diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 17257-8.txt | 2219 | ||||
| -rw-r--r-- | 17257-8.zip | bin | 0 -> 33724 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17257-h.zip | bin | 0 -> 581835 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17257-h/17257-h.htm | 2378 | ||||
| -rw-r--r-- | 17257-h/images/cover_2_b.jpg | bin | 0 -> 160462 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17257-h/images/cover_2_t.jpg | bin | 0 -> 49658 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17257-h/images/cover_b.jpg | bin | 0 -> 148909 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17257-h/images/cover_t.jpg | bin | 0 -> 50191 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17257-h/images/foto_b.jpg | bin | 0 -> 100648 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 17257-h/images/foto_t.jpg | bin | 0 -> 35625 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
13 files changed, 4613 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/17257-8.txt b/17257-8.txt new file mode 100644 index 0000000..a07efd5 --- /dev/null +++ b/17257-8.txt @@ -0,0 +1,2219 @@ +The Project Gutenberg EBook of Isa Pang Bayani, by Juan L. Arsciwals + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Isa Pang Bayani + +Author: Juan L. Arsciwals + +Release Date: December 8, 2005 [EBook #17257] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ISA PANG BAYANI *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho,Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net Special +thanks to Thomas Buchanan for providing the means to save +this book. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +MAIKLING KASAYSAYAN + +=ISA PANG BAYANI ...= + +SINULAT NI + +=JUAN L. ARSCIWALS= + +(_Kasapi sa "Ilaw at Panitik"_) + + * * * * * + +KASAYSAYANG MANGGAGAWA + +_na nagkagantimpala sa Timpalak-Panitik ng Kapisanang +"Balintawak" ng 1915, sa ilalim ng +sagisag na: "Maktan"_ + +AT + +MGA PANGUNANG SALITA NI + +=_G. Carlos Ronquillo_= + +(Tagapamahala ng Taliba) + +=UNANG PAGKAPALIMBAG= + +_Maynila, S.P. 1915_ + +IMPRENTA Y LIBRERIA + +DE + +_P. Sayo Vda. de Soriano_ + +Rosario 225 Plaza del Conde 1008, Binondo y Azcarraga 552, Tondo. + + + +[Larawan: Juan L. Arsciwals] + +_Samantalang ang pagmamahal sa sariling kapakanan at kagalingan ng mga +manggagawa sa Pilipinas ay hindi isinasailalim ng kapakanan at +kagalingan ng marami, ang kabusabusan ay di mawawala at ang liwayway ng +Kalubusan ay ni mamamanaag._ + +=_Juan L. Arsciwals._= + + + +=Parang mga= + +=Pangunahing Talata= + + +_Puhunang walang puso at mapanginis; manggagawang napaghaharian ng +biglaang simbuyo ng loob at napasusuko ng munting siphayo; aklasang sa +tabi-tabi lamang pinagkakaisahan at hindi bunga ng isang pagliliming +mahinahon; isang Pablong napakakasangkapan sa Puhunan, sa bísa ng +masasarap na pangako at isang Gervasiong puno ng aklasan nguni't +alagad ng kahinaang loob at ng kawalang-pagasa; isang Maurong masugid +na alagad ng Bagong Panahon nguni't mahinahong gayon na lamang, at +kahinahunang hindi nagtapos sa mabuti kundi sa loob ng bilangguan; +saka aklasang sa gulo natapos at namatay sa kusang pagpatay ng +manggagawa rin ... iyan ang sa aklat na ito ng kaibigang Arsciwals ay +boong liwanag na naglalarawan._ + +_May palagay akong, maliban sa ilang pangyayaring katha, ang +lahatlahat na ay ulat lamang ng isang pangyayaring tunay na nasaksihan +ng may akda. Kung kaya, maliban na lamang sa ilang kulay na naiiba, +ang lahatlahat na ay siyang tunay na kulay ng mga pangyayaring malimit +masaksihan natin sa pagaaklasan dito. Walang pinagibhan ni munti. +Kilusan at mga tao ay iyan na walang inibhan. Kung kaya, maaaring +sabihing sa maikling kasaysayan ay nakuhang ilarawang ganap ng +kaibigang Arsciwals ang samang magpahangga ngayo'y siyang tunay na +sanhi ng pagkaunsiyaming kalungkotlungkot ng halamang tanim ng mga de +los Reyes, Lope K. Santos at H. Cruz at inalagaa't inaalagaan ng mga +J. Kalimbas, D. Ponce, F. Mendoza, mga Soriano, A. de Jesus, C. +Evangelista, P.H. Santos, G. Masangkay, A.P. Gonzales. V. Basilio +atbp._ + +_Nariyan nga ang sama at maliwanag na nalalarawan sa harap ng lahat. +¿Kailangan kayang lunasan? Hindi kailangang itanong. Nguni't ¿sa +paanong paraan? Iyan ang tanong, na kung nang mga nagdaang sampung +taon ginawa ay marahil noo'y pagaalinlanganan pang sagutin. Upang +sabihin ang totoo, sa loob ng mga araw na ito ay hindi na kaila kanino +man kung ano ang lunas na nararapat ikapit diyan. Ang suliranin at +kilusang manggagawa sa Pilipinas ay na sa gitna na ng landasin at ang +araw ng sosyalismo'y malaon nang namanaag at ibig nang magtanghaling +tapat. Kung kaya, bihirangbihira na ang di nakatatalos. At iyang +kapuripuring kilusan ngayon na patungo sa pagbubuo ng mga_ Trade +Unions, _kilusang pinagpasimunuan ng matatalinong manggagawa, sa +limbagan at boong siglang pinagsusumundan ngayon ng mga kapatid ni +Mauro, ay siyang nagpapatotoo sa sabi._ + +_Sa bisa nga ng ganyang kilusan ay maaaring asahang sa araw ng bukas +ay magiging parang pangarap na lamang ang larawang guhit ng makisig na +pinsel ni Arsciwals: ang sama ay lubusang mawawala. At ni isang Pablo, +ni isang Gervasio at isa mang manggagawang balisawsawin, ay wala nang +makikita. Magiging Mauro ang lahat, sapagka't ang lahat ay +makaliligtas na sa bulag na isipan at sa duwag na guniguni, at pag +nagkaganyan na'y mawawala na naman at di masasaksihan ang mga welgang +lansangan at aklasang sa pabiglabigla. At ang isip ay lulusog, at ang +puso ay titibay._ + +_Ganito ang aking pag-asa at paniwala. At sa bisa ng paniwalang ito ay +kung kaya nasukat ko at napagabot ang kahalagahan ng akdang ito ni +Arsciwals. Nakikinikinita kong sa likod lamang ng maiksing panaho'y +lubos nang mawawala ang dito'y inilarawan ng may akda, at dahílan +dito'y ¿ano at bakit nga di magkakahalaga ito sa ang akdang ito'y +magiging pangpagunita sa kalunoslunos na kahapon ng suliraning +manggagawa rito? Dahil na dahil man lamang dito, at huwag na sa iba +pa, ay labis nang ikagalak at purihin ang pagkakapaglathala dito._ + +_Kaya, tanggapin ng kaibigang Arsciwals ang aking papuri._ + +=_Carlos Ronquillo._= + +25 Sept. 1915. + + + + + +Ilang salita muna ... + +Mga Manggagawa: + + +Sa paglalathala ko n~g aklat na itó ay wala akong nasang iba, liban na +sa mailantad sa harap n~g madla ang isang karaniwang sakit na siyang +pumapatay na madalas sa masisiglang kilusan n~g m~ga anak-pawis sa +Pilipinas; sakit na hangga't nagtatagal at lumalaon ay lumilikha n~g +libolibong kasawian sa buhay at sa kapalaran n~g m~ga manggawang +pilipino; at sakit na kung di aagapan n~g lunas n~g m~ga may tungkulin +ay siyang pagbubuhatan n~g lubos at ganap na pagkapariwara n~g lalong +magaganda at dakilang kilusán n~g m~ga kawal n~g bisig. + +Hindi ko nasa ang maglahad n~g anomang tuntunin ukol sa bagay na ito +sapagka't hindi pa ako karapatdapat sa gayon; subali't, nais kong +kahi't bahagya ay makatulong sa paghanap n~g sakit na +pinagbubuhatan n~g untiunting pagkamatáy n~g masisigla at mahahalagang +kilusan n~g ating m~ga manggagawa, upang pagkatapos ay mailantad sa +haráp ng madla, na walang anomang takip at hubad na hubad. + +¡Nariyan n~ga ang sakit! At ang m~ga nagtataguyod sa buhay at +kapalaran n~g m~ga anak-pawis sa Pilipinas ay siyang unaunang +nararapat na humanap n~g lunas upang sa lalong madaling panahon ay +magamot ang sakit na nasabi. + +Ipinagtatapat ko rin naman, na, sa pagsulat ko n~g kasaysayang ito ay +hindi ko nasang sugatan ang damdamin n~g sino at alin mang tao ó +Kapisanang Manggagawa; at ang nagudyók sa akin sa ganitó ay ang sa +mula't mula pa'y magandang nais na makita sa lalong madali ang +pagliwayway n~g ganap na Katubusan n~g m~ga mangagawang +pilipino, maging anoman ang kahalaga n~g Katubusang ito. + +Sa wakás ay malugod at buong puso kong inihahandog ang Munting +Kasaysayang ito, sa lahat at bawa't isa n~g m~ga manggagawang +pilipino at gayon din sa m~ga matatalinong makamanggagawa na +nagtataguyod sa buhay at kapalaran n~g m~ga anák-pawis dito sa atin. + +Kun sa palagay ninyo, m~ga manggagawang pilipino na makababasa sa +Kasaysayang kalakip nito, ang kanyang m~ga +nilalama'y walang kahaláhalagá sa harap n~g m~ga suliraning manggagawa +sa Pilipinas ay ipalalagay ko rin, na ako'y walang sinulat na +anoman, at ang Kasaysayang ito ay ituring ninyo na isang +panaginip n~g sumulat ó isang pan~garap lamang n~g diwa kong +umaasa sa Tagumpay n~g Paggawa sa ibabaw n~g +Puhunan.... + +=_Juan L. Arsciwals._= + +Tundo, Maynila, S. P. + +Sept. 8, 1915. + + + + + + +=I= + + +Umaga n~g ika 29 n~g Hunio n~g 1914. Ang maluwang na daang Azcarraga, +sa dakong Tundo sa panulukan n~g daang Ilaya, na kinatatayuan n~g +isang malaking pagawaan n~g tabako, ay marami ang nagtayong m~ga +manggagawa; m~ga babai't lalaki, matatanda't bata. + +Pulúpulutóng ang pagkakaáyos. May kanikaniyang usapan at may +kanikaniyang pinagtatalunan. + +Sa anyo't pagmumukha n~g lahat at bawa't isá sa kanila ay nalalarawan +ang isang malaking pagkainip, pagkainip na kinababadhaan n~g pananabik +n~g kanilang m~ga puso sa isang mahalagang bagay mandin na ibig +malaman. + +Doon, sa dako n~g dulaang Rizal, ay isang pulutong ang makikita; +nan~gaguusap at nagtatatalong mainitan. Sa dako pa rito, sa tapat n~g +Botika Morelos ay isá pang pulutóng; pulutóng na kinabibilan~gan n~g +maraming kabai. + +Saa't saan man, at ang lahat halos n~g dako n~g panulakán n~g m~ga +daang Azcarraga at Ilaya, ay kakikitaan n~g maraming m~ga manggagawa +na ang m~ga mata ay pawang napapako sa iisang pook; sa maluwang na +pinto n~g isang malaking bahay, n~g bahay pagawaan n~g tabako na +kanilang pinapasukan. + +--¡Kay tagal nila...!--ang pabulalas na wika n~g isa sa nagkakalipon. + +--¿Anó kaya ang kasasapitan?--ang wari'y tanong na isinagot n~g isá +pa. + +At ang tanong na itó'y hindi napan~gahasang sagutin n~g sino man sa +m~ga kaharáp, at sa m~ga labi n~g bawa't nakarinig ay waring napabitin +ang kasagutan. + +Walang ginawa ang marami kundi sa pintuang pinagmamalas na lagi ay +ipako ang m~ga mata, at nang wala ring makitang anoman ay agad na +binawi ang m~ga panin~gin upang sa m~ga kalipon ay ibaling. + +¿Anó ang hinihintay n~g m~ga manggagawang ito? + +¿Anóng bagay ang kanilang kinasasabikang malaman? + +¿Ano't sa mukha n~g lahat ay nababadha ang malaking pagkainip? + +Alamin muna natin ang lahat nang ito, samantalang naghihintay sila +upang mabatid natin. + +Nang araw na sinundan, ang m~ga manggagawang nasabi ay tumanggap n~g +isang babalang buhat sa m~ga may-ari n~g pagawaan, at doo'y +ipinababatid sa kanila na sa kinabukasan ay ibababa ang upa sa lahat +n~g m~ga "vitola" na kanilang ginagawa. + +Pagkatanggap nila n~g gayon babala, at sa pan~gan~gasiwa n~g pangulo +n~g Kapisanan nilang natatayo sa loob n~g pagawaan ay nagsipagpulong +ang lahat, at doon ay pinagusapan ang nararapat nilang gawin. + +Pagkatapos n~g isang mahaba at mainitáng pagtatalo ay pinagkaisahan +n~g lahat, na magsugo n~g isang Lupon sa m~ga mamumuhunan, upang +maipabatid na sa dating mababang upa na kanilang itinatanggap sa +bawa't "vitola" ay hindi na nila matatanggap pa ang pagbababang +gagawin; at tuloy na ipinamanhik sa nahalal na Lupon na mangyaring +gawin nila ang lahat nang magagawa, upang sa mapayapang pagmamatwid, +ang m~ga mamumuhunan ay magbagong pasyá. + +Ang nan~gahalal na Lupon ay ang pan~gulo na rin n~g kanilang Kapisanan +na nagn~gan~galang Gervasio Sarili at si Mauro Alvarez. Sa dalawang +ito ay tatlo pa ang isinama na pawa namang m~ga kasama nila sa +pagawaan at sa Kapisanan. + +Ang m~ga ito ay siya nilang pinagkayarian sa pulong na idinaos sa +kinahapunan n~g pagkatanggap nila n~g babala; kaya't nang umagang yaon +n~g ika 29 n~g Hunio, at sa pook na naiulat na sa dakong una, ang m~ga +dukhang anák-pawis, ang m~ga manggagawang tabakero na nagkakatipon sa +iba't ibang súlok at hayág na pook n~g m~ga daang Ilaya at Azcarraga, +ay sabik na sabik at iníp na iníp na halos sa paghihintay sa +kahahangganan n~g paguusap, na nang m~ga sandaling yaon ay idinadaos +n~g nahalal na Lupon n~g m~ga manggagawa at n~g m~ga mamumuhunan. + +Ikasiyam na n~g umaga; subali't ang m~ga hinihintay nila ay di pa +dumarating. + +Sa malaking pintuan n~g pagawaan, ang bawa't tao ó m~ga taong makita +nilang lumabás at lumalabas, akala nila'y siya nang hinihintay nila, +siyang Lupong sinugo nila ... N~guni't parating nabibigo, parating +nawawalan n~g saysay ang kanilang m~ga hinuha. + +--¡Pagkatagaltagal...!--ang ulit-ulit na nawiwika n~g marami. + +--Magsisilabás na sila ...--ang wika naman n~g ilan, na parang +itinutugón at inilulunas sa pagkainíp n~g madla. + +At parang itinaón sa huling tugon n~g ilán, sa pinto n~g pagawaan ay +nagsilabas ang limá katao. + +--¡Narito na! ¡Narito na!--ang sunodsunod at nagkapanapanabay na +naibigkás n~g marami, nang makita ang m~ga nagsilabás. + +Ang bawa't pulutong n~g m~ga manggagawang yaón, ang bawa't pangkat na +nag-uúsap, ang lahatlahat na, ay nagsikilos, nagsilakad, at ang +dumarating na Lupon ay sinalubong. + +--M~ga kapatid:--ang wikang malakas n~g pan~gulong Gervasio nang +mapalapit sila sa m~ga kasama--Mahaharap marahil tayo sa isang +malaking paglalaban. + +--¿Anó po ang nangyari?--¿Anó po ang kinasapitan?--ang sabáy-sabáy na +tanun~gan n~g marami. + +--Wala; ang m~ga mamumuhunan ay ayaw na duminig sa daing nating lahat; +sila ay nagpapakatigás ...--ang tugón din n~g pan~gulo. + +--Kung gayon, tayo'y magsiaklás.--ang sigaw n~g isang manggagawa. + +--¡¡Magsiaklás...!! ¡¡Magsiaklás ...!!--ang ulit-ulit na sigawan n~g +marami. + +--M~ga kasama:--ang malakas na wika ni Mauro,--¡Tayo'y huminusay! +Pumayapa tayo, at ang lahat ay pagusapan natin n~g boong kalamigang +loob. + +--¡¡Welga!! ¡¡Welga!!--ang ipinaghuhumiyaw din n~g marami. + +--¡¡Tayo'y magsiaklás...!!--ang ulit n~g ilan. + +--¡¡Magsiaklás!!--ang tugón n~g lahat. + +--Ang lahat ay magagawa--ang tugóng malakas din ni Mauro--subali't, +kailan~gan nating pagusapan muna ang m~ga paraang gagawin. Tayo'y +magpulong n~gayon din, at doon nating pagkaisahan ang lahat. + +--¡Magpulong! ¡Magpulong!--ang sigawan n~g lahat. + +--Tayo nang lahat sa dulaang Rizal--ang wika n~g pan~gulo. + +--¡Sa dulaang Rizal!--ani Mauro naman. + +--¡Tayo na m~ga kasama...!--ang ulit n~g madla. + +At ang lahat ay nagsilakad; parang iisang katawan nang kumilos, at ang +dulaang Rizal na di naman nalalayo ay siyang tinun~go. + +Sa mukha n~g bawa't isá, ang kagitin~gan ay nababakas; at nababadha +sa pawisan nilang noo ang búhay, ang sigla at ang lakás. + +Ang masiglang kilusang yaon n~g m~ga manggawang tabakero, ay labis na +mahihinuhang kung magpapatuloy ay siya nang babala n~g pagsikat n~g +mabiyayang araw n~g Katúbusan. + + + + + +=II= + + +At, ang malaki at maaliwalas na dulaang Rizal, sa +kapahintulutan n~g m~ga may-ari, ay kaunti nang mapuno sa dami n~g +tao. + +Halos dalawa sa ikatlong bahagi n~g m~ga butaka ay may m~ga tao; bukod +pa ang m~ga nagtayo sa paligidligid n~g palko at "entrada general." + +Sa harap n~g lahat, at sa ibabaw n~g "escenario," ay nan~gakaupo sa +palibid n~g isang lamesa ang Lupong sinugo, at ang ilán pa rin sa m~ga +bumubuo n~g lupong pamunuan n~g Kapisanang Manggagawa sa loob n~g +pagawaan. + +Samantalang ang m~ga na sa itaas n~g "escenario," ay nan~gaguúsap pa +muna bago pasimulan ang pulong, ang m~ga nan~gasasaibaba nama'y walang +tigil sa m~ga pagsasalitaan, pagsasalitaang nauukol na lahat sa +mangyayaring labanan n~g m~ga manggagawa at mamumuhunan. + +Ang alin~gawn~gaw n~g salitaan ay gayon na lamang, at halos ang iba'y +hindi na magkarinigan. + +--¡Ituloy ang aklasan!--ang walang ano-ano ay narinig na isinigaw n~g +isá. + +--¡¡Ituloy!!...--ang tugóng pasigaw din n~g karamihan. + +--At lalo nang hindi magkamayaw sa in~gay ang lahat. + +Isang tinig, ang mula sa ibabaw n~g "escenario," ay narinig. + +At ang tinig na ito'y siyang pumutol sa masiglang paguúsap n~g lahat. + +At ang lahat ay napatahimik, at ang m~ga panin~gin ay tun~gong lahat +sa magsasalita. + +Si Gervasio ay siyang nakatayo sa harap n~g madla. Sa lahat ay +ipinabatid, na ang pulong ay bukás na. + +At pagkuwan ay sunod na isinalaysay ang m~ga pinangyarihan at +kinahangganan n~g paguúsap n~g Lupon at n~g m~ga mamumuhunan. + +Ipinakilala at isinakabatiran n~g lahat, na ang pagbababa n~g úpa ay +ipagpapatuloy din, at ang anomang matwid na iniúlat n~g Lupon ay ayaw +dinggin n~g m~ga namamahala sa pagawaan at bagkus na nagpakatigástigás +sa kanilang nasa. + +--Ang m~ga mamumuhunan--ang patuloy pa n~g nagsasalita--ay nagsabi pa, +na kung sino raw ang ayaw tumanggap n~g mababang úpa ay maaaring huwag +pumasok. Kayó--anyá--ang masusunod n~gayon: ang ibig tumanggap ay +makapapasok at ang ayaw nama'y huwag. Sa harap n~g ganitong +pagmamatwid, kayo, m~ga kasamang anák-pawis, ang siyang magpasya; +sabihin ninyo n~gayon dito kung ano ang minamarapat ninyong gawin. + +At pagkatapos na mapahiran ang mukhang pawisán n~g nagsasalita ay +ipinatuloy: + +--M~ga kapatid: ¿ibig bagá ninyong tanggapin ang pagbababa n~g úpa? + +--¡¡Ayaw kami!!--ang sigawang napakalakás n~g lahat. + +--Kung gayon--anang pan~gulo pa rin--¿ano ang ibig ninyong gawin? + +--¡Magsiaklás!... + +Itó ang sagutan n~g lahat. + +At ang alin~gawn~gaw ay lumaganap na naman. + +Untiunting nagkakain~gay; at hanggang sa pagkailang sandali ay hindi +na halos magkamayaw. + +Sa haráp n~g gayong mainit na kilusán, si Mauro, ang bagama't bata sa +tanang m~ga kasama sa paggawa ay kina-aalang-alan~ganan n~g marami +sanhi sa taglay na maran~gal na ugali at iniiwing kaunting talino, sa +harap n~ga n~g gayong pagkakagulo, ay boong siglang tumayo at sa +madla'y sinabi: + +--Mga kapatid; kayo'y pumayapa. + +At ang lahat ay natahimik. Narinig nila, na ang nagsasalita ay si +Mauro; si Maurong tuwituwina'y kanilang iginagalang. + +Ang pagkakagulo ay nahusay at ang lahat ay humandang makinig. + +At si Mauro, sa harap n~g gayong katahimikan ay nagsalita: + +--M~ga kamanggagawa:--anya sa buháy na tinig.--Sa haráp n~g +napakalaking suliranin na sa n~gayon ay ating kinasusuun~gan ay +kinakailan~gan natin ang isang lalong malinaw na pagiisip upang ang +bigát n~g suliraning ito ay mapagpasyahan natin n~g boong liwanag at +huwag tayong malihis sa landas n~g matwid. Kinakailan~gan natin +n~gayon, at higit kailan man, ang isang malamig na kalooban, upang ang +kalamigang ito ay siyang maghatid sa atin sa wasto at makatwirang +pagkilos at pagpapasyá. Kailan man, ang kapusukan at init n~g loob, sa +anomang bagay na gagawin, ay malimit humantong sa pagsisisi; +pagsisising sa lahat nang sandali ay dapat nating ilagang sumapit, +lubha na sa m~ga bagay na dakila't mahalaga, na gaya na n~ga n~g +hinaharap natin n~gayon, na pagtatanggol sa matwid at karapatan nating +m~ga manggagawa. Matwid at karapatan nating m~ga manggagawa, ang wika +ko, sapagka't ang matwid at karapatang ito, ang sa pagbababang iyan +n~g úpa sa paggawa ay siyang niwawalang kabuluhan at ibig yurakan. +Karapatan natin sa haráp n~g sino man, na ang pagpapagod at pawis na +pinupuhunan natin ay tumbasán n~g sapát na kaupahán; at ang karapatang +itó, kailan ma't ibig na bawasan, ay matwid naman natin ang tumutol +hanggang maaari at ipagtanggol hangga't maaabót n~g kaya ... sukdang +ikamatay. + +Naputol sumandali ang pagsasalita ni Mauro, sanhi sa maugong na +palakpakang isinunód n~g madlang nakikinig sa huli niyang m~ga +pan~gun~gusap. + +Pagkatapos n~g palakpakan, si Mauro ay nagpatuloy: + +--Sa m~ga nangyayari sa atin n~gayon ay maliwanag na nakikita natin, +na ang karapatan at matwid nating ito ay ayaw kilalanin. Sa +pamamagitan n~g ipinan~gan~gahás nilang lakás, ang alin mang daing +natin ay ayaw na dinggin. Nagbibin~gibin~gihan sila at sa kahinaan +natin ay malalakas at maugong na halakhakan ang itinutumbas. Sa haráp +n~ga n~g ganitong m~ga pangyayari ¿ay ano ang kailan~gan nating gawin? +¡Ah, m~ga kapatid! Kinakailan~gan natin ang lakas ... at upang ang +lakas na ito'y tamuhin natin ay kailan~gang lubha ang pagiisá, pagka't +tan~ging naririto ang ganáp na tagumpay. Sa ganito n~ga ¿ay ano ang +ibig ninyong gawin? + +--¡¡Masiaklás...!! ¡¡Magsiaklas!!--ang sigawan n~g lahat. + +--Kayó ang masusunod--ang patuloy pa ni Mauro--Ibig ninyong sa +pagpapakilala n~g ating matwid ay gamitin ang aklasán, ¡gamitin n~ga +natin! datapwa't ipahintulot muna ninyong, ako, na kapatid ninyo at +kaisang-palad ay magpaalaala n~g isang bagay. Ang aklasan, para sa m~ga +anák-pawis na gaya natin, para sa m~ga nabubuhay sa lanran~gan n~g +paggawa sa Pilipinas, ay gaya rin naman n~g sa m~ga manggagawa sa +Pransia, sa Amérika sa Espanya at sa iba pa mang lupain, na ginagamit +na sandata laban sa paghahari n~g lupit n~g Puhunan sa ibabaw n~g +matwid at karapatan n~g m~ga manggagawa. Ang aklasan, ay ginagamit +kung ang makatwirang daing at kahilin~gan n~g m~ga anák-pawis ay ayaw +na dinggin n~g Puhunan; at sa m~ga nangyayaring ito sa atin ay +maliwanag na namamalas na tayo'y ayaw pakinggan sa makatwirang +pagtutol. Upang kilalanin n~g Puhunan ang ating matwid, kayo rin ang +nagsusumigaw n~gayon, na gamitin natin ang aklasan; kung gayon, +¡tayo'y magsiaklás...! Subali't sa paglalabanang kasusuun~gan natin ay +kinakailan~gan, na n~gayon pa man ay humanda na tayo sa pagtitiis n~g +hirap. Ilaan natin ang katawan sa m~ga sakit na karaniwang dinaranas +sa alin mang pagbabaka bago sumapit ang tagumpay, at hindi lamang ang +m~ga sarili natin ang ilaan sa pagbabaka at pagtitiis, kundi pati rin +naman n~g sa ating m~ga asawa't anák, magulang at kapatid, na pawang +magsisipagtiis n~g gutom, kung sakali't kakailan~ganin ang mahahabang +araw sa pagbubungguan n~g dalawang lakás. ¡Pagtitiis at pagtitiis...! +Ito ang kailan~gan natin upang maitaguyod n~g boong dan~gal ang +aklasang gagawin ... At, kung kayo, m~ga magigiting na anák-pawis ay +hindi nahahanda sa gayon, makalilibo pang mabuti na tayong lahat +n~gayon ay mamayapa na at sumailalim n~g bawa't maibigan n~g m~ga +mamumuhunan. + +--¡¡Magtiis tayong lahat!!