi marami ang bulutong, at hindi rin malaqui ang lagnat, ay +hindi sungmasaquit ang lalamunan, ay parating lungmulura ang maysaquit +na hindi siya macapagpahin~ga. Ito,i, nacacahirap sa caniya, lalo pa +cun napapacnos nang calulura ang man~ga labi, ang man~ga loob nang +pisn~gi, ang dila, at ang n~galan~gala; datapoua mahirap man itong +paglura, ay totoong nacacagaan sa saquit. + +165. Ang man~ga sangol ay sinusubaan cun sila,i, sisibulan nang man~ga +bulutong, datapoua,i, hindi sucat alumanahin yaon; alintana masamang +subaan, cun baga nacaurong ang pagsibol nang bulutong, ó cun magnanana +na. Cun minsan naman binabalin~goyn~goy ang binubulutong bata ma,t, +matanda man; at ito,i, magaling na totoo sa maysaquit. + +166. Ang nalalagnat na, dahil sapagca siya,i, bubulutun~gin, ay hindi +sucat painumin nang man~ga maiinit na nacapagpapa-pauis; caya ang +alac, ang triaca, ang mainit na silid at ang maraming damit ay +nacacalubha sa maysaquit. Maraming lacsang tauo ang namatay dahilan +doon sa man~ga ganoon. + +167. Cun dahilan sa lagnat nahahalata na, na bubulutun~gin ang tauo, +pagcaraca,i, ang saquit _ilalagay sa husay_ (capítulo 4); at touing +umaga,t, hapon ay babañusan nang malacucong tubig hangang tuhod. Dahil +dito sa pagbabaños na ito, ay dungmadalang ang bulutong sa ulo. Ang +pagsumpit ay isa pang nacauauala nang pagsaquit nang ulo, caya ang +maysaquit susumpitin arao-arao at cun munti ang lagnat, at hindi +talaga siyang bubulutun~gin nang marami, ang baños, ang pagsumpit, at +ang husay sa capitulo 4, ay magcasiya na. Saca mabibig-yan ang +maysaquit nang alin man doon sa bilin sa man~ga número 1, 2 ó 4, cun +siya,i, matanda; datapoua cun sangol ang maysaquit, at hindi +nalalagnat, bibig-yan nang gatas na dinoonan nang tubig; na +pinagbabaran nang alagao; itong tubig ay calahati nang gatas. Datapoua +cun hindi pungmapayag ang bata roon, ay samahan lamang nang tubig. Sa +man~ga matatanda,i, ang man~ga bun~ga nang cahoy na luto sa tubig at +ang tinapay ay magaling din, cun naiibig nila. Datapoua masama roon +ang carne, ang sabao, ang itlog at ang alac. Mapapainom namang; parati +ang maysaquit nang suero número 50 ó nang gatas nang baca na inalsan +muna nang pinacataba. Cun hindi malaqui ang saquit, itong man~ga bagay +na sinabi co n~gayon ay siya na; datapoua pag natutuyo-tuyo na ang +man~ga bulutong, cailan~gang purgahin ang maysaquit nang bilin sa +número 11: at pag nacaraan nang anim na arao, siya,i, capupurgahin pa +noon ding purgang yaon. Pag napurga nang minsan ang maysaquit, ay +macacacain na siya nang man~ga gulay at tinapay. + +168. Datapoua iba ang gagauin pagca malaqui ang saquit nang +bubulutun~gin. Sapagca cun ang lagnat ay malaqui, at matigas ang +pulso, at masaquit na totoo ang ulo, pati nang bay-auang, ay +cailan~gang sangrahan ang maysaquit sa camay. Saca pag nacalalo ang +dalauang oras ay susumpitin: at cun hindi ungmunti ang lagnat, at lalo +pa cun matigas ang pulso, at ang maysaquit ay naghihilim, ó tila +nasisira ang bait, ay cailan~gan sangrahang minsan pa, ó macalaua man, +sa man~ga unang dalauang; arao, cun hindi nauauala ang malaquing +cahirapan nang lagnat. Gayon din, cun ganoon ang lagay nang maysaquit, +ay susumpiting macaitlo, ó macaapat maghapon, at babañosan sa paa +hangan tuhod na macalaua maghapon din. Saca inaalis ang maysaquit doon +sa quinahihig-an, at pinalulucloc sa luclucan sa isang silid na +maaliualas, han~gan sa siya,i, macapagtiis doon. Ualang ibang +ipaiinom sa caniya cundi ang bilin sa número 2 ó 4; at cun hindi rin +ungmuunti ang lagnat, touing oras ay paiinumin nang isang cuchara nang +bilin sa número 10. Pag nacasibol na ang bulutong palibhasa,i, doon +hindi na malaqui ang lagnat, houag gauin sa maysaquit itong lahat na +sinabi co n~gayon, cundi ang inacala lamang na macacasiya sa caniyang +calagayan; at cun totoong naual-an nang lagnat ang maysaquit, ang +gagauin lamang sa caniya,i, ang man~ga bilin sa párrafo 167 na +sinundan nito. + +169. Cun magnana na ang bulutong, cun minsan lalagnatin uli ang +maysaquit; at ang gagauin doon ganito. Ang isusumpit sa caniya ay ang +_suero, pulot, lan~gis,_ at _asin;_ cun ualang suero, ay na-aari ang +tubig na pinaglagaan nang _cebada ó palay._ Macaitlo cun umaga +paiinumin nang tatlong taza nang bilin sa número 32. Cun baga malaqui +ang lagnat nang maysaquit, ay paiinumin touing oras nang isang cuchara +nang bilin sa número 10, ó damidamihan cun baga cailan~gan. Ang +maysaquit ay inaalis sa hihigan, at inililipat sa silid na maaliualas, +at arao at gab-i doon pinalulucloc sa luclucan, bucas ang dun~gauan +(cun arao) han~gan umunti ang lagnat. Itong ganitong gaua ay totoong +igui sa maysaquit at di man matulog siya,i, ay hindi naman ma-aano, +baquit macacasama bagcus sa caniya ang pagtulog; at ang isa pang hindi +icatutulog niya, ay ang malimit na paglura, na masamang tumahan at +mauala. At nang siya,i, lumura nang maguinhaua ay susumpitin parati sa +loob nang bibig nang tubig na may casamang pulot, nang isang sumpit na +munti, na cauayan man. Gayon ding mabuting sumpitin ang maysaquit sa +ilong nang malinisan, at nang macahin~ga siya nang maloualhati. Cun +baga malaqui pamamaga nang muc-ha at nang liig, ay doonan ang +maysaquit sa talampacan nang tapal na itinuro sa número 9; at cun +hindi nagcacasiya ito, ay lag-yan sa talampacan din nang parapit +número 36, at mauauala ang pamamaga nang muc-ha,t, liig. + +170. Cung malaqui ang saquit nang binubulutong, ang man~ga mata,i, +nagsasara at ang bagay roo,i, ang gatas na tinubigan na ibabasa roong +parati; maigui rin cun minsan ang basain nang tubig na pinagbabaran +nang _casubha, ó_ bulaclac nang alagao. Nang houag sibulan sa mata ang +maysaquit nang man~ga cun anoano, ay mag-in~gat siya sa pagcain nang +marami, pati sa carne at alac; cun gayon pag nauala ang bulutong, ay +hindi siya sisibulan nang anoman sa mata. + +171. Cun ang bulutong ay maputi na,t, puno nang nana, ay malaquing +galing sa maysaquit ang hiuain nang dulo nang gunting ó carayom man +isa nang isa, at palabasin ang nana. Caya guinagaua ito,i, nang houag +macamatay sa maysaquit ang malaquing pamamaga nang boong catauan niya; +saca dahil doon sa paghiuang yao,i, lungmalabas ang pinaca camandag +nang man~ga sungmibol na bulutong, na palibhasa,i, hindi pinalalauong +pinatatahan sa laman nang tauo, ay hindi lungmalalim ang man~ga hucay +nang bulutong, at hindi nasisira ang hichura nang muc-ha; bucod dito +ang balat ay lungmulubay; nauauala ang pagcati, at ang pamamantal nang +muc-ha,t, liig. Ang paghiua nang bulutong ay ualang liuag, at hindi +nararamdaman man nang may catauan. Caya cun hihiuain ang bulutong, ay +maghahanda ca nang gunting na matulis ang dulo, ó carayom man, at +isang basahang malinis, at saca tubig na malacuco; at pagca marami na +ang nahiuang bulutong, ang nanang tungmutulo ay pinapahira,t, inaalis +nang basahang babad sa malacucong tubig; saca inuutas hinihiua ang +ibang man~ga bulutong para nang guinaua sa una. Sa loob nang ilang +oras ang man~ga bulutong ay napupuno uli nang nana, cailan~gang +hiuaing uli; cun minsan hangang sa macaanim hinihiua. Itong gauang +ito,i, nacauauala nang malaquing pan~ganib nang buhay nang +binubulutong, sapagca inaalis ang pamamaga pati nang nana. + +172. Masamang totoo sa saquit na ito ang _triaca,_ ang _láudano,_ ang +_jarabe de adormideras,_ ang _jarabe_ nang _carabu,_ ang píldoras nang +_estoraque_ (camanguian) ang sa _cinoglosa;_ ano pa,t, ang lahat na +nacacapagpatulog, ay masama sa saquit na yaon. + +173. Cun baga ang bulutong ay ungmuurong sa loob nang macasibol na, ay +mahirap ang lagay nang maysaquit; caya ang gagauin doo,i, houag +big-yan nang man~ga mainit, ó yaong man~ga bagay na ipapauis; painumin +lamang nang marami nang turo sa número 12, at parapitan sa man~ga +binti nang bilin sa número 36. Cun minsan ay umuuling sungmisibol ang +man~ga bulutong, pag sinangrahan ang maysaquit. + +174. Itong saquit na bulutong ay mahirap; caya ang aayao magcasaquit +nang gayon, siya,i, magpatanim nang bulutong _vacuna_ sa caniyang +catauan. Datapoua cun siya,i, magpapatanim nang bulutong, ay +cailan~gang totoo ang siya,i, humanap at pumili nang magaling na +bulutong, doon baga sa tauong yaon na hindi pa binubulutong; at ang +isa pa,i, cailan~gang hintin ang carampatang panahon nang pagca hinog +nang bulutong, na yao,i, ang icasiyam na arao na boo. Pagca hinog na +ang bulutong, na cucunan ó pangagalin~gan nang nanang itatanim sa +ibang tauo, ang magtatanim nang bulutong ay maghahanda nang isang +lancetang matulis ang dulo. Itong dulo nang lanceta,i, ibabad, ó +isasaosao doon sa nana nang bulutong na hinog; pagca napasaosao doon +ang dulong yao,i, pagcaraca ito ring dulong may dalang nana, siya ang +icacadlit ó itudtudloc sa ibig tamnan nang bulutong, doon sa ibabao +nang caniyang sico, sa bias baga. Itong tudloc ay tatlo sa balang +isang camay, at ang pag-itan nang man~ga tudloc ay isang daliring +mahiguit. Pag nacasibol na itong bulutong ay pagmamasdang magaling, +cun yao,i, bulutong na totoo, ó hindi; at cun hindi totoong bulutong, +ay cailan~gang magpatanim uli ang may catauan. + +175. Cun panahong tag-bulutong, ang aayao bulutun~gin houag cumain +nang marami, lalo pa cun gab-i; saca pipili nang magaling na cacanin, +at houag siyang tumiquim nang man~ga ano-ano. Ang man~ga gulay ay +lulutoing magaling. Houag cumain nang bun~ga nang cahoy, cun hindi +hinog na totoo. Mag-in~gat siya sa man~ga _calamay, suman, empanada,_ +etc. at pauang masama. Itong ganitong asal ay caya naquiquilalang +nacagagaling sa man~ga sangol, sapagca cun gayo,i, hindi namamaga ó +lungmalaqui ang canilang tiyan. Ang canilang muc-ha ay masaya, guising +ang canilang loob, at hindi sila macuyad. Magaling din sa man~ga bata +sa panahong tag-bulutong, ang sila,i, pambohan, ó bañusan man lamang +sa tubig na malacuco cun gab-i. At saca painuming parati nang suero, +cun baga ang bata,i, hindi yayat ó magasactin; at cun yayat hindi +sucat big-yan nang suero. Cun gayon ang gaua nang tauo,i, bulutun~gin +man siya, ó ang caniyang man~ga anac ay caalamalam hindi lalaqui ang +saquit. + + + + +=CAPÍTULO 18.= + +_Ang saquit na ticdas sa provincia nang Batan~gan ay toco, na ang +tauag nang castila doo,i,_ sarampión. + + +176. Bago ticdasin ó tocoin ang tauo ay nag-uubo siya muna nang ilang +arao; itong pag-uubo ay ualang casamang lura. Saca ang tutucoin ay +natatamlay at dinaraanan nang init at guinao na halihalili; ang saquit +nang ulo ay malaqui, cun matanda ang tauo; cun bata,i, naghihilim; +totoong saquit nang lalamunan; namamaga ang bubong nang mata; hindi +macatin~gin sa liuanag ang maysaquit; ang mata,i, lungmuluha, at ang +lungmalabas ay mahapdi. Mayroon namang iba, na malimit bumahing, at sa +ilong may lungmalabas na catulad nang sa mata. Lungmalaqui tuloy ang +init at ang lagnat; ang maysaquit ay nag-uubo; cun minsan ibig sumuca; +sungmasaquit ang bay-auang; nag-iilaguin siya cun minsan nang malimit; +ang ibang maysaquit ay pinapauisan; ang dila,i, maputi, at cun +minsa,i, nauuhao ang may catauan. + +177. Sa icapat ó icalimang arao, at cun minsan sa icatlo, ang +muc-ha,i, linalabasan nang maraming totoong anaqui manchang mapupula, +na ang cahalimbaua,i, pinagcagtan nang pulgas. Ang boong muc-ha ay +namamaga naman tuloy; cun minsan ay nagsasara ang mata. Tungmutuloy +ang pagsibol nang toco sa dibdib, sa licod, sa man~ga camay, sa hita +at sa paa. Ang sa dibdib at ang sa licod ay marami. Cun minsan, ang +tiniticdas ay binabalin~goyn~goy, at nauauala tuloy ang saquit nang +caniyang ulo, pati nang sa mata,t, lalamunan. Sa icatlo, ó icapat na +arao nang macasibol ang toco, ay hindi na totoong mapula yaong man~ga +pinacabutil, at nan~gatuyo-tuyo na, at nan~galalaglag na, pati nang +balat nang catauan ay natutuyo rin, at nahuhulog, at iba ang +hungmahalili doon. Sa icasiyam ó icalabing isang arao ay hindi na +naquiquila ang ticdas at malinis na ang balat nang catauan. + +178. Datapoua mauala man itong man~ga bacas nang ticdas, hindi pa +gungmagaling ang maysaquit; alintana cun siya,i, dinaanan nang malacas +na pag-iilaguin, ó pagsuca, ó cun siya,i, pinauisan nang malaqui, +sapagca cun gayon ay nauauala ang lahat na caniyang saquit. Datapoua +cun hindi nacuha sa man~ga ganoong paraan ang camandag nang saquit, +at ang tinicdas hindi guinamot nang paanyo, ayon sa sasabihin sa +párrafo 179, ang saquit ay sa baga napapatun~go; at cun ganoon +magsasaoli ang pag-uubo, ang lagnat at ang di lumagay ang maysaquit. +Itong pag-uubong ito,i, totoong nalalauon, at malacas lumaban sa +man~ga gamot. Datapoua pagca guinagamot pagcaraca nang husay na +pag-gamot ang tauong tiniticdas, ó tinotoco, ay hindi mahirap ang +catapusan nang saquit, at ualang natitirang bacas na masama. Ang +pag-gamot doo,i, ganito. + +179. Cun baga malaqui ang lagnat, at ang pulso ay matigas, at malaqui +ang casiquipan nang dibdib, cailan~gang sangrahang minsan ó macalaua +ang titicdasin. Sinusumpit, at binabañusan sa mainit-init na tubig +naman hangan tuhod, para nang guinagua sa bubuluton~gin ayon sa turo +sa párrafo 168 nang capítulong nacalalo. Saca binibig-yan nang bilin +sa número 2 ó 4, na iinumin niyang parati; ó cun aayao noo,i, ang +tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao, na ang sa icalimang +bahagui ay gatas. Pinasisipsip ang maysaquit nang sin~gao nang mainit +na tubig, na yaon ang totoong bagay doon, nang mabauasan ang saquit +nang lalamunan at ang pag-uubo, pati nang pagsiquip nang dibdib. +Pagca hindi na totoong mapula ang man~ga pinacabutil nang catauan (na +yao,i, sa icatlo ó sa icapat na arao nang macasibol) ay pinupurga ang +maysaquit nang bilin sa número 23. _Saca inilalagay sa husay,_ at +pagca lumalo ang dalauang arao nang pagpupurga sa caniya, ay gagauin +doon ang ugaling guinagaua sa maysaquit na magaling-galing na, sa +capítulo 5. Cun baga sa paglitao nang ticdas ó toco, ang maysaquit ay +dinaraanan nang hirap na malaqui, ay gagamutin para nang turo doon sa +párrafo 168, na siya rin ang guinagaua sa binubulutong. + +180. Cun hindi guinamot nang gayon ang tiniticdas, siya,i, dinaraanan +cun minsan nang sinabi co sa párrafo 178, at cun gayon ay gagamutin +para nang turo sa párrafo 179, na sinusundan nito; houag lamang +sangrahan cun hindi malaqui ang saquit. Ang man~ga sangol na matataba +man, cun baga masama ang canilang color, hindi rin sucat sangrahan. +Datapoua paiinumin nang bilin sa número 8, at pararapitan sa man~ga +binti. Ang tauong tiniticdas ay cailan~gang mag-in~gat sa han~gin. + +181. Cun minsan dahilan sapagca uinaual-ang halaga ang pag-uubo na +ugaling sumunod sa toco ó ticdas, na hindi guinamot nang husay, ay +linalagnat ang maysaquit nang lagnat na hindi mangyaring mauala; at +caya gayon ay mayroong sungmisibol sa baga. Maraming bata ang +namamatay dahilan doon; at bago mamatay dinaraanan nang pag-iilaguing +masama,t, totoong baho. Pagca gayon, ay gagauin ang man~ga turo sa +parrafo 46, yaon lamang tatlong bagay na sinabi roon, sa macatouid ang +polvos número 14, ang gatas, at ang pagsacay ó ang paglacad. Datapoua +sapagca ang man~ga sangol ay aayao uminom noong polvos na yaon, ay +gatas lamang ang ipaiinom sa canila, at houag big-yan nang ibang bagay +na cacanin. + +182. Mayroon namang tauo, na pagca tinicdas na hindi mangyaring mauala +sa caniya ang pag-uubong malaqui, na ualang inilulura, at saca ang +dibdib, pati catauan ay totoong init; nauuhao siya naman, at tuyong +tuyo ang balat, sampon nang dila. Sa ganitong lagay nang maysaquit +bagay ang baños hangan tuhod nang tubig na malacuco; ang pag-inom nang +gatas na tinutubigan, at ang pagsipsip nang sin~gao nang mainit na +tubig número 53. Cun hindi pa mandin natatalo nitong man~ga ganito +ang caniyang saquit at may ubo pa, ay sangrahan agad sa camay ang +maysaquit, at cun hindi gauin ito, cun minsan ay lulubha. + +_Nota._ Sa Provincia nang Batan~gan pinan~gan~ganlang ticdas ang isang +saquit na catulad nang bolutong, na yao,i, siyang cusang nauauala. + + + + +=CAPÍTULO 19.= + +_Ang lagnat na malaqui na ualang hibas, na pinan~gan~ganlang_ LAGNAT +NA MANIN~GAS _na yao,i, isang bagay na tabardillong dala nang +cainita,t, cabagsican nang dugo._ + + +183. Itong saquit na ito ay isang bagay na _tabardillo,_ na dala nang +cabagsica,t, cainitan nang dugo. Caya naquiquilala, na yaon ay dala +nang dugo, sapagca ang pulso ay _matigas_ at puno, na lalo sa ibang +man~ga saquit. Ang init nang cataua,i, malaquing malaqui; nauuhao ang +maysaquit; ang mata, ang ilong, ang man~ga labi, ang dila, at ang +lalamunan, ay tuyong tuyo. Ang saquit nang ulo ay malaquing totoo, at +pag lungmalaqui ang lagnat cun hapon, cun minsan tila nasisira ang +bait nang maysaquit. Ang paghin~ga ay mahirap hirap; may ubong caunti; +na ualang nacucuha, at hindi naman masaquit ang dibdib. Ang maysaquit +hindi manabi; ang ihi ay caunti, mapula, at ang damdam nang may +catauan ay mainit cun umihi; ga nan~gin~ginig ang catauan, at lalo pa +cun natutulog; cacaunti ang caniyang tulog, datapoua cun tingnan +anaqui siya,i, ga naghihilim na parati, ó ga nalilibang ang caniyang +loob, na dahil dito,i, hindi namamasdan niya ang guinagaua nang man~ga +tauo sa caniyang piling; bahag-ya na pinapauisan siya nang caonsic; +datapoua ang caramihan nagcacasaquit nang gayon, ay ang balat nang +canilang cataua,i, tuyong tuyo. Itong man~ga tanda nang saquit na ito, +ay catungculan nang man~ga médicong pag masdan nilang maigui, nang +houag magcasala ang pag-gamot sa man~ga caaua auang maysaquit; +cailan~gan namang usisain, at pacatalastasin nila ang +pinan~gan~ganlang pulsong _matigas,_ na pagca gayon, ay cailan~gang +sangrahan ang maysaquit. At sapagca ang lahat na bagay na lagnat ay +mayroong caniyang man~ga tanda, caya bago gamutin ang maysaquit ay +cailan~gang tingnan muna, at tanun~gin nang lahat na caniyang +nararamdaman, ó cun ano caya ang pinagmul-an nang caniyang saquit; at +nang maalaman nang mangagamot ang caniyang itatanong sa maysaquit, ay +basahin niya ang capítulo 90; at ang man~ga aral na nauucol sa pulso, +ay hahanapin niya doon sa capítulo 89. + +184. Ang pinangagalin~gan nitong saquit na lagnat na _manin~gas_ ay +ang calaquihan nang pag-gaua, ang init nang arao, ang pagcapuyat, ang +pag-inom nang alac na marami, ang pagcain nang man~ga bagay na mainit, +ang casam-an nang panahon, cun parati bagang maalis-is at lauon nang +hindi ungmuulan, at ang paghiga sa lupang basa. + +185. Ang maysaquit _ilalagay agad sa husay_ (capítulo 4): houag siyang +pacanin, cundi macalaua maghapon; at cun malubha,i, houag pacanin +minsan man. + +186. Sasangrahan ang maysaquit minsan ó macalaua, ó macaitlo man, +hangang lumambot ang pulso; sa unang pagsasanggra ay cucunan nang +maraming dugo; sa loob nang apat na oras ay inuuling sinasangrahan; +cun minsan ay hindi magcasiya ang macaitlo sangrahan ang maysaquit; +cun baga ang pulso ay lungmalambot sa unang pagcuha nang dugo,i, +itinatahan ang pagsasangra; datapoua cun baga ungmuuling tungmitigas +ang pulso, ay itinutuloy ang pagsasangra. + +187. Macalaua, ó macaitlo maghapon ay susumpitin ang maysaquit nang +bilin sa número 5. Saca babañusan sa tubig na malacuco hangan tuhod +cun umaga at cun hapon, at doon din sa tubig na yao,i, ibabad pati +nang caniyang camay. Sa dibdib at sa tiyang ay lalag-yan nang basahang +babad sa tubig na malacuco rin. Ang ipaiinom na parati sa maysaquit ay +ang bilin sa número 7. At cun malaqui pa ang lagnat niya nang +masangrahan na ay paiinumin touing oras nang isang cuchara nang bilin +sa número 10, hangan umunti ang lagnat; at pagca munti na ang lagnat, +ay houag limitan itong pagpapainom sa caniya nang bilin sa número 10; +at siya na ang minsang painumin noon, touing icatlong oras, ó macaualo +sa isang arao. + +188. Cun binabalin~goyn~goy ang maysaquit, ay maigui sa caniya yaon. +Cun nauauala na ang malaquing catigasan nang pulso, at hindi na +lubhang malaqui ang saquit nang ulo, at marami rami na ang ihi niya, +at ga mayumiyumi na ang dila, ay magaling-galing na ang lagay nang may +catauan. Saca doon sa dacong icasiyam na arao nang caniyang +pagcacasaquit hangan sa icalabing apat ay dinaraanan siya cun +magcaminsan nang hirap na ilang oras calauon, at saca siya,i, +nag-iilaguin ó ungmiihi nang marami, ó pinagpapauisan nang malaqui; +ang bibig at ang ilong mula roon, ay hindi na totoong tuyo; nauauala +naman ang uhao, at ang maysaquit ay malacas-lacas na at nacacatulog. + +189. Pagca gayon ang lagay nang maysaquit ay paiinumin nang bilin sa +número 23, at ilalagay sa husay ang maysaquit na magaling-galing na +capítulo 5. Saca pag nacalalo ang ualo ó sampuong arao, ay pupurgahing +uli noon ding bilin sa número 23. + +190. Mahahalatang hindi gagaling ang maysaquit cun ang pulso,i, +hungmihina,t, hindi lungmalambot; cun hindi lungmilinao ang ulo; at +cun mahirap sa rati ang paghin~ga; cun ang ilong, ang mata at ang +bibig ay tuyo pa mandin sa rati, at ang voces ay nag-iiba. Lalo pang +mapan~ganib ang maysaquit, cun nasisira ang bait, at balisang parati, +cun tungmitin~gin sa magcabicabila, at ang tiyan ay namamaga. At cun +hindi itahan ang caniyang man~ga camay; cundi anaqui parating mayroon +siyang hinahanap, ay malapit nang mamatay cun gayon. + + + + +=CAPÍTULO 20.= + +_Ang lagnat na malaqui na dala nang apdo na pinan~gan~ganlan nang +castilang_ calentura pútrida _ó lagnat na buloc, na yaon naman ang +icalauang bagay na tabardillo._ + + +191. Ang lagnat na _manin~gas_ na sinaysay co sa capítulong natalicdan +ay dala nang cainitan nang dugo; datapoua ang sasaysayin co n~gayo,i, +dala nang man~ga sarisaring bagay na tungmataha,t, nabubuloc sa +sicmura, sa man~ga bituca, ó sa ibang lugar sa loob nang catauan. +Itong _lagnat na ito,i;_ tinatauag nang castilang _lagnat na buloc ó +lagnat nang apdo._ + +192. Bago lagnatin ang tauo nang gayong lagnat ay nanab-ang muna siya +nang pagcain nang ilang arao; hindi mahimbing ang pagtulog; ang +bay-auang pati nang tuhod, ay sungmasaquit; mapait ang bibig cun +umaga; mabigat ang ulo, at cun minsa,i, masaquit na totoo: ang may +cataua,i, natatamlay. Pagca nalauon nang gayon nang ilang arao, ay +guiniguinao muna ang maysaquit; hungmahalili dito ang isang init na +salabsab. Ang pulso cun guiniguinao ang maysaquit ay munti at matulin; +datapoua pagca nalagnat na, ay lungmalaqui, at cun minsan tungmitigas +din; datapoua sa ganitong saquit ay hindi lubhang matigas para doon sa +lagnat na manin~gas, alintana cun nagcacasama-sama itong dalauang +bagay na lagnat, at cun minsa,i, magcasama n~ga: Ang saquit nang ulo +ay hindi matiis nang laqui; bucod dito ang maysaquit ay nauuhao; ibig +niyang sumuca; at cun minsan ay sungmusuca; ang bibig ay mapait, at +caunti ang inaiihi niya. Cun umaga ang lagnat ay ungmunti, at ang +pulso ay magaling-galing; at di man mahirap na totoo doon ang damdam +nang maysaquit siya,i, totoong anaqui pagod. Ang dila,i, maputi,t, +marumi, pati nang n~gipin; at ang hinin~ga,i, mabaho. Mayroong +maysaquit na pinapauisan, mayroong hindi; at pauisan man ay hindi rin +gungmagaling; arao-arao lungmalaqui ang lagnat, at sa balang oras; cun +minsan naman malimit ang paglaqui at ang pag-unti nang lagnat sa loob +nang isang arao; at ang cahulugan noong gayo,i, hahaba ang saquit. +Mayroong ibang maysaquit na sinisintacan sa dibdib, at ang inilulura +niya ay madilao. + +193. Cun itong lagnat na _buloc_ ay pinabayaang hindi guinamot, ó cun +masama ang pag-gamot, ó cun ang gamot ay natatalo noong lagnat na +yaon, ay lungmalaqui ó hungmahaba ang lagnat na ualang hibas. Namamaga +ang tiyan; nasisira ang bait nang maysaquit; ang pulso,i, golo, munti +at matulin, hindi nacacaalam tauo ang maysaquit, parati siyang +nag-uiuica, at doon din sa quinahihig-an ay napapailaguin; ayao siyang +tumangap nang anomang gamot. Cun minsan ay linalabasan nang manchang +mumunti sa liig, sa licod at dibdib, na ang color ay moradong itim. +Anomang lumabas sa caniyang cataua,i, mabahong totoo. Cun minsan ay ga +cungmiquinal ang caniyang catauan, at marahil ang muc-ha; tihaya ang +paghiga niya; at siya,i, ungmuusos na patun~go sa paahan nang hihigan; +parati ga mayroon siyang dinarampot nang camay. Ang pulso,i, bahag-ya +na nararamdaman, at totoong unti at matulin, na hindi mabilang ang +man~ga pagtiboc; nagbabalisa ang maysaquit, mayroong pauis na masama +sa dibdib, at namamatay tuloy. + +194. Datapoua cun hindi lubhang malaqui ang saquit, ó cun maigui ang +pag-gamot doon, ay ang maysaquit nananatili sa lagay na yaon na +sinaysay co sa párrafo 192; hindi siya lungmulubha, at hindi rin +dinaraanan nang man~ga sinabi co sa párrafo 193, na linaluan nito, +bagcus ungmuunti ang lagnat at ang saquit nang ulo; ang pag-iilaguin +ay malacas sa rati, at nacacaguinhaua sa caniya, at gayon din ang +pag-ihi; nacacatulogtulog na ang maysaquit; ang dila,i, lungmilinis, +at magaling-galing na ang pagcaramdam nang may catauan. + +195. Cun hindi malaqui ang saquit, sa loob nang ilang arao, ay +magaling na ang may catauan. Cun malaqui ang saquit, ó masama ang +pag-gamot, ay namamatay ang tauo sa icasiyam na arao, ó sa icalabing +ualo, ó icadalauang puo; at cun minsan naman naghalihalili ang +paglubha at ang pag-galing galing, at namamatay ang maysaquit sa +dacong icapat na puong arao. Mayroon namang ibang maysaquit na +mapan~ganib na parati, nacalalo man ang anim na lingo, datapoua ito,i, +gaua nang pag-gamot, sapagca ang ugaling catapusan nitong lagnat na +_buloc_ ay sa icalabing apat hangan sa icatlong puong arao. + +196. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang idirito cong isusulat +n~gayon. Ang maysaquit _ilalagay agad sa husay_ (capítulo 4); at husay +man ang caniyang ugaling pananabi, ó nag-iilaguin man siyang cusa nang +malacas-lacas, ay susumpitin arao-arao na ualang liban. Ang caniyang +iinuming parati ay ang limonada número 33, ó ang bilin sa número 3. +Na-aari naman ang tubig na dinoroonan nang azucar at suca. Cun baga +ang pulso,i, malacas at matigas, at bucod dito cun ang maysaquit ay +malacas naman, ay masasangrahan hangang macalaua, at lalo pa cun +siya,i, nainitan ayon sa sabi co sa parrafo 184. Datapoua cun hindi +matigas ang pulso, ay hindi sucat sangrahan, at macacasama sa caniya +yaon. Pagca ang maysaquit pinaiinom na parati sa loob nang dalauang +arao nitong man~ga turo co n~gayon; cun baga ang bibig ay mapait pa, +at ibig niyang sumuca, ay paiinumin nang bilin sa número 34. Itong +polvos na ito,i, hindi sucat inuming minsanan, at totoong tapang yaong +pasucang yaon. Pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay paiinumin agad +nang maraming malacucong tubig nang houag siyang mahirapan niyong +pagsucang yaon. Datapoua cun hindi mangyaring maquita nang médico +itong bilin sa número 34, painumin ang maysaquit nang biling sa número +35 na siya ang totoong bagay sa tagalog dito sa saquit na ito; ang +iguio isinasama sa isang tazang tubig na malacuco, na minsanang +inumin; at pagcasuca na nang maysaquit, ay binibig-yang parati nang +tubig na malacuco, nang siya,i, macasuca nang maloualhati. Itong +man~ga pasuca ay hindi sucat ibigay sa maysaquit, cun matigas ang +pulso, ó cun hindi ungmuunti unti ang lagnat, ó cun yayat na totoo ang +maysaquit. At nang maalaman nang mangagamot, cun cailan mapapasuca ang +maysaquit, ó cun cailan hindi sucat pasucahin, basahin niya muna ang +capítulo 88, nang houag magcunpapaano ang caniyang pag-gamot sa tauo. +Cun minsan mabibig-yan pagcaraca nang pasuca ang maysaquit, cun +totoong mapait ang caniyang bibig, at cun ibig niyang sumucang parati +nang macuha agad sa sicmura yaong man~ga maruruming bagay na naroroon. +Cun tumahan na ang pagsuca, ay bibig-yan uli ang maysaquit nang bilin +sa número 3, ó nang limonada, ó nang tubig na sinucaan na may azucar +din para nang uica co can~gina dito rin sa párrafong ito. Houag +bibigyan nang sabao ang maysaquit, at masama. Saca itutuloy ang +pag-gamot doon para nang sa man~ga unang arao; at touing umaga ay +paiinumin ang maysaquit nang bilin sa número 32 ó nang sa icapat na +bahagui lamang nang bilin sa número 35, cun baga maliuag hanapin ang +sa número 32; datapoua cun malaqui ang lagnat, ay lalong magaling ang +sa número 32. Itong purga, caya itinutuloy guinagana arao-arao, +sapagca ang dahilan noon _lagnat_ na _buloc,_ ay ang nan~garoroong +marumi sa sicmura,t, bituca, na cailan~gang palabasin. Cun baga hindi +rin nauauala ang calaquihan nang lagnat, ang tiyan ay namamaga nang +caonti, at hindi ungmiihi nang marami ang maysaquit, touing icalauang +oras ay painumin nang isang cuchara nang bilin sa número 10; at cun +malaqui ang saquit ay oras oras paiinumin. Itong gamot na ito,i, +nagpapababang madali nang lagnat. Datapoua cun hindi pa mandin +ungmuunti ang lagnat, cun masaquit ang ulo at malinao ó hindi lumagay +ang maysaquit, ay pararapitan siya sa man~ga binti ayon sa turo sa +número 36, at pabayaan doon nang malauon ang parapit; at cun ang +lagnat ay malaquing totoo, ay houag pacanin nang anoman ang maysaquit. +Cun baga hindi sucat painumin nang pasuca ang maysaquit, ay big-yan +cun umaga nang bilin sa número 24, timbang tatlong bahagui, na uubusin +sa tatlong inom, na ang pag-itan nang isa,t, isa, ay isang oras. +Quinabucasan nang umaga ay gayon din ang ipaiinom sa caniya. Pagca +magaling-galing na ang maysaquit, ay mayroong oras na hindi na siya +nalalagnat ay itinutuloy ang bilin sa número 3, at touing arao +pinaiinom nang bilin sa número 24 timbang cahati ang isang inom. +Ito,i, nacacauala nang masamang bacas nang saquit. Cun magaling na sa +rati ang maysaquit, at pinurga na siya at malinis ang dila, datapoua +nalalagnat pa siya minsan arao-arao nang ilang oras lamang calauon, ay +paiinumin agad pag umunti ang lagnat, nang timbang isang salapi nang +bilin sa número 14, sa apat na inom, na yao,i, itutuloy gagauin nang +ilang arao. Cun ang maysaquit hindi na nalalagnat ay houag siyang +cacaing mahabang arao nang _carne_ ó _isda_, dahil sapagca hindi +macacayanan pa nang caniyang sicmura; at saca siya,i, magpilit +lumacad. + + + + +=CAPÍTULO 21.= + +_Ang lagnat na sucab, na ang tauag nang castila doo,i,_ maligna, _na +siya naman ang icatlong bagay na tabardillo._ + + +197. Ang lagnat na _sucab,_ caya ganoon ang pan~galan, ay sapagca +malaqui ang pan~ganib nang maysaquit, at saca cun tingnan, ay anaqui +munti ang caniyang saquit. + +198. Caya naquiquilala itong lagnat na masama, sapagca ang maysaquit +ay pagcaraca,i, mahina at malata na, gaua nang malaquing pagcabuloc +nang man~ga bagay na iquinahuhusay nang cagalin~gan nang catauan nang +tauo. + +199. Ang pagcain nang carne ó isdang buloc, ang pagcain naman nang +maraming carne, ang hindi pagcain nang man~ga gulay, ó bun~ga nang +cahoy, ó nang man~ga maasim, ang pagtahan sa piling nang man~ga laua, +cun ang tubig ay tahan, ang pagtahan sa bahay na siquip, na may +maraming tauo, ang caruc-haan, ang capanglauan at ang casam-an nang +panahon, ay yaon ang pinagmumul-an nitong saquit, ó _lagnat na sucab._ + +200. Ang nalalagnat nitong masamang lagnat pagdaca,i, nanghihinang +totoo, doon man sa man~ga unang arao nang caniyang pagcacasaquit, na +hindi maisipan ang dahilan nang caniyang biglang panghihina; pati loob +niya,i, hapay, na hindi inaanomana niya yaon man caniyang saquit. Ang +mucha,i, totoong daling nag-iiba, at ang mata,i, lalo pa, +naghahalihalili ang init at ang guinao; cun minsan ay masaquit ang ulo +at bay-auang, at cun minsa,i, hindi; cun bagong nagcacasaquit ang +tauo,i, cun minsan naliliyo, na ito,i, masama. Hindi siya nacacatulog +nang mahimbing, at cun minsan tila naghihilim; ga sira-sira ang bait +nang maysaquit, at anaqui nan~gan~garap ó nag-uiuicang parati, at ang +caniyang pag-uiuica ay anas. Naquiquilala sa muc-ha nang maysaquit na +siya,i, ga naguiguicla, at ga nalilibang ang caniyang loob; mayroong +namang iba na ang canilang daying, ay mayroon silang mabig-at sa +dibdib, ó anaqui siquip ang canilang puso; ang muc-ha, ang camay, at +ang paa cungmiquinal cun minsan ó ga nanglulucso ang laman; mayroong +iba, na hindi macapag-uica, hindi macarin~gig, at hindi macaquita. Ang +voces ay nag-iiba ó nauauala. Cun minsan mayroong masaquit sa tiyan, +at ito,i, masama, at caalamalam ang bituca,i, nabubuloc. Ang dila cun +minsan ay magaling, cun minsa,i, madilao na maitim. Ang tiyan cun +minsan ay malambot; cun minsan nauunat. Ang pulso,i, mahina,t, madalas +sa rati. Ang balat ay linalabasan nang man~ga manchang tila morado, +lalo pa sa liig, sa man~ga balicat at sa licod; cun minsan ang mancha +ay anaqui pasa, na gaua nang palo. Ang ihi hindi luto, at cun minsan +ang color noon, ay maputi. Ang inaiilaguin nang maysaquit ay totoong +baho at tila maitim-itim, na ito,i, masamang totoo, cun hindi rin +gungmiguinhaua ang maysaquit niyong pag-iilaguing yaon. Cun minsan ang +color noon, ay susugat, na ang color ay morado. Cun minsan naman +binubuculan ang sin~git, ang quiliquili, ó ang dacong tayin~ga. Ang +maysaquit ay nanghihina pa mandin; ang bait niya,i, nagugulo; tihayá +ang caniyang lagay; at namamatay na may pauis na malaqui. Cun minsan +ang iquinamamatay niya,i, ang siya,i, binabalin~goyn~goy nang malacas. +Dito sa lagnat na ito,i, touing hapon mayroong paglaqui, para nang sa +ibang lagnat. + +201. Ang pagcamatay nang man~ga nagcacasaquit nitong ganitong lagnat +na _sucab_, ay sa icapito, ó icaualong arao, datapoua lalo pang +marami ang namamatay, na nacalalalo sa lima ó anim na lingo. Caya +gayon, sapagca iba at iba ang calacasa,t, cabagsican nang saquit. +Mayroon cun minsang tauo, na sa man~ga unang arao nang caniyang +pacacasaquit, bahag-ya na naniniuala ang may catauan na siya,i, +maysaquit. + +202. Sucat umasa ang maysaquit na siya,i, gagaling, pagca ang caniyang +pulso ay lungmalacas sa rati, cun ang loob ay tungmatapang-tapang, at +ang color nang ihi ay nagsasauli na sa ugali; cun ang ulo ay +malinao-linao, cun may pauis na mainit, na hindi nacacahirap sa +caniya, ó cun nauauala ang pamamaga nang tiyan, at bucod dito ang +pulso hindi na madalas tumiboc. Ang nagcacasaquit nang gayo,i, malauon +bago lumacas na para nang dati. + +203. Dito sa saquit na ito, ay cailan~gang totoo ang magaling na +han~gin. Caya n~ga doon sa quinadoroonang silid nang maysaquit ay +cailan~gang magsunog na mamisan-minsan nang _suca_, at ang isang +don~gauang parating bucas. Anomang ipaiinom ó ipacacain sa maysaquit +ay lalahucan nang maasim. Ang maysaquit ay mapapainom nang tubig na +linag-yan nang gata nang _acedera (tayin~gang daga ó alibambang);_ +ang linugao ay doroonan nang ilang capatac nang gata nang _dayap;_ ang +bun~ga nang _sapinit_ na hinog, ang dayap, at ang _dalandan,_ ay +macacain nang maysaquit. Ang damit nang hihigan touing icalauang arao +ay papaltan nang ibang damit na malinis at tuyo. + +204. Sa nan~gagcacasaquit nang ganitong saquit ay bihirang-bihira ang +cailan~gang sangrahan. Gayon din ang pagsumpit, ay hindi rin +cailan~gan sa saquit na ito; bagcus macacasama cun minsan. Ang iinumin +parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang _cebada ó +palay,_ na ang anim na vaso ay dinoroonan nang timbang cahati nang +bilin sa número 10. Na-aari namang ipainom na parati sa maysaquit cun +ualang iba ang limonada. Saca painumin nang bilin sa número 35; ito,i, +cailan~gang totoo na gauin agad, cun bagong nagcasaquit ang tauo; +datapoua cun hindi guinauang tambing, at ang maysaquit ay +malacas-lacas pa, at bucod dito ang pulso,i, hindi matigas, ay +mapapainom pa noong pasucang yaon, nacalalo man ang dalauang puong +arao nang caniyang pagcacasaquit. Marahil cailan~gang ipainom sa +maysaquit hindi miminsan lamang cundi maquiilan ang saicapat na +bahagui noon ding bilin sa número 35; at saca cun dahil sa pag-inom +noong pasucang yaon, ay nacuha na ang caramihang bagay na marumi na +iquinalalagnat niya, ay paiinumin touing icatlong arao, ó cun minsan +arao-arao nang bilin sa número 38. Itong gamot na ito,i, +nacacapagpalabas nang man~ga maruruming bagay na nan~gabuloc sa loob +nang catauan, pati nang bulati na marahil sumipot sa saquit na ito ay +yaon cun minsan ang dahilan nang man~ga inaasal nang maysaquit. Cun +baga ang balat nang maysaquit ay tuyo dahilan sa calimitan nang +pag-iilaguin, ang ipaiinom doon hindi ruibarbo, cundi ang bilin sa +número 39 timbang saicaualong mahiguit. Ang gamot sa número 38 at 39 +(ang cailan~gan nang maysaquit doon sa dalaua) iniinom cun umaga, at +pag nacalalo ang dalauang oras, paiinumin ang maysaquit nang bilin sa +número 40, na ito,i, gagauin touing icatlong oras, bago gauin namang +uli cun umaga yaon ding bilin sa número 38 ó 39; saca itutuloy gagauin +pa ang sa número 40, hangan sa gumaling-galing ang maysaquit. Cun ang +maysaquit ay mahinang-mahina, ang bilin sa número 40 samahan nang +bilin sa número 41. Magaling ding painumin maminsan-minsan ang +maysaquit nang alac sa Misa. Cun malacas ang pag-iilaguin nang +maysaquit ang isang pelotilla nang bilin sa número 41, ay samahang +minsang ó macalaua maghapon nang _triaca,_ ga tatlong butil nang maiz +carami. Cun baga hindi rin lungmalacas ang maysaquit, cundi tila hindi +nacacaramdam, ay capilitang doonan nang parapit sa man~ga binti ó sa +batoc número 36; pag natuyo ang man~ga parapit, ay pinapaltan nang +ibang bago. Ang man~ga parapit iniiuan doon nang mahabang arao. + +205. Cun ang maysaquit ay magaling-galing na, sapagca mayroong oras na +siya,i, hinihibasan na nang lagnat, agad-agad ay paiinumin doon sa +oras na yaon nang bilin sa número 14, timbang cahati ó isang salapi; +quinabucasan ay babacayan din ang oras nang pagca uala nang lagnat, at +capapaiinumin pa noon ding bilin sa número 14. Saca itinutuloy rin sa +ilang arao; datapoua ang iinumin lamang nang maysaquit ay timbang +cahati. Cun hindi na nalalagnat ang maysaquit, ay _ilalagay siya sa +husay nang man~ga maysaquit na magaling galing na,_ capítulo 5; at +cundi siya lumacas, ay pacacanin nang timbang cahati nang bilin sa +número 42; at cun lauon nang nacacain ang maysaquit, ay pacacaning uli +noon ding bilin sa número 42, timbang cahati rin. Datapoua lalo pang +magaling sa bilin sa número 42 ang bilin sa número 14, na iinumin niya +cun umaga, timbang saicapat ó cahati. + +206. Ang nalalagnat nang ganitong lagnat, cun minsan ay dinoroonan sa +noo nang man~ga sisiu, calapati, ó ibang hayop na biniac, sapagca ang +isip nang man~ga mangagamot, na nacucuha at nadadala niyong man~ga +hayop na yaon ang pinacacamandag nang saquit; datapoua masamang gauin +ito, sapagca nacacahirap at nacacalubha bagcus sa maysaquit. + +_Nota._ Cun minsan itong lagnat na _sucab_ sungmasama sa bulutong, sa +tigdas, pati sa ibang man~ga saquit; cun gayo,i, pan~ganib na buhay +nang maysaquit. + + + + +=CAPÍTULO 22.= + +_Ang saquit na pan~giqui, na nagmamacalauang arao na pinan~gan~galan +nang castilang_ tercianas; _at ang nagmamacaitlong arao na +pinan~gan~ganlan nang castilang_ cuartanas. + + +207. Itong saquit na pan~giqui ay marahil dumaan doon sa man~ga baybay +nang dagat, ó ilog na malaqui, ó doon sa may man~ga tubig na tahan na +hindi ungmaanod. Cun minsan itong saquit ay dala nang pagcain nang +bun~ga nang cahoy na hindi pa hinog, ó dala nang lamig nang gabi. + +208. Bagaybagay ang pan~giqui. Mayroong maysaquit na nan~gin~giqui +arao-arao, na ang lagnat sa isang arao ay malaqui, at ang sa +quinabucasan ay munti-munti; ang tauag nang castila dito,i, _terciana +doble,_ mayroong nan~gin~giquing touing icalauang arao; na yaon ang +pinan~gan~ganlan nang castila _tercianas;_ mayroon namang ibang +pan~giqui na ang pagdaa,i, touing icatlong arao, na ang pag-itan ay +dalauang arao, na cun turan nang castila ay _cuartanas._ Mayroong iba, +na sungmisipot touing icalimang arao, ó sa icapito; datapoua +bihirang-bihira naman yaon gayon. + +209. Ang lalagnatin nitong lagnat na ganito, ay natatamlay muna, +hungmihicab, at saca nan~gin~giqui. Namumutla ang man~ga dulo nang +camay at paa: ibig niyang sumuca ó sungmusuca n~ga cun minsan. Ang +pulso ay madalas, mahina,t, munti. Malaqui ang pagcauhao nang +lalagnatin. Pagca nacaraan ang isa, ó dalauang oras, ó tatlo, ó apat +caya, ang guinao ay sinusundan nang lagnat na malaqui. Ang boong +cataua,i, naiinitan; lungmalacas, at lungmalaqui naman totoo pati at +nauuhao pa mandin ang maysaquit; ang ulo niya ay masaquit na totoo +pati nang caniyang man~ga catauan. Pagca yaong lagnat na yao,i, +nalauong ga apat, ó lima, ó anim na oras, ang maysaquit ay pinapauisan +tuloy sa boong catauan, gungmagaling ang pagcaramdam niya, nacacatulog +siya, at pagcaguising ay uala nang lagnat, napapagod siya lamang. Ang +ihi nang maysaquit sa catapusan nang lagnat, ay mapulapula, na +nagcacalatac na tila ladrillong binayo; cun minsan ang ihi anaqui +mayroong bula sa ibabao, ó balat na manipis. + +210. Ang pag-uli nang lagnat sa icalaua, ó sa icatlong arao, cun +minsan ay hindi doon sa datihang oras cundi maaga sa roon ó huli caya. + +211. Mayroong isa pang cailan~gang tandaan nang man~ga mangagamot, na +mayroong pan~giqui na sa man~ga unang arao, tila hindi pan~giqui, +cundi anaqui ang lagnat na pinan~gan~galang _buloc,_ na sinaysay co na +sa capítulo 20, at cun malauong ilang arao, yaong lagnat na tila +_buloc,_ ay ungmuuli sa pan~giqui, na ang pagdaan ay touing icatlong +arao, at ang pag-itan isang arao. Ang gayong lagnat ay mangyayaring +gamutin para nang lagnat na _buloc;_ datapoua sa párrafo 218 isusulat +co ang totoong bagay na gamot sa lagnat na ito. + +212. Ang pan~gin~giqui na nagmamacaitlong arao (na dalauang arao ang +pag-itan) ay malacas lumaban sa man~ga gamot sa roon sa +nagmamacalauang arao ang pagcalagnat. + +213. Ang nan~gin~giqui hindi ma-aano, cun macailan lamang lagnatin; +datapoua cun nalauon ang pan~giqui, ay totoong sama; at hungmihina ang +catauan, nagugulo ang sicmura, at cun minsan yaon ang pinagmumulan +nang _ictericia, hidropesía, hica,_ ó nang lagnat na lauon. + +214. Ang gamot sa nan~gin~giqui ay ang pinan~gan~ganlang _quina,_ na +yao,i, balat nang cahoy. Dito sa Filipinas na-aari ang balat nang +_dita,_ sapagca isa rin ang cabagsican nito,t, noon, baga man hindi +quina ang dita. Basahin mo ang número 14 sa dacong catapusan nitong +libro. + +215. Cun hindi malaqui ang pan~giqui, at hindi rin totoong nahihirapan +ang maysaquit at siya,i, nacacacain, at nacacatulog, ang gagauin +doo,i, ilalagay lamang sa husay nang maysaquit na magaling-galing +capítulo 5, at siya na yaon. + +216. N~guni cun baga nalagnat na ang maysaquit nang macaanim ó +macapito, at ungmuuli rin ang lagnat, at hindi siyang cusang nauauala, +ay magaling sa lahat ang pasuca sa bilin sa número 35, at saca +quinabucasan ay painumin nang bilin sa número 14, na caniyang uubusin, +bago abutin nang oras nang caniyang pagcalagnat. Ang catapusang +bahagui nang _dita_ ay iinuming dalauang oras lamang, bago sumipot ang +lagnat. Pagca ininom nang maysaquit ang quina (dita) ay lagnatin man +siya di man lagnatin, ay paiinuming uli nang ganoong caraming _dita_ +sa arao na pag-itan nang lagnat; at yaon ang totoong icauauala nang +lagnat. Saca itinutuloy ang pag-inom nang _dita_ sa anim na arao, ga +calahati lamang ang timbang nang sinabi co n~gayon; at ito,i, caniyang +iinumin doon sa man~ga oras na yaon na na-aalamang siya,i, malalagnat +disin. + +217. Cun ang lagnat ay malaquing totoo pati nang saquit nang ulo; cun +ang muc-ha,i, mapula, at ang pulso,i, matigas at puno, at bucod dito +nag-uubo ang maysaquit, ó cun ang pulso ay matigas din nang mauauala +ang lagnat, at ang dila,i, tuyo, ay cailan~gang sangrahan ang +maysaquit, at paiinumin nang marami noong bilin sa número 3. Pagca +guinamot nang gayon ang maysaquit, ay ooui siya caalamalam sa +calagayang sinabi co sa itaas sa párrafo 215. Saca paiinumin (sa isang +arao cun lumiban ang lagnat) nang timbang tatlong bahagui ó isang +salapi nang bilin sa número 24, na timbang saicapat ang isang inom. +Saca pinababayaang lagnatin ang maysaquit nang maquiilan; at cundi +siyang cusang mauauala ang lagnat ay big-yan nang _dita,_ para nang +turo sa párrafo 216. Cun baga lumiban man ang lagnat, ang maysaquit ay +nananab-ang nang pagcain, at hindi macatulog nang mahimbing ó +sungmasaquit ang bay-auang, ó ang tuhod bago painumin nang _dita_ ay +pupurgahin muna nang bilin sa número 21 ó 23. + +218. Doon sa parrafo 211 ang uica co, na cun minsan ang lagnat na +pan~giqui sa man~ga unang arao ay hindi naquiquilala na yao,i, +pan~giqui cundi tila catulad nang lagnat nang _apdo ó buloc,_ nasaysay +na sa capítulo 20. Ang gamot dito ay iba-iba lamang nang caunti sa +guinagaua doon sa lagnat na _buloc_. Ang maysaquit ay paiinumin nang +marami nang turo sa número 3; at cun siya,i, nalagnat nang dalaua ó +tatlong arao cun baga nahahalatang marumi ang sicmura dahil sapagca +ibig niyang sumucang parati, ó siya,i, sungmusuca n~ga, ó mapait na +totoo ang bibig, ay big-yan nang bilin sa número 34 ó 35; at cun hindi +rin nauauala yaong capaitan nang bibig, at ang pagca ibig niyang +sumuca, ay purgahing maquiilan nang bilin sa número 24 ó número 21 +man, cun malacas ang may catauan. Saca binibig-yan nang _dita_ para +nang turo sa parrafo 216. Itong pag-gamot na ito,i, sucat na roon; +datapoua magaling din, pag nacaraan ang ualong arao, di man linagnat +ang tauo, ang painumin siya nang _dita_ timbang tatlong bahagui +arao-arao, na itutuloy hangang lumalo ang ualon~g arao; at cun ang +lagnat ay nagmamacaitlong arao, ay lalo pang cailan~gang gauin ito. + +219. Cun ang maysaquit ay nagpamula na nang pag-inom nang _dita,_ ay +hindi sucat purgahin, at uuli ang lagnat. + +220. Sa lagnat na pan~giqui na nagmamacatlong arao, ay hindi bagay ang +pagsasangra. Dalauang oras bago lagnatin ang maysaquit, ay paiinuming +maminsan minsan (ga macaapat sa isang oras) nang isang tazang tubig na +pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ na dinoonan nang caunting +pulot, at palacarin tuloy sa bahay ang maysaquit. Cun gayon, pati +pan~giqui, pati lagnat, ay hindi lubhang malaqui. Yaon ding painom ay +gagamitin nang maysaquit hangan macalalo ang guinao nang pan~giqui; at +cun nalalagnat na ay yaon din ang caniyang iinumin cun ibig, ó cun +aayao siya noon, ang sa número 2 ay magaling inumin niya. Pagca +nacaraan ang lagnat, ay pinapahiran nang damit ang pauis nang +maysaquit. + +221. Cun minsan ang _quina_ (gayon din ang dita) ay nacacapagpailaguin +sa maysaquit; at cun ganoon ay hindi macacauala nang lagnat. Caya ang +mabuti dito ay purgahin muna ang maysaquit nang timbang saicapat sa +_ruibarbo,_ ó nang _cañafistula_ número 81, bago big-yang uli nang +_dita._ + +222. Mayroon pang ibang man~ga bagay na maigagamot sa lagnat na +pan~giqui. Datapoua ang maiguing totoo sa lahat ay ang naituro co na +dito sa capítulong ito. Uica naman ni P. Clain na ang pag-inom nang +isang tagayang tubig na pinaglagaan nang ugat nang _apasotis_ sa oras +nang pagsipot nang guinao nang pan~giqui, at saca cun magcumot tuloy +ang maysaquit ay nacacauala nang pan~giqui, cun gauing macalaua ó +macaitlo. Magaling pa sa rito ang isang gamot na itinuro at ipinahayag +nang hari sa España sa caniyang man~ga vasallos, na yao,i gayon. Ang +timbang isang salaping _café_ (café) na isasan~gag muna sa apoy bago +bayuhin nang maliliit, ilalaga sa dalauang tazang tubig hangan sa +maiga at matira lamang ang calahati. Saca sasalain, at ang tubig na +pinaglagaan noong _café_ ay huhulugan nang gata nang dayap, yaon +bagang macucuha sa tatlo ó apat na dayap. Hahaluin capoua at ipaiinom +sa maysaquit cun umaga bago cumain. Mayroong isa pang gamot na totoong +buti na yao,i, gayon. Ang anim ó ualong bulaclac nang isang cahoy na +munti na pinan~gan~ganlan sa Mainila _rosas caballero_ at sa +Batan~gan _flores_ ay hulugan mo nang dalauang tagayang tubig na +mainit na totoo; doonan pa nang azucar; at ang maysaquit ay pinaiinom +nang isa nang isang taza noon dalauang oras bago lagnatin, at gagaling +siya; datapoua mainit cun inumin. + +223. Yaong man~ga tauo, na lauong panahon ó ilang bouang nan~gin~giqui +na sila, at hindi guinamot nang paanyo, ay big-yan pagdacang minsan +nang bilin sa número 34, ó sa 35, at saca painumin nang sa número 38 +sa dalaua ó tatlong arao. Pagca yari na ito, ay painumin nang _dita_ +para nang turo sa parrafo 216. + +224. Cailan~gang maalaman nang man~ga mangagamot na cun minsan +mayroong tauo, na hindi man siya lagnatin ay dinaraanan din nang +pagsaquit nang alin mang casangcapan nang catauan, na itong pagsaquit +na ito ay hindi sungmasala sa caugaliang oras, cundi ang pag-uli ay +husay, sa macatouid touing icalauang arao, ó arao-arao para nang +saquit na pan~giqui. Ang gamot na totoo sa ganoong saquit ay yaon ding +dita párrafo 216. + +_Nota_. Bucod dito sa man~ga bagay na lagnat na ito na sinaysay co sa +man~ga capítulo 19, 20, 21 at sa 22, ay mayroong isa pang bagay na +lagnat na tinatauag; _lagnat na daua_; sapagca ang maysaquit ay +sinisibulan nang maraming butil na catulad nang daua; itong ganitong +lagnat ay aquing sasaysayin sa capítulo 59. + + + + +=CAPÍTULO 23.= + +_Ang saquit na pinan~gan~ganlang_ erisipela, _na cun turan nang +tagalog ay culebra._ + + +225. Ang saquit na _erisipela, ó culebra_ ay cun minsan munting saquit +lamang, na lungmilitao sa balat nang catauan nang tauo, at milimit sa +muc-ha, ó sa paa. Ung-muunat ang balat, at namumula; at cun idinidiin +nang daliri, ay nauauala ang pamumula. Ang damdam nang maysaquit, na +yaong lugar na sinisibulan nang culebra ay mainit na totoo, na yaon +ang di icatulog niya; ang saquit ay lungmalaqui sa dalaua ó tatlong +arao pa. Saca hindi nag-iiba hangang sa lumalo ang isa ó dalauang +arao; ungmuunti tuloy at may nalalaglag sa balat na masaquit na tila +calisquis, at nauauala ang saquit. + +226. N~guni cun minsan ang saquit ay malaqui pa sa sinabi co n~gayon. +Ang may cataua,i, guiniguinao muna nang malaqui; sungmusunod sa guinao +ang isang malaquing init at ang saquit nang ulo, at hang gang di +lumitao ang _culebra_, ay parating ibig sumuca ang maysaquit. Pagca +sibol nang _culebra_ na yao,i, sa icalaua ó sa icatlong arao, ay +ungmuunti ang lagnat at hindi na ibig sumuca ang maysaquit. Datapoua +hindi nauaualang parati nang lagnat na munti, at nanab-ang siya nang +pagcain, hangang di tumahan ang paglaqui nang culebra. Cun ang +muc-ha,i sinisibulan noon, ay sungmasaquit ang ulo, namamaga ang +bubong nang mata, ang mata,i, piquit, at hindi mapalagay ang +maysaquit. Cun minsan ang saquit ay ungmaalis sa isang pisn~gi, at +lumilipat sa cabilang pisn~gi, at napapacalat sa noo, sa liig at sa +batoc; cun gayon ay malalauon ang saquit. Cun malaqui ang saquit, ay +parating mayroong lagnat; sira ang bait nang maysaquit, at cun hindi +paanyo ang pag-gamot doo,i, namamatay cun minsan, lalo pa cun matanda +ang may catauan. Ang pagsibol nang _culebra_ sa liig, cun minsan ay +pinagmumul-an nang garrotillo; cun sa paa sumibol ang boong paa ay +namamaga pati nang hita. Cun malaqui ang sungmisibol na _culebra_, +yaong casangcapang masaquit ay sinisibulan nang tila lintog, ó pantog +na munti, na puno nang tubig na malinao, na ang camuc-ha ay napaso +yaong lugar na yaon, at ang tauag nang tagalog dito,i, _culebrang +tubig_. Itong man~ga lintog ay nan~gatutuyo at nan~galalaglag na +parang calisquis; cun minsan yaong pinacatubig na nasisilid sa lintog, +ay malagquit, na dahil doo,i, nag-cacalan~gib na macapal ang +casangcapang nasactan. Ang calauonan nang culebra ay ualo, sangpuo, ó +labingdalauang arao; at cun nauauala na ay pinapauisan nang malaqui +ang maysaquit; itong pagpauis ay hindi dungmaraan cundi sa catapusan +nang saquit. + +227. Ang culebra ay marahil magbago nang lugar. Cun sa utac nang ulo ó +sa dibdib mapatun~go ay namamatay agad ang maysaquit; at cun sa liig +maparoon, ay garrotillo ang icamamatay niya. + +228. Ang pinacabutil ó lintog nang saquit na culebra, ay bihirang +nagnanana, at cun baga magnana ay maguiguing sugat. + +229. Ang dahilan nitong saquit ay ang apdo, na napapasama sa dugo, na +hindi lungmalabas na para nang dati sa pagpauis nang tauo. + +230. Cun ang saquit ay munti, para nang sinaysay co sa párrafo 225, +ilalagay lamang _sa husay_ (capítulo 4) ang maysaquit, at paiinoming +parati nang tubig na marami na pinaglaan nang bulaclac nang _alagao,_ +na dinoonan, nang timbang isang salaping _salitre_ sa iinuming +maghapo,t, magdamag. Houag pacanin siya nang carne ó itlog; masama ang +alac doon; ang man~ga gulay at ang man~ga hinog na bun~ga nang cahoy +ay macacain niya. Ito,i, magaling gauin sapagca nag-iilaguin ang +maysaquit nang malimit-limit, dungmarami ang ihi, at ang pagtaib nang +catauan. Ang lugar na masaquit ay mabuting pasuin nang ilang paso nang +caunting papel sangley na linulon, ó nang laman nang bun~ga nang +boboy. Ito,i, gamot tagalog. + +231. Datapoua cun malaquing saquit yaon, cun malaqui naman ang lagnat, +at ang pulso,i, malacas at matigas, ay cailan~gang sangrahan nang +caunti ang maysaquit, at cun hindi rin ungmuunti ang lagnat ay +sasangrahang minsan pa, ó macalaua caya. Saca ilalagay sa _husay_ +capítulo 4; at sinusumpit na parati hangang bumaba ang lagnat; +pinaiinom naman nang bilin sa número 3, at pag munti na ang lagnat ay +pinupurga ang quinuculebra nang bilin sa número 23, ó binibig-yan +touing umaga nang ilang inom na bilin sa número 24. Itong pagpurga ay +totoong cailan~gan sa quinuculebra, nang mangyaring macuha ang _apdo_, +na ungmiinit at naiipon sa catauan. Cun humaba ang saquit, at ang may +catauan ay nananab-ang nang pagcain, at ang bibig ay mapait, ay +cailan~gang painumin nang alinman doon sa dalauang painom na itinuturo +sa número 34 ó 35, cun baga munti na ang lagnat; sapagca itong man~ga +pasuca,i, lalo pang maigui sa purga doon sa gayong lagay nang +maysaquit. Datapoua cun ang culebra ay nadoroon sa ulo, ay magaling pa +sa pasuca ang purga. Bagay rin dito ang bañusang macalaua arao-arao +hangang tuhod na malahinin~gang tubig, cun ang saquit ay tungmatahan +sa ulo; at cun mahirap ang calagayan nang maysaquit, ay totoong buti +lag-yan nang parapit sa talampacan número 36. Cun baga nang mapurga ó +mapasuca na ang quinuculebra, ay hindi rin ungmuunti ang lagnat ay +painumin touing icalauang oras ó malimit sa rito, nang isang cuchara +nang bilin sa número 10. Cun talagang mauauala na ang saquit na +culebra, sapagca,t pinapauisan na ang may catauan, ay bibig-yan nang +tubig na may _salitre,_ na pinagbabaran nang bulaclac nang _alagao_ +para nang turo co sa párrafo 230, na sinundan nito at ituloy itong +pag-inom sa ilang arao, nang siya,i, mapauisan pa mandin. + +232. Yaong lugar nang catauan nang maysaquit, na sinisibulan nang +culebra, ay budburan nang _harinang_ isinan~gag sa cauali ó palioc; +maigui pa sa harina yaong tila bulac nang bun~ga nang boboy na siya +ang itinataquip doon; cun munti ang saquit ay siya na yaon. Datapoua +cun malaqui ang saquit, ang isang basahang babad sa malacucong tubig, +na pinaglagaan nang bulaclac nang alagao; ay yaon ang totoong daling +nacacaguinhaua sa maysaquit. Magaling ding budburan nang color na +mapula, na guinagamit nang man~ga pintor; datapoua ang lalong madali +sa lahat, ay tudluquin nang carayom yaon man~ga lintog ó butil nang +_culebra_ sa dacong ilalim nang butil, at ang tubig na lungmalabas, ay +pahiran nang isang tuyong damit. Ang man~ga tapal na may taba ay hindi +sucat gamitin dito sa saquit na ito. + +233. Cun ang culebra, ay ungmuurong at pungmapasoc sa loob nang ulo, +ó sa lalamunan, ó sa baga, ó sa loob nang catauan nang tauo, ay +cailan~gang sangrahan ang maysaquit; saca lalag-yan nang parapit sa +man~ga binti número 36; at parating paiinumin nang tubig na +pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao_, na dinoonan nang caonting +_salitre_ para nang turo sa párrafo 230. + + + + +=CAPÍTULO 24.= + +_Ang saquit na galis na pinan~gan~galang_ sarna _nang castila._ + + +234. Dito sa lupa nang Filipinas ay naquiquilala nang lahat na tauo +ang galis. Ang pinangagalin~gan nitong saquit na ito ay ang pagcain +nang man~ga cun ano-ano, ang pagcain namang parati nang man~ga +ma-aalat, pati nang bun~ga nang cahoy na hindi cahinugan, at ang +malibag na damit. Mayroon namang tauo, na caya guinagalis, ay siya,i, +nalalinan noon. + +235. Ang gamot sa guinagalis ay gayon. Houag pacanin nang man~ga +ma-aalat at maasim, pati nang may taba, ó nang man~ga maiinit para +nang _pimienta, chile, clavo, luya, _etc. Painumin arao-arao nang +tubig na pinaglagaan nang bilin sa número 26, ga tatlong taza carami +maghapon. Sa icapat ó icalimang arao ay purgahin nang bilin sa número +21. Pag nacalalo ang pitong arao, ay pupurgahin uli, at bago pacanin +ang maysaquit cun umaga, at bago siya humiga nang gab-i ay papahiran +nang ungüentong bilin sa número 52 ang lugar na sinisibulan nang +galis. Touing icatlo ó icaapat na arao ay pinapahirang uli hangang sa +macaapat; at caalamalam pagca yari na ito ay mauauala ang galis; +datapoua cun baga ungmuuli ay capupurgahin pa ang guinagalis noon ding +bilin sa número 21, bago ituloy ang pagpapahid sa man~ga galis na para +nang dati. Ang damit nang maysaquit ay cailan~gang paltang parati nang +ibang malinis. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo ó paliligong +parati sa man~ga ilog, at uminom nang café arao-arao. + +236. Cun baga caya guinagalis ang tauo ay gaua nang siya,i, nalalinan +noong saquit na yaon, at ang galis ay bagong-bago pa, ay hindi +cailan~gang purgahin muna. Datapoua cun lauon nang panahong +pinabayaang hindi guinamot ang galis ay gagamutin para nang sabi co +sa itaas sa párrafo 235, na sinusundan nito. + +237. Cun ualang mantica, ó cun ualang _sal amoniaco_ at dahil doon +hindi mo magaua ang ungüentong bilin sa número 52, na-aari ang turo sa +número 44. Tandaang magaling nang man~ga mangagamot na itong saquit na +galis ay hindi sucat gamutin pagcaraca cundi unahin ang purga, at saca +isunod doon ang ibang sinabi co sa párrafo 235. + + + + +=CAPÍTULO 25.= + +_Ang saquit na buni sa uicang castila_ empeines ó herpes. + + +238. Ang tauong binubuni, cun ibig niyang mauala ang caniyang saquit +ay humambo siya muna arao-arao; saca siya,i, uminom touing arao nang +_cremor_ número 24 timbang saicapat na isasama sa tubig na pinaglagaan +nang chicoria (dilang usa); ó cun ang buni ay masama,t, malacas +lumaban sa gamot ang iinumin ay ang bilin sa número 71. Ito,i, gagauin +nang labingdalauang arao calauon. Saca ang maysaquit ay magsangra at +magpurga nang bilin sa número 21. Quinabucasan bago siya cumain, ó +bago humiga, ay pahiran ang ibang man~ga buni nang ungüentong bilin sa +número 45 ó 52. Dito sa saquit na ito,i, masama ang malibag na damit, +at ang di pagpambo nang malimit-limit. Hindi sucat pahirang minsanan +ang lahat na buni; at masama sa may catauan ang biglang mauala ang +caniyang saquit; caya mabuting pabayaang lumalo muna ang ualong arao +man lamang; at magpurga uli ang binubuni. Yaong buning masama ang +color, na lungmalaban sa gamot, ay maigui cayurin muna nang isang +caputol na pingang basag, ó nang isang cuchillo, bago cuscusin nang +bauang at aguio, na cucunin sa bubun~gan nang cusina; ito,i, gamot na +marahil gauin nang tagalog, at totoong buti. + + + + +=CAPÍTULO 26.= + +_Ang gamot, sa mancha sa muc-ha at sa man~ga pilat._ + + +239. Mayroong tauong nilalabasan nang man~ga mancha sa muc-ha, di man +siya nagcacasaquit, at nang mauala yao,i, basain ang muc-ha na +maquiilan maghapon nang _sucang_ matapang, na pinaglagaan nang ugat +nang _calabasang_ puti. Magaling namang lahiran nang gata nang +salagsalag ó _pacupis_ (pepinillo de San Gregorio) na binabayo muna,t, +pinipiga; at ang gata ay sinasamahan nang caonting _pulot_. Itong gata +nang salagsalag ó pacupis na may calahoc na pulot ay siya rin ang +iguinagamot sa man~ga pilat, nang houag magbalan~gan ang color nang +catauan. Ito,i, turo ni Clain. Datapoua,t, ang dahilan nang man~ga +mancha sa muc-ha ó sa catauan ay saquit na namamahay sa loob. + + + + +=CAPÍTULO 27.= + +_Ang gagauin sa sinisibulan nang anomang bagay na sibol._ + + +240. Bagaybagay ang sungmisibol na masama sa catauan nang tauo, sa +macatouid; ang _pigsa,_ ang _baga,_ ang _tiboc,_ ang _taguihauat,_ ang +_cancro,_ at ang iba pa na may canicaniyang pan~galan. Cun inaacalang +may sisibol sa catauan, agad agad ay pacacactan sa linta yaong lugar +na masaquit na namamaga na, ó palibot doon sa talagang sisibulan. Cun +ualang linta, ay na-aari ang cadlitan muna bago tanducan, ó tacluban +nang ventosa, na ito,i, hindi gagauing miminsan lamang, cundi +maquiilan. Pagca gayon ang gaua, yaong talagang sisibol ay hindi na +tungmutuloy cun minsan, at tumuloy man, ay gungmagaan ang saquit +dahilan sa pagcuha nang dugo. Pag nacunan nang dugo ang maysaquit, at +inaacalang masama ang sisibol, ay pupurgahin cun marumi ang dila nang +bilin sa número 21, at susumpitin arao-arao na ualang liban nang bilin +sa número 5. Bucod dito ay houag ipatiquim sa maysaquit ang sabao, ang +alac, ang man~ga mahanghang, ang carne, ang itlog, ang isda at ang +baboy. Ang caniyang cacanin lamang ay ang tinapay na durog, na isinama +sa tubig na mainit, ó linugao cun ibig niya. Ang caniyang iinuming +parati ay ang bilin sa número 2. Cun ang sibol ay nacaputoc na, ay +itinutuloy ring guinagaua itong lahat na turo co n~gayon, pati nang +pagcuha nang dugo na gagauin doong palibot sa sibol. Saca guinagamot +ang sibol para nang sasabihin co sa párrafong isusunod co dito. Cun +minsan ay cailan~gang sangrahan ang talagang sisibulan nang anomang +masama, at lalo pa cun nalalagnat ang may catauan, ó cun hindi siya +patuluguin noong masaquit, ó cun malaquing totoo ang pamamaga noong +lugar na sinisibulan. Datapoua cun minsan ang man~ga linta na +idinoroong palibot sa sibol ay siya na. Cun nacaputoc ang sibol, ay +houag nang sangrahan ang maysaquit. + + +_Ang gamot sa pigsa, sa uicang castila,i,_ divieso. + +241. Ang pigsa,i, sibol na matigas na mapula pula, masaquit at mainit +na mayroong ugat na isa, at ga catulad nang isang bun~gang munti nang +piña. + +242. Ang pigsa cun iisa lamang ay hindi lubhang macahihirap sa tauo, +at cun minsan siyang cusang nauauala pag nacaputoc. Datapoua cun +mahirap ang damdam nang pinipigsa, ó cun ang pigsa,i, marami susundin +muna ang bilin doon sa párrafo 240; at nang lumambot ang pigsa, ay +tatapalan nang tinapay na n~ginuya, ó nang tinapay na dinurog na +minasa sa caunting gatas nang anomang hayop. Cun ualang tinapay, ay +matatapalan ang pigsa nang pataning binayo. Pag nacaputoc na ang +pigsa, at ang pinacaugat ay nacuha na, ay nauauala ang saquit; +datapoua cun baga may natitira pang matigas doon sa sinisibulan nang +pigsa, ay tapalang uli nang tinapay na dinurog, na pinataca,t, minasa +sa gatas. Ito rin ang gamot sa sibol, na cun tauaguin nang tagalog ay +_pigsang daga._ + + +_Ang gamot sa taguihauat, na cun turan nang castila ay_ carbunco. + +243. Ang taguihauat ay isang bagay na sibol na matigas, mapula pula, +mainit, mahapdi at masaquit, na may ugat din para nang pigsa; datapoua +ang taguihauat mayroon sa ibabao na tila lan~gib, at ang pigsa,i, +ualang gayon. + +244. Ang gagauin sa sinisibulan nang taguihauat ay ang turo sa párrafo +240. Saca cun macaputoc, ay tapalan nang isang cabiac na lasonang +inihao sa apoy, na mainit cun itapal. Ang uica naman ni Rivera, na ang +totoong galing sa sibol na yao,i, ang _palaca_ sa ilog, yaon bagang +palacang tungmatahan sa tubig na ungmaanod; saca pinipisa ang ulo, at +pinapatay, bago bia-quin at itapal sa sibol; touing icalauang oras ay +pinapaltan nang ibang palacang bago; at sa loob nang isang arao ay +gungmagaling ang maysaquit, at ang ugat nang sibol ay madadala tuloy +nang palaca. At cun mayroon pang natitirang ugat ay mag-ihao ca nang +isa ó dalauang palaca sa horno ó sa palioc; saca bayuhin mo at itapal +sa sibol, at mabababao. + +_Nota._ Cun minsan pinan~gan~ganlan din nang tagalog na taguihauat ang +_cancro_ na sasaysain co n~gayon. + + +_Ang gamot sa_ escirro _at sa_ cancro, _na cun sumibol sa suso nang +babayi ay tinatauag nang castilang_ zaratán; _pati nang gagauin sa +nasisira ang caniyang ilong._ + +245. Ang escirro ay isang bagay na bucol, na matigas, na hindi rin +masaquit, na casin~g color at casing init nang ibang balat, na anaqui +hindi carugtong nang ibang laman, cundi tila nabubucod; datapoua cun +quibuin nang camay, hindi ungmuuga para nang man~ga _lobanillo._ Ang +escirro cun minsan ay sungmasama cun malauon, at naguiguing _cancro._ +Caya naquiquilalang maguiguing cancro na ang escirro, sapagca +ungmiinit at cungmacati ang lugar na quinadoroonan nang bucol, na +dahil doo,i, ibig camutin nang maysaquit. Ang bucol ay lungmalaqui, at +nagbabago nang hichura, at bucod doon ay sungmasaquit na maminsan +minsan, at cun malauon ay parati na. Ang man~ga ugat na nadoroong +palibot sa escirro ay namamaga at nan~gin~gitim. Cun malapit nang +magsugat ang cancro, ay lalong masaquit; at cun nacapagsugat na ang +lumalabas doo,i, totoong baho; ang sugat ay gumagapang at cun minsan +mayroong ugat na na-aabot at lungmalabas ang dugo. Ang marahil sibulan +noon ay ang man~ga matabang tauo, at ang man~ga dalagang matanda. Cun +minsan dala nang capanglauan ó nang pagca galit nang may catauan, ó +nang pagcain nang maraming bauang ó man~ga bagay na maliuag matunao sa +sicmura. + +246. Ang gamot sa _escirro,_ ay gayon. Gagauin pagcaraca ang man~ga +bilin sa párrafo 240; datapoua cun minsan ay masamang cunan nang dugo; +at cun baga hindi nauauala ang pamamaga, ay tapalan nang bilin sa +número 60. Ang maysaquit ay mabuti palonoquin arao-arao nang bilin sa +número 57. Cun ang _escirro_ ay sungmamá at naguing _cancro_ na, +magsugat man di man magsugat, ay yaon din ang gagauin, sa macatouid +ang tapal número 60, at ang bilin sa número 57. Ang sibol sa suso nang +babayi na ang pan~gala,i, _zaratán_ ay gagamutin para nang turo sa +párrafo 489. + +_Nota_ 1. Ang tagalog na tauo ay marahil sibulan sa licod nang isang +bagay na sibol na ang pan~galan nila doo,i, _cancro ó grano maldito._ +Sa aquing acala yaon ay hindi totoong cancro; at ang gamot doo,i, ang +bilin sa párrafo 240. Nacabubunot sa gayong sibol (ani P. Clain) ang +pinacatalbos nang _maguei_ (maguí) na babayuhin munang maigui bago +itapal. Magaling din sa gayong sugat (ani P. Santa María) ang dahon +nang _tan~gantan~gan ó lin~gangsina_ (higuerilla del infierno) na +babayuhin muna bago itapal sa sibol. Pagca nacaputoc na ang sibol ay +hinuhugasan at linilinisan ang sugat nang gata nang _lantin._ Ang uica +nang iba, na totoong magaling na gamot sa gayong sibol ang ugat nang +_calaboa,_ na binabayo muna,t, pinapatacang sabay nang caunting +lan~gis nang niyog at siya ang itinatapal doon. + +_Nota_ 2. Pag nagsusugat at nasisira ang ilong nang tauo, cun minsan +gagaling siya pag ininom nang mahabang panahon ang bilin sa número 57. +Datapoua,t, magpupurga naman siya nang malimit-limit bilin sa número +21. + +_Ang gamot sa tiboc, na cun turan nang castila,i,_ panadizo, ó +panarizo. + +247. Ang tinatauag nang tagalog na tiboc ay sungmisibol sa man~ga dulo +nang daliri, at totoong sungmasaquit. Itong ganitong sibol ay hindi +sucat hamaquing pabayaan, sapagca cun minsan ay nabubuloc at nasisira +pati nang buto nang daliri, cundi gamutin pagcaraca. Cun minsan ay +namamaga ang boong camay hangang itaas. + +248. Ang gagauin sa sinisibulan nang gayon, ay ang man~ga bilin sa +párrafo 240. Cun malaqui ang lagnat pati nang pamamaga nang camay, ay +sangrahan ang maysaquit minsan ó maquiilan, ayon sa calaquihan nang +caniyang saquit; at sapagca itong sibol ay masama, ay cailan~gang +ibabad nang ibabad na pagcaraca sa tubig na mainit (houag sa malacuco +lamang) ang daliring sungmasaquit; at pagca guinaua itong pagbababad +na ito sa unang arao nang pagsaquit nang daliri, ay cun minsan hindi +na tungmutuloy ang sibol cundi nauauala. Gayon din mabuti itapat na +parati ang casangcapang masaquit sa sin~gao nang cungmuculong tubig +Magaling ding tapalan nang bulaclac nang _camantigui_ na babayuhin +muna na may caunting _asin_. Datapoua cun hindi guinamot na tambing +nang gayon, at tungmutuloy ang sibol, ay babasaing parati ang daliri +nang _gatas_ na pinaglagaan nang bulaclac nang culutan, ó tapalan nang +tinapay na durog na linahucan nang gatas; ang totoong buti doon naman +ay ang _levadura_ nang trigo, nang madaling magnana ang sibol. N~guni +itong man~ga ganitong tapal ay hindi dapat ilagay, cundi maualauala +muna ang pamamaga nang sibol, at cun talagang magnanana na. + +249. Cun inaacalang may nana na ang sibol, ay hiuain pagcaraca, at +houag palauonin doon ang nana; saca guinagamot ang daliri nang +ungüentong bilin sa número 66. Cun minsan ang man~ga casangcapang +sinisibulan nang tiboc, ay linalabasan nang laman, na lungmalaqui,t, +lungmalabis sa rati; at itong labis na laman ay mauauala cun budburan +mo nang caunting _tauas_ na sinunog. Cun baga nabubuloc ang buto ang +daliring sinibulan nang tiboc, ay maiguing hiuain ang laman nang +maraming hiua sa lugar na naquiquilalang nabubuloc, at basaing parati +nang tubig na pinaglagaan nang _dita (quina)_ na sinasamahan nang +_espíritu de azufre,_ na bibilhin sa Maynila, na yaon din ang turo sa +número 10, na ualang calahoc anoman; ang maysaquit ay paiinumin din +nang _dita_ número 14, timbang saicapat touing icalauang oras. Cun +hindi rin nauauala ang pagcabuloc nang daliri, ay ipaputol sa marunong +ang casangcapang nasasactan, pag naquiquitang tungmahan na ang +pagcabuloc, at hindi na lungmalaqui, sapagca masamang putulin hangang +may nabubuloc pa. + + +_Ang gamot sa baga, na cun turan nang castila,i,_ apostema. + +250. Ang pinan~gan~ganlang _baga_ nang tagalog ay isang sibol na +mapula pula cun bago, masaquit, mainit at ga tungmitiboc. Ang butas +cun pumutoc ay isa, cun minsan; cun minsan ay marami. + +251. Ang gagauin agad sa sinisibulan nang baga, ay ang lahat na bilin +sa párrafo 240. Saca gagauin ang man~ga turo sa número 248, na yaon +din ang iguinagamot sa tiboc. + +252. Datapoua cun ang sibol, ay nagnanana na, ay hindi cailan~gang +tapalan nang man~ga dahon nang man~ga damo, cundi ang magaling doo,i, +hiuain agad ayon sa sasabihin co n~gayon sa párrafong isusunod dito. + +253. Cun ang baga,i, may nana, na caya naalamang may nana, sapagca cun +hipuin ang sibol, ay ga nag-aalon-alon ang nana sa ilalim, at +gungmagala doon sa loob, at hindi masaquit na para nang dati ang +sibol, cun ganoon ang gagauin, ay hihiuain ang sibol sa dacong ilalim +nang macaanod ang nana; at houag tumahan doon; datapoua cun minsan ay +siyang cusang pumuputoc pag natapalan nang man~ga bilin sa itaas sa +párrafo 248. Pag nacaputoc na ang sibol, ay masamang palabasing +minsanan ang maraming totoong nana, at ang maysaquit ay manghihinang +totoo, maliliyo, at mamamatay tuloy cun minsan. Ang calaquihan nang +hiua,i, ibinabagay sa calaquihan nang baga, at masama naman ang +totoong unting hiua maca magtago sa ilalim ang nana, at mababahao ang +sibol, na hindi maiguing pagcabahao, at cun gayon ay isa pang +cailan~gang hiuain, cun malauon-lauon. + +254. Ang butas nang sibol, ay doroonan nang _micha_ nang hilas, na +gayon ang pag-gaua. Ang isang caputol na munti nang _lienzong_ luma +ay naninitnit, at ang pinagnitnitan ay guinagauang parang cigarillong +munti, na yao,i, ang tinuturang _micha;_ ang micha,i, ibinababad sa +_pulot poquiotan,_ ó cun ualang pulot, na sa pula nang itlog; bago +isoot sa butas nang sibol. Ang ibabao nang sibol ay tapalan nang isang +lienzong malaqui pa sa sibol, na may dalaua ó tatlong suson. Ang sibol +ay minsan lamang gamutin arao-arao, at touing gagamutin ay papaltan +ang micha nang ibang bago, at susumpitin ang butas nang sibol nang +tubig na pinaglagaan nang dahon nang _hagonoy, at macabuhay:_ ang +isusumpit sa sibol ay sumpit na cauayan, cun ualang iba. Cun baga may +roon pang naquiquitang matigas doon sa baga, na hindi pa lungmalambot, +ay tapalan nang man~ga nacacalambot, na yao,i, ang gatas at ang iba, +na itinuro co sa párrafo 248. + +255. Cun malinis na at munti ang butas nang sibol, ay bahaui,t, +papagcalan~gibin tuloy nang hilas nang lienzo na idoroon sa butas. + +256. Maalaman nang man~ga mangagamot, na bucod dito sa man~ga itinuro +co n~gayon ay mayroon pang ibang man~ga bagay na maigagamot sa saquit +na ito; at ang magaling sa lahat ay ang ungüento nang _hagunoy,_ ó +ang sa _lantin_ (llantén) para nang turo sa número 62. Cun ang sa +_lantin_ ang gagauin ay pinipili ang may malapad na dahon, at limang +litid, na doon naquiquita sa tangcay pag nalagot. Alin man doon sa +dalauang ungüentong yaon, ay nagagamit sa sinisibulan nang baga, na +mula sa bagong pagsibol hangang sa mabahao. Datapoua lalong mabuti sa +man~ga ungüentong ito ang sundin ang man~ga itinuro co dito sa +capítulong ito. + +357. Cun ang baga,i, nadoroon sa loob nang catauan doon sa +pinan~gan~ganlang _baga,_ ay gagauin ang man~ga bilin sa capítulo 6 +nitong librong ito. + + + + +=CAPÍTULO 28.= + +_Ang gamot sa bicat sa uicang castila,i,_ lamparónes ó escrófulas. + + +258. Ang pinan~gan~ganlang _bicat_ ay sungmisibol sa liig ó sa +quiliquili; cun minsan hindi doon lamang, cundi sa dibdib at sa lahat +na casucasuan nang catauan nang tauo. Cun minsan namamaga ang isang +labi nang bibig at ang ilong. Itong man~ga bucol na pinan~gan~ganlang +_bicat,_ ay matigas, hindi mainit, hindi masaquit, at tila louag doon +sa quinadoroonan, sapagca cun ugain n~g daliri ay ga sungmusunod. Cun +ang binibicat ay bata, ay hindi maliuag gamutin; datapoua cun matanda +ay malauon bago mauala ang bicat. + +259. Ang gamot sa may _bicat_ ay gayon; ang maysaquit ay pupurgahin +macalaua touing bouan n~g bilin sa número 21. Datapoua cun minsan +nacacasama ang purga. Papambo siyang parati sa tubig na hindi totoong +lamig, at houag doon sa m~ga ilog na may malalim na lunas, na dahil +doo,i, hindi inaarauan ang tubig. Cacain siyang parati nang +_dalandang_ hinog; lalacad siya arao-arao, ó sasacay sa cabayo; houag +cumain siya nang marami cun gab-i. Cun babayi ang maysaquit, ay houag +magsaquit humabi, ó manahi, ó magdugtong nang _abaca,_ at totoong sama +yaon. Houag namang cumain ang maysaquit nang isda, at masama sa +ganitong saquit. Cun siya,i, malapit sa dagat ay uminom touing umaga +nang isang vasong tubig sa dagat din, na yao,i, isang pinacapurga; at +cun malayo siya sa dagat, ang tubig na dinoonan nang asin ay na-aari. +Houag siyang cacain nang man~ga cun anoano. Magaling naman sa saquit +na _bicat_ ang pag-inom nang tubig na cun bumucal sa lupa ay mainit +na, para nang sa bayan nang _Los Baños._ Magaling naman ang pagpambo +doon sa tubig na yaon. + +260. Ang ganitong pag-aalaga sa catauan cun minsan ay macacauala cun +malauon n~g bicat; datapoua bihirang nangyayari yaon. Ang ibang man~ga +bagay na nabibilin sa ibang man~ga libro, ay hindi nacacauala noong +saquit na yaon. Cun bayuhin mo ang damo na pinan~gan~ganlang +_malatinta_ ó _tintatintahan_ ó _tinatinaan_ at itapal sa bicat, ay +mauauala. Yaong damong yaon ay guinagamit sa pag-gaua nang _alac_ sa +_bigas,_ nang tumapang ang _levadura_. Ang tapal ay papaltang macalaua +arao-arao. Ito,i, turo ni P. Santa Maria. Datapoua cun ang maysaquit +hindi gungmagaling, ay magpagamot siya sa marunong na médico. + + +_Ang gamot sa lungmalagui ang liig, na, ang tauag nang castila sa +gayong saquit ay_ papera. + +261. Sa provincia nang Batan~gan doon sa man~ga bayang malayo sa +dagat, ay malimit itong saquit, nang pamamaga nang liig, at marahil +dumaan itong saquit sa man~ga babayi. Itong saquit ay hindi maliuag +gamutin cun bago; datapoua cun lauon ay hindi na maari. + +262. Ang gagauin nang may ganitong saquit ay houag siyang cumain nang +marami cun gab-i; houag pumambo sa ilog na ang man~ga lunas ay +malalim; at ang man~ga ganoong tubig, sapagca hindi inaarauan ay +malamig, at cun sana sa bun~ga nang cahoy, ay man~ga hilao. Datapoua +cun ualang ibang mapambohan ay macacapambo rin doon ang tauo, houag +lamang tumahan doon nang malauong; sapagca ang pagtahan nang malauon +sa man~ga gayong tubig ay yaon ang pinagmul-an nang pamamaga nang +liig. Ang tubig nang man~ga ilog na hindi inaarauan ay masama namang +inumin; datapoua cun ualang ibang maigban, at capilitang iinumin ang +sa gayong ilog, ay mabuti doonan ang tubig nang caunting asin ga +calahating taza carami sa isang tapayan. Bucod dito ang liig ay +tatapalan nang dahon nang _tabaco_ at _macabuhay,_ na babayuhin muna; +itong tapal, ay hindi inaalis sa liig, cundi parating naroon arao at +gab-i; macalaua lamang maghapon inaalis, nang mapahiran ang pauis; +saca isinasaoli at dinoroonan nang bigquis na hindi louag hindi +maigting. Cun bago ang saquit, ay caalam-alam mauauala pagca gauin +yaon. Ang maysaquit ay papambo arao-arao, ó macalaua man lamang touing +lingo. Datapoua cun yaong gamot na yao,i, hindi nacauauala nang +saquit, pag guinaua sa dalaua ó tatlong bouan, ay pahiran ang liig +touing icapat na arao nang caunting ungüento nang _mercurio_ ayon sa +turo sa número 28. Saca tatacpan ang liig nang isang bigquis na hindi +louag hindi maigting. Cun baga naglilintog, ó sinisin~gauan ang lugar +na pinapahiran, itinatahan muna ang pagpapahid nang _mercurio._ Saca +pumambo nang malimit ang maysaquit, at pagca nauala na yaong man~ga +lintog, ay magpahid siya uli para nang dati. Ang liig na lungmalaqui, +at ang man~ga bucol na sungmisibol doon ay masamang hipoi,t, lamasin +nang camay, at lungmalaqui pa mandin. Mayroong isa pang pamamaga nang +liig sa taguiliran, na ang tauag doo,i, _bayiqui;_ ang gamot doo,i, +naituro co na sa párrafo 78. + +_Ang gamot sa man~ga bucol na malambot na hindi masaquit, na +tinuturang_ lobanillos _nang castila._ + +263. Bucod doon sa man~ga bucol na sinabi co sa man~ga párrafong +natalicdan, ay mayroong isa pang bagay na hindi matigas para nang +man~ga _bicat,_ at hindi rin masaquit, na ang pan~galan nang castila +doo,i, _lobanillos._ Nagsisisibol sa ulo, sa man~ga camay, sa tuhod, +at sa ibang man~ga lugar nang catauan. + +264. Ang gamot dito,i, gayon: ang isang malapad na tinga ay itapal +doon nang mahabang panahon. Magaling din ang ungüento nang hagunoy ó +lantin na bilin sa número 62 N~guni itong man~ga ganitong bucol hindi +nacacaano, at cun minsan masamang gamutin. + + +_Ang gamot sa butlig ó culugo sa uicang castila,i,_ berrugas; _at +ang gamot sa bosouang, na ang tauag nang castila doo,i,_ clavos. + +265. Maraming bagay ang naigagamot sa butlig at sa bosouang. Ang +lalong magaling ay cayurin muna nang sundang ang culugo ó ang +busouang, at tapalan nang ungüentong bilin sa número 66, na arao arao +papalitan nang ibang bago. Cun baga matatalian ang butlig, ay maigui +talian sa puno nang isang buhoc ó sutla nang matuyo at malaglag. + + + + +=CAPÍTULO 29.= + +_Ang gamot sa sinisin~gauan ang bibig, na ang tauag nang tagalog +doo,i, laso ó tola, ó daputac, sa uicang castila,i,_ aftas. + + +266. Ang pinan~gan~ganlang _aftas, _ay sin~gao nang bibig, na marahil +dumaan sa man~ga sangol; at ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit +nang gayon ay _dinarapulac, _ó _linalaso _ó _tinutula. _Yaong saquit +na yao,i, man~ga butil na mumunti, mapuputi, ó ga madilao dilao, na +naguiguing sugat na mabibilog, na sungmisibol sa loob nang bibig, sa +lalamunan at sa ilalim nang lalamunan; cun minsan naman ay tungmutuloy +at ungmaabot hangang sa _baga, _at sa man~ga _bituca _Dinaraanan naman +cun minsan noong saquit na yaon ang man~ga matatandang tauo. + +267. Itong sin~gao sa bibig cun minsan di man gamutin, ay nauauala; +datapoua cun minsan ay nalalagnat, napupuyat at nananab-ang nang +pagcain ang nagcacasaquit nang gayon. Ang man~ga sangol ay +sungmisigao, at aayo sumuso dahil sila,i, nasasactan nang gatas cun +dungmaraan sa bibig. + +268. Cun baga malaqui ang lagnat, pati nang pagsaquit nang bibig, at +mahirap ang paglon-oc ay sasangrahan sa camay ang maysaquit. Ang +ipacacain doo,i, ang linugao. Paiinumin naman nang malimit nang tubig +na pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ na dinoonan nang cauntin +_salitre,_ ga timbang saicapat sa sampuong tazang tubig Macaapat +maghapon, ay paiinumin nang bilin sa número 61, timbang calahating +saicaulo ang isang inom, na isasama sa isang cuchara noon ding tubig +na pinaglagaan nang alagao. Touing icatlong arao ay pupurgahin ang +maysaquit cun matanda nang bilin sa número 58; ó cun aayao siya noon, +ay ang sa número 63 siya ang ipupurga sa caniya. Bucod dito ang man~ga +sugat ay babasaing maminsan-minsan nang isang caputol na lienzong +ibinabad sa gata nang _siempreviva,_ ang lienzo ay tinatalian sa dulo +nang patpat. Magaling dito sa saquit na ito (ani P. Santa María) ang +tubig ó dagta na tungmutulo sa ouay na pinan~gan~ganlang _talula,_ na +yaon ang ibabasa doon sa man~ga sugat ó sa sin~gao nang bibig nang +man~ga bata, at bihira ang hindi gungmagaling. Cun minsan ang +iquinapagcacasaquit nang man~ga sangol nang gayong saquit ay ang gatas +nang nagpapasuso doon. Caya cailan~gang usisain cun yaon cayang +nagpapasuso ay guinagalis, ó binubuni, ó cun mabaho ang hinin~ga, ó +cun masama ang damdam nang caniyang sicmura; at uala man siyang saquit +ay mabuti painumin nang bilin sa número 2, ó nang tubig na dinoonan +nang caunting _suca_ ó gata nang dayap; ó nang man~ga cajelada ó +limonada número 33. + +269. Cun baga hindi sangol cundi matanda na ang sinisin~gauan sa +bibig, ang pag-gamot doo,i, para nang pag-gamot sa man~ga sangol, na +itinuro co sa párrafo 268 na sinundan nito. Datapoua ang ipupurga doon +ay ang bilin sa número 23, at ang ipagmumumog ay ang bilin sa número +19. + +270. Cun tila maitim yaong sungmisin~gao sa bibig, at yao,i, casama +nang ibang saquit, ó lagnat na malaqui, lalo na cun mahirap ang +pacaramdan nang may saquit na parating nagsisin-oc, at dungmoroal, at +hindi lumagay, ay painumin arao-arao nang timbang saicapat ó cahati +nang bilin sa número 14; at ang caniyang ipagmumumog ay ang turo sa +número 76. At pag nauala na ang sin~gao sa bibig, cun ang maysaquit +hindi nag-iilaguin nang malacas ay purgahin nang bilin sa número 23, +at painumin naman nang bilin sa número 12, ó sa número 13, at ito rin +ang caniyang ipagmumumog. Cun totoong hindi macalonoc ang maysaquit +dahilan sa sin~gao nang bibig, ay ang gatas na tinutubigan ay isama sa +ibinabaños, at sa isinusumpit sa caniya. + + + + +=CAPÍTULO 30.= + +_Ang gagauin sa nahulog sa mataas ó sa_ _pinalo, ó sa naipit, ó sa +nahulog sa_ _cabayo ó sinicaran._ + + +371. Ang man~ga pasa sa catauan gaua nang pagcahulog sa cabayo o sa +mataas na lugar, ó dahil sapagca ang may catauan ay pinalo, ó naipit, +ay yaong dugong nadoroon sa casangcapang nasactan, na na-bobobo,t, +napapacalat sa ilalim, sapagca napupunit ang pinaca alulod, ó ugat na +dinaraanang parati nang dugo, at yaon cun minsan ang biglang +pagcamatay nang may catauan. Caya marami ang biglang nan~gamatay +dahilan sa sila,i sinapoc sa sicmura, na yao,i, ang iquinaputoc nang +_pali_ sa loob. + +272. Ang magaling sa man~ga pása ay ang man~ga basahang babad sa +_suca_, na dinoroonan nang dalauang gayong tubig na malacuco, cun baga +matapang ang _suca_. Cun mayroong sugat, ay hindi bagay doon ang suca, +cundi ang dahon nang _pandacaqui_, na babayuhin munang maigui bago +itapal doon. Magaling pa sa _pandacaqui_ ang dahon nang _hagunoy_ sa +binayo. Na-aari naman ang sa número 68. Masama sa ganoong saquit ang +_alac_, ang aguardiente at ang man~ga tapal na dinoroonan nang taba, +sapagca yaong man~ga yaon ay nacacalapot sa dugo. Ang maysaquit ay +paiinuming agad nang bilin sa número 1, na yao,i, magaling pa sa +_sapang_, atsa ibang datihan ipinaiinom nang mangagamot sa ganoong +saquit; datapoua cailan~gang lahucan nang _salitre,_ timbang saicapat +sa apat na taza. Itong ganitong painom ay itinutuloy hangang sa +gumaling ang maysaquit. Ang man~ga pasa ay hindi sucat hiuain, sapagca +cun gauin ang man~ga turo sa itaas, ay siyang cusang mauauala. Ang +maigui namang gauin nang tauong masipag mag-alaga sa caniyang catauan +ay gayon. Cun siya,i, pinalo, ó tinamaan nang bato, ó nahulugan nang +anomang mabig-at, ó sinicaran nang cabayo, at uala siyang magamit na +gamot doon sa oras na yaon, pagcaraca siya,i, umihi ang caniyang ihing +mainit ay ibabasa nang ibabasa sa lugar na nasactan; at cun minsan +pati saquit ay mauauala pagca guinauang tambing yaon. + +273. Datapoua cun mahirap ang lagay nang maysaquit sapagca siya,i, +pinalo nang malacas ó malalim ang quinahulugan, at malaqui ang +tagupac, ó malaquing bato ang tungmama sa caniyang catauan, ó +sinicaran nang hayop nang malacas at dahil doon ay hindi nacaalam tauo +pagcaraca, ó siya,i, nalauon lauong tila patay, ó linabasan nang dugo +sa _ilong_, ó sa tain~ga, ang gagauin doon, ay sangrahang madali; ang +maysaquit ay masamang quibui,t, ugain, at mabububo pa mandin ang dugo, +at cun mabig-at ang caniyang ulo, ó siquip ang dibdib, ó cun namamaga +ang tiyan, ang cahulugan noon ay may nabubong dugo sa ulo sa dibdib ó +sa tiyan. Cun totoong cailan~gan ang pagsasangra, nang magyaring cunan +nang maraming dugo; saca gagauin ang man~ga bilin sa párrafo 272 na +sinundan nito; bucod dito magaling sumpitin arao-arao ang bilin sa +número 5 ó 6 Cun ang saquit ay nadoroon sa dibdib, ó sa tiyan, ó sa +bay-auang, ó sa ibang lagar na masama, ay houag pacanin ang maysaquit +nang anoman, cundi painuming parati nang tubig na pinaglagaan nang +_palay,_ ó linugao lamang. Ang boong catauan nang maysaquit ay mabuti +doonan n~g damit na babad sa tubig na sinucaan; at cun baga ang saquit +ay nadoroon sa ulo, ay houag basain nang suca, cundi nang _alac_ sa +misa na tinubigan. Pag nacaraan ang ilang arao, ay magaling purgahin +ang maysaquit nang bilin sa número 11 ó 23, ó 32, ó 49. Cun minsan ang +maysaquit ay magaling-galing sa man~ga unang arao nang masangrahan. +Saca cun nacalalo ang ilang arao, ay sungmasama uli ang pagcaramdam, +at ang pulso,i, tungmitigas; cun gayo,i, cailan~gang sangrahang uli. +Cun ang nasactan ay tauong matanda na, cun siya,i, malacas pa, at +marugo, ay cailan~gang sangrahan, nang macunan n~g ga timbang tatlo, ó +apat na pisong dugo. Ang ipaiinom doo,i, ang bilin sa párrafo 272. Cun +ualang marunong sumangra, ay ipacagat sa linta ang piling nang lugar +na nasactan. Itong pagcuha nang dugo ay totoong capilitang gauin agad +dito sa saquit na ito; at pagca nacunan na nang dugo ang maysaquit, ay +caalam-alam totoong daling guminhaua ang caniyang pagcaramdam. +Maraming tauo ang sinibulan sa loob nang catauan, at nan~gamatay nang +biglang pagca matay dahil sa pinabayaan ang saquit, at hindi tambing +guinamot. + + + + +=CAPÍTULO 31.= + +_Ang gamot sa masaquit ang camay ó paa, dahil sa narapilos ang may +catauan ó cun nagcasala ang caniyang pagdampot nang anoman, na ang +tauag nang castila doo,i,_ relajación ó recaldura; _at ang gamot naman +sa may lungmingsad na buto: ang tauag nang castila doo,i,_ dis +locación ó luxación. + +_Nota._ Cun minsan dahil sa narapilos ang tauo, ó dahil sa siya,i, +nahulog, ó binatac ang caniyang paa ó camay, ay sungmasaquit yaong +man~ga casangcapang yaon; at caya gayon, sapagca napacabanat ó +napacaunat ang litid. Cun minsan namamaga naman ang casangcapang +nasactan. Ang gamot doon ay gayon. Ibababad pagdaca ang paa ó camay +na nasactan sa malamig na tubig. Saca cumuha ca nang dalauang puti +nang itlog (houag ang pula) at ihulog mo sa pingan ó planchang +_estaño._ N~gayon ang isang caputol na _tauas_ iyong icuscos nang +icuscos sa pingang _estaño_ na may puti nang itlog; pagca malapot na +ang puti nang itlog; ay yari na ang ungüento. Maglatag ca nang caunti +noon sa isang damit, at itapal mo sa masaquit, na yao,i, gagauin mong +macalaua maghapon. Itong mabuting gamot ay turo ni Rozier. Hindi +ma-aari ang pingang tinga, cundi ang _estaño_ yaon bagang inahihinang +sa _hojas de lata._ Caya magaling ang maghanda ca nang isang plancha +noon, at itago mo sa bahay. + +274. Ang man~ga dulo nang buto nang tauo ay mabilog ó masubong na +sungmusoot, at pungmipihit sa hucay na mabilog din at malucong; at cun +ang mabilog na dulo nang buto, ay ungmaalis doon sa hucay na dating +quinasosootan, ang pan~galan sa ganoon ay lungmingsad ang buto. Cun +gayon ay cailan~gang isaoli agad ang buto doon sa caniyang lugar, +sapagca cun pinabayaan nang malauong panahon ay hindi na maisaoli, at +ang hucay na talagang pipihitan noon, ay nagcacalaman, at caya hindi +na maaring sumoot doon. + +275. Pag nasaoli na ang buto sa caniyang lugar, ay cailan~gang +tapalang parati ang casangcapang nasactan cun namamaga pa nang damit +na babad sa tubig at _suca;_ at pagca nauala na ang pamamaga ay +samahan nang caunting _aguardiente._ Saca bibigquisang maigui, at +houag quiquibuin nang mahabang panahon. Na-aari rin ang _puti_ nang +_itlog_ at ang inciensong binayo na hinahalo capoua, at itinatapal sa +masaquit. + +276. Bago isauli ang buto sa caniyang lugar cun baga lauon nang +lungmilingsad, ay namamaga yaong casan~gcapang nasactan, ay +sasangrahan ang maysaquit bago tapalan nang _tinapay_ na durog at +_suca,_ na ito,i, gagauing ilang arao, bago atuhin ang pagsasauli nang +buto sa caniyang lugar. Ang pag-gaua nito,i, hindi lubhang maliuag, +babayi man ang umato. Binabatac lamang nang dalaua catauo ang dalauang +casangcapang pagtatamaan, at saca ang isang tauo ay caniyang +pinatatama ang dulo nang buto sa caniyang susuutan; cun minsan ay +hindi cailan~gan ang tatlo catauo, at na-aari ang isa, cun maalam +alam humipo,t, tumin~gin. Cun baga hindi lamang lungmilingsad ang buto +cundi nabali pa, ay gagamutin muna ang pagcalingsad, bago gamutin ang +pagcabali. Ang gaua nang tagalog sa ganitong saquit ay ipinahihilot sa +marunong ang casangcapang lungmingsad; datapoua maliuag gumaling sa +ganoong paraan, cun yao,i, lungmingsad na totoo. + + +_Ang gagauin cun lungmingsad ang sihang._ + +277. Ang maysaquit ay pinalulucloc sa sahig nang bahay, at ang +gungmagamot sa caniya,i, lungmalagay na tindig sa licod nang +maysaquit; ipinapasoc sa bibig nang maysaquit sa ibabao nang bag-ang +ang dalauang hinlalaqui nang camay, at ang ibang man~ga daliri +inilalagay sa ilalim n~g sihang; pagca gayon na ang taya nang dalauang +camay nang gungmagamot, ay idiniriin ang sihang na pailalim, at sa +dacong licod n~g maysaquit, hangan sa sungmoot sa lugar niya. Saca +tapalan nang turo sa párrafo 275. + + +_Ang gagauin sa lungmilingsad ang cayang liig._ + +278. Cung lungmingsad ang liig nang tauo, ay mamamatay pagcaraca, +cundi gamuting madali; caya ang gagauin doo,i, pahihigain nang +patihaya sa sahig, at ang mangagamot ay lulucloc doon din sa sahig sa +ulunan nang maysaquit; saca hahauacan nang caniyang dalauang camay ang +ulo nang maysaquit, at pagcaraca caniyang babataquin, at pipihitin +nang caunti nang mangyaring tumama sa datihang quinasusuutan. Saca +tapalan nang bilin sa párrafo 275. + + +_Ang gagauin cun lungmingsad sa dacong quiliquili ang isang bias nang +camay,_ + +279. Cun minsan ang isang bias nang camay, yaon bagang buto na +nangagaling sa balicat na patuloy sa sico, ay ungmaalis doon sa dating +quinadoroonan. Ang gagauin cun gayon, ay tatalian ang camay sa ibabao +nang sico, at hihilahin nang dalaua catauo ang magcabilang dulo nang +tali; ang maysaquit ay pinalulucloc sa lupa, ó sa sahig nang bahay. +Saca ang gagamot doo,i, cucuha nang isang servilleta, ó paño man; na +pararaanin sa ilalim nang camay nang maysaquit, at ang dalauang dulo +nang paño ay bubuhulan. Ang gagamot sa maysaquit, ay isusuot ang +caniyang ulo hangan liig sa loob nang paño, at cun hungmihila yaong +dalaua catauo, ang mangagamot ay itinataas na magpilit ang caniyang +ulo; at cun gayo,i, madadala niya tuloy paitaas ang camay nang +maysaquit, at saca itinutulac niya nang camay ang dulo nang butong +lungmingsad, at pinatatama sa caniyang hucay sa dacong balicat. Cun +ang maysaquit ay bata ó babaying mahina, ang isa catauo lamang ay +macacapagpaanyo nang butong lungmingsad; hinihila lamang nang caniyang +isang camay yaong butong sala, at ipina-aanyo tuloy noong isang camay. +Magaling naman (ani D. Martín Martinez) palucluquin ang maysaquit sa +isang luclucang mababa, parang latoc sa halimbaua; pag-gayon na ang +taya nang maysaquit, ay tatalian sa ibabao nang _sico_ nang isang +malapad at matibay na tali yaong caniyang camay na sala sa isang +baytang nang isang hagdan; saca inaalis ang luclucan, at pag pinatalon +ang catauan nang maysaquit, ay magsasaoli ang buto sa caniyang lugar. +Saca tatapalan nang bilin sa párrafo 275. + +_Ang gagauin pag lungmingsad ang camay sa sico, ó sa +galang-galan~gan, ó ang man~ga daliri nang camay, ó cun lungmingsad +ang paa doon sa tuhod._ + +280. Cun ang camay ay lungmilingsad at ungmaalis doon sa caniyang +quinasosootan sa sico ó sa galang-galan~gan, ó cun lungmilingsad ang +paa doon sa tuhod, ó cun nagcacasala ang man~ga daliri nang paa ó +camay, ang guinagaua doon, ay hinihila lamang, bago patamain sa lugar +ang butong nagcasala; saca tinatapalan nang bilin sa párrafo 275. + + +_Ang gagauin cun lungmingsad ang buto nang hita._ + +381 Cung ang buto nang hita ay lungmilingsad sa dacong pig-yi at ang +paglabas nang buto ay sa licod nang may catauan, ay ungmiicli ang paa, +at hungmaharap nang caunti sa loob; datapoua cun ang paglingsad nang +buto ay sa harap, ang paa ay hungmahaba, ang tuhod ay cungmiquiling, +at ang paa ay hungmaharap sa dacong labas. + +282. Cun ang buto nang hita,i, lungmingsad sa licod nang may catauan, +ay cailan~gang parapain ang maysaquit, at talian ang hita sa dacong +ibabao nang tuhod nang isang malapad at matibay na tali. Saca +hihilahin ang man~ga tauong catulong sa magcabilang dulo nang tali, at +ang mangagamot ay caniyang patatamain ang dulo nang buto sa caniyang +lugar. Datapoua cun baga ang paglingsad nang buto nang hita ay sa +harap nang may catauan, ay pahigain nang patihaya ang maysaquit, saca +hihilahin nang malacas ang buto at isasaoli sa caniyang totoong +quinalalag-yan. Saca tapalan nang bilin sa párrafo 275. + + + + +=CAPÍTULO 32.