--ang sigaw n~g lalong marami. + +--Salamat, m~ga kapatid:--ang patuloy pa ni Mauro--Kung gayon mula sa +araw na ito, buhat sa m~ga sandaling ito, ang sandata nating m~ga +manggagawa na dili iba't ang aklasan, ay gagamitin, upang huwag na +muling isalong kundi kung tamuhin na ang ganap na tagumpay. +¡Magpakatatag tayong lahat! At huwag nawang samakanino man sa atin ang +pagtataksil. Ang sariling kapakanan at kagalin~gan n~g bawa't isa sa +atin ay kailan~gang isailalim sa kapakanan at kagalin~gan n~g marami +upang ang kabusabusan ay mawala at lumiwayway sa Silan~ganan n~g +bayang manggagawa ang mabiyayang araw n~g Katubusan. M~ga +kamanggagawa: Isigaw nating: ¡Mabuhay ang aklasan! + +--¡¡Mabuhay!! ¡¡¡Mabuhay!!!--ang sigawan n~g lahat. + +--Sino man ay walang magtataksil. + +--¡Wala ni sino man! + +At ang aklasan mula noon ay napagtibay. + +Ang Lupong sinugo sa pakikipagusap sa m~ga mamumuhunan ay siya na ring +pinagkaisahang maging palaging Lupon sa aklasan. + +Masisiglang gayon na lamang ang lahat na noon ay naghiwahiwalay, na +taglay sa puso n~g bawa't isá, ang malaking pananalig sa kadakilaan +n~g kanilang ipakikipaglaban. + +Sa kapahintulutan n~g may-ari n~g dulaang Rizal, ito ay siyang +pinagkayarian ding maging "Cuartel General" n~g m~ga nagsiaklas. + +Ang Lupon sa aklasan, noon din ay napatun~go sa Kawanihan n~g Paggawa, +upang ipagbigay alam ang m~ga nangyari. + +Pagkatapos n~g ilang pagtatanóng na ginawa n~g matalinong +Tagapamahala, ukol sa pinagbuhatan n~g aklasang ipinasya n~g lahat, +ang Kawanihan ay nan~gakong gagawin niya ang lahat nang magagawa upang +sa lalong madali ay malutas ang salitaan sa ikasisiyang loob n~g +bawa't panig. + + + + + +=III= + + +Umaga n~g kinabukasan. + +Sa malaking pagawaan n~g tabako sa daang Ilaya, bagama't nakabukas +maluwang niyang pinto, ay wala namang makikitang isa mang manggagawa. + +Tahimik, at ang datidating yabag n~g m~ga paang lumalakad sa +pagyayao't dito n~g m~ga tabakero, sa pagkuha n~g m~ga "material" na +gagamitin, at ang pagpupukpukan sa m~ga "tapadera" nila n~g m~ga +pangbuling gamit, saka ang mataginting na tunóg n~g m~ga "chaveta" na +ipinangdadapa n~g m~ga nag-alimbutod na "butó" n~g dahon n~g tabako, +at sampu na n~g malalakas na awitan n~g m~ga tabakera, noon ay pawang +di na naririnig. + +Sa loob ng pagawaan, (at sapagka't sa Pilipinas ay di pa naghahari ang +ganap na pagdadamayan n~g m~ga manggagawa) ay tan~ging makikita ang +ilang manggagawa n~g kahong maliliit n~g tabako at saka ilang +"embasador." + +Ang m~ga ito n~ga ay siya lamang makikita, sapagka't sa ganang kanila, +ang kilusan n~g m~ga kapatid nilang tabakero ay di nila nararapat +sundan at katigan, sanhi sa pangyayaring ang gawin nila ay naiibá sa +gawain n~g m~ga yuon. + +Ang kawikaang: _Ang sakit ng kalingkingan ay damdamin ng boong +katawan_ sa kanila ay walang kakabukabuluhan, alangalang na n~ga sa +paniniwala nilang iba sila. + +¡Anong laking pagkakaiba n~g ugali at kilos n~g m~ga manggagawa sa +ibang lupain, sa ating m~ga manggagawa...! + +Sapagka't, samantalang doón, sa boong _kaeorupahan_ at sa iba pang +dako n~g Sangdaigdig, ang kilusan at pagdadamayan n~g m~ga anak-pawis +ay hindi kumikilala ni pumipili n~g uri n~g m~ga manggagawang +dadamayan, kundi sukat na ang pangyayaring kumilos ang isang pangkat +na manggagawa sa pagtatanggol n~g matwid, upang ang iba namang pangkat +ay kumilos, umabuloy at dumamay at kumatig sa madlang gawain n~g m~ga +yaon, at kadalasan pa, lubha na kung nagaapóy na halos ang labanan n~g +Puhunan at Paggawa, sampu na n~g lahat n~g m~ga manggagawang may iba't +ibang uri at kalagayan ay sumunód naman sa m~ga ginawa n~g m~ga +dinadamayan; samantalang ang pagtutulun~gan at pagaabuluyan n~g m~ga +manggagawa roon ay ganáp na ganáp, dito naman sa atin ay hindi, kundi +ang kadalasan pa'y hindi maabuluyan n~g anoman ang m~ga nagsiaklás +hanggang sa huli, sa pagtatanggol n~g matwid at karapatan. + +At ... tayo'y magpatuloy.... + +Nang umaga n~gang yaon, samantalang ang karamihan n~g m~ga nagsiaklás, +ay nan~gawiwili sa paguusap sa "Cuartel General" nila, isang tao naman +ang pumasok sa maluwang na pinto n~g Pagawaan. + +Pagkapasok ay ang tanggapan n~g Tagapamahala ang tinun~go. + +Sa loob n~g nasabing tanggapan at sa haráp n~g isang _lamesang marmol_ +ay nan~gakaupo ang tatlo katao at kaukausap n~g nasabi nang +Tagapamahala. + +Ang tatlong yaon ay siyang m~ga may-ari n~g pagawaan. + +--Magtuloy ka, Pablo, magtuloy ka--ang anyaya n~g Tagapamahala sa +taong pumasok, nang makita itong nakatayo sa may pintuan. + +At si Pablo (tawagin na natin n~g ganitó yamang siyang itinawag sa +kanya) ay nagtuloy at sa isang silya ay umupo. + +--Ipinatatawag daw po ninyo akó--ang simulang wika ni Pablo nang maupo +na. + +--Oo;--anang Tagapamahala--ipinatawag kita, sapagka't may isang bagay +na mahalaga akong sasabihin sa iyó. + +--¿Ano po yaon?--ang may malaking pananabik na tugón n~g kinakausap. + +--Isang mahalagang bagay na kapapalooban n~g iyong ikagiginhawa, at +hindi lamang ikaw, kundi sampu pa n~g iyong "familia," kung aáyon ka +sa aking sasabihin. + +--Sabihin mo na po. + +--Nalalaman mo na marahil, na mula pa kahapon, ang m~ga "orgulloso" +kong manggagawa ay nagsipagaklas. Ayaw na tanggapin ang pagbababa n~g +kaunti sa kaupahan sa bawa't "vitola." Sila'y nagsiaklas at ang akala +marahil n~g m~ga _walang utang na loob_ na iyan ay susuko kaming m~ga +mamumuhunan. Susubukan namin kung hanggang saan aabot ang kanilang +pagmamatigás; magpatuloy sila sa kanilang aklasan at tingnan ko lamang +kung di sila mamatay sa gutom. Dahil sa bagay na iyan ay ipinatawag +kita, at ang ibig ko, sampu rin naman nila, na pawang m~ga mamumuhunan +sa pagawaang ito--at sabay na itinuro ang m~ga kaharap--ay gumawa ka +rito, at tuloy humanap ka n~g ibang magiging kasama. + +--Ako po'y ... + +--Nalalaman ko--ang putol agad n~g Namamahala--na ikaw ay may +pinapasukan; datapwa't nalalaman ko rin, na ang iyong kinikita roon ay +hindi makasasapát sa iyo at sa iyong asawa't m~ga anák. Dito, kung +papayag kang gumawa, at man~gan~gako pang hahanap n~g ibang +magsisigawa rin ay bíbigyan kita n~g katan~giang makagawa n~g hanggang +ibig mo; alalaong baga'y hindi ka _tatasahan_ sa m~ga "material" na +gagamitin, at sa gayo'y kikita ka n~g higit sa lahat, higit sa dating +kaupahang ibinibigay dito at higit pa rin sa kinikita mo sa +kasalukuyang ginagawán mo. ¿Anó, nanayag ka ba? + +Si Pablo ay hindi magkantututo n~g isa-sagot; napipigilan siyang +umayon, hindi sapagka't ang "conciencia" niya ang tumututol, kundi sa +takot sa m~ga nagsiaklás. + +Hindi naman niya matanggihan ang gayong pagaalók, sapagka't naiisip +niya na yaon ay isang magandang pagkakataon na dapat niyang +samantalahin upang ikita n~g malaki. + +Uulik-ulik ang kanyang isip at walang malamang isagót; kaya't nang +mamalas n~g m~ga kaharap ang gayon niyang pagaatubili ay nagkindatan +muna at pagkatapos na sumun~gaw sa kanilang m~ga labi ang isang n~giti +ay winika n~g Tagapamahala. + +--Anó ang iyong sagót? + +At si Pablo, sa tanóng na itó ay parang nabuhayan n~g loob; kaya't ang +tugón: + +--Ako po'y pumapayag; n~guni't nag-aalaala po ako na baka ... + +--Huwag kang matakot ... Ikaw ay hindi maaano ... Tatangkilikin ka n~g +Pagawaan sa pamamagitan n~g m~ga batás ... Upang matangkilik ka at +gayon din ang ibang kasamahan mong dadalhin dito ay magpapadala kami +rito n~g ilang pulis na tatanod. + +--Kung gayon po'y ... + +--Asahan mo--ang hadlang n~g kausap. Huwag kang matakot; gawin mo ang +lahat nang magagawa upang sa loob n~g linggong ito ay makapagpasimula +na kayo. + +--Ang naiisip ko po ay si Gervasio ang unang hikayatin, yayamang +siya po ang nan~gun~gulo sa kilusán; at inaasahan ko po, na kung ito +ang makukuha natin ay lalong madadali ang pagsunod n~g iba. + +--Ikaw ang masusunod; at lalong mabuti, kung mahimok mo siya ... +Ipan~gako mo rin ang m~ga bagay na ipinan~gako namin sa iyo. + +--Ako na po ang bahala--at sabay na nagtindig sa kinauupán at +pagkatapos ay ang patuloy:--Ako po'y aalis na. + +--Oó--ang tugon n~g Tagapamahala, at pagkatapos na makadukot sa bulsá, +ay ang patuloy:--Tanggapin mo ito, upang may magugol ka man lamang sa +m~ga pagyayao't dito--at sa kamay ni Pablo ay iniyabót ang dalawang +tiglilimang pisong papel. + +--Salamat po--ang nakatawang tugon n~g pinagbigyan at sabay na +isinabulsa ang sampung piso.--Ako po'y aalis na,--ang dugtong pa. + +--¡Adyos!--ang tugon sa kanya n~g kausap. + +Isang malakás na halakhakan ang isinunod n~g m~ga naiwan nang +makalabas sa pinto si Pablo. + +--¡Nakabili na tayo! ¡nakabili na tayo...!--ang sunodsunod na wika pa +n~g m~ga mamumuhunan na lalong pinakalakás ang pagtawa. + +Samantala naman, si Pablo, ang bagong Hudas, ang walang puso at +kaluluwang manggagawa, ay nagpatuloy sa kanyang paglakad, at +binabalangkas sa mahina niyang pag-iisip ang kung ano at paano ang +mabuting paraang dapat niyang gawin upang si Gervasio ay mahimok, at +sa pamamamagitan naman nitó, ay makaipon n~g m~ga taong dapat na +ipasok sa Pagawaang inaklasan. + +M~ga manggagawang gaya ni Pablo ay marami pa at di hamak na malilipol +sa Pilipinas. + + + + +=IV= + + +=Tatlong= araw ang lumipas buhat sa huling m~ga pangyayari. + +Ang aklasan ay patuloy, at ang pagawaan ay hindi pa rin pinapasukan +n~g sino mang manggagawang tabakero. + +Ang matalinong pagsisikap n~g Kawanihan n~g Paggawa sa ipagkakasundo +n~g dalawang pangkat na naglalaban ay walang napala; nabigo ang lahat +n~g pag-asa n~g Tagapamahala n~g "Bureau del Trabajo" sa ikahuhusay +n~g sigalot sanhi sa pagmamatigas n~g m~ga mamumuhunan sa Pagawaang +pinagaklasan. + +Makaitlong nagpabalikbalik sa Pagawaan ang Tagapamahala sa Kawanihang +nasabi, subali't yaon at yaon din ang sagót n~g m~ga mamumuhunan. +Hindi na nila mababago ang ipinasyá ... Ganito ang laging panagót. + +Noon, ay umaga rin, at ang Lupon n~g m~ga manggagawa ay nakipagkitang +muli sa Tagapamahala n~g Kawanihan n~g Paggawa, upang alamin dito ang +tayo n~g salitaan; datapwa't walang natamong tugon dito kundi ang +salitaang nabibitin ay patuloy sa dating lagay. Hindi nagbabago at +lalong nagpapakatigás ang m~ga kalaban. + +Tiyaga at pagtitiis, ang tan~ging inihahatol n~g Kawanihan sa m~ga +nagsiaklas, yayamang liban dito ay wala nang magagawang iba. + +--Inaasahan ko--ang patuloy pa n~ga n~g nasabing Tagapamahala--na sa +huli ay mahuhusay din ang lahat nang sigalot sa ikasisiyang loob n~g +dalawang panig. Sapagka't alamin ninyong kung malaki man ang nawawala +sa inyo ay lalo namang malaki ang napipinsala at nawawala sa m~ga +mamumuhunan; kaya't ito ay hindi rin naman makikipagtagalan sa +paglalaban. At huwag lamang na sawíng palad na pasukan n~g m~ga +kamanggagawa ninyo ang pagawaang iyan ay inaasahan ko at maaasahan din +naman ninyo na kayo'y magtatagumpáy, kung di man sa lahat n~g inyong +m~ga kahilin~gan ay sa marami niyang m~ga bahagi. + +At ang Lupong manggagawa ay bumalik noón din sa pinagtitipunan n~g +m~ga nagsiaklás. + +Sinabi sa m~ga kasama nila ang pinangyarihan n~g kanilang huling lakad +na yaon, at gayon din, isinakabatiran n~g madla ang tayo n~g kanilang +salitaan at gayon ang hatol naman n~g Tagapamahala ng Kawanihan. + +Malalalim na buntonghinin~gang makadurog puso ang sa dibdib n~g m~ga +kaawaawang manggagawang yaon ay pumulas; m~ga buntonghinin~gang +nagpapakilala n~g tinitiis nilang hirap sa iilang araw pa lamang na +itinatagal n~g aklasan. + +¡Gaano pa kaya, kung ang aklasan ay magtagal n~g isang buwan man +lamang! + +At si Mauro, sa haráp n~g gayong namamalas ay lihim na nagtitiis. + +--¡Umasa tayo at maghintay!--ang ipinanglulunas na lamang niyang +hatol sa lahat. + +--Oó; umasa tayo at maghintay ...--ang ikinasisiyang tugón naman n~g +marami. + +Subali't ... ¡bigong pagasa! at ¡sayang na paghihintay! + +Sapagka't sa kinahapunan noón, si Pablo ay boong tápang na pumasok sa +maluwang na pinto n~g Pagawaan, na kasama n~g may labing isá pa, buhat +sa ibang ginagawan. + +¡Labing-isang manggagawa sila na nahikayat n~g makamandag na dila ni +Pablo! + +¡Labing-isang bibig na may kinakain na ang umagaw pa sa dapat kanin +n~g ibá! + +¡Oh! Ang m~ga gahamang ito ay siyang dapat managót sa napakaraming +aklasang natalo sa Pilipinas, at sa libolibong bibig na walang makain +n~g m~ga asawa't anák n~g nagsisiaklás. + +¡Lubha n~gang kanaisnais na ang m~ga ito'y mawala at malipol agad! + +Simula n~ga sa hapong yaon, ang Pagawaan ay untiunti nang nagkakaroon +n~g buhay, at wala pang isang linggo, ang datihang linggal at +manakánakang pukpukan at tawanan ay naririnig. + +At samantala'y ... + +¡Ang m~ga kahabaghabag na nagsiaklás ay lalong nagsisipagtiis! + +Sa m~ga mukha nila ay nababakás ang isang malaking poót, nabábadha sa +pawisang noó n~g bawa't isá, ang pagkasuklam sa m~ga gahaman at taksil +na yaon na siyang sumira sa magiting na kilusan nilang m~ga +nagsiaklás. + +Di miminsan, at sa init n~g nagpupuyos nilang loob, ay balakin n~g +ilan ang maghiganti; parusahan ang isa ó ilan man sa m~ga taksil na +yaón. + +Datapwa't ang lahat nang itó, ang lahat nang balak at naiisip gawin, +ay napipigilan, sanhi sa m~ga pan~gun~gusap at hatol na ibinibigay ni +Mauro. + +Sa pamamagitan n~g maaayos at maliliwanag na pagmamatwid ay nakukuhang +payapain ni Mauro ang mapupusok na kalooban n~g kanyang m~ga kasama sa +haráp n~g namamalas na nalalapit na pagkabigo n~g aklasan. + +--Huwag--anya--huwag. Huwag nating isipin n~gayon ang pagpapadának n~g +kahi't iisang patak na dugo n~g ating m~ga kapatid din; hindi natin +kailan~gan, at kailan~gan man natin ang gayon, ay hindi natin magagawa +nang may kapakinaban~gan tayong tatamuhin. ¡Para sa m~ga manggagawang +pilipino, ang araw na iyan ay hindi pa dumarating; hindi pa n~ga, at +lubhang napakalayo pa! Kung magkaminsan n~ga ay kinakailan~gan din ang +pagpapadanak n~g dugo upang maipakilala sa m~ga taksil, ang kasamaang +ibinubun~ga n~g kanilang m~ga gawain at ang kahiduwaang pumapatay sa +magagandang simulain, sa pamamagitan n~g kanilang m~ga inaasal; +datapwa't ang gayon ay ginagawa at nagagawa lamang sang-ayon sa m~ga +pagkakataon, at sang-ayon sa uri at hugis n~g sosyalismong umiiral at +nalalaman ó kinikilala at pinamamantun~ganan n~g m~ga manggagawang +gagamit n~g gayong _sandata_ ... Kayo na ang magsabi. ¿Ano ang +kapakinaban~gang mahihintay natin pagkatapos n~g pagpapadanak n~g +dugo? Wala, kundi maghari ang lakás n~g m~ga batás sa ibabaw n~g +sawing-palad na tumupad sa atas n~g isang dakilang mithi ... at +pagkatapos, ay maging dahil pa n~g m~ga pagpula sa gumawa; maging +sadlakan n~g paguyám at tagurian pa n~g _mamamatay_, unang-una na +noong m~ga makikinabang sa huli sa mabuting bun~ga n~g gayong +pagpatáy. Makikita rin natin, na ang magiting na ito, ay bukod sa di +na kahahabagan man lamang sa kinasapitang palad ay aalimurahin pa; +itatakwil at pawawalang kabuluhan sa haráp man n~g marami. Kaya n~ga +m~ga kapatid; ¡saka ná! ¡Saka ná, kung makilala n~g m~ga manggagawang +pilipino ang tunay niyang karapatan! + +Ang ganitong pan~gan~gatwiran ni Mauro ay siya lamang ikinapayapa at +ikinalamig ng puso n~g m~ga kasama. + +At ... ang lahat ay naghiwahiwalay ... + + + + + +=V= + + +At ... ¿si Gervasio ay saan naroron? ¿Ano't sa m~ga huling +pangyayari ay di man lamang nakita gayong siya ang pan~gulo...? + +Alamin natin. + +Gaya nang nalalaman natin, si Pablo, nang makalabas sa pintuan n~g +pagawaan, ay nagisip n~g m~ga paraang gagamitin sa paghimok kay +Gervasio, upang ito ay magbalik sa Pagawaan. Sa gabi rin n~g araw na +yaong makausap siya n~g may Pagawaan ay nagsadya na siya sa bahay n~g +hihikayatin, at taglay sa puso ang malaking pagasa sa tagumpay ay +walang kimi ni pagaalinlan~gan ipinabatid kay Gervasio ang kanyang +layon, sa pamamagitan n~g m~ga tiyakang pan~gun~gusap at hindi maligoy +na pagsasalaysay. Sinabi ang pagkakapatawag sa kanya n~g Tagapamahala +n~g Pagawaan, at gayon din ang m~ga pan~gakong ibinigay at n~g sampung +pisong kaloob. + +Si Gervasio, sa haráp n~g gayong salaysay at panghihikayat ni Pablo, +ay natilihan muna at di agad nakasagót; pinagbulaybulay sa isip niya +ang m~ga pangyayari at dapat pang mangyari sakali't tanggapin ang +amuki n~g kaibigang humihikayat. + +Nang mamalas ni Pablo ang gayong di pagtugon n~g kanyang kausap ay +nagpatuloy: + +--Tingnan mo--anya--¿ano ang mapapala mo sakali't magpatuloy ka sa +kalagayang taglay mo n~gayon? ¿Inaasahan mo baga, na kayo'y +magtatagumpay sa aklasan? Inaakala kong hindi, at nasabi ko na n~ga sa +iyo ang sinabi sa akin n~g Tagapamahala sa Pagawaan. Titikisin daw +niya at susubukan kung hanggang saan aabot ang inyong lakás. At +tan~gi sa rito, ¿ano't _makikiloko_ ka sa kanila? ¿Kung wala ka pa +bang makain at sampu n~g iyong pamilya ay mayroong magbibigay sa iyo? + +--Iyan din n~ga ba ang sinasabi ko sa taong iyan--ang halos ay +nangdididilat ang mata n~g asawa ni Gervasiong humalo sa salitaan--sa +hirap naming ito ay hindi ko n~ga malaman sa taong iyan kung ano't +hahalohalo sa m~ga kaululan at "chismes;" tila baga kung napipisanan +na siya at sampu n~g kanyang pamilya ay may tutulong man lamang at +makaaalaalang siya'y lapitan. ¡Sús ... aywan ko n~ga ba!--at sabay sa +m~ga huling pan~gun~gusap na ito ay nangdudura pa man din. + +Wala na; para sa mahinang puso ni Gervasio, ang ano mang +pan~gan~gatwiran ay di na maibuka sa bibig. + +Marinig sa bibig n~g asawa niya ang isang pagsisi sa kanyang ginawa at +ginagawa sa kapakinaban~gan n~g marami, bakit ay naisurot pa nito na +kung ano at kung bakit hahalohalo sa m~ga "chismes," ay doon na +pinanglupaypay na lalo ang kanyang marupok na puso sa haráp n~g m~ga +nakahahalinang amuki ni Pablo. + +Kaya't pagkalipas n~g ilang sandali ay napilitang magsalita. + +--¿Paano ang iba kong kasamahan? + +--¿Ang iba mong kasamahan?--ang wari'y sagot na tanong din ni +Pablo.--¿Bakit mo sila _iintindihin_? ¡Di bayaan mo sila! Ang bawa't +isa ay dapat humanap n~g kanyang sariling kagalin~gan; kanikanyang +hanap at pagsisikap ... + +--¿At ang aming sumpaan? ¿At ang aming ...? + +--Walin mong kabuluhan--ang saló agad ni Pablo. + +--Aywan ko sa taong itó--ang sabad na naman n~g babai--tila ibig mag +Kristong papako sa krus sa kagalin~gan n~g marami at ibig yatang +matawag na manunubos. + +--Siya n~ga naman--ang sambot pa ni Pablo--isipisipin mong mabuti. Ang +iniaamuki ko sa iyo ay kagalin~gan mong sarili at n~g iyong pamilya. +¡Siya na iyang makámakabayan! + +At si Gervasio ay pilit na sumuko; sa haráp n~g dalawang tuksó ay wala +na siyang magagawa. At saka naaalaala n~ga rin niya ang gipit nilang +kalagayan sa pamumuhay, sa gitna n~g malawak na dagat n~g buhay at sa +gitna n~g naglalakihang daluyong n~g kasaliwaang palad. + +At siya, si Gervasio, ay walang tápang na makahaharap sa malalaking +pagbabaka maging ang pagbabakang ito ay magbun~ga sa huli n~g tagumpay +n~g isang dakilang simulain at kalasapan n~g di gaanong kagalin~gan +n~g marami. + +_Maligtas lamang ang sarili ay mamatay na ang lahat._ Ito, ang +simulaing naghari at pinapaghari ni Gervasio sa kanyang puso; kaya't +sa wakás ay sinabi n~g boong siglá. + +--Ako ay umaáyon. + +At ang pan~gulong Gervasio, mula sa m~ga sandaling yaon na bigkasin +niya ang pag-ayon, ay isa na sa maraming taksil na naglipana sa +Pilipinas. + +--Kung gayon,--ang may malaking kagalakang sabi ni Pablo--búkas n~g +hápon ay sasama ka na sa akin. Tayo ay gagawa nang kasama n~g ilan +pang manggagawa na kinuha ko sa ibang pagawaan. + +--Huwag; huwag muna. Kailan~gan nating hikayatin si Mauro. + +--Siya n~ga; lalong mabuti kung pati na siya ay makasama natin. + +--Inaasahan ko rin, na gayon ang mangyayari. Siya nama'y dukha ring +kamukha ko ... wala rin siyang itatagal sa malaong aklasan. + +--Kung gayon, bukas na n~g hapon tayo pumaroon, at sa hapon ko na rin +dadalhin sa Pagawaan ang m~ga magsisigawa, at pagkapanggaling ko roon +ay saka na tayo magkita. Sa gabi na tayo pumaroón. + +--Lalong mabuti n~ga--ang tugon ni Gervasio--kita'y hihintayin. + +--Oó, darating akong walang sala. + +At noon din si Pablo ay nagpaalam. + +Nariyan ang dahil, kung kaya't si Gervasio, sa poók na pinagtitipunan +n~g m~ga nagsiaklás ay di man lamang nakita. + + + + + +=VI= + + +Sa haráp n~g kanyang susulatán, si Mauro ay payapang nakaupo +kinagabihan din n~g araw ring yaong ipinaghiwahiwalay nilang +magkakasama. + +Nakapatong sa ibabaw n~g _lamesa_ ang dalawang bisig at sa m~ga palad +ay nakakatang naman ang dalawang pisn~gi. + +Malungkot ang kanyang anyo; at sa pagmumukha ay nababakás ang isang +napakalaking damdaming kinakabaka n~g puso, damdaming nakapagpapapulás +sa dibdib n~g malalalim na buntonghinin~ga. + +Sadyang nang m~ga sandaling yaon, ay may isang malaking suliraning +pinagaaralan ... + +Kinukuro at dinuduklay sa isip ang sanhi at kung bakit may m~ga +manggagawang sa kilusang tun~go sa pagtatanggol n~g karapatan na +pinagsisikapang itaguyod n~g iba nilang kamanggagawa ay nagkakatápang +na siyang sumira sa kilusán sa pamamagitan n~g pagtataksil. + +Hindi niya lubos maisip ang sanhi n~g kung bakit samantalang ang ilang +magigiting na kawal n~g pawis ay nagpapakasákit sa pagtataguyod n~g +aping karapatan n~g m~ga manggagawa upang pagkatapos ay kilalanin n~g +m~ga mapaniil na puhunan, ay marami rin naman sa m~ga manggagawa ang +walang sinasamantala kundi ang gayong m~ga kilusan upang makasunod sa +masamang nasa at kinamihasnan n~g puso na pagpapasasa sa m~ga +tungkulin at gawain n~g m~ga nagsisiaklás, sa kapakinaban~gan at +kagalin~gan nilang sarili. + +Lumuluha ang kanyang puso. At nagdaramdam sampu n~g kanyang kaluluwa, +sa m~ga katiwaliang namamalas. + +Hindi miminsan, at sa gayon niyang pagbubulaybulay, ay ikapit ang +malaki at lalong mabibigat na pagsisi, doón sa m~ga unang humawak n~g +kapalaran n~g m~ga manggagawang pilipino at sa ilang humahawak pa rin +at nagsisipagtaguyod kunwa sa mga anák-pawis, bago'y ang kadalasang +mangyari ay sila na rin ang unaunang nagbibili at kumakalakal sa m~ga +itó sa maraming kilusang nangyari. + +At lalong malaki at napakalaking sala ang ibinibigay niya sa haráp n~g +m~ga napapariwarang kilusan n~g m~ga anák-pawis, sa m~ga nagbabansag +na tagapagtanggol n~g malalayang karapatan n~g m~ga manggagawa at sa +m~ga nagkukunwaring umaákay sa m~ga ito, sa landas n~g pagkakaisá, +sapagka't maliwanag na nakikita at nadadamá sa m~ga pangyayari, na, +marami pa ang panahong ginugugol nila sa pagpapalaganap n~g isang +lihim na pagiimbót sa isang tungkuling inaadhika, kay sa panahong +dapat gugulin sa pagiisip at paghanap n~g wastong paraan, upang ang +marami at malalaking suliraning manggagawa sa Pilipinas ay malunasan. + +Anopa't sa ganang kanya, sa ganang kay Maurong nagdaramdam sa +namamalas na kaapihan n~g madlang kilusang manggagawa, ang m~ga ito ay +malimit lamang na gawing hagdanan n~g ilang mapagimbot at +nagkukunwaring tagaakay nila at upang makaakyat sa tugatog n~g dan~gal +at katungkulan, dan~gal at katungkulang gagamitin lamang sa sariling +kapakanan at kagalin~gan. + +Sa gayong malungkot na pagmumunimuni ni Mauro, ang asawa niyang si +Serafina Halili, babaing puspos hinhin, maran~gal at matalino, na di +lamang karapatdapat na iná n~g tatlo nilang maliliit na anák, kundi +isá rin namang katulong at katuwang niya sa malaking pagbabaka sa +buhay, na mula pa nang m~ga unang sandali'y nagmamalasmalas na sa anyo +at kilos n~g asawa, ay di na nakabatang di lumapit at magusisa: + +--¿Bakit ka nalulungkot?