= + +_Ang gagauin sa tauo na may butong nabali, at sa nabasag ang ulo._ + + +282. Cun mayroong tauong nabalian nang buto, cun baga may pagcalingsad +din ang buto, ay itong paglingsad ang gagamutin muna, para nang turo +sa capítulo 31, bago gamutin ang pagcabali nang buto; at ang gagauin +n~ga sa nabalian, ay gayon. Ang maysaquit ay ilagay _sa husay_ +(capítulo 4); datapoua cun siya,i, bihasang cumain nang marami, ay +mapacacain din nang caunti Bucod dito ay cailan~gang sangrahan ang +maysaquit, at inuuling guinagaua quinabucasan ang pagsasangra, cun +baga malaqui ang lagnat. Ang nabalian nang malaquing buto ay +pinahihiga muna nang dalauang lingo lamang. Saca macababan~gon na +siya; datapoua caniyang dahandahanin ang pagban~gon. Ang casangcapang +nabalian ay hindi sucat ilagay nang patouid cundi balubaluctot nang +caunti. Magaling naman ang may lubid na natatali sa bubun~gan nang +silid nang maysaquit sa caniyang tapat, nang siya,i, cumapit sa lubid +cun ibig cumibo. Ang catreng quinahihig-an nang maysaquit ay binutasan +nang houag buman~gon cun mananabi. + +284. Ang butong nabali ay hinuhusay, at ipina-aanyo nang isang +marunong humipo at tinutouid na magaling. Saca doroonan n~g dalauang +caputol na balat na cordobán man, ang isa sa ilalim at yaong isa sa +ibabao, na ibinababad muna sa tubig nang lumambot, bago talian nang +labingdalaua ó labing-ualong panaling maicli, na paraparang may caniya +nang buhol. Sa ilalim nang balat ay linalag-yan ang casangcapang +nasactan nang damit na babad sa tubig na sinucaan, at saca babasain +ding parati nang mahabang panahon noon ding tubig na sinucaan yaon +ding damit na yaon, hangan sa gumaling ang maysaquit. Cun gumaling na +ang maysaquit at ang buto,i, naghinang na, cun baga hindi rin nauauala +ang pagsaquit nang buto,i, tapalan nang inciensong binayo na lalahocan +nang puti nang itlog. Cun baga tadyang ang nabali, ang pag-gamot +doo,i, para nang sa ibang man~ga butong nababali; houag lamang +pahigain ang maysaquit; at cun ang ulo ang nabasag at ualang sugat, ay +gayon din ang pag-gamot, houag lamang basain nang suca, cundi nang +alac sa misa na tinubigan; basahin mo at sundin ang turo sa párrafo +273. Ang gaua nang tagalog pagca mayroong butong nabalian, ay +ipinahihilot sa marunong, datapoua yao,i, totoong sama, sapagca ang +butong talagang maghihinang na, nababali uli bagcus pag quiniquibo. + + + + +=CAPÍTULO 33.= + +_Ang gamot sa natinic, ó nasubol ó sa tinamaan nang pana, ó nabaril._ + + +285. Ang gagauin sa natinic, ó nasubol, ó sa tinamaan nang pana, ó sa +tauong nabaril ay gayon. Bubunutin pagcaraca, at hahan~guin sa +catauan ang tinic, ó ang tatal, ó ang pana, ó ang bala na nababaon sa +laman. Pag nabunot na yaon, ay tapalan ang casangcapang nasactan nang +basahang babad sa malacucong tubig. Datapoua cun malalim ang pagcabaon +nang tinic ó pana sa laman, at hindi mabunot, ó mabunot man ang iba ay +mayroon pang natitira doon, ay mabuting hiuain nang caunti, cun baga +hindi pa totoong namamaga ang casangcapang na nasactan, sapagca cun +malaqui ang pamamaga ay masamang hiuain; at ang gagauin cun hindi +mahiua, ay tatapat na parati sa sin~gao nang mainit na tubig ang lugar +na nasactan, saca tapalan nang tinapay na durog na may casamang +_gatas_ at lan~gis na bago nang niyog ó lana man; cun ualang tinapay +at gatas, ay na-aari ang ugat nang _dilao_ at ang lan~gis nang niyog +na babayuhin capoua, bago itapal doon. Cun ualang _dilao,_ ay +magagamit ang _romero._ Datapoua cun yaong lugar na napasucan nang +tinic ó tatal ay nagnanana, cailan~gang hiuaing madali at saca +gamuting para nang turo sa man~ga párrafo 253 at 254. Cun baga bala +ang nacasugat ay gagauin ito ring man~ga turo sa párrafong ito. Cun +baga ang nacasugat ay panang may camandag, ay painumin ang maysaquit +na madali nang pasuca nang _salag salag, ó pacupis (pepinillo de san +Gregorio)_ número 34 ó 35; ó pacanin nang bauang; ó cun ualang iba ay +na-aaring ipainom doon ang dumi nang tauo, na isasama sa caunting +tubig, nang sumuca. Saca hihiuain ang sugat; bubunutin ang pana cun +nadoroon, at huhugasan ang sugat nang tubig na may asin, at tacluban +nang ventosa Mabuti basahin mo ang capítulo 35. + + + + +=CAPÍTULO 34.= + +_Ang gamot sa napaso nang baga ó pólvora, ó sa nabanlian nang anomang +mainit._ + + +286. Cun hindi malaquing lugar nang catauan ang napaso, at hindi +naglintog, sucat na roon ang tapalan nang damit na babad sa malamig na +tubig; yao,i, gagauing parati. Cun mayroong dagta nang aroma, (goma de +aroma) ay lahucan nang pula nang itlog, at ilahid doon nang houag +maglintog. Ang madali at ang ualang liuag sa lahat na gamot, maglintog +man ang laman, ay ito. Ang isang itlog nang manuc ay hinahalong maigui +sa pingan; sinasamahan nang dalauang cucharang lan~gis na bago nang +niyog ó lana man; hinahalo pang magaling capoua, at itinatapal. N~guni +ang magaling sa lahat na gamot ay ang lan~gis nang _cacao,_ na gayon +ang pag-gaua. Ang isang gatang na cacao, iyong isan~gag, bago +dicdiquin mo nang maliit. Saca ihulog mo sa palioc na may tubig, at +ilagay mo sa mahinang apoy. Hahaluin mong parati nang patpat ang +cacao, at yaong lan~gis na lungmulutang sa ibabao nang tubig, iyong +ipunin nang isang pacpac nang manoc at ihulog mo sa taza. Ilapit mo sa +apoy ang taza nang maiga ang tubig na casama nang lan~gis, at pag +naiga na ang lan~gis na natitira ay itago mo sa garrafa. Itong lan~gis +nang cacao siya ang mabuting ilahid sa lugar na napaso, ó nabanlian +nang anomang mainit na tubig. Magaling din ang bumayo ca nang _uling_ +nang langca, at doonan mo nang _lana_ bago itapal, at mauauala pati +pilat. Cun baga pólvora ang nacapaso, ay mabuti lahiran ang napaso +nang dugo nang manoc na munti, at saca tacpan nang damit; ang gatas +nang babayi ay maigui ring ibasa doong parati; ganoon din ang maputing +_gabi_ cun calusin, at samahan nang _lana,_ at itapal sa masaquit, ay +nacaguiguinhaua sa may catauan. Na-aari namang tapalan nang camatis +na hiniua, na pinapaltang maminsan-minsan, nang mahan~ginan ang lugar +na masaquit. Ang isa pang totoong buting itaquip sa gayong sugat, ay +yaong tila bulac nang bun~ga nang boboi. + +287. Datapoua cun ang lugar na napaso ay malaqui, at ang pamamaga ay +totoong laqui naman, ang cailan~gang gauin (ani Tissot) ay sangrahan +ang maysaquit, minsan ó maquiilan yaon sa caniyang calagayan. + +288. Ang maysaquit ay ilagay sa _husay_ (capítulo 4). Houag ipaiinom +sa caniya cundi ang bilin sa número 2 at 4; bucod dito ay susumpitin +arao-arao. + + + + +=CAPÍTULO 35.= + +_Ang gamot sa tauong naguitguitan ó nagalusan, at sa nasugatan, pati +sa nahiua ó sa tinaga nang ibang tauo._ + + +_Nota._ Ang mabuti sa nagalusang tauo,i, ang laman nang bun~ga nang +_boboy_ yaon bagang tila bulac, na itataquip na magaling doon sa +lugar na masaquit. Maigui rin ang abo nang papel sangley sa sinunog. +Gayon din ang gamot sa nagasgasan ó naguitguitan nang lubid ó nang +ibang bagay, na yao,i, _rozadura_ cun tauaguin nang castila. + +289. Cun mayroong tauong sinugatan, ó tinaga ó inulos nang sundang, ó +cun siya,i, nahiua, cun baga ang sugat ay munti at hindi lubhang +maraming dugo ang lungmalabas, ay maghanda cang madali nang _hilas_ +nang lienzong luma, at ilatag mo sa sugat at houag mong idiriing +lubha. Saca sa ibabao nang hilas ay doonan mo nang isang caputol na +lienzong babad sa lana, ó lan~gis na bago nang niyog, bigquisan mo +nang hindi louag at hindi maigting, at houag mong quiquibuin yaon sa +isang arao at isang gab-i. Saca cun tatatapin ang sugat, ay aalisin +ang hilas na hindi totoong naniniquit doon, sapagca ang hilas na +totoong cungmacapit sa sugat, ay hindi cailan~gang ugcain; doonan +lamang nang iba pang bago at sucat. Ito lamang gauang itong itinuro co +n~gayon ay nacabababao sa maraming sugat, at hindi nagnanana; at cun +baga nagnanana, ay tapalan nang caunting ungüentong madilao número 46. +Cun baga ang sugat ay totoong unti, ay siya na roon ang anlalaua; +n~guni cun malalim ang sugat at munti ang butas ay cailan~gang lac-han +nang caunti ang butas bago gamutin. + +290. Cun ang sugat ay malaqui, caalamalam mamamaga muna, bago +magnacnac; ang maysaquit ay lalagnatin, at cun minsan ay tila +masisirasira ang bait. Ang magaling gauin pagca gayon ang lagay nang +nasugatan, ay ang hilas muna ang itapal sa sugat, at sa ibabao lag-yan +nang tinapay na durog na dinoroonan nang gatas at caunting _lana_ nang +houag maniquit ang tinapay, at yao,i, ang ilalagay sa ibabao nang +hilas bago bigquisan para nang dati; na-aari naman ang tinapay lamang +at ang tubig na ualang iba, datapoua cailan~gang paltan macaapat +maghapon. + +291. Bucod dito ang may sugat, cun nalalagnat ay sasangrahan, cun baga +hindi linabasan nang maraming dugo ang sugat; saca ilagay _sa husay_ +(capítulo 4), at susumpitin touing arao na ualang liban. Ang isa +namang cailan~gan sa ganoong maysaquit na ang sugat ay malaqui, ó cun +nadoroon sa masamang lugar (sa dibdib baga, sa tiyan, ó sa bay-auang,) +ay houag pacanin nang anoman, cundi tubig na pinaglagaan nang palay ó +basabasa; gayon din totoong sama sa nasugatan ang pag-gaua nang +mahalay, at caalamalam mamamatay. + +292. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa ulo, ay hindi magaling doon ang +lan~gis, ó _lana_ cundi ang hilas muna, at saca ang isang tapal n~g +_betonicang_ binayo (cabling), ó cun ualang cabling, ay ibabad sa +mainit na _alac_ sa misa ang lienzong idoroon sa ibabao nang hilas; +saca sundin ang bilin sa párrafo 291. + +293. Cun mayroong naputol na ugat ca malaqui, at malacas lumahoy ang +dugo, ay maigui roon ang _agárico de roble_ número 67; at sapagca dito +sa Filipinas ualang _agárico,_ ay na-aari ang _colatcolat_ número 67, +yaon bagang tila cabuting matigas na sungmisibol sa man~ga cahoy, _sa +alibangbang_ baga; ang unang balat nang _colatcolat_ ay itinatapon, +ang ibang natitira ay babayuhin, ó bubugbuguin nang cahoy nang +lumambot, at yaon ang itinatapal sa sugat; saca doroonan sa ibabao +nang maraming hilas, at isang lienzo, at bibigquisan tuloy. Cun hindi +rin ungmaampat ang dugo, at ang sugat ay nadoroon sa camay ó paa, ay +cailan~gang bigquisan ang casangcapang nasactan sa itaas nang sugat +nang isang bigquis na ang lapad ay tatlong daliri man lamang, na +pinipitpit nang isang caputol na cahoy nang umigting; houag lamang +pacalulubhain, at maca mabuloc ang laman; maminsan-minsan ay lolouagan +ang bigquis. + +294. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa tiyan at hindi lungmalabas ang +bituca ay gagamutin ang may catauan para nang turo sa capítulong ito; +datapoua cun malalim ang sugat at ang bituca ay lungmalabas, uusisaing +maigui cun nabutas ang bituca, at cun baga nabutas, na caya na-aalaman +sapagca linalabasan nang dumi doon din sa butas, ay houag anomanahin +cun munti ang sugat; datapoua cun malaqui, ay tatahiin nang sangpouong +bilong _abaca_ na pinagquitan nang houag lumabas ang dumi, at ang dulo +nang itinahing _abaca,_ ay pababayaang lumauit sa labas nang tiyan +nang mahila cun malauon, at pagca siyang cusang sumunod sa camay nang +humihila. Bucod dito ang bituca ay cailan~gang hugasan muna at linisin +nang alac na pinaglagaan nang romero, bago ipasoc uli sa tiyan nang +marahan-dahan; saca tinatahi pati nang sugat nang tiyan para nang +sinabi cong una, at pagca yari na yaon, ay guinagamot ang sugat para +nang turo sa capítulong ito. + +295. Yaong man~ga paraan nang pag-gamot sa man~ga sugat na sinaysay +co sa capítulong ito ay sucat na sa anomang sugat; datapoua mayroon +pang ibang man~ga bagay na magaling ding maalaman n~g m~ga mangagamot, +maca cailan~gang gamitin nila cun ualang iba. Ang romerong n~ginoya, +ay mabuti doon sa sugat; ang man~ga dahon nang _hagonoy_ ay totoong +buting bayuhin munang maigui, at patacan nang caonting _lana,_ ó +bagong lan~gis nang niyog; saca balutin sa dahon nang saguing; at +ibaon sa mainit na abo, bago itapal sa sugat at tuloy gagaling, cun +gauin mong macalaua, malaqui man ang sugat. Maigui rin ang ugat nang +_baliti_ na babayuhin bago itapal. Ang isa pa manding magaling, ay +gayon; ang isang caputol na cahoy nang _molauin_ ay iyong lagariin, at +ang quinain nang lagari iyong ibudbud doon sa sugat. Ang tuyong tai +nang cabayo ay maigui rin sa sugat, pag hindi malaqui. + + + + +=CAPÍTULO 36.= + +_Ang gamot sa sugat na lauon, na hindi mabahao._ + + +296. Ang m~ga sugat na lauon ay hindi sucat bahauin pagcaraca, ani +Tissot, sapagca marami ang namamatay nang biglang pagcamatay dahil +doon. Ang man~ga sugat na lauon ay gaua cun minsan nang palo, ó nang +bucol ó sibol na hindi guinamot n~g paanyo. Cun minsan naman dala n~g +_escorbuto_ ó dala nang pagcabuloc nang catauan. Cun ang escorbuto ó +ang ibang dahilan ang pinagmul-an n~g sugat na lauon ay cailan~gang +alisin muna yaong isang saquit bago gamutin ang sugat. Ang pagbahao +noong man~ga sugat na yaon ay hindi lubhang maliuag; datapoua houag +bauahin pagcaraca nang mangagamot, cundi paraanin muna sa ibang lugar +nang catauan nang maysaquit yaong masamang lungmalabas na parati sa +sugat Caya ang unang gagauin sa tauong may saquit na lauon, ay +purgahin touing icalauang lingo nang bilin sa número 21; itong +ganitong purga ay itutuloy nang malauon, at pag pinurga nang macaitlo +man lamang ang maysaquit, ay gamutin na ang sugat para n~g sasabihin +co n~gayon sa m~ga párrafong isusunod dito Ang lungmalabas sa man~ga +sugat ay hindi nana, cundi anaqui tubig na maputi-puti, +malabnao-labnao, at totoong baho na cun mapasayad sa ibang m~ga laman, +ay nagpapalintog cun minsan. Pag nabahao na ang sugat, ay itinutuloy +ang pagpurga sa may catauan na maminsan-minsan. Yaong tauong may sugat +na ibig madaling gumaling, ay cailan~gan ang houag siyang cumain nang +man~ga maalat, ó man~ga mahanghang, ó mainit ó maraming carne, at +houag tumiquim siya nang isda at alac. Cun ang sugat ay nadoroon sa +paa, ay masama sa may catauan ang lumacad na parati, ang magpahan~gin +ang yumapac sa basá, at ang mahan~ginan ang caniyang sugat. Ang isa +pang magaling na totoo sa may sugat na lauon, ay lag-yan nang fuente +sa paa, ó camay bago bahauin ang sugat. + +297. Cun minsan ang man~ga tabi nang sugat ay totoong tigas na +cailan~gang hiuain muna, bago gamutin; datapoua cun hindi matigas ang +man~ga tabi nang sugat ay tapalan pagdaca nang bilin sa número 69, at +sa ibabao lag-yan nang ilang lienzong babad sa turo sa número 70 na +macaitlong papaltan touing arao; at sa número 69 ay macalaua lamang. +Datapoua cun minsan ay hindi cailan~gan itong ganitong gamot sapagca +maraming sugat na lauon ay nababahao cun pahigain ang maysaquit, at +latagan nang hilas ang sugat, at doonan pa sa ibabao nang hilas nang +isang tapal na tinapay na durog, bulaclac nang alagao at tubig. Bucod +dito touing guinagamot, ay cailan~gang linisin ang sugat at hugasang +maigui nang tubig na malacuco na pinaglagaan nang caunting romero, ó +nang dahon nang macabuhay ó lin~gangsina ó hagunoy; ito,i, gagauin +bago tapalan. + +298. Cun hindi mo ibig gamitin ang bilin sa número 69, at sa número +70, ay na-aari ang man~ga sasabihin co n~gayon sa man~ga párrafong +isusunod co dito, na yao,i, pauang aral ni P. Clain. + +299. Ang man~ga sugat na ang man~ga tabi ay matigas, ay mabuti tapalan +nang apog na sinubhan; saca linisin at hugasan nang tubig na +pinaglagaan nang romero, ó rosas, bago doonan uli nang apog. Ito,i, +paparatihing gagauin. Ang laman na lungmalabis sa man~ga tabi, cun +budburan nang polvos nang puno nang _coles_ na sinunog, ay mauauala +cun minsan. Itong dalauang gamot tila hindi magaling. + +300. Doon sa man~ga masasamang sugat na lungmalapad at lungmalaqui; ay +maiguing itapal ang dahon nang _lanting_ na binayo. Nang mamatay ang +man~ga ood sa man~ga sugat, ay bumayo ca nang _payangpayang,_ samahan +mo nang apog at dahon sariua nang tabaco na pauang binabayo bago +itapal. Totoong galing naman sa man~ga gayong sugat ang hugasang +parati nang tubig na pinaglagaan nang hagunoy, bago tapalan n~g dahon +din nang hagunoy na binayo. Ang dahon nang tan~gantan~gan ó +lin~gangsina ay totoong galing sa gayong sugat; inilalaga muna ang +dahon, at yaon ang ihuhugas na parati sa sugat, bago tapalan noon ding +dahong binayo. Ang pinan~gan~ganlang _macabuhay,_ pag inilaga rin ang +dahon, at ang tubig ay ihugas na parati sa sugat, at saca tapalan +noong ding dahong binayo, ay na nacagagaling naman. + +301. Cun baga nagsusugat ang punong catauan nang lalaqui ó babayi, ay +guinagamot muna ang may catauan para nang turo sa párrafo 296, bago +lahiran ang man~ga sugat nang _apdo_ nang bacang lalaqui. Maigui ring +tapalan nang dahon nang culit na babayuhin muna. Ito,i, turo ni P. +Clain. N~guni cun bago yaong man~ga sugat ay dala nang pag-gaua nang +mahalay ay cailan~gang tumanong sa marunong, nang siya,i, gamutin nang +ungüento nang mercurio núm. 28. + + + + +=CAPÍTULO 37.= + +_Ang gamot sa linuluslusan, na ang tauag nang castila sa ganoong +saquit ay_ hernia ó quebradura. + + +302. Mayroong tauo, na pagca pan~ganac sa caniya ay linuluslusan na; +datapoua ang caramihan ay caya linuluslusan, ay gaua nang pagsigao +noong bata pa sila, ó dahil sa pag-uubo ó sa pagsuca. Cun matanda na +ang tauo, ang pagbuhat nang man~ga mabibigat ay yaon ang ugaling +pinangagalin~gan nang saquit na yaon. Ang lalaqui ay marahil luslusan +sa babayi. + +303. Itong saquit ay bagay-bagay; datapoua ang aquin lamang sasaysayin +dito ay ang pagpanaog ó ang pagluslus nang bituca sa pinaca supot nang +bayag nang lalaqui, ó sa ilalim nang-punong catauan nang babayi. Cun +ang bituca, ó ang linoob nang catauan ay tungmatalon, at naparoroon sa +man~ga lugar na yaon; ang tauag sa nagcacasaquit nang gayon ay +_linuluslusan._ + +304. Sa alin mang tauong linuluslusan, bata man matanda man, ang +pag-gamot ay iisa rin. Datapoua ang man~ga bata ay madaling gamutin, +at bihira ang hindi gungmagaling, alagaan lamang nang tali, ó bigquis +yaong lugar na pinaroroonan nang bituca. Yaong tali ó bigquis na +inilalagay doon, ay mayroong sadhiyang pagcatabas, na hindi maliuag +isipin nang alin mang marunong dunong, sapagca ibinabagay sa lugar na +quinadoroonan nang saquit. Ang bigquis ay mayroong apat na dulo; ang +dalauang nangagaling sa licod, ay binubuhulan sa ilalim nang pusod; at +ang dalauang dulo nang tali na nagmumula sa harap ay ipinapatun~go sa +bay-auang, at doon tinatalian. Bucod dito sa guitna nang taling yao,i, +mayroong isang tila unang munti ó dalaua caya, na taga pagdiin nang +bituca nang houag macalabas uli. Datapoua bago ilagay ang tali doon, +ay cailan~gang pacausisaing maigui, cun mayroon pang natitirang bituca +sa labas, at cun baga hindi napasoot ang lahat sa loob, ay masamang +doonan nang tali ang maysaquit. Cun minsan ay hindi maipasoc ang +bituca, sapagca ang saquit ay lauon na, at maraming bituca ang +lungmalabas. Cun gayon ay cailan~gang igaua n~g capaanyoan ang +maysaquit at lag-yan din nang tali na ualang unan. + +305. Nang mapasauli ang bituca nang batang linuluslusan, ay +pinahihiga muna nang patihaya; dinoroonan nang damit sa ilalim nang +pig-yi, nang tumaas. Pagca yari nito,i, cun baga hindi pungmapasoc na +cusa ang bituca, ay tinutulun~gan nang camay na marahan dahan, bago +lag-yan nang taling itinuro sa párrafo 304; hindi magcacasiya ang +isang tali lamang; cailan~gan ang dalaua; at bago ilagay ang ipapalit +sa maruming pinapaltan, ay cailan~gang tingnan cun nadoroon caya sa +loob ang lahat na bituca. Cun ibig mo, ay matatapalan ang bata nang +_lin~gangsina_ na idinadarang muna sa apoy nang madaling gumaling, +saca dinoroonan nang tali Cun baga matandang tauo ang linuluslusan, +cun bago pa ang saquit, ay hindi rin maliuag mauala; datapoua cun +lauon, ay hindi na ma-aari. Ang gagauin doon ay gayon: pinahihiga ang +maysaquit nang patihaya, pinatataas ang tuhod nang sumayad ang +talampacan nang paa doon sa hihig-an. Saca ipinapasoc sa loob ang +bitucang lungmalabas; itong pagpasoc nang bituca cun minsa,i, ualang +liuag; cun minsan ay hindi sungmusunod, cundi marunong humipo ang +mangagamot sapagca cailan~gang iriin nang camay na catulong ang man~ga +daliri, at pinipilit pumasoc sa loob ang man~ga bituca. Datapoua cun +mahirap ang calagayan nang maysaquit, at hindi sungmusunod ang bituca, +ay cailan~gang sangrahan muna ang may catauan. Saca susumpitin nang +tubig na pinaglagaan nang culutan na linalahucan nang isang cucharang +mantica at calahating cucharang asin; pagca sinumpit ang maysaquit, ay +tatapalan muna nang malauon-lauong oras, nang man~ga basahang babad sa +túbig na mainit, bago atuhin ang pagsasauli nang man~ga bituca. + +306. Cun minsan ang bituca ay pungmapasoc na cusa, pag tinapalang +ilang arao ang maysaquit nang dahon nang tabacong sariua na ibinababad +sa mainit na alac. Magaling naman ang dumi nang baca, na pinatutuyo +tuyo muna sa cauali, at sabay pinapatacang parati nang caunting +lan~gis, bago itapal sa masaquit. Cun hindi rin pungmapasoc ang +bituca, ay sumpitin nang malauon ang maysaquit nang usoc nang tabaco +para nang turo sa párrafo 457, at siya ang lalong matapang na gamot +doon. + + + + +=CAPÍTULO 38.= + +_Ang gagauin sa lungmalabas ang tumbong, at sa babaying lungmalabas +ang punong catauan._ + + +307. Cun mayroong tauo, na lungmalabas ang caniyang tumbong ó pouit, +ay pinararapa muna at pinatataas ang pig-yi; saca ang mangagamot ay +babasain nang lana ang caniyang man~ga daliri, at ang tumbong ay +caniyang ipapasoc sa loob na marahan dahan; pagca napasaoli na sa +loob, ay tapalan nang basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang +balat nang _granada, ó duhat ó camachiles,_ bago talian nang isang +tali na may apat na dulo. Cun aayao ca noong ganoong paraan, ay +tapalan ang pouit nang incienso, sahing at polvos nang sinunog na +sun~gay nang usa, at papasoc ang tumbong. Maigui rin ang mag-ihao ca +sa apoy nang isang dahon ó palapa nang (maguimaguei) at pag malamig +na, itapal mo roon, gagaling ang maysaquit. Cun minsan ang paglabas +nang tumbong ay dala nang pag-iilaguin, na siya ang totoong +cailan~gang gamutin. + +308. Cun lungmalabas ang punong catauan nang babayi, ay pahihigain +nang tihaya. Dinoroonan nang damit sa ilalim nang pig-yi nang tumaas; +binabasang parati nang mainit-init na alac ang caniyang punong +catauan; saca ipinapasoc nang camay sa loob na marahan dahan, bago +doonan nang tali na may apat na dulo. Magaling naman ang pinacadahon +n~g magui (maguei) na inihao muna; baga itapal doon para n~g turo sa +párrafo 307 na sinundan nito. + + + + +=CAPÍTULO 39.= + +_Ang gagauin cun macati ang punong catauan nang lalagui ó nang babayi, +pati sa lalaqui, cun ungmuurong ang caniyang punong catauan, at sa +namamaga ang bayag ó ungmiihi nang nana._ + + +309. Cun mayroong lalaqui na ungmuurong ang caniyang punong catauan, +ay painumin noong picatubig, na nangagaling sa saguing na +pinan~gan~ganlang _botohan_ bago bumun~ga. Na-aari rin ang tubig sa +saguing na pinan~gan~ganlang _abaca._ Gayon din ang ugat nang +pandacaquing itim, cun cayurin muna, at inumin ang quinayod sa +caunting alac sa misa ó tubig, ay magaling din. Cun ang punong catauan +nang lalaqui ó nang babayi ay mabuting basain nang basain nang tubig +na pinagbabaran nang caputol na san~ga nang _macabuhay_ na mapait, at +cun hindi nauauala ang saquit ay mabuti lonoquin nang may catauan ang +píldoras ó pelotillas nang talamponay ayon sa turo sa número 57. + +_Nota._ Cun mayroong lalaquing ungmiihi nang nana ó cun namamaga ang +bayag, ang mabuti doo,i, painuming parati nang tubig na pinaglagaan +nang colotan. Magaling din ang magsumpit siya nang malimit, at +magpurga nang bilin sa número 23, na yao,i, gagauin touing lingo. Saca +iinumin niya ang bilin sa número 22, hangan sa siya,i, gumaling. Cun +baga caya ungmiihi nang nana ang maysaquit dahil sa siya,i, mayroong +bato sa pantog ay magaling uminom siya nang _café_ touing umaga; at +sundin ang man~ga turo sa capítulo 46. Ang pagcati nang punong catauan +pati nang pag-ihi nang nana, ay dala cun minsan ng pag-gaua nang +mahalay. Cun gayon ay cailan~gang tumanong sa marunong, nang gamutin +ang may catauan n~g paanyo, at nang pahiran ang caniyang paa nang +unggüento nang mercurio número 28, ayon sa uica co sa párrafo 301. + + + + +=CAPÍTULO 40.= + +_Ang gagauin sa man~ga batang ipinan~gan~ganac na ualang butas ang +puit, ó may sara ang tain~ga ó ang punong catauan, ó cun mayroong +pinacatali sa ilalim nang dila._ + + +310. Cun mayroong batang ipinan~gan~ganac at ualang butas ang pouit, +ay bubutasang marahan dahan nang isang lancetang matilos. Gayon din +ang gagauin cun hindi macaihi ang bata, lalaqui ma,t, babayi man, +dahil sapagca ualang butas. Ang batang babayi na may sara ang caniyang +punong catauan, ay binubutasan din nang lanceta, bago sootan doon sa +lugar na yaon nang isang caputol na tingang mabilog at maicli, na may +dalauang pinacatayin~ga, nang matalian sa bayauang nang bata; at houag +aalisin muna hangang di mabahao ang sugat at nang houag madaiti uli +ang m~ga tabi nang butas. Cun baga may sara ó nagdaraiti ang dalauang +pinacalabi nang punong catauan nang batang babayi, ay hinihiua rin +n~g lancetang matalim mula sa itaas hangang ilalim, bago doonan nang +caputol na tingang mabilog na may butas na patuloy sa guitna, at saca +tinalian sa bayauang para nang uica co nang una. Cun ang tayin~ga,i, +mayroon isang tila balat na nacatataquip doo,i, binubutasan din nang +lanceta, houag lamang palalimin ang paghiua. + +Ang man~ga bata, na hindi macapag-uica nang malinao, sapagca doon sa +ilalim nang dila mayroong isang pinacatali, pagca gayon ay guinugupit +ang tali n~g gunting na munti. Datapoua houag puputulin ang m~ga ugat +na malalaqui, na nadoroon sa piling. Cun malacas lumahoy ang dugo, ay +pinapagmumumog ang bata nang tubig na sinucaan na dinoroonan nang +ilang butil na salitre, na cailan~gan ihanda muna. Maigui ring basain +ang lugar na linalabasan nang dugo nang caonting aguardiente, na ang +sa icatlong babagui ay suca. Maminsan-minsan ay pararaanan n~g isang +daliri ang ilalim nang dila nang houag magcapit uli yaong m~ga +guinupit. Itong lahat ay pauang aral ni D. Martín Martinez. + + + + +=CAPÍTULO 41.= + +_Ang gagauin sa quiniquilmos na ang tauag nang castila sa gayong +saquit ay_ almorranas; _na yao,i, pamamaga nang puit nang tauo._ + + +311. Doon sa pouit nang tauo, mayroong anaqui bucolbucol namumunti, na +cun minsan ay namamaga doon sa loob, na hindi naquiquita cundi sa oras +nang pananabi. Cun namamaga n~ga yaong man~ga casangcapan nang pouit +nang tauo, ang pan~galan sa pagcacasaquit nang gayon, ay _quilmosin._ +Cun minsan naman mayroong lungmalabas na dugo na yao,i, touing bouan ó +touing icatlong lingo; itong paglabas nang dugo doon ay magaling sa +may catauan, at hindi sucat paual-in; sapagca hindi maca-aano sa +caniya. Ang lalaqui marahil quilmosin sa babayi. + +312. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang maraming dugo, ang +pamamanglao, ang malaquing pagtaba nang may catauan, ang pagsacay na +parati sa cabayo, at ang pagliban nang ugaling pananabi, ó cun ang +inaiilaguin nang may catauan ay matigas. Ang man~ga babaying buntis ay +marahil daanan nitong ganitong saquit. + +313. Cun namamaga lamang ang pouit, at ualang dugong lungmabas at ang +may cataua,i, madilao dilao at caniyang muc-ha, at sala ang pananabi +niya, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 437. Datapoua cun ang +saquit ay malaqui-laqui, at marugo ang may catauan, ay cailangang +sangrahan; paiinumin nang bilin sa número 1 ó 2; paiinumin din nang +bilin sa número 20, na macaapat maghapon, susumpitin nang tubig na +pinaglagaan nang culutan lamang; at houag damihan ang isusumpit. Ang +pouit na namamaga ay tatapalang parati nang biling sa número 9, ó nang +sa número 65. Magaling ding tapalang parati ang pouit na namamaga n~g +bulac na babad sa gata nang _niyog._ Ang dahon nang _romero,_ cun +ilaga muna sa alac sa misa at itapal doong mainit, ay nacaguiguinhaua +rin sa maysaquit. Mabuti ring tapalan nang dahon nang _talampunay_. + +314. Sinabi co na sa párrafo 311, na cun minsan ang pouit ay +linalabasan nang dugo, na cundi marami, ay hindi macacaano sa +maysaquit. Datapoua cun napaparami ang dugo, ó totoong limit nang +paglabas, ay sundin ang turo sa párrafo 316. + + + + +=CAPÍTULO 42.= + +_Ang gagauin sa binabalin~goyn~goy._ + + +315. Mayroong tauong linalabasan n~g dugo sa ilong na yaon ang +pinan~gan~ganlang _binabalin~goyn~goy,_ at cun hindi maraming dugo ang +lungmalabas ay mabuting pabayaan; datapoua cun minsan pag talagang +tatahanan ang paglabas n~g dugo, ay dinaraanan nang pagcalio ang +maysaquit, at ang magaling doon cun gayon, ay ang suca na ipa-aamoy sa +caniya; cun minsan naman ang maysaquit ay lungmulubha pa mandin; ang +dugo,i, hindi tungmatahan nang paglabas; ang pulso,i, ay tila +nan~gin~ginig, namamatay ang color nang muc-ha at labi, at ibig sumuca +ang maysaquit. Pagca gayon ay cailan~gang ampatin ang dugo, para nang +sasabihin co n~gayon sa párrafong isusunod dito. + +316. Ang maysaquit ay doroonan nang maigting (mahigpit) na tali sa +bias nang camay, sa ibabao nang sico, pati sa paa sa ibabao nang +tuhod. Babañusan nang malauon ang paa at ang camay nang tubig na +malacuco, sapagca ang tubig na malacuco ay nagpapalouag sa man~ga +dinaraanan nang dugo, at palibhasa,i, lungmolouag ay malaquing lugar +ang mapapaaronan n~g dugo sa paa at sa camay. Cun ang tubig ay malamig +ay masama, at magsisiquip bagcus ang man~ga ugat na dinaraanan nang +dugo. Cun mainit ang tubig ay masama rin, sapagca yao,i, +nacacapagpalacad nang matulin sa dugo; caya bagay doon ang malacuco. +Pag naampat na ang dugo ay palolouaguin n~g caunti ang m~ga tali houag +lamang minsanan, ó alisin na ang isa, at bayaan doon ang iba hangan di +macaraan ang isa ó dalauang oras. Cun mayroong _salitre_ ay ang isang +dampot nang dalauang daliri at ang isang cucharang _suca,_ ay isama sa +isang tazang tubig, at ipaiinom sa binabalin~gon~goy; ito,i, gagauin +touing calahating oras. Bihirang maysaquit ang hindi gunggmaling, ani +Buchan, pagca ibabad, ó basain nang basain nang malamig na tubig ang +caniyang punong catauan. Magaling naman ang isang sigarrong hilas; +itong pinaca cigarro ay ibabad mo sa aguardiente na ang sa icatlong +bahagui ay _suca,_ at isoot mo sa ilong n~g maysaquit, at paabutin +mong magaling sa itaas. Totoong igui dito naman ang matigas na +colatcolat, ó yaong tila cabuti número 67, na sungmisibol sa +alibangbang, ó sa palsahin~gin ó sa ibang cahoy; ang unang balat sa +ibabao ay inaalis nang sundang; ang icalaua,i, quinacayod, at ang +pinaca cigaroong hilas, ay pinagugulong doon sa pinagcayoran nang +colatcolat, nang maniquit sa hilas at saca isinosoot sa ilong; at +houag ogcain doon maampat man ang dugo, cundi pabayan doon; at siyang +cusang malalaglag, pag nacalalo ang ilang arao. Ang binabalin~goyn~goy +ay hindi sucat quibuin ang caniyang catauan, at cun siya,i, malimit +magcasaquit nang gayon, masamang cumain n~g marami cun gabi; hindi +sucat uminom nang _alac,_ ó cumain nang man~ga mahahanghang ó maiinit. +Bagay sa caniya ang pag-inom nang malimit nang bilin sa número 2, ó +nang timbang sa icaualong _salitre_ touing hapon. Masama namang tacpan +nang damit ang caniyang ulo, at cun siya,i, nahihiga masama ang +mababang unan. + + + + +=CAPÍTULO 43.= + +_Ang gamot sa lungmulura nang dugo._ + + +317. Cun ang dugong inilulura nang may catauan nangagaling sa baga, +ang color nang dugo ay mapulang mariquit, at may bula cun minsan; tila +may sungmisintac sa loob nang dibdib, ang paghin~ga ay mahirap hirap, +at cun minsan may ubo pa. Cun maraming dugo ang inilulura nang +maysaquit ay cailan~gang gamutin agad. + +318. Itong paglura nang dugo, cun minsan ay dala nang caramihang dugo +nang may catauan, ó sapagca mahina, ó sala caya ang ibang casangcapan +nang dibdib. Ang pagtacbo nang matulin, ang pag-inom nang alac, ang +paghabi, ang pagsigao ó ang pagcacanta, ay parapara cun minsan yaon +ang pinangagalin~gan noong saquit na yaon. Gayon din ang pag-urong +nang panahon sa man~ga babayi, ó ang pagtahan sa totoong init, ó ang +lauong pag-uubo, cun minsan ay sinusundan nang paglura nang dugo. + +319. Ang gagauin sa nagcacasaquit nang gayon ay untian ang caniyang +cain; houag painumin nang alac: painuming parati nang bilin sa número +2; bagay sa maysaquit ang pagcain nang bun~ga nang sampaloc, ó nang +ibang man~ga bun~gang hinog nang cahoy. Cun maraming dugo ang +inilulura nang maysaquit ay cailan~gan doonan nang tali sa ilalim nang +tuhod at sa ibabao nang man~ga sico. Ang isa pang totoong galing dito +ay bañusan nang malacucong tubig hangan tuhod. Magaling din ang +painumin ang maysaquit, na macalaua maghapon, nang isang tagayang +tubig na hinulugan nang dalauang cucharang jarabe nang _suca_ ó nang +_verdolagas_ (olas man). Datapoua cun baga ang maysaquit ay mataba at +magaling ang catauan, ó cun totoong init nang caniyang pagcaramdam, ó +nalalagnat caya, ay sasangrahan muna minsan ó maquiilan sa camay, bago +gauin ang ibang man~ga turo co sa párrafong ito. Ang lungmulura nang +dugo,i, masamang humiga; masama naman sa caniya ang pagsigao, at ang +siya,i, cumibo. Bucod dito hangan hindi gumaling na totoo, ay masama +sa caniya ang paghabi, ang pananahi, at ang pagdurugtong nang abacá. + +_Nota_ Ang lungmulura nang dugo, ay magaling uminom nang catauan nang +_pacpac lauin_ na ilalaga sa tubig ga isang dacot carami. Yaong damo +ay sungmisibol sa catauan nang _cauong_. Itong gamot totoong buti. + + + + +=CAPÍTULO 44.= + +_Ang gamot sa sungmusuca nang dugo._ + + +320. Ang pagsuca nang dugo ay masamang saquit, sapagca bucod doon sa +dugong isinusuca, ay mayroong ibang dugo, na napapahulog sa man~ga +bituca, at yaon ang iquinapag-iilaguin nang may catauan nang masamang +pag-iilaguin. + +321. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang man~ga tali sa paa,t, +camay, at ang baños sa malacucong tubig hangan tuhod. Saca sumpiting +parati ang may catauan. Ang caniyang cacanin ay caunti; ang tubig na +malamig ay totoong bagay doon, at lalo pa cun lahucan nang _suca,_ ó +nang caunting _espíritu de azufre, na bilin sa número 10. Pag +napatahan ang dugo, ay cailan~gang purgahin maminsan-minsan ang +maysaquit nang purgang mahina, para nang turo sa número 32. Cun babayi +ang sungmusuca n~g dugo dahilan sa inurun~gan nang panahon, ay +sangrahan muna, bago gauin ang ibang man~ga bilin co dito sa párrafong +ito._ + + + + +=CAPÍTULO 45.= + +_Ang gagauin sa ungmiihi nang dugo._ + + +322. Cun ang inaiihi nang tauo, ay tunay na dugo, at cun patuloy na +hindi mahirap iihi, ay yaong dugong yaon, ay sa manga _bato_ +nangagaling. Datapoua cun ang dugo ay caunti, maitim-itim at masaquit +iihi, at saca mainit at masama ang pagcaramdam nang may catauan sa +tiyan, ay yaong dugong lungmalabas ay nangagaling sa pantog. Ang +pag-ihi nang dugo cun minsan ay dala nang pag-urong nang panahon sa +man~ga babayi, ó gaua nang pagsacay sa cabayo, ó sa pagcahulog sa +mataas, ó sa pagbuhat nang mabig-at, ó sapagca mayroong bato sa +pantog, ó cun minsan gaua naman nang man~ga purgang matapang ó man~ga +parapit caya. Datapoua mayroong pag-ihi n~g dugo, na yao,i, dala nang +caramihang dugo nang may catauan, na cun hindi maraming totoo ang +inaihing dugo, ay hindi masama yaon sa caniya; cun minsan doon sa +dugong inaiihi mayroong casamang nana. + +323. Ang gamot sa saquit na ito ay gayon. Cun baga matabang totoo ang +may catauan, ay sasangrahan, susumpitin nang malimit, at pupurgahin +nang man~ga mahihinang purga, para nang _maná, ruibarbo, crémor +tártaro:_ ó cun uala yaon, ang sa número 32 ay magaling din. Cun +ang maysaquit ay nanlalatang totoo nang caiihi nang dugo, ay painuming +macaitlo maghapon n~g bilin sa número 40. + +324. Cun ang pag-ihi nang dugo ay casama nang bulutong ó nang man~ga +lagnat na malaqui, ang lagnat ó ang bulutong ay guinagamot muna para +nang turo sa man~ga capítulong nacaraan, at ang pag-ihi nang dugo ay +siyang cusang mauauala. + +325. Cun ang dugo,i, may casamang nana, at nahahalatang may sugat doon +sa man~ga bato ó sa pantog, ang maigui roon ay maglaga sa isang +tagayang tubig nang dahon nang saga (oruzuz) at ugat nang colotan; +doonan yaong tubig nang timbang cahating goma (dagta) nang dalandan ó +goma nang _lucban,_ at nang timbang isang saicapat na _salitre,_ at +ang maysaquit ay paiinuming maminsan-minsan nang isang taza noong +tubig na yaon. Maigui roon naman ang suero nang gatas, cun hindi pa +maasim; n~guni,t, iinumin nang malauong panahon. + + + + +=CAPÍTULO 46.= + +_Ang gamot sa mayroong bato sa pantog, pati sa tauong binabalisaosao, +ó sa mahirap umihi._ + + +326. Caya nahahalatang may bato sa pantog ang may catauan, sapagca cun +umihi, ay sungmasaquit ang dinaraanan nang ihi, na patuloy ang +pagsaquit hangan sa dulo nang punong catauan. Ang isa pa roon ay +macati yaong casangcapang yaon, na dahil doo,i, parating quinacamot, +at pinipisil nang may catauan; ang pos-on ay mabigat, at cun malaqui +ang batong nadoroon sa loob, ay bahag-ya na macaihi ang maysaquit, at +cun umihi ay patac patac. + +327. Ang bagay dito sa binabalisaosao ay ang pagsasangra sa maysaquit, +lalo pa cun ang saquit ay bago, at mataba ang may catauan; gayon din +mabuti pacapitan sa linta ang pouitan nang maysaquit. Saca susumpitin +nang malimit; babasaing parati ang bayauang at ang punong catauan nang +tubig na malacuco, ó nang tubig na pinaglagaan nang culutan, ó nang +tubig na ang sa icatlong bahagui ay gatas. Ang iinuming parati nang +maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang timbang tatlong pisong +catauan nang maiz na sariua ó tuyo man sa apat na botellang tubig +hangan sa maiga ang isang botella. Gayon din ang tubig na pinaglagaan +nang _hagunoy_ ay totoong buti, ó ang tubig na pinaglagaan nang talbos +nang _cahel._ Mabuti rin ang pag-inom touing umaga nang café, ayon sa +turo ni Linneo Maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang ugat at dahon +nang _salay ó tanglad._ + +328. Sa ungmiihi nang buhan~gin ó bato, magaling naman ang tubig nang +apog na bago sa cabebe número 79; hinahalo ang apog at ang tubig, at +pag malinao na ay isinasaling marahan dahan sa ibang sisidlan, ay +yaong tubig na yaon ang iinuming parati nang maysaquit, ga pito ó +ualong taza sa isang arao. Mabuti rin ang maputing _sabón castila_ +timbang piso arao-arao, na tinutunao muna sa tubig na inaiinit sa +apoy; pag tunao na ang sabon at malamig na ang tubig, ay uubusin nang +maysaquit sa isang arao yaong lahat na tubig na pinagtunauan nang +sabón. Cun hindi matiis nang caniyang _sicmura_ ang ganoong caraming +sabón, ay houag uminom pagcaraca nang marami hangang hindi namimihasa +pa. Cun ualang bato sa pantog cundi binabalisaosao lamang, ó mahirap +umihi ang maysaquit, ay gagauin lamang ang lahat na bilin sa párrafo +327. Ang isa pang gamot na totoong galing ay gayon. Ang timbang +tatlong bahagui, ó ang timbang piso caya nang ugat nang damong +pinan~gan~ganlang _sansaosansauan_ (at sa Batan~gan calacalamayan) ay +ilalaga sa dalauang botellang tubig, at cun mayroong _sal amoniaco_ +dinoroonan nang timbang isang butil na palay noon. Cun ualang sal +amoniaco ay bayaan. Pagca laga nang malauon-lauon at malamig na ay +sasalain, at ang maysaquit ay binibig-yang macaapat maghapon nang +isang taza. Itong damo,i, quilala nang man~ga bata, sapagca ang dahon +ay canilang pinipirot sa tubig; at ang gatas noon ay lungmalapot sa +arauan parang calamay. Ang catauan noon ay gan~ga tingting nang ualis, +at namumulupot sa cahoy. Ang bulaclac ay totoong unti at ualang color. +Ang ibang puno ay bungmubun~ga, at ang iba,i, hindi. Cun mahinog ang +bun~ga ay mapula, at mayroong isang boto sa loob. Marahil maquita sa +man~ga _bayabasan._ Itong gamot ay magaling pati sa ungmiihi nang +nana; houag lamang lag-yan nang sal amoniaco. Magaling namang totoo sa +quinagat nang ahas, pati sa masiquip ang dibdib, nang siya,i, lumura +nang maloualhati. + + + + +=CAPÍTULO 47.= + +_Ang gamot sa ungmiihing parati di man cusa nang caniyang loob._ + + +329. Ang man~ga sangol, ang man~ga matatanda, at ang man~ga babaying +buntis, lalo pa ang nahirapan sa pan~gan~ganac, ay marahil daanan +nitong ganitong saquit. Cun baga nagcacasaquit ang tauo nang ganoon, +sapagca nagambol, at lungmubay ang dinaraanan nang ihi ay ualang +magauang gamot doon. + +330. Datapoua cun ang inaiihi nang maysaquit ay marami pa sa caniyang +iniinom, cun ang ihi ay catulad n~g iniinom, at mainit ang pagcaramdam +nang may catauan, at nalalagnat-lagnat nang caonti, ay mabuti purgahin +nang bilin sa número 11, ó sa número 38 Magaling din cun minsan ang +painumin ang maysaquit nang tubig nang _apog sa cabebe_ número 79 na +pinagbabaran nang balat nang _camachiles,_ ó balat nang bayabas, ayon +sa turo ni Buchan. Maigui rito naman ang _dita_ número 14, timbang +tatlong bahagui arao-arao, na isinasama sa _alac_ at ipaiinom sa +maysaquit. Magaling sa caniya ang pagcain nang yuro, hipon at man~ga +talaba. + + + + +=CAPÍTULO 48.= + +_Ang gamot sa hindi nananabi._ + + +331. Masama sa saquit na ito ang paglocloc na parati, ang pagdaramit +nang marami, ang pagtahan sa hihig-an ang malauon, at ang pag-iisip na +parati nang man~ga maliliuag. + +332. Ang hindi manabi para nang dati, ay magaling cumain nang lutong +bun~ga nan~g cahoy; bagay naman sa caniya ang _mantica,_ ang _pulot,_ +ang azúcar, ang _suero,_ at ang gatas; cun itong man~ga bagay na ito +ay hindi macauala noong saquit na yao,i, magaling uminom ang maysaquit +nang caunting _ruibarbo,_ na macaitlo touing lingo. Maigui roon naman +ang tubig na dinoonan nang gata nang _cahel,_ na ualang _azúcar,_ na +yao,i, sa umagang umaga,i, iinumin; magalin din ang pagcain nang cahel +cun umaga. Ang tubig na pinaglagaan nang ugat nang _hagunoy_ ay mabuti +naman doon sa hindi manabi. Cun ang maysaquit nahihirapan nang +pananabi dahil sa matigas ang dumi ay magaling sumpitin nang tubig na +pinaglagaan nang _lantin_ (llantén) timbang piso. + + + + +=CAPÍTULO 49.= + +_Ang gamot sa sinisin~gauan, ó sa namumula ang mata._ + + +333. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang han~ging malamig na +casama nang ulan, ang pagbasa, ang pagtin~gin nang malauon sa maputi, +ang pagcapuyat, ang pagsulat, ang pananahi, ang pagdurugtong nang +_abacá_ cun gab-i, ang biglang pag-urong nang pauis, ang pag-inom nang +_alac_ na marami, ang mahabang pag-ulan, ang calimitan nang pag-gaua +nang mahalay, at ang pagtahan sa man~ga mababang lupa. Cun minsan ay +sungmusunod yaong saquit sa bulutong at sa ticdas. + +334. Ang nagcacasaquit nang gayon ay hindi macatin~gin sa liuanag; ang +mata ay masaquit na totoo at namumula; ang pulso ay madalas at +matigas, at cun minsan nalalagnat ang may catauan. + +335. Ang maysaquit ilalagay sa husay nang maysaquit na magaling-galing +nasa capítulo 5. Cailan~gan namang sangrahan, lalo pa cun magaling +ang catauan ó cun mayroong maraming dugo; cun ualang maraming dugo, ay +cailan~gang purgahin nang bilin sa número 24, ó sa número 32. Ang +iinumin niyang parati ay ang turo sa número 1 ó 2 Maigui ring bañusan +nang malacucong tubig hangan tuhod, at cun mahirap ang pagcaramdam +niya ay ahitin ang ulo touing lingo. Cun hindi rin nauauala ang saquit +nang mata, ay lag-yan ang maysaquit nang parapit número 36 sa batoc ó +sa licod nang tayin~ga, at pabayaang sumago nang ilang lingo. Cun ang +saquit nang mata ay malaqui, ay tapalan cun gabi nang tinapay na durog +at _gatas_ na pinatacan nang caunting lana, at cun umaga,i, hugasan +n~g gatas na malacucong tinubigan. Pagca nauala na ang saquit, cun +minsan ang mata ay hindi pa gungmagaling na totoo; cun gayo,i, maigui +hugasan cun umaga at cun gabi nang tubig na sinucaan. Ang tauong +malimit magcasaquit nang gayon, ay mabuti magfuente sa isa ó sa +dalauang camay. Ang isa pang gamot nang taga África sa man~ga +sarisaring saquit nang mata, ay tinatapalan cun gabi nang atay na +hilao nang sisiu. + + + + +=CAPÍTULO 50.= + +_Ang gamot sa may colaba, ó sa, may bilig sa mata_ + + +336. Cun mayroong tauong may colaba ó bilig sa mata, ang isang +capiraso na _azúcar piedra_ ay bayuhin mo nang maliit, at ibudbod mo +sa matang maminsan minsan; ó bumunot ca nang pacpac ó plumang mura +nang sisiu na maputi, at ang dugong nadoroon sa dulo nang pluma ay +iyong pigain at ilahid sa colaba nang mata. Maigui rin patacan ang +mata nang dagta nang dahon nang _pandacaqui._ Ang gata nang +aligban~gon ay mabuti naman doon. Itong láhat ay aral ni P. Clain; +datapoua hindi co na-aalaman cun macagagaling yaon. Dapat atohing +gauin ang píldoras número 57; ó cun ibig mo ay basain ang mata nang +alac sa misang pinagbabaran n~g cataua,t, dahon nang _argémone_, yaon +bagang damong itinuturo co sa párrafo 338. + + + + +=CAPÍTULO 51.= + +_Ang gamot sa hindi macaquita, magaling man ang caniyang mata, na ang +tauag nang castila doo,i,_ gota serena. + + +337. Mayroong tauo, na cun tingnan ang caniyang mata, ay anaqui para +nang mata nang ibang tauo, datapoua,i, hindi siya macacaquita; cun +baga caya hindi siya macaquita, ay sapagca nalubay, ó ga namatay ang +cabagsican nang litid nang mata, ay ualang magauang gamot doon. +Datapoua cun dala nang masamang sin~gao nang catauan, ay cailan~gang +sangrahan muna ang may catauan cun maraming dugo siya, ó cun bata pa. +Bucod dito ay palonoquin ang maysaquit arao-arao nang dalaua ó tatlong +píldoras ó pelotilla na bilin sa numero 43; saca doonan nang parapit +número 36 sa batoc ó sa licod nang tayin~ga, na pababayaang sumago +doon nang malauong panahon, at cun minsan macacaquita na ang +maysaquit. + + + + +=CAPÍTULO 52.= + +_Ang gamot sa may sugat sa suloc nang mata, ó sa liran._ + + +338. Ang gagauin sa may sugat sa suloc nang mata ay ang man~ga turo sa +capítulo 49. Ang sugat nang mata ay maiguing lahiran nang tubig na +pinagtunauan nang laman nang bun~ga nang _aroma_ na linahucan nang +caunting asin. Mabuti rin doon ang sucang pinagbabaran nang caputol na +tanso, para nang man~ga cuartang malinis. Magui ring lahiran nang +dagta nang _argémone_ na yao,i, damong sungmisibol sa man~ga patio +nang simbahan nang Maalat pati sa Tondo; ang bulaclac noon ay +malaqui,t, madilao; ang catauan pati nang bun~ga sampon nang dahon ay +matinic; ang dagta noon ay madilao. Ito,i, turo ni Linneo. + +[Design] + + + + +=CAPÍTULO 53.