--¿Ano ang nangyayari sa inyó? ¿May malubhang +bagay bagang sinasapit ang inyong kilusan?--ang sunodsunod na tanong +ni Serafina. + +--Serafina ... Serafina ...--ang naitugon ni Mauro na hinawakan ang +kamay n~g asawa--¡Sawing palad...! ¡Sawingsawi ang kapalarang +sinasapit n~g m~ga manggagawa! + +--¿Bakit? ¿Hindi ba't ang kilusan ninyo ay nagkakaisá? + +--¡Nagkakaisa! Oó; datapwa't ang m~ga taksil, ang m~ga Hudas, ay +siyang nagwasak at magwawasak pa n~g nalalabing pagkakaisa n~g m~ga +nagsiaklas sa pamamagitan n~g ...--at si Mauro, sa laki mandin n~g +pagdaramdam na sa puso niya'y tumitiim, ay napasuntok sa ibabaw n~g +kanyang sulatán at tuloy na napayukayok. + +Si Serafina, babaing kailan ma'y di pinagmamaliwan n~g pagmamahal sa +kanyang asawa, at babaing nakakikilala at nakababatid n~g tungkulin +niya, sa m~ga sandaling yaón ay biglang napayakap kay Mauro at ito'y +pinagbiyayaan n~g matatamis na halik. + +--Mauro: husayin ang iyong loob; pumayapa ka, at mangyaring sabihin +sa akin ang sanhi n~g iyong malaking pagdaramdam ... Titingnan ko, kung +ano ang magagawa ko ... At kung, sakali mang ako sa aking pagkababai ay +walang magagawang anomang tulong upang sa kasawian n~g m~ga +kamanggagawa mo'y makabawasbawas, ay matulun~gan man lamang kita sa +paghahanap n~g lunas. + +--¡Salamat, Serafina, salamat: at nalalaman mo na naman marahil, na +ako'y walang lihim para sa iyo, kaya't makinig ka at aking isasalaysay +ang lahat. Umupo ka. + +Si Serafina ay umupo. + +At si Mauro ay nagsimula. + +--Kaninang hapon, samantalang ang lahat at bawa't isa sa m~ga +manggagawang nagsiaklás ay nagkakapulong at pinaguusapan namin ang +m~ga pangyayaring hinaharáp, at samantalang inaasahan namin ang +tagumpay na di malalaon n~g m~ga adhika namin, ay naririto, at sa +pagawaan, ay nagsipasok ang ilán, sa ilalim n~g pan~gun~gulo naman ni +Pablo, isang manggagawang may kinalalagyang pagawaan, na nahikayat +mandin n~g Tagapamahala n~g pagawaán, at ito naman ang siyang +humikayat sa iba. Sa ganitong pangyayari, kaming nagsiaklás ay wala +nang nalalabing pag-asa munti man sa pagtatagumpay; sapagka't +nakikinikinita ko, na sa likod n~g taksil na si Pablo at sa likod pa +n~g ilan pang nahikayat niya, ay susunod naman ang ilan pa; at sa +wakas ... sa wakas n~ga, ay marahil ang lahat na ¡Sukatin mo, Serafina, +kung sa lahat nang itó ay may puso akong itatagal! + +--Huminahon ka, Mauro, at ikaw, sa m~ga nangyayaring iyan, munti man +ay walang sala; hindi ka masisisi n~g sinoman, pagka't ikaw sa iyong +sarili ay walang magagawa. + +--Kung sa bagay, Serafina; datapwa't di ko lubos na dinaramdam ang +magiging palad n~g aklasan namin n~gayon kung matalo man, kundi ang +magiging palad n~g m~ga darating na kilusán. + +--Iya'y katotohanan; subali't taglayin n~g m~ga may sala ang parusa, +subali't ikaw ay hindi; sapagka't napariwara man ang iyong magagandang +layon at adhika ay paano't paano ma'y dadalhin mo sa harap n~g iyong +sariling budhi ang kasiyahang loob, sa, pagkatupad mo sa inaakala mong +tungkulin; at sa isang dako, ako namang asawa mo, ay lalasap n~g +lalong malaking ligaya sanhi sa ang pan~galang taglay ko na +ipinagkaloob mo sa akin, ay malinis at hindi nalalahiran n~g bahagya +mang pagtataksil; at ang m~ga batang anák natin ay maiiwanan mo naman +n~g isang karan~galang di matutumbasan n~g pilak ni n~g anomang +kayamanan. Magbalik na silang lahat sa pagawaan n~g di natatamo ang +tagumpay kundi ang kahiyahiyang pagkatalo; datapwa't, ikaw na asawa +ko, ay hindi ko inaasahang gagawa n~g gayon, alangalang man lamang sa +malinis na karan~galan na dapat mong ipamana sa ating m~ga anák. +Dumating na ang hirap; dumagsa na sa atin ang lahat n~g sákit at +paghihikahós sa buhay kung wala ka mang pagkakitaan ay nakan~giti +kong tatanggapin at ituturong tanggaping maluwag sa puso n~g ating +m~ga anák. Sa gayon ay maipakikilala natin sa haráp n~g kahit sino, na +kung sakali mang may m~ga manggagawang pilipino na walang hinaharap ni +sinisikap kundi ang kagalin~gan at kapakanang sarili, ay mayroon din +namang hindi, at isinasailalim ang m~ga kagalin~gang sarili sa +kagalin~gan na marami; kaya, Mauro, paghusayin ang iyong loob ... + +--Salamat, Serafina ... at tantuin mo, na sa haráp n~g m~ga kasawiang +laging inaabot n~g maraming aklasan at n~g ano mang kilusang +manggagawa, ang m~ga hatol mo at pasyang binitiwan ay siya kong +gagawing kalasag ... + +Isang tinig ang mula sa lupa ay siyang pumutol sa gayong mahalagang +paguusap n~g mag-asawa. + +Dinun~gaw ni Serafina, at nang makita at makilalang si Gervasio at si +Pablo ang tumawag ay agad na sinabi kay Mauro. + +Natigilan si Mauro at hindi agad nakakibo. Inisip niyang huwag +tanggapin ang pagdalaw n~g dalawa, pagka't mandi'y nasusuklam siyang +makiharáp sa kasama ni Gervasio ... + +Datapwa't madali siyang nagbago n~g akala. Nararapat niyang tanggapin +ang pagdalaw n~g dalawa, upang huwag siyang mapintasan sa +pakikipagkapwa, at upang mabatid tuloy ang sadya, at malaman kung +ano't kung bakit si Gervasio ay kasama ni Pablo. + +Sa pamamagitan ni Serafina, ang dalawa'y ipinatuloy. + +At nagsipanhik. + + + + + +=VII= + + +Sa haráp din n~g sulatan ni Mauro, pagkatapos n~g m~ga +kailan~gang batian ay nagkaibayo sila n~g upo. + +Si Serafina, pagsunod sa isang anyaya ni Mauro, ay naupo rin sa piling +nito. + +--¿Anó, kumusta, m~ga kasama...?--ang unang bati ni Mauro na +nakan~giti--¿Anó ang inyong layon...? + +Nagkatin~ginan muna ang dalawang panauhin at pagkatapos ay ibinaling +ang m~ga matá kay Serafina. + +Ang gayon ay di nalin~gid sa kaalaman ni Mauro, at nahulaan mandin ang +pagaatubili n~g dalawa, kaya't muling sinabi: + +--Sabihin ninyo, m~ga kasama, ang sanhi n~g inyong ipinarito; huwag +kayong magalinlan~gan at sa haráp n~g aking asawa ay makapagsasalitaan +tayo; huwag kayong magalaala ... siya nama'y mapagkakatiwalaan ... + +--¡Oh, hindi naman sa gayon!--ang sambót agad ni Gervasio. + +--Kung gayon ay sabihin na ninyo. + +At si Pablo ang nagpasimula. + +--Kami ay naparito, kaibigang Mauro, upang kausapin ka sa isang +mahalagang bagay. + +--Siya n~ga:--ang ayon ni Gervasio. + +--Ipatuloy ninyo--ani Mauro naman. + +--Ang sanhi,--ani Pablo--ay upang amukiin kang sumama na sa amin sa +pagpasok. + +--¿Saan?--ang nabiglang tanong ni Mauro na kumabakaba ang dibdib. + +--Sa ating Pagawaan--ang tugon ni Gervasio. + +--¿Sa Pagawaan natin? + +--Oó,--ani Pablo naman. + +Isang matunog mang "bomba" ang lumagpak sa harapan ni Mauro ay di pa +marahil ikagugulat nito na gaya nang marinig ang katatapos na sabi +n~g dalawa. + +Napatindig sa kinauupán; at noo'y ibig na sanang daluhun~gin ang +dalawang panauhin upang maipakilala sa kanila ang bigát n~g sinabi; +subali't nakapagpigil din sanhi sa pagaalaala sa m~ga pangyayaring di +pamumun~gahan n~g anomang buti at sa pagaalaala rin naman na siya'y +nasa kanyang sariling tahanan, at di nararapat na gumawa n~g anomang +malalabag sa magandang kaugalian; kaya't namayapa pa rin at ang wikang +kasabay n~g pagupong muli. + +--Mga kasama: ¿sa inyo bagang sinabi at iniaamuki sa akin ay nalalaman +ninyong may isang mahalagang bagay na napapagitna? + +--Oó, nalaláman namin--ani Pablo. + +--¿Alin? + +--Ang aklasan. + +--Kung gayo't nalaláman ninyo, ay ¿anong m~ga matwid ang mailalahad +ninyo sa akin upang kayo'y ayunan ko? + +--Ang sarili mo ring kagalin~gan--ang nakan~giting tugón pa ni Pablo. + +--Salamat, kasamang Pablo; pinasasalamatan ko n~g marami ang iyong +mabuting han~gad; subali't ipahintulot mo, na sabihin kong hindi ko +matatanggap kailan man ang anomang han~garing makapagpapabuti lamang +sa aking sarili, n~guni't sa kapan~ganyayaan naman n~g marami. + +--¿Bakit mo iisipin at aalalahanin ang kapakanan n~g iba? Sukat mong +alamin, kasamang Mauro, na ang inyong aklasan ay di magtatagumpay. +Walang pangyayarihan kundi ang pagkabigo at pagkasayang lamang n~g +panahon; kaya't ¡bayaan mo na sila't harapin mo ang sarili mong +kagalin~gan, yayamang isang pagkakataóng dapat mong samantalahin ang +pan~gakong binitiwan n~g may Pagawaan! + +--Siya n~ga naman--ang paayon ni Gervasio. + +--¿At ikaw ba, kasamang Gervasio, ay umáyon na?--ang tanong ni Mauro +dito. + +--Oó;--ang tugóng may kasiglahan n~g tinanong.--ako'y umayon na, +sapagka't nakikita kong wala rin lamang pangyayarihan ang ating +pagmamatigás; tayo, sa ating kahirapan, ay walang magagawa. + +--Gervasio, Gervasio ...--ang ulitulit na tawag na may kahalong +pagiring ni Mauro.--Hindi ko akalain, na ikaw, ikaw na inaasahan pa +naman n~g marami mong m~ga kapatid at kamanggagawa sa pagtatanggol, +ang siya ngayong unaunang magpapawalang kabuluhan sa lakas n~g +pagiisá; ikaw na pinagkatiwalaan nila n~g lahat nilang pagasa ay siya +n~gayong maglalagpak sa karan~galang malinis na dapat sanang dalhin at +tamuhin nating lahat sa aklasang ito. Hindi ko hinihintay, oó; hinding +hindi n~ga, na sa iyo'y mamugad ang isang pusong may tiwali at di +wastong paniniwala. ¡Sayang! Oó; hindi ko inaasahan, na ikaw pala ay +may isang puso at damdaming marupok, upang huwag kong sabihing imbi. + +--Mauro; hindi rin naman lubos na gaya n~g paniniwala mo ...--ang +nakan~giti pa ring tugon n~g kinakausap. + +--¿At ano ang maitatawag sa iyong inaasal? + +--Pagliligtas sa isang bagay na di katatamuhan n~g tagumpay--ang salo +naman ni Pablo. + +--M~ga kasama; ipahintulot ninyo, na ako pa rin ay tumugon. Sa ganang +akin, kailan man ay di ko magagawa ang magtaksil sa aking m~ga +pananalig. Pinanaligan kong ang kilusan namin ay nararapat kong +katigan at ipagtanggol, kaya naririto ako't hangga n~gayon ay +nananalig pa rin, kung hindi man sa tagumpay ay sa kadakilaan n~g +layon at simulaing ipinakikipaglaban. + +--Oó na n~ga--ang putol pa ni Gervasio sa nagsasalita--datapwa't ang +lahat nang iyan ay kailan~gang in~gatan kung nakikitang may tagumpay +na inaasahan sa huli ... + +--¿At paanong ibig ninyong makaasa sa tagumpay, kung may m~ga taksil +at walang kaluluwang nagbibili sa pamamagitan n~g isang pan~gako n~g +lalong dakila at mahalagang kilusan? ¿Paanong ibig ninyo, na ang alin +mang aklasan ay magwagí, kung ang m~ga nan~gun~gulo at +nagsisipan~gasiwa sa kapalaran at buhay n~g libolibong m~ga kapatid ay +siyang unang nagsisipagtaksil sa dakilang pagiisa n~g m~ga manggagawa? +¡Oh! hindi, makalilibong hindi. + +--¡Mauro! ¡Mauro!--ang nagkapanabay n~g dalawa. + +--Ipatawad ninyo--ani Mauro--ang kaunting kabigatan n~g aking sinabi; +subali't ang puso ko ang siyang naguutos; kaya't ... + +--Huwag kang magalaala n~g anoman--ang tugon ni Pablo.--Kung sa bagay +ay dapat na sana naming ipagdamdam ang iyong m~ga binitiwang +pan~gungusap; n~guni't ipinagpapaumanhin na namin, sa paniniwalang +makukuha pa rin namin na ikaw ay maliwanagan, at sa huli ay makikilala +mo ang kahalagahan n~g aming layon. + +--¡Salamat! Subali't, huwag na kayong magpagod--ang matigas ding tugon +ni Mauro. + +--Alalahanin mo, na ang sarili mong kapakanan ang siyang dapat +unahin. + +--Lalong hindi ko matatanggap ang sinabi ninyong iyan; sapagka't +nananalig pa rin ako, na samantalang ang pagmamahal sa sariling +kapakanan at kagalin~gan n~g m~ga manggagawa sa Pilipinas ay di +isinasailalim n~g kapakanan at kagalin~gan n~g marami, ang kabusabusan +ay di mawawala at ang liwayway n~g katubusan ay di mamamanaág ... + +--¿At ikaw ba ang babago sa kapalakarang iyán?--ang nakatawang tugón +agad ni Gervasio. + +--Kung hindi man gayon ang mangyari ay maging pasimulang hakbang man +lamang sa pagbabagong buhay n~g m~ga manggagawa sa Pilipinas. + +--¡Ha, ha, ha, ha,...!--ang halakhakang nagkapanabay n~g dalawa, at +saka ang sabi ni Pablo: + +--Alalahanin mong may asawa ka at m~ga anák, na madadamay sa +paghihikahos. + +Ang sandaling yaon, para kay Serafinang nakikinig at malaon na ring +ibig na sumagót sa paguusap n~g tatlo; ang sandali n~gang yaon ay +inakala niyang isa nang pagkakataóng dapat samantalahin upang +maipakilala sa dalawa ang kaniyang linoloob; kaya't pagkatapos na +matingnan si Mauro ay boong siglang sinabi: + +--M~ga ginoo: Dumating ang sandali, na sa kapahintulutan ninyo at ni +Mauro ay kinakailan~gan kong magsalita, yayamang nabanggit na rin +lamang ninyo sa inyong m~ga pan~gan~gatwiran ang kanyang asawa't m~ga +anak. Dinaramdam ko nang labis, na sabihin sa inyo n~gayon, na sa +pan~galan din n~g inyong m~ga nabanggit na asawa't anák ni Mauro, ay +siya'y hindi maaaring magtaksil sa kanyang m~ga pananalig. +Makalilibong nanasain kong dumating ang hinuhulaan ninyong +paghihikahós, huwag lamang ang sandaling siya'y matawag na taksil at +mamamátay sa m~ga dakilang kilusan n~g m~ga manggagawa. Hindi namin +kinakailan~gan ang anomang ginhawa, kung ang ginhawang iyan ay +magiging kapalit n~g karan~galang malinis na dapat ipamana sa aming +m~ga anák. Si Mauro ay hindi makagagawa n~g gayon. Ang karan~galan +muna, bago ang lahat, m~ga ginoo. At ang lalaki ó amáng hindi marunong +magtanggol sa karan~galang naaapi, magpakailan ma'y busabos, alipin at +apiapihan. + +Ang m~ga huling pan~gun~gusap na ito ni Serafina ay parang m~ga +palasong tumímo sa puso n~g dalawa; hindi nan~gakakibo at mandin ay +nan~gatubigan sa pagkakaupo. + +Hindi nila inaantabayanang marinig sa asawa ni Mauro ang gayong m~ga +pan~gun~gusap; m~ga pangungusap na labis n~g sakláp at paít. + +Sa pagkabanggit nila sa asawa't m~ga anák ni Mauro ay inaasahan nilang +sila'y matutulun~gan n~g babai sa paglalahad n~g m~ga katwirang sukat +makapagpabago n~g loob sa hinihikayat at kailan ma'y hindi nila +inakala, na si Serafina ay magkaroón n~g tápang at sigla n~g puso sa +paghahayag n~g m~ga damdaming pangbihira sa m~ga babaing pilipina. + +--Kayo po ang bahala ...--ang naitugón na lamang ni Pablo, pagkatapos +n~g pagsasalita n~g babai. + +--Ginagawa po lamang namin ang lahat nang magagawa, upang kayo'y +mailigtas sa paghihikahós--ang naisagót naman ni Gervasio. + +--Salamat sa inyong nasa, m~ga kasama:--ang tugon ni Mauro.--Datapwa't +narinig na ninyo ang m~ga katwirang pinanghahawakan ni Serafina; at +m~ga pan~gan~gatwirang lubos kong sinasangayunan sapagka't nasasalig +sa aking m~ga paniwala at sa m~ga simulaing pinanghahawakan; kaya't +ipatawad ninyong tapusin ko na ang paguusap na itó. + +--Kami'y sadyang magpapaalam na naman--ang nagkapanabay na tugón n~g +dalawa sabay n~g pagtitindigan. + +Nagkamayan at parang walang anomang nangyari sa kanila, ay malugod +ding inihandog ni Mauro at ni Serafina ang kanilang tulong sa bawa't +bagay na makakaya. + +Liban sa m~ga pusong walang anomang karan~galan, na gaya n~g taglay +na n~ga n~g dalawang magkakasama, ay wala ni sinomang makalalasap sa +m~ga pananalitang binitiwan ni Serafina sa pagtatanggol sa +napapan~ganib na karan~galan ni Mauro, na di tatablán n~g isang +malaking kahihiyán. + +Pagkaalis na pagkaalis n~g dalawa, si Serafina ay lumapit sa asawa; +inaloalo n~g matatamis na pan~gun~gusap na sukat bagang makapagpatibay +sa loob ni Mauro sa m~ga nangyayari, at sabay sa m~ga pagsasalita +niya'y pinagbibiyayaan n~g matutunog na halik, halik na ginaganti +naman n~g lalaki n~g gayon ding tanda n~g walang maliw na pagiibigan. + +¡Mapalad na lalaki ang magkaasawa n~g ganitong m~ga babai! + +At m~ga babaing gaya ni Serafina, ay bihira nating makikita. + + + + + +=IIX= + + +Sumapit ang kinabukasan. + +Ang pagawaang pinagaklasán, nang umagang yaón ay pinapasukan na n~g +maraming manggagawa. + +Ang lahat halos n~g m~ga manggagawang ito ay pawang nan~gahikayat ni +Pablo sa ibang m~ga pagawaan. + +At siya, si Pablo, na pinan~gakuan n~g m~ga mamumuhunan n~g kung +anoanong katan~gian, ay lalong napamahal sa m~ga ito, dahil sa kanyang +ginugol na sipag at tiyaga sa paghahanap n~g m~ga tao; sipag na +nakatulong nang malaki upang silang m~ga mamumuhunan ay magwagi sa +ibabaw n~g m~ga nagsiaklás. + +At, ang m~ga pulés, na buhat pa sa unang araw n~g aklasan ay tumatanod +sa pagawaan, sa kahilin~gan n~g m~ga may-ari, ay naroón pa rin at di +nagsisialis. + +Sa may dulaang Rizal, pook na pinagtitipunan, ay nan~garoon ang m~ga +nagsiaklás. + +Ang lahat ay nakatin~gin sa maluwang na pinto n~g pagawaan, at +pinagmamasdan ang m~ga lumalabas at pumapasok. + +At ang ilan sa kanila ay boong n~gitn~git na sumasaksi sa gayong +pagkapariwara n~g aklasan, dahil sa pagtataksil n~g m~ga kapatid din +nila; subali't ang lalong marami ay waring nan~gaiinggit na sa +nagsisipasok. + +Sa lipunang ito n~g lalong marami ay pinaguusapan ang pagbabalik na sa +pagawaan, yayamang wala na rin lamang magagawa, sa dahilang pinapasok +na n~g marami ang pinagaklasan nila, at dahil dito ay nagaalaalang +baka kung sila'y magpapaumatumat ay hindi na tanggapin n~g m~ga, +mamumuhunan, at sila naman ay wala nang iba pang mapapasukan dahil sa +ang karamihan n~g m~ga pagawaan n~g tabako ay inaabot n~g malaking +panghihina sa kalakal. + +Nang m~ga unang sandali pa ay ibig na n~g ilan ang pumasok; subali't +walang makapan~gahas na man~guna; ang kaunti pang karan~galang +nalalabi sa bawa't isa sa kanila ay siyang pumipigil, lubha na't +magunita nilang ang ilan sa m~ga kasama ay mahigpit na tumututol. + +Itó ang sanhi n~g di matuloytuloy nilang pagsasagawa n~g m~ga +binabalak na panunumbalik sa Pagawaan. + +Subali't sadya manding masasawi ang aklasang yaon, sapagka't noón, ay +nagsilabas sa Pagawaan sila Pablo at Gervasio, at sa pinagtitipunan +n~g marami ay nagsitun~go. + +Pagdating n~g dalawa ay niligid na n~g marami, at kay Gervasio ay +tinanong ang nararapat na gawin. + +Ipinabatid n~g tinanong, na siya'y umayon na sa pagbabalik sa +pagawaan, sapagka't sa ganang kanya, ay wala na rin lamang mapapala +ang pagmamatigás laban sa mamumuhunan; at kasabay na rin ang +paghikayat sa marami upang magsipasok na. + +Pagkatapos n~g ilang sandaling pagpapaliwanagan, ang lipunang yaón na +binubuo n~g marami ay sumang-ayon na rin sa hikayat n~g dalawa, +bagama't ang lipunan n~g ilan, na binubuo lamang yata n~g anim ó walo +katao, ay nagmamatigás at ayaw sumang-áyon. + +Magsisialis na sana ang maraming yaón upang magsisama sa dalawa, nang +dumating si Mauro at siyang ikinahinto muna. + +Inantabayanan nilang makalapit. + +--M~ga kasama:--ang unang bati ni Mauro pagkalapit.--¿Saan ang inyong +tun~go? + +--Sa Pagawaan--ang sagutan n~g marami. + +--¿Magbabalik kayo? ¿at bakit?--ang may malaking panggigilalas na +tanong pa ni Mauro. + +--Pagka't wala na rin lamang magagawa ang ating aklasan--anang ilan pa +rin. + +--Kung gayon, m~ga kasama, ang aklasan ay tinatapos na ninyo? + +Oó;--ang sigawan n~g marami. + +--M~ga kapatid: ¡Kayo ang masusunod! Kung ibig na ninyong magbalik ay +hindi ko kayo pinipigilan: hari kayo n~g inyong loob. Subali't +alalahanin lamang ninyo na kayo ay may malaking sagutin na dapat +taglayin sa m~ga darating na araw, sa harap n~g bayan, sa harap n~g +Diyos at sa haráp n~g inyong sariling budhi. ¡Gawin n~g sino man ang +maibigan! Datapwa't, ¡bumagsák sa ulo n~g m~ga may sala ang sumpa!... + +--¡Ulól! ¡Ulól!--ang sigaw n~g isang tinig. + +Si Mauro ay napalin~gon. Sa poók na pinagbuhatan n~g gayong sigaw ay +pinagalagala ang m~ga matá niya. + +Isang bagay ang kanyang namalas. + +Si Gervasio at si Pablo ay ligíd n~g ilang lalaki, at ang ilang itó ay +nakilala niyang m~ga kaibigan, at siyang m~ga sumusunod sa madlang +simulaing pinananaligan niya. + +Hawak n~g ilan, sa m~ga bisig ang dalawa, at anyong nagkakainitan sa +paguusap. + +Si Mauro ay lumapit, at sa gitna ay tumayo. + +--Ang m~ga taong ito po ay siyang sumigaw sa inyó n~g ulól--ang wika +n~g isang may hawak sa bisig ni Pablo, sabay n~g pagbibitiw dito. + +--¿Totoó n~ga ba, kaibigang Pablo, na ikaw ang sumigaw?--ang +nakan~giti pa ring tanóng ni Mauro. + +--Oó; ¿anó ang ibig mong gawin?--ang may pangdidilat pang tugón ni +Pablo. + +--Wala--ani Mauro pa rin n~g boong kalamigan.--Subali't, ¿anó ang +dahil at ako'y tinawag mong ulól? + +--Sapagka't ibig namin--ang tugón naman ni Gervasio + +--Ulól ka n~ga at sampu n~g iyong m~ga kasama--ang sigaw pang muli ni +Pablo. + +Sukat itó, upang ang higing n~g isang malakas na suntók na lumagpag sa +mukha n~g isang tao, ay marinig n~g lahat. + +Nagkagulo; at ang munting lipunang yaon ay nagpanuntukan. Subali't +ilang sandali pa at ang panuntukang yaon ay naging panglahat. + +Ang pangkat n~g iilán, na kinabibilan~gan ni Mauro, ay nagigitna sa +pangkat n~g karamihan na kinabibilan~gan naman nina Pablo at Gervasio. + +Sigawan at panakbuhan n~g m~ga babai at in~gay n~g m~ga nagaaway ang +siyang sa m~ga pulés na bantay sa Pagawaan ay nakapagpadalo. + +At ang lahat ay ibig na magpulasan; subali't hindi nagawa, sanhi sa +pagbabala n~g m~ga tanod n~g kapayapaan. + +Nang magkahiwahiwalay ang dalawang pangkat, ay dalawa ang may sugat sa +bisig at dalawa naman ang nakatimbuwang na naliligo sa sarili nilang +dugo ang nakita n~g lahat. + +Si Mauro at isa pang kasama nitó ay siyang may m~ga sugat sa bisig at +ang dalawa namang nakatimbuwang ay dili iba't sila Gervasio at Pablo, +na kapwa may sugat sa dibdib at sa mukha.... + +Sa gitna n~g gayong paglalaban ay si Mauro ang siyang unang tumanggap +n~g isang saksak na sa dibdib sana niya umabot kundi natutuhang +salagin n~g bisig na kaliwa, kaya't ito ang nasaktan din naman n~g +malaki. + +May sugat na si Mauro; subali't gayon man, ay hindi rin nasira ang +loob; kaya't nang makita niyang ang may patalim na kanang kamay ni +Pablo'y babagsak na muli sa kanyang katawan ay maliksi at kasingliksi +mandin n~g lintik na sinagupa ang kamay na mamamátay at mahigpit na +hinawakan. + +Nagpan~gagawan sila sa patalim, at sa kabutihang palad naman ni Mauro +ay nakuha sa kamay ni Pablo ang kortapluma. + +Ang dugong umaagos halos sa sugatang bisig niya ay siyang +nakapagpadilim sa m~ga panin~gin ni Mauro; umakyat halos sa kanyang +ulo ang dugo at siyang nakapagpasubo sa malamig niyang puso ... +Kinakailan~gan na niya ang magtanggol, upang mailigtas ang sariling +buhay na sa m~ga sandaling yao'y sumasapan~ganib. + +Kaya't pagkapasakamay niya n~g patalim na hawak ni Pablo ay maliksi na +rin sanang itatarak dito; subali't isa pa ring bisig na may patalim +ang namalas niyang lalagpak sa katawan niya, kaya't itó na ang +hinaráp; si Gervasio naman ang kanyang pinakipagtunggalian. + +Sa pagsasagupaan nila, sa unang saksak na ibinigay in Gervasio, si +Mauro ay nakailag; kaya't lumihis ang saksak na yaon. At pagkatapos, +si Mauro naman ang gumanti. + +Sa dibdib ni Gervasio, at sa dakong susong kanan, ay doon tumarak ang +patalim ni Mauro. + +At sabay sa pagbagsak n~g duguang katawan ni Gervasio ay lumagpak din +naman ang katawan ni Pablo sa isang saksak na ibinigay n~g isang di +nakilala. + +At ang lahat ay naganap sa loob n~g isang kisapmatá lamang. + +At nang ang m~ga pulés ay dumating, nakita pang hawak ni Mauro ang +naagaw na kortapluma at puno n~g dugo. + +Pinabitiwan sa kanya n~g pulés ang hawak at siya ang unaunang +binantayan. + +At sunod sa kanya ay ang lima pang kaayon ni Mauro, na ipinagturo n~g +m~ga kasama at kapanalig nila Gervasio, nang ang m~ga ito'y ligid na +rin n~g ibang pulés na gumibik. + +Dalawang "ambulancia" ang dumating na maliksing tinawag n~g isang +_detective_ at sa isang laan sa m~ga may sugat ay doon isinakay ang +m~ga ito, at sa isá pa ay ang m~ga malalakas naman ... + +¡¡Kakilakilabot na bun~ga n~g di pagkakaunawaan n~g m~ga manggagawa sa +kapwa manggagawa...!! + + + + + +=IX= + + +Tatlong buwan ang lumipas buhat nang m~ga huling pangyayari. + +Sa tulong n~g malaking pagsisikap n~g m~ga manggagamot, ang buhay nila +Pablo at Gervasio ay nailigtas sa kamatayan. + +At si Mauro at ang kasama naman nito sa pagamutan, pagkatapos n~g may +mahigit na isang linggong paggamot sa m~ga sugat nila, ay mayroon nang +dalawang buwan naman sa Bilibid, na naghihintay n~g araw n~g +paglilitis. + +Ang ilan sa m~ga kasama pa nila ay pinakawalán na ring matagal, +pagkatapos na makunan muna n~g ilang; m~ga tanóng na siyang ihaharap +na, saksi sa araw n~g paglilitis. + +Ang ilan sa m~ga kasama naman nila Gervasio at Pablo ay gayon din; ang +m~ga sagot nila at salaysay, ay siyang gagawing katibayan naman n~g +paguusig sa sakdal na nalalaban sa dalawa ni Mauro. +...................................................................... +...................................................................... +...................................................................... +...................................................................... + +Ang araw n~g paglilitis ay sumapit. + +At ang maluwang na bulwagang yaon n~g Hukumang Unang Dulugan ay napuno +sa dami n~g taong nanoód n~g paglilitis. + +Si Serafina, asawang kulang palad ni Mauro at sampu n~g tatlong anák +nila ay kasama sa Hukuman, upang makita man lamang at makausap ang +asawang sa loob n~g panahong ikinapiit muna sa Bilibid ay hindi man +nangyaring kausapin. + +Sa Hukuman n~ga ay doon niya pinaroonan, nang malamang sa araw na yaon +gagawin ang paglilitis sa kanyang asawa. + +Sa pamamagitan n~g m~ga abuloy na tinanggap niya sa maraming kaibigan +at kakilala nilang mag-asawa, at gayon n~g buhat sa m~ga kamaganakan +nila, ay nangyaring si Serafina ay makakuha n~g isang _abogado_ upang +magtanggol sa usapin ni Mauro sa harap n~g Hukuman. + +Sa haráp n~g kagalanggalang na Hukom ang lahat n~g kailan~gan ay +ginawa at isinakatuparan n~g Tagausig-sala, at gayon din n~g +Tagapagtanggol sa dakong nauukol sa kanyang tungkulin ... + +Ang paglilitis ay natapos. Subali't ang Hukuman ay hindi nagpasya. +Ipinagpaliban ang kanyang hatol, upang sa mataman niyang pagsusuri ay +idaan ang lahat. + +Ang madla ay nagsiuwi; at bago nagkahiwalay si Mauro at si Serafina, +ay maraming pagod muna ang ginugol n~g m~ga bantay; sapagka't si +Serafina ay halos ayaw nang humiwalay sa kanyang asawa na noón ay +isasakay uli sa "ambulanciang" naghihintay. + +--¡Katitiís ka, asawa ko...!--ang habol pa ni Mauro kay Serafina nang +sumasakáy na sa "ambulancia." + +--¡Mauro! ¡Mauro!--ang sigaw naman n~g kaawaawang babai. + +--¡¡Tatay!! ¡¡Tatay!!--ang habol naman n~g m~ga anák. + +--¡Huwag kayong man~gahapis!--ang sa wakas ay nasabi na lamang ni +Mauro sa boong pagdaramdam. + +At ang sasakyang ay matuling tumakbo. + +At si Serafina at ang kanyang m~ga anák ay nagsiuwi na rin. + +¡¡Kaawaawang magiiná!! + + * * * * * + +Samantalang tumatakbo ang m~ga pangyayari, ang m~ga manggagawang +tabakero ay patuloy naman sa kanilang pagpasok sa arawaraw at sa +halagang naging sanhi n~g aklasan ay sumailalim. + +At hindi lamang yaon. Kundi ang may pagawaan, sa pagsasamantala +marahil sa gayong m~ga pagkakataon na walang magagawa ang alin mang +kilos na gawin n~g m~ga manggagawa nila, ay ipinagbawal pa sampu n~g +pagtatatag n~g anomang kapisanan sa loob n~g pagawaan. Ibinaba pang +muli ang halagang mababa na, na kanilang itinanggap sa bawa't "vitola" +at ang lahat nama'y walang kibong sumunod at yuko ang ulong tumalima +sa gayong m~ga bagong utos at kapalakarang pinaiiral n~g may pagawaan. + +Silang lahat ay walang magawa. Sapilitang sumailalim sila sa lahat n~g +bagay na magalin~gin n~g puhunan ... + +Ang pagsisisi, ang paghihimutók n~g lahat at pagsusumpaan ay dumating. + +At ang lahat sa katayuan nila n~gayon, ay nagbibigay matwid kay Mauro +sa m~ga pagmamatigas nito noón, at sa lahat n~g m~ga ginawa niya sa +pagtataguyod n~g aklasan. + +Subali't ang lahat ay huli na. Nagawa na nila ang malaking +pagkukulang; naganáp na ang napakalaking pagkakasalang magagawa n~g +sinoman sa haráp n~g isang dakilang layon at adhika. + +¡N~gayon nila natutuhang panghinayan~gan ang m~ga pagsusumikap ni +Mauro...! + +¡Oh...! Ang pagsisising Hudas ay sumapit na sa m~ga taksil at walang +pusong m~ga manggagawang yaon! + +¡Datapwa't wala na silang magagawa! +....................................................................... +....................................................................... +....................................................................... +....................................................................... + +At ang araw n~g paghatol ay dumating. + +At ang minarapat n~g Hukuman, pagkatapos na mapagaralan n~g boóng +pagiin~gat ang m~ga pangyayari at naging sanhi n~g sigalot na +namagitan sa nasasakdal at ang pagkakasugat nitó sa dalawa, ay +ipinasyang mabilanggo n~g siyam na buwan at isang araw si Mauro at ang +kanyang kasama ay tig-aanim na buwan naman. + +--¡Siyam na buwan at isang araw!--ang napabulalás na sabi ni Serafina, +pagkarinig sa hatol, at sabay na nanan~gis. + +--Huwag mong ikahapis ang pagkabilanggo ko, ni ang katagalan n~g araw +na ipaglulumagak ko sa bilangguan ...--ang wika ni Mauro sa kanyang +asawa sa buháy na tinig--alalahanin mo, asawa ko, na isang dakilang +simulain ang ipinagtatanggol natin, at ang simulaing itó, sa malao't +madali ay inaasahan kong magwawagi sa ibabaw n~g lahat. Sa harap n~g +m~ga batás ay maaaring ako'y nagkasala; datapwa't sa haráp n~g aking +bayan at sa haráp n~g aking budhi ay malinis ang aking pagkatao ... + +--¡Mauro! ¡Mauro! ¡Ang m~ga anák mo!--ang panan~gis ni Serefina. + +--Sa iyong katalinuhan ay ipinagkakatiwala ko sila. + +At noón din pagkatapos na mahagkan si Serafina at gayon din ang m~ga +anák niya ay si Mauro na rin ang nagyayang sumakay sa naghihintay na +_ambulancia_.... + +At mula noón si Mauro ay naging isang bilanggo. + +Siyam na buwan at isang araw ang hihintayin upang siya'y makalaya. + +¡Oh, ang tadhana! + +At si Serafina at ang tatlo niyang anák ay sumakay sa isang karumata +at napahatid sa kanilang bahay; n~guni't samantalang tumatakbo ang +sasakyan, ay boong paghihinagpis na sinasabi sa m~ga anák ang m~ga +pan~gun~gusap na itó: + +--M~ga anák ko: siyam na buwan at isang araw tayong maghihintay upang +ang inyong amá ay makalaya. Siyam na buwan at isang araw na pagtitiís +at pan~gun~gulila ang daranasin natin bago sumapit ang araw na muli +niya tayong maisalilong sa malaya niyang pagkukupkop. Subali't, ang +takdang panahong iyan ay maikli kung isusukat natin sa haba at tagal +nang panahong ikinabibilanggo sa piitan n~g pagkabusabos at kaalipnan +n~g lalong dakilang karapatan n~g m~ga manggagawang pilipino na +kinabibilan~gan n~g inyong amá, at karapatang siyang ninanasang +ipagtanggol niya hanggang sa maaabot n~g kanyang kaya; n~guni't +sadyang kapos palad pa ang m~ga manggagawa ... sapagka't ang panahon +n~g kanilang ganáp na pagkatubós ay malayo pang sumapit sa kanila. +Kinakailan~gan pang magkaroon n~g maraming magtitiís n~g hirap sa +ikatutubos n~g lahat, at kailan~gan pang magkaroon n~g maraming +Kristong magpapakasákit sa katubusan n~g madla. + +Sa mapupun~gay na m~ga matá ni Serafina ay dalawang masakláp na luha +n~g pagdaramdam ang nagunahang sumun~gaw. + +Pinakayapós na mahigpit ang tatlo niyang anák at pagkatapos ay +pinaghahagkan n~g boong giliw at boong pagmamahal. + + +WAKAS + + + + +MGA MALI SA PAGKALIMBAG + +Mukha: Talata: Nababasa: Dapat Basahin: + +XI 2 kahalán laga kahaláhalagá +XI 5 nnoman anoman +1 7 matanda't bata matatanda't bata +14 2 Botika Morelos. Botika Morelos +14 6 n~g dako n~g panulakan dako n~g panulukan +24 2 n~g laha,. n~g lahat. +24 3 tumaganap lumaganap +24 12 n~g gayon n~g gayong +24 13 tumayo at tumayo +24 21-22 katahimikan. katahimikan +25 9 upang kalamigang upang ang kalamigang +30 22 manggawa magagawa +31 3 nakabukás ang nakabukás +32 12 u~g boong katawan n~g boong katawan +49 11 nay Pagawaan may Pagawaan +55 17 at kung kahit at kung bakit +61 8-9 itaitagal itatagal +63 12 gagagawing kalasag. gagawing kalasag. +63 16 Dinun~gaw si Seraflna Dinun~gaw ni Serafina +64 7 ipinatuloy pinatuloy. +71 7 naguntos; naguutos; +77 15 ikabaw ibabaw +79 1 tabakero tabako +80 24 ¿Kun gayon, ¿Kung gayon, +81 12 sumpal!... sumpa!... +81 16 aag ang +94 1 sisanabi sinasabi + + + +_Mga Aklát ng Sumulat Nito_ + +"Bagong Magdalena"...............P 0.20 ang isá +"¡Sakim na Magulang!"............ 0.40 " +"Lalaking Uliran" ó ¿Tulisan?.... 0.40 " + + +[Patalastas] + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Isa Pang Bayani, by Juan L. Arsciwals + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ISA PANG BAYANI *** + +***** This file should be named 17257-8.txt or 17257-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/7/2/5/17257/ + +Produced by Tamiko I. Camacho,Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net Special +thanks to Thomas Buchanan for providing the means to save +this book. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/17257-8.zip b/17257-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8ae7bbc --- /dev/null +++ b/17257-8.zip diff --git a/17257-h.zip b/17257-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..676dee0 --- /dev/null +++ b/17257-h.zip diff --git a/17257-h/17257-h.htm b/17257-h/17257-h.htm new file mode 100644 index 0000000..aa2fb1d --- /dev/null +++ b/17257-h/17257-h.htm @@ -0,0 +1,2378 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Isa Pang Bayani..., by Juan L. Arsciwals. + </title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 2em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em;} + .noind {text-indent: 0em;} + .right {text-align: right; padding-right: 3em;} + .gap {margin-top: 2em;} + .close {margin-top: 0em; margin-bottom: 0em;} + .tleft {text-align:left;} + .tright{text-align:right;} + + h1,h2,h3,h4,h5,h6 { text-align: center; clear: both;} + + hr { width: 33%; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both;} + + table {margin-left: auto; margin-right: auto;} + td {padding-left: 2em; padding-right:2em;} + body{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + font-family: "Times New Roman", Times, serif; } + + .blockn {margin-left: 20%; margin-right: 20%;} + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: right; color:gray;} + + .center {text-align: center;} + .smcap {font-variant: small-caps;} + + ul { text-align: center; + list-style: none; + margin-left: 0em; + padding-left: 1em; + text-indent: -1em; } + li { margin-top: 0.3em; } + + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + a img { border: 0; } + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Isa Pang Bayani, by Juan L. Arsciwals + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Isa Pang Bayani + +Author: Juan L. Arsciwals + +Release Date: December 8, 2005 [EBook #17257] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ISA PANG BAYANI *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho,Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net Special +thanks to Thomas Buchanan for providing the means to save +this book. + + + + + + +</pre> + + +<hr style='width: 30%;' /> + +<div class="figcenter" style="width: 272px;"> +<a href="images/cover_b.jpg"><img src="images/cover_t.jpg" width="272" height="400" alt="Libro" title="Libro" /></a> +</div> + +<hr style='width: 30%;' /> + +<h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2> +<ul> +<li><a href="#ronquillo"><b>Parang mga Pangunahing Talata ni Carlos Ronquillo</b></a></li> +<li><a href="#arsciwals"><b>Mga Manggagawa ni Juan L. Arsciwals</b></a></li> +<li><a href="#I"><b>I</b></a></li> +<li><a href="#II"><b>II</b></a></li> +<li><a href="#III"><b>III</b></a></li> +<li><a href="#IV"><b>IV</b></a></li> +<li><a href="#V"><b>V</b></a></li> +<li><a href="#VI"><b>VI</b></a></li> +<li><a href="#VII"><b>VII</b></a></li> +<li><a href="#IIX"><b>IIX</b></a></li> +<li><a href="#IX"><b>IX</b></a></li> +<li><a href="#pagkalimbag"><b>Mga Mali sa Pagkalimbag</b></a></li> +</ul> + + +<hr style='width: 30%;' /> + + +<h3>MAIKLING KASAYSAYAN</h3> + + +<h1>ISA PANG BAYANI ...</h1> + + +<h4>SINULAT NI</h4> + +<h2>JUAN L. ARSCIWALS</h2> + +<h4>(<i>Kasapi sa "Ilaw at Panitik"</i>)</h4> + + +<h4 class="gap">KASAYSAYANG MANGGAGAWA</h4> + +<h5 class="center"> +<i>na nagkagantimpala sa Timpalak-Panitik ng Kapisanang<br /> +"Balintawak" ng 1915, sa ilalim ng<br /> +sagisag na: "Maktan"</i><br /> +</h5> + +<h4>AT</h4> + +<h4>MGA PANGUNANG SALITA NI</h4> + +<h4><i>G. Carlos Ronquillo</i><br/> +(Tagapamahala ng <span class="smcap">Taliba</span>)</h4> + +<h5>UNANG PAGKAPALIMBAG</h5> + +<h4 class="gap"><i>Maynila, S.P. 1915</i></h4> + +<h4 class="close">IMPRENTA Y LIBRERIA</h4> + +<h5 class="close">DE</h5> + +<h4 class="close"><i>P. Sayo Vda. de Soriano</i></h4> + +<h5 class="close">Rosario 225 Plaza del Conde 1008, Binondo y Azcarraga 552, Tondo.</h5> + + +<hr style='width: 30%;' /> + + +<div class="figcenter"> +<a href="images/foto_b.jpg"><img src="images/foto_t.jpg" height="400" alt="Juan Arsciwals" title="Juan Arsciwals" /></a> +</div> + +<div class="blockn"> +<p class="gap"><i>Samantalang ang pagmamahal sa sariling kapakanan at kagalingan ng mga +manggagawa sa Pilipinas ay hindi isinasailalim ng kapakanan at +kagalingan ng marami, ang kabusabusan ay di mawawala at ang liwayway ng +Kalubusan ay ni mamamanaag.</i></p> + +<p class="right"><b><i>Juan L. Arsciwals.</i></b></p> +</div> + + +<hr style='width: 30%;' /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_iii" id="Pg_iii">Páhiná III</a></div> + +<h2><a name="ronquillo">Parang mga Pangunahing Talata</a></h2> + + +<p><i>Puhunang walang puso at mapanginis; manggagawang napaghaharian ng +biglaang simbuyo ng loob at napasusuko ng munting siphayo; aklasang sa +tabi-tabi lamang pinagkakaisahan at hindi bunga ng isang pagliliming +mahinahon; isang Pablong napakakasangkapan sa Puhunan, sa bísa ng +masasarap na pangako at isang Gervasiong puno ng aklasan nguni't +alagad ng kahinaang loob at ng kawalang-pagasa; isang Maurong masugid +na alagad ng Bagong Panahon nguni't mahinahong gayon na lamang, at +kahinahunang hindi nagtapos sa mabuti kundi sa loob ng bilangguan; +saka aklasang sa gulo natapos at namatay sa kusang pagpatay ng +manggagawa rin ... iyan ang sa aklat na ito ng kaibigang Arsciwals ay +boong liwanag na naglalarawan.</i></p> + +<p><i>May palagay akong, maliban sa</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_iv" id="Pg_iv">Páhiná IV</a></span><i>ilang pangyayaring katha, ang +lahatlahat na ay ulat lamang ng isang pangyayaring tunay na nasaksihan +ng may akda. Kung kaya, maliban na lamang sa ilang kulay na naiiba, +ang lahatlahat na ay siyang tunay na kulay ng mga pangyayaring malimit +masaksihan natin sa pagaaklasan dito. Walang pinagibhan ni munti. +Kilusan at mga tao ay iyan na walang inibhan. Kung kaya, maaaring +sabihing sa maikling kasaysayan ay nakuhang ilarawang ganap ng +kaibigang Arsciwals ang samang magpahangga ngayo'y siyang tunay na +sanhi ng pagkaunsiyaming kalungkotlungkot ng halamang tanim ng mga de +los Reyes, Lope K. Santos at H. Cruz at inalagaa't inaalagaan ng mga +J. Kalimbas, D. Ponce, F. Mendoza, mga Soriano, A. de Jesus, C. +Evangelista, P.H. Santos, G. Masangkay, A.P. Gonzales. V. Basilio +atbp.</i></p> + +<p><i>Nariyan nga ang sama at maliwanag na nalalarawan sa harap ng</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_v" id="Pg_v">Páhiná V</a></span><i>lahat. +¿Kailangan kayang lunasan? Hindi kailangang itanong. Nguni't ¿sa +paanong paraan? Iyan ang tanong, na kung nang mga nagdaang sampung +taon ginawa ay marahil noo'y pagaalinlanganan pang sagutin. Upang +sabihin ang totoo, sa loob ng mga araw na ito ay hindi na kaila kanino +man kung ano ang lunas na nararapat ikapit diyan. Ang suliranin at +kilusang manggagawa sa Pilipinas ay na sa gitna na ng landasin at ang +araw ng sosyalismo'y malaon nang namanaag at ibig nang magtanghaling +tapat. Kung kaya, bihirangbihira na ang di nakatatalos. At iyang +kapuripuring kilusan ngayon na patungo sa pagbubuo ng mga</i> Trade +Unions, <i>kilusang pinagpasimunuan ng matatalinong manggagawa, sa +limbagan at boong siglang pinagsusumundan ngayon ng mga kapatid ni +Mauro, ay siyang nagpapatotoo sa sabi.</i></p> + +<p><i>Sa bisa nga ng ganyang kilusan</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_vi" id="Pg_vi">Páhiná VI</a></span><i>ay maaaring asahang sa araw ng bukas +ay magiging parang pangarap na lamang ang larawang guhit ng makisig na +pinsel ni Arsciwals: ang sama ay lubusang mawawala. At ni isang Pablo, +ni isang Gervasio at isa mang manggagawang balisawsawin, ay wala nang +makikita. Magiging Mauro ang lahat, sapagka't ang lahat ay +makaliligtas na sa bulag na isipan at sa duwag na guniguni, at pag +nagkaganyan na'y mawawala na naman at di masasaksihan ang mga welgang +lansangan at aklasang sa pabiglabigla. At ang isip ay lulusog, at ang +puso ay titibay.</i></p> + +<p><i>Ganito ang aking pag-asa at paniwala. At sa bisa ng paniwalang ito ay +kung kaya nasukat ko at napagabot ang kahalagahan ng akdang ito ni +Arsciwals. Nakikinikinita kong sa likod lamang ng maiksing panaho'y +lubos nang mawawala ang dito'y inilarawan ng may akda, at dahílan +dito'y ¿ano at bakit nga di magkakahalaga</i> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_vii" id="Pg_vii">Páhiná VII</a></span><i>ito sa ang akdang ito'y +magiging pangpagunita sa kalunoslunos na kahapon ng suliraning +manggagawa rito? Dahil na dahil man lamang dito, at huwag na sa iba +pa, ay labis nang ikagalak at purihin ang pagkakapaglathala dito.</i></p> + +<p><i>Kaya, tanggapin ng kaibigang Arsciwals ang aking papuri.</i></p> + +<p class="right"><b><i>Carlos Ronquillo.</i></b></p> + +<p class="noind">25 Sept. 1915.</p> + + +<hr style='width: 30%;' /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_ix" id="Pg_ix">Páhiná IX</a></div> + +<h2><a name="arsciwals">Ilang salita muna...