= + +_Ang gamot sa masaquit ang tayin~ga._ + + +339. Cun baga masaquit ang tayin~ga, ay mabuti patacan nang gata nang +_lasona,_ na may calahoc na gatas nang babayi; mabuti rin ang gata +nang _calabasa._ Cun baga caya lamang sungmasaquit ang tayin~ga, +sapagca nalamigan, ay magluto ca n~g isang _daga_ sa _alac,_ hangan sa +matunao, salain mo yaong alac, at maminsan-minsan mong patacan ang +tayin~gang masaquit noong ding alac na mainit-init, at mauauala ang +saquit. + +340. Cun namamaga ang tayin~ga ay maglaga ca n~g balat nang granada sa +ihi nang tauo na may ilang arao na ang ihi, at yao,i, ibasa mo sa +tayin~ga at mamamatay ang man~ga ood, cun baga mayroon; cun ibig mo +ang gata nang _romerong_ binayo ay isa rin. Itong lahat ay uica ni +Clain. Datapoua mayroong isa pang gamot na totoong buti, na yao,i, +gayon. Magihao ca sa apoy nang isa ó dalauang dahon nang _sorosoro_ na +ang tauag sa Maynila doo,i, _lengua de perro,_ at ang gata noon iyong +isoot sa tayin~ga nang isang pacpac na munti nang sisiu. Yaon ay +gagauin mong macalaua ó macaitlo maghapon. + +341. Cun hindi macarin~gig ang may catauan ay magaling doon sa +tayin~ga ang gata nang _coles_ na may casamang _alac_ sa misa. Maigui +rin sootan ang tayin~ga nang caunting bulac na ibinabad, sa alac na +pinagtunauan nang ga dalauang butil na _almizcle;_ bucod dito ang ulo +ay tatacpan nang paño, at masamang mahan~ginan. Ang uica ni P. Santa +Maria, ay totoong galing sa masaquit na tayin~ga ang patacan nang +_taba_ nang buaya, at cun minsan mauauala ang pagca bin~gi. Na-aari +rin ang taba nang baboy. Mabuti doon naman sa hindi macarin~gig ang +gata nang _yerbabuena_. Ang uica nang iba, ay magaling din ang gata +nang _ruda._ + +_Nota._ Cun minsan ang tayin~ga caya masaquit; ay may _erisipela_ +(culebra) sa loob. Cun gayon ay gagamutin para nang turo sa capítulo +23. + + + + +=CAPÍTULO 54.= + +_Ang gamot sa inuurun~gan nang pauis, galis, buni, ó cun nauauala ang +talagang bubucol, ó sisibol sa catauan; at hindi tungmutuloy._ + + +342. Ang tauong binubuni, ó pinapauisan ó guinagalis na dati, na +biglang nauaual-an noong man~ga saquit na yaon, ó cun baga siya,i, +binubulutong ó tiniticdas, ó quinuculebra, ó cun tinutubuan nang +anomang masama, at hindi tungmoloy, cundi lungmulubog at napaiilalim, +cun minsan siya,i, maguiguing _ético,_ ó hihicain, ó daraanan caya +nang hindi macahin~ga, ó nang ibang saquit na masama. Cun ang may +catauan ay naghihirap dahil sapagca nauala yaong pinaca sin~gao nang +catauan; ay mabuti ang siya,i, magdamit nang maramirami ó magbalabal. +Saca uminom siya nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang +_alagao,_ na dinoroonan nang caunting _nitro, ó salitre,_ at macalaua +maghapon caniyang cacanin ang timbang cahati nang bilin sa número 42; +bucod dito ay magpupurga siyang parati. Cucuscusin nang tuyong damit +ang caniyang man~ga paa hangang tuhod, at babañusan naman cun umaga at +cun gab-i nang malacucong tubig. Ang caniyang iinuming parati ay ang +bilin sa número 71 ó ang sa 75. Houag siyang cumain, cundi gatas nang +_baca,_ ó cambing, ó _calabao._ Cun malubha ang maysaquit ay parapitan +sa batoc, ó sa guitna nang dalauang balicat, ó sa man~ga bias nang +man~ga camay, ó sa man~ga paa; saan man doon ay na-aari; cun baga +galis ang lungmubog ay maigui igaua nang capaanyoan ang maysaquit, +nang mangyaring siya,i, malalinan uli nang galis. + + + + +=CAPÍTULO 55.= + +_Ang gamot sa namamaga ang boong catauan na ang tauag nang castila +doo,i,_ hidropesía. + + +343. Cun namamaga ang boong catauan nang tauo, ó hindi man ang boong +catauan, cun hinihipo nang camay ang laman ay malata at malamig; at +cun idiniriin nang daliri, ay bungmabaon sa laman ang daliri, at +nagcacahucay doon, na hindi nauauala pagcaraca; caya gayon ay sapagca +ang pinaca tubig na dating calahoc nang dugo, ay bungmubucod at +napapatahan sa ilalim nang balat nang catauan. + +344. Ang unang namamaga ay ang paa at hita, at hungmahalili ang boong +catauan; sa bay-auang mayroong isang tila bucol; ang balat ay ga +maguintab, namumutla, at lungmalamig, at hindi lubhang nacacaramdam; +ang paghin~ga ay mahirap, at lalo pa cun gab-i, ó cun bagong nacacain; +ang maysaquit nag-uubo; hindi pinapauisan; ang pulso ay munti, +malalim, madalas at gulo; ang ihi ay hindi luto, at hindi rin marami; +ang inaiilaguin ay hindi rin luto, at may dugo pa cun minsan; ang +maysaquit ay mahina; nauuhao na parati, at hindi macacain; ang dila +cun minsan; ay tuyo. Cun malalauon-lauon, ay nalalagnat dahilan sa +tubig na nabubuloc sa man~ga laman, at pagca gayon ang caniyang +hinin~ga ang lauay at ang ihi ay mabaho. Maraming dahilan ang +iquinapagcacasaquit nang tauo noong gayong saquit. Cun minsan yaong +saquit ay minamana; cun minsan dala nang pag-inom nang alac na +matapang, ó dala nang pagpupurga ó pagsasangra nang totoong limit, ó +nang pag-inom nang tubig na malamig pag ang tauo,i, nainitan, ó +galing sa malaquing gaua; cun minsan dala nang pagtahan sa mababang +lugar ó nang pagcain nang man~ga ualang sustancia. Nagcacasaquit din +nang ganitong saquit ang matamaring cumibo, ang hinica, ang nan~giqui, +ang nag-ilaguin nang malacas, at ang inurun~gan nang galis, buni, ó +nang sa bouan bouan cun baga babayi. Caya ang pag-gamot doo,i, +maliuag; datapoua cun minsan ay gagaling ang maysaquit cun talaga +siyang gagaling capag sundin niya ang man~ga ituturo co n~gayon. + +345. Ang maysaquit ay tatahan sa lugar na mainit at sa ualang maraming +ilog ó laua. Cun hindi na-aari sa caniya yaon ay maglagay siya nang +bagahan doon sa silid na tinatahanan niya ó magbago muna nang bayan; +mag-in~gat siya sa calamigan nang gab-i, ang caniyang cacanin ay +tinapay na matigas ó ihao sa baga; ang _carne_ at ang _isda_ na +caniyang cacanin ay ihao rin sa baga, at maigui sucaan, ó doonan nang +gata nang dayap. Ang maysaquit ay hindi sucat uminom nang tubig, +magmumumog siya lamang ó iinom nang caunti; magaling din ang _alac_ sa +misa na hindi maitim, na pinagbabaran nang ajenjos. Mabuti rin, ani +Buchan, ang pag-inom cun umaga,t, cun gab-i nang isang cucharang bot-o +nang _mostaza_ na hindi bayo na ihuhulog sa isang tazang tubig na +pinaglagaan nang _luya._ Bucod dito ang maysaquit ay lalacad na +parati, ó sasacay sa cabayo, maigui ring cuscusing parati ang caniyang +catauan nang basahang tuyo at mainit; ang damit na gagamitin nang +maysaquit ay ang tinina nang azul, na pasasayaring maigui sa catauan, +at masama ang louag. + +346. Touing umaga paiinumin ang maysaquit nang isang cuchara nang +bilin sa número 72. Itong gamot na ito,i, itinutuloy hangang mauala +ang pamamaga nang catauan. Ang ungmiinom noon ay ungmiihi nang marami, +at yaon ang nacacauala nang pamamaga. Cun hindi ungmiihi nang marami +ang maysaquit, painumin man noong turo co n~gayon, ay damidamihan yaon +ding painom na bilin sa número 72; at cun baga ungmuunti-unti na ang +pamamaga, ay bigquisang maigui ang catauan, at painumin ang maysaquit +nang timbang dalauang piso nang bilin sa número 74, isang oras bago +cumain, cun tanghali at cun gab-i. Itong dalauang gamot na ito; ang +bilin baga sa número 72, at sa 74, ay itinutuloy, hangang sa gumaling +ang maysaquit. + +347. Ang man~ga purga at man~ga papauis ay nacacagaling din sa +nagcacasaquit noong saquit na yaon. Datapoua sapagca cun minsan +nacacasama bagcus, caya magaling sa lahat ang man~ga itinuro co sa +man~ga párrafo 345 at sa 346. Maigui rin (ani Buchan) carlitan ang paa +nang maysaquit hangan sa binti, houag lamang palaliman ang carlit, +bago basain nang alac, ó aguardiente ang lugar na quinarlitan. + +348. Mayroong isa pang pamamaga nang catauan, na hungmahalili sa +lagnat na pan~giqui na lauon; at ang bagay doon ay yaon ding man~ga +sinabi co sa párrafo 345 at sa 346. Cun ang paa lamang ang namamaga +susundin ang man~ga turo sa párrafo 352 at 353. + +_Nota._ Uica nang isang marunong na tauo, na si D. Mariano Lagasca ang +n~galan, na sa saquit na pamamaga nang boong catauan, pati sa pamamaga +nang tiyan (bilbil), at sa pamamaga nang man~ga paa, na totoong galing +nang _lan~gis sa castila, ó aceite de olivas_ ayon sa hatol nang +maraming mabantog na médico. Binabasa nang lan~gis ang camay, at +linalahiran nang malauon lauon ang boong catauan nang maysaquit, na +yao,i, gagauing macalaua ó macaitlo arao-arao. Cun ang tiyan ang +namamaga,i, siya lamang ang linalahiran; at cun ang paa lamang ang +namamaga, ay gayon din siya lamang ang lalamasin nang lan~gis, at ang +lacad nang camay ay paitaas. Itong gamot ay nacagaling sa marami; lalo +pa cun ang saquit hindi pa nalalauon. Hindi co ma-aalaman cun ang +_lan~gis sa niyog ó_ ang sa _lin~ga_ ó ang sa _lin~gansina_ ay +macacagaling naman Datapoua cun mayroong sungmisibol na anomang bagay +sa paang namamaga,i, houag lahiran nang lan~gis. + + + + +=CAPÍTULO 56.= + +_Ang gamot sa namamaga ang tiyan, na yaon ang pinan~gan~ganlang_ +belbel ó berbén. + + +349. Cun minsan mayroong naiipong tubig sa tiyan nang tauo, na yaon +ang dahilang iquinapamamaga noon, at ang pan~galan sa saquit na yao,i, +_bilbil_. Ang tubig ay gungmagala at nagbabago nang lugar, cun ang may +catauan ay nagbabago naman nang lagay; ang pulso ay munti, madalas at +matigas tigas; caunti ang inaiihi nang maysaquit; nauuhao siyang +parati, yungmayayat, at ang paghin~ga ay mahirap; ang maysaquit ay +nanhihina pa mandin cun malauon, nag-uubo siya, at may lagnat na +caunti. Ang pinagmumul-an nitong saquit ay yaong man~ga sinabi co sa +párrafo 344. + +350. Cun ang saquit ay bago pa, cun minsan gagaling ang may catauan, +painumin lamang nang biling sa número 8, ó sa número 72, ayon sa turo +co sa párrafo 346. Cun hindi rin ungmuunti ang pamamaga nang tiyan, +pag nacacaraan ang ilang arao, at hindi ungmiihi nang marami ang +maysaquit, ay painumin nang bilin sa número 71, at touing arao bago +cumain cun umaga, ay paiinumin din nang timbang saicapat nang bilin sa +número 24; cun gab-i bago humiga ay paiinumin uli noon ding painom sa +número 24. Cun nacalalo ang isang anim na arao, ay bibig-yan nang +purgang turo sa número 73. Datapoua cun ang maysaquit ay hindi +gung-magaling-galing, ang ipupurga doo,i, ang sa número 21; cun +nacaraan ang anim na arao, ay capupurgahing uli; susundin naman ang +lahat na sinabi co sa párrafo 345. Cun baga nacalabas na ang man~ga +tubig sa tiyan, at nauala ang pamamaga, ay painumin arao-arao ang +maysaquit nang alac na itinuro co sa número 74, ga isang taza carami, +nang lumacas ang sicmura, at ang man~ga bituca. + +351. Cun hindi rin nauauala ang pamamaga nang tiyan, ay tutudluquin +nang carayom nang isang marunong na médico, ga apat na daliri sa +ilalim nang pusod, at houag sa guitna, cundi sa dacong taguiliran. +Yaong carayom na yao,i, mayroong sadiyang sootan, na ang magcabila ay +butas, at casabay rin nang carayom, cun ibaon sa laman. Cun inaalis +ang carayom, ay natitira doon sa tiyan ang pinaca bahay na +quinasosootan nang carayom; at palibhasa,i, may butas ang magcabila, +ay doon lungmalabas ang tubig parang sa alolod. Ang tubig ay +palalabasing minsan, datapoua marahan dahan, nang houag malio ang +maysaquit; at nang mapalabas na maigui ang tubig, ay binibigquisan ang +tiyan nang man~ga malalapad na bigquis, na cun bago,i, louag, at cun +lungmabas na ang tubig, ay higpithigpitang marahan dahan. Saca +painumin ang maysaquit nang bilin sa número 74, at susundin ang +man~ga turo sa párrafo 345. Cun baga namamagang uli ang tiyan, ay +catudloquin pa nang marunong sa ilalim nang unang tudloc. Basahin mo +ang _nota_ nang párrafo 348. + + + + +=CAPÍTULO 57.= + +_Ang gamot sa namamaga ang man~ga paa._ + + +352. Ang pamamaga nang paa ay marahil humalili sa lagnat na pan~giqui, +sa saquit na hica, sa culebra, sa pag-iilaguin nang malacas, sa man~ga +lagnat na ualang hibas, sa cabuntisan, at sa pag-urong nang sa bouan +sa man~ga babayi. + +353. Itong pamamaga nang paa, ay nauauala siyang cusa cun malauon, +capag nacuha ang totoong saquit na pinangali-n~gan noong pamamagang +yaon. Datapoua cun ang may catauan ay lauon nang ualang saquit, at +hindi mauala ang pamamaga nang paa, ay maigui ang siya,i, lumacad na +parati. Cuscusin ang paa nang isang basahang tuyo,t, mainit, at +bigquisan nang damit na maigting-igting. Mabuti rin libutin ang paa +nang gaboc na tuyo na mainit init, na may casamang asin; houag siyang +uminom nang maraming tubig; uminom siya n~g caunting alac. Cun +umaga,t, cun hapon, ay paiunumin ang maysaquit nang bilin sa número +20, timbang saicaualo, na tutunauin sa isang tazang tubig na +pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao._ Cun masama ang sicmura, ay +painumin arao-arao nang timbang saicapat nang bilin sa número 14; at +cun hindi naniniya yao,i, big-yan nang dalaua ó tatlong cuchara +maghapon nang turo sa número 8. Basahin mo ang _nota_ nang párrafo +348. + +354. Mayroong tauo na cailan man ay namamaga ang caniyang paa. Ang +gayong maysaquit ay masamang gamutin at caalamalam lulubha. + +355. Cun minsan ang man~ga paang namamaga, ay pungmuputoc cun malauon +at nagsusugat, na hindi masama yaon; datapoua sapagca ang ganoong +sugat ay malauon bago mabahao, at cun minsa,i, nabubuloc, ang maigui +ay tacpan nang damit ang paa, nang houag mahan~ginan; tatapalan naman +nang bilin sa número 64. Ang maysaquit ay _ilalagay sa husay_ nang +maysaquit na magaling-galing na capítulo 5, at houag palacarin. +Maminsan minsan ay pupurgahin nang bilin sa número 21, at arao-arao +paiinumin nang bilin sa número 14, timbang saicapat. + + + + +=CAPÍTULO 58.= + +_Ang gamot sa nabiquig ó sa naloogan, nang anomang bagay sa lalamunan, +na hindi macatuloy sa ilalim._ + + +356. Cun ang tauo,i, mayroong linon-oc na anomang bagay, na hindi +macatuloy sa sicmura, cundi napatahan sa lalamunan, ang maigui ay +itulac na pailalim, cun ang nadoroon ay tinapay, carne, gulay, bun~ga +nang cahoy, ó botó nang man~ga bun~ga. Cun ang nadoroon ay tinic at +nasisilip nang mata, ay mabuti han~guin nang sipit na cauayan. Itong +sipit ay doroonan nang munting sangcal na tataliang maigui; at pag +ang sipit ay pinaabot na sa tinic, ay hihilahin nang camay ang +sangcal, nang maipit ang tinic. Totoong buti naman ang isang cauad na +tanso, na ang isang dulo ay baluctutin nang caunti parang binuit; +yaong isang cabilang dulo ay binabaluctot din nang mahauacang maigui +sa camay ang pagca baluctot nang magcabilang dulo ay patatamain +capoua sa isang taguiliran, nang maalaman ang calagayan nang cauad cun +nadoroon sa lalamunan. Itong ganitong cauad ay ipapasoc sa lalamunan +nang palapad at pag nacalalo na sa tinic, ay pipihitin nang caunti +nang macuha,t, masungquit yaong nacacahirap sa maysaquit. + +357. Cun hindi rin nacucuha yaong nadoroon sa lalamunan nang +maysaquit, ay mabuting sumpiting bigla sa lalamunan nang isang sumpit +na munti; sapagca cun minsan ay mag-uubo ang may catauan, at lalabas +ang nacabibiquig sa caniya. Maigui ring painumin n~g pasuca número 34, +ó número 35; cun baga hindi naniniya yao,i, sumpitin nang usoc nang +tabaco párrafo 457. Cun minsan cailan~gang sangrahan ang maysaquit, +lalo pa cun hindi siya macahin~ga nang maloualhati. Mabuti namang +pucpuquin nang camay ang licod pagca inato na ang ibang man~ga paraan +at hindi macucuha ang nadoroon sa lalamunan. + +358. Cun ang napatahan sa lalamunan ay carayom, paco, man~ga bot-ong +matilos, ó singsing, ó caputol na pingan, ay aatuhin muna ang +paghan~go noon, ayon sa turo co sa párrafo 356 at sa 357, at cun +hindi mangyaring macuha, ay itutulac nang pailalim niyong cauad na +baluctot, na itinuro co sa párrafo 356, ó pucpuquin nang camay ang +licod nang maysaquit. + + + + +=CAPÍTULO 59.= + +_Ang lagnat na_ daua _na may casamang pauis na tinuturan nang +castilang_ calentura miliar sudatoria. + + +359. Ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, ay nalalagnat cun gab-i, +ang camay ay quinig at mainit ang palad; pag-guising nang may catauan +ay may pauis na malaqui, at totoo siyang nanghihina; masaquit ang ulo, +mahirap ang paghin~ga, hungma-halinghing, at nauuhao siya; macati ang +balat nang catauan; ang caniyang dila ay maputi, ang caniyang pulso ay +madalas, puno at matigas; cun babayi ang maysaquit cun minsan +inuurun~gan siya nang gatas. Sa icatlo ó sa icapat na arao ay +lungmalaqui ang lagnat; nasisira sira ang bait nang maysaquit, at +linalabasan tuloy ang caniyang catauan nang maraming butil na ang +camuc-ha ay butil nang _daua;_ cun minsan ang lungmalabas na man~ga +manchang mapula, na anaqui ay _culebra._ Cun malauon na ang saquit, +mayroong lungmalabas na man~ga manchang mapulang mapula, para nang +quinagat nang pulgas, cun minsan naman sinisibulan sa liig, sa dibdib, +at sa tiyan nang man~ga butil na puno nang tubig, na yao,i, masama. +Ang maysaquit ay namamatay cun minsan sa icapat, ó icalimang arao. +Masama sa saquit na ito ang man~ga bagay na mainit. Ang maysaquit +_ilalagay sa husay_ (capítulo 4.) Sasangrahang maquiilan hangang +umunti ang lagnat at lumambot ang pulso; datapoua, ang uica ni Buchan, +na hindi magaling dito ang pagsasangra. Susumpiting macaapat +arao-arao; touing calahating oras ay paiinumin nang isang vasong +_suero_, na huhulugan nang polvos na bilin sa número 24, natimbang +isang salapi ang uubusin niya maghapon. Cun magaling-galing na ang +maysaquit, at cun ang maysaquit hindi babaying nan~ganac, ay paiinumin +nang bilin sa número 34; at ang turo sa número 32 ay iinumin niya +touing arao. Cun baga ang maysaquit ay babaying nan~ganac, ay +pupurgahin nang mahinang purga. Cun gayon ang pag-gamot sa maysaquit, +ay bihira ang di gungmagaling. Itong saquit na ito ay marahil dumaan +sa man~ga babaying nan~gan~ganac, gaua nang man~ga _luya_, man~ga +tubig na mainit, apoy ó alac na guinagamit nang tagalog. Cun minsan +sungmusunod sa bulutong, at sa ticdas, ó sa man~ga lagnat. Cun minsan +dinaraanan nitong saquit ang man~ga matamaring cumibo, ang +mapanglauin, at ang inuurun~gan nang galis, buni, pauis, ó nang sa +panahon cun baga babayi ang maysaquit. + + + + +=CAPÍTULO 60.= + +_Ang man~ga saquit nang sicmura,t, tiyan na doon nauucol ang +pinan~gan~ganlang_ cólico ahito, _at ang iba pa_. + + +360. Bagaybagay ang cólico ó ang saquit nang sicmura,t, tiyan, na +paraparang sasaysayin co sa man~ga párrafong isusunod dito. Datapoua +sapagca cun minsang hindi maquilala pagcaraca nang hindi marunong na +médico cun anong bagay na _cólico_ ang tungmama sa maysaquit, caya +n~ga yata, nang houag macamatay sa tauong caauaaua ang man~ga pag +gamot, ay itong tatlong bagay na ituturo co n~gayon, ay siya ang +maiguing gauin doon, sapagca hindi masama sa anomang bagay na +_cólico_. Susumpitin ang maysaquit na maquiilan arao-arao. Paiinumin +nang maraming tubig na malacuco, ó nang tubig na malacuco rin na +pinaglagaan nang bulaclac nang alagao. Doon sa tiyan nang man~ga +basahang babad sa malacucong tubig. Houag painumin nang _alac ó +triaca_, ó nang ibang man~ga maiinit. Datapoua capag naquiquilala ang +totoong saquit nang may catauan, at cun anong bagay na cólico ang +nacacahirap sa caniya, ay gagamutin para nang turo sa man~ga párrafong +ihahalili dito. + + +_Ang gamot sa saquit na malaqui nang sicmura,t, tian, na may casamang +lagnat na malaqui, na yaon ang tinuturan nang castilang_ cólico +inflamatorio. + +361. Itong saquit na ito,i, dala nang pamamaga nang sicmura ó nang +bituca dahilan sa cainitan nang dugo. Ang tiyan ay sungmasaquit muna +nang malaqui, at cun malauon ay lalo pa manding sungmasaquit; ang +pulso ay madalas at matigas. Ang maysaquit ay dungmaraying, na mainit +na totoo ang caniyang tiyan; cun minsan ang inaiilaguin niya ay +malabnao, cun minsan hindi manabi; at cun baga bucod dito siya,i, +sungmusuca pa, ay mapan~ganib ang caniyang buhay. Ang muc-ha,i, +pungmupula; ang tiyan ay namamaga, at salang hipoin, ay sungmisigao +ang may catauan; bucod dito ay nauuhao na parati. Ang saquit ay +ungmaabot cun minsan hangan bayauang; caunti ang inaiihi nang +maysaquit at cun umihi, ay mainit ang caniyang pagcaramdam. Hindi siya +macatulog, cun minsan may pagcasira ang ulo. Cun hindi gamutin agad +ang maysaquit, ay hindi lubhang dungmaraying cun malauon, na yao,i, +masama. Ang pulso ay hindi catigasan; datapoua,t, madalas sa dati. +Namumutla ang maysaquit, at nanlalata; ang boong catauan niya,i, +lungmalamig, hindi lamang ang tiyan; saca sinusubaan, at namamatay +tuloy. Cun minsan bago mamatay ay nag-iilaguin nang totoong baho +dalan~g pagca buloc nang man~ga bituca. Cun ang saquit ay naroroon sa +sicmura anomang canin ó inumin n~g maysaquit ay isinusuca niya; hindi +siya mapalagay; nasisira ang bait, at sa loob nang ilang arao ay +namamatay. Itong cólico ay dala cun minsan nang cainitan nang dugo. +Caya marahil magcasaquit nang gayon ang nahirapang totoo nang +pag-gaua nang mabig-at na gaua; ang nainitan nang malaqui, ang +cungmacain nang man~ga mainit ó man~ga bun~ga nang cahoy na hindi +magulang, at ang ungmiinom nang tubang maasim. Cun minsan naman ay +dala nang masamang pag-gamot sa ibang bagay na _cólico._ + +362. Ang gamot sa ganitong saquit ay gayon: ang maysaquit ay +sasangraha,t, cucunan nang maraming dugo sa camay, cun minsan ay +cailan~gang sangrahan uli sa loob nang dalauang oras. Touing icalauang +oras din, mag-ilaguin man ang maysaquit at di man, ay susumpitin nang +tubig na pinaglagaan nang culutan na dinoonan nang _lana_ ó lan~gis +nang niyog. Painumin nang maraming tubig na malacuco na pinaglagaan +nang culutan ó palay. Ang pasuca at ang purgang matapang capoua masama +sa caniya. Sa tiyan ay lalag-yan nang man~ga basahang babad sa +malacucong tubig, at pagca tuyo ay doroonan nang iba. Cun hindi +nauauala ang pagsaquit nang sicmura ó tiyan, ang maysaquit papambohan +sa tubig na mainit-init. Ang uica ni Buchan, na totoong buting +parapitan ang lugar na masaquit. Pag nauala na ang _cólico,_ pati nang +lagnat, at nacacatulog tulog na ang may cataua,i, purgahin nang isang +mahinang pamurga, para nang _maná_ timbang dalauang piso, na may +casamang _sal de Epsom _timbang saicapat, na yaong dalauang bagay ay +tutunauin sa isang vasong _suero._ Cun baga mahina ang maysaquit, ay +sucat na sa caniya ang _maná lamang._ Cun ualang _maná_ ay pumili nang +isang mahinang purga doon sa man~ga bilin sa número 82. Cun baga +magaling man ang may catauan, may natitira pang caunting masaquit sa +tiyan ó sa sicmura, ay hindi sucat hamaquing pabayaan, at caalamalam +ay sisibulan nang bucol sa loob; caya ang gagauin doo,i, itutuloy yaon +ding man~ga turo cong gamot sa párrafong ito, hangang sa uala nang +maramdamang ano man ang maysaquit. + +363. Cun minsan dahil sa pamamaga nang _sicmura ó tiyan, _ay +sinisibulan doon ang may catauan nang masama. Caya nahahalatang may +sungmisibol sa sicmura ó sa bituca, sapagca parating mayroon doong +caunting masaquit; ang may catauan ay nananab-ang nang pagcain +pinagquiquilabutan siya nang guinao nang malimit, at hindi siya +lungmalacas. Ang bagay dito ay ang man~ga painom na itinuro co sa +párrafo 362 na sinusundan nito. Cun pungmuputoc ang sibol, ang +maysaquit ay nalilio doon sa oras na yaon, at naramdaman niyang may +nauaualang mabigat doon sa loob. Cun ang nana,i, napapabobo sa loob +nang bituca, ay lungmalabas na casama n~g inailaguin, at ang maysaquit +ay dungmoroual na parati; ang maigui doo,i, painumin lamang nang gatas +na inalsan nang pinaca taba muna, bago samahan n~g isang sa icatlong +bahaguing tubig; touing icatlong arao, ay sumpitin nang _gatas_ na +tinubigan, na may casamang pulot na caunti. Cun ganoon ang pag-gamot +doon, ay cun minsan mababahao ang sugat nang sibol na nacaputoc sa +loob nang bituca. Datapoua cun ang nana nang sibol, ay nabububo sa +labas nang bituca, ay maliuag ang pag-gamot sa maysaquit. + + +_Ang gamot sa icalauang bagay na saquit_ _nang sicmura ó tiyan, na +dala nang apdo_ _na tinuturan nang castilang _cólico bilioso, ó cólico +nang apdo. + +364. Ang nagcacasaquit nang gayon mahirap man ang caniyang pagcaramdam +ay hindi nalalagnat, cun hindi pa nacalalo ang isa ó dalauang arao +nang caniyang pagcacasaquit; at lagnatin man ang maysaquit ang +pulso,i, hindi totoong tigas; at hindi rin malacas; ang tiyan ay +hindi namamaga, at hindi mainit para nang sa isang cólicong sinaysay +co sa pàrrafo 361; ang ihi ay hindi lubhang mapula; ang maysaquit ay +nauuhao, at mapait ang caniyang bibig, cun baga sungmusuca ó +nag-iilaguin, ang lungmalabas ay madilao; cun minsan nasisira ang ulo +nang maysaquit. Ang masaquit dito ay ang dacong pusod; datapoua ang +dacong pusod ay sungmasaquit din doon sa saquit na _miserere_ sa +capítulo 61. + +365. Ang gamot dito ay gayon: ang maysaquit ay susumpitin nang malimit +n~g bilin sa número 5; paiinumin n~g maraming tubig na pinaglagaan +nang ugat nang _grama (hincacauayan ó malacauayan)_ na dinoonan nang +caunting gata nang dayap. Touing oras ay paiinumin nang isang taza +nang turo sa número 32, ó cun ualang _sampaloc, _ay na-aari ang +timbang saicaualong _crémor._ Maigui ring bañusan ang maysaquit +hangang tuhod, at lag-yan sa tiyan nang basahang babad sa malacucong +tubig. Cun baga totoong laqui nang saquit nang sicmura ó tiyan, at ang +pulso ay malacas, at ga mabagting, ay cailan~gang sangrahan ang +maysaquit. Cun hindi nauala ang saquit at hindi nag-iilaguin nang +malacas ang may catauan, baga man pinainom na nang man~ga sinabi co +n~gayon, ay magaling big-yan nang caunting _maná_ na tutunauin sa +malabnao na sabao nang sisiu. Mayroon tauong marahil daanan nitong +ganitong _cólico,_ at ang bagay sa caniya ay ang bilin sa número 24, +na iinumin niyang maminsan minsan touing bouan. Hindi bagay sa caniya +ang pagcain n~g maraming _carne._ Masama rin ang man~ga maiinit, ang +man~ga may taba at ang gatas; ang suero ay mabuti sa caniya. + + +_Ang gamot sa icatlong bagay na saquit nang sicmura ó tiyan, na ang +tauag nang tagalog sa nagcacasaquit noo,i, hinihilaban ó inaahito, sa +uicang castila ay_ cólico de indigestión, ó ahito, ó empacho. + +366. Cun napacarami ang quinain nang tauo bata ma,t, matanda man, ay +sungmasama ang pagcaramdam, at sungmasaquit ang caniyang sicmura ó +tiyan. Gayon din ang cungmacain arao-arao nang hindi macayanan nang +sicmura niya, cun malauon ay nagcacasaquit naman nito ring ganitong +saquit na _ahito._ Sapagca yaong man~ga cacaonti na hindi natutunao sa +sicmura touing arao, ay naiipon nang naiipon doon,na yao,i, ang +iquinapagcacasaquit nang may catauan sa calaunan. Nacacapagcasaquit +naman sa tauo ang pagcaing minsanan nang man~ga sarisaring bagay na +hindi magcaayon para nang _chocolate_ at saguing, etc. Dito sa +ganitong saquit ay ualang lagnat; ang may catauan ay hindi naiinitan, +at hindi nauuhao; ang saquit nang sicmura ó tiyan, ay gungmagala; +datapoua nalilio ang maysaquit, naiibig niyang sumuca, at cun minsan +ay namumutla ang muc-ha. + +367. Itong ganitong _cólico_ ay hindi maliuag gamutin; painumin lamang +ang maysaquit nang maraming totoong malacucong tubig na malalahocan, +cun ibig, nang _azucar ó asin._ Maigui rin ang tubig na pinaglagaan +nang bulaclac nang _alagao._ Datapoua cailan~gan painumin ang +maysaquit nang marami, sapagca cun caunti ang inumin ay nalalauon ang +pag-galing. Ang pagsuca at ang pag-iilaguing yao,i, ang nacagagaling +sa maysaquit; at cun hindi manabi, ay cailan~gang sumpitin nang tubig +na may _asin;_ maigui ring cuscusin ang tiyan nang basahang tuyo, na +idinadarang sa apoy. Cun minsan magaling na ang maysaquit; datapoua +masama ang lasa nang bibig. Cun gayon, ay painuming maminsan minsan +nang bilin sa número 24; maigui rin ang pag-inom nang maraming malamig +na tubig; at ang cailan~gang totoo naman, ay ang houag cumain ang +maysaquit han~gang di gumaling. Masama sa ganoong saquit ang _triaca,_ +ang tubig nang _anis,_ ang _enebro, ó_ ang _alac_. + +368. Cun minsan ay hindi sungmasaquit ang sicmura ó ang tiyan, cundi +nalilio lamang ang may catauan; pinapauisan nang malamig, dungmuroual +na parati at hindi lumalagay sa quinahihig-an. Cun minsan nama,i, +biglang nalilio ang maysaquit, at hindi nacacaalam tauo; nagsisin-oc +siya; ang caniyang muc-ha,i, nag-iiba; ang pulso ay munti; ang sicmura +ay nauunat. Datapoua ang maysaquit ay nacacahin~ga. Dahil dito sa +man~ga tandang ito,i, na-aalaman, na hindi _apoplegía ó_ panhihimatay +ang caniyang saquit, at lalo pa cun siya,i, dinaraanan noong m~ga +gayon damdam pag bagong nacacain. Cun ganoon ang lagay nang maysaquit, +ay namamatay sa loob nang ilang oras. Ang gamot doo,i, sumpitin nang +tubig na dinoonan nang _asin at sabón,_ palon ocquin nang maraming +tubig na _maalat;_ at cun hindi gungmagaling pa, ang polvos na bilin +sa número 34 at tutunauin sa tatlong tazang tubig, ay pagcaraca +ipaiinom doon ang isang taza; at cun hindi sumuca ang maysaquit sa +loob n~g sa icapat na bahagui nang isang oras, ay ipaubos sa caniya +ang isa pang taza, at cun hindi rin sumuca, ibigay doon ang icatlong +taza. Cun ang maysaquit ay sungmuca na, ay yaon ang pag-galing niya. + + +_Ang gamot sa icapat na bagay na saquit nang sicmura ó tiyan na dala +nang han~ging nacuculong doon, na yaon ang pinan~gan~ganlan nang +castilang_ cólico flatulento. + +369. Itong ganitong _cólico_ ay hindi nag-iisa cun minsan, cundi +napapasama doon sa ibang bagay na _cólico,_ na aquing sinaysay na sa +párrafong natalicdan. Dito sa saquit na ito ay ualang lagnat; ang may +catauan ay hindi nauuhao; ang tiyan ay lungmalaqui, datapoua,i, hindi +tungmitigas; cun idiniriin ang tiyan, ó hinihilot, ay gungmagala sa +loob ang han~gin, at lungmalabas sa bibig ó sa ilalim. Itong saquit ay +dala nang pagcain nang man~ga bun~ga ó man~ga gulay na mahan~gin, +para nang _saguing,_ patani etc. + +370. Cun itong saquit ay casama nang ibang _cólico,_ ay ualang sadyang +pag-gamot dito, sapagca cun gamutin ang totoong saquit; ay mauauala +pati itong isa. Datapoua cun ualang ibang casamang _cólico,_ ang gamot +doo,i, ganoon. Ang maysaquit ay sinusumpit, at quinucuscos ang +caniyang tiyan nang mainit na damit; magaling namang painumin nang +tubig na pinaglagaan nang manzanilla. Cun hindi na masaquit ang tiyan, +at ualang lagnat ang may catauan ay mapapaiinom nang caunting _alac_ +na pinaglagaan nang caunting canela. + + +_Ang gamot sa icalimang bagay na saquit nang sicmura ó tiyan, na +marahil dumaan sa man~ga tauong nalamigan, na yao,i, cólico rin._ + +371. Cun ang tauo ay nalamigan, at pag nacaraan ang ilang oras; ay +dinaraanan nang pagsaquit nang sicmura ó tiyan, lalo pa cun ang paa,i, +siya ang tinablan nang lamig. Itong saquit ay marahil dumaan sa +tagalog pag siya,i, nainitan ó napagod, at saca nabasa ang caniyang +paa. Sa gayong saquit ay masama ang alac, at ang man~ga purga, ó +yaong man~ga maiinit na gamot. Ang magaling doo,i, cuscusin ang man~ga +paa nang mainit na damit na idinadarang sa apoy. Saca maiguing ibabad +nang malauon ang man~ga paa sa malacucong tubig na pinaglagaan nang +_manzanilla,_ ó bulaclac nang _alagao._ Lalo pang madaling gagaling +ang maysaquit cun siya,i, humiga,t, gumaua nang capaanyo ang +mangyaring mapauisan ang caniyang paa. Cun malaquing totoo ang +caniyang saquit, ang pagsumpit ay bagay sa caniya. Cun hindi rin +nauauala yaong pagsaquit na malaqui, at bucod dito,i, magaling ang +catauan nang maysaquit, ay cailan~gang sangrahan. Ang man~ga paa niya +itatapat na malauon sa sin~gao nang tubig na mainit bago ibabad sa +malacucong tubig; at cun hindi pa natatalo ang saquit, ay parapitan +ang maysaquit sa man~ga binti. + + + + +=CAPÍTULO 61.= + +_Ang saquit na pinan~gan~ganlang_ miserere, ó pasión iliaca, _na +yao,i, pagsasara nang man~ga bituca, na dahil doon, ay hindi manabi +ang maysaquit, cundi isinusuca niya ang lahat._ + + +372. Ang bituca nang tauo ay ga cung-miquiyao na parati, na ang +camuc-ha ay ood ó ahas; na dahilan dito sa ganitong pagquiyao ang +lahat na quinacain ay natutulac sa dacong pouit. Datapoua cun +nagcasala ó nagulo itong pagquiyao nang bituca, ay hindi na mangyaring +mapatun~go sa pouit ang man~ga quinacain, cundi sa bibig napaparoon. +Yaong saquit ay totoong samang saquit, na ang tunay, na pan~galan +doo,i, _miserere ó pasión iliaca._ Yao,i, dungmaraan cun minsan sa +lungmilibang ilang arao nang pananabi; datapoua cun minsan ay biglang +sumungpong sa tauo yaong saquit, at pagcaraca ang tiyan, ó ang man~ga +dacong tabi nang pusod ay yaon ang caunaunahang sungmasaquit na totoo. +Ang may cataua,i, hindi mapalagay; cun minsan mayroong nahihipong +matigas na mahaba doon sa tiyan; ang maysaquit ay dungmuroual muna; +hung mahalili doon ang pagsuca; cun malauon ay ang lahat isinusuca +niya, hindi lamang ang quinacain cundi pati nang iniinom, at bucod +doon ay mayroong lungmalabas sa bibig na mabaho pa sa dumi. Ang +maysaquit hindi manabi minsan man; ang tiyan niya ay nauunat; hindi +ungmiihi, at cun baga ungmiihi, ay malabo,t, mabaho. Ang pulso ay +matigas muna; cun malauo,i, madalas at munti; ang maysaquit ay +nanghihina; nasisira ang bait, at nagsisin-oc; ang boong cataoan +niya,i, cungmiquinal, ó ga nanlulucso ang laman. Ang man~ga paa,t, +camay ay lungmalamig; nauauala ang pulso, pati nang saquit nang tiyan; +sampon nang pagsuca, at totoong daling namamatay ang maysaquit. + +373. Sapagca malaqui ang pan~ganib nang buhay nang tauo sa saquit na +ito, ay cailan~gang gamutin pagcaraca, capag naquilalang magaling ang +saquit; at cun hindi gamuting agad ay mamamatay na ualang sala. Ang +pag-gamot n~ga dito ay para nang sa _cólico inflamatorio_, párrafo +362. Caya cun bagong-bago ang saquit, at malacas pa ang may catauan; +ay sasangrahang agad, at cucunan nang maraming dugo. Susumpiting +parati nang tubig na pinaglagaan nang _cebada_ ó palay, na dinoroonan +nang isa ó dalauang tazang _lan~gis_ nang _niyog ó lana_ man. Touing +icalauang oras, ay painumin nang bilin sa número 48; painumin namang +parati nang turo sa número 49, ó cun uala yaon ay na-aari ang tubig na +pinaglagaan nang _cebada (palay) ó_ ang _suero_ na linahucan nang +pulot. Ang maysaquit ay paliliguan sa malacucong tubig na maquiilan +maghapon. Cun hindi rin gungmagaling ang maysaquit ay sumpitin nang +usoc nang tabaco para nang turo sa párrafo 457. Ang isang maysaquit, +ani Tissot, ay guinamot co n~g gayon: sinangrahan co muna (aniya) at +pinainom co nang purga; saca ibinabad cong tuloy sa malacucong tubig, +at gungmaling. Ang isip nang man~ga tauong hindi maalam; na sa saquit +na ito ang bituca nang may cataua,i, nagugulo, at nagcacabuhol; +datapoua hindi totoo yaon. Sapagca ang isang dulo nang bituca ay +carugtong nang sicmura, at yaong isang dulo ay ang pouit na +cungmacapit sa man~ga pig-yi, na dahil doo,i, hindi mangyaring +magcabuhol. + + + + +=CAPÍTULO 62.= + +_Ang gamot sa_ inaanayo, _na iyo,i, pagsuca,t, pag-iilaguin nang +malacas na tinuturan nang catilang_ cólera morbo. + + +374. Ang pan~galan nang ibang man~ga tauo sa saquit na ito,i, +_miserere,_ n~guni hindi ito ang _miserere,_ cundi yaong isang saquit +na sinaysay co sa capítulo 61, na sinundan nito. Ang inaanayo, ay +nagsusuca,t, nag-iilaguin nang malacas. Ang maysaquit ay natatamlay +muna; sungmasaquit nang caunti ang caniyang tiyan; sungmusunod dito +ang pagsuca, at ang pag-iilaguin. Ang color nang lungmalabas, ay +_dilao ó verde, ó maputi_ caya, ó _maitim_ cun minsan; saca +sungmasaquit na totoo ang tiyan; ang pulso ay tila pulso nang +nalalagnat; cun malauo,i, mahina. Mayroong maysaquit na sa loob nang +sang oras ay maquisandaang mag-ilaguin; ang muc-ha ay madaling +nag-iiba cun malaqui ang saquit. Gayon din cun mapacarami ang +pag-iilaguin, ay tila namamanhid, ó nan~gan~gauit ó naninigas ang +man~ga paa,t, camay nang maysaquit, na yao,i, isa pang nacacahirap sa +caniya. Cun ang saquit hindi natatalo nang gamot, ay sungmusunod doon +pagcaraca ang pagsisin-oc, ang pagquinal (convulsión) at ang paglamig +nang man~ga paa,t, camay, ang maysaquit ay nalilio, sinusubaan, at +napapatid tuloy ang hinin~ga. Itong saquit ay marahil dumaan pag +nacalampas ang tag-arao, sapagca ung-miinit at lungmalapot ang _apdo_ +nang tauo sa panahong yaon; at lalo pa cun ang may cataua,i, hindi +cungmacain nang man~ga bun~gang hinog nang cahoy, na yaon ang totoong +nacacahusay sa _apdo._ Datapoua,t, halos pinapansin itong saquit na +ito, liban lamang cun pinararaan nang Pan~ginoong Dios, na guinagaua +niyang hampas sa man~ga bayan dahilan sa man~ga casalanan, na cun +magcagayo,i, pinan~gan~ganlang _salot._ + +375. Itong saquit ay mahirap mang gamutin, n~guni,t, hindi para nang +ibang man~ga saquit na sinaysay na sa man~ga capítulong natalicdan. +Ang caramihan nang man~ga namamatay sa saquit ay hindi dahil sa +cabigatan nang saquit, cundi sa capabayaan at caculan~gan nang +pag-gamot nang paaniyo. Ang cauna-unahang dapat pagpilitan nang sino +man ang houag magpabaya, lalo pa cun panahong casalucuyang dumaraan +ang _salot;_ capag naramdaman, na masaquit-saquit ang tiyan at +cungmuculog ang man~ga bituca; cun mabigat ang dinaramdam sa sicmura, +lalo na cun ga ibig: dumual ó nag-iilaguin caya; pagcaramdam nito,i, +dapat na siyang mag-in~gat sa man~ga pagcain at pag-inom, na houag +bagang cumain nang cun ano-ano cundi sabao lamang, at ang chá na +mainit, na cun mapatacan nang sampuong patac na _gotas amargas,_ ó +mahaluan nang isang cucharang _coñac, ajenjo aguardiente ó anisado,_ +ay lalo pang mabuti. Bucod dito,i, cun nararamdamang masama ang +catauan ay magculong agad, cumutang mabuti,t, culubin ang maysaquit at +nang pauisan sana nang mainit na pauis; at ito,i, itutuloy na gagauin +hangan di gumaa,t, guminhaua ang catauan. Cun itong man~ga biling +ito,i, sunding pagpilitan ay marahil hindi tutuloy ang pagcacasaquit +na totoo; at cun tutuloy ma,i, hindi lulubha,t, hindi ica-aano nang +maysaquit. Bihirang-bihira ang dinadatnang bigla nang calubhaan nang +saquit na ito; cun caya binibigla cun minsan nang calubhaan, sa pagca +pinabayaan di pansin ang man~ga unang sumpong nang saquit. + +Datapoua,t, cun dahil sa capabayaan cun sa cabiglaan caya, ay sumama +ang saquit, na ang maysaquit ay nagsusuca,t, nag-iilaguin, at marahil +pinupulicat at nanglalamig na totoo, na pati nang pauis ay malamig, +ang gagauin ay gayon: yaong am nang linugao ga calahating vaso carami +ay siyang isusumpit agad sa maysaquit, at cun may _láudano,_ ang ualo +cun sampuong patac noon ay ihahalo sa isusumpit; cun ang unang sumpit +ay hindi napiguil sa loob, dalauang oras man lamang, ay uulitin nang +uuliting isusumpit yaon ding am hangan sa mapiguil na malauon ang +isang isinumpit, at tumiguil ang pag-iilaguin. Sabay naman nang +pagsumpit ay painumin ang maysaquit nang isang taza ó isang mangcoc na +chá na mainit, na napatacan din nang anim cun ualong patac na +_láudano;_ at cun ualang láundano,i, haloan ang chá nang isang +cucharang _aguardiente, anisado, coñac,_ ó ano mang alac na matapang. +Cun nagaua na itong lahat at hindi dumalang man, pagsuca,t, +pag-iiliguin, at cun dumalang man, ay sa isang tazang chá, lusauin mo +ang asin na isang cucharitang café ó calahating cucharang carami, at +siya mong ipagcucharang unti-unti sa maysaquit hangan di tumahan lubos +ang pag-iilaguin. Cun tumahan man ang pag-iilaguin, ay sungmusuca rin +at dungmudual ang maysaquit, ay mabuting parapitan sa ibabao nang +sicmura n~g sinapismong matapang. Ito na lamang ang man~ga gamot na +gagamitin sa loob nang catauan nang dinatnan nang saquit nang +_cólera_; na cun tauaguin nang iba,i, _arriba y abajo_. + +Ang man~ga gamot naman sa labas, na di dapat lisanin cailan man, cahit +tila namamatay na ang maysaquit, at malamig man totoo, at cahit uala +nang pulso,i, hindi rin dapat lisanin, ay gayon: Cucumutang mabuti ang +maysaquit, at sa catauan niyang palibot ay idadaiti ang maraming +boteng may tubig na totoong mainit, at cun malamig-lamig na,i, +hahalinhan naman nang bagong sinid-lan nang tubig na mainit; saca +yaong iba noong man~ga bote ay siyang ihahagod na ididiin sa ibabao +nang damit sa ibang man~ga lugar nang catauan, lalong-lalo na sa +licod. Cun ito,i, hindi pa magcasiya, at ang cataua,i, hindi pa +pinagsasaolan nang init at nang pulso, at hindi pa pinapauisan nang +mainit ang gagauin, ay doon sa gologod, doon baga sa licod mula sa +batoc hangang sa bayauang ay tapalan nang sinapismo ga apat na dali +calapad, at sa ibabao niyong sinapismo ay ihahagod pa ang isang boteng +may tubig na mainit; at cahit ualang sinapismo ay totoong maigui +itong paghagod dito sa licod. At cun hindi rin pinagsasaolan n~g +pulso, at hindi pinapauisan nang mainit, ang isang cepillo ay ibabad +mo sa aguardiente at icuscos sanang mahigpit sa boong catauan. Cun +ualang cepillo,i, na-aari rin ang isang basahang magaspang; at cun +ualang aguardiente ay na-aaring icuscos ang darac man lamang na +totoong mainit, at balot sa isang basahan. Itong pagcucuscos ay +pagtitiyagaang gauin cahit sa loob nang ilang oras, maghapon ma,t, +magdamag, at bihirang-bihira ang di pagsasaolan nang init, at di +gagaling. + +Ito ring man~ga gamot na ito,i, icatitiguil nang pulicat; datapoua,t, +mabuti naman sa pulicat ang daitihan ang laman n~g casang-capang +pinamumulicatan nang m~ga pirasong malapad nang oropel sa tindahan, +n~g bacal man, tangso ma,t pilac, houag lamang di manipis at malapad, +at n~g lumapad at dumating mabuti sa catauan; na cun saan namumulicat +ay doon idadaiti naman ang oropel. + +Cun tumahan na ang pagsuca at pag-iilaguin; at mainit na,t, mahusay +ang catauan, ay hindi rin dapat magpabaya, lalong-lalo na sa man~ga +pagcain, puspas, basabasa at sabao ang siyang cacanin niya hangan di +gumagaling na totoo. + +Marahil pagcaraan na ang calubhaan nang saquit, ay datnan naman ang +maysaquit nang di pagcaihi; cun gayon ang gagauin ay itapal doon sa +pos-on nang isang cataplasma nang harina nang linaza, ó nang galapong +man lamang, na mainit-init cun itapal; at cun uala nito,i, lag-yan ang +pos-on nang man~ga basahan babad sa tubig na mainit. + +Marahil din datnan ang nagcasaquit nang cólera nang _apoplegía,_ nang +_lagnat na sucab_ at nang iba,t, ibang sugat na sinaysay na sa librong +ito, at cun magcagayo,i, ang dapat gauin ay babasahin sa canicaniyang +capítulo. + +_Nota._ Ang lahat na sinaysay dito sa número 375, ay turo ang lahat +nang marunong na Doctor D. Joaquin Gonzalez; at sa m~ga guinamot n~g +paaniyo, ayon sa man~ga ipinagbilin dito, noong epidemiang nacaraan sa +1882, ay bihirang-bihira ang namatay. + + + + +=CAPÍTULO 63.= + +_Ang saquit na pag-iilaguin, cun hindi sungmasamang totoo ang damdam +nang may catuan na pinan~gang~anlan nang castilang_ diarrea. + + +376. Ang pag-iilaguin na ualang casamang lagnat, ó saquit na malaqui +nang tiyan ay pinan~gan~galan nang castilang _diarrea._ Ang maysaquit +ay nananab-ang muna nang pagcain: ang caniyang bay-auang pati nang +tuhod, ay idinaraying na mabig-at. Hindi siya nalalagnat at hindi +sungmasaquit na totoo ang tiyan. Ang gayong pag-iilaguin ay hindi +masama sa may catauan, bagcus cun macalalo na yaong munting hirap na +yao,i, lungmalacas pa sa dati. + +377. Ang gayong pag-iilaguin ay siyang cusang tungmatahan na hindi +cailan~gan ang gamot doon; ang gagauin lamang nang maysaquit, ay houag +siyang cumain nang marami; ang _carne,_ ang _alac,_ at ang itlog ay +hindi magaling; ang man~ga gulay at man~ga hinog na bun~ga nang cahoy +ay macacain niya; mabuti naman ang siya,i, uminom nang marami rami sa +dati. Ang tubig na pinaglagaan nang _culantrillo_ ay maiguing inumin. + +378. Cun sa loob nang lima, ó anim na arao, hindi nauauala ang +pag-iilaguin, at ang may cataua,i, nahihina at dinaraanan nang malimit +na pagca ibig niyang manabi, ay ilalagay siya _sa husay_ (capítulo 4). +Bucod dito,i, paiinumin nang bilin sa número 35 cun baga marumi ang +dila, at masama ang lasa nang bibig, ó cun dungmorual ó nananab-ang +nang pagcain; datapoua cun hindi nararamdaman nang maysaquit yaong +man~ga bagay na yao,i, purgahin lamang nang isang purgang mahina +numero 82, ó nang _ruibarbo_ número 51, cun baga hindi mainit ang +tiyan. Cun _ruibarbo_ ang ipupurga doo,i, paiinumin touing calahating +oras nang isang tazang sabao. N~guni cun ang pag-iilaguin ay nauala na +dahil sa pag-inom nang _ruibarbo,_ at baga man nauala,i, ungmuuli rin +capag nacaraan ang ilang arao, ay caalam-alam mayroong malagquit sa +loob, na hindi pa nacucuha; ang gagauin cun gayon ay pupurgahin nang +bilin sa número 21, ó noon ding bilin sa número 51, para nang turo co +can~gina; magaling din ang sa número 23 ó 47. Saca iinumin niya cun +umaga sa dalauang arao ang calahati noon ding bilin sa número 51. + +379. Cun minsan ay nalalauo,t, di inaanomana nang maysaquit ang +pag-iilaguin, na yaong pagpapabayang yao,i, nacacahina sa caniya. Ang +gamot doon cun gayon ay ang bilin sa número 35. Saca touing icatlong +arao bibig-yan ang maysaquit nang turo sa número 51. Capag pinurga na +siya nang macaapat, ay itinatahan na. Cun pinupurga ay houag pacanin +nang _carne,isda, ó itlog._ cundi canin lamang, ó tubig na pinaglutuan +nang tinapay. Maigui doonan sa sicmura nang basahang babad sa _alac_ +na pinaglagaan nang _romero_ at _canela._ Masama sa gayong maysaquit +ang siya,i, malamigan lalo pa cun gab-i, sapagca ang saquit ay +mag-uuli. + + + + +=CAPÍTULO 64.