</a></h2> + +<p><span class="smcap">Mga Manggagawa:</span></p> + + +<p>Sa paglalathala ko ng̃ aklat na itó ay wala akong nasang iba, liban na +sa mailantad sa harap ng̃ madla ang isang karaniwang sakit na siyang +pumapatay na madalas sa masisiglang kilusan ng̃ mg̃a anak-pawis sa +Pilipinas; sakit na hangga't nagtatagal at lumalaon ay lumilikha ng̃ +libolibong kasawian sa buhay at sa kapalaran ng̃ mg̃a manggawang +pilipino; at sakit na kung di aagapan ng̃ lunas ng̃ mg̃a may tungkulin +ay siyang pagbubuhatan ng̃ lubos at ganap na pagkapariwara ng̃ lalong +magaganda at dakilang kilusán ng̃ mg̃a kawal ng̃ bisig.</p> + +<p>Hindi ko nasa ang maglahad ng̃ anomang tuntunin ukol sa bagay na ito +sapagka't hindi pa ako karapatdapat sa gayon; subali't, nais kong +kahi't bahagya ay makatulong sa paghanap ng̃ <span class="smcap">sakit</span> na +pinagbubuhatan ng̃ untiunting pagkamatáy ng̃ masisigla at mahahalagang +kilusan ng̃ ating mg̃a manggagawa, upang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_x" id="Pg_x">Páhiná X</a></span>pagkatapos ay mailantad sa +haráp ng madla, na walang anomang takip at hubad na hubad.</p> + +<p>¡Nariyan ng̃a ang sakit! At ang mg̃a nagtataguyod sa buhay at +kapalaran ng̃ mg̃a anak-pawis sa Pilipinas ay siyang unaunang +nararapat na humanap ng̃ lunas upang sa lalong madaling panahon ay +magamot ang sakit na nasabi.</p> + +<p>Ipinagtatapat ko rin naman, na, sa pagsulat ko ng̃ kasaysayang ito ay +hindi ko nasang sugatan ang damdamin ng̃ sino at alin mang tao ó +Kapisanang Manggagawa; at ang nagudyók sa akin sa ganitó ay ang sa +mula't mula pa'y magandang nais na makita sa lalong madali ang +pagliwayway ng̃ ganap na <span class="smcap">Katubusan</span> ng̃ mg̃a mangagawang +pilipino, maging anoman ang kahalaga ng̃ <span class="smcap">Katubusang</span> ito.</p> + +<p>Sa wakás ay malugod at buong puso kong inihahandog ang <span class="smcap">Munting +Kasaysayang</span> ito, sa lahat at bawa't isa ng̃ mg̃a manggagawang +pilipino at gayon din sa mg̃a matatalinong makamanggagawa na +nagtataguyod sa buhay at kapalaran ng̃ mg̃a anák-pawis dito sa atin.</p> + +<p>Kun sa palagay ninyo, mg̃a manggagawang pilipino na makababasa sa +<span class="smcap">Kasaysayang</span> <span class="pagenum noind"><a name="Pg_XI" id="Pg_XI">Páhiná XI</a></span>kalakip nito, ang kanyang mg̃a +nilalama'y walang kahaláhalagá sa harap ng̃ mg̃a suliraning manggagawa +sa Pilipinas ay <span class="smcap">ipalalagay ko rin</span>, na ako'y walang sinulat na +anoman, at ang <span class="smcap">Kasaysayang</span> ito ay ituring ninyo na isang +panaginip ng̃ sumulat ó isang pang̃arap lamang ng̃ <span class="smcap">diwa</span> kong +umaasa sa <span class="smcap">Tagumpay</span> ng̃ <span class="smcap">Paggawa</span> sa ibabaw ng̃ +<span class="smcap">Puhunan</span>....</p> + +<p class="right"><b><i>Juan L. Arsciwals.</i></b></p> + +<p class="noind">Tundo, Maynila, S. P.</p> + +<p>Sept. 8, 1915.</p> + + +<hr style='width: 30%;' /> + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_13" id="Pg_13">Páhiná 13</a></div> + +<h2><a name="I" id="I"></a>I</h2> + + +<p><span class="smcap">Umaga</span> ng̃ ika 29 ng̃ Hunio ng̃ 1914. Ang maluwang na daang Azcarraga, +sa dakong Tundo sa panulukan ng̃ daang Ilaya, na kinatatayuan ng̃ +isang malaking pagawaan ng̃ tabako, ay marami ang nagtayong mg̃a +manggagawa; mg̃a babai't lalaki, matatanda't bata.</p> + +<p>Pulúpulutóng ang pagkakaáyos. May kanikaniyang usapan at may +kanikaniyang pinagtatalunan.</p> + +<p>Sa anyo't pagmumukha ng̃ lahat at bawa't isá sa kanila ay nalalarawan +ang isang malaking pagkainip, pagkainip na kinababadhaan ng̃ pananabik +ng̃ kanilang mg̃a puso sa isang mahalagang bagay mandin na ibig +malaman.</p> + +<p>Doon, sa dako ng̃ dulaang Rizal, ay isang pulutong ang makikita; +nang̃aguu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_14" id="Pg_14">Páhiná 14</a></span>sap at nagtatatalong mainitan. Sa dako pa rito, sa tapat ng̃ +Botika Morelos ay isá pang pulutóng; pulutóng na kinabibilang̃an ng̃ +maraming kabai.</p> + +<p>Saa't saan man, at ang lahat halos ng̃ dako ng̃ panulakán ng̃ mg̃a +daang Azcarraga at Ilaya, ay kakikitaan ng̃ maraming mg̃a manggagawa +na ang mg̃a mata ay pawang napapako sa iisang pook; sa maluwang na +pinto ng̃ isang malaking bahay, ng̃ bahay pagawaan ng̃ tabako na +kanilang pinapasukan.</p> + +<p>—¡Kay tagal nila...!—ang pabulalas na wika ng̃ isa sa nagkakalipon.</p> + +<p>—¿Anó kaya ang kasasapitan?—ang wari'y tanong na isinagot ng̃ isá +pa.</p> + +<p>At ang tanong na itó'y hindi napang̃ahasang sagutin ng̃ sino man sa +mg̃a kaharáp, at sa mg̃a labi ng̃ bawa't nakarinig ay waring napabitin +ang kasagutan.</p> + +<p>Walang ginawa ang marami kundi sa pintuang pinagmamalas na lagi ay +ipako ang mg̃a mata, at nang wala ring makitang anoman ay agad na +binawi ang mg̃a paning̃in upang sa mg̃a kalipon ay ibaling.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_15" id="Pg_15">Páhiná 15</a></span>¿Anó ang hinihintay ng̃ mg̃a manggagawang ito?</p> + +<p>¿Anóng bagay ang kanilang kinasasabikang malaman?</p> + +<p>¿Ano't sa mukha ng̃ lahat ay nababadha ang malaking pagkainip?</p> + +<p>Alamin muna natin ang lahat nang ito, samantalang naghihintay sila +upang mabatid natin.</p> + +<p>Nang araw na sinundan, ang mg̃a manggagawang nasabi ay tumanggap ng̃ +isang babalang buhat sa mg̃a may-ari ng̃ pagawaan, at doo'y +ipinababatid sa kanila na sa kinabukasan ay ibababa ang upa sa lahat +ng̃ mg̃a "vitola" na kanilang ginagawa.</p> + +<p>Pagkatanggap nila ng̃ gayon babala, at sa pang̃ang̃asiwa ng̃ pangulo +ng̃ Kapisanan nilang natatayo sa loob ng̃ pagawaan ay nagsipagpulong +ang lahat, at doon ay pinagusapan ang nararapat nilang gawin.</p> + +<p>Pagkatapos ng̃ isang mahaba at mainitáng pagtatalo ay pinagkaisahan +ng̃ lahat, na magsugo ng̃ isang Lupon sa mg̃a mamumuhunan, upang +maipabatid na sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_16" id="Pg_16">Páhiná 16</a></span>dating mababang upa na kanilang itinatanggap sa +bawa't "vitola" ay hindi na nila matatanggap pa ang pagbababang +gagawin; at tuloy na ipinamanhik sa nahalal na Lupon na mangyaring +gawin nila ang lahat nang magagawa, upang sa mapayapang pagmamatwid, +ang mg̃a mamumuhunan ay magbagong pasyá.</p> + +<p>Ang nang̃ahalal na Lupon ay ang pang̃ulo na rin ng̃ kanilang Kapisanan +na nagng̃ang̃alang Gervasio Sarili at si Mauro Alvarez. Sa dalawang +ito ay tatlo pa ang isinama na pawa namang mg̃a kasama nila sa +pagawaan at sa Kapisanan.</p> + +<p>Ang mg̃a ito ay siya nilang pinagkayarian sa pulong na idinaos sa +kinahapunan ng̃ pagkatanggap nila ng̃ babala; kaya't nang umagang yaon +ng̃ ika 29 ng̃ Hunio, at sa pook na naiulat na sa dakong una, ang mg̃a +dukhang anák-pawis, ang mg̃a manggagawang tabakero na nagkakatipon sa +iba't ibang súlok at hayág na pook ng̃ mg̃a daang Ilaya at Azcarraga, +ay sabik na sabik at iníp na iníp na halos sa paghihintay sa +kahahangga<span class="pagenum noind"><a name="Pg_17" id="Pg_17">Páhiná 17</a></span>nan ng̃ paguusap, na nang mg̃a sandaling yaon ay idinadaos +ng̃ nahalal na Lupon ng̃ mg̃a manggagawa at ng̃ mg̃a mamumuhunan.</p> + +<p>Ikasiyam na ng̃ umaga; subali't ang mg̃a hinihintay nila ay di pa +dumarating.</p> + +<p>Sa malaking pintuan ng̃ pagawaan, ang bawa't tao ó mg̃a taong makita +nilang lumabás at lumalabas, akala nila'y siya nang hinihintay nila, +siyang Lupong sinugo nila ... Ng̃uni't parating nabibigo, parating +nawawalan ng̃ saysay ang kanilang mg̃a hinuha.</p> + +<p>—¡Pagkatagaltagal...!—ang ulit-ulit na nawiwika ng̃ marami.</p> + +<p>—Magsisilabás na sila ...—ang wika naman ng̃ ilan, na parang +itinutugón at inilulunas sa pagkainíp ng̃ madla.</p> + +<p>At parang itinaón sa huling tugon ng̃ ilán, sa pinto ng̃ pagawaan ay +nagsilabas ang limá katao.</p> + +<p>—¡Narito na! ¡Narito na!—ang sunodsunod at nagkapanapanabay na +naibigkás ng̃ marami, nang makita ang mg̃a nagsilabás.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_18" id="Pg_18">Páhiná 18</a></span>Ang bawa't pulutong ng̃ mg̃a manggagawang yaón, ang bawa't pangkat na +nag-uúsap, ang lahatlahat na, ay nagsikilos, nagsilakad, at ang +dumarating na Lupon ay sinalubong.</p> + +<p>—Mg̃a kapatid:—ang wikang malakas ng̃ pang̃ulong Gervasio nang +mapalapit sila sa mg̃a kasama—Mahaharap marahil tayo sa isang +malaking paglalaban.</p> + +<p>—¿Anó po ang nangyari?—¿Anó po ang kinasapitan?—ang sabáy-sabáy na +tanung̃an ng̃ marami.</p> + +<p>—Wala; ang mg̃a mamumuhunan ay ayaw na duminig sa daing nating lahat; +sila ay nagpapakatigás ...—ang tugón din ng̃ pang̃ulo.</p> + +<p>—Kung gayon, tayo'y magsiaklás.—ang sigaw ng̃ isang manggagawa.</p> + +<p>—¡¡Magsiaklás...!! ¡¡Magsiaklás ...!!—ang ulit-ulit na sigawan ng̃ +marami.</p> + +<p>—Mg̃a kasama:—ang malakas na wika ni Mauro,—¡Tayo'y huminusay! +Pumayapa tayo, at ang lahat ay pagusapan natin ng̃ boong kalamigang +loob.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_19" id="Pg_19">Páhiná 19</a></span>—¡¡Welga!! ¡¡Welga!!—ang ipinaghuhumiyaw din ng̃ marami.</p> + +<p>—¡¡Tayo'y magsiaklás...!!—ang ulit ng̃ ilan.</p> + +<p>—¡¡Magsiaklás!!—ang tugón ng̃ lahat.</p> + +<p>—Ang lahat ay magagawa—ang tugóng malakas din ni Mauro—subali't, +kailang̃an nating pagusapan muna ang mg̃a paraang gagawin. Tayo'y +magpulong ng̃ayon din, at doon nating pagkaisahan ang lahat.</p> + +<p>—¡Magpulong! ¡Magpulong!—ang sigawan ng̃ lahat.</p> + +<p>—Tayo nang lahat sa dulaang Rizal—ang wika ng̃ pang̃ulo.</p> + +<p>—¡Sa dulaang Rizal!—ani Mauro naman.</p> + +<p>—¡Tayo na mg̃a kasama...!—ang ulit ng̃ madla.</p> + +<p>At ang lahat ay nagsilakad; parang iisang katawan nang kumilos, at ang +dulaang Rizal na di naman nalalayo ay siyang tinung̃o.</p> + +<p>Sa mukha ng̃ bawa't isá, ang kagiting̃an ay nababakas; at nababadha +sa pawisan nilang noo ang búhay, ang sigla at ang lakás.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_20" id="Pg_20">Páhiná 20</a></span>Ang masiglang kilusang yaon ng̃ mg̃a manggawang tabakero, ay labis na +mahihinuhang kung magpapatuloy ay siya nang babala ng̃ pagsikat ng̃ +mabiyayang araw ng̃ Katúbusan.</p> + + + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_21" id="Pg_21">Páhiná 21</a></div> + +<h2><a name="II" id="II"></a>II</h2> + + +<p><span class="smcap">At</span>, ang malaki at maaliwalas na dulaang Rizal, sa +kapahintulutan ng̃ mg̃a may-ari, ay kaunti nang mapuno sa dami ng̃ +tao.</p> + +<p>Halos dalawa sa ikatlong bahagi ng̃ mg̃a butaka ay may mg̃a tao; bukod +pa ang mg̃a nagtayo sa paligidligid ng̃ palko at "entrada general."</p> + +<p>Sa harap ng̃ lahat, at sa ibabaw ng̃ "escenario," ay nang̃akaupo sa +palibid ng̃ isang lamesa ang Lupong sinugo, at ang ilán pa rin sa mg̃a +bumubuo ng̃ lupong pamunuan ng̃ Kapisanang Manggagawa sa loob ng̃ +pagawaan.</p> + +<p>Samantalang ang mg̃a na sa itaas ng̃ "escenario," ay nang̃aguúsap pa +muna bago pasimulan ang pulong, ang mg̃a nang̃asasaibaba nama'y walang +tigil sa mg̃a pagsasalitaan, pagsasalitaang nauukol na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_22" id="Pg_22">Páhiná 22</a></span>lahat sa +mangyayaring labanan ng̃ mg̃a manggagawa at mamumuhunan.</p> + +<p>Ang aling̃awng̃aw ng̃ salitaan ay gayon na lamang, at halos ang iba'y +hindi na magkarinigan.</p> + +<p>—¡Ituloy ang aklasan!—ang walang ano-ano ay narinig na isinigaw ng̃ +isá.</p> + +<p>—¡¡Ituloy!!...—ang tugóng pasigaw din ng̃ karamihan.</p> + +<p>—At lalo nang hindi magkamayaw sa ing̃ay ang lahat.</p> + +<p>Isang tinig, ang mula sa ibabaw ng̃ "escenario," ay narinig.</p> + +<p>At ang tinig na ito'y siyang pumutol sa masiglang paguúsap ng̃ lahat.</p> + +<p>At ang lahat ay napatahimik, at ang mg̃a paning̃in ay tung̃ong lahat +sa magsasalita.</p> + +<p>Si Gervasio ay siyang nakatayo sa harap ng̃ madla. Sa lahat ay +ipinabatid, na ang pulong ay bukás na.</p> + +<p>At pagkuwan ay sunod na isinalaysay ang mg̃a pinangyarihan at +kinahangganan ng̃ paguúsap ng̃ Lupon at ng̃ mg̃a mamumuhunan.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_23" id="Pg_23">Páhiná 23</a></span>Ipinakilala at isinakabatiran ng̃ lahat, na ang pagbababa ng̃ úpa ay +ipagpapatuloy din, at ang anomang matwid na iniúlat ng̃ Lupon ay ayaw +dinggin ng̃ mg̃a namamahala sa pagawaan at bagkus na nagpakatigástigás +sa kanilang nasa.</p> + +<p>—Ang mg̃a mamumuhunan—ang patuloy pa ng̃ nagsasalita—ay nagsabi pa, +na kung sino raw ang ayaw tumanggap ng̃ mababang úpa ay maaaring huwag +pumasok. Kayó—anyá—ang masusunod ng̃ayon: ang ibig tumanggap ay +makapapasok at ang ayaw nama'y huwag. Sa harap ng̃ ganitong +pagmamatwid, kayo, mg̃a kasamang anák-pawis, ang siyang magpasya; +sabihin ninyo ng̃ayon dito kung ano ang minamarapat ninyong gawin.</p> + +<p>At pagkatapos na mapahiran ang mukhang pawisán ng̃ nagsasalita ay +ipinatuloy:</p> + +<p>—Mg̃a kapatid: ¿ibig bagá ninyong tanggapin ang pagbababa ng̃ úpa?</p> + +<p>—¡¡Ayaw kami!!—ang sigawang napakalakás ng̃ lahat.</p> + +<p>—Kung gayon—anang pang̃ulo pa rin—¿ano ang ibig ninyong gawin?</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_24" id="Pg_24">Páhiná 24</a></span>—¡Magsiaklás!...</p> + +<p>Itó ang sagutan ng̃ lahat.</p> + +<p>At ang aling̃awng̃aw ay lumaganap na naman.</p> + +<p>Untiunting nagkakaing̃ay; at hanggang sa pagkailang sandali ay hindi +na halos magkamayaw.</p> + +<p>Sa haráp ng̃ gayong mainit na kilusán, si Mauro, ang bagama't bata sa +tanang mg̃a kasama sa paggawa ay kina-aalang-alang̃anan ng̃ marami +sanhi sa taglay na marang̃al na ugali at iniiwing kaunting talino, sa +harap ng̃a ng̃ gayong pagkakagulo, ay boong siglang tumayo at sa +madla'y sinabi:</p> + +<p>—Mga kapatid; kayo'y pumayapa.</p> + +<p>At ang lahat ay natahimik. Narinig nila, na ang nagsasalita ay si +Mauro; si Maurong tuwituwina'y kanilang iginagalang.</p> + +<p>Ang pagkakagulo ay nahusay at ang lahat ay humandang makinig.</p> + +<p>At si Mauro, sa harap ng̃ gayong katahimikan ay nagsalita:</p> + +<p>—Mg̃a kamanggagawa:—anya sa buháy na tinig.—Sa haráp ng̃ +napakalaking su<span class="pagenum noind"><a name="Pg_25" id="Pg_25">Páhiná 25</a></span>liranin na sa ng̃ayon ay ating kinasusuung̃an ay +kinakailang̃an natin ang isang lalong malinaw na pagiisip upang ang +bigát ng̃ suliraning ito ay mapagpasyahan natin ng̃ boong liwanag at +huwag tayong malihis sa landas ng̃ matwid. Kinakailang̃an natin +ng̃ayon, at higit kailan man, ang isang malamig na kalooban, upang ang +kalamigang ito ay siyang maghatid sa atin sa wasto at makatwirang +pagkilos at pagpapasyá. Kailan man, ang kapusukan at init ng̃ loob, sa +anomang bagay na gagawin, ay malimit humantong sa pagsisisi; +pagsisising sa lahat nang sandali ay dapat nating ilagang sumapit, +lubha na sa mg̃a bagay na dakila't mahalaga, na gaya na ng̃a ng̃ +hinaharap natin ng̃ayon, na pagtatanggol sa matwid at karapatan nating +mg̃a manggagawa. Matwid at karapatan nating mg̃a manggagawa, ang wika +ko, sapagka't ang matwid at karapatang ito, ang sa pagbababang iyan +ng̃ úpa sa paggawa ay siyang niwawalang kabuluhan at ibig yurakan. +Karapatan natin sa haráp ng̃ sino man,<span class="pagenum noind"><a name="Pg_26" id="Pg_26">Páhiná 26</a></span> na ang pagpapagod at pawis na +pinupuhunan natin ay tumbasán ng̃ sapát na kaupahán; at ang karapatang +itó, kailan ma't ibig na bawasan, ay matwid naman natin ang tumutol +hanggang maaari at ipagtanggol hangga't maaabót ng̃ kaya ... sukdang +ikamatay.</p> + +<p>Naputol sumandali ang pagsasalita ni Mauro, sanhi sa maugong na +palakpakang isinunód ng̃ madlang nakikinig sa huli niyang mg̃a +pang̃ung̃usap.</p> + +<p>Pagkatapos ng̃ palakpakan, si Mauro ay nagpatuloy:</p> + +<p>—Sa mg̃a nangyayari sa atin ng̃ayon ay maliwanag na nakikita natin, +na ang karapatan at matwid nating ito ay ayaw kilalanin. Sa +pamamagitan ng̃ ipinang̃ang̃ahás nilang lakás, ang alin mang daing +natin ay ayaw na dinggin. Nagbibing̃ibing̃ihan sila at sa kahinaan +natin ay malalakas at maugong na halakhakan ang itinutumbas. Sa haráp +ng̃a ng̃ ganitong mg̃a pangyayari ¿ay ano ang kailang̃an nating gawin? +¡Ah, mg̃a kapatid! Kinakailang̃an natin ang lakas ... at upang ang +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_27" id="Pg_27">Páhiná 27</a></span>lakas na ito'y tamuhin natin ay kailang̃ang lubha ang pagiisá, pagka't +tang̃ing naririto ang ganáp na tagumpay. Sa ganito ng̃a ¿ay ano ang +ibig ninyong gawin?</p> + +<p>—¡¡Masiaklás...!! ¡¡Magsiaklas!!—ang sigawan ng̃ lahat.</p> + +<p>—Kayó ang masusunod—ang patuloy pa ni Mauro—Ibig ninyong sa +pagpapakilala ng̃ ating matwid ay gamitin ang aklasán, ¡gamitin ng̃a +natin! datapwa't ipahintulot muna ninyong, ako, na kapatid ninyo at +kaisang-palad ay magpaalaala ng̃ isang bagay. Ang aklasan, para sa mg̃a +anák-pawis na gaya natin, para sa mg̃a nabubuhay sa lanrang̃an ng̃ +paggawa sa Pilipinas, ay gaya rin naman ng̃ sa mg̃a manggagawa sa +Pransia, sa Amérika sa Espanya at sa iba pa mang lupain, na ginagamit +na sandata laban sa paghahari ng̃ lupit ng̃ Puhunan sa ibabaw ng̃ +matwid at karapatan ng̃ mg̃a manggagawa. Ang aklasan, ay ginagamit +kung ang makatwirang daing at kahiling̃an ng̃ mg̃a anák-pawis ay ayaw +na dinggin ng̃ Puhunan; at sa mg̃a nangyayaring ito sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_28" id="Pg_28">Páhiná 28</a></span>atin ay +maliwanag na namamalas na tayo'y ayaw pakinggan sa makatwirang +pagtutol. Upang kilalanin ng̃ Puhunan ang ating matwid, kayo rin ang +nagsusumigaw ng̃ayon, na gamitin natin ang aklasan; kung gayon, +¡tayo'y magsiaklás...! Subali't sa paglalabanang kasusuung̃an natin ay +kinakailang̃an, na ng̃ayon pa man ay humanda na tayo sa pagtitiis ng̃ +hirap. Ilaan natin ang katawan sa mg̃a sakit na karaniwang dinaranas +sa alin mang pagbabaka bago sumapit ang tagumpay, at hindi lamang ang +mg̃a sarili natin ang ilaan sa pagbabaka at pagtitiis, kundi pati rin +naman ng̃ sa ating mg̃a asawa't anák, magulang at kapatid, na pawang +magsisipagtiis ng̃ gutom, kung sakali't kakailang̃anin ang mahahabang +araw sa pagbubungguan ng̃ dalawang lakás. ¡Pagtitiis at pagtitiis...! +Ito ang kailang̃an natin upang maitaguyod ng̃ boong dang̃al ang +aklasang gagawin ... At, kung kayo, mg̃a magigiting na anák-pawis ay +hindi nahahanda sa gayon, makalilibo pang mabuti na tayong lahat +ng̃ayon ay mamayapa na at <span class="pagenum noind"><a name="Pg_29" id="Pg_29">Páhiná 29</a></span>sumailalim ng̃ bawa't maibigan ng̃ mg̃a +mamumuhunan.</p> + +<p>—¡¡Magtiis tayong lahat!!—ang sigaw ng̃ lalong marami.</p> + +<p>—Salamat, mg̃a kapatid:—ang patuloy pa ni Mauro—Kung gayon mula sa +araw na ito, buhat sa mg̃a sandaling ito, ang sandata nating mg̃a +manggagawa na dili iba't ang aklasan, ay gagamitin, upang huwag na +muling isalong kundi kung tamuhin na ang ganap na tagumpay. +¡Magpakatatag tayong lahat! At huwag nawang samakanino man sa atin ang +pagtataksil. Ang sariling kapakanan at kagaling̃an ng̃ bawa't isa sa +atin ay kailang̃ang isailalim sa kapakanan at kagaling̃an ng̃ marami +upang ang kabusabusan ay mawala at lumiwayway sa Silang̃anan ng̃ +bayang manggagawa ang mabiyayang araw ng̃ Katubusan. Mg̃a +kamanggagawa: Isigaw nating: ¡Mabuhay ang aklasan!</p> + +<p>—¡¡Mabuhay!! ¡¡¡Mabuhay!!!—ang sigawan ng̃ lahat.</p> + +<p>—Sino man ay walang magtataksil.</p> + +<p>—¡Wala ni sino man!</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_30" id="Pg_30">Páhiná 30</a></span>At ang aklasan mula noon ay napagtibay.</p> + +<p>Ang Lupong sinugo sa pakikipagusap sa mg̃a mamumuhunan ay siya na ring +pinagkaisahang maging palaging Lupon sa aklasan.</p> + +<p>Masisiglang gayon na lamang ang lahat na noon ay naghiwahiwalay, na +taglay sa puso ng̃ bawa't isá, ang malaking pananalig sa kadakilaan +ng̃ kanilang ipakikipaglaban.</p> + +<p>Sa kapahintulutan ng̃ may-ari ng̃ dulaang Rizal, ito ay siyang +pinagkayarian ding maging "Cuartel General" ng̃ mg̃a nagsiaklas.</p> + +<p>Ang Lupon sa aklasan, noon din ay napatung̃o sa Kawanihan ng̃ Paggawa, +upang ipagbigay alam ang mg̃a nangyari.</p> + +<p>Pagkatapos ng̃ ilang pagtatanóng na ginawa ng̃ matalinong +Tagapamahala, ukol sa pinagbuhatan ng̃ aklasang ipinasya ng̃ lahat, +ang Kawanihan ay nang̃akong gagawin niya ang lahat nang magagawa upang +sa lalong madali ay malutas ang salitaan sa ikasisiyang loob ng̃ +bawa't panig.</p> + + + + +<hr style="width: 30%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_31" id="Pg_31">Páhiná 31</a></div> + +<h2><a name="III" id="III"></a>III</h2> + + +<p><span class="smcap">Umaga</span> ng̃ kinabukasan.</p> + +<p>Sa malaking pagawaan ng̃ tabako sa daang Ilaya, bagama't nakabukas +maluwang niyang pinto, ay wala namang makikitang isa mang manggagawa.</p> + +<p>Tahimik, at ang datidating yabag ng̃ mg̃a paang lumalakad sa +pagyayao't dito ng̃ mg̃a tabakero, sa pagkuha ng̃ mg̃a "material" na +gagamitin, at ang pagpupukpukan sa mg̃a "tapadera" nila ng̃ mg̃a +pangbuling gamit, saka ang mataginting na tunóg ng̃ mg̃a "chaveta" na +ipinangdadapa ng̃ mg̃a nag-alimbutod na "butó" ng̃ dahon ng̃ tabako, +at sampu na ng̃ malalakas na awitan ng̃ mg̃a tabakera, noon ay pawang +di na naririnig.</p> + +<p>Sa loob ng pagawaan, (at sapagka't sa Pilipinas ay di pa naghahari ang +ganap <span class="pagenum noind"><a name="Pg_32" id="Pg_32">Páhiná 32</a></span>na pagdadamayan ng̃ mg̃a manggagawa) ay tang̃ing makikita ang +ilang manggagawa ng̃ kahong maliliit ng̃ tabako at saka ilang +"embasador."</p> + +<p>Ang mg̃a ito ng̃a ay siya lamang makikita, sapagka't sa ganang kanila, +ang kilusan ng̃ mg̃a kapatid nilang tabakero ay di nila nararapat +sundan at katigan, sanhi sa pangyayaring ang gawin nila ay naiibá sa +gawain ng̃ mg̃a yuon.</p> + +<p>Ang kawikaang: <i>Ang sakit ng kalingkingan ay damdamin ng boong +katawan</i> sa kanila ay walang kakabukabuluhan, alangalang na ng̃a sa +paniniwala nilang iba sila.</p> + +<p>¡Anong laking pagkakaiba ng̃ ugali at kilos ng̃ mg̃a manggagawa sa +ibang lupain, sa ating mg̃a manggagawa...!