= + +_Ang icalauang bagay na pag-iilaguin na may casamang saquit na malaqui +sa tiyan na yao,i,_ disentería _cun turan nang castila._ + + +380. Itong isang bagay na pag-iilaguin ay may casamang saquit nang +tiyan. Ang may cataua,i, parating ibig manabi; at bucod doon, ay +masama ang caniyang damdam. Sa inaiilaguin nang maysaquit ay mayroong +dugong casama; n~guni cun minsan uala naman. + +381. Itong saquit ay dala nang cainitan nang panahon; sapagca ang apdo +at ang dugo nang tauo ungmiinit, at lungmalapot cun tag-alis-is. +Magaling din ang damdam nang tauo, hangan di nag-iiba ang cainitan n~g +panahon, sapagca siya,i, pinapauisan at ang cataua,i, sumisin~gao na +maigui. Caya lamang nagcacasaquit ay cun ungmuunti ang cainitan nang +panahon; na dahil doo,i, marahil dumaan ang saquit nang pag-iilaguin +sa bagong ulan, na sungmusunod sa tagarao. + +382. Bago magcasaquit nang gayon ang tauo ay guiniguinao siya muna; +sungmasaquit na totoo ang tiyan; nalilio siya at namumutla. Ang pulso +ay munti at husay; sungmusunod ang malimit na pagiilaguin na +bagay-bagay ang color, at mayroong bulati at dugong casama; cun minsan +ang tumbong ay lungmalabas pati. Cun baga lungmulubha pa ang maysaquit +ay namamaga,t, nabubuloc ang bituca, at ang iniilaguin niya ay nana, ó +man~ga maitim na tubig, at mabaho; saca nagsisin-oc, nasisira ang +bait, ang pulso,i, hungmihina, pinapauisan ang maysaquit nang +malimit,sinusubaan at namamatay; datapoua cun hindi lulubha ang +maysaquit, ay hungmihina-hina ang pag-iilaguin, ang dugo ay nauauala, +lungmalacas-lacas ang may catauan at nacacatulog. + +383. Ang gamot na totoo sa saquit na ito, ay ang _tártaro emético_ +número 34; magaling din ang sa 35. Cun hindi nauauala ang pag-iilaguin +nang mapainom na ang maysaquit nang turo co n~gayon, ay hahaba ang +saquit, at ang gagauin doo,i, gayon. Ang maysaquit ay ilalagay _sa +husay_ (capítulo 4) at houag pacacanin nang carne, hangan di gumaling +na totoo. Ang iinumin niya ay ang bilin sa número 3. Capag napainom na +siya nang bilin sa número 34, ay quinabucasan paiinumin nang bilin sa +número 51 sa dalauang inom; sa icatlong arao ipaiinom doon ang bilin +sa número 3 lamang; sa icapat na arao inuulit ipinaiinom doon ang +bilin sa número 51; saca ilalagay ang may catauan _sa husay_ nang +maysaquit na magaling-galing sa capítulo 5. + +384. N~guni cun baga noong talagang magcacasaquit ang tauo, linalagnat +siya muna nang malaqui, at ang caniyang pulso ay matigas at puno, at +bucod doo,i, malaqui ang saquit nang ulo,t, bay-auang, at ang tiyan ay +nauunat, ay cailan~gang sangrahan ang maysaquit; susumpitin naman +arao-arao nang macaitlo, ó macaapat nang bilin sa número 6, ó cun uala +yao,i, na-aari ang gatas na tinubigan. Paiinumin nang marami nang +bilin sa número 3. Cun ang pulso,i, malambot na, ang gagauin sa +maysaquit ang man~ga turo sa párrafo 383, na sinundan nito. Datapoua +cun minsan ay dili cailan~gang pasucahin ang maysaquit. Cun baga +malaqui ang catigasan nang pulso, nang bago siyang magcasaquit, ay +mabuti purgahin nang bilin sa número 11, capag sinangrahan na. Ang +ruibarbo, na bilin sa número 51, ay houag ibigay doon cundi sa +catapusan nang saquit. Maraming maysaquit (ani Tissot) ang guinagamot +co, na ualang ibang ibinigay sa canila cundi tubig na malacuco ga +isang taza carami, touing sa icapat na bahagui nang isang oras. + +385. Cun minsan ang pag-iilaguin ay casama nang _lagnat na buloc,_ na +sinaysay co sa capítulo 20 at ang gamot doon cun gayo,i, ang pasuca +número 34, bago purgahin ang maysaquit nang bilin sa número 23 ó sa +47. Saca painumin naman siyang macalaua ó macaitlo arao-arao nang +bilin sa número 24, timbang saicapat ang isang inom. Totoong galing +dito ang sa número 32, cun uala yaong isang turo sa número 24, at iisa +rin ang cabagsican nitong dalauang bagay. Cun ang saquit ay ungmu-unti +na, ang bilin sa número 51, ay yaon ang ipupurga sa maysaquit. + +386. Ang nagcacasaquit nitong ganitong saquit ay nababaynat cun +minsan, gaua nang pagcain nang sala, sapagca ang may cataua,i, +nalamigan, ó napagal nang paggaua. Cun gayon ay ilalagay _sa husay_ +(capítulo 4) ang maysaquit, at paiinuming minsan nang bilin sa número +51. + +387. Cun minsan naman ang pag-iilaguin ay casama nang _pan~giqui_. Cun +gayo,i, pauaual-in muna ang pag-iilaguin bago gamutin ang pan~giqui, +at cun malaqui ang lagnat ay big-yan ang maysaquit nang _quina_ (dita) +ayon sa turo sa párrafo 216. + +388. Sa saquit na pag-iilaguin ay magaling ang pagcain nang man~ga +bun~gang hinog nang cahoy, ang _manga_ baga, ang _saguing_, ang +_alpay,_ ang _ates._ etc. Caya ang nan~gan~gain nang maraming bun~gang +magulang nang cahoy cun tag-arao, maliuag daanan siya nang gayon +saquit. + + + + +=CAPÍTULO 65.= + +_Ang icatlong bagay na pag-iilaguin, na mahirap ang damdam nang may +catauan sa sicmura, at pati nang paghinga cun minsa,i, mahirap din, na +yao,i, pinan~gan~ganlan nang castilang_ disentería maligna. + + +389. Ang nagcacasaquit nitong masamang bagay na pag-iilaguin, ay +nanghihina agad; guiniguinao siya cun minsan; ang marahil idinaraying +nang man~ga maysaquit ay ang sicmura, na di man masaquit, ay tila +siquip na bahag-ya na sila macahin~ga; marahil nasisira ang canilang +ulo. Ang tiyan cun minsan ay sungmasaquit, cun minsan hindi; ang +isinusuca nila ay verde ang color. Ang inaiilaguin nang may cataua,i, +dugong totoo cun minsan; at cun gayo,i, namamatay sa icatlong arao; +n~guni cun minsan ay iba,t, iba ang color nang inaiilaguin; ang ihi, +ang lauay, ang pauis, pati nang hinin~ga ay mabaho. Cun maliuag +macalon-oc ang maysaquit ay mapan~ganib ang caniyang buhay. Cun minsan +gagaling ang maysaquit pag linabasan sa catauan nang man~ga butil na +marami na puno nang tubig. Ang pulso ay munti. Cun natutuyo ang dila +at nauunat ang tiyan nang maysaquit, ó cun nalilio, ó nagsisin-oc, ay +namamatay na ualang magaua. Datapoua cun baga ungmuunti ang casiquipan +nang sicmura at lungmalambot-lambot ang tiyan, ó cun nacacatulog-tulog +na ang maysaquit, caalam-alam ay gungmagaling. + +390. Ang gamot na bagay sa saquit na ito,i, ang timbang calahating +saicaualo nang bilin sa número 35, na cailan~gang gauin agad; at nang +tumapang pa yaong gamot na yaon, ay mabuting ihulog yaong bilin sa +número 35 sa isang tagayang tubig, na pinaglagaan nang _manzanilla._ +Pag nacalalo ang pito ó ualong oras nang macasuca na ang maysaquit, ay +pupurgahin nang _ruibarbo_ número 51, at, pagca pinurga na,i, +cabibig-yan uli n~g caunting _bejuquillo_ número 35, ga dalaua, ó +tatlong butil na _palay_ ang timbang, na ihuhulog sa caunting sabao +nang _sisiu,_ na linutong casama nang ugat nang _chicoria (dilang +usa)_ at cun malaqui ang cahinaan nang maysaquit, ang tubig na +pinaglutuan n~g _sisiu,_ ay doroonan naman nang balat nang _tinapay._ +Itong sabao na itinuro co n~gayon ay yaon ang iinumin n~g maysaquit +touing icalauang oras ga calahating taza carami; mabuti ring painuming +macaapat arao-arao n~g isang cucharang _alac_ sa misa, na hindi +lubhang matapang. Maiguing-maigui dito ang _dalandan ó cahel_ na +guinayat munang boo pati nang balat, na ang pag-gayat ay manipis; saca +binubudburan nang caunting azúcar, bago busan nang mainit na tubig, na +yao,i, ang ipaiinom sa maysaquit. Ang pagsumpit ay masama sa saquit na +ito. Ang isa pang mabuting totoo sa ganitong saquit, ay ang parapit na +matapang na turo sa número 36, sa m~ga binti. Anomang ipainom sa +maysaquit ay hindi sucat damihan, at lulubha siya. + +391. Cun minsan hindi rin nacagagaling sa maysaquit itong lahat na +sinabi cong gamot sa párrafong tinalicdan. Cun gayon ay mabuti ang +tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang _cahel_ na hinulugan nang +caunting _quina (dita),_ bago paculuin nang caunting oras calauon sa +apoy at salain sa damit na masinsin. Itong tubig na ito ay maisasama +sa bilin sa número 35, cun pinaiinom noon ang maysaquit; datapoua +masamang painuming minsanan n~g marami. + +392. Cun ang pag-iilaguin ay malacas na totoo at ang may catauan +nanhihina pagcaraca, ay magaling tapalan sa sicmura,t, tiyan nang +basahan babad sa tubig na pinaglagaan nang dita na dinoroonan nang +_triacang_ marami. + + + + +=CAPÍTULO 66.= + +_Ang gamot sa_ hinihica, _na ang tauag nang castila sa saquit na +yao,i,_ asma. + + +393. Itong saquit na _hica_ na cun minsan minamana, ay doon namamahay +sa _baga_ nang tauo. Ang nagcacasaquit nang gayon, ay hindi macahin~ga +nang maloualhati ang caniyang dibdib ay tila siquip; cungmucumbo ang +sicmura, ang tiyan, ang dibdib pati nang balicat. Ang may cataua,i, +nauuhao,t, napupuyat, at ang paghin~ga niya,i main~gay; ang paghiga +nang tihaya ay mahirap sa caniya; sungmusunod doon ang init, ang +lagnat, at ang pagquinal nang puso; ang ihi ay malinao at hindi husay. +Itong saquit ay lungmalaqui pag ang panahon ay malamig at maulan. + +394. Ang gagauin sa maysaquit, pag dinaraanan nang hirap, ay gayon; +palulucluquin sa hihigan; houag tabilan, at houag patahanin sa silid +na siquip. Ang man~ga don~gaua,i, bubucsan; masama doon sa tinatahanan +nang maysaquit ang apoy; ó ang siya,i, libutin nang maraming tauo. +Saca, sangrahang agad, at cun malaqui ang hirap niya, ay uul-ing +sasangrahan. Ito lamang pagsasangra, ay macacaguinhaua sa caniya, cun +ang pinagmul-an nang saquit ay ang maraming dugo: caya hindi sucat +bayaan yaong pagsasangra, dahilan sapagca ang pulso ay mahina, at pag +nasangrahan ang may cataua,i, lalacas ang pulso. Bucod dito,i, +susumpitin nang bilin sa número 6; at cun hindi nagcacasiya yaon ay +gamitin ang sa número 5; n~guni houag damihan ang isusumpit doon, +cundi caunti lamang at parati, at saca gagauin ang man~ga ituturo co +n~gayon. + +395. Cun ang maysaquit ay lungmulurang parati at tila main~gay ang +loob nang dibdib, at may masaquit saquit doon, ang iinumin niya,i, ang +bilin sa número 7 ó número 12. Touing oras iinumin niya naman ang +isang cuchara nang bilin sa número 77. Cun baga nahahalatang marami +ang sicmura ayon sa aral sa capítulo 88, ay magaling painumin nang +pasuca número 34, ó cun hindi ibig nang maysaquit yaon, ang turo sa +número 8, ay na-aari. Maigui, ani P. Clain, ang pagn~gan~ga nang +caunting tabaco, at lumura muna minsan bago lonoquin ang ibang lauay, +nang macatulog ang may catauan. + +396. Cun ang maysaquit ay nag-uubo at ualang ilinulura; cun pungmupula +ang muc-ha, at ang ugat nang catauan ay lungmalaqui, at tila siquip +ang caniyang dibdib, pati nang lalamunan, ay paiinumin nang bilin sa +número 12, capag sinangrahan na. Doon sa oras nang pag-uubo, ay +iinumin niya ang isang cuchara nang turo sa número 10, ó nang sa +número 17. Bucod dito sisipsipin niya ang sin~gao nang mainit na tubig +para nang turo sa número 53, Magaling ding ibabad ang caniyang paa sa +malacucong tubig. Ang man~ga paa naman ay mabuti cuscusin nang +basahang tuyo. Cun baga nahahalatang _hinihica_ ang may catauan dahil +sa pag-urong nang ibang saquit para nang _galis, buni, ó piyo_, ay +magaling doon ang parapit número 36 sa binti ó sa talampacan ayon sa +aral sa capítulo 54. + +397. Pag ang may catauan dinaraanan nang saquit na _hica, ay ilagay +siya sa husay capítulo_ 4, at houag pacanin nang _carne_ ó nang +anomang bagay na mabig-at sa sicmura; cun totoong hirap ang lagay nang +maysaquit, ay houag pacanin nang anoman. Magaling ipainom sa caniya +ang bilin sa número 1 ó 2. + +398. Bucod sa man~ga sinabi cong gamot na bagay sa saquit na ito, ay +mabuti gauin ang man~ga isusunod co dito, nang houag daanan uli nang +hirap ang maysaquit. Caya cailan~gang pacahusayin ang caniyang pagcain +at ang pag-inom. Masama sa caniya ang lamig at ang guinao. Cun malimit +lumura ang maysaquit, ay isama sa quinacain niya ang timbang sa +icaualo nang bilin sa número 14. Touing umaga,i, palolonocquin nang +tatlong píldoras número 78; at pagca lon-oc noon, ay paiinumin tuloy +nang dalauang taza nang bilin sa número 12. Mabuti ring purgahing +maminsan-minsan nang turo sa número 21. N~guni cun ang maysaquit na +hinihica hindi lungmulura, ay cailan~gang sangrahan capag +nararamdamang lungmiliuag ang caniyang paghin~ga, at saca painuming +parati nang isang cuchara nang bilin sa número 10 ó nang _suero_ +número 17. + + + + +=CAPÍTULO 67.= + +_Ang gamot sa nag-iilaguin nang darag-is, na yao,i, pinan~gan~ganlan +nang castilang_ pujos. + + +399. Ang pag-iilaguin nang darag-is ay cun minsan dala ang ibang +man~ga bagay na pag iilaguin na sinaysay co sa man~ga capítulong +natalicdan. Cun minsan naman ay dala nang bulati, na nadoroon sa loob +nang bituca, ó gaua nang pagsusugat nang pouit, ó sapagca ang may +cataua,i, quiniquilmos. Caya pagca nacuha,t, nauala itong man~ga +saquit, ay nauauala pati nang pag-iilaguin nang darag-is. Datapoua cun +minsan itong saquit ay ualang casamang iba, at cun gayon ay cailan~gan +sumpitin ang maysaquit arao-arao n~g maquiilan nang bilin sa número 5, +ó magaling sumpitin nang tubig na pinaglagaan nang _bituca_ nang _baca +ó manoc._ Saca tapalan ang tiyan at ang pouit nang basahang babad sa +_gatas_; ó cun ualang gatas ang tubig na pinaglagaan nang culutan ó +bulaclac nang _alagao_ ay mabuti rin. Ang iinumin n~g maysaquit ay ang +tubig na pinaglagaan nang isang dacot na _bigas ó palay;_ at +pupurgahin nang bilin sa número 11 ó sa número 23. + + + + +=CAPÍTULO 68.= + +_Ang gamot sa nagcasaquit dahil sa siya,i, natacot._ + + +400. Ang man~ga sangol at ang man~ga babaying nan~ganac, ay marahil +magcasaquit dahilan sa pagca sila,i, natacot. Ang sungmusunod sa +tacot, ay ang pan~gin~ginig nang catauan at ang pagca balisa nang +maysaquit, lalo pa cun ang puso at ang baga ay napacapuno nang dugo. +Cun minsan nama,i, sinusubaan, at nasisira ang bait. Cun baga ang may +catauan inuurun~gan nang dating pauis dahilan sa siya,i, natacot, cun +minsa,i, dinaraanan n~g malauong pag-iilaguin. Ang man~ga babaying +nan~ganac ay namamatay cun minsan capag sila,i, natacot. + +401. Ang dating ipaiinom sa natacot ay ang malamig na tubig; datapoua +hindi magaling yaon, sapagca lungmalaqui ang saquit. Ang mabuti doo,i, +patahanin sa piling nang maysaquit ang man~ga tauong caquilala niyang +dati; painumin nang mainit na tubig; ibabad nang isang oras ang +caniyang man~ga paa hangan tuhod sa malacucong tubig; at maminsan +minsan ay cuscusin ang caniya ring paa nang isang tuyong basahan. Cun +ang maysaquit ay naghinahon na, at ang balat ay mainit na, ay +cucumuta,t, patutuluguin; at sapagca maiguing mapauisan, ay painumin +muna nang ga dalaua ó tatlong cucharang alac sa misa ó nang caunting +_triaca._ + +402. Cun baga mahirap na totoo ang paghin~ga nang maysaquit, ay +cailan~gang sangrahan sa camay. Itong man~ga turo co sa dalauang +párrafong itong magcasumunod ay yaon ang totoong sucat gauin pati sa +nan~ganac na sinumpong nang tacot, pati sa man~ga bata. + + + + +=CAPÍTULO 69.= + +_Ang gagauin sa dinaraanan nang anomang bagay na_ convulsión, _para +nang_ alferecía, sauan,_ etc, pati nang gagauin sa babaying +sinusubaan._ + + +403. Iba,t, iba ang inaasal nang man~ga dinaraanan nang _convulsión._ +Cun minsan nan~gin~ginig ang boong catauan: cun minsan tila nalulucso +ang man~ga laman, ó cungmiquinal ang muc-ha, ó nan~gin~giui ang +bibig; ang man~ga paa,t, camay naninigas; ang bibig ay hindi mabuca, +ang camay cun minsa,i, quimquim. Mayroon namang ibang maysaquit na +cungmiquisay at parating balisa, na hindi mapalagay; pati nang dila +cun minsa,i, nacacagat at napuputol. Itong man~ga sinabi co n~gayon, +di man ang lahat, ang iba ay marahil maquita doon sa man~ga maysaquit +na _tinatamaan_ nang _han~gin,_ ó nang _frenesi,_ ó sa _sinasauan,_ na +yaong lahat na saquit ay paraparang _convulsión_ din. Ang idirito cong +isusulat n~gayon sa dalauang párrafong magcasunod, ay mabuting gauin +sa anomang bagay na _convulsión;_ datapoua ang mabuti ay hanapin sa +caniyang párrafo yaong man~ga saquit na yaon. + +404. Ang tauong dinaraanan nang convulsión, ay masamang gamutin doon +sa oras na yaon nang caniyang paghihirap. Ang gagauin lamang ay +alagaan nang ilan catauo nang houag masactan. Magaling namang isoot sa +caniyang bibig ang isang pinaca cigarrong damit, nang houag macagat +ang caniyang dila. Cun baga malaqui ang pamamaga nang liig, at mataba +ang may catauan, at ang muc-ha,i, mapula, ay mabuti sangrahan sa +camay. + +405. Ang maysaquit ay paiinumin nang caunting tubig na pinaglagaan +nang bulaclac nang _alagao._ Ang maigui sa lahat ay ang paglalaga nang +isang dacot nang dahon nang _cahel_ sa dalauang tagayang tubig, at +capag naiga na ang calahati, ay inaalis sa apoy, at yao,i, minsanang +ipainom sa maysaquit sa umagang-umaga. Cun hindi macaguinhaua sa +caniya yaon, ay atuhin ang dahon nang _sintoris_ (narangitas,) na +ilalaga rin para nang guinaua sa dahon nang _cahel._ Cun baga bata ang +dinaraanan nang _convulsión,_ nang _suba, sauan, ó alferecía,_ ay +babasahin mo ang capítulo 86. + + +_Ang saquit na alferecía, na ang tauag sa Maynila doo,i, taon._ + +406. Ang saquit na pinan~gan~ganlang _taon,_ ay marahil dumaan sa +man~ga lalaqui, sa man~ga babayi; marahil namang dumaan sa man~ga bata +pa sa man~ga matatanda na: Ang tauag nang castila sa saquit na ito,i, +_alferecía._ + +407. Ang may cataua,i, cun biglang tamaan noong saquit na yaon, ay +sungmisigao at naboboual, na pagcaraca hindi siya nacacaalam tauo. Ang +boong catauan niya, ó ang ibang man~ga casangcapan lamang nang +cataua,i, malacas cuminal; na yao,i, _convulsión,_ cun tauaguin nang +castila. Ang maysaquit ay pagulong-gulong sa banig; quinig ang +caniyang paa,t, camay pati nang ulo. Ang camay ay quimquim, pinupucpoc +niya ang caniya ring dibdib at tiyan, at parati siyang napapahampas sa +sahig. Ang balat nang ulo, ang boong muc-ha ang quilay pati nang pilic +mata ay cungmiquibo; ang mata,i, gayon din; ang buhoc ay naninigas; +ang sihang cun minsa,i, bungmababa, hangan sa lungmilingsad. Ang dila +ay lungmalaqui at hungmahaba, at cun minsa,i, na-aabot nang n~gipin, +at napuputol. Ang man~ga n~gipin ay nan~gan~galitn~git; ang ulo cun +minsa,i, touid, cun minsa,i, papihit pihit sa magcabicabila. Bucod +dito,i, hungmahaloyhoy ang may catauan, ó sungmusuca siya, at +napapaihi at napapailaguin. Ang man~ga bituca ay ungmuugong; ang lauay +ay cungmacayat; ang puso cunmacaba nang malacas, at ang paghin~ga ay +main~gay. Ang lahat na ugat ay lungmalaqui, lalo pa ang sa liig, sa +dila,t, noo. Ang mucha,i, namamaga, at pungmupula, ó ungmiitim caya; +mayroong lungmalabas na bulang maagquit; at capag lungmalabas na ang +bula ay yaon ang pagtahan nang saquit; saca ang may cataua,i, +nahihilim, at pag naguising ay hindi na-aalaman niya ang nangyari. Ang +pulso,i, madalas, at munti cun bago; saca lungmalacas, at sa catapusan +n~g hirap, ay madalang at mahina. Itong m~ga sinabi co n~gayon cun +minsan ay hindi dunmaraan ang lahat sa man~ga inaalferecía, ó +tinataon, cundi ang iba lamang. Ang gamot doo,i, gayon. + +408. Ang maysaquit ay ipatitihaya; sa ilalim nang licod at ulo ay +lalag-yan nang damit nang tumaastaas; alagaan nang ilang catauo n~g +houag siyang masactan. Sa bibig ay sosootan nang isang caputol na +damit na marami ang suson, nang houag macagat ang dila; boong +cataua,i, cucuscusin nang damit na tuyo; mabuti sumpitin nang tubig na +dinoonan nang asin; bibigquisan ang man~ga paa sa ibabao nang tuhod; +at ang man~ga camay sa ibabao nang sico; paamoyin nang man~ga mabaho, +para n~g pacpac nang _manoc,_ ó balat nang _baca,_ ó suca man. Cun ang +muc-ha nang maysaquit ay ungmiitim, ó ga siya,i, quinacaposcapos na +nang paghin~ga, ay cailan~gang sangrahang minsan ó macalaua sa paa. +Bucod dito ay painumin nang tubig na malacuco, na pinaglagaan nang +dahon nang _cahel,_ ó sintoris (narangitas) para nang turo co sa +párrafo 405. Pag ang maysaquit nasaol-an, ay painumin nang caunting +_alac_ sa misa cun baga siya,i, mahina, at paamoyin naman nang _suca._ +Saca siya,i, tumanong sa marunong na médico, na siya,i, gamutin at +nang houag daanan uli noong saquit na masama. + + +_Ang gamot sa sinasauan, na yaong saquit na yao,i, isa rin nang +pinan~gan~ganlan nang castilang_ epilepsia, ó mal caduco ó mal de +corazón._ Ang pan~galan cun minsan nang tagalog dito,i, suba; ang +tauag cun minsan doon nama,i, panhihimatay, capítulo 11._ + +409. Ang man~ga batang mahihina (ani Buchan) ay marahil daanan nitong +saquit na ito. N~guni sila,i, cun lumaqui ó tumanda, cun minsa,i, +gagaling; datapoua pag lumalo sa dalauang pouong taon ang edad nang +maysaquit, ay maliuag gumaling. Itong saquit na ito,i, isa pang bagay +na convulsión. Cun itong saquit malimit dumaan sa may catauan, at saca +hindi malauon cundi madali, ay lalo pang maliuag gamutin; at cun +dungmaraan cun natutulog ang maysaquit, ay masama pa mandin. + +410. Ang nagcacasaquit nang gayong saquit, ay natatamlay muna,t, +nalilio; sungmasaquit ang ulo; ungmuugong ang tayin~ga. Lungmalabo ang +pagtin~gin; malacas ang cabacaba nang puso, ang pagtulog ay hindi +mahimbing, at ang paghin~ga ay mahirap; ang man~ga bituca ay napupuno +nang han~gin; ang muc-ha ay pungmuputla, ang man~ga paa,t, camay +nanglalamig. Pag ang may catauan dinaraanan nang hirap ay doon sa oras +na yaon mayroong lungmalabas na bula sa bibig, napapaihi, at +napapailaguin ang maysaquit di man cusa nang caniyang loob; ang man~ga +hinlaqui nang camay ay pungmipihit; ang maysaquit ay hindi nacacaalam +tauo, at cun nasasaol-an ay uala siyang namamalayang anoman sa lahat +na nangyari. + +411. Itong saquit na ito,i, dala cun minsan nang gutom, ó nang +pag-gauang parati nang mahalay, ó nang pag-inom nang alac na marami, ó +dahil sapagca ang maysaquit ay mayroong bulati sa tiyan, ó sinisibulan +nang n~gipin, ó sapagca siya,i, pinalo sa ulo, ó natacot, ó nahulog sa +mataas, ó dahil sa siya,i, sinisibulan nang bucol sa bun~go nang uló, +ó nag-iisip nang man~ga maliliuag ó sapagca biglang sinumpong nang +malaquing tacot ó toua ó galit caya; cun minsan naman ay dahil sapagca +ang may cataua,i, nalalinan nang bulutong ó tigdas, ó sapagca sala ang +pagdaan nang sa panahon, cun baga babayi. Caya maliuag maalaman cun +minsan ang dahilang pinan~gagalin~gan nitong saquit na ito. Cun minsan +minamana yaong saquit. + +412. Ang bagay sa sinasauan, ay ang pagtahan sa maaliualas na lugar, +na hindi natacpan nang bahay ó cahoy na marami: masama sa caniya ang +pag-inom nang _alac,_ ang pagcain nang baboy, ó man~ga bun~ga ó gulay +na may han~gin para nang _saguing, patani,_ etc. masama rin ang +siya,i, magalit, ó matacot nang malaqui. Houag siyang tumin~gin sa +man~ga malalim na lupa ó sa man~ga ilog na matulin ang agos, na yao,i, +nacacalio at nacacapagdala uli nang saquit. Ang gagauin doon sa oras +nang pagcacasaquit nang tauo, ay ang turo sa párrafo 404 at sa 405. +Mabuti sa saquit na ito capag nasaol-an na ang may catauan ang polvos +número 81, na iinumin niya sa isang tazang tubig na malacuco cun +umaga, ayon sa turo ni Linneo. + +413. Saca cailan~gang pacausisain ang totoong dahilan nang saquit, at +cun nahahalatang nadoroon sa bun~go ó sa utac nang ulo, cun marugo ang +may catauan, ay cailan~gang sangrahan pag siya,i, nasaol-an; at cun +nagcacasaquit dahil sa nauala,t, inurun~gan siya nang _pauis ó galis_ +ay gagamutin para nang turo sa capítulo 54. + +414. Cun ang saquit ay dala nang siya,i, inurun~gan nang bouan, cun +baga babayi, gagauin ang bilin sa capítulo 76, cun baga dahil sa +pagsibol nang n~gipin, ay cailan~gan doon ang pagsumpit at ang baños +hangan tuhod sa malacucong tubig; cun hindi pa natatalo ang saquit, ay +parapitan ang bata nang bilin sa número 36, sa ibabao nang licod sa +pag-itan nang dalauang balicat; basahin mo ang capítulo 84 at 86. +Gayon din ang gagauin pag ang tauo,i, sinasauan dahil sa siya,i, +bubulutun~gin ó titicdasin. + +415. Cun baga caya sinasauan ang may catauan sapagca siya,i, mayroong +bulati sa tiyan, ay gagamutin para nang turo sa capítulo 85. + +416. Cun ang saquit ay dala nang cahinaan nang litid nang may catauan +ay magaling doon ang _quina (dita)_ at ang bacal número 54. + + +_Ang gagauin sa babaying sinusubaan na yaong saquit na yao,i, +pinan~gan~ganlan nang castilang_ mal de madre. + +417. Itong saquit na ito,i, maliuag matapatan nang gamot. Ang man~ga +babayi malimit daanan nitong hirap na ito, at lalo pa ang man~ga +mahihina. Sarisaring dahilan ang pinan~gagalin~gan nang ganitong +saquit. Ang man~ga litid nang catauan, ang sicmura, ang man~ga bituca, +ang dugong may calahoc na masama, ang pag-urong nang sa panahon, ó ang +di pagpanaog para nang dati, ó cun minsan naman ang malaquing tacot ó +galit, ó ang pagdadalamhati nang may catauan. + +418. Bagay-bagay ang inaasal nang man~ga babaying sinusubaan. Mayroong +tila nalilio lamang, ó anaqui natutulog; datapoua ang hinin~ga ay +bahagya na nararamdaman. Mayroong iba, na ualang tahan ang pagquibo, +na hindi mapiguil nang ilang catauo. Bago daanan noong saquit na yaon +ang babayi, ay nanglalamig muna cun minsan ang caniyang man~ga paa,t, +camay, naghihicab siya,t, namamanglao. Cun minsan naman mayroon siyang +nararamdamang matigas sa dacong puson, na ungmaaquiat cun malauon +lauon sa itaas sa sicmura; na dahil doo,i, sungmusuca siya cun minsan. +Saca nagpapatuloy yaong matigas sa lalamunan, at ang maysaquit ay ga +quinacapos nang paghin~ga, ó dungmadalas caya sa dati ang paghin~ga +niya; ang puso,i, cungmacabacaba nang malacas, lungmalabo ang +pagtin~gin, nalilio ang may catauan at hindi macarin~gig; bucod doon +ay cungmiquinal cun minsan ang man~ga casangcapan nang catauan. + +419. Nang masaol-an ang babaying sinusubaan, ay magaling paamoyin nang +man~ga mabaho gaya nang sunog na pacpac nang manoc, _asafetida (ingo) +ó espíritu de cuerno de ciervo._ Ang pagcasangra sa maysaquit ay +maigui rin cun siya,i, malacas ó matabang totoo; n~guni cun mahina ó +maramdamin ang babayi, ó lauon nang panahong siya,i, marahil daanan +nang _suba,_ ay hindi sucat sangrahan. Magaling namang doonan sa +talampacan nang tig-isang bato ó ladrillong mainit, at cuscusin nang +malacas nang mainit na damit ang caniyang paa hangan tuhod, ang camay, +sampon nang tiyan. Datapoua ang mabuti sa lahat ay ibabad ang +caniyang paa hangan tuhod sa mainit na tubig, at lalo pang sucat gauin +ito, cun ang pagdaan nang pagsuba, ay cun malapit nang panaugan nang +bouan ang may catauan. Cun baga ang maysaquit ay ilan nang arao na +hindi nananabi para nang dati, ay maigui sumpitin nang tubig na +pinaglagaan nang _culutan_ na linag-yan nang caunting _asafétida_ +(ingo); at pag siya,i, nacacalon-on na, ay painumin nang dalauang +chucharang tubig na pinagtunauan nang caunting _ingo_ rin. At cun +hindi natatalo pa ang saquit, ay palonoquin ang may catauan nang tubig +na pinaglagaan nang dahon nang _cahel_ ó sintoris para nang turo sa +párrafo 405. Maigui ring painumin nang _café,_ na sinamahan nang isang +cucharang aguardiente, na yaon ay gagauin pagca inato nang guinaua ang +ibang man~ga turo co n~gayon, at hindi rin natatalo ang saquit. Itong +man~ga bagay na sinabi co n~gayon ay gagauin sa oras nang paghihirap +nang babaying sinusubaan. Cun baga hindi nasaol-an ang babayi, cundi +namamatay, ay gagauin ang bilin sa párrafo 460, maca hindi patay ca +totoo ang maysaquit. Datapoua nang houag umoli ang saquit, gagauin ang +isusunod co dito n~gayon. + +420. Pag ang babaying sinusubaan ay nasaol-an na, ay hindi sucat +itahan ang pag gamot doon, at ang saquit ay uuli rin caalamalám, cundi +alisin ang pinacaugat na pinan~gagalin~gan noong hirap na yaon. Caya +ang gagauin sa may cataua,i, gayon: Houag pacanin siya n~g marami, +lalo pa cun gab-i. Ang pagpambo sa malamig na tubig ay totoong buti +doon; ang pagtahan nang malauon nasa hihigan ay masama. Ang _bacal_ +para nang bilin sa número 54, at ang _quina_ (dita) número 14, ay +totoong galing sa man~ga mahihinang babayi, ó sa man~ga sicmurain. Cun +yaong saquit ay dala nang cainitan nang litid, palonoquin ang babayi +nang isa ó dalauang pelotillang _talamponay_ na ganga balatong calaqui +sa isang cucharang tubig, ayon sa bilin sa número 57, at cun minsan +siya,i, macacatulog. Na-aari namang isama sa sumpit ang isa ó dalauang +pelotillang _talamponay,_ cun aayao inumin yaon nang babayi. Datapoua +cun ang may catauan ay totoong nagsasaquit nang pag-gaua, lalo pa cun +hindi tungmatahan nang pananahi, ó paghabi, ó pagdurugtong nang +_abacá,_ at saca sungmasala siya sa oras nang pagcain, at nagugutom, +ay houag siyang umasang gagaling. Cun hindi mangyaring tumahan nang +pag-gaua, ang bagay sa may catauan ay manaog siya sa lupa nang +caunting oras cun umaga at cun hapon, at siya i, magtanim nang anomang +damo doon, na caniyang aalagaan, at yaon lamang gauang yao,i, +macacaualauala nang caniyang masamang damdam nang catauan. + +421. Cun baga marumi ang sicmura nang maysaquit, ay cailan~gang +pasucahin nang mahinang pasuca, número 35; at cun hindi manabi para +nang dati, ay houag pacanin nang marami; at painumin siyang +maminsan-minsan nang caunting _ruibarbo ó maná,_ número 82. + +_Nota._ Cun minsan ang babayi, at gayon din ang lalaqui, sinusubaan +dahilan sa man~ga sinasaysay sa capítulo 74. Caya cailan~gang basahin +yaon, pati nang man~ga párrafong magcasumunod doon. + + +_Ang gamot sa babaying namamanghid ang caniyang paa, ó camay ó ang +ibang casangcapan nang catauan, na ang tauag nang castila sa gayong +saquit ay_ calambre histérico. + +422. Ang man~ga babaying maramdamin ó mahina, ay malimit daanan nang +pamamanghid nang paa, ó camay ó nang ibang casangcapan nang catauan, +lalo pa cun sila,i, nahihiga. Ang magaling sa gayong saquit ay ang +parapit número 36. Cun minsan mauauala rin ang saquit, pag bañusan +arao-arao ang may catauan hangan tuhod sa malacucong tubig. Mayroon +namang pamamanghid nang paa, na siyang cusang nauauala capag +binigquisan yaong maysaquit na casangcapan. Cun baga yaong maysaquit +na yao,i, dala nang man~ga maruruming nadoroon sa sicmura ó bituca, ay +mabuti doon ang _quina_ (dita). + + +_Ang gamot sa biglang dinaraanan nang hindi macahin~ga, ó sa +quinacapos nang paghin~ga, na ang tauag nang castila sa gayong saquit +ay_ sofocación. + +423. Tatlong dahilan ang pinagmumulan nitong saquit na ito. Ang isa,i, +ang man~ga litid nang _baga_ cun ungmiinit ó cungmiquinal. Ang +icalaua,i, cun mayroong maraming dugo, doon din sa _baga_ nang may +catauan. Ang icatlo ay ang man~ga malagquit na tungmatahan sa _baga_ +rin. + +424. Cun ungmiinit, ó ga nan~gun~gurong ang man~ga litid nang _baga,_ +na dahil doo,i, hindi macahin~ga ang may catauan, ay mauaualang cusa +ang caniyang saquit di man siya gamutin, ó cun paamuyin nang mabaho, +para nang sinunog na pacpac nang _manoc ó ingo._ + +425. Cun minsan dinaraanan ang maysaquit nang hindi macahin~ga dahil +sa napacapuno nang dugo ang caniyang _baga,_ na caya na-aalaman yaon, +ay sapagca ang pagdaan nang saquit ay capag siya,i, nahihirapan nang +pag-gaua nang anoman, ó sapagca siya,i, mataba,t, malacas cumain, ó +marami ang iniinom na _alac,_ at ang pulso doon sa oras nang saquit, +ay matigas at malacas, at mapula ang muc-ha. Ang gagauin doon sa +gayon, ay sasangragan sa camay; sumpitin n~g malimit at painuming +parati nang bilin sa número 1; itong painom ay sasamahan nang +_salitre,_ timbang saicapat sa tatlong tagayan. Magaling doon naman +ang pagsipsip nang sin~gao nang _suca,_ para nang turo sa número 53. + +426. Cun baga caya hindi macahin~ga ang maysaquit, ay dahil sa +mayroong naninicquit na man~ga malalagquit doon sa caniyang _baga,_ na +caya nahahalatang gayon, ay sapagca siya,i, dating masasactin, ó +mahina, ó hicain siya, ó nananab-ang ang pagcain, ó ang quinacain +niya ay ang man~ga ualang sustancia, ó siya,i, ungmiinom na parati +nang mainit na tubig, at bucod dito ang caniyang pulso,i, munti +malambot, at siya,i, namumutla; ang gagauin doo,i, gayon. + +427. Touing calahating oras ay painumin ang maysaquit nang bilin sa +número 8, ga isang cuchara carami ang isang inom. Painumin din nang +marami nang turo sa número 12. Parapitan sa man~ga binti nang bilin sa +número 36. Ang pagsasangra doon cun minsan ay cailan~gan, cun ang +maysaquit ay mataba niyong hindi pa siya dinaraanan nang hindi +macahin~ga, at cun ang pulso,i, malacas at puno. Magaling namang +sumpitin. Cun baga yaong bilin sa número 8 ay uala, ang gagauin ay +gayon: Bumayo ca nang isang _lasona_ ó dalaua caya sa isang babay-ang +hindi tangso; pagcabayo na ay iyong bus-an nang mainit na _suca,_ bago +salain, at pigain sa sinamay ó lienzo; pagca yari na yao,i, samahan mo +nang isang gayon ding _pulot,_ at yaon ang ipainom sa maysaquit, ga +isang cuchara carami touing calahating oras. Itong gamot ay totoong +buti; at ang isa pa,i, ualang liuag gauin. + + + + +=CAPÍTULO 70.= + +_Ang saquit na_ frenesí, _na yao,i, saquit nang_ utac _nang ulo nang +tauo, na dahil doon ay nasisira ang bait ang maysaquit, na tila +bungmabagsic._ + + +428. Itong saquit na ito, ay ang pagiinit ó ang pamamaga nang _utac_ +nang ulo nang tauo, at marahil nacacasama nang man~ga _lagnat na +manin~gas ó buloc ó sucab;_ datapoua cun minsan ang _frenesí_ ay +ualang casamang saquit na iba. Ang dinaraanan nang frenesí ay +nalalagnat; nasisira ang bait; sungmasama ang loob niya, pati nang +pagtin~gin, na dahil doo,i, anaqui bungmabagsic; ang pulso,i, matigas, +mapula ang muc-ha, ang bibig ay tuyo; hindi macatulog siya nang +mahimbing; sa ilong mayroong tungmutulong tubig; mayroon namang +tungmitiboc nang malacas doon din sa quibotquibotan at sa liig; ang +maysaquit ay hindi nauuhao, baga man tuyo ang caniyang dila. + +429. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito,i, ang maraming dugo; ó +ang dugong malabnao na lubha, na yao,i, dala nang cabataan, ó sapagca +inaarauan ang may catauan, ó ungmiinom nang _alac,_ ó cun macacain +siya nang man~ga mainit, para nang _luya,_ pimienta, ó dahil sa +siya,i, inuurun~gan nang panahon, cun baga babayi, ó cun man~ganac at +hindi siya linabsan nang ugaling lungmalabas na dugo sa m~ga babaying +nan~gan~ganac, ó dahil sa napuyat ang may catauan, ó totoong nagsaquit +siyang gumaua, ó nag-isip nang man~ga maliuag; ó sapagca namamanglao, +ó nasactan siya sa ulo, at tinapalan nang malamig. + +430. Ang gamót sa _frenesí_ ay gayon: Ang maysaquit ay houag lilibutin +n~g maraming tauo. Ang ipaiinom sa caniya ay ang bilin sa número 1, ó +sa número 10, ó sa número 17. Bucod dito,i, cailan~gang sangrahan sa +camay, at cunan nang maraming dugo, cun malacas ang may catauan; +n~guni cun mahina na siya, ang totoong buti doo,i, ang pacaptan sa +linta ang m~ga quibotquibotan; ang isa pang nacacaginhauang agad sa +maysaquit, ay ang pagbabalin~goyn~goy; caya cailan~gang sootan ang +ilong n~g maysaquit, nang ilang buhoc nang cabayo at guilaogauin, +hangan tumulo ang dugo; magaling namang pacapitan sa linta doon sa +pouitan. Bucod dito,i, susumpitin, at ang paa,i, babañusan sa +malacucong tubig at tatapalang parati (ang m~ga paa rin) nang +_tinapay_ nadurog na binasa nang _gatas._ Ang ulo ay cailan~gan namang +ahitin. Cun ang maysaquit ay inuurun~gan nang bouan, ó hindi siya +dinaraanan nang ugaling dungmaraan sa m~ga nan~gan~ganac na babayi, ó +biglang naual-an ang maysaquit nang _galis_ ó _buni_ ó hindi +sungmasago ang _fuente_ (cun baga may _fuente_), at dahil sa m~ga +ganito,i, nagcasaquit nang _frenesi_ ang may catauan, ay cailan~gang +basahin nang mangagamot dito sa librong ito ang cabagayang gagauin +doon sa gayong m~ga saquit, at siya ang susundin agad. Cun ang saquit +hindi nauauala, at hindi rin namamatay ang may catauan, caalamalam +boong buhay sira ang caniyang ulo. + + + + +=CAPÍTULO 71.= + +_Ang gamot sa nacalon-oc nang lason._ + + +431. Cun mayroon tauong nacacain n~g anomang bagay na lason, para nang +_talamponay_ ó _cabuti,_ ó bun~ga nang _tuba, camaisa_ ó _pepita_ ni +san Ignacio, ó iba cayang damong masama, ang gagauin doo,i, gayon. Ang +maysaquit ay paiinumin nang maraming malacucong _tubig_ na sinamahan +nang caunting _asin_ ó _azucar_, at pagcaraca,i, pasucahin nang +maraming tubig at lan~gis, ó nang bilin sa numero 34 ó 35. Pag +nacasuca na ang may catauan, saca painomin pa nang maraming tubig na +linahucan nang _pulot_ ó _azucar;_ itong tubig na ito,i, lalag-yan din +nang maraming suca; bucod dito,i, susumpiting parati ang maysaquit +nang gatas na may casamang lan~gis. Cun minsan ang maysaquit ay +nahihilim na parati, na dahil doo,i, cailan~gang parapitan sa paa at +camay nang bilin sa numero 36, lalo pa cun ang caniyang linon-oc ay +ang _opio_ ó ang _talampunay_ na yao,i, catulad nang _opio;_ cun gayon +ay cailan~gan namang sangrahan agad ang maysaquit, at gauin doon ang +man~ga turo sa párrafo 101, gaya nang sa nagcacasaquit nang +_apoplegía._ Cun baga caya nagcacasaquit ang tauo,i, dahilan sa +siya,i, pinurga ó pinasuca nang purgang matapang ó pasuca ay gagamutin +para nang turo sa párrafo 445. + + + + +=CAPÍTULO 72.= + +_Ang saquit na_ pasmo _na yao,i, catulad nang_ perlesía. + + +432. Pinan~gan~ganlang _pasmo_ ó _perlesía_ yaong saquit na yaon, na +marahil dumaan sa nagtatahan dito sa Filipinas. Yaong saquit capag +tumama sa _puso_, ó sa _baga_ ay mamamatay ang may catauan; cun sa +sicmura, sa man~ga _bituca_ ó sa pantog nang ihi, ay mapan~ganib din +ang buhay nang tauo; at cun ang muc-ha ang napasma, ay masama ring +saquit, sapagca yaong gayo,i, sa man~ga utac nang ulo nangagaling, at +cun ang muc-ha,i, lungmalamig at cungmucupis, ó cun ang maysaquit ay +nacacalimot-limot na, ay maliuag mauala yaong saquit. Itong saquit na +ito cun minsan sungmusunod naman sa tama nang han~gin _ó mal de +viento_. + +433. Yaong casangcapan nang catauan na tinatamaan nang _perlesia_ ó +_pasmo_ ay hindi nacararamdam at cun minsan hindi maiquibo. Ang +pinagmumul-an nitong saquit, ay iba,t, ibang dahilan. Ang pag-inom +nang maraming _alac_ hangan nalalasing ang may catauan, ang man~ga +sugat sa ulo at sa loob nang gulugod, ang han~ging malamig cun +ungmuulan, ang pagliban nang ugaling pag-ihi ó pananabi; ang pagtahang +parati na ualang gaua, ang pag-inom nang malimit nang _cha, ó cafe +etc.,_ ang man~ga sugat sa litid, ang sin~gao na masama na nangagaling +sa lupa, at ang iba pa. + +434. Cun baga batang tauo ang nagcacasaquit noong saquit na _pasmo_, +at ang catauan noon ay magaling, at siya,i, mataba, gamutin para nang +dinaraanan nang _apoplegíang dala nang cainitan nang dugo_, parrafo +101; sa macatouid, sasangrahan, susumpitin, at pupurgahin para nang +turo doon. + +435. Datapoua ang man~ga mahihinang tauo, ó ang man~ga matatanda na, +cun dinaraanan nitong saquit na _pasmo,_ ay houag gamutin nang gayon, +cundi para nang isusunod co dito. Cuscusin, ó hilutin nang camay ang +casangcapang masaquit nang catauan. Ang parapit número 36, ay maigui +rin. Datapoua cun hindi pungmapayag ang may catauan doon, ó cun ang +saquit ay nadoroon sa muc-ha, ay hilutin arao-arao yaong masaquit nang +_alac_ na pinag-tunauan nang caunting _ingo_, ayon sa turo nang P. +Clain, at sumpitin tuloy ang maysaquit. Ang pag-inom nang tubig na +linag-yan nang polvos nang ugat nang _Malungay_, ay mabuti sa saquit +na yaon. Ang ugat ay pinatutuyo muna sa arao ó sa apoy man, bago +bayuhin. Ang pasuca número 35 (ani Buchan) ay totoong buti cun +nacacayanan nang catauan nang maysaquit at cun ang canyang _pasmo_, ay +para nang sinabi co dito rin sa párrafong ito. Cun hindi pumayag ang +maysaquit doon sa pasuca nang número 35 ay na-aari ang pasuca nang +malacucong tubig na sinamahan nang lan~gis, azúcar at suca. Maigui +naman doon ang man~ga bagay na nagpapabahin para nang polvos nang +_tabaco_, etc. Bucod dito ang maysaquit ay mag-iin~gat sa _ulan_ sa +_hamog_, at sa calamigan nang _panahon._ + +_Nota._ Sa saquit na _pasmo_ ang totoong galing na gamot, ay ang +talbos ó ang dahon isang _cahel_ na ilalaga sa tubig, at itong tubig +na ito ay ipaiinom touing umaga sa maysaquit ayon sa turo sa párrafo +405. Magaling din ang pag-inom na maminsan-minsan nang calahating +tazang tubig na hinulugan nang calahating cucharang buto nang mostaza. + + + + + +=CAPÍTULO 73.= + +_Ang saquit na_ ictericia _na iquinapaninilao nang mata nang tauo._ + + +436. Itong saquit na ito,i, dala nang _apdo_, na hindi husay na para +nang dati, ó cun sungmusucal ang man~ga dinaraanan noon. Sa saquit na +_ictericia_ ang puti nang mata at ang boong catauan cun minsan ay +dungmidilao, pati nang ihi madilao rin, at nacacamancha sa man~ga +damit na maputi. Ang maysaquit ay nananab-ang nang pagcain at mapait +ang caniyang bibig. Ang iniilaguin niya ay maputi ó maitim, at cun +minsa,i, sungmusuca siya naman nang madilao. Ang man~ga _sangol_ capag +hindi iniilaguin nila yaong unang duming ugaling ilaguin nang man~ga +batang bagong pan~ganac, ay marahil magcasaquit nitong ganitong +saquit. Ang man~ga babaying buntis ay gayon din. Ang man~ga dalaga,i, +dinaraanan naman noon ding saquit na yao; pati ang quinagat nang ahas +ó asong ol-ol. + +437. Cun ang saquit nang _ictericia_ ay sungmusunod sa pagsintac sa +_atay, ó_ sa purga ó pasucang matapang ó sa paglon-oc nang lason, sa +pamamanglao, ó sa tacot ó galit na malaqui, ó sa _cólico bilioso_ +párrafo 364, ang maysaquit ay _ilagay sa husay_ nang maysaquit na +magaling-galing na capítulo 5, at macaapat maghapon paiinumin nang +bilin sa número 20. Susumpitin siya nang malimit nang bilin sa número +5. Ang iinumin niyang parati ay ang turo sa número 1 ó 2; at touing +icatlong arao pupurgahin nang bilin sa número 47. Datapoua cun yaong +saquit ay sungmusunod sa lagnat na _pan~giqui,_ ó sa ibang saquit na +malaqui, ang may cataua,i, pupurgahin nang malimit nang bilin sa +número 47, at paiinumin nang sa número 3. Cun babayi ang nagcacasaquit +nang-saquit na _ictericia_ ó _opilación_ dahilan sa hindi husay ang +pagpanaog nang sa _bouan,_ at hindi siya buntis, ay basahin mo ang +capítulo 76, at sundin ang man~ga turo doon. + +438. Cun minsan iba ang punong pinagmumul-an nang _ictericia;_ sa +macatouid cun sungmusucal ang man~ga dinaraanan nang _apdo_ nang tauo. +Cun gayo,i, ang atay tungmitigas, ó tila may sungmasaquit doon, lalo +pa cun bagong nacacain, ó cun siya,i, napagal nang pag-gaua nang +anomang mabig-at na gaua; ang isa pa roon ay hindi maihiga niya ang +canang taguiliran; nananab-ang siya nang pagcain, at mapait ang bibig. +Cun gayon ang _icterecia_, ay maliuag mauala. N~guni ang gagauin sa +ganoong maysaquit, ay gayon: Sasangrahang minsan ang maysaquit, ó +macalaua, cun siya,i, mataba,t, marugo. Paiinumin siya namang parati +nang suero número 17, Palolonoquin nang _píldoras_ número 18, at +paiinumin naman nang sa número 24. Bucod dito,i, pupurgahin siya nang +turo sa número 47. Maigui rin doon ang bilin sa número 71. + + + + +=CAPÍTULO 74.= + +_Ang gagauin sa tauong sinusubaan na ang pan~galan nang castila sa +gayong saquit ay_ desmayo. + + +439. Ang man~ga tauong sinusubaan, ó _nadedesmayo_, ay iba,t, iba ang +inaasal nila. Mayroong nacacaalam tauo, hindi lamang macapag-uica, na +yao,i, marahil dumaan sa man~ga babayi. Ang pulso doon ay hindi +lubhang nag-iiba; ang pan~galan nang castila doo,i, _deliquio._ Cun +ang may catauan hindi nacacaramdam at hindi rin nacacaalam tauo, at +totoong hina nang pulso, ang tauag nang castila doo,i, _síncope,_ na +yaon ang icalauang pinaca grado nang _desmayo._ Datapoua cun ang +maysaquit ay tila bangcay, na malamig ang caniyang catauan, at hindi +nararamdaman ang pulso pati nang hinin~ga, ang pan~galan doon nang +castila ay _asfxia,_ na yao,i, ang icatlong grado nang _desmayo._ Ang +tauag nang tagalog dito cun minsan ay _panhihimatay._ Ang man~ga +punong pinagmumul-an nang man~ga _desmayo_ ay anim. Ang isa,i, ang +dugong marami. Ang icalaua,i, ang cahinaan nang may catauan, na siya +ang ugaling dahilan. Ang icatlo,i, ang sicmura cun marumi. Ang icapat +ang man~ga litid. Ang icalima ang galit, ó tacot, ó ang pamamanglao na +malaqui. Ang icanim, ay ang ibang man~ga saquit, na cun minsan ay +magcasama nang desmayo. + + +_Ang gagauin sa sinusubaan, ó nadedesmayo dahil sa siya,i, marugo._ + +440. Caya nahahalata, na ang maraming dugo ang nagdadala nang desmayo, +sapagca ang may cataua,i, malacas at mataba. Ang pagtama nang saquit +ay pagca siya,i, nacacain nang man~ga maiinit, ó nacainom nang _alac, +aguardiente, café,_ ó mainit na _chá;_ ó sapagca siya,i, inarauan, ó +napatahan sa mainit na lugar, ó cun siya,i, nagsaquit gumaua ó +nag-iisip nang maliuag, at bucod doon, ay namumula ó namamantal ang +caniyang muc-ha. Ito ring man~ga dahilan ay pinagmumul-an naman nang +_pagquinal_ nang catauan nang tauo, na cun minsan sungmusunod ó cun +minsan sinusundan nang suba ó desmayo. + +441. Ang gamot sa sinusubaan dahilan doon, ay ang _suca,_ na ang +calahating bahagui ay _tubig_ na malacuco, na ipa-aamoy sa maysaquit; +ang noo, ang quibotquibotan, at ang galang-galan~gan nang camay niya, +ay babasain noon ding sucang tinubigan; at painumin siya naman nang +dalaua, ó tatlong lag-oc nang suca rin, na ang tubig ay marami sa +calahati. Cun hindi nasasaol-an pa ang maysaquit, nang macalalo ang +saicapat na bahagui nang isang oras, ay sasangrahan sa camay. Pagca +sangra na, ay maigui sumpiting minsan, at touing calahating oras +paiinumin nang isang tazang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang +_alagao,_ na sinasamahan nang caunting _azúcar_ at _suca_. + +_Nota._ Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, marugo, ganito rin +ang pag-gamot doon. + +_Nota._ Ang bagay sa tauong marahil madesmayo dahil sa siya,i, marugo +nang houag umoli ang saquit, ay ang pag-inom cun umaga,t, cun hapon +nang bilin sa número 20, pati nang sa número 1; ang pagcain nang +canin, gulay at tubig lamang; at maminsan minsan ang baños hangan +tuhod sa tubig na malacuco; bucod dito,i, magaling ang siya,i, lumacad +na parati at houag habaan ang tulog. Ito,i, gagauin niya capag +nararamdamang dungmarami uli ang caniyang dugo. + + +_Ang gagauin sa tauong sinusubaan, lalaqui ma,t, babayi man, dahil sa +cahinaan nang catauan, para nang man~ga babaying nan~gan~ganac, ó +dahil sa nahanaan nang gutom, ó nang pagbabalin~goyn~goy, ó +pag-iilaguin nang malacas, ó dahil sa pinurga ó pinasuca nang matapang +na pamurga ó pasuca, ó dahilan sa man~ga maruming nadoroon sa +sicmura._ + +442. Ang saquit na suba dahil sa cahinaan nang catauan nang tauo, ay +hung mahalili, ó sungmasabay cun minsan sa pag-iilaguin nang malacas, +sa pagbabalin~goyn~goy, ó sa pagpauis, sa malimit na pag-gaua nang +mahalay, sa pagcapuyat, ó sa malauong pananab-ang nang pagcain; +sapagca ang man~ga ganito,i, paraparang totoong nacacahina sa catauan. + +443. Ang gagauin sa _nadedesmayo_ ó nahanaan dahil sa siya,i, +linabasan nang maraming dugo sa ilong, ay aquing sinabi na sa capítulo +42; siya ang sundin. Datapoua cun ang dahilan nang saquit na _suba_ ay +ang ibang man~ga sinaysay co sa párrafong sinundan nito, ay ganoon ang +paraan nang pag-gamot. Ang maysaquit ay quinucumutan; quinucuscos nang +mainit na damit ang boong catauan niya, at cun mayroong tali sa +catauan ay quinacalag; pina-aamoy nang _ruda, sambong romero, ó yerba +buena;_ pinalolon-oc nang ilang capatac nang _aguardiente,_ ó _alac_ +na linahucan nang caunting _tubig_. Ang _alac_ sa misa na sinamahan +nang _azúcar_ at _canela,_ cun paculuin sa apoy, at saca ipainom sa +maysaquit, ay totoong galing na cordial doon; lalag-yan naman sa +sicmura nang isang damit na babad sa _alac_ sa misa na pinaglagaan +nang _romero,_ ó sambong, ó sa ibang damong maban~go. Pagca ang +maysaquit ay nacacalon-oc na, ay big-yan nang sabao na hinulugan nang +isang pula nang itlog, ó pacanin caya nang isang _sopas_ na tinapay, ó +broas na babad sa _alac_ na binudburan din nang caunting _azúcar_ at +_canela_. + +444. Ang sinusubaan dahil sa siya,i, nasangrahan, ay hindi cailan~gang +gamutin, at mauauala pagcaraca yaon, capag siya,i, humiga, ó cun +paamuyin nan _suca_, at painumin nang caunting suca rin, na may +calahoc na tubig. + +445. Cun baga caya sinusubaan ang tauo,i, sapagca siya,i, pinurga, ó +pinasuca nang totoong tapang na pamurga, ó pasuca, ay paiinumin siya +nang lan~gis sa castila, ó big-yan nang azúcar; maigui rin, ang gatas +ó ang tubig na pinaglagaan nang palay, para nang guinaua sa nacalon-oc +nang lason, capítulo 71. Bucod doo,i, susumpitin nang tubig na +pinaglagaan nang culutan, na sinamahan nang lan~gis at pula nang itlog +nang manoc. Cun bago malubha, ó mahirap ang lagay nang maysaquit, ay +mabuti sangrahan. Datapoua cun ang maysaquit hindi nag-iilaguin, cundi +sungmusuca lamang, ay lilimitan ang pagsumpit houag lamang lag-yan +nang pula nang itlog. Magaling ding pambohan ang maysaquit sa +malacucong tubig. Basahin mo ang párrafo 517. + +446. Ang man~ga babayi marahil subaan ó madesmayo pagca sila,i, +nacapan~ganac, at lalo pa cun binusan nang maraming dugo. Ang gagauin +doon ay sundin ang aral sa capítulo 79, at sa capítulo 80, at cun +gayon bihirang babayi ang magcacasaquit noong gayong saquit. Maigui +ring paamuyin nang _suca._ + +447. Ang tauong sinusubaan dahilan sa man~ga maruruming nadoroon sa +caniyang sicmura, mabuti paamuyin nang anomang matapang na amoy, at +painumin n~g tubig na malacuco, na pinaglagaan nang manzanilla ó +sambong ó bulaclac nang alagao. Pag nasaol-an ang maysaquit ay big-yan +ilang arao cun umaga nang bilin sa número 38. + + +_Ang gagauin sa tauong sinusubaan ó nadedesmayo dahilan sa mayroong +saquit sa caniyang man~ga litid._ + +448. Ang saquit na suba dahilan sapagca mayroong saquit sa man~ga +litid, ay siyang cusang nauauala, capag pinapaypayan ang may catauan +at pina-aamoy nang m~ga mabaho. Mabuti ring atuhing basain n~g tubig +na malamig na sinucaan ang noo, pati nang quibotquibotan nang +maysaquit. Dito rin nauucol ang saquit na marahil dumaan sa man~ga +babayi, na pinan~gan~ganlan namang _suba _na sinaysay co na sa párrafo +417. + +449. Ang _nadedesmayo_ dahil sa mayroong saquit sa caniyang litid, ay +cailan~gang lumacad na parati ó magpasial, lalo pa cun umaga. Ang +purga, ang pagsasangra, ang mahabang tulog, at ang di pagpanaog sa +bahay ay pauang masama sa caniya. + +_Nota._ Cun babayi, ang sinusubaan dahil sa mayroon siyang saquit sa +caniyang man~ga litid ay gagamutin para nang turo doon sa párrafo 419 +at sa 420. + + +_Ang gamot sa tauong sinusubaan ó nadedesmayo dahil sa siya,i, +natacot, ó namanglao, ó nagalit._ + +450. Ang nagcacasaquit dahil sa siya,i, natacot, ay gagamutin para +nang turo co sa capítulo 68. + +451. Ang tauong sinumpong n~g galit, ó nang pamamanglao, at nadesmayo +dahilan doon, ay paamoyin siya nang _suca,_ at paiinumin n~g malimit +nang _tubig_ na malacuco, na pinaglagaan n~g balat nang _dalandan ó +dayap._ Pag nasaol-an ang maysaquit ay painumin nang _limonada_ número +33, at sumpitin nang bilin sa número 5. Cun ang maysaquit ay +dungmoroual na parati, at mapait ang bibig niya, at yaong man~ga bagay +na yaon ay hindi iuala nang limonada,t, nang pagsumpit, ay big-yan +nang sa número 23 ó nang sa 24. Masama roon ang pasuca. + +_Nota._ Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, natacot, ay +gagamutin ayon sa turo sa párrafo 419 at sa 420, ó para nang turo sa +párrafo 401. + + +_Ang gagauin sa lalaqui ó na babayi cun nagcacasaquit nang malaquing +saquit, at tuloy sinusubaan ó nadedesmayo._ + +452. Ang _desmayo_ cun sungmasama sa ibang man~ga saquit, ay masama. +Ang nagcacasaquit nang lagnat na _buloc,_ caya siya _nadedesmayo ó_ +sinusubaan, sapagca marumi ang sicmura, at capag siya,i, +nacapag-ilaguin ó nacasuca, ay nauauala ang _desmayo._ Ang +nagcacasaquit nang lagnat na sucab cun baga dinaraanan nang desmayo +ay masama rin. Ang bagay doon sa oras na yaon ay ang suca na +ipalolon-oc sa maysaquit, at cun masaol-an ay mabuti painomin nang +maraming limonada, número 33. + +453. Ang man~ga desmayong sungmusunod sa pag-iilaguin, ó sa pagsuca +nang marami, ó sa paglabas n~g maraming dugo ay isa rin nang desmayong +dala nang cahinaan nang catauan, na sinaysay co na sa párrafo 442; at +sa apat na magcasumonod doon. + +454. Ang mayroong sibol sa loob nang catauan ay malimit subaan. Ang +suca,i, maigui roon; datapoua marahil mamatay sa oras na yaon. + +455. Ang tauong sinusubaan pagca nacaraan ó ungmunti ang lagnat, ay +magaling painumin nang isang cucharang alac sa castila na linahocan +nang isang gayong tubig. Ang matandang tauo na dinaraanan nang desmayo +na hindi naalaman ang dahilan, ay masama, at caalamalam mamamatay. + +_Nota._ Bucod dito sa man~ga saquit na suba ó desmayong sinaysay co sa +loob nitong boong capítulong ito,i, mayroong isa pang bagay na +pinan~gan~ganlan ding _suba_ nang tagalog (sa uicang castila,i, +epilepsia); ang gamot doon iyong hanapin sa párrafo 409 at sa man~ga +sungmosunod doon. + + + + +=CAPÍTULO 75.