</p> + +<p>Sapagka't, samantalang doón, sa boong <i>kaeorupahan</i> at sa iba pang +dako ng̃ Sangdaigdig, ang kilusan at pagdadamayan ng̃ mg̃a anak-pawis +ay hindi kumikilala ni pumipili ng̃ uri ng̃ mg̃a manggagawang +dadamayan, kundi sukat na ang pangyayaring kumilos ang isang pangkat +na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_33" id="Pg_33">Páhiná 33</a></span>manggagawa sa pagtatanggol ng̃ matwid, upang ang iba namang pangkat +ay kumilos, umabuloy at dumamay at kumatig sa madlang gawain ng̃ mg̃a +yaon, at kadalasan pa, lubha na kung nagaapóy na halos ang labanan ng̃ +Puhunan at Paggawa, sampu na ng̃ lahat ng̃ mg̃a manggagawang may iba't +ibang uri at kalagayan ay sumunód naman sa mg̃a ginawa ng̃ mg̃a +dinadamayan; samantalang ang pagtutulung̃an at pagaabuluyan ng̃ mg̃a +manggagawa roon ay ganáp na ganáp, dito naman sa atin ay hindi, kundi +ang kadalasan pa'y hindi maabuluyan ng̃ anoman ang mg̃a nagsiaklás +hanggang sa huli, sa pagtatanggol ng̃ matwid at karapatan.</p> + +<p>At ... tayo'y magpatuloy....</p> + +<p>Nang umaga ng̃ang yaon, samantalang ang karamihan ng̃ mg̃a nagsiaklás, +ay nang̃awiwili sa paguusap sa "Cuartel General" nila, isang tao naman +ang pumasok sa maluwang na pinto ng̃ Pagawaan.</p> + +<p>Pagkapasok ay ang tanggapan ng̃ Tagapamahala ang tinung̃o.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_34" id="Pg_34">Páhiná 34</a></span>Sa loob ng̃ nasabing tanggapan at sa haráp ng̃ isang <i>lamesang marmol</i> +ay nang̃akaupo ang tatlo katao at kaukausap ng̃ nasabi nang +Tagapamahala.</p> + +<p>Ang tatlong yaon ay siyang mg̃a may-ari ng̃ pagawaan.</p> + +<p>—Magtuloy ka, Pablo, magtuloy ka—ang anyaya ng̃ Tagapamahala sa +taong pumasok, nang makita itong nakatayo sa may pintuan.</p> + +<p>At si Pablo (tawagin na natin ng̃ ganitó yamang siyang itinawag sa +kanya) ay nagtuloy at sa isang silya ay umupo.</p> + +<p>—Ipinatatawag daw po ninyo akó—ang simulang wika ni Pablo nang maupo +na.</p> + +<p>—Oo;—anang Tagapamahala—ipinatawag kita, sapagka't may isang bagay +na mahalaga akong sasabihin sa iyó.</p> + +<p>—¿Ano po yaon?—ang may malaking pananabik na tugón ng̃ kinakausap.</p> + +<p>—Isang mahalagang bagay na kapapalooban ng̃ iyong ikagiginhawa, at +hindi lamang ikaw, kundi sampu pa ng̃ iyong "familia," kung aáyon ka +sa aking sasabihin.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_35" id="Pg_35">Páhiná 35</a></span>—Sabihin mo na po.</p> + +<p>—Nalalaman mo na marahil, na mula pa kahapon, ang mg̃a "orgulloso" +kong manggagawa ay nagsipagaklas. Ayaw na tanggapin ang pagbababa ng̃ +kaunti sa kaupahan sa bawa't "vitola." Sila'y nagsiaklas at ang akala +marahil ng̃ mg̃a <i>walang utang na loob</i> na iyan ay susuko kaming mg̃a +mamumuhunan. Susubukan namin kung hanggang saan aabot ang kanilang +pagmamatigás; magpatuloy sila sa kanilang aklasan at tingnan ko lamang +kung di sila mamatay sa gutom. Dahil sa bagay na iyan ay ipinatawag +kita, at ang ibig ko, sampu rin naman nila, na pawang mg̃a mamumuhunan +sa pagawaang ito—at sabay na itinuro ang mg̃a kaharap—ay gumawa ka +rito, at tuloy humanap ka ng̃ ibang magiging kasama.</p> + +<p>—Ako po'y ...</p> + +<p>—Nalalaman ko—ang putol agad ng̃ Namamahala—na ikaw ay may +pinapasukan; datapwa't nalalaman ko rin, na ang iyong kinikita roon ay +hindi makasasapát sa iyo at sa iyong asawa't mg̃a anák. <span class="pagenum noind"><a name="Pg_36" id="Pg_36">Páhiná 36</a></span>Dito, kung +papayag kang gumawa, at mang̃ang̃ako pang hahanap ng̃ ibang +magsisigawa rin ay bíbigyan kita ng̃ katang̃iang makagawa ng̃ hanggang +ibig mo; alalaong baga'y hindi ka <i>tatasahan</i> sa mg̃a "material" na +gagamitin, at sa gayo'y kikita ka ng̃ higit sa lahat, higit sa dating +kaupahang ibinibigay dito at higit pa rin sa kinikita mo sa +kasalukuyang ginagawán mo. ¿Anó, nanayag ka ba?</p> + +<p>Si Pablo ay hindi magkantututo ng̃ isa-sagot; napipigilan siyang +umayon, hindi sapagka't ang "conciencia" niya ang tumututol, kundi sa +takot sa mg̃a nagsiaklás.</p> + +<p>Hindi naman niya matanggihan ang gayong pagaalók, sapagka't naiisip +niya na yaon ay isang magandang pagkakataon na dapat niyang +samantalahin upang ikita ng̃ malaki.</p> + +<p>Uulik-ulik ang kanyang isip at walang malamang isagót; kaya't nang +mamalas ng̃ mg̃a kaharap ang gayon niyang pagaatubili ay nagkindatan +muna at pagkatapos na sumung̃aw sa kanilang mg̃a labi <span class="pagenum noind"><a name="Pg_37" id="Pg_37">Páhiná 37</a></span>ang isang ng̃iti +ay winika ng̃ Tagapamahala.</p> + +<p>—Anó ang iyong sagót?</p> + +<p>At si Pablo, sa tanóng na itó ay parang nabuhayan ng̃ loob; kaya't ang +tugón:</p> + +<p>—Ako po'y pumapayag; ng̃uni't nag-aalaala po ako na baka ...</p> + +<p>—Huwag kang matakot ... Ikaw ay hindi maaano ... Tatangkilikin ka ng̃ +Pagawaan sa pamamagitan ng̃ mg̃a batás ... Upang matangkilik ka at +gayon din ang ibang kasamahan mong dadalhin dito ay magpapadala kami +rito ng̃ ilang pulis na tatanod.</p> + +<p>—Kung gayon po'y ...</p> + +<p>—Asahan mo—ang hadlang ng̃ kausap. Huwag kang matakot; gawin mo ang +lahat nang magagawa upang sa loob ng̃ linggong ito ay makapagpasimula +na kayo.</p> + +<p>—Ang naiisip ko po ay si Gervasio ang unang hikayatin, yayamang +siya po ang nang̃ung̃ulo sa kilusán; at inaasahan ko po, na kung ito +ang makukuha natin ay lalong madadali ang pagsunod ng̃ iba.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_38" id="Pg_38">Páhiná 38</a></span>—Ikaw ang masusunod; at lalong mabuti, kung mahimok mo siya ... +Ipang̃ako mo rin ang mg̃a bagay na ipinang̃ako namin sa iyo.</p> + +<p>—Ako na po ang bahala—at sabay na nagtindig sa kinauupán at +pagkatapos ay ang patuloy:—Ako po'y aalis na.</p> + +<p>—Oó—ang tugon ng̃ Tagapamahala, at pagkatapos na makadukot sa bulsá, +ay ang patuloy:—Tanggapin mo ito, upang may magugol ka man lamang sa +mg̃a pagyayao't dito—at sa kamay ni Pablo ay iniyabót ang dalawang +tiglilimang pisong papel.</p> + +<p>—Salamat po—ang nakatawang tugon ng̃ pinagbigyan at sabay na +isinabulsa ang sampung piso.—Ako po'y aalis na,—ang dugtong pa.</p> + +<p>—¡Adyos!—ang tugon sa kanya ng̃ kausap.</p> + +<p>Isang malakás na halakhakan ang isinunod ng̃ mg̃a naiwan nang +makalabas sa pinto si Pablo.</p> + +<p>—¡Nakabili na tayo! ¡nakabili na tayo...!—ang sunodsunod na wika pa +ng̃ mg̃a <span class="pagenum noind"><a name="Pg_39" id="Pg_39">Páhiná 39</a></span>mamumuhunan na lalong pinakalakás ang pagtawa.</p> + +<p>Samantala naman, si Pablo, ang bagong Hudas, ang walang puso at +kaluluwang manggagawa, ay nagpatuloy sa kanyang paglakad, at +binabalangkas sa mahina niyang pag-iisip ang kung ano at paano ang +mabuting paraang dapat niyang gawin upang si Gervasio ay mahimok, at +sa pamamamagitan naman nitó, ay makaipon ng̃ mg̃a taong dapat na +ipasok sa Pagawaang inaklasan.</p> + +<p>Mg̃a manggagawang gaya ni Pablo ay marami pa at di hamak na malilipol +sa Pilipinas. +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_40" id="Pg_40">Páhiná 40</a></span></p> + + + +<hr style="width: 30%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_41" id="Pg_41">Páhiná 41</a></div> + +<h2><a name="IV" id="IV"></a>IV</h2> + + +<p><span class="smcap">Tatlong</span> araw ang lumipas buhat sa huling mg̃a pangyayari.</p> + +<p>Ang aklasan ay patuloy, at ang pagawaan ay hindi pa rin pinapasukan +ng̃ sino mang manggagawang tabakero.</p> + +<p>Ang matalinong pagsisikap ng̃ Kawanihan ng̃ Paggawa sa ipagkakasundo +ng̃ dalawang pangkat na naglalaban ay walang napala; nabigo ang lahat +ng̃ pag-asa ng̃ Tagapamahala ng̃ "Bureau del Trabajo" sa ikahuhusay +ng̃ sigalot sanhi sa pagmamatigas ng̃ mg̃a mamumuhunan sa Pagawaang +pinagaklasan.</p> + +<p>Makaitlong nagpabalikbalik sa Pagawaan ang Tagapamahala sa Kawanihang +nasabi, subali't yaon at yaon din ang sagót ng̃ mg̃a mamumuhunan. +Hindi na nila mababago ang ipinasyá ... Ganito ang laging panagót.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_42" id="Pg_42">Páhiná 42</a></span>Noon, ay umaga rin, at ang Lupon ng̃ mg̃a manggagawa ay nakipagkitang +muli sa Tagapamahala ng̃ Kawanihan ng̃ Paggawa, upang alamin dito ang +tayo ng̃ salitaan; datapwa't walang natamong tugon dito kundi ang +salitaang nabibitin ay patuloy sa dating lagay. Hindi nagbabago at +lalong nagpapakatigás ang mg̃a kalaban.</p> + +<p>Tiyaga at pagtitiis, ang tang̃ing inihahatol ng̃ Kawanihan sa mg̃a +nagsiaklas, yayamang liban dito ay wala nang magagawang iba.</p> + +<p>—Inaasahan ko—ang patuloy pa ng̃a ng̃ nasabing Tagapamahala—na sa +huli ay mahuhusay din ang lahat nang sigalot sa ikasisiyang loob ng̃ +dalawang panig. Sapagka't alamin ninyong kung malaki man ang nawawala +sa inyo ay lalo namang malaki ang napipinsala at nawawala sa mg̃a +mamumuhunan; kaya't ito ay hindi rin naman makikipagtagalan sa +paglalaban. At huwag lamang na sawíng palad na pasukan ng̃ mg̃a +kamanggagawa ninyo ang pagawaang iyan ay inaasahan ko at maaasahan din +naman ninyo na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_43" id="Pg_43">Páhiná 43</a></span>kayo'y magtatagumpáy, kung di man sa lahat ng̃ inyong +mg̃a kahiling̃an ay sa marami niyang mg̃a bahagi.</p> + +<p>At ang Lupong manggagawa ay bumalik noón din sa pinagtitipunan ng̃ +mg̃a nagsiaklás.</p> + +<p>Sinabi sa mg̃a kasama nila ang pinangyarihan ng̃ kanilang huling lakad +na yaon, at gayon din, isinakabatiran ng̃ madla ang tayo ng̃ kanilang +salitaan at gayon ang hatol naman ng̃ Tagapamahala ng Kawanihan.</p> + +<p>Malalalim na buntonghining̃ang makadurog puso ang sa dibdib ng̃ mg̃a +kaawaawang manggagawang yaon ay pumulas; mg̃a buntonghining̃ang +nagpapakilala ng̃ tinitiis nilang hirap sa iilang araw pa lamang na +itinatagal ng̃ aklasan.</p> + +<p>¡Gaano pa kaya, kung ang aklasan ay magtagal ng̃ isang buwan man +lamang!</p> + +<p>At si Mauro, sa haráp ng̃ gayong namamalas ay lihim na nagtitiis.</p> + +<p>—¡Umasa tayo at maghintay!—ang ipinanglulunas na lamang niyang +hatol sa lahat.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_44" id="Pg_44">Páhiná 44</a></span>—Oó; umasa tayo at maghintay ...—ang ikinasisiyang tugón naman ng̃ +marami.</p> + +<p>Subali't ... ¡bigong pagasa! at ¡sayang na paghihintay!</p> + +<p>Sapagka't sa kinahapunan noón, si Pablo ay boong tápang na pumasok sa +maluwang na pinto ng̃ Pagawaan, na kasama ng̃ may labing isá pa, buhat +sa ibang ginagawan.</p> + +<p>¡Labing-isang manggagawa sila na nahikayat ng̃ makamandag na dila ni +Pablo!</p> + +<p>¡Labing-isang bibig na may kinakain na ang umagaw pa sa dapat kanin +ng̃ ibá!</p> + +<p>¡Oh! Ang mg̃a gahamang ito ay siyang dapat managót sa napakaraming +aklasang natalo sa Pilipinas, at sa libolibong bibig na walang makain +ng̃ mg̃a asawa't anák ng̃ nagsisiaklás.</p> + +<p>¡Lubha ng̃ang kanaisnais na ang mg̃a ito'y mawala at malipol agad!</p> + +<p>Simula ng̃a sa hapong yaon, ang Pagawaan ay untiunti nang nagkakaroon +ng̃ buhay, at wala pang isang linggo, ang datihang linggal at +manakánakang pukpukan at tawanan ay naririnig.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_45" id="Pg_45">Páhiná 45</a></span>At samantala'y ...</p> + +<p>¡Ang mg̃a kahabaghabag na nagsiaklás ay lalong nagsisipagtiis!</p> + +<p>Sa mg̃a mukha nila ay nababakás ang isang malaking poót, nabábadha sa +pawisang noó ng̃ bawa't isá, ang pagkasuklam sa mg̃a gahaman at taksil +na yaon na siyang sumira sa magiting na kilusan nilang mg̃a +nagsiaklás.</p> + +<p>Di miminsan, at sa init ng̃ nagpupuyos nilang loob, ay balakin ng̃ +ilan ang maghiganti; parusahan ang isa ó ilan man sa mg̃a taksil na +yaón.</p> + +<p>Datapwa't ang lahat nang itó, ang lahat nang balak at naiisip gawin, +ay napipigilan, sanhi sa mg̃a pang̃ung̃usap at hatol na ibinibigay ni +Mauro.</p> + +<p>Sa pamamagitan ng̃ maaayos at maliliwanag na pagmamatwid ay nakukuhang +payapain ni Mauro ang mapupusok na kalooban ng̃ kanyang mg̃a kasama sa +haráp ng̃ namamalas na nalalapit na pagkabigo ng̃ aklasan.</p> + +<p>—Huwag—anya—huwag. Huwag nating isipin ng̃ayon ang pagpapadának ng̃ +ka<span class="pagenum noind"><a name="Pg_46" id="Pg_46">Páhiná 46</a></span>hi't iisang patak na dugo ng̃ ating mg̃a kapatid din; hindi natin +kailang̃an, at kailang̃an man natin ang gayon, ay hindi natin magagawa +nang may kapakinabang̃an tayong tatamuhin. ¡Para sa mg̃a manggagawang +pilipino, ang araw na iyan ay hindi pa dumarating; hindi pa ng̃a, at +lubhang napakalayo pa! Kung magkaminsan ng̃a ay kinakailang̃an din ang +pagpapadanak ng̃ dugo upang maipakilala sa mg̃a taksil, ang kasamaang +ibinubung̃a ng̃ kanilang mg̃a gawain at ang kahiduwaang pumapatay sa +magagandang simulain, sa pamamagitan ng̃ kanilang mg̃a inaasal; +datapwa't ang gayon ay ginagawa at nagagawa lamang sang-ayon sa mg̃a +pagkakataon, at sang-ayon sa uri at hugis ng̃ sosyalismong umiiral at +nalalaman ó kinikilala at pinamamantung̃anan ng̃ mg̃a manggagawang +gagamit ng̃ gayong <i>sandata</i> ... Kayo na ang magsabi. ¿Ano ang +kapakinabang̃ang mahihintay natin pagkatapos ng̃ pagpapadanak ng̃ +dugo? Wala, kundi maghari ang lakás ng̃ mg̃a batás sa ibabaw ng̃ +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_47" id="Pg_47">Páhiná 47</a></span>sawing-palad na tumupad sa atas ng̃ isang dakilang mithi ... at +pagkatapos, ay maging dahil pa ng̃ mg̃a pagpula sa gumawa; maging +sadlakan ng̃ paguyám at tagurian pa ng̃ <i>mamamatay</i>, unang-una na +noong mg̃a makikinabang sa huli sa mabuting bung̃a ng̃ gayong +pagpatáy. Makikita rin natin, na ang magiting na ito, ay bukod sa di +na kahahabagan man lamang sa kinasapitang palad ay aalimurahin pa; +itatakwil at pawawalang kabuluhan sa haráp man ng̃ marami. Kaya ng̃a +mg̃a kapatid; ¡saka ná! ¡Saka ná, kung makilala ng̃ mg̃a manggagawang +pilipino ang tunay niyang karapatan!</p> + +<p>Ang ganitong pang̃ang̃atwiran ni Mauro ay siya lamang ikinapayapa at +ikinalamig ng puso ng̃ mg̃a kasama.</p> + +<p>At ... ang lahat ay naghiwahiwalay ... +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_48" id="Pg_48">Páhiná 48</a></span></p> + + + +<hr style="width: 30%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_49" id="Pg_49">Páhiná 49</a></div> + +<h2><a name="V" id="V"></a>V</h2> + + +<p><span class="smcap">At</span> ... ¿si Gervasio ay saan naroron? ¿Ano't sa mg̃a huling +pangyayari ay di man lamang nakita gayong siya ang pang̃ulo...?</p> + +<p>Alamin natin.</p> + +<p>Gaya nang nalalaman natin, si Pablo, nang makalabas sa pintuan ng̃ +pagawaan, ay nagisip ng̃ mg̃a paraang gagamitin sa paghimok kay +Gervasio, upang ito ay magbalik sa Pagawaan. Sa gabi rin ng̃ araw na +yaong makausap siya ng̃ may Pagawaan ay nagsadya na siya sa bahay ng̃ +hihikayatin, at taglay sa puso ang malaking pagasa sa tagumpay ay +walang kimi ni pagaalinlang̃an ipinabatid kay Gervasio ang kanyang +layon, sa pamamagitan ng̃ mg̃a tiyakang pang̃ung̃usap at hindi maligoy +na pagsasalaysay. Sinabi ang pagkakapatawag sa kanya ng̃ Tagapamahala +ng̃ <span class="pagenum noind"><a name="Pg_50" id="Pg_50">Páhiná 50</a></span>Pagawaan, at gayon din ang mg̃a pang̃akong ibinigay at ng̃ sampung +pisong kaloob.</p> + +<p>Si Gervasio, sa haráp ng̃ gayong salaysay at panghihikayat ni Pablo, +ay natilihan muna at di agad nakasagót; pinagbulaybulay sa isip niya +ang mg̃a pangyayari at dapat pang mangyari sakali't tanggapin ang +amuki ng̃ kaibigang humihikayat.</p> + +<p>Nang mamalas ni Pablo ang gayong di pagtugon ng̃ kanyang kausap ay +nagpatuloy:</p> + +<p>—Tingnan mo—anya—¿ano ang mapapala mo sakali't magpatuloy ka sa +kalagayang taglay mo ng̃ayon? ¿Inaasahan mo baga, na kayo'y +magtatagumpay sa aklasan? Inaakala kong hindi, at nasabi ko na ng̃a sa +iyo ang sinabi sa akin ng̃ Tagapamahala sa Pagawaan. Titikisin daw +niya at susubukan kung hanggang saan aabot ang inyong lakás. At +tang̃i sa rito, ¿ano't <i>makikiloko</i> ka sa kanila? ¿Kung wala ka pa +bang makain at sampu ng̃ iyong pamilya ay mayroong magbibigay sa iyo?</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_51" id="Pg_51">Páhiná 51</a></span>—Iyan din ng̃a ba ang sinasabi ko sa taong iyan—ang halos ay +nangdididilat ang mata ng̃ asawa ni Gervasiong humalo sa salitaan—sa +hirap naming ito ay hindi ko ng̃a malaman sa taong iyan kung ano't +hahalohalo sa mg̃a kaululan at "chismes;" tila baga kung napipisanan +na siya at sampu ng̃ kanyang pamilya ay may tutulong man lamang at +makaaalaalang siya'y lapitan. ¡Sús ... aywan ko ng̃a ba!—at sabay sa +mg̃a huling pang̃ung̃usap na ito ay nangdudura pa man din.</p> + +<p>Wala na; para sa mahinang puso ni Gervasio, ang ano mang +pang̃ang̃atwiran ay di na maibuka sa bibig.</p> + +<p>Marinig sa bibig ng̃ asawa niya ang isang pagsisi sa kanyang ginawa at +ginagawa sa kapakinabang̃an ng̃ marami, bakit ay naisurot pa nito na +kung ano at kung bakit hahalohalo sa mg̃a "chismes," ay doon na +pinanglupaypay na lalo ang kanyang marupok na puso sa haráp ng̃ mg̃a +nakahahalinang amuki ni Pablo.</p> + +<p>Kaya't pagkalipas ng̃ ilang sandali ay napilitang magsalita.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_52" id="Pg_52">Páhiná 52</a></span>—¿Paano ang iba kong kasamahan?</p> + +<p>—¿Ang iba mong kasamahan?—ang wari'y sagot na tanong din ni +Pablo.—¿Bakit mo sila <i>iintindihin</i>? ¡Di bayaan mo sila! Ang bawa't +isa ay dapat humanap ng̃ kanyang sariling kagaling̃an; kanikanyang +hanap at pagsisikap ...</p> + +<p>—¿At ang aming sumpaan? ¿At ang aming ...?</p> + +<p>—Walin mong kabuluhan—ang saló agad ni Pablo.</p> + +<p>—Aywan ko sa taong itó—ang sabad na naman ng̃ babai—tila ibig mag +Kristong papako sa krus sa kagaling̃an ng̃ marami at ibig yatang +matawag na manunubos.</p> + +<p>—Siya ng̃a naman—ang sambot pa ni Pablo—isipisipin mong mabuti. Ang +iniaamuki ko sa iyo ay kagaling̃an mong sarili at ng̃ iyong pamilya. +¡Siya na iyang makámakabayan!</p> + +<p>At si Gervasio ay pilit na sumuko; sa haráp ng̃ dalawang tuksó ay wala +na siyang magagawa. At saka naaalaala ng̃a rin niya ang gipit nilang +kalagayan sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_53" id="Pg_53">Páhiná 53</a></span>pamumuhay, sa gitna ng̃ malawak na dagat ng̃ buhay at sa +gitna ng̃ naglalakihang daluyong ng̃ kasaliwaang palad.</p> + +<p>At siya, si Gervasio, ay walang tápang na makahaharap sa malalaking +pagbabaka maging ang pagbabakang ito ay magbung̃a sa huli ng̃ tagumpay +ng̃ isang dakilang simulain at kalasapan ng̃ di gaanong kagaling̃an +ng̃ marami.</p> + +<p><i>Maligtas lamang ang sarili ay mamatay na ang lahat.</i> Ito, ang +simulaing naghari at pinapaghari ni Gervasio sa kanyang puso; kaya't +sa wakás ay sinabi ng̃ boong siglá.</p> + +<p>—Ako ay umaáyon.</p> + +<p>At ang pang̃ulong Gervasio, mula sa mg̃a sandaling yaon na bigkasin +niya ang pag-ayon, ay isa na sa maraming taksil na naglipana sa +Pilipinas.</p> + +<p>—Kung gayon,—ang may malaking kagalakang sabi ni Pablo—búkas ng̃ +hápon ay sasama ka na sa akin. Tayo ay gagawa nang kasama ng̃ ilan +pang manggagawa na kinuha ko sa ibang pagawaan.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_54" id="Pg_54">Páhiná 54</a></span>—Huwag; huwag muna. Kailang̃an nating hikayatin si Mauro.</p> + +<p>—Siya ng̃a; lalong mabuti kung pati na siya ay makasama natin.</p> + +<p>—Inaasahan ko rin, na gayon ang mangyayari. Siya nama'y dukha ring +kamukha ko ... wala rin siyang itatagal sa malaong aklasan.</p> + +<p>—Kung gayon, bukas na ng̃ hapon tayo pumaroon, at sa hapon ko na rin +dadalhin sa Pagawaan ang mg̃a magsisigawa, at pagkapanggaling ko roon +ay saka na tayo magkita. Sa gabi na tayo pumaroón.</p> + +<p>—Lalong mabuti ng̃a—ang tugon ni Gervasio—kita'y hihintayin.</p> + +<p>—Oó, darating akong walang sala.</p> + +<p>At noon din si Pablo ay nagpaalam.</p> + +<p>Nariyan ang dahil, kung kaya't si Gervasio, sa poók na pinagtitipunan +ng̃ mg̃a nagsiaklás ay di man lamang nakita.</p> + + + +<hr style="width: 30%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_55" id="Pg_55">Páhiná 55</a></div> + +<h2><a name="VI" id="VI"></a>VI</h2> + + +<p><span class="smcap">Sa</span> haráp ng̃ kanyang susulatán, si Mauro ay payapang nakaupo +kinagabihan din ng̃ araw ring yaong ipinaghiwahiwalay nilang +magkakasama.</p> + +<p>Nakapatong sa ibabaw ng̃ <i>lamesa</i> ang dalawang bisig at sa mg̃a palad +ay nakakatang naman ang dalawang pisng̃i.</p> + +<p>Malungkot ang kanyang anyo; at sa pagmumukha ay nababakás ang isang +napakalaking damdaming kinakabaka ng̃ puso, damdaming nakapagpapapulás +sa dibdib ng̃ malalalim na buntonghining̃a.</p> + +<p>Sadyang nang mg̃a sandaling yaon, ay may isang malaking suliraning +pinagaaralan ...</p> + +<p>Kinukuro at dinuduklay sa isip ang sanhi at kung bakit may mg̃a +manggagawang sa kilusang tung̃o sa pagtatang<span class="pagenum noind"><a name="Pg_56" id="Pg_56">Páhiná 56</a></span>gol ng̃ karapatan na +pinagsisikapang itaguyod ng̃ iba nilang kamanggagawa ay nagkakatápang +na siyang sumira sa kilusán sa pamamagitan ng̃ pagtataksil.</p> + +<p>Hindi niya lubos maisip ang sanhi ng̃ kung bakit samantalang ang ilang +magigiting na kawal ng̃ pawis ay nagpapakasákit sa pagtataguyod ng̃ +aping karapatan ng̃ mg̃a manggagawa upang pagkatapos ay kilalanin ng̃ +mg̃a mapaniil na puhunan, ay marami rin naman sa mg̃a manggagawa ang +walang sinasamantala kundi ang gayong mg̃a kilusan upang makasunod sa +masamang nasa at kinamihasnan ng̃ puso na pagpapasasa sa mg̃a +tungkulin at gawain ng̃ mg̃a nagsisiaklás, sa kapakinabang̃an at +kagaling̃an nilang sarili.</p> + +<p>Lumuluha ang kanyang puso. At nagdaramdam sampu ng̃ kanyang kaluluwa, +sa mg̃a katiwaliang namamalas.</p> + +<p>Hindi miminsan, at sa gayon niyang pagbubulaybulay, ay ikapit ang +malaki at lalong mabibigat na pagsisi, doón sa mg̃a unang humawak ng̃ +kapalaran ng̃ mg̃a <span class="pagenum noind"><a name="Pg_57" id="Pg_57">Páhiná 57</a></span>manggagawang pilipino at sa ilang humahawak pa rin +at nagsisipagtaguyod kunwa sa mga anák-pawis, bago'y ang kadalasang +mangyari ay sila na rin ang unaunang nagbibili at kumakalakal sa mg̃a +itó sa maraming kilusang nangyari.</p> + +<p>At lalong malaki at napakalaking sala ang ibinibigay niya sa haráp ng̃ +mg̃a napapariwarang kilusan ng̃ mg̃a anák-pawis, sa mg̃a nagbabansag +na tagapagtanggol ng̃ malalayang karapatan ng̃ mg̃a manggagawa at sa +mg̃a nagkukunwaring umaákay sa mg̃a ito, sa landas ng̃ pagkakaisá, +sapagka't maliwanag na nakikita at nadadamá sa mg̃a pangyayari, na, +marami pa ang panahong ginugugol nila sa pagpapalaganap ng̃ isang +lihim na pagiimbót sa isang tungkuling inaadhika, kay sa panahong +dapat gugulin sa pagiisip at paghanap ng̃ wastong paraan, upang ang +marami at malalaking suliraning manggagawa sa Pilipinas ay malunasan.</p> + +<p>Anopa't sa ganang kanya, sa ganang kay Maurong nagdaramdam sa +namamalas na kaapihan ng̃ madlang kilusang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_58" id="Pg_58">Páhiná 58</a></span>manggagawa, ang mg̃a ito ay +malimit lamang na gawing hagdanan ng̃ ilang mapagimbot at +nagkukunwaring tagaakay nila at upang makaakyat sa tugatog ng̃ dang̃al +at katungkulan, dang̃al at katungkulang gagamitin lamang sa sariling +kapakanan at kagaling̃an.</p> + +<p>Sa gayong malungkot na pagmumunimuni ni Mauro, ang asawa niyang si +Serafina Halili, babaing puspos hinhin, marang̃al at matalino, na di +lamang karapatdapat na iná ng̃ tatlo nilang maliliit na anák, kundi +isá rin namang katulong at katuwang niya sa malaking pagbabaka sa +buhay, na mula pa nang mg̃a unang sandali'y nagmamalasmalas na sa anyo +at kilos ng̃ asawa, ay di na nakabatang di lumapit at magusisa:</p> + +<p>—¿Bakit ka nalulungkot?—¿Ano ang nangyayari sa inyó? ¿May malubhang +bagay bagang sinasapit ang inyong kilusan?—ang sunodsunod na tanong +ni Serafina.</p> + +<p>—Serafina ... Serafina ...—ang naitugon ni Mauro na hinawakan ang +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_59" id="Pg_59">Páhiná 59</a></span>kamay ng̃ asawa—¡Sawing palad...! ¡Sawingsawi ang kapalarang +sinasapit ng̃ mg̃a manggagawa!</p> + +<p>—¿Bakit? ¿Hindi ba't ang kilusan ninyo ay nagkakaisá?</p> + +<p>—¡Nagkakaisa! Oó; datapwa't ang mg̃a taksil, ang mg̃a Hudas, ay +siyang nagwasak at magwawasak pa ng̃ nalalabing pagkakaisa ng̃ mg̃a +nagsiaklas sa pamamagitan ng̃ ...—at si Mauro, sa laki mandin ng̃ +pagdaramdam na sa puso niya'y tumitiim, ay napasuntok sa ibabaw ng̃ +kanyang sulatán at tuloy na napayukayok.</p> + +<p>Si Serafina, babaing kailan ma'y di pinagmamaliwan ng̃ pagmamahal sa +kanyang asawa, at babaing nakakikilala at nakababatid ng̃ tungkulin +niya, sa mg̃a sandaling yaón ay biglang napayakap kay Mauro at ito'y +pinagbiyayaan ng̃ matatamis na halik.</p> + +<p>—Mauro: husayin ang iyong loob; pumayapa ka, at mangyaring sabihin +sa akin ang sanhi ng̃ iyong malaking pagdaramdam ... Titingnan ko, kung +ano ang magagawa ko ... At kung, sakali mang ako sa aking pagkababai ay +walang magaga<span class="pagenum noind"><a name="Pg_60" id="Pg_60">Páhiná 60</a></span>wang anomang tulong upang sa kasawian ng̃ mg̃a +kamanggagawa mo'y makabawasbawas, ay matulung̃an man lamang kita sa +paghahanap ng̃ lunas.</p> + +<p>—¡Salamat, Serafina, salamat: at nalalaman mo na naman marahil, na +ako'y walang lihim para sa iyo, kaya't makinig ka at aking isasalaysay +ang lahat. Umupo ka.</p> + +<p>Si Serafina ay umupo.</p> + +<p>At si Mauro ay nagsimula.</p> + +<p>—Kaninang hapon, samantalang ang lahat at bawa't isa sa mg̃a +manggagawang nagsiaklás ay nagkakapulong at pinaguusapan namin ang +mg̃a pangyayaring hinaharáp, at samantalang inaasahan namin ang +tagumpay na di malalaon ng̃ mg̃a adhika namin, ay naririto, at sa +pagawaan, ay nagsipasok ang ilán, sa ilalim ng̃ pang̃ung̃ulo naman ni +Pablo, isang manggagawang may kinalalagyang pagawaan, na nahikayat +mandin ng̃ Tagapamahala ng̃ pagawaán, at ito naman ang siyang +humikayat sa iba. Sa ganitong pangyayari, kaming nagsiaklás ay wala +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_61" id="Pg_61">Páhiná 61</a></span>nang nalalabing pag-asa munti man sa pagtatagumpay; sapagka't +nakikinikinita ko, na sa likod ng̃ taksil na si Pablo at sa likod pa +ng̃ ilan pang nahikayat niya, ay susunod naman ang ilan pa; at sa +wakas ... sa wakas ng̃a, ay marahil ang lahat na ¡Sukatin mo, Serafina, +kung sa lahat nang itó ay may puso akong itatagal!</p> + +<p>—Huminahon ka, Mauro, at ikaw, sa mg̃a nangyayaring iyan, munti man +ay walang sala; hindi ka masisisi ng̃ sinoman, pagka't ikaw sa iyong +sarili ay walang magagawa.</p> + +<p>—Kung sa bagay, Serafina; datapwa't di ko lubos na dinaramdam ang +magiging palad ng̃ aklasan namin ng̃ayon kung matalo man, kundi ang +magiging palad ng̃ mg̃a darating na kilusán.</p> + +<p>—Iya'y katotohanan; subali't taglayin ng̃ mg̃a may sala ang parusa, +subali't ikaw ay hindi; sapagka't napariwara man ang iyong magagandang +layon at adhika ay paano't paano ma'y dadalhin mo sa harap ng̃ iyong +sariling budhi ang ka<span class="pagenum noind"><a name="Pg_62" id="Pg_62">Páhiná 62</a></span>siyahang loob, sa, pagkatupad mo sa inaakala mong +tungkulin; at sa isang dako, ako namang asawa mo, ay lalasap ng̃ +lalong malaking ligaya sanhi sa ang pang̃alang taglay ko na +ipinagkaloob mo sa akin, ay malinis at hindi nalalahiran ng̃ bahagya +mang pagtataksil; at ang mg̃a batang anák natin ay maiiwanan mo naman +ng̃ isang karang̃alang di matutumbasan ng̃ pilak ni ng̃ anomang +kayamanan. Magbalik na silang lahat sa pagawaan ng̃ di natatamo ang +tagumpay kundi ang kahiyahiyang pagkatalo; datapwa't, ikaw na asawa +ko, ay hindi ko inaasahang gagawa ng̃ gayon, alangalang man lamang sa +malinis na karang̃alan na dapat mong ipamana sa ating mg̃a anák. +Dumating na ang hirap; dumagsa na sa atin ang lahat ng̃ sákit at +paghihikahós sa buhay kung wala ka mang pagkakitaan ay nakang̃iti +kong tatanggapin at ituturong tanggaping maluwag sa puso ng̃ ating +mg̃a anák. Sa gayon ay maipakikilala natin sa haráp ng̃ kahit sino, na +kung sakali mang may mg̃a manggagawang pilipino <span class="pagenum noind"><a name="Pg_63" id="Pg_63">Páhiná 63</a></span>na walang hinaharap ni +sinisikap kundi ang kagaling̃an at kapakanang sarili, ay mayroon din +namang hindi, at isinasailalim ang mg̃a kagaling̃ang sarili sa +kagaling̃an na marami; kaya, Mauro, paghusayin ang iyong loob ...</p> + +<p>—Salamat, Serafina ... at tantuin mo, na sa haráp ng̃ mg̃a kasawiang +laging inaabot ng̃ maraming aklasan at ng̃ ano mang kilusang +manggagawa, ang mg̃a hatol mo at pasyang binitiwan ay siya kong +gagawing kalasag ...</p> + +<p>Isang tinig ang mula sa lupa ay siyang pumutol sa gayong mahalagang +paguusap ng̃ mag-asawa.</p> + +<p>Dinung̃aw ni Serafina, at nang makita at makilalang si Gervasio at si +Pablo ang tumawag ay agad na sinabi kay Mauro.</p> + +<p>Natigilan si Mauro at hindi agad nakakibo. Inisip niyang huwag +tanggapin ang pagdalaw ng̃ dalawa, pagka't mandi'y nasusuklam siyang +makiharáp sa kasama ni Gervasio ...</p> + +<p>Datapwa't madali siyang nagbago ng̃ akala. Nararapat niyang tanggapin +ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_64" id="Pg_64">Páhiná 64</a></span>pagdalaw ng̃ dalawa, upang huwag siyang mapintasan sa +pakikipagkapwa, at upang mabatid tuloy ang sadya, at malaman kung +ano't kung bakit si Gervasio ay kasama ni Pablo.</p> + +<p>Sa pamamagitan ni Serafina, ang dalawa'y ipinatuloy.</p> + +<p>At nagsipanhik.</p> + + + +<hr style="width: 30%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_65" id="Pg_65">Páhiná 65</a></div> + +<h2><a name="VII" id="VII"></a>VII</h2> + + +<p><span class="smcap">Sa</span> haráp din ng̃ sulatan ni Mauro, pagkatapos ng̃ mg̃a +kailang̃ang batian ay nagkaibayo sila ng̃ upo.</p> + +<p>Si Serafina, pagsunod sa isang anyaya ni Mauro, ay naupo rin sa piling +nito.</p> + +<p>—¿Anó, kumusta, mg̃a kasama...?—ang unang bati ni Mauro na +nakang̃iti—¿Anó ang inyong layon...?</p> + +<p>Nagkating̃inan muna ang dalawang panauhin at pagkatapos ay ibinaling +ang mg̃a matá kay Serafina.</p> + +<p>Ang gayon ay di naling̃id sa kaalaman ni Mauro, at nahulaan mandin ang +pagaatubili ng̃ dalawa, kaya't muling sinabi:</p> + +<p>—Sabihin ninyo, mg̃a kasama, ang sanhi ng̃ inyong ipinarito; huwag +kayong magalinlang̃an at sa haráp ng̃ aking asawa ay makapagsasalitaan +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_66" id="Pg_66">Páhiná 66</a></span>tayo; huwag kayong magalaala ... siya nama'y mapagkakatiwalaan ...</p> + +<p>—¡Oh, hindi naman sa gayon!—ang sambót agad ni Gervasio.</p> + +<p>—Kung gayon ay sabihin na ninyo.</p> + +<p>At si Pablo ang nagpasimula.</p> + +<p>—Kami ay naparito, kaibigang Mauro, upang kausapin ka sa isang +mahalagang bagay.</p> + +<p>—Siya ng̃a:—ang ayon ni Gervasio.</p> + +<p>—Ipatuloy ninyo—ani Mauro naman.</p> + +<p>—Ang sanhi,—ani Pablo—ay upang amukiin kang sumama na sa amin sa +pagpasok.</p> + +<p>—¿Saan?—ang nabiglang tanong ni Mauro na kumabakaba ang dibdib.</p> + +<p>—Sa ating Pagawaan—ang tugon ni Gervasio.</p> + +<p>—¿Sa Pagawaan natin?</p> + +<p>—Oó,—ani Pablo naman.</p> + +<p>Isang matunog mang "bomba" ang lumagpak sa harapan ni Mauro ay di pa +marahil ikagugulat nito na gaya nang marinig ang katatapos na sabi +ng̃ dalawa.</p> + +<p>Napatindig sa kinauupán; at noo'y ibig <span class="pagenum noind"><a name="Pg_67" id="Pg_67">Páhiná 67</a></span>na sanang daluhung̃in ang +dalawang panauhin upang maipakilala sa kanila ang bigát ng̃ sinabi; +subali't nakapagpigil din sanhi sa pagaalaala sa mg̃a pangyayaring di +pamumung̃ahan ng̃ anomang buti at sa pagaalaala rin naman na siya'y +nasa kanyang sariling tahanan, at di nararapat na gumawa ng̃ anomang +malalabag sa magandang kaugalian; kaya't namayapa pa rin at ang wikang +kasabay ng̃ pagupong muli.</p> + +<p>—Mga kasama: ¿sa inyo bagang sinabi at iniaamuki sa akin ay nalalaman +ninyong may isang mahalagang bagay na napapagitna?</p> + +<p>—Oó, nalaláman namin—ani Pablo.</p> + +<p>—¿Alin?</p> + +<p>—Ang aklasan.</p> + +<p>—Kung gayo't nalaláman ninyo, ay ¿anong mg̃a matwid ang mailalahad +ninyo sa akin upang kayo'y ayunan ko?</p> + +<p>—Ang sarili mo ring kagaling̃an—ang nakang̃iting tugón pa ni Pablo.</p> + +<p>—Salamat, kasamang Pablo; pinasasalamatan ko ng̃ marami ang iyong +mabu<span class="pagenum noind"><a name="Pg_68" id="Pg_68">Páhiná 68</a></span>ting hang̃ad; subali't ipahintulot mo, na sabihin kong hindi ko +matatanggap kailan man ang anomang hang̃aring makapagpapabuti lamang +sa aking sarili, ng̃uni't sa kapang̃anyayaan naman ng̃ marami.</p> + +<p>—¿Bakit mo iisipin at aalalahanin ang kapakanan ng̃ iba? Sukat mong +alamin, kasamang Mauro, na ang inyong aklasan ay di magtatagumpay. +Walang pangyayarihan kundi ang pagkabigo at pagkasayang lamang ng̃ +panahon; kaya't ¡bayaan mo na sila't harapin mo ang sarili mong +kagaling̃an, yayamang isang pagkakataóng dapat mong samantalahin ang +pang̃akong binitiwan ng̃ may Pagawaan!</p> + +<p>—Siya ng̃a naman—ang paayon ni Gervasio.</p> + +<p>—¿At ikaw ba, kasamang Gervasio, ay umáyon na?—ang tanong ni Mauro +dito.</p> + +<p>—Oó;—ang tugóng may kasiglahan ng̃ tinanong.—ako'y umayon na, +sapagka't nakikita kong wala rin lamang pangyayarihan ang ating +pagmamatigás; tayo, sa ating kahirapan, ay walang magagawa.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_69" id="Pg_69">Páhiná 69</a></span>—Gervasio, Gervasio ...—ang ulitulit na tawag na may kahalong +pagiring ni Mauro.—Hindi ko akalain, na ikaw, ikaw na inaasahan pa +naman ng̃ marami mong mg̃a kapatid at kamanggagawa sa pagtatanggol, +ang siya ngayong unaunang magpapawalang kabuluhan sa lakas ng̃ +pagiisá; ikaw na pinagkatiwalaan nila ng̃ lahat nilang pagasa ay siya +ng̃ayong maglalagpak sa karang̃alang malinis na dapat sanang dalhin at +tamuhin nating lahat sa aklasang ito. Hindi ko hinihintay, oó; hinding +hindi ng̃a, na sa iyo'y mamugad ang isang pusong may tiwali at di +wastong paniniwala. ¡Sayang! Oó; hindi ko inaasahan, na ikaw pala ay +may isang puso at damdaming marupok, upang huwag kong sabihing imbi.</p> + +<p>—Mauro; hindi rin naman lubos na gaya ng̃ paniniwala mo ...—ang +nakang̃iti pa ring tugon ng̃ kinakausap.</p> + +<p>—¿At ano ang maitatawag sa iyong inaasal?</p> + +<p>—Pagliligtas sa isang bagay na di katatamuhan ng̃ tagumpay—ang salo +naman ni Pablo.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_70" id="Pg_70">Páhiná 70</a></span>—Mg̃a kasama; ipahintulot ninyo, na ako pa rin ay tumugon. Sa ganang +akin, kailan man ay di ko magagawa ang magtaksil sa aking mg̃a +pananalig. Pinanaligan kong ang kilusan namin ay nararapat kong +katigan at ipagtanggol, kaya naririto ako't hangga ng̃ayon ay +nananalig pa rin, kung hindi man sa tagumpay ay sa kadakilaan ng̃ +layon at simulaing ipinakikipaglaban.</p> + +<p>—Oó na ng̃a—ang putol pa ni Gervasio sa nagsasalita—datapwa't ang +lahat nang iyan ay kailang̃ang ing̃atan kung nakikitang may tagumpay +na inaasahan sa huli ...</p> + +<p>—¿At paanong ibig ninyong makaasa sa tagumpay, kung may mg̃a taksil +at walang kaluluwang nagbibili sa pamamagitan ng̃ isang pang̃ako ng̃ +lalong dakila at mahalagang kilusan? ¿Paanong ibig ninyo, na ang alin +mang aklasan ay magwagí, kung ang mg̃a nang̃ung̃ulo at +nagsisipang̃asiwa sa kapalaran at buhay ng̃ libolibong mg̃a kapatid ay +siyang unang nagsisipagtaksil sa dakilang pagiisa ng̃ <span class="pagenum noind"><a name="Pg_71" id="Pg_71">Páhiná 71</a></span>mg̃a manggagawa? +¡Oh! hindi, makalilibong hindi.</p> + +<p>—¡Mauro! ¡Mauro!—ang nagkapanabay ng̃ dalawa.</p> + +<p>—Ipatawad ninyo—ani Mauro—ang kaunting kabigatan ng̃ aking sinabi; +subali't ang puso ko ang siyang naguutos; kaya't ...</p> + +<p>—Huwag kang magalaala ng̃ anoman—ang tugon ni Pablo.—Kung sa bagay +ay dapat na sana naming ipagdamdam ang iyong mg̃a binitiwang +pang̃ungusap; ng̃uni't ipinagpapaumanhin na namin, sa paniniwalang +makukuha pa rin namin na ikaw ay maliwanagan, at sa huli ay makikilala +mo ang kahalagahan ng̃ aming layon.</p> + +<p>—¡Salamat! Subali't, huwag na kayong magpagod—ang matigas ding tugon +ni Mauro.</p> + +<p>—Alalahanin mo, na ang sarili mong kapakanan ang siyang dapat +unahin.</p> + +<p>—Lalong hindi ko matatanggap ang sinabi ninyong iyan; sapagka't +nananalig pa rin ako, na samantalang ang pagma<span class="pagenum noind"><a name="Pg_72" id="Pg_72">Páhiná 72</a></span>mahal sa sariling +kapakanan at kagaling̃an ng̃ mg̃a manggagawa sa Pilipinas ay di +isinasailalim ng̃ kapakanan at kagaling̃an ng̃ marami, ang kabusabusan +ay di mawawala at ang liwayway ng̃ katubusan ay di mamamanaág ...</p> + +<p>—¿At ikaw ba ang babago sa kapalakarang iyán?—ang nakatawang tugón +agad ni Gervasio.</p> + +<p>—Kung hindi man gayon ang mangyari ay maging pasimulang hakbang man +lamang sa pagbabagong buhay ng̃ mg̃a manggagawa sa Pilipinas.</p> + +<p>—¡Ha, ha, ha, ha,...!—ang halakhakang nagkapanabay ng̃ dalawa, at +saka ang sabi ni Pablo:</p> + +<p>—Alalahanin mong may asawa ka at mg̃a anák, na madadamay sa +paghihikahos.</p> + +<p>Ang sandaling yaon, para kay Serafinang nakikinig at malaon na ring +ibig na sumagót sa paguusap ng̃ tatlo; ang sandali ng̃ang yaon ay +inakala niyang isa nang pagkakataóng dapat samantalahin upang +maipakilala sa dalawa ang kani<span class="pagenum noind"><a name="Pg_73" id="Pg_73">Páhiná 73</a></span>yang linoloob; kaya't pagkatapos na +matingnan si Mauro ay boong siglang sinabi:</p> + +<p>—Mg̃a ginoo: Dumating ang sandali, na sa kapahintulutan ninyo at ni +Mauro ay kinakailang̃an kong magsalita, yayamang nabanggit na rin +lamang ninyo sa inyong mg̃a pang̃ang̃atwiran ang kanyang asawa't mg̃a +anak. Dinaramdam ko nang labis, na sabihin sa inyo ng̃ayon, na sa +pang̃alan din ng̃ inyong mg̃a nabanggit na asawa't anák ni Mauro, ay +siya'y hindi maaaring magtaksil sa kanyang mg̃a pananalig. +Makalilibong nanasain kong dumating ang hinuhulaan ninyong +paghihikahós, huwag lamang ang sandaling siya'y matawag na taksil at +mamamátay sa mg̃a dakilang kilusan ng̃ mg̃a manggagawa. Hindi namin +kinakailang̃an ang anomang ginhawa, kung ang ginhawang iyan ay +magiging kapalit ng̃ karang̃alang malinis na dapat ipamana sa aming +mg̃a anák. Si Mauro ay hindi makagagawa ng̃ gayon. Ang karang̃alan +muna, bago ang lahat, mg̃a ginoo. At ang lalaki ó amáng hindi marunong +magtanggol sa karang̃a<span class="pagenum noind"><a name="Pg_74" id="Pg_74">Páhiná 74</a></span>lang naaapi, magpakailan ma'y busabos, alipin at +apiapihan.</p> + +<p>Ang mg̃a huling pang̃ung̃usap na ito ni Serafina ay parang mg̃a +palasong tumímo sa puso ng̃ dalawa; hindi nang̃akakibo at mandin ay +nang̃atubigan sa pagkakaupo.</p> + +<p>Hindi nila inaantabayanang marinig sa asawa ni Mauro ang gayong mg̃a +pang̃ung̃usap; mg̃a pangungusap na labis ng̃ sakláp at paít.</p> + +<p>Sa pagkabanggit nila sa asawa't mg̃a anák ni Mauro ay inaasahan nilang +sila'y matutulung̃an ng̃ babai sa paglalahad ng̃ mg̃a katwirang sukat +makapagpabago ng̃ loob sa hinihikayat at kailan ma'y hindi nila +inakala, na si Serafina ay magkaroón ng̃ tápang at sigla ng̃ puso sa +paghahayag ng̃ mg̃a damdaming pangbihira sa mg̃a babaing pilipina.</p> + +<p>—Kayo po ang bahala ...—ang naitugón na lamang ni Pablo, pagkatapos +ng̃ pagsasalita ng̃ babai.</p> + +<p>—Ginagawa po lamang namin ang lahat nang magagawa, upang kayo'y +mai<span class="pagenum noind"><a name="Pg_75" id="Pg_75">Páhiná 75</a></span>ligtas sa paghihikahós—ang naisagót naman ni Gervasio.</p> + +<p>—Salamat sa inyong nasa, mg̃a kasama:—ang tugon ni Mauro.—Datapwa't +narinig na ninyo ang mg̃a katwirang pinanghahawakan ni Serafina; at +mg̃a pang̃ang̃atwirang lubos kong sinasangayunan sapagka't nasasalig +sa aking mg̃a paniwala at sa mg̃a simulaing pinanghahawakan; kaya't +ipatawad ninyong tapusin ko na ang paguusap na itó.</p> + +<p>—Kami'y sadyang magpapaalam na naman—ang nagkapanabay na tugón ng̃ +dalawa sabay ng̃ pagtitindigan.</p> + +<p>Nagkamayan at parang walang anomang nangyari sa kanila, ay malugod +ding inihandog ni Mauro at ni Serafina ang kanilang tulong sa bawa't +bagay na makakaya.</p> + +<p>Liban sa mg̃a pusong walang anomang karang̃alan, na gaya ng̃ taglay +na ng̃a ng̃ dalawang magkakasama, ay wala ni sinomang makalalasap sa +mg̃a pananalitang binitiwan ni Serafina sa pagtatanggol sa +napapang̃anib na karang̃alan ni <span class="pagenum noind"><a name="Pg_76" id="Pg_76">Páhiná 76</a></span>Mauro, na di tatablán ng̃ isang +malaking kahihiyán.</p> + +<p>Pagkaalis na pagkaalis ng̃ dalawa, si Serafina ay lumapit sa asawa; +inaloalo ng̃ matatamis na pang̃ung̃usap na sukat bagang makapagpatibay +sa loob ni Mauro sa mg̃a nangyayari, at sabay sa mg̃a pagsasalita +niya'y pinagbibiyayaan ng̃ matutunog na halik, halik na ginaganti +naman ng̃ lalaki ng̃ gayon ding tanda ng̃ walang maliw na pagiibigan.</p> + +<p>¡Mapalad na lalaki ang magkaasawa ng̃ ganitong mg̃a babai!</p> + +<p>At mg̃a babaing gaya ni Serafina, ay bihira nating makikita.</p> + + + +<hr style="width: 30%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_77" id="Pg_77">Páhiná 77</a></div> + +<h2><a name="IIX" id="IIX"></a>IIX</h2> + + +<p><span class="smcap">Sumapit</span> ang kinabukasan.</p> + +<p>Ang pagawaang pinagaklasán, nang umagang yaón ay pinapasukan na ng̃ +maraming manggagawa.</p> + +<p>Ang lahat halos ng̃ mg̃a manggagawang ito ay pawang nang̃ahikayat ni +Pablo sa ibang mg̃a pagawaan.</p> + +<p>At siya, si Pablo, na pinang̃akuan ng̃ mg̃a mamumuhunan ng̃ kung +anoanong katang̃ian, ay lalong napamahal sa mg̃a ito, dahil sa kanyang +ginugol na sipag at tiyaga sa paghahanap ng̃ mg̃a tao; sipag na +nakatulong nang malaki upang silang mg̃a mamumuhunan ay magwagi sa +ibabaw ng̃ mg̃a nagsiaklás.</p> + +<p>At, ang mg̃a pulés, na buhat pa sa unang araw ng̃ aklasan ay tumatanod +sa <span class="pagenum noind"><a name="Pg_78" id="Pg_78">Páhiná 78</a></span>pagawaan, sa kahiling̃an ng̃ mg̃a may-ari, ay naroón pa rin at di +nagsisialis.</p> + +<p>Sa may dulaang Rizal, pook na pinagtitipunan, ay nang̃aroon ang mg̃a +nagsiaklás.</p> + +<p>Ang lahat ay nakating̃in sa maluwang na pinto ng̃ pagawaan, at +pinagmamasdan ang mg̃a lumalabas at pumapasok.</p> + +<p>At ang ilan sa kanila ay boong ng̃itng̃it na sumasaksi sa gayong +pagkapariwara ng̃ aklasan, dahil sa pagtataksil ng̃ mg̃a kapatid din +nila; subali't ang lalong marami ay waring nang̃aiinggit na sa +nagsisipasok.</p> + +<p>Sa lipunang ito ng̃ lalong marami ay pinaguusapan ang pagbabalik na sa +pagawaan, yayamang wala na rin lamang magagawa, sa dahilang pinapasok +na ng̃ marami ang pinagaklasan nila, at dahil dito ay nagaalaalang +baka kung sila'y magpapaumatumat ay hindi na tanggapin ng̃ mg̃a, +mamumuhunan, at sila naman ay wala nang iba pang mapapasukan dahil sa +ang karamihan ng̃ mg̃a pagawaan ng̃ <span class="pagenum noind"><a name="Pg_79" id="Pg_79">Páhiná 79</a></span>tabako ay inaabot ng̃ malaking +panghihina sa kalakal.</p> + +<p>Nang mg̃a unang sandali pa ay ibig na ng̃ ilan ang pumasok; subali't +walang makapang̃ahas na mang̃una; ang kaunti pang karang̃alang +nalalabi sa bawa't isa sa kanila ay siyang pumipigil, lubha na't +magunita nilang ang ilan sa mg̃a kasama ay mahigpit na tumututol.</p> + +<p>Itó ang sanhi ng̃ di matuloytuloy nilang pagsasagawa ng̃ mg̃a +binabalak na panunumbalik sa Pagawaan.</p> + +<p>Subali't sadya manding masasawi ang aklasang yaon, sapagka't noón, ay +nagsilabas sa Pagawaan sila Pablo at Gervasio, at sa pinagtitipunan +ng̃ marami ay nagsitung̃o.</p> + +<p>Pagdating ng̃ dalawa ay niligid na ng̃ marami, at kay Gervasio ay +tinanong ang nararapat na gawin.</p> + +<p>Ipinabatid ng̃ tinanong, na siya'y umayon na sa pagbabalik sa +pagawaan, sapagka't sa ganang kanya, ay wala na rin lamang mapapala +ang pagmamatigás laban sa mamumuhunan; at kasabay na <span class="pagenum noind"><a name="Pg_80" id="Pg_80">Páhiná 80</a></span>rin ang +paghikayat sa marami upang magsipasok na.