= + +_Ang man~ga gagauin sa maysaquit na ualang pulso, at hindi rin +hungmihin~ga, na cun tingnan, anaqui bangcay._ + + +456. Mayroong tauo cun minsan, na cun tingnan ay tila patay, sapagca +ang pulso at ang hinin~ga ay nauauala, at hindi rin nacacaramdam. Caya +cun mapalibing cun minsa,i, buhay. Ang namamatay nang biglang +pagcamatay, na hindi na-aalaman ang dahilan, ang nalunod sa tubig, ang +natamaan nang culog, ang babaying sinusubaan, pati nang namamatay nang +biglang pagcamatay nang macapan~ganac siya, ang nagbicti ó ang +binitay, at ang iba pang sasabihin co sa man~ga párrafong isusunod +dito, ay hindi sucat ilibing hangan di maramdamang mabaho baho na ang +catauan. Yaong man~ga caauaauang tauong gayon, cun minsan ay +nasasaol-an nang buhay, (cun baga hindi totoong patay) capag masipag +at hindi pabaya ang caniyang man~ga casama sa bahay. Ang man~ga +guinagaua sa man~ga gayon ay ualang liuag. Itutuloy lamang nang +malauong panahon (ga apat, lima, ó anim na oras calauon); at cun hindi +rin nasasaol-an nang buhay ang tauo, ay pabayaan na. Alin mang tauo, +babayi man, cun marunong dunong magpaanyo ay macacagamot doon sa tila +patay. Ang man~ga gagauin doon ay ituturo co sa man~ga isusunod ditong +párrafo. + + +_Ang gagauin sa nalunod sa tubig, na tila bangcay cun tingnan._ + +457. Ang tauong nalunod sa tubig, maitim nang totoo, ó namamaga man +ang caniyang muc-ha, cun minsan masasaol-an nang buhay, capag ang +pagtahan niya sa tubig ay hindi lumalo sa anim ó pitong oras. Sa hindi +lubhang nalauon sa tubig ay bihira ang di nasasaol-an nang buhay. Ang +gagauin doo,i, gayon: Pagca nahan~go na sa tubig ang nalunod na tauo, +ay dadalhin sa lugar na tuyo; huhuboan doon nang damit; ipahihiga doon +nang pataguilid, at doroonan nang unan sa ilalim nang ulo, cucuscusin +ang boong catauan niya nang malacas nang man~ga damit na tuyo, na +idinadarang sa apoy, upan din masaol-an nang init ang catauan. Cun +mayroong _aguardiente ó alac_ na matapang sa niyog ay maigui ibabad +doon ang man~ga damit na pan~guscos. Mabuti namang ilapit lapit sa +apoy ang tila patay cun guinagaua itong man~ga turo co n~gayon. +Magaling ding ibaon hangan liig sa buhan~gin cun baga mainit ang arao. +Pagcayari na itong man~ga sinabi co n~gayon, ay cailan~gang baguhin +ang lagay nang catauan nang nalunod, houag lamang ilagay nang +patihaya. Saca hihipang parati nang malacas sa ilong ó sa bibig. Ang +isang munting caputol na caua-yan, ay magagauang panhihip; n~guni cun +hihipan sa ilong ay cailan~gang tacpan nang camay yaong cabilang butas +nang ilong, pati nang bibig; cun sa bibig hihipan ay tatacpan naman +ang ilong. Caya guinagaua ito,i, nang magpatuloy ang han~gin sa baga +nang nalunod. Bucod dito ang isa pang totoong cailan~gang gauin sa +tila patay, ay ang pagsumpit nang usoc nang tabaco; ang paraan nang +pagsumpit doo,i, ualang liuag. Magpatay capagcaraca nang isang manoc +na malaqui, at ang caniyang _buche,_ ay linising maigui. Maghanda ca +naman nang dalauang cauayang mumunti, na isosoot doon sa dalauang +butas nang _buche_ nang manoc. Ang dulo nang isang _cauayan_ ay +ipapasoc sa pouit nang nalunod; pagcayari na ito,i, omip-ip ca nang +tabaco, at ang usoc ay iyong paraanin doon sa _cauayan_ patuloy sa +pantog ó _buche_ nang manoc, na pipisilin mo nang mapatun~go sa loob +nang catauan nang tauo. Itong ganitong pagsumpit nang usoc nang tabaco +ay gagauin nang mahabang panahon hangan sa masaol-an nang buhay ang +tila patay. Cung yaong man~ga sinabi co ay itinuloy na han~gan sa +apat, lima, ó anim na oras, at hindi nasasaol-an nang buhay ang tauo, +ay maitatahan na ang pag-gamot, at caalamalam patay na totoo ang tauo. +Datapoua cun baga siya,i, nasaol-an nang buhay at hungmihin~ga na, ay +maigui palonoquin nang ilang capatac na aguardiente, ó _alac_ na +matapang na tinubigan, at cun baga nacacasagui na yaon sa lalamunan, +ay big-yan pa nang isang cucharang ualang calahoc Itong lahat na +itinuro co n~gayon ay totoong buti. Ang gaua nang iba doon sa nalunod +sa tubig ay canilang ibinibitin nang pataob; datapoua,i, masama yaon +at macacamatay bagcus sa nalunod. + +_Ang gagauin sa tila patay, dahil sa siya,i, natamaan nang lintic, ó +inarauan, ó nainitan nang apoy, ó nausucan, ó sapagca mayroon siyang +inamoy na may amoy na, matapang para nang_ alcanfór, luya, pimienta, +almizcle etc. + +458. Ang tauong tila patay sapagca natamaan siya nang lintic, ó dahil +sa man~ga sinabi co n~gayon, ay huhubdan nang damit, at ipahihiga nang +pataguilid na mataas taas ang ulo sa lupa, at lalong magaling sa +muthaan. Pagcaraca,i, hihipan sa bibig, ó sa ilong para nang turo sa +párrafo 457. Bubusan siyang parati nang maraming ban~gang tubig na +malamig sa boong catauan, lalo pa sa muc-ha,t, dibdib. Cun ualang +tubig, ay ilalagay nang parapa ang tila patay doon sa muthaan; at sa +tapat nang muc-ha niya, ay maigui ang pag-gaua nang isang hucay na +munti, ganga bao calaqui, sapagca mabuti doon sa gayon ang sin~gao +nang lupa. Pagca nasaol-an na ang tila patay, ay babasain nang _suca_ +ang caniyang quibotquibotan, ang mata, pati nang ilong; at +palolonoquin siya nang isang cucharang _suca_ rin. Saca dinadalang +malapit lapit sa may apoy, at bubusan pa mandin sa catauan nang +malamig na tubig, hangan sa masaol-an siyang totoo. Saca inilalapit +lapit pa sa apoy, at pinaiinom nang _sabao_ nang _carne,_ ó nang +caunting _aguardiente._ Cun itong man~ga sinabi co n~gayon ay hindi +maniya, ay sumpitin nang usoc nang tabaco para nang turo sa párrafo +457. + + +_Ang gagauin sa tila patay dahil sa masamang sin~gao nang man~ga +pusali, ó man~ga libin~gan, ó bilangoang quinadoroonan nang maraming +tauo, at sa tila namatay sa panahong tag-salot, ó cun siya,i, linagnat +nang lagnat na sucab, ó binilutong._ + +459. Ang gagauin sa anaqui patay dahil sa man~ga sinabi co n~gayon, ay +ang man~ga turo co sa párrafo 458 na sinundan nito. Datapoua ang tubig +na ibubuhos sa catauan nang tauo ay mabuti lahucan nang _suca_ cun +baga mayroon. Magaling namang pasucahin ang gayong tila patay nang ga +dalaua ó tatlong cucharang _ojimiel escilítico_ ú _ojimiel_ nang +_bacong_ na sinamahan nang isang cucharang _aguardiente_ ó _alac_ na +matapang. Ang pag-gaua nang _ojimiel_ ay aquing sasaysayin sa número +8. Yaong man~ga tauong inuupahan nang paglilinis nang man~ga pusalian +ó man~ga lugar na mabaho, ay maigui painumin muna nang caunting +aguardiente ó alac na matapang nang houag macapagcasaquit sa canila +ang sin~gao na masama n~g canilang linilinisan. + + +_Ang gagauin sa tila namatay dahil sa siya,i, sinumpong nang malaquing +galit, ó toua, ó sapagca nabalitaan nang masamang balita, ó dati na +siyang sinusubaan, ó dinaanan siya nang desmayo._ + +460. Ang dinaraanan nang malaquing galit, ó toua, ó nabalitaan nang +masamang balita, ó ang sinubaan, ó dati nang sinusubaan, ó nadesmayo, +at saca tila natuluyang namatay, ay hindi sucat pabayaan, at cun +minsa,i, hindi patay ang may catauan, at masasaol-an nang buhay. Caya +ang gagauin doon ay gayon: Ang tila patay idoroon sa maaliualas na +lugar; bubusan ang caniyang catauan nang maraming malamig na tubig; +hihipan agad sa ilong ó sa bibig, para nang turo sa párrafo 457; +lalapitan sa ilong nang man~ga mabaho para nang sunog na pacpac nang +manoc; ang galangalan~gan nang camay at ang quibotquibotan ay maigui +hilutin nang damit na maban~go; cuscusin ang catauan nang damit na +ininit sa apoy; daroonan sa talampacan nang man~ga bato ó ladrillong +mainit; uugain ang catauan at bubuhating maminsan-minsan; bubunutin +naman ang ilang buhoc, at tatauaguin nang caniyang pan~galan; pagca +humin~ga na nang caunti, ay palonoquin nang isang cucharang +agardiente. Ang gayong tila patay na tauo,i, mabuti hubdan, at +calaguing lubos ang lahat na tali nang damit, at masama ang may +maigting doon. Cun hindi rin nasasaol-an nang buhay ang tila patay, ay +mabuti sangrahan sa camay, at sumpitin nang usoc nang tabaco, para +nang turo sa párrafo 457. + + +_Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, binitay._ + +461. Ang tauong binitay ó nagbicti ay cailan~gang sangrahan agad sa +liig sa alin man sa dalauang ugat na pinan~gan~ganlang _yugular,_ na +doroon sa man~ga taguiliran nang liig, na macaapat man sa loob nang +tatlong oras cun hindi nagcacasiya ang isang pagsasangra. Cun baga +nang masangrahan na,t, masaol-an, nahihilim ang may cataua,i, +casasangrahan pa, hangang lumacas na magaling ang pulso, at siya,i, +masaol ang lubos. Ang hiniua nang lanceta, ay houag bigquisan, cundi +sapauan lamang nang isang mabilog na capirasong damit, ganga piso +calaqui, na linatagan nang caunting sahing, nang cumapit sa laman, at +umampat ang dugo. Ang lugar na tinahacan nang lubid, ay maigui basain +nang _suca_ ó tubig na may _asin._ Bucod dito,i, cailan~gang hipan sa +bibig pagcaraca ang tila patay, ayon sa turo sa párrafo 457. Pag +hungmihin~ga na, ay painumin nang maraming malamig na tubig, at +paypayang parati. Masamang ipahiga ang gayong tila patay; magaling +ipalocloc sa sahig, at alagaan ang ulo, nang houag tumun~go sa ilalim. +N~guni cun baga lungmingsad ang unang buto nang liig, ay ualang +magagauang gamot doon. + + +_Ang gagauin sa tila patay dahil sa siya,i, nahulog sa mataas, ó +pinalo nang malacas, at sa dinaanan nang_ apoplegía _ó_ epilepsia, _at +tila natutuluyang mamatay._ + +462. Ang nahulog sa mataas, at ang pinalo nang malacas, capag nasactan +ang utac nang ulo niya, ay nahihilim na tambing, at ang magaling sa +gayo,i, sangrahan nang maquiilan sa paa. Ang lugar na nasactan, ay +doroonan nang isang basahang babad sa aguardiente ó alac na matapang +sa niyog. Ang ilong pati nang quibutquibutan, ay babasain nang _suca;_ +sa bibig ay huhulugan naman ang tila patay nang ilang capatac na +_suca_ rin. Cun nasasaol-an ang may catauan, ay painumin nang isang +vasong tubig na malamig; ang muc-ha sampon nang dibdib niya,i, bubusan +nang tubig na malamig din. + +463. Ang tauong _nanhihimatay,_ ó ang dinaraanan nang apoplegía, ó +epilepsia, cun minsa,i, tila natutuluyang namamatay, bago,i, hindi +patay. Caya yaong man~ga gayong maysaquit, ay hindi sucat ilibing +muna, cundi maramdamang mabaho baho na. Ang mabuti doon ay hubdan at +sangrahan sa camay, at ilagay sa maaliualas na lugar, na bucas ang +lahat na don~gauan. Ang isa pang magaling doon, ay ang pagsumpit nang +usoc nang tabaco ayon sa turo sa párrafo 457. + +_Ang gagauin sa man~ga sangol na tila patay cun bagong ipan~ganac, +dahil sa napisa ang canilang pusod, ó sapagca nasicpang totoo nang +lungmabas sa tiyan, at sa man~ga batang tila patay dahil sa pagsigao ó +sa pagsibol nang n~gipin, ó sapagca inugoy sila nang malacas sa +duyan._ + +464. Cun mayroong batang ipinan~ganac na ualang pulso, at hindi +cungmacabacaba ang puso niya, cundi anaqui patay, bago talian at +putulin ang pusod, ay cailan~gang usisain cun baquin gayon ang +caniyang lagay; cun dahil sapagca mataba,t, marugo ang bata, ó dahil +sa siya,i, yayat at mahina. + +465. Caya na-aalamang marugo ang bata sapagca ang color nang cataua,i, +mapula, ó maitim-itim, na yao,i, ugali nang man~ga batang mahirap +ipan~ganac; lalo pa cun nasicpang totoo nang siya,i, ipan~ganac, ó +nalauong napatahan sa pinacaaran ó pinacaliig nang bahay tauo, ó cun +binago nang hilot sapagca sala ang paglabas, ó cun nacabicti sa caniya +ang pusod. Cun gayon, ang maiguing gauin, ay ituturo co n~gayon. Ang +pusod ay putulin; datapoua houag talian yaong natitirang caputol na +patun~go sa catauan nang bata, cundi sipsiping agad yaon ding dulo +nang pusod, nang lumabas ang dugo, hangan sa masaol-an nang buhay ang +bata. Cailan~gan namang tacpan ang ilong niya, at hipan nang malacas +sa bibig. Ang isa pang totoong cailan~gang gauin, ay sipsipin ang +caliuang suso nang bata, bucod dito,i, dadalhin sa maaliualas na lugar +ang sangol, at cucuscusin ang boong catauan niya nang mahinang +pagcuscos, lalo pa ang palad at ang talampacan nang damit na iniinit +init sa apoy. Cun ang bata,i, nasaol-an na nang buhay, ay talian na +ang pusod. + +466. Datapoua cun baga caya tila patay ang bata dahil sapagca siya,i, +mahina, ay houag putulin ang pusod; cundi pabayaan munang cacabit nang +caniyang _ina,_ nang halagang calahating oras ó isang oras caya, +hangan sa ang bata,i, ga gumamit nang buhay sa caniyang _ina;_ +cuscusin naman nang mahinang pagcuscos ang catauan nang bata, nang +damit na manipis, na babad sa mainit na alac sa misa; at cun hindi rin +nasasaol-an nang buhay, ay sipsipin ang caliuang suso nang bata, at +hipan nang malacas sa caniyang bibig, para nang turo co sa párrafo 405 +na sinundan nito. + +467. N~guni cun baga dahilan sapagca hindi marunong ang hilot, +napacaaga ang pagputol nang pusod, at ang bata,i, hindi hungmihin~ga, +at uala siyang pulso cundi tila patay, ay uusisain ang totoong dahilan +noong ganoong caniyang lagay, ayon sa turo sa párrafo 465 at sa 466; +at cun baga caya tila patay ang bata, sapagca siya,i, maraming dugo, +ay cacalaguin pagcaraca ang tali nang pusod, at gagauin ang ibang +man~ga bilin sa párrafo 465. Datapoua cun baga ang bata caya tila +patay dahil sa cahinaan nang caniyang catauan, ay ang man~ga turo sa +párrafo 466 siya ang sundin; at bucod doo,i, ilalapit lapit sa apoy +ang bata. + +468. Ang man~ga batang tila patay, cun sila,i, sinisibulan nang +n~gipin, ó cun dinaraanan nang _convulsión,_ ó sapagca iniugoy ang +malacas sa duyan ó naraganan nang canilang _ina_ ó nang sugo noon, cun +natutulog, ay hihipang agad sa bibig para nang uica co sa párrafo 465. +Sususuhin, ó sisipsipin ang caliuang suso nang bata; cucuscusin naman +ang boong catauan nang magaang pagcuscos nang damit na iniinit init sa +apoy; ilalapit lapit naman sa apoy ang gayong batang tila patay, ó +ibabaon sa gaboc na iniinit init sa cauali. Ang ilong patí nang +quibutquibutan nang bata,i, babasain nang tubig na maban~gong totoo. +Bagay rin doon ang sumpitin nang sumandaling oras calauon nang usoc +nang tabaco, para nang turo sa párrafo 457; houag lamang lacasan ang +paghihip maca masactan ó mapaso ang bituca. + + +_Ang gagauin sa man~ga babaying tila patay cun nan~gan~ganac, ó cun +macapan~ganac na_. + +469. Ang man~ga babaying nan~gan~ganac, ó ang bagong nacapan~ganac, +cun minsan namamatay nang biglang pagcamatay, n~guni cun minsan hindi +totoong patay. Caya yaong man~ga caauaauang babaying gayon, ay hindi +sucat pabayaan, cahima,t, camuc-ha nang bangcay cun tingnan, cundi +atohing gauin itong man~ga sasabihin co n~gayon, upan ding masaol-an +nang buhay, cun baga sacaling hindi totoong patay. Ang gagauin n~ga +roon ay gayon: Hihipang agad sa bibig nang totoong lacas na paghihip, +nang magpatuloy ang han~gin sa _baga_ nang tila bangcay. Datapoua ang +ilong ay tatacpan, ó cun hipan sa ilong ay cailan~gang tacpan ang +bibig. Ang babayi ay ipahihiga nang pataguilid na mataas taas ang +ulo, at cacalaguin ang lahat na tali sa catauan niya. Saca mabuti +cuscusin nang damit na malaqui,t, magaspang ang palad, pati nang +talampacan sampon nang catauan niya, houag lamang ang tiyan, cun hindi +pa nacapan~gan~ganac siya; ó ibaon sa gaboc na mainit init, houag +lamang ang muc-ha,t, liig, sapagca cun lumamig ang cataua,i, maliuag +liuag (ani Buchan) ang masaol-an nang buhay ang tila patay. Ang +pagsasangra doon sa camay cun minsa,i, maigui cun hindi yayat at +mahina ang babayi, ó cun hindi siya pinanaogan nang maraming dugo +Bucod dito ang isa pang totoong cailan~gang atuhing gauin ay ang +pagsumpit nang usoc nang tabaco nang ilang oras calauon, ayon sa turo +sa párrafo 457. Datapoua cun ualang asa, na yaon ay magasaol-ao nang +buhay, sapagca ang man~ga itinuro co n~gayo,i, itinuloy nang anim ó +pitong oras calauon, at hindi rin nabubuhay, at bucod doo,i, naalaman +nang patay na totoo ang babayi, cun baga hindi pa siya +nacapan~gan~ganac, ay hihiuain ang tiyan para nang ituturo co n~gayon +nang mabinyagan ang bata. N~guni cun baga nasaol-an nang buhay ang +babayi, ay alagaan para nang turo sa capítulo 79 at sa capítulo 80. + + +_Ang gagauin sa babaying buntis na namatay, nang mahan~go ang bata sa +tiyan at mabinyagan._ + +470. Cun mayroong namatay na babaying buntis, ay cailan~gang litasin +ang caniyang tiyan at han~goin ang bata doon. Ang paghiua doo,i, mula +sa itaas na pailalim sa taguiliran nang pusod, ga isa, ó dalauang +daliri lamang calayo doon. Ang unang hinihiua,i, ang balat, na yao,i, +macapal; ang sungmusunod doo,i, ang bahay tauo, na yao,i, manipis +nipis. Ang bata,i, hahan~guin doong marahan dahan, bubusan sa ulo nang +tubig na totoo para nang sa bucal ó sa ilog, ó sa laua, ó sa ulan, ó +sa dagat man; cun binubusan ang bata nang tubig, yaon ding tauong +bungmubuhos ay mag-uiuica namang sabay nang gayon: aco,i, nagbabautizo +sa iyo sa n~galan nang Ama,t, nang Anac at nang Espíritu Santo; ó cun +ibig niya,i, ang sa uicang castila, ay ganito ang caniyang uiuicaing +casabay nang pagbubuhos nang tubig: YO TE BAUTIZO EN EL Nombre del +Padre, y del Hijo, y del Espírtu Santo. Itong man~ga uicang +guinagamit sa pagbibinyag, ay hindi sucat dugtun~gan ó dagdagan nang +ibang uica, at hindi rin sucat culan~gan, ó bauasan nang anoman. Bucod +dito,i, ang aahain nang tauong bungmubuhos doon sa caniyang guinaua sa +bata ay ang dating guinagaua nang man~ga cristiano sa santa Iglesia ni +Jesucristo. + + + + +=CAPÍTULO 76.= + +_Ang gagauin sa babaye cun hindi husay ang pagdaan sa caniya nang sa +panahon._ + + +471. Ang man~ga babayi cun gungmagamit sa icalabing apat na taong, +hangang sa icalimang pouo, ay dinaraanan bouan-bouan (cun hindi +buntis) nang saquit nang tiyan, na ang pan~galan nang castila doo,i, +regla. Cun yaong pagdaan nang sa bouan, ó sa panahon, ay sungmasala +dahilan sa cauntian ó caramihan nang dugong nananaog, ay nagcacasaquit +ang may catauan, lalo pa cun nauaualang lubos yaong ugaling saquit na +yaon. Ang babaying masipag at masaya ang loob, ay maliuag di siyang +panaugang maigui; datapoua ang babaying matamaring cumibo, ang +mapanglauin, ang cungmacain nang cun ano ano, ay siya ang malimit +urun~gan nang sa panahon, ó panaugan nang sala, at cun minsan yaon din +ang di icapagcaanac niya. + +472. Ang dahilan noong pagsala nang pagpanaog nang sa bouan, ay ang +cahinaan nang may catauan, sapagca cun minsan hindi siya lungmalacad, +ó hindi nananaog man sa lupa, nang malibang ang caniyang loob, at uala +rin gaua doon sa bahay na bagay sa catauan niya, sapagca ang datihang +gaua nang man~ga babaying marami, ay ang pananahi, ang paghabi, ó ang +pagdurugtong nang _abaca_, na yao,i, paraparang masamang totoo, +sapagca ang gungmagaua noon, ay parating tun~go ang caniyang ulo, pati +nang licod, na dahil doon ay nasisicpan ang dibdib niya Bucod dito +palibhasa,i, ualang quibo cundi parating locloc, ay nanhihina nang +nanhihina ang may catauan; na cun malauon ay nananab-ang nang pagcain +na-tatamad siyang lumacad, ang sicmura niya,i, nagugulo, sungmasaquit +ang n~gipin pati nang paa; sinusubaan pa cun minsan; hindi +pinananaogang maigui; lungmulura nang dugo, at ang isa pa,i, +sungmasama at nasisira (ani Buchan) ang magaling na hichura nang +catauan. Caya ang nagsasaquit gumaua noong man~ga gauang yaon, cun +baga hindi siya pinananaogang mabuti nang bouan; ay maliuag +gungmaling, cundi sundin niya ang man~ga ituturo co n~gayon sa man~ga +párrafong isusunod dito. N~guni cailan~gan pacatalastasin nang man~ga +mangagamot, na ang guinagaua sa babaying masasactin at mahina na hindi +dinaraanan nang bouan, iba sa iguinagamot sa babaying mataba,t, hindi +mahina. + +473. Ang babaying mataba,t, magaling ang catauan, na biglang +dinaraanan nang hindi siya panaugan nang bouan, ó sala ang pagpanaog, +ay cailan~gang lumacad arao arao. Cun nacacaya ang maysaquit ay maigui +sa lahat ang pagsacay sa _forlon_ ó sa _cabayo_. Bucod dito houag +siyang hihipo nang anomang gaua pagca bagong nacacain. Capilitan +namang sangrahan yaong gayong maysaquit; sapagca ang pagsasangra ay +madalas macagaling pagcaraca sa hindi dinaraanan nang panahon, lalo pa +cun ang may cataua,i, malacas at mataba, at datihang hindi siya +nagcacasaquit nang gayong pagcacasaquit. Datapoua ang pagsasangra, ay +hindi sucat gauin sa man~ga babaying mahina,t, masasactin. Ang isa +pang magaling doon ay ibabad sa malacucong tubig ang paa nang +maysaquit, at painumin nang bilin sa número 20. Ang _suero_ nang gatas +ay maigui doon naman. Gayon ding mabuti purgahing maminsan minsan ang +maysaquit nang bilin sa número 21. + +474. N~guni ang babaying dati nang mahina,t, masasactin, na marahil +urun~gan nang sa panahon, ay gagamutin para nang ituturo co n~gayon; +sa macatouid, ang maysaquit ay capilitang lumacad arao-arao, at +magpasial, ó sumacay sa cabayo, na yaon ang lalong magaling sa lahat. +Cun hindi maari sa caniya yaon, cailan~gang manaog siya sa lupa touing +arao, (ayon sa turo ni Buchan) at mag-alaga siya doon nang munting +halamanan. Houag siyang cacain nang sala, ó nang man~ga cun ano ano. +Masama doon ang maymanticang marami, ang m~ga maasim, at ang may +harina para nang _patani, balatong,_ etc. Masama rin doon ang +pagsasangra at ang purga. Ang totoong bagay na gamot sa gayon, ay ang +pinagquiquilan nang _bacal;_ yaon bagang _bacal_ na totoo, na hindi +_acero_ ó ang ualang patalim. Masama naman ang _bacal_ na may +_calauang._ Cun ang saquit ay bago, ó cun bata pa ang babayi, ang +bacal na sucat doon, ay timbang labinglima, ó dalauang puong butil na +palay arao-arao; cun minsan siya na ang timbang apat ó limang butil na +palay. Datapoua cun ang saquit ay malaqui at matanda ang babayi, ay +mabibig-yan siya n~g marami sa roong bacal na quiniquil, hangang sa +timbang cahati. Mabuti samahan ang bacal n~g _dita ó anis_ Ang man~ga +bilin sa número 54, 55 at sa 56, totoong mabubuting gamot sa saquit +nang pag-urong n~g sa panahon; ang mangagamot ay pipili doon sa tatlo, +nang lalong bagay sa calooban nang maysaquit. Cun ang ibig lamang ay +ang panaugan n~g sa bouan ang babayi, ang _alac_ na bilin sa número +55, ay nacacagaling agad sa may saquit. Datapoua cailan~gang +pacatalastasin nang man~ga mangagamot na cun baga ang babayi na hindi +dinaraanan nang bouan, ay may lagnat pang casama, ó nag-uubo, ó +binabalin~goyn~goy, ó payat ang catauan niya, ay capilitang alisin ó +paual-in muna itong man~ga saquit na ito, bago gauin ang m~ga itinuro +co sa párrafong ito nang panaugan siya n~g bouan. Caalamalam capag +nauala ang man~ga saquit na yaon ay pananaugan ang maysaquit di man +gamitin. Ang iquinauurong nang panahon sa man~ga babayi, ay ang +lamig, ang sip-on, ang tacot, ang pagcain nang manteca, bun~ga nang +cahoy, gatas, ó isda ó nang man~ga malalamig, ó man~ga mainit na totoo +para nang luya, bauang at pimienta, ó m~ga ma-aasim, ang pagsasaquit +nang pag-gaua at ang pagcapuyat. Caya cailan~gan ang houag iuala n~g +man~ga mangagamot sa canilang loob ang bilin co nang una, sa +macatouid; na ang pag-urong nang panahon cun minsa,i, hindi saquit, +cundi dala nang ibang saquit, na yaon ang cailan~gang alisin muna. Cun +baga mauala man yaong saquit, at malacas lacas man ang may catauan, ay +hindi pa dungmarating na cusa sa caniya ang ugaling pagdaan nang sa +panahon, ay gamutin, nang panaugan siya, ayon sa turo sa capítulong +ito. + +475. Cun ang babayi hindi na dinaraanan nang panahon sapagca siya,i, +matanda na, cun baga bigla ang pagtahan, ó ang pag-urong nang bouan, +at dati siyang pinananaugan nang malacas, ay gagamutin nang gayon: Ang +maysaquit ay sasangrahan, at cun macalalo ang anim, apat ó tatlong +bouan, ay sasangrahang uli. Houag pacanin nang maraming carne ó itlog, +at houag painumin n~g _alac._ Cun umaga bago cumain ang maysaquit ay +pinaiinom siya nang bilin sa número 24, na yaon ang totoong buti doon, +na cailan~gang gauin touing icalaua ó icatlong arao. Cun minsan naman +bago tumahan ang pagdaan nang sa panahon sa babaying matanda na, ay +pinananaugan siya muna nang maraming dugo; at cun gayo,i, houag +sangrahan. Datapoua cailan~gan ang husay na pagcain pati nang +pag-inom, at bucod dito,i, paiinumin nang bilin sa número 24, at +maminsan minsang pupurgahin nang bilin sa número 23. Masama roon ang +man~ga masaclap, at ang guinagamot nang gayon, ay sinisibulan cun +minsan nang _cancro_ sa _bahay tauo._ Maraming babaying matanda ang +namamatay cun bagong tungmatahan ang pagdaan nang panahon sa canila; +datapoua mayroong ibang gungmagaling sa rati ang canilang catauan, +nauauala ang ibang man~ga saquit, at cun minsan ang dating +nananalamin, sapagca malabo ang mata, ay nacaquiquita nang magaling, +at iniiuan ang salamin. + +_Nota._ Ang man~ga painom nang man~ga gamot na hindi maalam doon sa +babaying inurun~gan nang sa panahon, sa halimbaua ang alac na +matapang, ang _suma_ at ang iba pang gayon ay totoong sama. + + + + +=CAPÍTULO 77.= + +_Ang gamot sa babaying pinananaugan, ó_ _linalabasan nang maraming +dugo, na ang_ _tauag nang castila doo,i,_ flujo de sangre. + + +476. Ang gagauin sa babaying linalabasan ó pinananaugan nang maraming +dugo ay gayon. Cun baga dating saquit niya yaon at malimit siyang +daanan noong hirap na yaon, ang unang cailan~gan doon, ay ang husayin +ang pagcain at ang pag-inom. Saca bibig-yan ang maysaquit nang bilin +sa número 24 at nang sa número 32. + +477. Datapoua cun hindi dating saquit niya yaon, cundi dinaraanan cun +minsan lamang nang siya,i, pinanaugan nang maraming dugo, ay gagamutin +para nang pag-gamot sa babaying buntis na talagang ma-cucunan, na +yao,i, aquing ituturo sa párrafo 479. + + + + +=CAPÍTULO 78.= + +_Ang gagauin sa babaying buntis na nagcacasaquit saquit, at sa tila +macucunan._ + + +478. Ang man~ga babaying buntis ay dinaraanan nang pagsaquit nang +n~gipin at ulo, at cun minsa'i, dungmuroual, at ga ibig nilang sumuca +cun umaga. Ang totoong gamot dito,i, ang pagsasangra. + +479. Cun minsan naman, cun nahuhulog ó lungmulucso ang babaying buntis +ó cun lungmacad nang matulin, ó nahirapan nang pag-gaua, ó cun +inarauan, ó cun sungmusuca, ó nagalit, ó natacot, ó cun nacainom nang +maraming alac ó _cha,_ ay sungmasaquit ang caniyang bay-auang na yaong +saquit ay ungmaabot hangang hita, bago sumunod doon ang pagsaquit nang +tiyan, na dahil doo'i, nahahalatang macucunan siya. Ang gagauin doo'i, +gayon: Pinahihiga capagcaraca ang maysaquit, pinipilit siyang +tungmahang ilang arao doon sa hihigan, na mababa ang ulo, na ualang +quibo, at ualang imic man; sasangrahan agad sa camay hangang sa macuha +ang timbang ualo ó siyam na pisong dugo. Houag pacanin nang _carne, +itlog,_ ó sabao nang _carne,_ cundi canin, gatas, etc. na malamig cun +canin. Touing icalauang oras, ay iinumin niya ang timbang isang +salaping _salitre ó nitro_ número 20. Bucod doon ay iinuming parati +niya ang bilin sa número 2. Mayroong babaying mataba,t, marugo na +datihang nacucunan sa tacdang panahon. Ang maigui sa caniya, ay +magsangra cun malapit lapit na ang arao n~g pagdaan sa caniya niyong +hirap na yaon. Maigui rin sa caniya ang man~ga turo co dito rin sa +párrafong ito. + + + + +=CAPÍTULO 79.= + +_Ang gagauin cun mahirap ang pan~gan~ganac nang babayi._ + + +480. Maraming totoong babayi, ang namamatay dahil sapagca ualang +naalamang anoman ang man~ga hilot, at ang man~ga nagsisitulong sa +babaying nan~gan~ganac. Ano mang bagay na naririn~gig nilang magaling +sa nan~gan~ganac guinagaua pagcaraca, lalo pa cun turo nang matanda, ó +nang man~ga man~gagamot na mangmang, na hindi man marunong bumasa. Ang +marahil gauin nang man~ga hilot na hindi maalam doon sa babaying +nan~gan~ganac, ay pinaiinomin ang catauan nang _castor, luya,_ +sambong, _ruda,_ lan~gis nang _ambar, alac, triaca, café, aguardiente_ +ó tubig nang _anis ó hinojo._ Itong lahat na bagay pauang masama (ani +Tissot) at parang lasong totoo, sapagca nacalalauo,t, nacaliliuag sa +pan~gan~ganac, dahil sa cainitan nang man~ga gamot na yaon, at yaon +din naman ang nagpapainit, at ang ga nagpapatigas ó nagpapaunat sa +bahay tauo; pati nang man~ga daraanan nang bata cun ipan~gan~ganac, ay +namamaga rin dahilan doon at cungmiquipot. Bucod doon ang babaying +pinaiinom noong man~ga maiinit na yao,i, ang caniyang marahil masapit, +ay ang siya,i, panaugan nang maraming totoong dugo, at matutuluyang +mamatay sa loob nang ilang oras. + +481. Ang totoong sucat gauin sa babaying nan~gan~ganac, ay ang +sasabihin co n~gayon, na yao,i, pauang aral ni Tissot at ni Buchan, na +sila ang totoong dapat paniualaan, sapagca bihasang totoo sila doon sa +man~ga bagay na yaon Cun mayroong babaying nan~gan~ganac na dating +malacas siya,t, hindi masasactin at hindi rin sala ang hichura nang +caniyang catauan, cun baga mahirap ang caniyang pan~gan~ganac, ay +houag siyang dumag-is cun hindi panahon at siya,i, bagcus hihina. +Masama ring lamasin, ó iriin nang man~ga tauo ang caniyang tiyan, +sapagca yao,i, macacamatay sa bata, at ang isa pa,i, ualang +paquinabang doon sa gauang yaon. Ang man~ga maiinit na gamot na aquing +tinuran sa párrafo 480, na sinundan nito ay masama naman. Ang bagay na +bagay sa caniya ay gayon: Sasangrahan agad siya sa camay, sapagca yaon +ang nacacaualang madali nang man~ga pagsaquit nang catauan, at +nacacalubay sa man~ga casangcapan nang nan~gan~ganac. Hangang di +lumabas ang bata,i, houag pacanin ang may catauan; datapoua +mabibig-yan siya nang durog na tinapay na luto sa tubig. Toui siyang +iinom, ang ipaiinom ay ang tubig na pinaglutuan nang caunting tinapay +rin. Susumpitin naman siyang macaitlo cun arao, at macaitlo cun gabi, +nang tubig na pinaglagaan nang _culutan,_ na may casamang caunting +_lana,_ ó lan~gis na bago nang _niyog_. Saca pinalulucloc na parati +ang babayi sa tapat nang isang palioc na puno nang tubig na mainit, at +pinasisin~gauan siya roon, sapagca ang sin~gao nang mainit na tubig ay +nacacalambot agad sa catauan. Bucod dito,i, lalahiran nang mantica +ang loob nang caniyang punong catauan. Doroonan naman sa ibabao n~g +tiyan nang man~ga basahang babad sa mainit na tubig, na ito,i, totoong +buti rin. Ang man~ga itinuturo co n~gayon na pauang ualang liuag, ay +hindi mahirap gauin, at hindi rin nacacaano sa bata at sa babayi, at +maraming totoong babayi ang nacacapan~ganac na maigui capag sinusunod +nila yaon. + +482. N~guni cun sala ang lagay nang bata sa tiyan ó cun sala ang +catauan nang babayi, ay hindi magcacasiya ang man~ga itinuro co sa +párrafong sinundan nito. Cun masama ang lagay nang bata sa tiyan ó cun +sala ang paglabas, ay cailan~gang hanapin ang isang marunong na hilot, +at ang gagauin niya ay gayon: Ang tiyan nang babaying nan~gan~ganac +idiriin nang camay sa man~ga taguiliran, at sa ibabao n~g tiyan din na +paitaas, nang mahina hinang pagdiriin, nang umurong ang bata, cun sala +ang paglabas. Pag napasauli na ang bata sa loob, ay ipinaanyo roon n~g +hilot n~g lumabas na mahusay. Cun baga patay ang bata sa tiyan ang +gagauin sa babayi, ay yaon ding man~ga bilin sa párrafo 481. + + + + +=CAPÍTULO 80.= + +_Ang man~ga saquit na marahil sumunod sa pan~gan~ganac nang babayi._ + + +483. Ang man~ga saquit na marahil humalili sa pan~gan~ganac n~g babayi +ay lima. Ang nauuna ay cun siya,i, binubusan n~g maraming dugo. Ang +icalaua,i, ang pamamaga nang _bahay tauo._ Ang icatlo,i, cun hindi +lungmalabas yaong ugaling lungmalabas na dugo sa man~ga babaying +nan~gan~ganac. Ang icapat ay ang gatas, cun hindi husay ang +pagpatun~go sa man~ga suso nang babaying. Ang icalima,i, cun hindi +lungmalabas ang inunan. + +484. Cun baga nang macapan~ganac ang babayi, binubusan siya nang +maraming totoong dugo, ang gagauin doo,i, sasangrahan, at susundin ang +ibang m~ga bilin sa párrafo 479. Bucod dito,i, lalag-yan siya sa tiyan +at sa bay-auang, pati sa m~ga hita nang man~ga basahang babad sa +_tubig_ at sa sucang matapang na magcasingdami, na yaon ay papalitang +parati pagca tuyo tuyo na, at inaalis tuloy pag ungmuunti na ang +paglabas nang dugo. + +485. Ang pamamaga nang bahay tauo sa loob nang catauan nang babayi +caya na-aalaman, sapagca masaquit ang tiyan, at tila nauunat. Cun +hipuin, ay lalo pang sungmasaquit. Bucod doon mayroong naquiquitang +manchang mapulapula, na nangagaling sa ilalim nang pos-on, at +ungmaabot hangang pusod. Cun ang may cataua,i, lungmulubha ay +ungmiitim yaong mancha, na yao,i, masama at mamamatay ang maysaquit. +Ang isa pa roon ang may cataua,i, totoong hina, at ang muc-ha,i, +nag-iiba. Tila nasisira-sira ang bait niya; hindi siya nauaual-ang +parati nang lagnat; ang pulso,i, mahina,t, matigas; cun minsan +sungmusuca siya, ó nagsisin-oc; parating ibig niyang manabi, at cun +minsan hindi ungmiihi. Doon sa punong catauan niya mayroong +lungmalabas na tubig na mabaho, mapulapula,t, mahapdi, itong ganitong +lagay ay masama,t, mapan~ganib ang buhay nang babayi. Ang magaling +doon ay gayon: Ang maysaquit ay sasangrahan; saca susumpitin nang +malimit nang malacucong tubig. Susumpitin naman sa loob nang caniyang +punong catauan nang tubig na malacuco rin, ó nang tubig na may +casamang gatas. Sa ibabao nang tiyan ay lalag-yang parati nang tubig +na pinaglagaan nang _cebada ó palay,_ na hinulugan nang _salitre,_ +timbang saicaualo sa isang botella, at siya rin ang caniyang iinumin. +Totoong buti namang doonan sa tiyan nang gatas na malacucong +tinubigan. + +486. Cun hindi lungmalabas ang dating lungmalabas na dugo sa man~ga +babaying nan~gan~ganac, na yao,i, nacacahila nang maraming saquit na +malalaqui, para nang pamamaga nang tiyan; ang gagauin sa maysaquit ay +yaon ding man~ga bilin sa párrafo 485, na sinundan nito. Ang man~ga +mainit na gamot na sinabi co sa párrafo 480, ay totoong sama doon, at +parang lason sa maysaquit. + +487. Ang babaying nan~gan~ganac, ay linalagnat cun minsan nang +malaqui, cun bagong nagcacagatas ang caniyang suso; at ang maigui sa +caniya, nang houag siyang lagnatin ay pasusuhin ang bata pagdaca, mula +sa arao nang caniyang pan~gan~ganac; at nang mauala ang lagnat na +malaqui na dala nang gatas, ay magaling ang pag-inom nang tubig na +pinaglagaan nang _cebada_ ó _palay_ na may salitreng casama, ayon sa +turo sa párrafo 485, at ang pagsumpit nang tubig na malacuco. + +488. Yaong man~ga babaying mahina na di inaalagaang maigui, capag +sila,i, nacapan~ganac, ó cun nagsasaoli agad sa canilang dating +guinagaua, ay nagcacasaquit, sila cun minsan nang sari saring saquit, +na ang dahilan noon ay ang di paglabas nang ugaling lungmalabas na +dugo sa man~ga nan~gan~ganac. Caya sapagca nagugulo, at hindi husay +ang pagbucod nang gatas sa suso,i, sinisibulan ang may catauan cun +minsan nang man~ga sibol, na ang tauag nang man~ga medicong castila +doo,i, _depósitos lácteos._ Itong man~ga ganitong sibol ay totoong +sama at lalo pa cun tungmutubo sa loob nang catauan; n~guni marahil +sumibol sa man~ga hita. Ang gagauin agad doo,i, paiinumin ang +maysaquit nang bilin sa número 58, at tapalan ang sibol nang bilin sa +número 59. Itong man~ga gamot na ito ay nacacauala nang sibol sa +calauonan; datapoua cun baga nagnanana, ay cailan~gang hiuain nang +marunong, at gagamutin para nang _baga_ sa párrafo 253. + +489. Cun minsan naman ang man~ga suso, ay yaon ang sinisibulan, +sapagca ang gatas ay napapataha,t, ga natutulog doon; at cun hindi +gamutin pagcaraca itong ganitong man~ga pamamaga nang suso, ang sibol +ay tungmitigas na cun malauon naguiguing cáncro, na sa lahat na +saquit yaon ang lalong masama,t, mahirap. Ang gagauin doon ay tapalan +macalaua maghapon nang tinapay at gatas hangan sa pumutoc at magnana, +ayon sa turo ni Buchan. Ito,i, gagauin cun baga nahahalatang puputoc +at magnanana. Datapoua cun ang bucol sa suso ay lauon nang tungmubo, +at hindi masaquit, ay houag tapalan nang anoman. Ang man~ga tapal na +mayroong taba ay masama roon. Cun baga ang sibol ay naguing _cáncro_ +na, ang magaling lamang doon ay ang turo sa número 60; at ang may +catauan ay palolonoquin nang bilin sa número 57, na nacacagaling cun +minsan sa calauouan. Itong lahat ay uica ni Tissot. + +490. Ang man~ga babaying nagpapasuso, nahihirapan cun minsan dahil sa +napapacnos ang man~ga utong nang suso nila. Ang pag-gamot doo,i, +ualang liuag. Magtunao ca sa isang taza nang caunting pagquit, at +isang gayon ding lan~gis na bago nang niyog, at yaon ang ilahid doon. +Ang bilin sa número 66 ay mabuti rin. Cun hindi nauauala yaong saquit +na yaon, ay purgahin nang caunting maná ó ruibarbo. + +491. Cun baga mayroong babaying nacapan~ganac na, at hindi lungmabas +ang inunan, ang mabuti doo,i, sangrahan sa camay cun baga malacas ang +babayi, at gauin ang ibang man~ga bilin sa párrafo 481. Ang gaua nang +iba,i, ang isang sariuang taying cabayo tinutunao sa alac sa misa at +ipinaiinom sa maysaquit. Ang guinagamit nang iba,i, ang taying tuyo. +Cun hindi rin lungmalabas ang inunan, at mayroong marunong na tauo,i, +lahiran muna ang caniyang camay n~g mainit na lana, at ipasoc niya sa +loob na marahan-dahan, at caniyang hilahin mayamaya. Datapoua ang uica +nang ibang maaga médico, na bihirang babayi ang nabubuhay cun hilahin +ang inunan. + +_Nota._ Cun minsan ang babaying bagong nan~ganac ay linalagnat siya +nang lagnat na may casamang butil na marami sa catauan, na yao,i, +pinan~gan~ganlang _lagnat na daua,_ na sinaysay na sa capítulo 59. + + + + +=CAPÍTULO 81.= + +_Ang gamot sa sangol cun hindi iniilaguin niya ang caunaunahang +ugaling ilaguin nang man~ga bagong pan~ganac na bata._ + + +492. Ang man~ga batang bagong pan~ganac ay puno ang canilang sicmura +sampon nang man~ga bituca nang duming maitim na malapot at malagquit, +na cundi iilaguin agad nang sangol, ay mapan~ganib ang caniyang buhay. +Caya nang lumabas yaong duming yaon sa catauan nang bata, ang gagauin +doo,i, gayon: Houag munang pasusuhin ang bata hangang di macalalo ang +isang boong arao. Painumin ang bata nang _tubig_ na sinamahan nang +caunting _azúcar ó pulot._ Bucod dito,i, mapaiinom ang bata touing +icapat na oras n~g _jarabe de chicorias_ (dilang usa) na sinamahan +nang caunting _maná_. N~guni, ang uica ni Buchan, na ang lalong +magaling sa lahat na gamot, ay pasusuhin ang bata capag naiibig niyang +sumuso, sapagca ang unang gatas nang babayi ay nacacapurga sa man~ga +sangol. + + + + +=CAPÍTULO 82.= + +_Ang gamot sa man~ga sangol cun ungmaasim ang nadoroon sa canilang +sicmura._ + + +493. Ang gatas na sinususo n~g man~ga bata ay marahil umasim sa man~ga +sicmura nila, na doon nangagaling ang m~ga _cólico,_ ang man~ga +_convulsión,_ ang pag-iilaguin ó ang pagsuca nila. Ang magaling doon +ay ang _jarabe de chicorias_ (dilang usa); at nang houag daanang uli +ang bata noong saquit na yaon, ay paiinumin arao-arao macaitlo nang +timbang calahating saicaualo ang isang inom, nang bilin sa número 61, +cun malaqui ang saquit; datapoua cun munti ang saquit, ay sucat na sa +caniya ang isang inom ó dalaua arao-arao. Ang _aceite de almendras_ ay +masama roon. + +494. Ang man~ga sangol ay malimit daanan nang _cólico_ sa man~ga unang +bouan nang canilang buhay. Ang magaling doon ay sumpitin nang tubig na +pinaglagaan nang _manzanilla,_ na hinulugan nang caunting sabón, ganga +bot-o nang pimienta calaqui. Cun minsan masamang sumpitin ang bata; at +cun gayon ay na-aari ang man~ga calillang _sabón ó pulot._ +Nacaguiguinahaua sa man~ga batang dinaraanan nang _cólico_ ó nang +pagsaquit nang tiyan nang isang basahang babad sa mainit na tubig na +pinaglagaan nang _manzanilla_ at caunting _triaca,_ na itatapal sa +tiyan. + + + + +=CAPÍTULO 83.= + +_Ang pagpambo sa man~ga sangol._ + + +495. Ang boong catauan nang batang bagong pan~ganac ay puno nang +libag, na gaua nang caniyang linan~guyang tubig sa loob nang _bahay +tauo._ Nang macuhang madali yaong libag na yaon sa catauan niya, ang +magaling sa lahat, ay pambohan nang dalauang bahaguing tubig at nang +isang bahaguing alac, na yao,i, itutuloy nang ilang arao. Cun baga +malapot at malagquit yaong libag na yaon, na cungmacapit sa catauan +nang bata, ay ma-aalis nang tubig na pinaglagaan nang _manzanilla_ na +may casamang _sabón_ na ganga _patani_ calaqui. + +496. Ang man~ga bata,i, maigui pambohan pag nacalalo na ang +labingdalaua, ó labinlimang arao nang pan~gan~ganac sa canila. Ang +ipapambo roo,i, ang malamig na tubig na ualang calahoc na anoman. +Itong gauang ito,i, magaling gauin arao-arao, sa panahon man nang +tag-guinao ó tag-sigua, sapagca totoong nacacapagpalacas sa catauan +nang bata. Ang hindi lamang babasain ay ang tuctoc nang ulo, yaon +bagang nahihipong malata sa itaas nang ulo nang man~ga bata. Pagca +napambohan na ang bata,i, masamang paramtan n~g maraming damit. Ang +man~ga batang maysaquit ay houag pambohan. + + + + +=CAPÍTULO 84.= + +_Ang gagauin sa batang nagcacasaquit cun sinisibulan nang n~gipin._ + + +497. Ang ugaling panahon nang pagsibol nang n~gipin sa man~ga bata,i, +sa icaanim ó sa icapitong bouan nang canilang buhay. Ang unang +sungmisibol ay ang sa harap; sungmusunod ang man~ga pinacapan~gil, at +ang catapusang sungmisibol ay ang man~ga bag-ang. Sa dacong +icadalauang puong taon nang buhay n~g tauo, mayroon namang sungmisibol +na apat na bag-ang din, na ang pan~galan nang man~ga tauo doo,i, ang +bag-ang nang _bait_. + +498. Ang batang nagcacasaquit, cun sinisibulan nang n~gipin, ay +cailan~gang sumpitin nang tubig na pinaglagaan nang _culutan_ lamang, +ó purgahin caya n~g mahinang purga, parang _magnesia ó ruibarbo, ó +hojas de sen._ N~guni cun dinaraanan nang pagiilaguin ang bata, ay +hindi cailan~gan ang sumpit at ang purga. Masama naman pacanin nang +marami. Datapoua mabuti painumin nang maramirami sa dati. Ang m~ga +n~gidn~gid ay lalahiran nang macaitlo ó macaapat arao-arao nang _pulot +puquiotan._ Magaling na totoo sa man~ga batang nagcacasaquit, at sa +nag-uubong parati cun sinisibulan nang n~gipin, ang sahing na +tutunauin sa apoy bago ilatag sa basahan, at itapal sa licod nang bata +sa pag-itan nang dalauang balicat. + + + + +=CAPÍTULO 85.= + +_Ang gamot sa batang may bulati sa tiyan._ + + +499. Caya nahahalatang mayroong bulati sa tiyan nang bata, sapagca +siya,i, dinaraanang parati nang _cólico._ Cun umaga mayroong maraming +lauay sa caniyang bibig, at ang hinin~ga ay iba sa rati ang amoy na +tila maasim; ang ilong ay parating quinacamot at macati. Cun minsan +nananab-ang nang pagcain; cun minsan malacas cumain; idinaraying ang +sicmura, ó sunmusuca caya cun minsan; hindi manabi siya; datapoua ang +marahil dumaan sa man~ga batang gayon ang sila,i, nag-iilaguin nang +tila hilao; ang tiyan ay malaqui, at ang ibang cataua,i, yayat; ang +maysaquit ay mahina, at ga namamanglao; ang palibot sa mata,i, tila +morado ang color; ang muc-hâ,i, nag-iibang parati; ang may catauan +nauuhao at cun natutulog, tila naguiguicla; bucod dito,i, +nan~gan~galitngit. Mayroong batang hindi lumagay cun mayroong bulati; +dinaraanan cun minsan ang gayong maysaquit nang _síncope ó +convulsión_. Cun minsan nahihilim, ó pinapauisan nang malamig; +lungmalabo ang pagtin~gin nang may catauan, pati nang voces niya,i, +hungmihina. Ang man~ga n~gidn~gid ay tila nabubuloc. Cun minsan +nagsisin-oc na parati ang may catauan; ang pulso ay munti at hindi +husay; cun minsan may ubong caunti na ualang inilulura. Cun doon sa +iniilaguin nang may catauan mayroong naquiquitang tila boto nang +_melón ó calabaza,i,_ caalam-alam mayroon sa caniyang tiyan na +bulating mahaba na may casucasuan malapad at maputi, na +pinan~gan~ganlang _tenia ó solitaria._ + +500. Maraming totoong bagay ang iguinagamot sa saquit na ito. Ang +isang totoong galing sa saquit na yao,i, ang bun~ga nang +_niyogniyogan._ Ang tatlong bun~ga ay sucat na sa batang mayroon +tatlong taon; ang apat na bun~ga sa mayroong apat na taon, at ang lima +sa ang edad niya ay limang taon. Itong bun~gang ito ipinacacain sa +batang maysaquit cun umaga bago siya cumain; n~guni cun baga may +lagnat, hindi sucat pacanin noon. Ang maysaquit na pinacain nang +_niyogniyogan_ cun umaga, ay pupurgahin nang bilin sa número 63. Itong +man~ga sinabi co, siya ang gamot sa man~ga bulating mabibilog. Itong +man~ga batang malimit magcabulati sa tiyan ay masamang pacanin nang +man~ga maliuag matunao sa sicmura, para nang man~ga hilao na bun~ga +nang cahoy, ó man~ga gulay na hindi lutong maigui. + +_Nota._ Nang mapalabas ang bulating maputi na mayroong ulo, at man~ga +casucasuan na tinatauag na _tenia ó solitaria,_ ay painumin ang +maysaquit na matanda nang tubig na pinaglagaan nang balat nang ugat +nang _granada._ Datapoua houag painumin pagdaca nang marami macacasama +sa caniya. Ang isa pang totoong malacas na gamot sa lahat na bagay na +bulati ay ang dagta nang _papaya,_ yaon bagang nangagaling sa +bun~gang mura na sinusugatan nang tumulo. Ang man~ga bata,i, +binibig-yan nang timbang saicapat hangan sa timbang cahati noon, at +linalahucan nang gatas nang calabao ó cambing; ang matandang tauo,i, +binibig-yan nang marami. Cun ualang gatas na calahoc ang dagta,i, +hindi maiinom nang tauo. + + + + +=CAPÍTULO 86.