</p> + +<p>Pagkatapos ng̃ ilang sandaling pagpapaliwanagan, ang lipunang yaón na +binubuo ng̃ marami ay sumang-ayon na rin sa hikayat ng̃ dalawa, +bagama't ang lipunan ng̃ ilan, na binubuo lamang yata ng̃ anim ó walo +katao, ay nagmamatigás at ayaw sumang-áyon.</p> + +<p>Magsisialis na sana ang maraming yaón upang magsisama sa dalawa, nang +dumating si Mauro at siyang ikinahinto muna.</p> + +<p>Inantabayanan nilang makalapit.</p> + +<p>—Mg̃a kasama:—ang unang bati ni Mauro pagkalapit.—¿Saan ang inyong +tung̃o?</p> + +<p>—Sa Pagawaan—ang sagutan ng̃ marami.</p> + +<p>—¿Magbabalik kayo? ¿at bakit?—ang may malaking panggigilalas na +tanong pa ni Mauro.</p> + +<p>—Pagka't wala na rin lamang magagawa ang ating aklasan—anang ilan pa +rin.</p> + +<p>—Kung gayon, mg̃a kasama, ang aklasan ay tinatapos na ninyo?</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_81" id="Pg_81">Páhiná 81</a></span>Oó;—ang sigawan ng̃ marami.</p> + +<p>—Mg̃a kapatid: ¡Kayo ang masusunod! Kung ibig na ninyong magbalik ay +hindi ko kayo pinipigilan: hari kayo ng̃ inyong loob. Subali't +alalahanin lamang ninyo na kayo ay may malaking sagutin na dapat +taglayin sa mg̃a darating na araw, sa harap ng̃ bayan, sa harap ng̃ +Diyos at sa haráp ng̃ inyong sariling budhi. ¡Gawin ng̃ sino man ang +maibigan! Datapwa't, ¡bumagsák sa ulo ng̃ mg̃a may sala ang sumpa!...</p> + +<p>—¡Ulól! ¡Ulól!—ang sigaw ng̃ isang tinig.</p> + +<p>Si Mauro ay napaling̃on. Sa poók na pinagbuhatan ng̃ gayong sigaw ay +pinagalagala ang mg̃a matá niya.</p> + +<p>Isang bagay ang kanyang namalas.</p> + +<p>Si Gervasio at si Pablo ay ligíd ng̃ ilang lalaki, at ang ilang itó ay +nakilala niyang mg̃a kaibigan, at siyang mg̃a sumusunod sa madlang +simulaing pinananaligan niya.</p> + +<p>Hawak ng̃ ilan, sa mg̃a bisig ang dalawa, at anyong nagkakainitan sa +paguusap.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_82" id="Pg_82">Páhiná 82</a></span>Si Mauro ay lumapit, at sa gitna ay tumayo.</p> + +<p>—Ang mg̃a taong ito po ay siyang sumigaw sa inyó ng̃ ulól—ang wika +ng̃ isang may hawak sa bisig ni Pablo, sabay ng̃ pagbibitiw dito.</p> + +<p>—¿Totoó ng̃a ba, kaibigang Pablo, na ikaw ang sumigaw?—ang +nakang̃iti pa ring tanóng ni Mauro.</p> + +<p>—Oó; ¿anó ang ibig mong gawin?—ang may pangdidilat pang tugón ni +Pablo.</p> + +<p>—Wala—ani Mauro pa rin ng̃ boong kalamigan.—Subali't, ¿anó ang +dahil at ako'y tinawag mong ulól?</p> + +<p>—Sapagka't ibig namin—ang tugón naman ni Gervasio</p> + +<p>—Ulól ka ng̃a at sampu ng̃ iyong mg̃a kasama—ang sigaw pang muli ni +Pablo.</p> + +<p>Sukat itó, upang ang higing ng̃ isang malakas na suntók na lumagpag sa +mukha ng̃ isang tao, ay marinig ng̃ lahat.</p> + +<p>Nagkagulo; at ang munting lipunang yaon ay nagpanuntukan. Subali't +ilang sandali pa at ang panuntukang yaon ay naging panglahat.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_83" id="Pg_83">Páhiná 83</a></span>Ang pangkat ng̃ iilán, na kinabibilang̃an ni Mauro, ay nagigitna sa +pangkat ng̃ karamihan na kinabibilang̃an naman nina Pablo at Gervasio.</p> + +<p>Sigawan at panakbuhan ng̃ mg̃a babai at ing̃ay ng̃ mg̃a nagaaway ang +siyang sa mg̃a pulés na bantay sa Pagawaan ay nakapagpadalo.</p> + +<p>At ang lahat ay ibig na magpulasan; subali't hindi nagawa, sanhi sa +pagbabala ng̃ mg̃a tanod ng̃ kapayapaan.</p> + +<p>Nang magkahiwahiwalay ang dalawang pangkat, ay dalawa ang may sugat sa +bisig at dalawa naman ang nakatimbuwang na naliligo sa sarili nilang +dugo ang nakita ng̃ lahat.</p> + +<p>Si Mauro at isa pang kasama nitó ay siyang may mg̃a sugat sa bisig at +ang dalawa namang nakatimbuwang ay dili iba't sila Gervasio at Pablo, +na kapwa may sugat sa dibdib at sa mukha....</p> + +<p>Sa gitna ng̃ gayong paglalaban ay si Mauro ang siyang unang tumanggap +ng̃ isang saksak na sa dibdib sana niya umabot kundi natutuhang +salagin ng̃ bisig <span class="pagenum noind"><a name="Pg_84" id="Pg_84">Páhiná 84</a></span>na kaliwa, kaya't ito ang nasaktan din naman ng̃ +malaki.</p> + +<p>May sugat na si Mauro; subali't gayon man, ay hindi rin nasira ang +loob; kaya't nang makita niyang ang may patalim na kanang kamay ni +Pablo'y babagsak na muli sa kanyang katawan ay maliksi at kasingliksi +mandin ng̃ lintik na sinagupa ang kamay na mamamátay at mahigpit na +hinawakan.</p> + +<p>Nagpang̃agawan sila sa patalim, at sa kabutihang palad naman ni Mauro +ay nakuha sa kamay ni Pablo ang kortapluma.</p> + +<p>Ang dugong umaagos halos sa sugatang bisig niya ay siyang +nakapagpadilim sa mg̃a paning̃in ni Mauro; umakyat halos sa kanyang +ulo ang dugo at siyang nakapagpasubo sa malamig niyang puso ... +Kinakailang̃an na niya ang magtanggol, upang mailigtas ang sariling +buhay na sa mg̃a sandaling yao'y sumasapang̃anib.</p> + +<p>Kaya't pagkapasakamay niya ng̃ patalim na hawak ni Pablo ay maliksi na +rin sanang itatarak dito; subali't isa pa ring <span class="pagenum noind"><a name="Pg_85" id="Pg_85">Páhiná 85</a></span>bisig na may patalim +ang namalas niyang lalagpak sa katawan niya, kaya't itó na ang +hinaráp; si Gervasio naman ang kanyang pinakipagtunggalian.</p> + +<p>Sa pagsasagupaan nila, sa unang saksak na ibinigay in Gervasio, si +Mauro ay nakailag; kaya't lumihis ang saksak na yaon. At pagkatapos, +si Mauro naman ang gumanti.</p> + +<p>Sa dibdib ni Gervasio, at sa dakong susong kanan, ay doon tumarak ang +patalim ni Mauro.</p> + +<p>At sabay sa pagbagsak ng̃ duguang katawan ni Gervasio ay lumagpak din +naman ang katawan ni Pablo sa isang saksak na ibinigay ng̃ isang di +nakilala.</p> + +<p>At ang lahat ay naganap sa loob ng̃ isang kisapmatá lamang.</p> + +<p>At nang ang mg̃a pulés ay dumating, nakita pang hawak ni Mauro ang +naagaw na kortapluma at puno ng̃ dugo.</p> + +<p>Pinabitiwan sa kanya ng̃ pulés ang hawak at siya ang unaunang +binantayan.</p> + +<p>At sunod sa kanya ay ang lima pang kaayon ni Mauro, na ipinagturo ng̃ +mg̃a <span class="pagenum noind"><a name="Pg_86" id="Pg_86">Páhiná 86</a></span>kasama at kapanalig nila Gervasio, nang ang mg̃a ito'y ligid na +rin ng̃ ibang pulés na gumibik.</p> + +<p>Dalawang "ambulancia" ang dumating na maliksing tinawag ng̃ isang +<i>detective</i> at sa isang laan sa mg̃a may sugat ay doon isinakay ang +mg̃a ito, at sa isá pa ay ang mg̃a malalakas naman ...</p> + +<p>¡¡Kakilakilabot na bung̃a ng̃ di pagkakaunawaan ng̃ mg̃a manggagawa sa +kapwa manggagawa...!!</p> + + + +<hr style="width: 30%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_87" id="Pg_87">Páhiná 87</a></div> + +<h2><a name="IX" id="IX"></a>IX</h2> + + +<p><span class="smcap">Tatlong</span> buwan ang lumipas buhat nang mg̃a huling pangyayari.</p> + +<p>Sa tulong ng̃ malaking pagsisikap ng̃ mg̃a manggagamot, ang buhay nila +Pablo at Gervasio ay nailigtas sa kamatayan.</p> + +<p>At si Mauro at ang kasama naman nito sa pagamutan, pagkatapos ng̃ may +mahigit na isang linggong paggamot sa mg̃a sugat nila, ay mayroon nang +dalawang buwan naman sa Bilibid, na naghihintay ng̃ araw ng̃ +paglilitis.</p> + +<p>Ang ilan sa mg̃a kasama pa nila ay pinakawalán na ring matagal, +pagkatapos na makunan muna ng̃ ilang; mg̃a tanóng na siyang ihaharap +na, saksi sa araw ng̃ paglilitis.</p> + +<p>Ang ilan sa mg̃a kasama naman nila Gervasio at Pablo ay gayon din; ang +<span class="pagenum noind"><a name="Pg_88" id="Pg_88">Páhiná 88</a></span>mg̃a sagot nila at salaysay, ay siyang gagawing katibayan naman ng̃ +paguusig sa sakdal na nalalaban sa dalawa ni Mauro.</p> + +<p class="center">......................................................................</p> +<p class="center">......................................................................</p> +<p class="center">......................................................................</p> +<p class="center">......................................................................</p> + +<p>Ang araw ng̃ paglilitis ay sumapit.</p> + +<p>At ang maluwang na bulwagang yaon ng̃ Hukumang Unang Dulugan ay napuno +sa dami ng̃ taong nanoód ng̃ paglilitis.</p> + +<p>Si Serafina, asawang kulang palad ni Mauro at sampu ng̃ tatlong anák +nila ay kasama sa Hukuman, upang makita man lamang at makausap ang +asawang sa loob ng̃ panahong ikinapiit muna sa Bilibid ay hindi man +nangyaring kausapin.</p> + +<p>Sa Hukuman ng̃a ay doon niya pinaroonan, nang malamang sa araw na yaon +gagawin ang paglilitis sa kanyang asawa.</p> + +<p>Sa pamamagitan ng̃ mg̃a abuloy na tinanggap niya sa maraming kaibigan +at kakilala nilang mag-asawa, at gayon ng̃ buhat sa mg̃a kamaganakan +nila, ay nang<span class="pagenum noind"><a name="Pg_89" id="Pg_89">Páhiná 89</a></span>yaring si Serafina ay makakuha ng̃ isang <i>abogado</i> upang +magtanggol sa usapin ni Mauro sa harap ng̃ Hukuman.</p> + +<p>Sa haráp ng̃ kagalanggalang na Hukom ang lahat ng̃ kailang̃an ay +ginawa at isinakatuparan ng̃ Tagausig-sala, at gayon din ng̃ +Tagapagtanggol sa dakong nauukol sa kanyang tungkulin ...</p> + +<p>Ang paglilitis ay natapos. Subali't ang Hukuman ay hindi nagpasya. +Ipinagpaliban ang kanyang hatol, upang sa mataman niyang pagsusuri ay +idaan ang lahat.</p> + +<p>Ang madla ay nagsiuwi; at bago nagkahiwalay si Mauro at si Serafina, +ay maraming pagod muna ang ginugol ng̃ mg̃a bantay; sapagka't si +Serafina ay halos ayaw nang humiwalay sa kanyang asawa na noón ay +isasakay uli sa "ambulanciang" naghihintay.</p> + +<p>—¡Katitiís ka, asawa ko...!—ang habol pa ni Mauro kay Serafina nang +sumasakáy na sa "ambulancia."</p> + +<p>—¡Mauro! ¡Mauro!—ang sigaw naman ng̃ kaawaawang babai.</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_90" id="Pg_90">Páhiná 90</a></span>—¡¡Tatay!! ¡¡Tatay!!—ang habol naman ng̃ mg̃a anák.</p> + +<p>—¡Huwag kayong mang̃ahapis!—ang sa wakas ay nasabi na lamang ni +Mauro sa boong pagdaramdam.</p> + +<p>At ang sasakyang ay matuling tumakbo.</p> + +<p>At si Serafina at ang kanyang mg̃a anák ay nagsiuwi na rin.</p> + +<p>¡¡Kaawaawang magiiná!!</p> + +<hr style='width: 20%;' /> + +<p>Samantalang tumatakbo ang mg̃a pangyayari, ang mg̃a manggagawang +tabakero ay patuloy naman sa kanilang pagpasok sa arawaraw at sa +halagang naging sanhi ng̃ aklasan ay sumailalim.</p> + +<p>At hindi lamang yaon. Kundi ang may pagawaan, sa pagsasamantala +marahil sa gayong mg̃a pagkakataon na walang magagawa ang alin mang +kilos na gawin ng̃ mg̃a manggagawa nila, ay ipinagbawal pa sampu ng̃ +pagtatatag ng̃ anomang kapisanan sa loob ng̃ pagawaan. Ibinaba pang +muli ang halagang mababa na, na kanilang itinanggap sa bawa't "vitola" +at ang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_91" id="Pg_91">Páhiná 91</a></span>lahat nama'y walang kibong sumunod at yuko ang ulong tumalima +sa gayong mg̃a bagong utos at kapalakarang pinaiiral ng̃ may pagawaan.</p> + +<p>Silang lahat ay walang magawa. Sapilitang sumailalim sila sa lahat ng̃ +bagay na magaling̃in ng̃ puhunan ...</p> + +<p>Ang pagsisisi, ang paghihimutók ng̃ lahat at pagsusumpaan ay dumating.</p> + +<p>At ang lahat sa katayuan nila ng̃ayon, ay nagbibigay matwid kay Mauro +sa mg̃a pagmamatigas nito noón, at sa lahat ng̃ mg̃a ginawa niya sa +pagtataguyod ng̃ aklasan.</p> + +<p>Subali't ang lahat ay huli na. Nagawa na nila ang malaking +pagkukulang; naganáp na ang napakalaking pagkakasalang magagawa ng̃ +sinoman sa haráp ng̃ isang dakilang layon at adhika.</p> + +<p>¡Ng̃ayon nila natutuhang panghinayang̃an ang mg̃a pagsusumikap ni +Mauro...!</p> + +<p>¡Oh...! Ang pagsisising Hudas ay sumapit na sa mg̃a taksil at walang +pusong mg̃a manggagawang yaon!</p> + +<p><span class="pagenum noind"><a name="Pg_92" id="Pg_92">Páhiná 92</a></span>¡Datapwa't wala na silang magagawa!</p> + +<p class="center">.......................................................................</p> +<p class="center">.......................................................................</p> +<p class="center">.......................................................................</p> +<p class="center">.......................................................................</p> + +<p>At ang araw ng̃ paghatol ay dumating.</p> + +<p>At ang minarapat ng̃ Hukuman, pagkatapos na mapagaralan ng̃ boóng +pagiing̃at ang mg̃a pangyayari at naging sanhi ng̃ sigalot na +namagitan sa nasasakdal at ang pagkakasugat nitó sa dalawa, ay +ipinasyang mabilanggo ng̃ siyam na buwan at isang araw si Mauro at ang +kanyang kasama ay tig-aanim na buwan naman.</p> + +<p>—¡Siyam na buwan at isang araw!—ang napabulalás na sabi ni Serafina, +pagkarinig sa hatol, at sabay na nanang̃is.</p> + +<p>—Huwag mong ikahapis ang pagkabilanggo ko, ni ang katagalan ng̃ araw +na ipaglulumagak ko sa bilangguan ...—ang wika ni Mauro sa kanyang +asawa sa buháy na tinig—alalahanin mo, asawa ko, na isang dakilang +simulain ang ipinag<span class="pagenum noind"><a name="Pg_93" id="Pg_93">Páhiná 93</a></span>tatanggol natin, at ang simulaing itó, sa malao't +madali ay inaasahan kong magwawagi sa ibabaw ng̃ lahat. Sa harap ng̃ +mg̃a batás ay maaaring ako'y nagkasala; datapwa't sa haráp ng̃ aking +bayan at sa haráp ng̃ aking budhi ay malinis ang aking pagkatao ...</p> + +<p>—¡Mauro! ¡Mauro! ¡Ang mg̃a anák mo!—ang panang̃is ni Serefina.</p> + +<p>—Sa iyong katalinuhan ay ipinagkakatiwala ko sila.</p> + +<p>At noón din pagkatapos na mahagkan si Serafina at gayon din ang mg̃a +anák niya ay si Mauro na rin ang nagyayang sumakay sa naghihintay na +<i>ambulancia</i>....</p> + +<p>At mula noón si Mauro ay naging isang bilanggo.</p> + +<p>Siyam na buwan at isang araw ang hihintayin upang siya'y makalaya.</p> + +<p>¡Oh, ang tadhana!</p> + +<p>At si Serafina at ang tatlo niyang anák ay sumakay sa isang karumata +at napahatid sa kanilang bahay; ng̃uni't samantalang tumatakbo ang +sasakyan, ay boong <span class="pagenum noind"><a name="Pg_94" id="Pg_94">Páhiná 94</a></span>paghihinagpis na sinasabi sa mg̃a anák ang mg̃a +pang̃ung̃usap na itó:</p> + +<p>—Mg̃a anák ko: siyam na buwan at isang araw tayong maghihintay upang +ang inyong amá ay makalaya. Siyam na buwan at isang araw na pagtitiís +at pang̃ung̃ulila ang daranasin natin bago sumapit ang araw na muli +niya tayong maisalilong sa malaya niyang pagkukupkop. Subali't, ang +takdang panahong iyan ay maikli kung isusukat natin sa haba at tagal +nang panahong ikinabibilanggo sa piitan ng̃ pagkabusabos at kaalipnan +ng̃ lalong dakilang karapatan ng̃ mg̃a manggagawang pilipino na +kinabibilang̃an ng̃ inyong amá, at karapatang siyang ninanasang +ipagtanggol niya hanggang sa maaabot ng̃ kanyang kaya; ng̃uni't +sadyang kapos palad pa ang mg̃a manggagawa ... sapagka't ang panahon +ng̃ kanilang ganáp na pagkatubós ay malayo pang sumapit sa kanila. +Kinakailang̃an pang magkaroon ng̃ maraming magtitiís ng̃ hirap sa +ikatutubos ng̃ lahat, at kailang̃an pang <span class="pagenum noind"><a name="Pg_95" id="Pg_95">Páhiná 95</a></span>magkaroon ng̃ maraming +Kristong magpapakasákit sa katubusan ng̃ madla.</p> + +<p>Sa mapupung̃ay na mg̃a matá ni Serafina ay dalawang masakláp na luha +ng̃ pagdaramdam ang nagunahang sumung̃aw.</p> + +<p>Pinakayapós na mahigpit ang tatlo niyang anák at pagkatapos ay +pinaghahagkan ng̃ boong giliw at boong pagmamahal.</p> + + +<h3 class="gap">WAKAS</h3> + + +<hr style="width: 45%;" /> + + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_96" id="Pg_96">Páhiná 96</a></div> + + +<h2><a name="pagkalimbag"></a>MGA MALI SA PAGKALIMBAG</h2> + +<table summary="mga mali sa pagkalimbag"> + +<tr><td class="center"><span class="smcap">Mukha:</span></td><td class="center"><span class="smcap">Talata:</span></td><td class="center"><span class="smcap">Nababasa:</span></td><td class="center"><span class="smcap">Dapat Basahin:</span></td></tr> + +<tr><td class="center">XI</td><td class="tright">2</td><td class="tleft">kahalán laga</td><td class="tleft">kahaláhalagá</td></tr> +<tr><td class="center">XI</td><td class="tright">5</td><td class="tleft">nnoman</td><td class="tleft">anoman</td></tr> +<tr><td class="center">1</td><td class="tright">7</td><td class="tleft">matanda't bata</td><td class="tleft">matatanda't bata</td></tr> +<tr><td class="center">14</td><td class="tright">2</td><td class="tleft">Botika Morelos.</td><td class="tleft">Botika Morelos</td></tr> +<tr><td class="center">14</td><td class="tright">6</td><td class="tleft">ng̃ dako ng̃ panulakan</td><td class="tleft">dako ng̃ panulukan</td></tr> +<tr><td class="center">24</td><td class="tright">2</td><td class="tleft">ng̃ laha,.</td><td class="tleft">ng̃ lahat.</td></tr> +<tr><td class="center">24</td><td class="tright">3</td><td class="tleft">tumaganap</td><td class="tleft">lumaganap</td></tr> +<tr><td class="center">24</td><td class="tright">12</td><td class="tleft">ng̃ gayon</td><td class="tleft">ng̃ gayong</td></tr> +<tr><td class="center">24</td><td class="tright">13</td><td class="tleft">tumayo at</td><td class="tleft">tumayo</td></tr> +<tr><td class="center">24</td><td class="tright">21-22</td><td class="tleft">katahimikan.</td><td class="tleft">katahimikan</td></tr> +<tr><td class="center">25</td><td class="tright">9</td><td class="tleft">upang kalamigang</td><td class="tleft">upang ang kalamigang</td></tr> +<tr><td class="center">30</td><td class="tright">22</td><td class="tleft">manggawa</td><td class="tleft">magagawa</td></tr> +<tr><td class="center">31</td><td class="tright">3</td><td class="tleft">nakabukás ang</td><td class="tleft">nakabukás</td></tr> +<tr><td class="center">32</td><td class="tright">12</td><td class="tleft">ug̃ boong katawan</td><td class="tleft">ng̃ boong katawan</td></tr> +<tr><td class="center">49</td><td class="tright">11</td><td class="tleft">nay Pagawaan</td><td class="tleft">may Pagawaan</td></tr> +<tr><td class="center">55</td><td class="tright">17</td><td class="tleft">at kung kahit</td><td class="tleft">at kung bakit</td></tr> +<tr><td class="center">61</td><td class="tright">8-9</td><td class="tleft">itaitagal</td><td class="tleft">itatagal</td></tr> +<tr><td class="center">63</td><td class="tright">12</td><td class="tleft">gagagawing kalasag.</td><td class="tleft">gagawing kalasag.</td></tr> +<tr><td class="center">63</td><td class="tright">16</td><td class="tleft">Dinung̃aw si Seraflna</td><td class="tleft">Dinung̃aw ni Serafina</td></tr> +<tr><td class="center">64</td><td class="tright">7</td><td class="tleft">ipinatuloy</td><td class="tleft">pinatuloy.</td></tr> +<tr><td class="center">71</td><td class="tright">7</td><td class="tleft">naguntos;</td><td class="tleft">naguutos;</td></tr> +<tr><td class="center">77</td><td class="tright">15</td><td class="tleft">ikabaw</td><td class="tleft">ibabaw</td></tr> +<tr><td class="center">79</td><td class="tright">1</td><td class="tleft">tabakero</td><td class="tleft">tabako</td></tr> +<tr><td class="center">80</td><td class="tright">24</td><td class="tleft">¿Kun gayon,</td><td class="tleft">¿Kung gayon,</td></tr> +<tr><td class="center">81</td><td class="tright">12</td><td class="tleft">sumpal!...</td><td class="tleft">sumpa!...</td></tr> +<tr><td class="center">81</td><td class="tright">16</td><td class="tleft">aag</td><td class="tleft">ang</td></tr> +<tr><td class="center">94</td><td class="tright">1</td><td class="tleft">sisanabi</td><td class="tleft">sinasabi</td></tr> +</table> + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="pagenum noind"><a name="Pg_98" id="Pg_98">Páhiná 98</a></div> + +<h2><i>Mga Aklát ng Sumulat Nito</i></h2> + +<table summary="mga aklat ng sumulat nito"> +<tr><td>"Bagong Magdalena"...............</td><td>P 0.20 ang isá</td></tr> +<tr><td>"¡Sakim na Magulang!"............</td><td> 0.40 "</td></tr> +<tr><td>"Lalaking Uliran" ó ¿Tulisan?....</td><td> 0.40 "</td></tr> +</table> + + +<hr style="width: 30%;" /> + +<div class="figcenter" style="width: 272px;"> +<a href="images/cover_2_b.jpg"><img src="images/cover_2_t.jpg" width="272" height="400" alt="Patalastas" title="Patalastas" /></a> +</div> + +<hr style="width: 30%;" /> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Isa Pang Bayani, by Juan L. Arsciwals + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ISA PANG BAYANI *** + +***** This file should be named 17257-h.htm or 17257-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/7/2/5/17257/ + +Produced by Tamiko I. Camacho,Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net Special +thanks to Thomas Buchanan for providing the means to save +this book. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/17257-h/images/cover_2_b.jpg b/17257-h/images/cover_2_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..056a106 --- /dev/null +++ b/17257-h/images/cover_2_b.jpg diff --git a/17257-h/images/cover_2_t.jpg b/17257-h/images/cover_2_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ac0f61f --- /dev/null +++ b/17257-h/images/cover_2_t.jpg diff --git a/17257-h/images/cover_b.jpg b/17257-h/images/cover_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4b96dfc --- /dev/null +++ b/17257-h/images/cover_b.jpg diff --git a/17257-h/images/cover_t.jpg b/17257-h/images/cover_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e6b5b1c --- /dev/null +++ b/17257-h/images/cover_t.jpg diff --git a/17257-h/images/foto_b.jpg b/17257-h/images/foto_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..4d34cab --- /dev/null +++ b/17257-h/images/foto_b.jpg diff --git a/17257-h/images/foto_t.jpg b/17257-h/images/foto_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a98dd4a --- /dev/null +++ b/17257-h/images/foto_t.jpg diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..6ea29db --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #17257 (https://www.gutenberg.org/ebooks/17257) |