= + +_Ang gagauin sa man~ga batang dinaraanan nang_ convulsión _para nang_ +suba, sauan, taon, ó alferecía, _at ang iba pa, pati nang gamot sa +batang tila_ hinihica _na main~gay ang paghin~ga, na ang pan~galan sa +gayong saquit ay_ croup. + + +501. Cun mayroong batang dinaraanan nang _suba, sauan_ ó ibang bagay +na _convulsión,_ caalamalam ang totoong pinan~gagalin~gan noong man~ga +saquit na yao,i, ang maasim sa sicmura, ó ang pagsibol nang n~gipin, ó +ang bulati, ó ang hindi paglabas nang unang iniilaguin nang batang +bagong pan~ga-nac. Cun gayon ay susundin ang man~ga turo sa párrafo +414 at 415, at gagauin ang man~ga bilin sa man~ga capítulo 81, sa 82, +sa 84 at 85. N~guni bucod doon sa man~ga dahilang yaon, mayroong +tatlo pa mandin na cun minsan nacacapagdala nang _convulsión_ sa +man~ga bata, sa macatouid: cun mayroong man~ga bagay na nabubuloc sa +sicmura,t, tiyan nang bata, na yaon ang isang dahilan. Ang icalaua cun +ang gatas nang nagpapasuso ay masama; at ang icatlo, cun ang bata,i, +nalalagnat, lalo pa cun tiniticdas ó binubulutong. + +502. Caya nahahalatang mayroong nabubuloc sa sicmura nang bata, +sapagca pinacain ó pinasuso nang marami na hindi macayanan nang +caniyang sicmura, ó sapagca pinacain nang sarisaring bagay na hindi +nagcacaayon. Bucod dito ang gayong bata,i, nananab-ang nang pagcain; +natatamlay siya, at hindi natutulog nang mahimbing. Ang dila niya,i, +marumi; ang color nang balat ay masama, at lungmalaqui ang tiyan. Cun +baga caya _quinoconvulsión_ ó cungmiquinal ang catauan nang bata ay +dahil dito, ang magaling doo,i, houag pacanin nang marami; sumpitin +nang malacucong tubig at purgahin nang jarabe nang _chicoria_ (dilang +usa) ó nang caunting _maná._ + +503. Cun minsan naman caya sinasauan, ó sinusubaan ang bata, sapagca +ang gatas nang nagpapasuso sa caniya ay masama; sa macatouid, cun ang +nagpasuso ay nagagalit nang malaquing pagcagalit, ó namanglao, ó +natacot, ó napagod nang paggaua, ó nainitan, ó nacacain nang man~ga +cun ano ano, ó nagcasaquit, ó nacainom nang alac, ó cun pinananaugan +nang panahon, cun datidating sungmasama ang caniyang pagcaramdam, cun +pinananaugan siya nang sa panahon. Cun ang babaying nagpapasuso sa +bata dinaanan noong man~ga bagay na yaon, ang gatas niya,i, sungmasamá +at nacacapagcasaquit sa sungmususo, na cun minsa,i, iquinamamatay niya +agad. Ang mabuti doo,i, gayon: Ang bata houag pasusuhin nang babaying +maysaquit, hangan di mauala ang caniyang masamang pagcaramdam; ang +bata,i, susumpitin naman, at paiinumin nang maraming tubig na malamig; +ang ipacacain sa bata sa dalaua ó tatlong arao ay _atole ó tinapay_ na +durog sa tubig, na ualang gatas. Cun hindi pa nauauala ang saquit nang +bata, ay painumin nang timbang piso, ó tatlong salapi nang _jarabe_ +nang _chicorias_ (dilang usa). Magaling din ang _maná,_ na cahati ang +timbang. Ang babaying nagpapasuso,i, maigui magsumpit siya, at ang +gatas na masama palabasin sa suso. + +504. Cung baga ang _convulsión_ nang bata sungmasama sa bulutong, ó +ticdas, ó sa ibang bagay na lagnat, ay hindi cailan~gan ang ibang +gamot doon, cundi ang iguinagamot sa saquit na casama nang convulsión. + +_Nota._ Mayroong batang dinaraanan nang mahirap siyang macahin~ga, +naanaqui _hinihica_; ang tauag nang man~ga medico sa gayong saquit ay +_croup._ Ang maigui doo,i, ibabad ang paa nang bata sa mainit na +tubig, at cunan nang dugo, bago sumpitin agad nang culutan na magaling +samahan nang timbang cahating _ingo,_ na yaon ang isusumpit doong +parati; maigui rin doon ang isang tapal na _sahing_ sa pag-itan nang +dalauang balicat, ayong sa turo co sa párrafo 498; mabuti namang +lag-yan nang isang fuente. + +505. Ang _triaca_ ay masama sa man~ga batang dinaraanan nang +_convulsión._ Datapoua mabibig-yan din nang _triaca,_ pagca guinagaua +na ang man~ga itinuturo co sa capítulong ito, at hindi rin nauauala +ang _convulsión._ Gayon din cun mapan~ganib na totoo ang buhay nang +bata, ó cun ang pinagmul-an nang _convulsión_ ay ang siya,i, natacot +mabibig-yan din nang _triaca._ + +506. Mayroong malimit daanan nang _sauan, suba,_ ó nang ibang bagay na +_convulsión_. Ang pag-gamot sa gayong bata ay maliuag. Magaling doon +ang _quina_ (dita) número 14, at pambohan sa malamig na tubig. + + + + +=CAPÍTULO 87.= + +_Aral na nauucol sa pangsasangra sa man~ga maysaquit, pati na +pagpapacapit sa linta._ + + +507. Dalaua ang dahilan na sucat ipagsangra sa tauo: ang nauuna, cun +marugo ang may catauan; ang icalaua, cun ang dugo niya,i, _ungmiinit_ +na yao,i, pinan~gan~ganlang _inflamación de sangre._ + +508. Sa man~ga sasabihin co n~gayon mahahalatang marugo ang may +catauan; sa macatuid: Cun siya,i, malacas cumain; cun siya,i, +cungmacain nang maraming _carne,_ ó ungmiinom nang alac; cun hindi +sungmasama ang damdam nang caniyang sicmura; cun mahaba ang caniyang +tulog, cun hindi siya binabalin~goyn~goy, ó hindi binubusan ó +pinananaugan nang maraming dugo. Cun gayo,i, marugo ang may catauan. +Gayon din, cun dati na siyang binabalin~goyn~goy, at saca nauala sa +caniya yaon; cun ang pulso,i, puno at malacas; cun ang color nang +balat niya ay mapula sa rati; cun ang caniyang pagcatulog ay mahaba sa +rati, at hindi lubhang mahimbing; cun ga hinahapo agad pagca siya,i, +gungmagaua nang anomang gaua, ó cung lungmalacad; cun baga siya,i, +nalilio, lalo pa cun ibinababa niya ang ulo, at biglang itinataas; ang +pagsaquit nang ulo cun hindi dating sungmasaquit; cun mainit ang +pagcaramdam nang may catauan; cun ang caniyang pagcaramdam ay ga +tinutudloc siya nang carayom sa boong catauan; lalo pa cun siya,i, +napagal nang pag-gaua nang anoman; cun gungmiguinhaua ang pagcaramdam +cun siya,i, binalin~goyn~goy. Cun nararamdaman nang may catauan ang +marami dito sa man~ga tinuran co n~gayon, ay mabuti sangrahan; n~guni +cun ang isa ó dalaua lamang sa man~ga sinabi co n~gayon ang caniyang +nararamdaman ay hindi sucat sangrahan. + +509. Ang cainitan nang dugo na yao,i, isa pang dahilan na sucat +ipagsangra sa maysaquit, ay sungmasama sa man~ga saquit na sarisari, +na paraparang aquing nasaysay na, sa canicaniyang capítulo, na doon +babasahin ang gagauin. + +510. Ang hindi sucat sangrahang hamac cundi utos nang marunong na +médico, ay ang man~ga sasabihin co n~gayon, sa macatouid: ang man~ga +matatanda na, na gungmagamit sa anim na puong taon, at ang man~ga +sangol; ang dati nang mahina ang catauan; cun ang pulso nang may +catauan ay munti, malambot at mahina, ó cun sa pagtiboc nang pulso +mayroong pagca liban; cun namumutla ang balat nang may catauan; ó cun +nanlalamig at namamaga (na malambot hipuin) ang man~ga paa,t, camay +niya; cun ang sicmura ay lauon nang panahong gulo; cun +binabalin~goyn~goy nang malacas; cun sinisibulan ang may catauan nang +maraming bucol. Ang pagsasangra n~ga sa tauo sa gayong man~ga lagay ay +masama, cun hindi batol nang maalam na médico, ó cun ualang sadyang +bilin dito sa librong ito. + +511. Sa lupa nang castila, ang maysaquit na sinasangrahan, ay +nacucunan nang timbang ualo ó sangpouong pisong dugo sa isang +pagsasangra, sapagca ang castila ay marugo. Dito sa Filipinas ang +tagalog na hindi lubhang cungmacain nang carneng marami hindi sucat +cunan nang gayong caraming dugo. Sucat na roon, (ani P. Clain) ang +timbang tatlo ó apat na pisong dugo, ó ang ga isang taza carami. Ang +pagsasangra ay hindi maliuag matutuhan nang alin mang tauo, cun +naquitang minsan ang paraan. Ang tauo,i, masasangrahan sa alin mang +ugat nang caniyang catauan; houag lamang doon sa man~ga ugat na +nadoroon sa piling nang may tungmitiboc na pulso. + +512. Cun ualang marunong sumangra, na-aari ang _linta_ ó ang +_ventosa._ Ang anim, ó ualo, ó sampouong _linta_ pinacacapit sa laman +nang tauong cucunan nang dugo; at nang cumapit ang _linta,_ ay maigui +basain ang laman nang mainit na tubig, ó lahiran nang dugo nang +_sisiu,_ ó azúcar; madali ring pigain ang dulo nang isang pacpac nang +_sisiu._ at basain ang laman niyong pinacatubig na lungmalabas doon +din sa dulo nang pacpac, na nababaon sa catauan nang manoc. Nang +bumutao ang _linta,_ cun baga hindi siya cusang bungmubutao, ay basain +ang ulo niya nang suca, ó lapitan nang isang baga. Yaong lugar na +quinapitan nang linta,i, maiguing hugasan nang tubig na sinucaan, nang +mauala ang pinaca camandag nang _linta._ Cun hindi ungmaampat ang dugo +ay tacpan ang sugat nang gaboc nang papel sangley na sinunog ó nang +quinayod na _culatculat,_ ó yaong tila cabuting sungmisibol sa man~ga +cahoy para nang turo sa párrafo 316 ó sa 293. Datapoua cun minsan +lalong madaling maampat ang dugo, pag hindi tinacpan ang sugat nang +anoman; sapagca ang dugong lungmalabas palibhasa,i, tungmitigas ay +siyang cusang nagpapaampat sa ibang dugo. Maigui rin ang bahay n~g +anlalaua. Cun ventosa ó tandoc ang gagamitin, ay cadlitan muna ang +maysaquit, bago tacluban nang _ventosa ó tandoc_ ang lugar na +quinadlitan. Datapoua ito,i, malauon at hindi totoong magaling. + + + + +=CAPÍTULO 88.= + +_Aral na nauucol sa pag purga at sa pagpapasuca sa man~ga maysaquit._ + + +513. Cailan~gang purgahin ó pasucahin ang tauo, cun mapait ang +caniyang bibig; cun ang dila pati nang n~gipin ay marumi; cun mayroong +masaquit sa tiyan, ó sa sicmura, na yao,i, han~ging nacuculong doon, +na ang pan~galan nang castila sa gayo,i, _flatos:_ cun ang may catauan +ay nanab-ang nang pagcain, ó cun naiibig niyang sumuca; cun ang +isinusuca niya,i, mapait; cun tila may mabigat sa sicmura, sa bayauang +at sa tuhod; cun hindi malacas na para nang dati ang caniyang catauan; +cun sungmasaquit ang ulo, ó cun nalilio ang may catauan, ó cun siya,i, +nahihilim; cun hindi husay ang caniyang pananabi, na cun minsan +malabnao at marami cun minsan caunti at matigas ang inaiilaguin niya; +cun ang pulso ay mahina at hindi lubhang husay na para nang dati. + +514. Cun nararamdaman nang may catauan ang marami dito sa man~ga +sinabi co n~gayo,i, maigui big-yan siya nang purga, ó pasuca; n~guni +cun minsan ang purga,i, magaling pa sa pasuca doon; at cun minsan ang +pasuca magaling na lalo sa purga. Caya n~ga yata nang maalaman n~g +mangagamot cun cailan bagay doon ang purga, cun cailan ang pasuca ay +tatandaan niyang maigui ang sasabihin co n~gayon: Cun ang bibig nang +may catauan ay mapait, at ga parating ibig niyang sumuca, ó siya,i, +sungmusuca n~ga, ay maigui pasucahin; sapagca ang masama ay ang +sicmura. Datapoua cun ang nararamdaman nang may cataua,i, hindi itong +man~ga bagay na ito, cundi ang ibang man~ga sinabi co sa párrafo 513, +magaling sa caniya ang purga sa pasuca, lalo pa cun mayroong han~gin +sa tiyan, ó sa sicmura, ó cun masaquit ang bayauang; at tila mayroon +siyang nararamdamang mabigat sa tuhod. + +515. Masamang purgahin, ó pasucahin ang aquing sasabihin n~gayon, sa +macatouid: ang nalalagnat na tauo sa oras nang pagcalagnat niya, cun +baga siya,i, nalalagnat nang malaqui; ang tuyo ó payat na totoo ang +caniyang catauan; cun ang pinagmul-an nang saquit ay cahinaan nang +catauan; cun pinanaugan nang sa panahon ang babayi; cun ang may +cataua,i, nagcasaquit, at ang caniyang saquit ay nauauala na sa pauis, +ó sa pag-iilaguin, ó sa pag-ihi, ó sa pag-babalin~goyn~goy; ang tauong +piyohin, cun dinaraanan nang saquit na yaon; gayon din cun totoong +hina ang man~ga litid nang may catauan. + +516. Mayroong tauo na mabibig-yan nang purga (cun baga cailan~gang +purgahin) bago masama roon ang pasuca, sa macatouid: ang tauong marugo +párrafo 508; ang binabalin~goyn~goy; ang lungmulura ó sungmusuca n~g +dugo; ang babaying pinanaugan nang maraming dugo, at ang man~ga +babaying buntis. Itong man~ga ganganito,i, hindi sucat pasucahin; +datapoua mabibig-yan sila nang purga. + +517. Cun mayroong tauong pinurga ó pinasuca, at siya,i, nag-iilaguin, +ó sungmusuca nang totoong daming lubha, ó nahihirapan siyang totoo +nang pagsuca, ó nang pag-iilaguin, ó cun siya,i, _nadedesmayo,_ ó +dinaraanan nang _convulsión_ ó pagquinal nang catauan gaua nang pasuca +ó purga, ang magaling ay painumin nang malacucong _tubig ó gatas_ ó +azúcar, ó pulot, ó nang tubig, na pinaglagaan nang _cebada._ Saca +susumpitin nang tubig na may casamang _gatas_ at pula nang _itlog._ +Magaling ding tapalan ang maysaquit sa tiyan nang man~ga basahang +babad sa mainit na tubig, na sinamahan nang caunting _triaca._ Cun +napapacarami ang pag-iilaguin nang maysaquit, at hindi siya +nalalagnat, at hindi rin mainit ang pagcaramdam niya, ang isumsumpit +sa caniya na itinuro co sa itaas, ay malalahocan nang caunting +_triaca._ Cun ang maysaquit, ay sungmusuca nang totoong lacas at hindi +siya nag-iilaguin, ay lilimitan ang pagsumpit na may casamang _lana,_ +n~guni houag lagyan nang pula nang _itlog._ Maigui namang basain ang +camay at ang paa, pati nang pouit at tiyan nang maysaquit nang tubig +na malacuco. + +518. Cun minsan masama sama man ang pagcaramdam nang tauo,i, hindi +cailan~gan siyang purgahin ó pasucahin. Sucat na roon cun minsan ang +siya,i, uminom nang maraming malamig na tubig, at lumiban siya sa +isang pagcain arao-arao, at houag siyang cumain nang man~ga maliliuag +matunao sa sicmura niya. + +519. Cun mayroong tauong pasusucahin, ay doon sa man~ga número 34 at +sa 35, maquiquita nang mangagamot ang ugaling pasucang guinagamit sa +man~ga castila, sa macatouid, ang _tártaro emético_ at ang +_ipecacuana._ Ang ibang man~ga pasucang bilin doon sa número 34 at sa +35, ay paraparang magaling din, at ualang liuag. Ang mangagamot ay +macapipili doon nang balang caniyang ibig. Cun mayroong pupurgahing +tauo, ang bilin sa número 21, sa macatouid, ang _jalapa, sen_ at +_crémor_ ay totoong buti. Datapoua cun ang pupurgahin ay babaying +buntis, sucat na roon ang _maná ó cañafistula_ timbang cahati. +Magaling din sa man~ga babaying buntis, cun cailan~gang purgahin ang +timbang sa icaualong ruibarbo na ibababad na magdamag sa isang tazang +tubig, bago inumin nang babayi cun umaga yaon ding tubig na +pinagbabaran noon, na ito,i, gagauing ilang arao. Sa man~ga babaying +nan~ganac ay sucat na roon yaon ding purga nang _maná_ ó _cañafistula_ +timbang cahati, cun baga cailan~gang purgahin ayon sa turo sa párrafo +513 at 514, at capag nacalalo na ang isa ó dalauang arao nang caniyang +pan~gan~ganac. Datapoua bago purgahin nang _maná ó cañafistula_ ay +mabuti sumpitin muna nang tubig na pinaglagaan nang culutan na ualang +_asin,_ at cun baga gunmagaling ang caniyang pagcaramdam, ay houag +nang ituloy ang purga. Gayon din ang gaua sa babaying buntis, bago +ituloy ang pagpupurga sa caniya. N~guni ang maiguing isumpit doon ay +ang _sabao_ nang _sisiu_ na ualang asin, ó atoleng canin na sinamahan +nang dalauang pula nang itlog at caunting _azúcar._ Ang casucatang +isumpit doon, touin susumpitin ang babaying buntis ay calahating +tagayan carami; at cun hindi nauauala ang casaman nang caniyang +pagcaramdam, ay purgahin n~g _maná ó cañafistula_ para nang uica co sa +itaas. Ang pasuca ó purgang dapat sa tauong nagcacasaquit nang anomang +bagay na saquit ay doon hahanapin nang mangagamot sa man~ga +capítulong quinasusulatan nang saquit nang may catauan. + +520. Ang timbang nang ipinupurga ó ipinasusuca sa tauo, na nabibilin +dito sa librong ito, ay sucat, ó bagay sa lalaquing matanda,t, +malacas; cun hindi naniniya yao,i, mararagdagan pa nang sa icapat ó sa +icatlong bahagui noong timbang na yaon; at cun hindi pa mandin +magcasiya ang gayong carami, ay houag nang daragdagan, macacamatay sa +tauo yaon. Ang gagauin lamang doon pagca binibig-yan nang purga ó +pasuca, at hindi siya nag-iilaguin ó sungmusuca ay painumin nang isang +tazang malacucong tubig, na sinamahan nang asin, timbang tatlong +saicaualo sa anim na tazang tubig, at palacarin siya sa bahay. + +521. Ang tauong pupurgahin ó pasusucahin, ay hindi sucat cumain muna +nang marami sa loob nan~g isang arao, cun quinabucasang talagang +bibig-yan siya nang purga ó pasuca; magaling naman ang siya,i, uminom +nang ilan tazang tubig na malacuco doon din sa arao na yaon, bago +magpurga nang quinabucasan. Cun pinainom na nang pasuca ang may +catauan, ay houag siyang iinom muna hangang hindi maramdaman niyang +magsusuca na; at pagca siya,i, sungmusuca na, ay cailan~gang uminom +siyang parati nang malacucong tubig, ó tubig na pinaglagaan nang +caunting _manzanilla._ Ang tauong pinurga, ay mabuting painumin nang +sabao ó nang tubig na malacuco, na may _azúcar_ ó pulot na casama, +hangang siya,i, nag-iilaguin. Masama namang magpahan~gin ó lumabas sa +bahay, cun hindi pa nacacalalo ang isang arao at ang isang gab-i, cun +baga _sampaloc ó cañafístula_ ang ipinurga sa caniya; n~guni cun ibang +bagay ang ipinurga doo,i, houag siyang lumabas sa bahay han~gang di +macaraan ang dalauang arao at ang dalauang gab-i. + +522. Cung cailan~gang purgahin, ó pasucahin ang tauo, ay cailan mang +panahon mapupurga ó mapapasuca siya; at hindi sucat bacayan ang arao ó +ang bagong bouan, para nang guinagaua nang man~ga mangagamot na +mangmang, na maraming totoong tauong caauaaua ang inaalsan nila nang +buhay, sapagca hinihintay ang gayong arao nang bouan sa pag-gamot sa +m~ga maysaquit. Cun minsan cun nacalalo ang carampatang panahon, na +gagaling siya sana cun pinurga ó pinasuca, ay hindi na maari ang +siya,i, gumaling, at ang arao pati nang bouan na guinaua nang ating +Pan~ginoong Dios dahilan sa tauo, yao,i, guinagauang paraan nang +man~ga man~gagamot na hunghang, nang pananampalasan sa buhay n~g tauo. +Gayon din cun malaqui ang saquit nang babayi at cailan~gang purgahin, +bagaman siya,i, dinatnan nang sa panahon ay capilitang purgahin. + + + + +=CAPÍTULO 89.= + +_Casaysayan na nauucol sa pulso nang tauo._ + + +523. Ang pulso nang tauong matanda, na ualang saquit ay tungmitiboc +n~g macaanim na pouo, hangan sa macapitong pouo sa loob nang isang +_minuto._ Ang isang oras mayroong anim na pouong _minuto_. Cun ang +tauo,i, nacalalo na sa anim na pouong taon n~g caniyang edad, ay +dungmadalang dalang sa rati ang pagtiboc n~g pulso niya. Cun ang tauo +ay bata pa, na hindi ungmaabot sa labing ualo, ó dalauang puong taon +nang caniyang edad, ay matulin ó madalas ang pagtiboc nang pulso; ang +sa man~ga sangol lalo pang matulin. Manaa ang isa pang +pinagcacaquilalanan n~g cahusayan ó caguluhan n~g pulso, ayon sa aral +ni _Solano_ na médicong castilang marunong na totoo sa una. Cun mula +sa isang paghin~ga nang tauong ualang saquit at tahimic ang lagay +hangan sa ungmuuli yaong isang paghin~ga, tunmitiboc ang pulso nang +macaapat; ay totoong galing at husay. Ang macalimang tumiboc sa loob +n~g isang boong paghin~ga,i, masama sama na nang caunti. Cun macaanim +tumiboc ay masama na, at may lagnat na malaqui ang may catauan; at cun +sa isang paghin~ga ay tumiboc nang macapito ó macaualo ay malubhang +totoo ang maysaquit. Sa macatouid, sa loob n~g isang boong paghin~ga +n~g tauong ualang saquit, ang pulso n~g matandang tauo,t, malacas, at +tungmitiboc na macaapat ó mahiguit higuit doon; sa loob nang dalauang +paghin~ga ay macaualo, ó macasiyam tumiboc. etc. + +524. Nang matalastas nang man~gagamot ang man~ga nauucol sa casaysayan +n~g pulso, ay tatandaan niya ang aquing sasabihin dito n~gayon: Ang +pinan~gan~ganlang _pulso_ (yaon bagang nararamdamang tungmitiboc sa +catauan n~g tauo) yao,i, _dugô_ lamang, na napaparaan sa caniyang +pinaca alulod ó canal. Ang canal na dinaraanan nang dugo ay dalauang +bagay; ang isa,i, pinan~gan~ganlan nang castilang _arterias,_ na yaon +ang tungmitiboc na hindi rin naquiquita nang mata, sapagca malalim +lalim sa laman ang quinalalag-yan. Ang icalauang bagay na pinaca +alulod na dinaraanan nang dugo ay hindi tungmitiboc, at naquiquita +nang mata, na yaon ang pinan~gan~ganlang _ugat_ nang tagalog, sa +uicang castila,i, _venas;_ na yaon din ang hinihiua nang lanceta, cun +ang tauo,i, sinasangrahan. Ang dugo naman nang tauo ay parati nang +parating lungmalabas, at ga tinatapon nang puso nang malacas na pagca +tapon, na pinaaabot hangan sa man~ga caduluduluhan nang catauan. Itong +pagtulac ó pagtapon nang puso nang dugo hangan sa man~ga catapusan +nang catauan ay yaon ang pulso, at ang nahihipo doon ay ang dugong +nangagaling sa puso, na napapatun~go sa man~ga casangcapan nang +catauan. Cun ang dugong nangagaling sa puso ay dungmaraan sa +pina~gan~ganlang _arterias,_ ay nararamdaman doon ang pagtiboc nang +pulso Datapoua cun ang dugo ay ungmooui ó nagsasaoli sa puso, ay hindi +dungmaraan sa _arterias,_ cundi sa venas ó sa ugat na nadoroon sa +dacong ibabao nang laman nang catauan. Caya cun mahina ó hindi husay +ang pagtapon nang puso nang dugo, ay mahina rin at hindi husay ang +pulso, na dahil doon naquiquilalang maysaquit ang tauo. + +525. Caya n~ga yata touing sabihin sa librong ito, na ang pulso,i, +malacas, ó mataas, ó puno, ang cahologan noon ay ma-aalaman na nang +mangagamot ayon sa turo cong una. Gayon din ang mahinang tumiboc, ó +_mababa_ ó _munti_ sucat maquilala nang alin mang tauo. Ang pulsong +lungmiliban, ay na-aalaman ding nang lahat, sa macatouid: na yao,i, +cun tungmitiboc nang macailan, saca napapatahan ó _lungmiliban_ nang +isang pagtiboc. Mahahalatang malacas pa ang maysaquit, cun idiin nang +malacas lacas nang man~ga daliri nang camay ang canyang pulso, at cun +baga idiin man nararamdaman din ang pulso, ang may cataua,i, malacas +pa. Ang isa pang totoong cailan~gang maalaman nang man~ga mangagamot, +ay ang pinan~gan~galang pulsong _matigas,_ na caya gayon ang tauag +doo,i, sapagca cun tumiboc, ay anaqui cahoy, ó tangso, ó cuerdas nang +guitarra ang nararamdaman, ó ang hungmahampas sa daliri nang +pungmupulso doon. Caya cun ang pulso,i, matigas, cailan~gang sangrahan +ang maysaquit. Ang pulsong _malambot_ magaling pa sa matigas; cun ang +pulso,i, _munti,_ madalas, at matigas pa, ay malaqui ang pan~ganib +nang maysaquit. Mayroon namang pulsong hindi _husay ó gulo;_ sa +macatouid, cun mula sa isang pagtiboc hangan doon sa isa, ay hindi +magcasinglauon ang man~ga pag-itan. + + + + +=CAPÍTULO 90.= + +_Ang man~ga uusisain nang mangagamot cun siya,i, tinatauag nang +maysaquit._ + + +526. Bago gamutin ang maysaquit, ay cailan~gang maalaman, at usisain +munang maigui, cun ano caya ang saquit niya. Ang lalong maliuag sa +lahat ay ang pagquilala nang man~ga saquit; n~guni sa man~ga isusunod +cong sasabihin dito, ay mahahalata cun minsan cun anong bagay na +saquit ang nadoroon sa may catauan. Caya nang mausisa yaon, at nang +matapatan nang gamot ang saquit, ay ito at ito ang itatanong sa +maysaquit. Gaano catanda ang maysaquit. Cun hindi siya dating +masasactin. Alin ang oficio niya, ó ang caniyang guinagauang dati. +Anong quinacain niya. Cun ungminom nang alac. Cun siya,i, lungmalacad +ó nananaog sa lupa. Cun lauon nang siya,i, maysaquit. Cun anong +nararamdaman niya noong hindi pa nagcacasaquit, at nang bagong +magcasaquit siya. Cun napacarami ang caniyang cain ó ang caniyang inom +nang malapit nang magcasaquit siya. Cun napagal siyang totoo nang +pag-gaua ó paglacad. Cun nacacatulog siya. Cun namanglao ó nagalit. +Anong nararamdaman niya arao-arao, hangang siya,i, maysaquit na. Cun +siya,i, nalalagnat. Cun ang pulso,i, _matigas ó malambot_. Cun siya,i, +malacas ó cun mahina na. Cun siya,i, parating higa, ó cun +nacacaban~gon. Cun nag-iibang parati ang caniyang pagcaramdam. Cun +siya,i, tahimic ó cun hindi mapalagay. Cun siya,i, naguiguinao ó +hindi. Cun ang balat ay tuyo,t, mainit. Cun ang balat nang cataua,i, +namumula, ó namumutla, ó dilao, ó morado. Cun mayroong tila mancha sa +balat ó cun sinisibulan nang man~ga tila butil. Anong color niyong +man~ga pinacabutil, at cailan ang paglitao sa balat. Anong +nararamdaman niya nang macasibol yaong man~ga butil na yaon. Cun +mabaho ang catauan nang maysaquit. Cun mabaho ang hinin~ga. Cun +dinaraanan nang _desmayo._ Cun sungmasaquit ang ulo, ang lalamunan, +ang dibdib, ang sicmura, ang tiyan, ang bay-auang, ó cun alin ang +masaquit, at alin ang lalong masaquit. Cun sungmasaquit pa mandin cun +hipoan. Cun ang dila nang maysaquit ay maputi, ó marumi, ó tuyo. Cun +nauuhao siya. Cun mapait ang bibig. Cun dungmuroual, ó sungmusuca, ó +nananab-ang nang pagcain ó cun ibig niyang cumain. Cun nauunat ang +tiyan. Cun ugali ang caniyang pananabi. Anong color nang ihi. Cun +mayroong namamaga sa caniyang catauan. Cun siya,i, pinapauisan. Cun +lungmulura, ó cun anong inilulura niya. Cun nasisira ang bait. Cun +guinhaua ang paghin~ga. Cun maquintab ang mata. Cun anong iguinagamot +sa caniya, cun pinurga siya, ó pinasuca, ó sinangrahan caya. Maano +caya siya nang siya,i, magamot nang gayon. Cun dati nang saquit niya +yaon. Cun siya,i, binabalin~goyn~goy na dati. Cun dati siyang +guinagalis, ó binubuni etc. Cun siya,i, linuluslusan. Cun ang saquit +niya ay saquit nang caniyang camag-anacan. + +527. Ang cailan~gang itanong naman sa m~ga babaying maysaquit, ay ang +man~ga ito pa. Cun siya,i, dinaraanan na nang sa panahon. Cun marami, +ó caunti, ó para nang dati. Cun may panahon n~ga siya. Cun siya,i, +buntis, at gaano calauon ang caniyang cabuntisan. Cun siya,i, bagong +galing sa pan~gan~ganac. Cun magaling ang caniyang pan~gan~ganac. Cun +lungmabas ang ugaling lungmalabas na dugo sa nan~gan~ganac. Cun +mayroon siyang gatas. Cun siya rin ang nagpapasuso sa bata. Cun +mayroong sungmunod na saquit doon sa caniyang pan~gan~ganac. + +428. Ang cailan~gan usisain nang man~gagamot na bagay sa man~ga bata, +ay gayon: Gaano ang edad nang bata. Ilan ang caniyang n~gipin. Cun ang +bata,i, nagcacasaquit na gaua niyong pagsibol nang n~gipin. Cun ang +bata,i, binubulutong. Cun nag-iilaguin nang bulati. Cun lungmalaqui +ang tiyan. Cun mahimbing ang tulog. Cun nahulog, ó cun inihulog nang +nag-aalaga doon. + + + + +=CAPÍTULO 91.= + +_Casaysayan nang timbang nang man~ga iguinagamot nang man~ga médico sa +man~ga maysaquit._ + + +Ang isang libra mayroong labing anim na onza, ó labing pitong piso. +Ang isang piso,i, mayroong ualong saicapat. Ang isang saicapat ay +dalauang saicaualo naman. Ang isang saicapat ay ga sandaang butil na +trigo ó palay na hindi pili. Ang isang piso ay dalauang salapi. Ang +isang piso at saicaualo ay isang _onza._ Ang isang piso naman ay +catimbang nang labing pitong saicaualo. + +Ang laman nang isang botellang ugali, ay mahiguit sa isang tagayan, ó +apat na malaquing tazang chocolatihan mahiguit pa, na yao,i, isang +libra rin. Ang laman nang isang ugaling _cuchara_ ay ang saicaualong +bahagui nang isang tazang malaquing chocolatihan. + +Dito sa librong ito cailan man itinuturo co ang timbang nang gamot, ay +ang ibibigay sa lalaquing maysaquit na matanda, mula sa labin ualong +taon edad hangan sa limang pouang taon. Mula sa labing dalauang taon, +hangan labing ualo, ay sucat doon ang dalauang sa icatlong bahagui +nang nabibilin doon; at cun uala pang labing dalauang taon, ang bata, +ay binabauasan pa mandin ang timbang; sa man~ga sangol na iilan lamang +bouan ang edad, ay casiyahan doon ang isang sa icalabing anim na +bahagui nang gamot na itinuturo dito sa librong ito. + + + + +=LISTA NANG MAN~GA IGAGAMOT= + +sa man~ga maysaquit, na yaon ang nabibilin sa man~ga párrafo +nitong libro. + + +=NÚMERO 1.= + +Ang isang dacot nang bulaclac nang _alagao,_ at ang timbang dalauang +pisong _pulot,_ sampon nang tatlong salaping _sucang_ matapang ay +ilalagay sa palioc na malinis (houag sa cauali ó tacho.) Saca bubusan +nang apat na tagayan tubig na cungmuculo; hahaluin yaong lahat nang +isang cuchara ó patpat, nang mapalahoc ang pulot sa tubig; saca +tatacpan ang palioc, at cun malamig na,i, sasalain sa sinamay. + + +=NÚMERO 2.= + +Ang timbang dalauang pisong _cebada_ (palay cun ualang cebada) +huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig, hangan +sa pumotoc ang man~ga butil; pagcalaga na, ay huhulugan nang timbang +saicapat at sa icaualong _salitre_; saca sasalain sa sinamay at +lalag-yan nang timbang tatlong salaping _pulot,_ at timbang pisong +_suca._ + + +=NÚMERO 3.= + +Ang timbang dalauang pisong _cebada_ (ó palay cun ualang _cebada)_ ay +huhugasan muna nang tubig, bago ilaga sa limang tagayang tubig, +hangang sa pumutoc ang butil. Ang timbang cahati ó dalauang saicapat +na _cremor tártaro_ (na cun tauaguin nang tagalog ay _crémor_ lamang) +ay isasama doon sa ibang inilalaga; pagca laga na,i, saca salain sa +sinamay. + +_Nota_ Sa saquit nang _lagnat_ nang _apdo_ párrafo 196, sa lagnat na +_pan~giqui_ na camuc-ha nang _lagnat na buloc_ párrafo 218, pati sa +saquit na _culebra_ párrafo 231, magaling pa sa _cebada_ ang timbang +apat na pisong ugat nang _grama_ (hincacauayan ó quinacauayan) na +yao,i, ilalagang casama nang _crémor,_ para nang itinuro co na. + + +=NÚMERO 4.= + +Ang timbang apat na pisong bot-o nang _melón, calabasa, ó pacuan_ +(sandía) babayohing maigui sa babay-ang bató, ó sa lusong man, at +huhulugang mamayamaya nang isang tagayang tubig, bago salain sa +sinamay; saca babayohing uli yaong natira sa sinamay, na pinagsalaan +noong una, at doroonan din nang isang tagayang tubig, bago salain para +noong isa. Uul-in pa manding babayuhin ang natirang latac, at +huhulugan naman nang isang tagayang tubig; saca sinasala rin sa +sinamay, at yaong tatlong tagayang tubig ay lalag-yan nang timbang +isang salaping _azúcar._ + + +=NÚMERO 5.= + +Ang dalauang dacot na _culutan_ didicdiquin nang sumandaling oras +calauon bago ilaga sa isang tagayang tubig; pagca laga,i, sasalain at +sasamahan ang tubig nang timbang pisong _pulot._ + +_Nota._ Mayroong tauo na hindi manabi, sumpitin man nang may culutan, +cundi sumpitin nang tubig na malacuco lamang. Masama namang isumpit sa +tauo ang mainit, cundi malacuco cailan man ang isusumpit doon. + + + +=NÚMERO 6.= + +Ang isang tagayang tubig na pinaglagaan nang _cebada_ (ó palay) +huhulugan nang isang dacot na _bulaclac_ nang _culutan,_ at ilalaga sa +apoy. + + +=NÚMERO 7.= + +Bumayo ca sa babay-ang bato ó sa lusong man nang dahon nang _tagolinao +ó_ dahon nang _sigandagat_ (borraja), bago pigain mo sa sinamay; ang +gatang tungmutulo ay pabayaan munang luminao, at pagca malinao na, ay +isinasaling marahang-marahan sa isang tagayan; at ang timbang tatlong +piso nitong gatang nacuha _sa tagolinao ó sigandagat_ ay isasama sa +tatlong tagayang tubig, na pinaglagaan nang _cebada_ (ó palay). + +_Nota._ Ang _sigandagat_ ay damong mabolo. Ang taas ay tatlo ó apat na +dangcal. Ang bulaclac ay tila azul, at apat ang bot-o, na yao,i, +matigas, maitim, malandas at maquintab. + + +=NÚMERO 8.= + +Ang timbang pisong _ojimiel_ at ang timbang limang-pisong tubig na +pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ ay huhulugan mo nang timbang +isang saicaualong ugat nang _bacong_ na catulad nang lasona, (escila): +at pabayaang babad doon nang halagang calahating arao, ó ilapit sa +apoy na ga isang oras calauon, nang mayaring madali. Cun hindi +minamatapang mo ito, ay atuhin mo ang bilin sa número 77. + +_Nota._ Ang _ojimiel_ ay gayon ang paggaua. Ang dalauang tagayang +_pulot_ ay hinuhulugan nang isang tagayang _suca,_ at yaon ang +pinan~gan~ganlang _ojimiel._ + +_Nota_ Ang ugat nang _bacong_ ay igagayac muna nang gayon: Ang ugat na +bagong nahucay sa lupa, ay hinuhubdan nang man~ga unang balat na tila +tuyo; ang malinis ipinapasoc sa horno, at iniluluto doon parang +tinapay; saca inaalis doon, bago hiuain nang matalim na patpat na +cauayan. Saca butasan ang man~ga caputol nang matilos na cahoy, nang +masootan nang bitbitan, at isinasabit na bucod bucod, nang houag +magcadaiti, at nang matuyo. Datapoua cun ualang bacong na handa para +nang uica co n~gayon, ay naari ang bagong hucay sa lupa, di man +magaling na totoo yaon. + +_Nota._ Ang bacong ay dalauang bagay: Ang ugat nang isa ay boo, na +ualang baloc na maraming suson suson. Ito,i, hindi sucat gamitin at +masama. Ang ugat noong isang bagay na bacong ay catulad nang lasona +na may maraming balat na susong-suson. Ito ang magaling gamitin. + + +=NÚMERO 9.= + +Bagaybagay ang man~ga tapal na nacacabauas nang pagsaquit nang man~ga +casangcapan nang catauan nang tauo. Alin man sa isusunod cong +sasabihin dito n~gayon ay magagamit nang mangagamot, sapagca isa rin +ang cabagsican nang lahat. + +Ang man~ga basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang bulaclac ó +dahong mura nang culutan. + +Ang man~ga supot na munti na sinisidlan nang bulaclac ó dahong mura +nang _culutan ó alagao ó manzanilla,_ na inilalaga muna _sa tubig ó +gatas._ + +Yaon ding man~ga bulaclac ó dahong murang yaon, na luto sa tubig ó +gatas, na inilalatag sa damit bago itapal. + +Ang tinapay na durog, na binasa nang gatas, na minamasa muna nang +caunti, bago ilatag sa damit at itapal. Na-aari ang tapal na canin, na +lutong maiguing maigui. + + +=NÚMERO 10.= + +Ang timbang pisong _espíritu de azufre,_ sasamahan nang jarabe nang +_olasiman_ timbang anim na piso. Ang pag-gaua nang man~ga jarabe,i, +doon nasasaysay sa número 15. + +_Nota._ Cun ualang espíritu de azufre, ang timbang apat na pisong gata +nang dayap, ay samahan mo nang timbang anim na pisong jarabe nang +olasiman, at yaon ang pinaca _espíritu de azufre._ Cun ualang jarabe +nang olasiman ang iyong gagamitin ay ang pulot poquiotan, ó pulot sa +tubo, timbang anim na piso. Itong turo co sa nota,i, totoong galing, +at casingtapang nang espíritu de azufre. + + + +=NÚMERO 11.= + +Ang timbang dalauang pisong _maná_ at ang timbang isang salaping sal +de sedhtz ay tutunauin sa isang tazang tubig na mainit bago salain. +Cun ualang mapagquitaan noong man~ga gamot na yao,i, itong isa ang +gagauin. + +_Nota._ Ang timbang cahati nang _hojas de sen,_ at ang timbang +saicaualong nitro ó _salitre,_ ibabad mo sa dalauang tazang tubig na +mainit na pinaglagaan nang _culutan,_ at pag malamig lamig na ang +tubig, ay salain. Cun ualang hojas de sen, ay na-aari ang dahong tuyo +nang _acapulco,_ timbang cahati. Ang acapulco cundi ilaga,i, mahina +ang cabagsican. Caya doon sa dalauang tazang tubig nang culutan ilaga +mo ang acapulco hangan sa maiga ang isang taza sa mahinang mahinang +apoy; saca ihulog ang salitre, at salain. + + +=NÚMERO 12.= + +Ang isang caracot na bulaclac nang _alagao_ at ang calahating dacot na +_yerbabuena_ ay ihulog mo sa tatlong tagayang tubig na cungmuculo pa; +at pagca malamig lamig na,i, sasalain mo, at sasamahan nang timbang +tatlong pisong _pulot._ + + +=NÚMERO 13.= + +Ang dalauang caracot nang bulaclac nang _alagao_ ihuhulog sa tatlong +tagayang tubig na mainit na totoo, at sasalain cun malamig lamig na. + + +=NÚMERO 14.= + +Ang timbang pisong balat nan _guina_ babayuhin nang maliit, at +gagauing ualong bahagui; ang timbang sa icapat noon ay isang inom. + +_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas maliliuag at mahal ang _quina_ ay +magagamit ang balat nang cahoy na pinan~gan~ganlang _dita._ Ang +gagauin lamang doon ay cacayurin nang sundang ang ibabao nang balat. +Saca aalisin naman ang dagta, bago ibilad sa arauan nang ilang oras +calauon, at bayuhing para nang guinagaua sa quina. Ang timbang isang +salaping balat nang _dita_ gagauin ding ualong bahagui, at ang isang +bahagui ay isang inom. + + +=NÚMERO 15.= + +Ang paraan nang pag-gaua nang man~ga jarabe ay gayon: Anomang bagay na +ibig mong gauing jarabe para nang _olasiman, tagulinao,_ etc. +babayuhin mong sariua, bago pigain, at capag malinao na ang gata,i, +dinoroonan nang isang gayon ding timbang na azúcar ó pulot man; saca +pinalalapot sa apoy. Cun gagaua ca nang jarabe nang _yerbabuena ó +camaria_ (artemisa), cun ibig mong bayuhin, para nang guinagaua sa +_olasiman,_ ay bayuhin mo; cun ibig mo naman, ay ilaga mo sa tubig +bago samahan nang isang gayon ding azúcar ó pulot, ó nang timbang +cahati noon, ó nang sa icatlong bahagui, ayon sa calapnauan ó +calaputan nang gata; saca pinalalapot sa apoy. Cun jarabe nang dayap ó +granada ang gagauin pinalalabas din muna ang gata, bago lahucan nang +azúcar. Ang jarabe nang _suca,_ pagcaraca,i, linalag-yan na nang +_azúcar._ Itong man~ga pagluluto nang m~ga maasim, ay hindi sucat +gauin cundi sa palioc, at masama roon ang bacal at tangso. + +_Nota._ Cun ang maysaquit ay malubha at hindi na magaua ang jarabe, ay +ilaga mo, ó isama mo sa mainit na tubig yaong gagauing jarabe, sampon +nang _azúcar ó pulot,_ at yaon ang aariin mo munang parang jarabe. + + +=NÚMERO 16.= + +Ang isang inom nang jarabe nang _adormideras rubras ó amapolas:_ (ang +isang inom ay ang timbang piso hangan sa dalauang piso). Datapoua sa +saquit na _anayo_ (capítulo 62) ang maysaquit ay binibig-yan touing +calahating oras nang dalauang cuchara nitong jarabeng ito. Pagca +pinainom na siya nang ualong cuchara, at hindi pa gungmagaling, ay +paiinumin nang ualong cuchara pa; datapoua houag limitan ang +pagpapainom, cundi touing oras ang isang cuchara lamang. + +Itong gamot ay cailan~gang bilhin sa Maynila. + +_Nota. _Cun ualang mapagquitaan nitong gamot na ito,i, gayon ang iyong +gauin. Ang maysaquit ay big-yan nang isa ó dalauang píldoras n~g +_talampunay _na bilin sa número 57, na ganga balatong calaqui sa isang +cucharang tubig. Sa saquit na _anayo, _na sinasaysay sa capítulo 62, +ang maysaquit ay bibig-yan touing calahating oras nang isang píldoras +lamang na malaqui pa sa balatong; at pagca nacalon-oc na nang apat ó +limang píldoras, ay itinatahan na. + + +=NÚMERO 17.= + +Maghulog ca nang timbang pisong pulot sa isang tagayang _suerong +_malinao nang gatas nang _cambing, ó baca, _ó _tupa._ + + + +=NÚMERO 18.= + +Ang timbang anim na saicapat nang maputing sabóng castila (jabón), ang +timbang saicaualo nang _extracto nang chicoria_ (dilang usa) ó +_tagulinao, _at cun mayroong _goma armoniaco _ang timbang saicaualo +noon, sampon nang jarabe nang _culantrillo _ang timbang na iyong +mamagalin~gin n~g macagaua ca nang _pildoras, ó pelotillas,_ na ang +timbang n~g baua,t, isa ay tatlong butil na trigo. + +_Nota. _Ang pag-gaua nang man~ga _extracto_ doon ituturo co sa número +29. + + +=NÚMERO 19.= + +Maglaga ca nang _rosas na mapula, ó culutan _cun ualang rosas sa isang +tagayang tubig, bago lahucan mo nang timbang dalauang pisong suca at +isang gayon ding pulot; at cun mainit pa ay yaon ang ipagmumumog nang +maysaquit. + +_Nota. _Ang ipagmumumog nang nagcacasaquit nang saquit na sinaysay co +sa párrafo 70, ay hindi culutan, cundi m~ga talbos nang _sambong _ang +ilalaga sa isang tagayang tubig, bago lag-yan nang timbang dalauang +pisong pulot. + + +=NÚMERO 20.= + +Ang timbang pisong _pasalitre,_ gagauing labing anim na bahagui; ang +isang bahagui, _ó_ ang timbang saicaualo ay isang inom. + + +=NÚMERO 21.= + +Ang timbang saicaualong _jalapa_ at ang timbang saicaualong _crémor_ +ay babayuhi,t, hahaluin mong maigui capoua, bago ihulog mo sa isang +tazang tubig na mainit-init, na pinaglagaan nang timbang saicaualong +_hojas de sen_. Itong purga,i, caiguihan sa malacas na tauo. Datapoua +cun mahina ang maysaquit ó cun bata pa siya,i, binabauasan ang timbang +nang purga, at ibinabagay sa caniyang edad at sa caniyang calagayan. + +Cun baga napacatapang ang purga, at ang maysaquit ay lungmulubha +dahilan doon, ay gagamutin ayon sa turo sa párrafo 445. + +Cun baga sungmasaquit ang tiyan, nang mapurga siya, at hindi +nag-iilaguin, ay sumpitin nang tubig na mainit-init na pinaglagaan +nang culutan. + +Ang isa pang tandaan nang mangagamot, na hindi sucat tapan~gan +pagcaraca ang purga doon sa bagong pinupurgang tauo, sapagca hindi pa +na-aalaman ang nacacayanan nang caniyang catauan. + +_Nota. 1._ Cun ualang mapagquitaan nang man~ga bilin sa itaas, itong +ibang man~ga sasabihin co n~gayon ay siya ang gagamitin, sapagca +totoong igui naman, at ang isa pa,i, dito rin sa lupang ito +naquiquita. Datapoua houag mong isasangcap sa purga ang hindi tuyong +tuyong damo, sapagca cun sariua,i, hindi natatalastas ang cabagsican. +Cun icao,i, masipag sipag na tauo, ay dapat mong itanim sa iyong bahay +ang man~ga cailan~gan sa purga, nang houag cang maliuagan nang +paghanap cun talagang gagamitin. Ang purgang gagauin mo ay gayon: + +Pagca gabi ay mag-init ca nang dalauang tazang tubig sa munting palioc +na may taquip. Pagtalagang cuculo na,i, ihulog mo roon ang timbang +cahating dahon nang _acapulco,_ na iyong gagayatin muna, at tuloy +pacuculuin mo nang sumangdaling oras calauon. Saca babauasan mo ang +apoy, at bayaan mo roon ang palioc na may taquip sa mahinang mahinang +apoy nang dalauang oras calauon, at hangan sa maighan nang calahati +nang tubig, bago ahunin mo, at houag mong quiquiboing magdamag. +Quinabucasan nang umaga,i, salain mo, sa damit, at pigain nang +malacas, at cun ibig mo,i, doonan nang caunting azúcar. Initin mong +tuloy sa apoy itong tubig nang _acapulco,_ at pag mainit-init na,i, +hulugan mo nang timbang saicapat na san~ga nang _bulacan sa Cebú,_ na +didicdiquin mo nang pinong pino, at siya ang ipaiinom sa maysaquit. +Ang ugat nang _bulacan_ caalam-alam ay matapang pa sa san~ga; n~guni +hindi co pa inaatong guinagaua. Tandaan nang mangagamot, na hindi +sucat gamitin ang _bulacan sa tagalog_ cundi ang sa Cebú na may +dalauang manchang munting morado sa dulong itaas nang tangcay nang +dahon. Ang man~ga bulaclac naman ay nag-iisa isa sa pinacaquiliquili +nang dahon. Ang bot-o nang bun~ga,i, apat. Ang bulacan sa Cebú +maquiquita sa Maynila at sa Batan~gan. + +_Nota 2._ Ang purgang guinagamit nang ibang man~ga tauo,i, ang dalaua +ó tatlong dahon na ganga dahon nang yerbabuena calaqui, nang +pinan~gan~ganlang _salago,_ na yao,i, canilang isinasama sa _hicho_ at +n~ginan~gan~ga. Datapoua ang ibang tauo,i, naiibay noon. Caya +malaquing galing dito ang turo co sa itaas nota 1. + + +=NÚMERO 22.= + +Ang timbang tatlong salaping ugat nang china (obat) na gagayatin muna, +sampon nang timbang dalauang saicapat balat nang _cayutana_ ay bubusan +sa palioc nang apat na tagayang tubig na mainit. Saca pinacuculo nang +isang oras calauon sa apoy na mahina hina, bago salain. Maiinom ang +dalauang tagayang maghapon. Itatapon ang unang lagang tubig. + +_Nota._ Cun hindi nacagagaling sa maysaquit ang obat ay atuhin ang +catauan nang _macabuhay_ na mapait timbang cahati. Cun ualang +_cayutana,i,_ naari ang dahon nang _saga_ na ang timbang ay isang +salapi. + + +=NÚMERO 23.= + +Ang timbang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_ (tamarindo) +pati nang timbang saicaualong _salitre,_ pinacuculo muna capoua sa +isang tazang tubig, bago samahan nang timbang dalauang pisong _maná_ +at salain. + +_Nota._ Cun hindi macabili ang maysaquit nitong m~ga bagay na ito,i, +ang turo sa nota n~g número 11, yaon ang gauin; at cun ualang _hojas +de sen_ ang timbang cahating dahon nang acapulco na patutuyoin muna sa +arao ay magaling din; datapoua pag napainom ang maysaquit nitong m~ga +bilin dito sa nota, ay cailan~gang painumin pa n~g tubig na +pinaglagaan n~g culutan. + + + +=NÚMERO 24.= + +Ang timbang pisong _crémor,_ gagauing ualong bahagui; ang isang +bahagui isang inom. + +_Nota._ Ang crémor ay na-aaring ipainom sa babaying buntis, pati sa +nan~ganac, cun macalalo na ang isang arao n~g caniyang pan~gan~ganac, +at bucod dito cun totoong cailan~gang gamutin cun baga malaqui ang +caniyang saquit. + + +=NÚMERO 25.= + +Ang timbang isang butil na palay nang _kermes mineral,_ na bibilhin sa +botica. Itong gamot na ito,i, totoong tapang. Caya hindi sucat ibigay +sa man~ga mahihinang tauo. + + +=NÚMERO 26.= + +Ang timbang pisong ugat nang _contrayerba (dusu,_ ó _dusug,_ ó +_guisol)_ at ang timbang saicaualong _salitre,_ ay lutuin nang +halagang calahating oras sa tatlong tagayang tubig bago salain. + + +=NÚMERO 27.= + +Ang calahating dacot nang baua,t, isang damo, na aquing sinabi na sa +número 9, at ang timbang isang salaping _sabón_ sa castila, na +cacayurin muna nang sundang, ay ibababad sa dalauang tagayang tubig na +mainit na may casamang alac sa misa, ga isang taza carami. Saca +sinasala sa sinamay at pinipiga nang malacas. + +_Nota._ Cun ang jabón sa castila,i, hindi maputi, hindi sucat +gamitin; ang jabóng mapula ó ang may iba,t, ibang color ay masama. + + +=NÚMERO 28.= + +Ang timbang pisong _mercurio_ ó _azogueng_ malinis na ualang calahoc, +pati nang timbang dalauang pisong _manticang _bago nang _baboy, +_sampon nang timbang saicaualong trementina de Venecia. Itong tatlong +bagay babayuhin nang babayuhin nang mahabang panahon hangan sa maguing +ungüento, at hangan di maaninao muntiman ang mercurio. + +_Nota. _Itong gamot na ito ay bibilhin sa botica. N~guni sapagca cun +minsan, ualang masugo sa botica, ay marali itong isang ungüento na isa +rin ang cabagsican. Ang timbang pisong _mercurio ó azogue,_ at ang +timbang tatlong salaping manticang bago nang baboy, sampon nang +timbang isang salaping _sebo _nang _baca ó tupa, ó_ sa _calabao _man, +bayuhing maigui hangan sa di maaninao ang mercurio. Itong isang +ungüento,i, magagaua mo sa bahay, cun icao mayroon nang in~gat na +mercurio, na yao,i, mura cun bilhin sa botica. + + +=NÚMERO 29.= + +Cun gagaua ca nang _extracto_ nang anomang damo, ó balat nang cahoy, +etc. ay gayon ang paraan: Yaong damong yaon, ó ang balat nang cahoy na +cucunan nang _extracto_ (ang balat nang _dita_ sa halimbaua) lulutuin +mo sa palioc sa tubig, bago han~guin doon ang balat, capag naluto nang +maigui. Saca huhulugan mo uli yaong ding tubig nang ibang balat nang +_dita_ rin, na lulutuin para noong una. Hahan~guin mo naman itong +ibang balat, at iba pa ang iyong lulutuin doon din sa dating tubig +Saca pababayaan mo sa mahinang apoy ang palioc, hangan sa maiga ang +lahat na tubig. Pagca yari na yaon, at malamig na ang palioc, ay iyong +alisin ang natira sa ilalim, at itago mo sa botellang may taquip na +daluro, sapagca yaon ang _extracto._ + +_Nota._ Cun baga ang iyong cucunan nang _extracto_ ay damong malata,t, +matubig ay bayuhin mo muna,t, pigain, at ang gata noon ay isama mo sa +tubig, at lutuin sa palioc sa mahinang apoy, hangan maiga ang tubig +para nang uica cong una. + + +=NÚMERO 30.= + +Cun gagaua ca nang pinan~gan~ganlang _piedra de culebra,_ ay ang isang +sun~gay nang _usa_ idoon mo sa horno nang tinapay, hangan sa masunog +at umitim; at cun yao,i, napuputol na nang camay, magaling ang +pagcasunog. Cun ibig mo naman, ay tabunan mo nang maraming ipa nang +palay ang sun~gay nang _usa,_ at pagca namatay ang apoy at malamig na +ang lahat, alisin mo ang sun~gay, at iyong basaguin. Saca gagauin mong +man~ga caputol na mumunting ganga saicapat ó cahati calaqui, na +quiquiquilin mo, ó papaguihin mo, nang pumantay ang isang muc-ha, at +nang luminis at magca hichura. + + +=NÚMERO 31.= + +Ang timbang saicaualong ugat nang _contrayerba_ (dusu ó dusug ó +guisol) at ang timbang labingdalauang butil na palay nang _ingo_ +(asafétida) sampon nang ualo capatac nang gata nang _dayap,_ ay +dicdiquin mong casama nang timbang saicaualong _bulaclac nang alagao_ +at caunting _azúcar,_ yaon bagang inaacala mong maniniya, nang maboo +ang lahat na binayo. Itong gamot na ito,i, minsanang lonoquin nang +maysaquit. + + +=NÚMERO 32.= + +Ang timbang dalauang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_ +ilalahoc sa isang tagayang tubig na cungmuculo pa, at pag malamig +lamig na ang tubig, ay sasalain. Cun ualang bun~ga nang _sampaloc,_ +ang isang dacot na malaqui nang man~ga dahon nang cahoy na-aari rin, +cun lutuin sa dalauang tagayang tubig hangan sa maiga ang calahati. + + +=NÚMERO 33.= + +Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlan dito sa Filipinas na _limonada ó +cajelada_ ay gayon: Ang gata nang dalaua ó tatlong dayap isinasama sa +isa ó sa dalauang tagayang tubig, at dinoroonan nang _azúcar_ (ó pulot +man cun ualang azúcar) nang tumamis. Gayon din ang pag-gaua nang +_cajelada;_ dalandan lamang ang gagamitin. + + +=NÚMERO 34.= + +Ang timbang anim na butil na palay nang _tártaro emético _tutunauin sa +sangpouong tazang tubig. Ang maysaquit ay paiinumin muna nang isang +taza lamang; at cun hindi sungmuca siya cun malauon lauon, ay saca +big-yan pa sìya nang isa pang taza, at atuhin cun susuca na caya. Cun +hindi rin sungmusuca, ay isa pang taza ang ibibigay hangan sumuca. Cun +ang maysaquit ay sungmuca nang macaapat ó macalima, ay houag nang +ipainom sa caniya ang ibang tubig na natira. Bucod dito,i, cailan~gang +pacatandaan nang mangagamot, na pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay +capilitang totoo na big-yan nang tubig na malacuco, nang houag +mahirapan siya nang pagsuca; maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang +manzanilla. + +_Nota. _Itong pasucang ito,i, bibilhin sa botica datapoua hindi +lubhang bagay sa tagalog. Hindi sucat pasucahin ang lungmulura nang +dugo, ang linuluslusan, ang mahina ang dibdib, ó ang totoong mataba +ang catauan, ang binubusan nang dugo, ang napainom na nang pasuca at +hindi sungmuca, ang babaying pinananaugan n~g bouan, ang buntis, at +ang bagong nacapan~ganac. Yaong man~ga maysaquit na yaon ay magaling +purgahin sa pasucahin. + +_Nota._ Cun ualang mapagquitaan nang _tártaro emético,_ na-aari ang +pinan~gan~ganlang _pacupis, ó taboboc, ó salagsalag, ó pocotpocot,_ +(coloquíntida, ó pepinillo de san Gregorio.) + +Ang timbang ualong butil na trigo, ó palay noong tila _pocot_ nang +damong yaon, ay ibinababad sa apat na tazang tubig hangan sa matapos +ang pagdarasal nang isang _Ama namin,_ at saca itinatapon yaon ding +ibinabad; ang maysaquit ay paiinumin nang isa nang isang taza, at +hindi ipinauubos doong minsanan ang apat na taza, maca hindi +cailan~gan sa caniya ang gayong carami. Ang gaua nang iba,i, sa isa +lamang tazang tubig ibinababad ang _salagsalag;_ saca dalaua nang +dalauang cuchara cun inumin. + +Ang mangagamot ay mag-iin~gat sa caniyang bahay noong tila pacot nang +pacupis, nang may magamit, cun mayroong pasusucahing tauo; sapagca +yao,i, totoong galing na pasuca. + +_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay +lumulubha dahilan doon, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 445. + + +=NÚMERO 35.= + +Ang timbang tatlong pouo at limang butil na trigo nang _ipecacuana ó +bejuquillo,_ ay ilalagay sa calahating tazang tubig, at ipaiinom sa +maysaquit. + +_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,_ ang ituturo co n~gayo,i, na-aari, at +totoong buti. + +Ang balat nang cahoy na pinan~gan~ganlang _iguio_ ó _aguio_ timbang +saicaualo. Ang balat nang _iguio,_ ay ibinibilad muna sa arauan, bago +bayuhing maigui, at paraanin sa sinamay na pino. Itong pasuca,i, bagay +sa lalaquing matanda,t, malacas. Cun uala pang labing ualong taong +edad ang maysaquit, ay binabauasan nang caunti ang saicaualo; at cun +uala pang sangpouong taon, ang timbang calahating saicaualo,i, +babauasan pa mandin nang caunti. Sa batang may tatlong taon sucat na +roon ang sa icalabing-anim na bahagui nang isang saicapat, ó ang +halagang isang cuarta. + +_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay +lungmulubha gaua noon, ay gagamutin agad para nang turo sa párrafo +445. + + +=NÚMERO 36.= + +Ang parapit na guinagamit sa castila ay gayon: Ang timbang pisong +_lebadura,i,_ sinasamahan nang caunting _suca,_ sampon nang timbang +isang salaping _cantáridas_ na yao,i, catulad nang lan~gao na malaqui +na pinan~gan~ganlang ban~giao. N~guni ang ugaling gamitin nang man~ga +mangagamot dito sa Filipinas, ay ang bot-o nang _mostaza_ na canilang +binabayo muna bago samahan nang _bauang at asin,_ sampon nang caunting +_tinapay._ Sa man~ga bata, sapagca manipis ang balat, ay sucat na roon +ang _lebadurang_ panis at ang caunting _suca._ + +_Nota._ Magagaua namang parapit ang dahon nang _zapote prieto,_ ang +ugat nang malungay, ang ugat nang sangdicquit, ang dahon nang +_apoyapoyan,_ ang dagta nang _havili_ at ang iba pa. + + +=NÚMERO 37.= + +Ang dalauang dacot nang talbos nang _ajenjos_ at ang isa pang gayon +nang talbos nang _manzanilla,i,_ ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na +cungmuculo pa; saca pinababayaang lumamig bago salain. + + +=NÚMERO 38.= + +Ang timbang saicaualong ruibarbo at ang isang gayon ding _crémor._ + + +=NÚMERO 39.= + +Ang timbang tatlong bahaguing _crémor_ at ang timbang saicapat na +_ipecacuana, ó bejuquillo,_ ay hahaluin capoua, at gagauing anim na +bahagui. + +_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,i,_ magagamit ang balat nang _iguio ó +aguio_ timbang saicapat, na isasama sa tatlong bahaguing _crémor,_ at +gagauing anim na inom. Basahin mo ang aquing sinabi sa número 35, na +bagay sa balat nang _iguio._ + + +=NÚMERO 40.= + +Ang timbang tatlo ó apat na pisong tubig nang _apog_ (ayon sa turo sa +número 79) ay sasamahan nang timbang isang salaping tubig na +pinaglagaan nang _quina_ (Dita.) + +_Nota._ Sa saquit na lagnat na _sucab,_ ang tubig sa dita sasamahan +nang dalauang cucharang alac sa misa. Hindi casangcapan dito ang tubig +sa apog. + + +=NÚMERO 41.= + +Ang timbang saicaualo nang ugat nang _contrayerba_ (dusu, ó dusog, ó +guisol) at ang ga sangpouo capatac nang gata nang _dayap,_ ay +babayuhin mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang _alagao_ +at caunting _azúcar;_ saca bobooin mo ang lahat, at minsanang ipacain +sa maysaquit. + +_Nota._ Cun mayroong _alcanfor_ ang timbang sangpouong butil na palay +noon, ay ihahalili sa gata nang _dayap,_ sapagca maigui pa sa roon. + + +=NÚMERO 42.= + +Ang balat nang ugat nang _timban~gan, ó malaube ó timbangtimban~gan_ +(aristoloquia) babayuhin nang babayuhin, at sasamahan nang caunting +jarabe nang balat nang _dalandan ó cahel._ Ang timbang calahati noon +ay isang inom. Ito,i, isang _pinaca triaca._ + + +=NÚMERO 43.= + +Ang timbang isang salaping _mercuriong_ tunay, at ang timbang isang +salapi ring pulot ay babayuhin capoua, hangan di maaninao ang +mercurio, bago lag-yan pa nang timbang cahating _sabón castila_ at +tinapay. Saca maghuhulog ca pa mandin doon nang timbang pisong +_ruibarbong_ binayo, at caunting _jarabe_ nang _azúcar_ lamang at +tubig, bago yaong lahat na bagay na magcalahoc ay gauin mong man~ga +_píldoras_ ó pelotillas, na ang timbang nang baua,t, isa,i, limang +butil na palay. Cun ibig mo ang matapang pa sa roo,i, damihan mo ang +_mercurio_ hangan maguing piso ang timbang. Ito,i, turo ni Buchan. + +_Nota._ Hindi sucat gamitin ang jabón sa castila na hindi maputi. + + +=NÚMERO 44.= + +Ang ungüento sa galis ay gayon ang paggaua: ang isang dacot na malaqui +nang dahon nang _manquit,_ at ang isa pang dacot nang talbos nang +_papaya_ sampon nang isa pa namang dacot nang dahon nang _apaliya,_ ay +lulutuin mong maigui sa calahating gatang na _lan~gis ó lana._ Saca +sasalain at lalag-yan mo nang timbang pisong pagquit, bago isaoli mo +sa apoy, at pagcatunao na ang pagquit ay huhulugan mong mamaya-maya +nang timbang apat na pisong _azufreng binayo._ Itong ungüentong ito,i, +madaling macauala nang galis. + +_Nota_ 1. Cun ualang _azufre,_ ang iyong gagauin ay itong isa. Maglaga +ca sa palioc nang dahon nang _limalima ó galamay amo:_ at yaong tubig +na yaon cun malamig na, ay saluquin mo nang tabo, ay iyong ibuhos sa +galis, at pabayaang mabubo, nang houag mong ibuhos uli ang minsang +umanod doon. Ang galis ay bubucal nang malacas; datapoua mauauala, cun +gauin mo yaong ilang arao, ayon sa turo ni Clain. + +_Nota._ 2. Ang isang gamot naman, na totoong galing sa galis, ay +gayon: Ang timbang apat na pisong dahon at san~ga nang damong +pinan~gan~ganlang _sangdicquit_ ay ilaga mo nang isang oras calauon sa +apat na botella at calahating tubig, sampon nang timbang apat na piso +rin dahon nang _culutan,_ at siya ang ibabasa mong mainit-init sa +galis, na macalaua maghapon, pag pinurga muna ang maysaquit, at sa +loob nang ilang arao ay mauauala ang galis. + + +=NÚMERO 45.= + +Ang ungüento sa buni gagauin mo nang gayon: Magtunao ca sa cauali nang +_pagquit at sahing,_ at pagca tunao na,i, hulugan mo nang azufreng +binayo. + +_Nota._ Magaling din ang _sahing na maputi_ na sinamahan nang pulot. +Itong lahat ay turo ni Clain. N~guni ang ungüentong turo ni Tissot ay +ito. Magtunao ca sa cauali nang timbang pisong pagquit; pagcatunao ay +hulugan mo nang ilang capatac na lan~gis, at yari na ang ungüento. Ang +isang caputol na damit na lienzo,i, ibabad mo dito, at yaon ang +itatapal mo sa buni. + + +=NÚMERO 46.= + +Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlang ungüento _amarillo_ ay gayon: +Magtunao ca sa apoy nang _sahing na maputi, pagquit na dilao, sebo +nang baca, lana at mantica_ na magcasingdami ang lahat. Pagca tunao na +yao,i, hulugan mo nang binayong ugat nang _dilao_ na ang timbang noon +ay ang sa icapouong bahagui nang ibang man~ga bagay. Ito,i, turo ni +Clain. + + +=NÚMERO 47.= + +Ang timbang pisong _sal de sedlitz,_ at ang timbang dalauang pisong +laman n~g bun~ga nang _sampaloc,_ ay ilalaga sa calahating tagayang +tubig; pagca tunao na ang _sampaloc,_ sasalain. Ito,i, dalauang inom, +na ang pag-itan nang isa,t, isa,i, calahating oras. + +_Nota._ Cun ualang _sal de sedlitz_ ang _sampaloc_ lamang ang +gagamitin. + + +=NÚMERO 48.= + +Ang ualong pouong patac nang _láudano líquido de Sindenham,_ at ang +timbang limang salaping tubig sa _torongil_ (maliana ó mayana). Itong +gamot ay bibilhin sa botica. Ang isang cuchara,i, isang inom. + +_Nota._ Cun baga nauauala ó hungmihina na ang pagsuca nang maysaquit +nang mapainom siya noong minsan ó macalaua, ó macaitlo, ay itahan na +ang pagpapainom noon. + + +=NÚMERO 49.= + +Ang timbang tatlong pisong _maná,_ sampon n~g timbang dalauang puong +butil na palay na _salitre,_ tutunauin sa isang tagayang _suero_ nang +gatas. + + +=NÚMERO 50.= + +Ang paraan nang pag-gaua nang _suero_ nang gatas ay gayon: Ang +dalauang tagayang gatas nang vaca, ó cambing ó tupa, ilagay sa palioc +sa mahinang apoy at huhulugan n~g isa ó dalaua, ó tatlong cucharang +sucang matapang, ó gata nang _dayap_ cun ualang _suca;_ pagca +hungmiualay na ang lalong mabigat, at napailalim, sasalain ang lahat +sa sinamay at yaong tubig na malinao linao, dungmaraan sa sinamay yaon +ang pinan~gan~ganlang _suero._ + + + +=NÚMERO 51.= + +Ang timbang saicapat na _ruibarbong_ binayo. + + +=NÚMERO 52.= + +Ang timbang pisong _azufreng_ binayo, ang timbang saicapat na _sal +amoniaco_ sampon nang timbang dalauang pisong manticang bago nang +baboy babayuhin maiguing maigui sa babay-an ó sa luzong. + + +=NÚMERO 53.= + +Cun mayroong maysaquit na pasisipsipin nang sin~gao nang mainit na +_tubig ó suca,_ ang casangcapang gagamitin doon sa gauang yaon, ay +gayon: Cun mayroong sisidlang may suso, para nang _ticuan ó charera,_ +ay yaon ang maigui sa lahat. Cun uala,i, na-aari ang isang _tabong +cauayan,_ na binubutasan sa taguiliran sa dacong itaas, nang masootan +doon isang caputol na cauayang munti, na munti rin ang butas, na, yaon +ang ipapasoc nang maysaquit sa caniyang bibig, nang macasipsip siya +nang sin~gao nang mainit na tubig na isisilid sa tabo. + +Ang tubig ay hindi pina-aabot doon sa butas nang taguiliran, maca +magpatuloy sa bibig nang maysaquit ang mainit na tubig. + +Ang tabo,i, tinatacpan naman nang isang sinamay na madalang. Ang +pagsipsip nang mainit na tubig, ay sucat pagpilitang gauin, sapagca +malaqui ang cabagsican noong gamot na yaon, at ang isa pa ay ualang +liuag gauin. + + +=NÚMERO 54.= + +Ang timbang pisong _libao,_ ó nang pinagquiquilan nang _bacal_ na +ualang patalim na inag-ag sa sinamay na masinsin, at ang timbang piso +ring _azúcar,_ sampon nang timbang isang salaping _anís_ na bayong +maigui, ay gagauing dalauang pouo at apat na bahagui; ang isang +bahagui ay minsang lonoquin. Ang maysaquit isang oras bago cumain cun +umaga, cun tanghali, at cun gab-i, binibig-yan nang isang bahagui. + + +=NÚMERO 55.= + +Ang timbang isang salaping pinagquiquilan nang _bacal_ na ualang +calauang; ang isang calahating dacot nang _ruda_ at ang isa namang +calahating dacot nang _matricaria_ (rosas del Japón) sampon nang +timbang cahating _jalapa (bulacan sa Cebú)_ ibabad na maghapon at +magdamag sa isang tagayang _alac_ sa misa, bago salain. Iinomin nang +maysaquit ang calahating tazang mahiguit, isang oras bago cumain cun +umaga, cun tanghali, at cun gab-i. + + +=NÚMERO 56.= + +Ang timbang dalauang pisong pinagquiquilan nang bacal, at ang timbang +isang salaping _rudang_ tuyo, sampon nang timbang isang salapi ring +_anís,_ na binayong maigui, ay isasama sa caunting _pulot_; ang +timbang tatlong bahagui noon ay lolonoquin nang maysaquit maghapon. +Ang timbang saicapat minsang lonoquin. + + +=NÚMERO 57.= + +Ang timbang pisong píldoras nang _extracto_ nang _cicuta_ na bibilhin +sa botica. Ang maysaquit ay pinalolon-oc muna nang timbang tatlong +butil na palay noon; quinabucasan nang umaga, ay binibig-yan nang +timbang tatlong butil; saca arao-arao, cun hindi nacacasama sa caniya +yaong gamot na yao,i, dinaramihan nang caunti, hangan sa siya,i, +macalon-oc nang malaqui sa loob nang isang arao. + +_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas ualang cicuta, ay magaling gamitin +ang pinan~gan~galang _talampunay_ (metel) sapagca ang uica nang man~ga +marurunong, na totoong galing yaon sa man~ga _cancro._ Caya n~ga +yata,i, maiguing gauin ang isusunod co dito n~gayon: Ang dahon nang +talampunay na maputi, (yaon bagang talampunay na hindi morado) +babayohing maigui, at gagauing pelotillas ó píldoras na malaqui pa sa +balatong (mongo.) + +Cun aayao cang tumimbang nang ibibigay sa maysaquit, ang isang +_cahating pilac_ idoon mo sa ibabao nang isang dahon, nang talampunay +at putulin mong palibot. Ang lapad nang isang cahati ay ualong butil +na palay ang timbang. + +Ang pag-gamit nitong gamot na ito,i, ualang liuag. Ang isang pelotilla +noon ilagay mo sa isang cucharang tubig na malamig, at ipalon-oc mo sa +maysaquit; houag lamang palonoquin nang marami noon ang maysaquit, +sapagca itong damong ito,i, matapang pa sa _cicuta. _Ang cagalin~gang +ipalon-oc sa maysaquit sa unang arao ay ang timbang ualong butil na +palay. Cun hindi nacacaano sa caniya yaon ay big-yan nang timbang +labingdalauang butil; at cun hindi rin masama sa caniya yaon ay +damihan arao-arao, para nang guinagaua _sa cicuta, _hangang sa siya,i, +macalon-oc maghapon nang timbang saicapat, ó nang caniyang macayanan. +Datapoua pagca ang maysaquit ay pinalon-oc nang talampunay, sa loob +nang isang lingo, ay itinatahan muna itong gamot na ito, at cun +nacalalo ang ualong arao ay itinutuloy para nang dati. Caya guinagaua +ito nang houag mamihasa ang sicmura, doon sa gamot na yaon. Ang +_talampunay _hindi nacacaano sa sicmura, at hindi rin nacacaibay; +houag lamang n~guyain, cundi boo cun lonoquin. Itong gamot ay aquing +guinagamit na parati sa aquin ding catauan, sapagca namasdan cong +magaling sa binabalingtamad. + +_Nota. _Itong gamot hindi sucat gamitin nang babaying buntis. + + +=NÚMERO 58.= + +Ang timbang pisong ugat nang _grama_ (cauacauayan) at ang timbang piso +rin n~g ugat nang _chicoria_ (dilang usa) lulutuing sumandaling oras +calauon sa isang tagayang tubig. Itong tubig na ito,i, huhulugan n~g +timbang isang salaping _sal de sedlitz,_ sampon nang timbang dalauang +pisong _maná._ Pagca tunao na,i, sasalain, at touing dalauang oras +iinumin nang maysaquit ang isang taza. Cun nacarang ang dalaua ó +tatlong arao, ay inuuling guinagaua yaon din. + + +=NÚMERO 59.= + +Ang laman nang tinapay at ang bulaclac nang _manzanilla,_ ay babayuhin +mong may casamang _gatas,_ bago lag-yan nang timbang saicapat na +_sabón_ sa castila sa baua,t, isang tapal. Yaong tapal na yao,i, +papaltang macaapat maghapon nang ibang bago. + +_Nota._ Maigui rin ang tapal nang _cicuta,_ na cun bibilhin sa +botica, ang hihin~gin doo,i, _emplasto de cicuta._ N~guni madali +namang itapal ang isang caputol na dahon nang talampunay na yaon ay +casing galing nang cicuta, ayon sa turo ni Linneo. + + +=NÚMERO 60.= + +Ang cicutang tuyo ay isisilid sa isang unan, ó supot na munti; saca +lulutuing sumandaling oras calauon sa tubig, bago pigain at itapal. +Touing icalauang oras inaiinit uli doon din sa tubig na yaon. + +_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas ualang _cicuta,_ ay iyong gamitin +ang dahon nang talampunay, at sundin ang lahat na bilin sa númerong +ito. + + +=NÚMERO 61.= + +Ang timbang cahati nang taquip nang _sihi,_ na ang pan~galan doo,i, +_bouanbouanan,_ at ang timbang apat na butil na palay nang _canela,_ +ay gagauing ualong bahagui. Ang isang bahagui noon ay inihuhulog sa +isang cucharang may lamang gatas ó tubig, at ipinaiinom sa bata bago +sumoso. + +_Nota._ Ang taquip nang _sihi_ ibinababad muna nang malauon sa tubig +sa ulan, na arao-arao pinapaltan nang ibang bago; saca binabayong +maiguing maigui sa babay-ang bato, at inaag-ag sa sinamay na masinsin. + + +=NÚMERO 62.= + +Ang pag-gaua nang ungüeento nang _hagonoy_ ay gayon: Bumayo ca nang +dahon nang _hagonoy,_ na maminsan minsan papatacan mo nang _lan~gis ó +lana;_ saca magtunao ca nang caunting pagquit, at pagca tunao na,i, +ihuhulog mo roon yaong binayo mong _hagonoy,_ at yari na ang ungüento. + +Ang ungüento nang _llanten_ (lantin,) ay gayon din ang pag-gaua. + +_Nota,_ Cun baga sugat ang tatapalan ay hindi cailan~gang doonan nang +pagquit ang _hagonoy._ + + +=NÚMERO 63.= + +Gumaua ca nang isang tazang jarabe nang _chicoria_ (dilang usa) bago +samahan mo nang timbang calahating _maná._ Ang bata,i, pinaiinom na +maminsan minsan nang calahating cuchara noon. Cun ang bata,i, +mayroong dalauang taon, ay dinarami damihan ang ipinaiinom doon. + + +=NÚMERO 64.= + +Bumayo ca nang timbang cahating _albayaldeng_ casabay nang timbang +isang salaping _suca,_ sampon nang tatlong cucharang _lan~gis ó lana._ +Ang pan~galan dito ay _nutrido;_ at ang timbang piso noon ay isasama +mo sa _pula_ nang isang _itlog,_ at cun malaqui ang _itlog,_ ay sa +calahati lamang. + + +=NÚMERO 65.= + +Magtunao ca sa apoy nang timbang apat na pisong pagquit na maputi; +pagca tunao na,i, hulugan mo nang isang cucharang lan~gis. Dito sa +guinaua mong _ungüento,_ ay magbabad ca nang ilang caputol na lienzong +luma, at patuyuin mo, na yaon ang itatapal sa may saquit. + +_Nota._ Sa saquit na almorranas, capítulo 41, ay bagay naman itong +isang pinaca ungüento. Maghulog ca sa isang botella nang isang tazang +_lana_ at bun~gang hinog nang _apaliya_ (amargoso) na aalisan mo muna +nang bot-o; ibilad mo sa arao ang botella nang isang lingo calauon, +bago salain at itago sa botellang may taquip. + + +=NÚMERO 66.= + +Ang pinan~gan~galang _ungüento blanco_ ay gayon ang paggaua: Ang +timbang dalauang pisong _lan~gis,_ at ang timbang cahating _pagquit_ +na maputi, tutunauin sa apoy. Pagca tunao na, ay budburan mo nang +timbang pisong _albayalde,_ at haloing parati, bago doonan mo naman +nang timbang cahating _suca_ ó timbang cahati pa nang gata nang +_dayap,_ cun ibig mo. Pagca halo nang maigui, ay itago mo sa botellang +may taquip na daluro, ó ibubu mo sa papel. + + +=NÚMERO 67.= + +Cun magaling ang panahon ay hanapin mo yaong _colatcolat,_ ó tila +cabuting tungmutubo sa _alibangbang,_ ó sa ibang man~ga cahoy. Ang +unang balat noong tila cabuti, ay inaalis nang matalas na sundang. +Yaong ibang natitira,i, binubugbug ó pinapalo nang cahoy, hangan +lumambot. Ang isang caputol nito, ay yaon ang itatapal sa man~ga sugat +nang maampat ang dugo. + + +=NÚMERO 68.= + +Ang timbang apat na pisong laman n~g tinapay, at ang dalauang dacot +nang bulaclac nang _alagao_ sampon nang isang dacot na _manzanilla,_ +ay lulutuin hangang lumapot sa tubig, na ang calahati ay suca. + +_Nota_ Na-aari namang tapalan ang casangcapang masaquit nang man~ga +basahang babad doon sa tubig na pinaglagaan noong man~ga gamot na +yaon. + +_Nota._ Sa saquit na sinaysay sa párrafo 272, ay magaling ang dalauang +dacot na _ruda,_ ang isang dacot at calahati nang bulaclac ó dahon +nang _romero,_ at ang isang gayon ding bulaclac nang _gumamela,_ na +lulutuing maigui nang sumandaling oras calauon sa tatlong tagayang +alac sa misa sa palioc na may taquip; bago pigain nang malacas. Dito +sa alac na ito ay ibabad mo ang man~ga damit na basahan na itatapal sa +maysaquit. Cun baga mayroong nasactan na casucasuan, yaong iniluluto +mong _ruda, romero_ at _gumamela_ ay samahan mo nang caunting cicuta ó +_ talampunay._ + + +=NÚMERO 69.= + +Ang emplasto _diapalma,_ na bibilhin sa botica. + +_Nota._ Itong ungüento,i, tutunauin muna sa caunting lana, bago ilatag +sa sugat na sinasabi sa párrafo 297. + + +=NÚMERO 70.= + +Ang dalauang babaguing tubig at ang isang bahaguing _vinagre_ de +_litargirio_ na bibilhin sa botica. + + +=NÚMERO 71.= + +Ang timbang pisong ugat nang _grama_ (cauacauayan) at ang timbang +isang salaping ugat nang _chicoria_ (dilang usa) lulutuin sa tatlong +tagayang tubig, hangan sa maiga ang isang tagayan; saca sasalain at +doroonan nang timbang cahating _salitre._ + + +=NÚMERO 72.= + +Ang timbang isang salaping _cebolla albarrana_ (bacong) ibabad sa +dalauang tagayang alac sa misa. + + +=NÚMERO 73.= + +Ang isang dacot nang talbos nang _alagao,_ ay samahan mo nang lasona, +bago lutuin at ipacain sa maysaquit cun gab-i. Ito,i, gagauing ilang +arao. Ito,i, turo ni P. Santa María. Datapoua mayroong maysaquit na +hindi napupurga noon. + + +=NÚMERO 74.= + +Ang timbang dalauang pisong _ajenjos,_ at ang timbang pisong ugat nang +_tagbac,_ (cálamo aromático) sampon nang timbang pisong bot-o nang +_damoro_ (anís de la tierra) ibabad na maghapon at magdamag sa tatlong +tagayang alac sa misa, sa palioc na may taquip sa gaboc na mainit. + + +=NÚMERO 75.= + +Ang timbang dalauang pisong ugat nang chicoria (dilang usa) na +tatadtarin muna, ay lulutuin sa tatlong tagayang tubig hangan maiga +ang isang tagayan. Saca sasalain, at doroonan nang timbang cahati nang +_sal de Glaubero,_ na bibilhin sa botica. + + +=NÚMERO 76.= + +Ang timbang pisong balat nang _quina_ ó cun ualang quina, ang timbang +isang salaping _dita_ na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang +ugat nang _malaubi_ ó _timbangtimban~gan_ ay lulutuin sa tatlong +tagayang tubig, hangang sa maiga ang isang tagayan. Saca sasalai,t, +doroonan nang timbang saicapat na salitre. + + +=NÚMERO 77.= + +Ang timbang saicapat nang ugat nang _cebolla, albarrana_ (bacong) ay +patutuyoin muna, ayon sa turo sa número 8, bago bayuhing maiguing +maigui, at ang timbang sa icaualo nang ugat nang _timbangtimban~gan_ +na babayuhin ding maigui, ay hahaluin capoua, at ang maysaquit +palolonoquing macaapat maghapon nang timbang anim na butil na palay +noon sa isang cuchara, na may alac sa misa. + + +=NÚMERO 78.= + +Ang timbang isang salaping sabóng maputi sa castila, at ang timbang +saicapat nang ugat nang _bacong,_ (cebolla albarrana) na pinatuyo muna +at binayong maigui, ay sasamahan nang caunting jarabe n~g +_culantrillo,_ at gagaua ca nang pelotillas ó píldoras na ang timbang +nang baua,t, isa ay sampong butil na palay. + + +=NÚMERO 79.= + +Ang timbang labing anim na pisong _apog_ sa bato ó sa cabebe, na +bagong yari ay bubusan nang labing anim na tagayang tubig. Saca +hahaluin mong magaling at papagtinin~gin bago salain sa papel sangley. +Maiinom maghapon ang isa ó dalauang tagayan noon tubig na yaon. + +_Nota._ Itong _tubig_ nang _apog_ cun pagbabaran nang timbang dalauang +pisong dahon nang _saga,_ ay mabuti ring lalo cun minsan. + + + +=NÚMERO 80.= + +Ang timbang isang salaping balat nang _dita_ (ó cun mayroong _quina_ +ang timbang piso noon) na babayuhin muna, at ang timbang cahati nang +ugat nang _timbangtim-ban~gan,_ lulutuin sa tatlong vasong tubig +hangang sa maiga ang isang vaso. Saca sasalain bago hulugan nang +calahating tazang suca, ó gata nang _dayap_ ó _cahel._ Itong gamot na +ito,i, uubusing iinumin nang maysaquit sa loob nang isang arao. + + +=NÚMERO 81.= + +Ang ugat nang valeriana pati nang catauan ay ibilad mo sa arauan. +Pagca tuyo, iyong bayuhin at paraanin sa sinamay. Maiinom maghapon +nang maysaquit ang timbang cahati; datapoua ang hindi pa bihasa doon +houag painumin n~g ganoon carami; sucat na roon muna ang timbang +saicaualo ó saicapat. Itong polvos ay isinasama sa tubig na malacuco. +Cailan~gang ituloy gauin itong ganitong gamot nang mababang panahon. +Ang pan~galan nang tagalog doon sa damong yaon ay _anisanisan_, +sapagca ang bot-o noon ay tila bot-o nang _anis._ Ang damo,i, +cungmacalat sa lupa, at ang puno,i, mapulapula. + + +=NÚMERO 82.= + +Ang man~ga isusunod co dito n~gayon ay maipupurga rin sa man~ga +maysaquit. Ang _cañafístula_ na inaalisan muna nang laman ang bun~ga. +Yaong laman niyon ay pinararaan sa sinamay, at ang timbang dalauang +piso, ó limang salapi noon, ay ipinaiinom sa maysaquit. Itong purga +nang _cañafístula_ bagay sa babaying nacapan~ganac; ang timbang cahati +ó tatlong bahagui noon. Ang timbang cahating _hojas de sen_ ay ibabad +mong magdamag sa tubig, na siya ang iinumin cun umaga. + +Ang dahon nang _acapulco_ (timbang cahati) ay ilaga mo sa dalauang +tazang tubig sa mahinang apoy; pag naiga ang calahati, salai,t, pigain +nang malacas, at yaon ang iinumin nang maysaquit. + +Ang isang tazang tubig na pinagbabaran nang timbang saicapat na +_ruibarbo._ + +Ang timbang dalauang pisong _maná,i,_ tunauin sa isang vasong suero +nang gatas. + +_Ang man~ga purgang sinabi co n~gayon ay gagauin lamang pagca +nabibilin dito sa libro._ + + + * * * * * + + +_Man~ga, ilang tagobiling patungcol sa man~ga gamot na ipinagbibilin +dito._ + +1. Tungcol sa pagsasangra, sa pagpupurga at sa pagpapasuca sa man~ga +maysaquit, ay babauasan nang caunti ang man~ga nauutos doon sa libro, +dahil sa cahinaan nang catauan nang tagalog. + +2. Caya ang timbang saicaualong _hojas de sen,_ na bilin sa número 21, +ay houag nang bayuhin; cundi ihulog mo lamang sa isang tazang tubig na +cunmuculo pa; at pag malamig lamig na,i, doon sa tubig na yaon ihulog +mo ang _jalapa_ at ang _crémor._ + +3. Gayon din ang _salagsalag,_ na nadoroon sa número 34 ay sucat ang +ibabad sa tubig hangang nagdarasal ca nang isang _Aba Guinoong Maria_. +Ang _iguio_ sa número 35 naman ay sucat na sa maysaquit na malacas ang +timbang _saicaualong mahiguit higuit_ noon. Datapoua mayroong tauo, na +nacainom nang timbang saicapat, cun siya totoong lacas nang catauan. +Ang _sampaloc_ número 47 ay houag palaloin sa timbang dalauang piso, +cundi maliuag mapurga ang maysaquit. + +4. Ang extracto nang _talampunay_ na bilin sa número 57 ay sucat na +ang timbang dalauang butil na palay noon sa caunaunahang inom saca cun +malauon at ualang nararamdamang masama ang maysaquit, ay bago painumin +siya nang marami rami noon. Datapoua cun hindi _extracto_ cundi ang +dahon ang babayuhin pagcaraca ay maiinom nang maysaquit ang timbang +ualong butil na palay noon. Ang talampunay hindi sucat igamot sa +babaying buntis. + +5. Touing nabibilin doon ang alac sa castila yao,i, _alac sa Misa_ ang +cahulugan, at hindi aguardiente. + +6. Ang _sabong_ castila (jabón) na cun minsan nauntos sa libro, yao,i, +ang sabóng maputi, sapagca ang may ibang color, ay masama. + +7. Sa m~ga párrafo 445 at sa 517 yaon lamang nabibilin sa pinurga nang +malacas ay ang _lan~gis sa castila._ + + + + +=TABLA= + +_Nang man~ga saquit na sinaysay dito sa librong ito._ + + + _Pag._ +=Capítulo 1.= Ang man~ga dahilang +iquinapagcacasaquit nang tauo.............................35 + +=Cap. 2.= Ang man~ga dahilang iquinalalaqui +nang man~ga saquit nang tauo..............................39 + +=Cap. 3.= Ang gagauin n~g tauo capag +nararamdaman na siya,i, magcacasaquit na..................43 + +=Cap. 4.= Ang mahusay na gaua sa may +man~ga malalaquing saquit.................................44 + +=Cap. 5.= Ang gagauin nang maysaquit na +magaling-galing na........................................47 + +=Cap. 6.= Ang saquit na pulmoníang totoo, +na ang _baga_ sa loob nang dibdib nang +tauo siya ang nasasaquitan, at yaon din +cun minsan ang pinangagalin~gan nang +_ética_...................................................48 + +Ang gagauin sa may saquit, na may +sibol doon sa caniyang baga...............................56 + +Ang pulmonía nang apdo....................................63 + +Ang pulmonía falsa........................................64 + +Ang gagauin sa natutuyo ang catauan.......................66 + +=Cap. 7.= Ang sintac sa dibdib, na pinan~gan~ganlan +nang castilang _pleuresía ó dolor +de costado_................................................72 + +=Cap. 8.= Ang saquit na ang pan~gala,i, _garrotillo,_ +at ang ibang man~ga saquit sa +lalamunan nang tauo........................................76 + +Ang gamot sa bucol na ang pan~galan +nang tagalog doo,i, bayiqui ó bayicqui.....................83 + +=Cap. 9.= Ang _romadizo._ sa uicang tagalog +ay sipon...................................................84 + +=Cap. 10.= Ang saquit nang n~gipin at bagang +pati nang cabiac nang ulo ó muc-ha, sa +uicang castila ay _jaqueca,_ sampon nang +escorbuto na yao,i, pagdurugo nang n~gipin +nang tauo..................................................89 + +=Cap. 11.= Ang gamot sa _apoplegia._ ó sa +himatayin..................................................96 + +=Cap. 12.= Ang gamot sa inarauan, sa uicang +castila ay _insolación_....................................102 + +=Cap. 13.= Ang _reuma,_ sa uicang tagalog +_balingtamad,_ yaon bagang pagsaquit nang +man~ga casucasuan nang catauan nang +tauo.......................................................105 + +Ang saquit na balingtamad na lauon.........................111 + +=Cap. 14.= Ang saquit na pinan~gan~ganlang +_piyo_ nang tagalog sa uicang castila,i, _gota._.115 + +=Cap. 15.= Ang gamot sa quinagat nang +asong ban~gao..............................................117 + +Ang gagauin sa quinagat nang asong +ol-ol cun ualang mercurio..................................125 + +=Cap. 16.= Ang gamot sa quinagat nang +man~ga hayop na may camandag...............................127 + +=Cap. 17.= Ang saquit na bulutong sa uicang +castila,i, _viruelas_......................................137 + +=Cap. 18.= Ang saquit na ticdas, sa provincia +nang Batan~gan ay toco, sa uicang +castila,i, _sarampión_.....................................149 + +=Cap. 19.= Ang lagnat na malaqui na ualang +hibas, na pinan~gan~ganlang _lagnat na +manin~gas,_ na yao,i, isang bagay na tabardillong +dala nang cainitan nang dugo...............................154 + +=Cap. 20.= Ang lagnat na malaqui na dala +nang _apdo,_ na ang tauag nang castila +doo,i, _calentura pútrida, lagnat na buloc,_ +na yao,i, ang icalauang bagay na tabardillo................159 + +=Cap. 21.= Ang _lagnat_ na _sucab_ na ang +tauag nang castila doo,i, _calentura maligna_ +na yao,i, ang icatlong bagay na +tabardillong _may mancha_..................................167 + +=Cap. 22.= Ang saquit na pan~giqui.........................175 + +=Cap. 23.= Ang saquit na _erisipela_ na cun +turan nang tagalog ay culebra..............................184 + +=Cap. 24.= Ang gamot sa galis sa uicang +castila,i, _sarna_.........................................190 + +=Cap. 25.= Ang gamot sa _buni,_ sa uicang castila,i, +_empeines_ ó _herpes_......................................192 + +=Cap. 26.= Ang gamot sa may mancha sa +muc-ha, at may man~ga pilat................................193 + +=Cap. 27.= Ang gagauin sa sinisibulan nang +anomang bagay na sibol para nang _bagá, +pigsa taguihauat, tiboc, cancro,_ pati sa +nasisira ang ilong.........................................194 + +=Cap. 28.= Ang gamot sa bicat pati sa lumalaqui +ang liig...................................................206 + +=Cap. 29.= Ang gamot sa sinisin~gauan ang +bibig, ang tauag nang castila sa saquit +na yao,i. _aflas_..........................................212 + +=Cap. 30.= Ang gagauin sa nahulog sa mataas, +sa pinalo, sa naipit, sa nahulog sa +cabayo ó sinicaran.........................................215 + +=Cap. 31.= Ang gagauin sa recalcadura ó relajación, +pati sa lungminsad ang boto................................219 + +=Cap. 32.= Ang gagauin sa tauo, na may +bot-ong nabali, ó sa nabasag ang ulo.......................226 + +=Cap. 33.= Ang gamot sa natinic, ó sa tinamaan +nang pana ó nabaril........................................228 + +=Cap. 34.= Ang gamot sa napaso nang baga +ó pólvora, ó sa nabanlian nang anomang +mainit.....................................................230 + +=Cap. 35.= Ang gamot sa tauong naguitguitan +nang lubid ó nang ibang bagay, pati +sa nagalusan, sa nasugatan, sa nahiua +ó sa tinaga nang ibang tauo.................................232 + +=Cap. 36.= Ang gagauin sa mayroong sugat +na lauon na hindi mabahao...................................237 + +=Cap. 37.= Ang gamot sa linuluslusan........................242 + +=Cap. 38.= Ang gagauin sa lungmalabas ang +tumbong, at sa babaying lungmalabas +ang caniyang punong catauan.................................249 + +=Cap. 39.= Ang gamot sa lalaqui cun ungmuurong +ang caniyang punong catauan, +at sa namamaga ang bayag, ó ungmiihi +nang nana, ó cun macati ang punong catauan +nang lalaqui ó nang babayi..................................247 + +=Cap. 40.= Ang gagauin sa man~ga batang +ipinan~gan~ganac, na ualang butas sa pouit +ó may sara ang tayin~ga, ó ang punong +catauan, ó cun mayroong pinacatali +sa ilalim nang dila.........................................249 + +=Cap. 41.= Ang gamot sa quilmosin, sa uicang +castila,i, _almorranas,_ na yao,i, pamamaga +nang pouit nang tauo........................................251 + +=Cap. 42.= Ang gamot sa binabalin~goyn~goy..................253 + +=Cap. 43.= Ang gamot sa lungmulura nang +dugo........................................................255 + +=Cap. 44.= Ang gamot sa nagsusuca nang +dugo........................................................258 + +=Cap. 45.= Ang gamot sa ungmiihi nang +dugo........................................................259 + +=Cap. 46.= Ang gamot sa mayroong bato sa +pantog, pati sa tauong balisausauin, ó +sa mahirap ungmiihi.........................................261 + +=Cap. 47.= Ang gamot sa ungmiihing parati +di man cusa nang caniyang loob..............................264 + +=Cap. 48.= Ang gamot sa hindi manabi........................265 + +=Cap. 49.= Ang gamot sa sinisin~gauan ó sa +namumula ang mata...........................................266 + +=Cap. 50.= Ang gamot sa may culaba ó +sa namumula ang mata........................................268 + +=Cap. 51.= Ang gamot sa hindi macaquita, +magaling man ang caniyang mata, na +ang tauag nang castila sa saquit na +yao,i, _gota sirena_.........................................269 + +=Cap. 52.= Ang gamot sa may sugat sa +suloc nang mata, ó sa lirain.................................270 + +=Cap. 53.= Ang gamot sa masaquit ang tayin~ga................271 + +=Cap. 54.= Ang gamot sa inuurun~gan nang +pauis, galis, ó buni, ó cun nauauala +ang bucol, ó sibol sa catauan, at hindi +tungmutuloy..................................................273 + +=Cap. 55.= Ang sa namamaga ang boong +catauan na ang tauag nang castila +doo,i, _hidropesía_..........................................274 + +=Cap. 56.= Ang gamot sa namamaga ang +tiyan, na yao,i, pinan~gan~ganlang _belbel +ó berben_....................................................279 + +=Cap. 57.= Ang gamot sa namamaga ang paa.....................282 + +=Cap. 58.= Ang gamot sa nabiquig ó sa naloogan +nang anomang bagay sa lalamunan, +na hindi macatuloy sa ilalim.................................284 + +=Cap. 59.= Ang lagnat na _daua,_ na may +casamang pauis na ang tauag, nang castila +doo,i, _calentura miliar sudatoria_..........................286 + +=Cap. 60.= Ang man~ga saquit nang sicmura,t, +tiyan, na doon nauucol ang _cólico, ahito,_ +at ang iba pa................................................288 + + Ang cólico inflamatorio....................................289 + + Ang cólico nang apdo.......................................293 + + Ang empacho ó ahito........................................295 + + Ang cólico flatulento......................................298 + + Ang cólico dahil sa nalamigan ang tauo.....................299 + +=Cap. 61.= Ang _miserere_ ó _pasión íliaca_, na +yao,i, pagsasara nang man~ga bituca, na +dahil doon ay hindi manabi ang maysaquit, +cundi isinusuca niya ang lahat...............................301 + +=Cap. 62.= Ang gamot sa inaanayo, na yao,i, +pagsuca,t, pag-iilaguin; ang tauag nang +castila doon, ay _cólera morbo_..............................304 + +=Cap. 63.= Ang saquit na pag-iilaguin, cun +hindi totoong sumasama ang damdam +nang may catauan, na ang tauag nang +castila doo,i, _diarrea_.....................................311 + +=Cap. 64.= Ang icalauang bagay na pag-iilaguin, +na may casamang saquit na malaqui +sa tiyan, na yao,i, _disenteria_ cun +turan nang castila...........................................313 + +=Cap. 65.= Ang icatlong bagay na pag-iilaguin, +na mahirap ang damdam nang may +catauan sa sicmura, at pati nang paghin~ga +ay mahirap din, na yaon ang pinan~gan~ganlan +nang castilang _disentería +maligna_.....................................................318 + +=Cap. 66.= Ang gamot sa hinihica.............................321 + +=Cap. 67.= Ang gamot sa nag-iilaguin nang +_darag-is_ na ang tauag nang castila +doo,i, _pujas_...............................................325 + +=Cap. 68.= Ang gamot sa nagcacasaquit dahil +sa siya,i, natacot...........................................326 + +=Cap. 69.= Ang gagauin sa dinaraanan nang +anomang bagay na convulsión ó pagquinal +nang catauan para nang tamang +han~gin sauan etc, pati nang gagauin sa +babaying sinusubaan..........................................327 + +Ang saquit na _alferecía,_ na ang tauag +sa Maynila doo,i, _taon_.....................................329 + +Ang gagauin sa sinasauan, na yaong +saquit na yao,i, isa rin ang pinan~gan~ganlan +nang castilang _epilepsia, ó mal caduco, +ó mal de corazón._ Ang pan~galan +cun minsan nang tagalog dito,i, suba; +cun minsan nama,i, panhihimatay..............................332 + +Ang gagauin sa babaying _sinusubaan,_ +na yao,i, pinan~gan~ganlan nang castilang +_mal de madre_...............................................336 + +Ang gagauin sa babaying _namamanhid_ +ang caniyang paa ó camay, ó ang +ibang casan~gcapan nang catauan, na ang +tauag nang castila doo,i, _calambre +histérico_...................................................340 + +Ang gamot sa biglang dinaaraanan +nang hindi _macahin~ga_, na ang tauag +nang castila doo,i, _sofocación_.............................341 + +=Cap. 70.= Ang saquit _nang frenesí,_ na yao,i, +saquit nang utac nang ulo nang tauo, +na dahil doon nasisira ang bait nang +may catauan, na tila bumabagsic..............................344 + +=Cap. 71.= Ang gamot sa nacalon-oc nang +lason........................................................346 + +=Cap. 72.= Ang saquit na _pasmo,_ na yao,i, +catulad nang _perlesía_......................................348 + +=Cap. 73.= Ang saquit na _ictericía,_ na +iquinapagdidilao nang mata nang tauo.........................351 + +=Cap. 74.= Ang gamot sa tauong _sinusubaan_ +na ang tauag nang castila sa saquit na +yaon ay _desmayo_............................................353 + +Ang gamot sa sinubaan, ó nadesmayo +dahil sa siya,i, marugo......................................354 + +Ang gamot sa sinubaan, ó nadesmayo +dahil sa cahinaan nang catauan, para +nang man~ga babaying nan~gan~ganac, at +sa nahanaan nang gutom ó nang pagbabalin~goyn~goy, +ó pag-iilaguin nang malacas, +ó dahil sa pinurga ó pinasuca nang +matapang na pamurga, ó pasuca, ó dahilan +sa man~ga maruming nadoroon sa +sicmura......................................................356 + +Ang gamot sa tauong sinubaan ó nadesmayo +dahil sa mayroong saquit sa +caniyang man~ga litid........................................359 + +Ang gamot sa tauong sinubaan ó nadesmayo +dahil sa siya,i, natacot ó namanglao +ó nagalit....................................................360 + +Ang gamot sa suba, cun casama nang +ibang saquit.................................................361 + +=Cap. 75.= Ang gagauin sa tauong tila patay..................363 + +Ang gagauin sa nalunod sa tubig..............................364 + +Ang gagauin sa tila patay dahil sa +tinamaan nang lintic, ó inarauan, ó nainitan +nang apoy, nausucan, ó dahil sa nacaamoy +nang may amoy na matapang +parang _alcanfor, luya pímienta, almizcle_ +etc..........................................................367 + +Ang gagauin sa tila patay dahil sa +masamang sin~gao nang man~ga pusali, +ó man~ga libin~gan ó bilangoang quinadoroonan +nang maraming tauo, ó sa tila +namatay sa panahong tag-salot, ó cun +siya,i, linagnat nang lagnat na _sucab_, +ó binulutong.................................................368 + +Ang gagauin sa tila patay dahil sa +siya,i, sinumpung nang malaquing galit ó +toua, ó sapagca nabalitaan nang masamang +balita, ó sapagca dati na siyang sinusubaan +ó dinaanan nang desmayo......................................369 + +Ang gagauin sa tila patay dahilan sa +siya,i, binitay ó nagbicti...................................370 + +Ang gagauin sa tila patay dahil sa +siya,i, nahulog sa mataas, pinalo nang +malacas, at sa dinaanan nang apoplegía +ó epilepsia, at tila natuluyang namatay......................371 + +Ang gagauin sa tila patay na sangol, +cun bagong ipinan~ganac dahil sa napipisa +ang canilang pusod, ó sapagca nasisicpang +totoo nang lungmabas sa tiyan, +ó dahil sa pagsigao, sa pagsibol nang +n~gipin, ó sapagca inugoy sila nang malacas +sa duyan.....................................................373 + +Ang gagauin sa babaying tila namatay +cun nan~gan~ganac, ó cun nacapan~ganac.......................376 + +Ang gagauin sa babaying buntis, cun +namatay, nang mahan~go ang bata sa +tiyan at nang mabinyagan.....................................378 + +=Cap. 76.=. Ang gagauin sa babayi cundi husay +ang pagdaan nang sa panahon..................................379 + +=Cap. 77.= Ang gamot sa babaying binubusan +nang maraming dugo...........................................386 + +=Cap. 78.= Ang gagauin sa babaying buntis, +na nagcacasaquit-saquit, at sa tila macucunan................387 + +=Cap. 79.= Ang gagauin cun mahirap ang +pan~gan~ganac nang babayi....................................388 + +=Cap. 80.= Ang man~ga saquit na marahil +sumunod sa pan~gan~ganac nang babayi.........................392 + +=Cap. 81.= Ang gamot sa sangol cun hindi +iniilaguin niya ang caunaunahang ugaling +ilaguin nang man~ga bagong pan~ganac.........................397 + +=Cap. 82.= Ang gamot sa man~ga sangol cun +ungmaasim ang nadroon sa canilang +sicmura......................................................398 + +=Cap. 83.= Ang pagpambo sa man~ga sangol.....................400 + +=Cap. 84.= Ang gamot sa batang nagcacasaquit +cun sinisibulan nang n~gipin.................................401 + +=Cap. 85.= Ang gamot sa batang may bulati +sa tiyan.....................................................402 + +=Cap. 86.= Ang gamot sa batang dinaraanan +nang _convulsión_ para nang _sauan, suba, +alferecía,_ at ang iba pa, pati sa batang +tila _hinihica,_ na main~gay ang paghin~ga, +na ang tauag sa gayong saquit ay _croup_......................405 + +=Cap. 87= Aral na nauucol sa pagsasangra +sa man~ga maysaquit, pati sa pagpapacapit +nang linta....................................................409 + +=Cap. 88.= Ang pagpurga pati nang pagpapasuca +sa man~ga maysaquit...........................................413 + +=Cap. 89.= Casaysayan nang bagay sa pulso +nang tauo.....................................................421 + +=Cap. 90.= Ang uusisain nang mangagamot +cun mayroon siyang tinatatap na may +saquit........................................................425 + +=Cap. 91.= Casaysayan nang timbang na guinagamit +sa man~ga iguinagamot sa man~ga +maysaquit.....................................................428 + +Lista nang man~ga igagamot sa man~ga +maysaquit.....................................................430 + + +_FIN._ + +[Patalastas: Libreria at Papeleria ni J. Martinez] + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot +sa manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG *** + +***** This file should be named 17479-8.txt or 17479-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/7/4/7/17479/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was made using scans of public domain works from the +University of Michigan Digital Libraries.) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |