diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:48:47 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:48:47 -0700 |
| commit | 643166c2c533daedba05120f1f7184db9957f913 (patch) | |
| tree | cedbc12e33cd9458ed9538883ed1851c5856745e /old | |
Diffstat (limited to 'old')
| -rw-r--r-- | old/16400-8.txt | 9511 | ||||
| -rw-r--r-- | old/16400-8.zip | bin | 0 -> 207258 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/16400.txt | 9525 | ||||
| -rw-r--r-- | old/16400.zip | bin | 0 -> 207202 bytes |
4 files changed, 19036 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/16400-8.txt b/old/16400-8.txt new file mode 100644 index 0000000..c699ad9 --- /dev/null +++ b/old/16400-8.txt @@ -0,0 +1,9511 @@ +The Project Gutenberg EBook of Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Libris Grammaticis + +Author: M. Terentius Varro + +Editor: Augustus Wilmanns + +Release Date: July 31, 2005 [EBook #16400] + +Language: Latin + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS *** + + + + +Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + +{Transcriber's Note: + +All material in brackets [ ] or parentheses ( ) is in the original text. +Material added by the transcriber is in braces { }. + +Greek words have been transliterated and placed inside double quotes: +"glôssa". Individual letters have been written out: "alpha," "epsilon." +Digamma used as part of a word is expressed as *w: "*welenê". Antisigma +(reversed C) has been expressed as *C. Greek letters used as numbers +have been converted to Arabic numerals: epsilon' > 5.} + + * * * * * + + + De + M. TERENTI VARRONIS + LIBRIS GRAMMATICIS + + + Scripsit + Relliquiasque Subiecit + + AVGVSTVS WILMANNS + + + Berolini + Apud Weidmannos + MDCCCLXIIII + + + + +Friderico Ritschl +Ottoni Iahn +Praeceptoribus + +AMORIS CAVSA + + * * * * * + + + PRAEFATIO + +Cum per tempus aliquod uersato in conligendis et disponendis +relliquiis Varronianis specimen studiorum mihi proponendum esset, +elegi libros grammaticos; nam eos commode ceteris neglectis tractari +et singulorum argumentum paullo quam adhuc factum est accuratius +circum scribi posse intellegebam. dispositionem et indolem horum +librorum indagare contentus neque uniuersam Varronis grammaticam +theoriam explicate studui, quae res necessaria et magni momenti ad +cognoscendam historian grammaticae antiquae nitatur in libris V-X de +lingua latina nunc a meo consilio alienis, neque in singulis locis +inlustrandis omnia quae cum his coniuncta fuisse coiceres congerere, +sed in certis testimoniis acquiescere uolui. exclusi uero libros, +in quibus praeter alia grammaticae quoque obseruationes legebantur, +quales epistolicas quaestiones fuisse scimus, et mera ueriloquia, +larga manu ubique a M. Terentio sparsa, quae ex aliis libris repetita +sunt. + +In componendis relliquiis antiquam librorum formam quantum fieri +potuit restitui, ut et singulas libris e quibus sumptae esse uiderentur +tribuerem, et pristinum ordinem reuocarem. asterisco signaui fragmenta, +quibus Varronis nomen ab auctoribus non adponitur. duas relliquiis +subieci adnotationes. altera perscripsi eos scriptorum locos ad eandem +Varronis expositionem referendos, qui ad probandam disputationem meam et +ordinem singulorum fragmentorum reconcinnandum alicuius sunt momenti. +altera ad criticam spectat; qua in re hanc mihi inposui legem, ut quae +in codicibus leguntur religiose adnotarem, Putschii et aliorum, quorum +exemplaria in omnium manibus sunt, nomen singulis locis facili negotio +saepe emendatis non semper adscriberem. ut autem paullo emendatiora haec +fragmenta prodeant praesertim Henrici Keili liberalitati mea laude +maiori debetur, a quo facile Hermannus Vsener inpetrauit, ut quae ad +Varronis locos in grammaticis latinis obuios adnotauerat meum in usum +describere sibi liceret. de quibusdam uero locis ipse Keilius benigne +certiorem me fecit. praeterea Vsener Bernae duos Augustini de dialectica +libros nitidissime mihi contulit et multos aliorum scriptorum locos a +me rogatus inspexit. Seruianorum locorum lectiones Georgius Thilo +liberalissime mecum communicauit. alias alii me instruxerunt quos suo +quemque loco nominaui. ne autem quidquam, quod aliis debetur taceam, +conmemorandum est Vseneri et Curti Wachsmuthi amicorum beneficium, qui +me in Italiam profecto non solum plagularum accuratissime corrigendarum +taedium susceperunt uerum etiam conplures locos medicina egentes felici +sagacitate emendauerunt. quibus omnibus gratias ago lectoresque mecum +agent. + + Romae in Capitolio mense Iulio 1864. + + * * * * * + + +TABVLA DISPVTATIONIS + +{Transcriber's note: +To aid in searching for text, the table of contents has been expanded +with key phrases taken verbatim from the book. The numbered items 1 - 8 +are the author's original _tabula_. Sections marked with roman numerals +appear in the text, though not in the author's _tabula_.} + +I + 1 de libris *de lingua latina* + *Alexandrinorum grammaticorum + *de Varronis philosophia + *consilium totius operis + *hexas prima (liber primus) + *libro altero + *libro tertio + *altera triade / *de uerborum originibus + {footnote 20: chart comparing books VIII and VIIII} + *de relliquiis huc referendis + *libro undecimo declinationes + *de libro duodecimo + *librum decimum tertium + *poeticorum uocabulorum explicatione + *prooemium totum opus + *de postrema hexade + 2 de epitome librorum de lingua latina + *"Epitomên" de lingua latina +II + 3 de libris *de sermone latino* + *a prosodiis uel accentibus + *de rebus metricis + *continentis sermonis uirtutes + *de uocis natura + *de uariis syllabarum generibus +III + 4 *liber de grammatica* +IIII + 5 de libris *de antiquitate litterarum* + 6 de libris *de origine linguae latinae +V + 7 de libris *de similitudine verborum + 8 de libris *de utilitate sermonis + + * * * * * + +In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis +fundamento (cf. F. Ritschl d. schriftstellerei des M. Terentius Varro +in nou. mus. Rhen. VI p. 481 sq. XII p. 150) hi tituli grammatici +enumerantur: *de lingua latina libri XXV*, *epitome de lingua latina +e libris (X)XV libri VIIII*, *de sermone latino libri V*, *de origine +linguae latinae libri III*, *de similitudine uerborum libri III*, +quibus accedit liber disciplinarum *de grammatica*. praeterea +occurrunt apud grammaticos *liber II de antiquitate litterarum* +(Prisc. I p. 7 Hertz), *libri ad Attium* (Pompei. comm. art. Don. +p. 9. 27), *liber IIII de utilitate sermonis* (Char. p. 123 K.). + + * * * * * + + + I + +Libros *de lingua latina* fuisse XXV et praeter quattuor priores +(cf. de l.l. V 1 M. p. 12 Sp.) ad Ciceronem ut Caesaris de analogia +opus scriptos esse constat, illud ex Hieronymi indice et seuerae +dispositionis lege qua Varro non solum in his libris utebatur{1}) +(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI p. 525), hoc e Ciceronis Academ. post. I +1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf. O. Muelleri praef. Varr. p. 111), +e librorum de lingua latina V-X codice Florentino initio libri III et +in fine libri VIIII (p. 3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum +testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum +libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso, reliqui +XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima etymologiam, +altera declinationes, tertia et quarta syntaxin tractabant (l.l. VII +110 p. 390, VII 1 p. 391). infra reiectis quae de singulis libris +priorum hexadum dicenda sunt, primum de posterioribus hexadibus agam. +duobus enim locis s. s., quibus totius operis dispositionem proponit, +Varro profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110 p. 390) +_quemadmodum uocabula coniungantur_, et (VIII 1 p. 391) _ut uocabula +inter se ratione coniuncta sententiam efferant_, quae quamquam +certissimum ipsius scriptoris de consilio suo testimonium continent, +tamen de omnibus duodecim libris accipere dubitabant uiri docti. +incredibile enim uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos +fuisse, cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur, +quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor diligentius +explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani aequalem, qui primus +omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta reuocasset. accedebat, +quod Varro neque in scribendi genere neque in eis quae occasione +data de huiusmodi rebus monuit, magnum subtilioris syntaxis studium +ostendit, et quod, fere ubique ad res et facta siue ad historiam +gentium et litterarum siue ad naturam spectent intentus et singula +conponere atque ex his iudicare solitus, eandem rationem in rebus +grammaticis adhibuisse putabatur. parum profecto consentaneum +uidebatur talem scriptorem disciplinam tantis difficultatibus +obstrictam quasi constituisse et condidisse. neque hoc fecit, id +quod apparebit, si breuiter qua conditione Varronis tempore studia +grammatica fuerint in memoriam reuocauerimus. + + Footnote 1: cf. praeter libros de re rustica de antiquitatum + libris Angustini de ciu. del VI 3, fr. antiquitatum human. + lib. XX ap. Non. quadrifariam p. 92, fr. de uita populi + Romani lib. I ap. Non. uictuis p. 494. + +*Alexandrinorum grammaticorum* et *Pergamenorum* studia artissime cum +arte critica conexa erant. ut de singulis poetarum locis iudicare +possent, leges quae linguam regerent perscrutabantur et deliberationes +suas in poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant +et hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia +paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum obseruationum de +uerborum ui origine declinatione coniunctione coaceruabant. ab his +profecti singulas quaestiones ordine et in artis modum exponebant{2}. +scripsit iam Aristophanes Byzantius de analogia{3}, Apollodorus +Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid. "Apollodôros") "peri +etumologiôn" (Athen. XI p. 483 A. II p. 63 D. al.) eiusque aequalis +Demetrius Ixion "etumologoumena" (Athen. III p. 74B. al.); Dionysius +Thrax, hic quoque Aristarcho praeceptore usus (cf. M. Schmidt philol. +VII p. 366 sq.) "technên grammatikên". primis lineis ductis uarios +poetas et dialectos diuersas percensebant et uerborum classes +loquendique formulas separatis libris explicabant subtilioremque +ita et certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam +adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant. postremo +ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante magnum +Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam Tryphon +eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro laudatus uel +potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere aequalis erat (cf. A. de +Velsen Tryph. gramm. fragm. p. 1. 33) non nisi de singularum orationis +partium constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis +coniunctionibus participiis praepositionibus pronominibus personis{4}, +Habron de pronomine (Apoll. de synt. p. 60. B.). Ab Alexandrinis +igitur grammaticis Varro, quorum opera eum diligenter tractasse +testantur libri de lingua latina, qui ad nos peruenerunt, nec +consilium neque argumentum syntaxis suae repetere potuit, licet +Tryphonis scripta in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari +nec negari potest. + + Footnote 2: Hoc loco haec tetigisse et contrariam rationem + Alexandrinorum et stoicorum significasse satis est. qua in re + quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum inuenta + fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora praetermittenda + erant. + + Footnote 3: cf. A. Nauck Aristoph. Byz. fragm. p. 267. + Charisii locum p. 116 _specialis (analogia) est, quae + spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus_ (Christ münchn. + gel. anz. 1859 p. 221 e Donatiano, _rationibus_ cod. Neap.) + _occupata; cui Graeci modum istius modi condiderunt_ + "analogia estin sumplokê logôn akolouthôn en lexei". _huic + Aristophanes quinque rationes dedit uel ut alii putant sex; + primo ut eiusdem sint generis de quibus quaeritur, dein + casus, tum exitus, quarto numeri syllabarum, item soni_ + uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de Cratete Mall. p. 11 + explicuerit. genus enim etiam in Varronis loco quem confert X + 21 p. 556 ex Ed. Luebberti emendatione (thes. V quaest. + pontif. adn.) id est quod M. Terentius interdum sexum uocat. + casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter positum + sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui + haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si + intellegi uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro + quoque l.s. de nominum tantum analogia loquatur, nullam + dubitationem mouent, de eadem (cf. Varr. de l.l. VIII 13 + p. 401) Aristophanem egisse; quod si huius disciplinae + progressus spectas, non nullius momenti est. + + Footnote 4: De singulis Tryphonis libris recte iudicauit + A. de Velsen l.l. p. 24 sq. Qui praeterea de his rebus + scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora uixerunt, ut + de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd. gr. + II p. 424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p. 234) taceam, + Telephus Crateteus, qui teste Suida "peri suntaxeôs logou + Attikou biblia" 5 edidit, post Augustum floruit (cf. Preller + ztschr. f. alterthw. 1837 p. 499) et L. Veri praeceptor + fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert dissert. Sic. I + p. 147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano inferior + (Choerob. Bekk. anecd. gr. III p. 1193), qui "peri suntaxeôs + tôn tou logou merôn" scripsit. reliqui praeter Byzantinos + grammaticos (de quibus Egger l.l. p. 234. 265) rhetores + posterioris aetatis erant, ut Gaianus Arabs Theon + Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui uestigia + Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri "peri hupsous", qui + duos libros "peri suntaxeôs" conposuit, ("p. hupsous" 39, 1) + sequebantur. + +Prorsus diuersa ratione *stoici* in grammaticis studiis uersabantur +(cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 72 sq. R. Schmidt stoicorum +gramm. C. Prantl gesch. d. logik I p. 414 sq. H. Steinthal gesch. d. +sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p. 278 sq.), quippe qui a philosophia +profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam referrent, +idcircoque a principio ad leges generales quae de lingua ualerent +animum intenderent. dialectica eis secundum Posidonium "epistêmê +alêthôn kai pseudôn kai oudeterôn" (Laert. Diog. VII 62) erat itaque +praecipuas quoque grammaticae partes etymologiam declinationes +syntaxin, cum linguam tamquam subsidium cognitionis haberent, +explorabant quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo +cum "to tên tou nooumenou pragmatos sêmantikên propheresthai phônên" +(Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf. Augustini uerba princ. dial. V +_loqui est articulata uoce signum dare_) acciperent, inde consecuntur +quae de etymologia (cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui +patrocinabantur (Varr. de l.l. IX 1 p. 456) docebant. syntaxin, +illa dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum +praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut nullum +fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl l.l. p. 442). +duobus prioribus nunc missis, de quibus uiri docti supra laudati bene +meruerunt et mihi his illic infra dicendum est, breuissime syntaxeos +diuisionem in primis Laertium Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram. +prae ceteris autem in hac re excelluit Chrysippus 'homo acutissimus', +cuius dialecticam dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum +usus adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis +libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes, singulos +locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne dicam omnes, +cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus penderet, non minus +ad dicendi quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est. + +Duas igitur fecerunt partes dialecticae, quae secundum Senecam (epist. +89, 9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes, +ne pro uero falsa subrepant, "ton peri tês phônês ê tôn sêmainontôn +topon", quo de uoce de litteris de uocabulis eorumque pronuntiatione +de orationis partibus de rhythmis de poematis de uirtutibus uitiisque +orationis agebatur (L.D. VII 44. 55 sq.), alteram quae ad nos nunc +pertinet "ton peri tôn pragmatôn ê tôn sêmainomenôn topon", qui praeter +"ton peri tôn phantasiôn topon" (L.D. VII 43) conplectebatur "to +lekton", quod ab Ammonio (ad Aristot. "p. herm." p. 100a Br.) "meson tou +te noêmatos kai pragmatos", a Sexto Empirico (adu. math. VIII 70. cf. +L.D. VII 73) "to kata logikên phantasian huphistamenon" explicatur. +erant autem "ta lekta" aut "ellipê" aut "autotelê". "ellipê" enuntiata +erant ea, quae e solo uerbo, quod nominatiuum ut plenum uel "autoteles" +fiat requirit, constant ut "peripatei" (L.D. VII 63) eademque et +"katêgorêmata" et "sumbamata" adpellabant, quibus praeter hoc simplex +"katêgorêma", uerbum intransitiuum ut nostris terminis utar casu obliquo +non egens, etiam transitiuum uerbum adnumerabant sine accusatiuo +positum, "elatton ê katêgorêma", et duas uerborum inpersonalium classes, +alteram quae unum casum obliquum poscit ut "metamelei" (sc. "Sôkratei") +"parasumbama" siue "parakatêgorêma", alteram quae duos casus obliquos +postulat, ut "melei" (sc. "Sôkratei Alkibiadous") "elatton ê +parasumbama".{5} huic loco tribuebant cum uniuersam de uerborum +generibus et speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis +coniunguntur explicationem (L.D. VII 64 sq. Schmidt l.l. p. 57 sq.). in +plenis enuntiatis "axiômata" ponebant. "axiôma de estin ho estin alêthes +ê pseudos ê pragma autoteles apophanton hoson eph' heautô ê kataphanton, +hôs ho Chrusippos phêsin en tois dialektikois horois; hoion hêmera esti, +Diôn peripatei" (L.D. VII 65). haec iterum aut simplicia aut conposita +esse existimabant (L.D. VII 68. Sext. Emp. VIII 93.) simplicibus +adnumerabant "erôtêma pusma prostaktikon horkikon aratikon hupothetikon +ekthetikon thaumastikon epaporêtikon pragma homoion axiômati", quorum +definitiones leguntur ap. L.D. VII 66 sq. Ammon. ad Aristot. "p. herm." +p. 96a Br. Geo. Choerob. p. 1178 B. p. 739 Gaisf. Anonym. Coisl. +p. 93a Br. praeterea simplicium "axiômatôn" erant alia "apophantika +katagoreutika katêgorêtika huperapophantika arnêtika sterêtika" +(L.D. VII 69), alia "hôrismena aorista mesa" (Sext. Emp. VIII +96 sq.). tractarunt igitur in hac parte modos et formulas loquendi +ut interrogationem et adhortationem, inter utrumque quidem non magis +distinguentes, quam Protagoras fecerat (cf. L. Spengel art. script, +p. 44), deinde affirmationes et negationes, enuntiata finita et +infinita. Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus formantur +(cf. C.F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p. 19 sq.) +diuidebant, quorum praecipua haec erant "to sunêmmenon (ei) to +parasunnêmenon (epei) to sumpeplegmenon (kai kai) to diexeugmenon (ê ê) +to aitiôdes (dioti) to diasaphoun to mallon (mallon ê) to diasaphoun +to hêtton (hêtton ê)" L.D. VII 69. 71 sq. Postremo sequebatur expositio +"tôn logôn kai sullogismôn", quorum 'ingentem diuisionem' (L.D. VII 76 +sq. Seneca l.l.) excribere longum nec necesse est; nam id quod uolui +satis elucere confiteor, stoicos magna cum subtilitate argutaque +sagacitate de his rebus disputasse uberrimamque materiam hoc argumentum +tractantibus congessisse. Vnum adicio Dionysi Halicarnasensis locum ita +scribentis de comp. uerb. IIII p. 70 Sch. (cf. V p. 84): "Egôg' oun, +hote diegnôn tautên tên hupothesin, ezêtoun ei ti tois proteron eirêtai +peri autês kai malista tois apo tês Stoas philosophois, eidôs tous +andras ou mikran phrontida tou lektikou topou pepoiêmenous; dei gar +autois talêthê marturein. oudamê de ouden hup' oudenos heurôn tôn goun +onomatos êxiômenôn oute meizon oute elatton sunachthen eis hên egô +proêrêmai pragmateian; has de Chrusippos kataleloipe suntaxeis dittas +epigraphên echousas 'peri tês suntaxeôs tôn tou logou merôn' ou +rhêtorikên theôrian echousas, alla dialektikên, hôs isasin hoi tas +biblous anegnôkotes, huper axiômatôn suntaxeôs alêthôn te kai pseudôn, +kai dunatôn kai adunatôn, endechomenôn te kai metapiptontôn kai +amphibolôn kai allôn tinôn toioutotropôn, oudemian oute chreian out' +ôpheleian tois politikois logois sumballomenas, eis goun hêdonên kai +kallos hermêneias, hôn dei stochazesthai tên sunthesin; tautês men +tês pragmateias apestên ktl." quibus uerbis cum dialecticam stoicae +syntaxeos rationem{6} cognoscimus, tum illo tempore unicuique qui de +uerborum constructione siue rhetor siue grammaticus scribere uellet, +primum doctrinam stoicorum in mentem uenire, illorum praecepta +circumspici, ab illorum studiis omnes huiusmodi quaestiones proficisci. + + Footnote 5: In his secutus sum Porphyrium ap. Amm. in Arist. + "p. herm." p. 104b Br. et Apoll. d. synt. I 8 p. 31 B. III 32 + p. 299. de pronom. p. 146. cf. Lucian. uit. auct. 21. R. Schmidt + l.l. p. 64. Prantl l.l. p. 439 sq. Steinthal l.l. p. 298. Suidas + u. "sumbama" nescio quem exscripsit non accuratius quam u. + "katêgorêma" Laertium Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam esse + diu intellectum est. Priscianus uero XVIII 4. II p. 211 H., qui + quidem locus tam turbatus est, ut neque a librariis ita corruptum + neque a scriptore rem tam male perspectam esse, sed lectorem + eumque non optime doctum haec adiecisse crediderim, ita scribit: + et sciendum quod has quidem constructiones quae per nominatiuum + absoluuntur, stoici "axiômata" uel "sumbamata", id est dignitates + uel congruitates, uocabant, ut ego Priscianus scribo, Apollonius + ambulat, Plato philosophatur, illas uero quibus transitiones ab + alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominatiuo + etiam obliquum aliquem casum proferri, "parasumbamata" dicebant, + hoc est minus quam congruitates, ut Cicero seruat patriam, quando + uero ex duobus obliquis constructio fit, "asumbama" id est + incongruitatem dicebant ut placet mihi uenire ad te, siue + nominibus ipsis tamen seu uerbis hoc exigentibus. uides hic non + solum axiomata et "sumbamata" confundi, uerum etiam transitiua + uerba (de genere loquendi cf. XIII 23 p. 15 H.) cum nominatiuo et + accusatiuo, quae axiomata sunt, "parasumbamata" dici. praeterea + tertiae constructionis, quando ex duobus obliquis fit, exemplum + nullo modo aptum est, expectares _pudet me illius_, uel tale quid. + ceterum dummodo tali loco aliqua fides habenda esset, a quibusdam + stoicorum "asumbama" quod ab aliis "elatton ê parasumbama" dictum + est, quod eo est incertius, quia appellatio pessime in rem quadrat. + + Footnote 6: Praeterea Dionysi loco euincitur, et illos Chrysippi + libros de rhetorica non egisse (rhetoricam uero stoici ad + dialecticam referebant L.D. VII 41), et si Dionysium bene elegisse + credimus quod in conscribendo opere adhiberet, in aliis quoque + libris hanc a Chrysippo esse neglectam, quod in plerisque factum + esse index ille confirmat Laertianus. + +Videamus nunc, paucis *de Varronis philosophia* praemissis, quae ratio +inter Alexandrinorum et Stoicorum grammaticam et libros de lingua +latina sit. Varro erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae +(Cic. Acad. post. I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque +probauit (Cic. epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae +lustris diligenter exposuit{7} (Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2). +Ciceronem qui academica et epistulas modo laudatas a.u. DCCVIIII +scripsit acriter inpugnat O. Mueller praef. Varr. p. V sq., quod ne +conpertum quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam +transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina eodem +tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum considerate +posuit. M. Tullium enim, licet antiquorum philosophorum graecorum +sententias paullo neglegentius et cuiuis proximo scriptori se dedens +exposuerit (cf. F. Schleiermacher kritik d. sittenl. p. 157. A.B. +Krische forsch. in alt. phil. I p. 33. 444 sq.) de amici et +condiscipuli (R. Kuehner Cic. in phil. mer. p. 38) sensu et cogitandi +ratione tam grauiter errasse idque publice professum esse, nemo +credet, qui magnum discrimen inter scholas illas fuisse putet. +Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla concesserat +auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec ratione cognosci et +perspici quidquam ab hominibus posse diu sustinuit ac defendit, deinde +de eiusdem infirmitate et peruersitate 'omnium philosophorum concursu' +conuictus, stoicorum decreta de conprehensione et adprobatione, ut +Ciceronem "katalêpsin" et "sunkatathesin" uertentem sequar, adsumpsit +(cf. Krische l.l. p. 166 sq. Grysar d. academik. Philo u. Antioch. +p. 25) et hanc uiam ingressus eo usque processit, ut non solum +Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur (Cic. acad. post. +II 46, 143), uerum etiam 'si perpauca mutauisset, germanissimus +stoicus' fuisset (Cic. l.l. 43, 132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235). +nempe in philosophiae parte morali sibi constitit (Cic. l.l. 43, +133), in dialecticis autem non potuit stoicis primas non deferre, +quorum placita etiam in physicis probasse uidetur. cuius uiri +auditorem fidelemque sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime +mirum esse adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L. Krahner l.l. +p. 8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. röm. staatsrel. p. 51. C.H.I. +Francken fragm. Varr. quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p. +160) multa stoam redolent et in libris de lingua latina, quorum pauca +memorasse sufficiat. cum eis quae ibi leguntur de loco (V 14 p. 24) +conferas Zenonem apud Stob. ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3 +p. 186) Apollodorum apud Stob. l.s. I 9, 42, de igni (V 70 p. 76) +Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p. 1053 A, de motu solis +(VI 4 p. 186 sq.) Zenonem apud Stob. l.l. I 26, 3, de animae partibus +(VIIII 30 p. 476) Laert. Diog. VII 110. 157, quibus conlatis haec e +stoicorum mente scripta esse uidebis, et sic multa (cf. V 59 p. 64 +sq.) quae ad rerum naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia +ex eorum dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui +docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem +exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula +distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d. +redeth. p. 79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis +articulos, illa finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de +pron. p. 48); utrumque habet Varro VIII 45 p. 424, quorum alterum +parum ad linguam latinam accommodatum esse uides. stoicos secutus +quinque casus (VIII 16 p. 403){8} eorumque primum rectum posuit +(VIII 4 p. 393 cf. R. Schmidt l.s. p. 58) et ab eisdem temporum uerbi +descriptionem (VIIII 97 p. 529 sq.) mutuatus est (cf. Herm. Schmidt +doctr. temp. uerbi gr. et lat. I p. 14. R. Schmidt l.l. p. 68). sed +nec talia neque uestigia quaedam intimae dialecticae stoicae (cf. VI +56 p. 232 cl. Prantl l.s. p. 438. 519. X 59 p. 578. L.D. VII 53) ut +recte de libris nostris iudicemus sufficiunt. nam stoici in multis +rebus grammaticis auctores erant; quorum inuenta omnes grammatici +probarent et Varronem in his rebus in uniuersum eorum praeceptis +obtemperasse supra uidimus. + + Footnote 7: Non recte L. Krahner de Varronis philos. p. 3 + Ciceronem illius libro de philosophia (Augustin. l.l. XVIIII + 1, 1) usum esse et academicorum sententias illius uerbis + introduxisse sibi persuasit. nam primum si res ita esset, + Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit _quaero cur cum + multa scribis *genus hoc praetermittas*,_ de rebus + philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem I 2, 8 + saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil de + philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere + ut l.l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus + latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo + Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime + A.B. Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845 + p. 175 iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro ab + Augustino seruatum libro Tulliano de finibus quinto + respondet, post annum igitur 709 scriptum esse oportet (cf. + N. Madvig praef. Cic. de finib. p. LVIIII). + + Footnote 8: Verba sic leguntur in codice Florentino quantum + sciamus _propter eorum qui *dicuntur* sunt declinati casus, + uti is qui de altero diceret, distinguere posset cum uocaret + cum daret cum accusaret, sic alia eiusmodi_ (Sp., _eiusdem_ + F) _discrimina, quae nos et Graecos ad declinandum duxerunt. + sine controuersia sunt quinque._ legendum _propter eorum qui + *dicunt naturam*_ (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec + superioribus 14 p. 402 respondeant _in sua discrimina + declinantur (nomina) aut *propter ipsius rei naturam* de qua_ + (_quo_ F) _dicitur, aut *propter illius, qui dicit.* propter + ipsius rei discrimina aut ab toto aut a parte_ e.q.s., quo + loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam, + illius qui dicit naturam transit, aliter statuit G. Schoemann + l.s. p. 13 n. 2. secuntur haec _quis uocetur ut Hercules, + quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem, + a quo uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius + uocetur ut Herculis._ mirabere non quinque sed sex casus + proferri, quod eiectis uerbis _a quo uocetur ut ab + Hercule_ tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda sunt. + primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera + _cum nocaret, cum daret, cum accusaret_ coniuncta et a + Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de + eo qui _uocetur_ agi debuit, sed de eo qui _vocet_, propter + cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec + casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum + perstringit abhorret. + +Rationem et *consilium totius operis* perpendentibus longius nobis +progrediendum est. quod ad argumentum attinet, eas quaestiones +tractandas M. Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges +spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem +proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes +conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et +principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea, quae +uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem singulas +hexades in triades diuisit, quarum prima leges generales; altera +copiam uerborum percenseret quod quamquam de prioribus tantum constat +nescio an de omnibus probabile sit. hoc consilium adparet non minus ad +philosophos quam ad grammaticos pertinere scriptoremque utriusque +partis disputationes suum in usum conuertisse exspectari potest.{9} et +profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum praecepta eo +modo memorantur, uel significantur, ut omnis dubitatio tollatur. +Priore triade hexadis primae, quae de etymologia est, cum priuati +simus, tamen ex altera stoicorum placita illic quoque fundamentum +fuisse efficitur. scribit enim Varro V 7 p. 18: + nunc singulorum uerborum origines expediam, quorum quatuor + explanandi gradus. primus is (Muell. in F.) quo etiam + populus uenit, quis enim non uidet, unde aurifodinae et + uiocurus? secundus quo grammatica ascendit antiqua, quae + ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit uerbum, quod + confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui 'rudentum + sibilus', hic 'incuruiceruicum pecus', hic 'chlamyde + clypeat brachium'. tertius gradus, quo philosophia + ascendens peruenit atque ea quae in consuetudine communi + essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum uicus + uia. quartus ubi est aditus ad initia rerum (Vertran. + regis F.), quo si non perueniam, scientiam ad opinionem + aucupabor, quod etiam in salute nostra nonnunquam facit cum + aegrotamus medicus. quodsi summum gradum non attigero, + tamen secundum non praeteribo, quod non solum ad + Aristophanis lucernam sed etiam ad *Cleanthis* lucubraui. +et VI 1 p. 183: + in hoc (libro) dicam de uocabulis temporum et earum rerum, + quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut + sedetur ambulatur loquontur. atque si qua erunt ex diuerso + genere adiuncta, potius cognationi uerborum quam auditori + calumnianti geremus morem. huius rei auctor satis mihi + *Chrysippus* et *Antipater* et illi in quibus, si non + tantum acuminis at plus litterarum, in quo (cf. A. Nauck + Arist. Byz. fr. p. 269. L. Spengel Emend. Varr. p. 7) est + Aristophanes et Apollodorus. +quae cum demonstrent praeter grammaticorum Varronem etiam Cleanthis +'quasi maiorum gentium stoici' (Cic. acad. post. II 41 126), qui +scripsit "peri tou logou" libros tres (L.D. VII 175), Chrysippi, +Antipatri Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui "peri lexeôn kai +tôn legomenôn" disputauit (L.D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip. Tars. +p. 69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum uerborum +originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo magis eisdem eum +usum fuisse in triade priore, qua philosophicae etymologiae rationes +examinandae erant? De analogia et anomalia declinationum, quas secunda +hexas tractat, 'Graeci Latinique libros fecerunt multos' (VIII 23 p. +408), et minus necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros confugere. +nihilo minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de anomalia Varronem +hausisse testantur prima libri noni uerba: + ... in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus + *Chrysippo* homine acutissimo, qui reliquit "peri + anômalias" IIII libros, contra analogian atque Aristarchum + est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius + uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de + inaequabilite cum scribit sermonis, propositum habet + ostendere similis res dissimilibus uerbis et dissimilis + similibus esse notatas, id quod est uerum, et Aristarchus + de aequabilitate cum scribit [_et de_ add. F], uerborum + similitudinem quodammodo (Sp. _quarumdam_ F) in + declinatione (Sp. _inclinationes_ F) sequi iubet, quoad + patiatur consuetudo.{10} +e quo argumento librorum Chrysippeorum facilis est coniectura, huic +Varronem quae libro VIII 34 p. 417-43 p. 423 de eadem re disputat +debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod nunc non persequor. +In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos confugere, qui se huic +disciplinae darent Dionysi Varrone aetate paullo posterioris +scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur etiam Varro sequi +debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim libros inpleuerit, si +uberrimam materiam et ingentem librorum a Chrysippo conscriptorum +molem reputaueris. habemus autem praeter ipsius Varronis dispositionem +supra indicatam certum testimonium libro XXIIII talia exposita fuisse, +Gellius enim scribit noct. att. XVI 8, 6 _sed M. Varro de lingua +latina ad Ciceronem quarto uicesimo expeditissime ita finit +'proloquium est sententia in qua nihil desideratur'_ (cf. l.l. VI 56 +p. 233). Ex illo autem commentario L. Aeli 'stoici'{11} qui Varronis +magister erat *de proloquiis*, quem Gellius paullo ante memorat, uides +quantum absit, ut haec studia aliena a M. Terentio iudicemus, sed cum +potius magistri exemplo incitatum diligentius in rem inquisiuisse. +Huius argumenti natura et proprietate etiam factum est ut et +grammatici posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius +prodiit, hos libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent. + + Footnote 9: Varronem plerumque graecos scriptores secutum + esse iam perspexit, licet rem immodice auxerit, Christoph. + Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum historia + (Basileae 1554) libro quinto (p. 271) sic scribit + 'conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit + similitudine studiorum cum M. Tullio coniunctus M. Varro, + a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est + argumentum' e.q.s. + + Footnote 10: In hoc loco scribendo L. Spengelium de emend. + rat. libr. Varr. de l.l. p. 9, qui olim de eodem loco in + Iahni annal. 1834 p. 7 egerat, secutus sum praeterquam quod + simplicius uidebatur e codicis uerbis _similis res + dissimilibus uerbis et dissimilibus similes esse uocabulis + notatas_ id quod supra posui efficere, quam quod Spengelius + uoluit [_similis_] _res dissimiles similibus uerbis, et + dissimilibus similes esse_ [_uocabulis_] _notatas._ addo quod + _IIII libros_ (cod. _lei libri_) Laerti Diogenis codicibus in + indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur. habet + enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon. + 253 saec. XII "peri tês kata lexeis anômalias pros dion + a b g d", cod. Laurent. plut. 69, 35 "peri tou kata tas + lexeis anômalias pros diôna a b g d", cod. Menagii + "a b g", Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit "sigma'" e + Varrone ubi olim _sex libros_ legebatur. + + Footnote 11: Cic. Brut. 56, 205: 'fuit L. Aelius omnino uir + egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque + eruditissimus et Graecis litteris et Latinis antiquitatisque + nostrae et in inuentis rebus et in actis scriptorumque + ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro noster + acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans + omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris + explicauit. sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem + nec studuit unquam nec fuit.' + +Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit. potissimum +sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo atque in reliquis +libris grammaticorum stoicorumque placita refutauit uel probauit uel +correxit. paucissimae relliquiae extant nec tales e quibus effici +quidquam possit, sed non nullius momenti in hac re Augustini{12} +libellus est, qui inscribitur 'principia dialecticae'. Augustinus quem +Varronis scripta ardenti studio lectitasse constat (cf. L. Krahner de +Varr. antiq. libr. p. 31, Francken l.l. p. XV sq.), cum postea nimia +pietate haec studia contemneret, ita scripsit + et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas + liberales uocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum + seruus per me ipsum legi et intellexi quoscunque legere + potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset, + quidquid ibi uerum et certum esset +(confess. IIII 16, 30. I p. 123 ed. congr. St. Maur.), eumque in his +quoque studiis, cum undecunque libros corriperet, Varronem non +neglexisse per se probabile est. libellum ipsum inspicienti e +stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad eorum doctrinam +explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II p. 166 ed. Venet. +p. 566 ed. Lips.) ab Rudolpho Schmidtio adhibitus est, qui quae de +etymologia ibi docentur, e Varronis libris de eadem re (libris II-IIII +de lingua latina) fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur. +primum enim e ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana +notanda sunt, aliaque illis tam sunt similia ut ab eodem scriptore in +libris qui perierunt profecta uideantur.{13} deinde principia +etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum unusquisque facile +uideat non multis expono. praeterea argumentum eodem modo ac Varro in +libris nostris diuidit Augustinus: _ergo omne uerbum propter id quod +sonat quattuor quaedam necessaria uocat in quaestionem originem suam +uim declinationem ordinationem._ uis enim uerbi quam arte cum eius +origine conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia +triade Varronem locutum esse ostendunt quae V 2 p. 13 dicit, +Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum libros +consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum reliquis +Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit Priscianus doceat +_consequentia ordinationis id est casus casibus et genera generibus et +numeros numeris et personas personis et tempora temporibus congrua +disponere_ (XVII 185 II p. 200). denique si unicus terminus, quo +Varronem in libris syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus, +*proloquium* his recurrit, quod uerbum praeter Martianum Capellam et +Arnobium nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p. 262 +Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis +coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae ingenium +Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam. Ad syntaxin +inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca tantum de uerbis et +sententiis simplicibus coniunctisque ad firmandam dispositionem suam +praefatus est. plura de etymologia discimus de qua infra dicam. Sed +hic facile aliquis obiciat, ne confidentius loquere! cum enim +Martianus Capella IIII 338 Kopp. p. 97 Grot. non solum eandem totius +argumenti dispositionem atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam +in eius disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam +multo breuius legantur, quae Augustinus profert,{14} praeterea autem +et hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p. 415 cf. F. Ritschl quaest. uarr. +p. 7) et illum (IIII 335 p. 97 cf. C.F. Hermann praef. ed. Kopp. +p. XX. Ritschl l.l. p. 5) Varronis disciplinarum libris usum esse +constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro disciplinarum de +dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita non neglecta esse +uideantur{15}? neque sine specie quadam probabilitatis haec +opponuntur, praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno +Varronis libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit, +nam quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua +latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in hac +(libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa disputatio de +etymologiis offendet nescio an singularis consensus, quem supra +exposui, cum libris de lingua latina hanc dubitationem tollat. ne +autem nihil profecisse uideamur, si hoc concedere prorsus recusas, +unum adicio. Varronem libros disciplinarum multis annis post illos de +lingua latina scripsisse demonstrauit Ritschelius l.l. p. 57, quamuis +L. Mercklin (philolog. IIII p. 427) dissentiat; in his igitur sine +dubio quae ipse summa industria multaque meditatione congesserat non +neglexit, sed retractata passimque mutata et admodum contracta suum in +usum conuertit, id quod etiam in aliis libris eum fecisse infra +monebo. utcunque igitur statuis, quamquam prius illud mihi multo magis +arridere tacere nolo, iure nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis +de lingua latina posuisse concedes. + + Footnote 12: Episcopi Hipponensis enim hoc opusculum esse + demonstrauit Prantl l.l. p. 666, quamquam id C.F. Webero + proleg. in Augustini art. gramm. p. 1 non persuasisse uidetur. + addere potuit in libro de magistro quem patrem breui post + illud scripsisse constat (cf. Augustin. retract. I 12) + nonnulla recurrere quae in illo libello leguntur ut V 12. 16. + Tom. I p. 679. 682 ed. congr. S. Maur., unde apparet + dialecticam illic expositam re uera Augustinum amplexum esse. + + Footnote 13: Apud Varronem recurrunt ueriloquia _urbis_ V 143 + p. 145 _horrei_ V 106 p. 109 _putei_ V 25 p. 41. uiolentum + apud Augustinum a _ui_, ab eodem _uis_ uiolare VI 80 p. 256, + et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen + uitis uietus, ab ipso _uis_ V 62 p. 68 uincire uinclum uiere, + V 37 p. 38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf. + Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius _uiae_ origo, quod + V 35 p. 37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non + respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum + grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone + cf. Mueller praef. Varr. p. VII. quae praeterea apud + Augustinum occurrunt _lucus bellum foedus_ e.q.s. in libris + nostris non explicantur.--Breuiter moneo locum V 22 p. 31, + qui multos uexauit, nuper Ludouicum Oxé de Varr. etymolog. + quibusd. p. 22, et in codice ut tradunt ita legitur _Vias + quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod + agendo teritur_ e loco s. s. V 35 p. 37 illuc inlatum et + quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod + neminem uidisse miror. + + Footnote 14: August. l.l. p. 48E: 'ea quae una defintio + potest includere uniuoca uocantur: illius autem, quae sub uno + nomine necesse est definire diuerse, aequiuoci nomen est'. + p. 49C: 'haec sunt igitur uniuoca, quae non solum nomine uno, + sed una etiam eiusdem nominis definitione clauduntur, quamuis + et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui + possunt.' Mart. Capella IIII 355 p. 103 sq. 'aequiuocum est + quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem + definitio, ut leo ... uniuocum est, quando duarum uel plurium + rerum unum nomen est et definitio.' + + Footnote 15: Cassiodor. de artib. et discipl. liber, p. 536b + Garet: 'dialecticam uero et rhetoricam Varro in nouem + disciplinarum libris tali similitudine definiuit: dialectica + et rhetorica est quod in manu hominis pugnus adstrictus et + palma distensa, illa breui oratione argumenta concludens, + ista facundiae compos copioso sermone discurrens, illa uerba + contrahens, ista distendens'. cf. Isid. orig. II 23, 1. + a Zenone haec Varronem transtulisse Cassiod. l.l. p. 531b + Sext. Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu + sunt, quibus illud confirmetur. + +Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de enuntiatis +simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam aut inplent aut +non inplent (fr. 32*). quae inplent iterum affirmari possunt aut +nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum, coniunctione postremo +dixit. haec stoicorum "lekta ellipê" et "autotelê", "axiômata hapla" +et "ouch hapla" esse uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi +persona praeter uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus +uerbis ponitur, prima et secunda persona in coniunctis _quae simplicem +non habent significationem_ (cf. Mart. Cap. IIII 388 p. 118), nam ego +et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de stoicis non +diserte memoratur{16} ex eorum placitis necessario manat, ut in hac +quoque re illos Varro secutus sit. + + Footnote 16: Hoc moneo propter Carolum Prantl l.l. p. 667 + qui id a stoicis alienum putat. Laertius autem Diogenes + (VII 63) scribit: "ellipê (lekta) men oun esti ta + anapartiston echonta tên ekphoran hoion 'graphei'; + epizêtoumen gar tis?" quod cum in prima et secunda persona + absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter has et + illam fecisse stoicos sequitur. + +Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit, conici +uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus obliquis et +uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta sint, altera de +proloquiis simplicibus et conpositis disputasse, quod conuenit cum +stoicorum diuisione in "lekta ellipê" et "autotelê". neque e Gelli +libri XVI capite octauo sequitur (fr. 36), in fine demum libri XXIIII +proloquia tractata esse, quod quomodocunque rem disposuerit fieri +potuisse nego. quare quod Gellius adicit, Varronem "axiômata" alias +profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio (l.l. p. 5) +ad dialecticam sed ad ipsos libros de lingua latina referendum duco, +ut his uocibus promiscue, ut in aliis terminis fecit, usus sit. +*profatum* enim, quantum sciam, apud nullum scriptorem, *proloquium* +apud Augustinum et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica +legisse constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed +longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se +inspectis dialecticorum "eisagôgais", ut de axiomatis a M. Varrone +profata uel proloquia adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium +L. Aeli de proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque +illud memoratum uiderat (cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. in +Fleckeiseni annal. supplem. III p. 646), sed eo reperto nihil inde +didicisse et ad Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam +definitionem Chrysippi "axiômatos" (cf. L.D. VII 65), deinde eam, quam +Varro de proloquio in libro 'de lingua latina ad Ciceronem quarto +uicesimo' protulit. secuntur, interiectis quibusdam proloquiorum +exemplis et axiomatis descriptione apud stoicos usitata iterumque +nominato Varrone (ut de Ciceronis "axiômatos" uersione ex disp. +Tusculanis I 7, 14 petita taceam), "axiômatôn sunnêmmenou +sumpeplegmenou diezeugmenou paradiezeugmenou" explicationes, adiectis +interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante +significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit, ad +eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est, num +utramque quam profert proloquii "sunêmmenou" et "sumpeplegmenou" +uersionem Varroni an fortasse alteram Aelio debuerit. duo in promptu +sunt quibus haec suspitio confirmetur. primum enim Gellium has +interpretationes non de suo addidisse, quod hominem philosophiae non +ignarum fecisse facile contendas, inde conligendum, quod "axiôma +diezeugmenon", quod ipse (V 11, 8) 'diiunctiuum' appellat, nostro loco +'disiunctum' uertitur. alterum est, quod proloqui "paradiezeugmenou", +stoicis ut uidetur adhuc ignoti (cf. Prantl l.l. p. 448. 605), +uersionem omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua sponte +apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius +"paradiezeugmenou" usu admoniti, ne quid audacius Varroni adscribamus, +num ex reliquis quidquam ad eum referendum sit, in medio relinquimus. +qui uero sciunt in his rebus exempla non nullius momenti esse et idem +proloqui conexi exemplum _si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur_ hic et +in Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla +fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum +existimabunt. in libro XXIIII igitur de proloquiis conpositis +agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae +hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim de proloquiis +dixisse, in posteriore ad singula explicanda profectum libro XXIII +proloquia simplicia, libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum +uel nescio quid tractasse. sed haec pro certis non uendiderim. + +Transeo ad priores libros. *Hexas prima*, ut saepius dixi, de +etymologia scripta erat, et libri tres 'priores de disciplina uerborum +originis, posteriores de uerborum originibus'. priorum 'in primo +uolumine est' ut ipsa Varronis uerba ponam (VII 109 p. 389) 'quae +dicantur, cur "etumologikê" neque ars sit neque ea utilis sit, in +secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis sit, in tertio quae +forma etymologiae'. primo igitur libro contra stoicos et grammaticos, +qui eorum uel similia praecepta sequebantur, altero ex eorundem mente +disputauit, tertio suam de re sententiam exposuit. praeclara sane +dispositio! Studia etymologica stoicorum (cf. K. Lehrs de Aristarchi +stud. hom. p. 340. R. Schmidt l.l. p. 21. Ch. A. Lobeck de antiphr. +et euphemismo in actis societ. gr. II p. 293 sq. C. Wachsmuth de Crat. +Mall. p. 13. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 323) ex interioribus +linguae rationibus, quas probabant (cf. p. 5) pendebant eorumque usum +in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut nihil fere inter eos +intercedat discriminis. et paullatim efflorescente arte, quod iam +Plato in Cratylo ioco serioque adgressus erat, certas deriuandi leges +proposuerunt, quibus ni mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet +ducere potuerunt. et apud Varronem, ne in reliquis commorer, et +interiorum rationum et certarum legum specimina, quae satis esse +uidentur, deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia +in uniuersum, ut initio octaui libri (3 p. 392--24 p. 409) de +declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V 2 p. 13 dicit + cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a qua re et in + qua re uocabulum sit impositum--itaque a qua re sit + pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in + qua re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non + debet pertendi et pertendit pertinaciam esse, quod in quo + oporteat manere, si in eo perstet, perseuerantia--priorem + illam partem, ubi cur et unde sint uerba scrutantur, Graeci + vocant "etumologian", illam alteram "peri sêmainomenôn". +ipsa etymologiae inpugnatio in duas partes diuisa erat, ut liber +octauus (25 p. 409), altera erat generalis, cuius nullum uestigium +indagaui, altera singula crimina amplexabatur. quae crimina (V 3 +p. 14) tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis +inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo inposita, +quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa uerba commutatis +litteris obscurantur; deinde a linguarum diuersitate: non omnis origo +est latinae linguae e uernaculis uerbis; denique a ui uerborum: multa +uerba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant. haec omnia +multis exemplis inlustrauit, qualia facile in libris sequentibus +inuenies. neque deerant puto querelae ut (V 5 p. 15) + uetustas pauca non deprauat, multa tollit. quem puerum + uidisti formosum, hunc uides deformem in senecta. tertium + saeculum non uidet eum hominem quem uidit primum. quare + illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio fugitiua, + secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere nequit. + +*Libro altero* contra etymologiae praestantiam praedicauit et eodem +modo quo libro nono opinor primo quae ad uniuersam etymologiam +spectarent, deinde singula crimina 'et ea quae in priore libro essent +dicta et ea quae potuissent dici' (VIIII 7 p. 461) perlustrauit. In +priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque +manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae +praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere +probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio explicari +potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res (nam res et +uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam cum sono uerbi +ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor. huc igitur referendus +uidetur Noni locus (p. 450 M. gannire) de animalium uocibus. talia +uerba _quasi cunabula uerborum esse_, dixit _ut sensus rerum cum +sonorum sensu concordaret_. in rebus quae non sonant similitude tactus +ualet, ut lene lenem crux asperum sonum habet. inde ad rerum +similitudinem progrediendum esse putauit, deinde ad uicinitatem +quandam, cuius multos modos enumerauit, fieri per efficientiam et +effectum, per id quod continet et continetur, a parte totum et a toto +partem, immo per abusionem. postrema ratio progressus ad contrarium +est, sed hanc adamasse Varro non uidetur. permultorum uero uerborum +originem ostendi non posse Varro concessit, ut Augustinus in his +quoque eum sequatur, quod eum concessisse et mediae uiae, quam in +libro decimo elegit, exemplum (79 p. 588), et non pauci loci librorum +etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse +postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in libro +praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam initio libri +septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia de analogia et +anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc illam causam +defendisse censendus est, sed duobus partibus constitutis quasi +arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse uoluit. + +Suam denique sententiam in *libro tertio* explicauit, etymologiam, ut +ex libris sequentibus uidere licet, multis quidem difficultatibus et +exceptionibus inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et +praeceptis niteretur. huc igitur pertinent haec (V 6 p. 17): + + in consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit + facta qui animaduerterit, facilius scrutari origines + patietur uerborum, reperiet enim esse conmutata, ut in + superioribus libris ostendi, maxime propter bis quaternas + causas. literarum enim fit demptione aut additione, et + propter earum adtractionem aut conmutationem, item + syllabarum productione.... +loco in codice ita mutilato ex parte O. Mueller succurrit, qui recte +membrorum aequabilitatem secutus, _aut correptione_ additit et lacunam +homoeoteleuto ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a +syllabis ad litterarum transpositionem scriptorem rediisse, quod +O. Mueller putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod +facile in mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum 'aspiratio aut +uoculatio' quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro accentu +usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in sequentibus libris +profert, utrumque nusquam adhibetur. ne 'syllabarum demptio aut +additio' uel 'transpositio aut conmutatio' quidem, quae in prioribus +legibus de litterarum mutationibus plane generaliter datis, +conprehensae erant, accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum, +quorum origines explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi +uidebitur, nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis +latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba dico +conposita, quae iam Plato in Cratylo (p. 425 A. p. 434 A. cf. schol. +in Crat. p. 43 Boiss. p. 1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus +est et Aristarchus (Charis. p. 117, 4) in analogiae regulam recepit. +Varroni non modo uocabulo 'conpositicia' (VI 55 p. 232) uel +'conposita' (VIII 61 p. 436) nota erant, uerum etiam duo talium +uocabularum genera distinxit, simpliciter conposita et ea, quae e +duobus, uocabulis uel altero uel duobus plus minus mutatis breuiatis +contractis orirentur, ut loci infra scripti docent: V 141 p. 143 _ab +aedibus et faciendo maxume aedificium_; V 176 p. 176 _detrimentum a +detritu ... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter +se trita et deminuta_; V 178 p. 177 _manupretium a manibus et pretio_. +et sic permulta praecipue in extremo libro quinto. alterius generis +haec sufficiant exempla: V 171 p. 171 _septem a septem et uncia +conlisum_; V 37 p. 38 _uineta ac uineae a uite multa_; X 81 p. 589 +_quod uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam, +item media extrita syllaba, coactum est nequam_. quam ob rem hoc genus +in illa regula praetermitti posse nego et Varronem _denique +uocabulorum conpositione aut conlisione_ scripsisse censeo. nihili in +hac re est, quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p. 222 +_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde eligere +possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum +nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium._ nam horum +temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad artem dirigere +didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta esset. + +Altera triade, quae seruata est, 'de uerborum originibus' agitur, +primo libro (VII 110 p. 389) de uocabulis 'locorum et earum rerum quae +in locis esse solent', secundo 'quibus uocabulis tempora sint notata +et eae res quae in temporibus fiunt', tertio 'in quo a poetis sumpta +ut illa dixi in duobus libris de (_om._ F.) soluta oratione'. de his +pluribus disputare non magis huius loci est, quam de prima triade +alterius hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius +libro primo exposuit 'quae contra similitudinem declinationum +dicantur', altero quae 'contra dissimilitudinem', tertio 'de +similitudinum forma' (VIII 24 p. 409), quae diuisio cum dispositioni +librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109 p. 389), iam hic +expectamus, alteram{17} triadem eodem modo illius hexadis triadi +secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter uerba +temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod confirmabitur si +diuersas orationis diuisiones a scriptore in libro decimo, quo suam de +analogia sententiam explicat, propositas examinauerimus. duae enim +sunt quae in censum ueniunt{18}. prioris hae partes sunt (X 15 p. 552. +51 p. 574. VIII 21 p. 406): uoluntas hominum quae est inpositio +uocabulorum, natura quae est declinatio uocabulorum quo decurritur +sine doctrina, uoluntatis et naturae coniunctio. inpositionem in his +libris non neglectam esse uel inde euincitur, quod analogiam quae in +etymologia ualet, in libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et +quod scriptor ipse 'de utriusque generis declinationibus' (VIII 24 +p. 408) actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis +librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret, non +usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis et +naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5 p. 394. X +51 p. 574 al.) et id docet, quod ita libro tertio primi et secundi +libri disputationes recoquere coactus fuisset. accedunt grammaticorum +testimonia ex libro undecimo, quae de declinatione non de impositione +agunt. Restat igitur altera diuisio saepius obuia (X 17 p. 553. VIII +31 p. 476. VIII 44 p. 424. VI 36 p. 215), quae summa{19} partium +orationis apud Varronem conprehensio est. ea distinguit quattuor +uerborum genera quae habeant casus, quae tempora, quae utrumque, quae +neutrum. hanc cum in priore quoque triade ubicunque non generalem +doctrinam sed singula tractat, naturam secutus orationis, constanter +adhibeat (locis supra significatis, in libro nono lacuna pleraque +deuorauit{20}), eadem etiam in posterioribus libris quibus singillatim +analogiarum genera persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro +undecimo uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod +confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p. 401): _cum de his nomen sit +primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et reliqua +posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina) quare de eorum +declinatione quam de uerborum ante dicam_, quae quamquam alia +occasione dicta generalem sententiam continent. ne uero quis miretur, +quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus grammaticis minus curae +erant, totum librum dederit, cum libro decimo (31 p. 562 sq.) et nono +(95 p. 527), (in octauo haec interciderunt) breuissime de eis agat et +nullae fere huius argumenti relliquiae apud grammaticos extent, +monendum est de eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et +Varronem tribus locis (VII 90 p. 368.{21}) VIII 20 p. 416. X 33 +p. 563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris diligenter +se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora habent in +transcursu si omnino tangebantur, participialia uero non totum librum +XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58 p. 434) aut cum +uerborum (ut VIIII 110 p. 537) analogiis coniuncta fuisse, pro certo +sumere possumus. contra hic liber sine dubio de illo dicendi genere +erat, quod in libri decimi dispositionibus fere ubique (70 p. 583. 73 +p. 586. 74 p. 586. 42 p. 568) seiungitur et premitur, declinationes +dico obsoletiores et rariores quibus poetae utuntur, quae ibi eodem +modo explicabantur, ut libro septimo poetarum uocabula exposita esse +scimus. + + Footnote 17: Recte uidit O. Mueller praef. p. L. ad hos + libros referenda esse, quae 'de copia uerborum' (VIII 2 + p. 392. 20 p. 406) Varro promittit, eosdemque indicari + 'libris qui de formulis uerborum erunt' (X 33 p. 536) quod + alterum testimonium M. Hertz (philolog. klin. streifzug + p. 31) de libris XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum + contextu ibi de declinationibus actum iri intellegitur. + + Footnote 18: Reliquae sunt hae: uerba quae declinantur et + quae non declinantur (X 14 p. 551), uerba uernacula + aduenticia notha ex peregrinis nata (X 69 p. 582), analogia + quam sequitur populus singuli e populo (X 74 p. 586), + consuetudo qua antiqui usi sunt qua nunc utimur qua poetae + utuntur (X 73 p. 585), quas omnes non aptas esse argumenti + indoles et mos scriptoris in libris etymologicis conspicuus + docent. + + Footnote 19: Duae diuisiones sese excipiunt VIII 44 p. 424 + _oratio secanda ut natura in quattuor partis, in eam quae + habet casus et quae habet tempora et quae neutrum et in qua + est utrumque. has uocant quidam appellandi dicendi + adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor, dicendi + ut scribo et lego, iungendi ut et et que_ (M. _utque_ F), + _adminiculandi, ut docte et commode._ quae diuisiones inter + se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi partes ambae + nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem Varro + debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p. 511) indicatis: + _quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas esse + partes orationis, cetera uero *adminicula uel iuncturas* + earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et trabes, cetera + autem id est stuppa et claui et similia uincula et + conglutinationes partium nauis, non partes nauis dicuntur._ + quarum altera parte eique coniunctis quae non exscripsi, num + Ammonium (in Aristot. "p. herm." p. 99a Br.), aequalem sibi + scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore quaestionem + tetigerit, incertum est. uerisimile autem est philosophos + illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis facientes. + Aristotelis (cf. Steinthal l.l. p. 257) sententiam Dio + excoluit (VIII 11 p. 400) _quorum generum declinationes + oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in tris + diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae + adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae + neutrum. de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit, + uocabula et uerba, ut homo et equos, et legit et currit._ + hanc igitur diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit + quode Elink Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p. 9 + disseruit nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in + duas partes iungendi nimirum et adminiculandi discribitur, + quae itaque paullo magis est explicata, secundam Varronis + esse censeo. Sed etiam prima Varronis diuisio orta est ex + Dionea, adiecta parte quae utrumque habet. quare, quamuis non + prorsus accurate, tamen non ita neglegenter (cf. Schoemann + l.l. p. 14) Varro locutus est, cum *has* ad *quattuor + partes* generales non ad proxime antecedentes singulas + referret. + + Footnote 20: Vt hoc melius intellegatur simulque aequabilitas + librorum VIII et VIIII nec in editis exemplaribus nec in + O. Muelleri dispositione satis conspicua oculis subiciatur, + eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec + + VIIII 1-6 praefatio VIII 1-24 + 7 dispositio sequentium 25 + 8-35 consuetudo--ratio + 36-39 A. pars generalis. 1. praefatio + 40-44 2a de similitudine 39-43 + 45 2b analogia ubique aut nusquam 37-38 + 46. 47 2c de delectatione 31. 32 + 48 2d de utilitate 26-30 + lacuna 49-54 2e analogiae leges 33-36 + 55-62 3a declinatio sexus 46. 47 + 63-69 3b decl. multitudinis 48 + 70 lacuna 3c decl. casualis (in uniu.) 49 + | B pars specialis. dispositio 44. 45 + | I uerba iungendi adminic. lacuna in fine libri + lacuna | II 1 articuli 50. 51 + | 2 pronomina lacuna in fine libri + lacuna 71 3 uocabula. a. decl. nominandi 52-62 + 72. 73 3b decl. augendi 75-78 + 74 3c decl. minuendi. 79 + 75-88 3d decl. casualis (de sing.) 63-74 + 89-94 4 nominum decl. 80-84 lacuna + 95-110 III uerba temporalia quae reliqua deuorauit + + Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita + respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione + reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de + analogiae legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus + tractandam ibi in fine huius partis positam esse. + expositionem uero de sexu numero casu (A 3) in libro VIII + principio partis alterius positam, in libro VIIII ubi + lectores e libro octauo extremo nouerunt (cf. Mueller + p. XXXXVI) praeter nomen et uerbum analogias non esse (cf. + VIII 9 p. 398. X 79 p. 588) priori parti statim esse addita. + Altera pars (B) ab eadem in libro VIII eo discedit ut quae + minoris momenti sunt, aut praemittantur, ut particulae (I) et + articulis adiecta pronomina II 2 (hoc autem factum esse + apparet ex eo quod deinde nusquam memorantur) aut inter + grauiora interponuntur, ut declinatio augendi et minuendi + (II 3b. c). Lacunae autem, quas inter paragraphos 48 et 49, + 70 et 71 subtili usus iudicio Mueller indagauit, in eodem + codice ortae sunt, quo transpositio V13 p. 33 sq. facta est + (cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846 p. 142. ueb. d. kritik + d. buech. de l.l. p. 10); in hoc enim quae leguntur VI-41 + p. 40 quinque explebant folia, quorum singula circiter + MMCCCXXXX litteras conplectebantur (Spengeli in hac re + editione usus sum), quae uero leguntur IX 49 p. 490-70 p. 508 + circiter I*C*CMDCCCC litteras conprehendunt, tribus igitur + illius codicis foliis (MMCCC litterarum) scripta erant. + + Footnote 21: Hic enim scribendum esse _cape unde accipe sed + hoc in proximis libris_ (_proximo libro_ F) _retractandum_ + mecum censebis, si hoc de libro octauo dici non potuisse + Varronemque constanter ad 'libros' plurali numero lectores + relegare et saepissime in his libris uocabulorum exitus + corruptos esse reputaueris. + +Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, *de relliquiis huc +referendis* dicendum est. ad librum undecimum omnia apparet pertinere, +quae ex libris de lingua latina, certo libri numero non addito, +laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant. his praemissis ad +fragmenta grammatica apud Charisium obuia transeo, quem omnia fere +Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere constat (H. Keil praef. +gramm. lat. uol. I p. XXXXV. W. Christ Philol. XVII p. 120. +A. Schottmueller de C. Plini Secundi libr. gramm. p. 7), nec minus +Romanum, e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea +pars in qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini +libris de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis +excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua latina +disertis uerbis{22} laudat et non nisi hos e libris Varronianis, +praeterquam quod semel (uel bis) 'libro IIII de utilitate sermonis' in +re singulari usus est, et ex libro de sermone latino quinto _later +lutum iugmentatum_ (sic scripsi pro _iugmenta_) uerba ni mirum non +doctrinam grammaticam excerpsit, si alter locus Plini est (cf. +Schottmueller l.l. p. 42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni +debet libris de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio +praecipue uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p. 53, 17. +78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char. p. 73, 13 de +deminutiuis habet conlato Pompei commento artis Donati p. 154 e Plinio +fluxisse probabile, e Varronis libro XI hausta esse certum est (cf. +L. Lersch sprachphil. d. alt. I p. 196), cum quibus locis artissime +cohaerent excerpta Pompei p. 143. Cledon. p. 1897P. cum uero +praeterea Romanus Varrone laudato proferat p. 58, 17, quae de l.l. V +118 p. 131, et p. 104, 13 quae Priscian. VII 55. I p. 333 e libris de +l.l. esse docent, etiam reliqua quae cum eorum argumento conuenire +uidebantur huc traxi, quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur +non esse conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis +frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare +quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id unice +uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia quibus +innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo fieri possit +inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis quam paucissima +tamquam incerta relinquas et pro indole et ratione uariorum operum +singula eis adscribas libris in quorum quadrant argumentum. de quibus +autem ne sic quidem constare quodammodo uidebatur, ea ad calcem +conposui. + + Footnote 22: Laudat Plinius librum XI p. 131, 18. 141, 30 + (cf. Schottmueller l.l. p. 41). p. 142, 21, librum XIII + p. 105, 14. p. 139, 15, librum XXII p. 142, 20. praeterea e + Plinio fluxit locus p. 106, 2 (cf. Schottmueller p. 43), quem + in libri de l.l. octaui ea parte quae intercidit fuisse + uidit O. Mueller praef. Varr. p. XXXXVII. ex eodem Plinio + librum XI hausisse Romanus p. 80, 3 cl. Pompei p. 154 Char. + p. 37, 13 uidetur. restant loci p. 58, 17 (de l.l. V 18 + p. 131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p. 111) 104, 13. 104, 28 ad + Cic. VIII (54 p. 130) p. 105, 14 ad Cic. XIII quos Plinio + Romanum debere demonstrari nequit. + +*Libro undecimo declinationes* ita exposuisse Varro uidetur, ut genera +numerum casus deinceps persequeretur, quemadmodum VIII 46 p. 425 sq. +VIIII 55 p. 495 sq. (cf. X 22 p. 556) fecit. Genera proprie ea esse +docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p. 495) eamque in +animalibus sequendam esse (fr. 69); quando dubium sit genus, cognosci +id posse ex deminutiuis (fr. 10) quae paucis exceptis genus +uocabulorum principalium retineant (fr. 11). ubique analogiae studium +in singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in "-ês", quae +antiquorum alii aliter declinauerant, omnia a littera finiri et +feminino genere proferri iussit, ut charta cochlea (fr. 14), 'dies' +non sine discrimine masculino et feminino genere dicendum esse, sed +illud si unum diem, hoc si temporis spatium significet (fr. 12). De +numero nihil extat, nisi 'uis' etiam in plurali cum praecepisse (fr. +15), ita enim ut Probum (p. 31, 1 K.) interpreter, alterum fragmentum +e libris de l.l. a Probo statim praemissum de 'uade et uase' (fr. 16) +me mouet. de uis uocabulo cf. Char. 89, 14 cl. p. 548, l. Priscian. I +p. 249, 9. Contra usum constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20) +et Lucili sententiam (cf. Vel. Long. p. 2229. C. Lachmann ad Lucr. +p. 329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici I scribere +uoluit (fr. 17), ne contra regulam minor nominatiuo fieret, idemque +rationem in vocatiuis postulare dixit, sed utilitatis (cf. VIII 10 +p. 424 sq.) causa, ut casus discernerentur, hunc uno I proferri (cf. +Gell. XIII 26, 1). De ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E +finiendo non paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de +analogia, quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit, +quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim (Nipperd. +p. 756) neutra in E (Char. p. 122, 13) L (Char. p. 119, 5) AR (Char. +122, 16. 133, 18) terminantia praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo +in I proferenda esse. eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui +illa quoque debemus, respicere uidetur loco a Romano uel Charisio (18) +tam male et breuiter contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini +uerba referenda sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum +legatur. obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum +quae similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im +faciant (cf. Charisium p. 47, 14 a Keilio bene conlatum) antiquos +damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos Varro +reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos esse, ut +ipso teste 'ab hoc canali siti tussi febri' dixerint. Varro autem, quo +et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte +fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe) a Plinio ei +opposita ipsiusque uerba l.l. VIIII 112 p. 539 'qui dicit hoc monti +et hoc fonti, cum alii dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae +duobus modis dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter +peccat tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat' ducere +uidentur, praecepit ut omnia tertiae declinationis nomina substantiua +"analogôs" ablatiuum datiuo similem haberent. ad eundem ablatiuum +spectat, quod discrimen inter 'rure' et 'ruri' (fr. 19) exposuit. in +his seuere analogiam secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris +VIII-X saepius premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam +desideremus. Plinius licet ipse quasdam exceptiones admiserit (Char. +p. 129, 27) eum uituperat (fr. 20), quod falces axes lintres uentres +stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit, sed +in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris graecis ut +poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut prorsus tamquam +latina (fr. 21) aut prorsus tamquam graeca (fr. 22) declinarentur et +sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud quasi lex +inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id eo explicatur, +quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in breues regulas +discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum breuiasse uidimus, quod +multis exemplis confirmatur. aliter de eadem re in aliis libris +scripsit. in IIII de utilitate sermonis (Char. p. 123, 3 cf. Consent. +p. 2040P), ubi consuetudini communi multum concessisse uidetur, +uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis expositionem +secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus dicere mallet. in +libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem locum inde sumptum esse +infra exponam) quo certa loquendi praecepta dabantur, poematibus +schematibus et quae talia sunt dici iussit, quia nomina latina, et +illa tamquam latina tractanda esse, quae ablatiuum singularis in -e +formarent, datiuo et ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum +Plinius in hac re Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae +in uariis libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet, +doctis Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum +sit. Denique, indeclinabilibus non neglectis (fr. 23), ad +declinationem augendi et minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75 +p. 447 sq. VIIII 72 p. 509), qua conparatiua et diminutiua, ut cum +Prisciano loquar, conprehendit. ibi conparatiua et in maius et in +minus fieri dixit, generisque alterius (fr. 24) exempla _inuenior non +satis iuuenis, senior non satis senex_ posuit. + +*De libro duodecimo*, cum praeter unum fragmentum fortasse inde +sumptum (fr. 27) nihil ex eo seruatum sit, tacere quam hariolari malo. +suspitionem uero quandam mouent Diomedis (p. 371, 23) uerba corrupta +(fr. 26), in eo capite conscribendo Varronis doctrinam non neglectam +fuisse. cum autem quae ex eius libro sumpta sint accuratius +circumscribere non contigerit, hoc breuissime monito ad *librum +decimum tertium* transeo. + +Perpauca de *poeticorum uocabulorum explicatione* scimus. in Nelei +carmine et Liui Odyssia puellam _puera_ dictam esse uoluit (fr. 28), +ubi Aelius Stilo _puer_ retinuit, in quo analogiae studium uides. +Varronis sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest. +Suet. p. 465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I p. 231) +de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum optime huc +quadrent, a M. Terentio acceperit. Mulierum nomina graeca -on +terminata ut Leontion Chrysion mire traditur (fr. 29) in ablatiuo et +datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se ineptum est. nescio +an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui casus nominatiuo similes +erant, in comoediis usitatum non fuisse; quam obseruationem +excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et re uera in Plauti +Terentique comoediis tales genetiui non, quantum ego quidem sciam{23}, +occurrunt. Praeterea palpetras pro palpebris posuisse dicitur (fr. +30), eodem sine dubio ueriloquio usus quo Lactantius, qui ipsum +sequitur (de opific. dei 10){24} + ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria eos ciliorum + tegminibus occuluit unde oculos dictos esse Varroni placet. + nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et + palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus + uallatae, septum oculis decentissimum praebent. +Denique de oxygaro (Mart. III 50, 4) uel oxycomino (Petron. fragm. Trag. +66 p. 79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re rust. 117. +118) dixisse uidetur (fr. 31). graeco uerbo "oxos" rarissime scriptores +latini usi sunt, oliuum pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301. +Lucr. II 391. Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur. + + Footnote 23: Vno Plauti (mil. gl. 271) loco in codice + Ambrosiano _Philocomasii custos_ legitur, ubi tamen + Ritschelius _Philocomasio custos_ (cf. 1431) cum reliquis + libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus + Zangemeister. + + Footnote 24: Etymologias in hoc Lactanti libello obuias cur + non ad libros de l.l. rettulerim, quamuis cap. V libri ad + Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere longum est. uerbo + moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum artissime + inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die + nat. 6, 1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin. 9, + 1. Ritschl de Varr. logist. p. XI) referendas esse. + +Restat liber ille qui quasi *prooemium totum opus* exordiebatur. +orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio +libri octaui probatur ubi hoc _in superioribus libris_ legi dicit, cui +rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo oratione egit; quo +loco de ratione, quae inter res et uerba intercedat, in qua re cardo +totius doctrinae stoicorum uertitur, non potuit non disputare. +peropportune igitur accidit, ut etiam hunc locum quomodo fere +tractauerit, ex Augustino (fr. 1*) cognoscere possimus. uerbum +uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente possit +intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de sono autem +uerbi (stoicorum locus "peri phônês") in his libris non esse agendum, +sed de uerbo quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus +"peri pragmatôn"). sequitur lubrica illa rerum uerborumque coniunctio, +quae quasi per gradus quosdam uerbum dicibile dictionem rem +amplectitur, quae uocabula graecis "phônê lekton lexis pragma" (L.D. +VII 57) respondentia, num a Varrone sumpserit Augustinus pro certo +adfirmare non audeo. deinde pluribus de uerbis disputare debuit, +ibique fortasse unam uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus +habet, quarumque illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam +aptas Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres +praecipuas disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti +quod tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio +omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI 3. +A. Popma biblioth. uarr. p. 500). + +De postrema hexade aliter ac nos statuit *O. Mueller* (praef. p. L); +cum enim syntaxin Varronis tempore minus elaboratam fuisse, quam ut +duodecim libris a Varrone potuerit tractari sibi persuaserit, 'ad usum +uocabulorum et orationis ornatum et similia eum transgressum' esse +existimauit. quam sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p. +526), cum ita Varronem promissis _tres_ fore totius operis partes non +stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum iudicauit +ad stabiliendam O. Muelleri coniecturam (praef. p. I sq.), numquam hos +libros absolutos et a scriptore editos esse. quem scrupulum nescio an +disputatio nostra exemerit. de illa uero sane speciosa coniectura +O. Muelleri, libros nostros cum scriptor a.u.c. DCCVIIII proscriptus +esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime de +eadem re nuper L. Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr. buech. de l.l. +Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II p. 443 sq.) dixisse uideo. +Primum et de tempore quo hoc opus absoluerit Varro et de ipso opere +sagacius iudicauit O. Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post +pugnam Pharsalicam a.u. DCCVI (cf. L. Roth leben d. Varro p. 21) ad +libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis testimonio in +epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4) constet, ex eiusdem +uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula ad Att. XIII 12, quam +N. Maduig praef. Cic. de finib. p. LX n. mense Quinctili scriptam +censet) a.u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid Varro +quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil efficiatur, nisi +tum M. Terentium opus quod moliretur nondum transmisisse et quid +elaboraret tacuisse, non erat cur O. Mueller p. V. VI dubitaret, maiorem +operis partem iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta +librorum mole simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret, +retinuisse et biennio proximo (a.u. DCCXI mense Decembri Cicero necatus +est) edidisse. et traditum esse uidetur altera demum anni u. DCCX parte +uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum excitauerit +inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes, qui in libro primo +de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX scripto (cf. E.W. Fischer roem. +zeittaf. p. 321), oppida quod opem darent esse dicta (Fest. p. 202 +Oppidum) posuit, _adiciens ut imitetur ineptias_ (_inertias_ sch. Laeti) +_stoicorum_. (cf. de l.l. V 131 p. 143). Etiam de 'ingente opere' paullo +aliter ac Mueller putauit statuendum est. nam si tantum temporis, quam +ille eum in hoc collocasse uoluit, in singulis operibus consumpsisset, +uix dimidiam partem quomodo perfecerit librorum, quos eum edidisse +O. Muelleri tempore minus quam nunc constabat, uix est perspicuum. huius +autem operis indoles profecto non ea est, ut plus laboris quam alia sibi +uindicasse concedamus. quae enim graeci philosophi et grammatici de +graeca elaborarant lingua in latinam transtulit, quorum uestigia quam +arte sequatur uel ex paene puerili modo contra pro de rebus disputandi +adparet. singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias ex +collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis hausit, +ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus poetarum "glôssas" +conlegerat (cf. O. Mueller praef. p. XI. Ritschl parerga plaut. I p. 77. +180), alias ex libris ab ipso editis repetiit, uelut libri sexti +(86 p. 262 sq.) locum de tabulis censoriis, quem ibi positum mirabere, +e libro antiquitatum humanarum XX transcriptum esse e Noni (u. sortirent +p. 471 M) testimonio (cf. W. Christ philol. XI p. 451), et non pauca de +diebus festis in eodem libro ex eisdem antiquitatum libris, ad quos bis +(VI 13 p. 195. 18 p. 200) lectores relegat, fluxisse adparet. + +Deinde O. Mueller ad indicia partim e natura orationis et +expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit e +rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum contra eum +pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum graecorum et +latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem repetere et de eisdem +inter se pugnantia scribere soleant, constet (cf. K. Lehrs nou. mus. +Rh. II p. 119. Herodiani scripta III p. 417 sq.), talia inde (p. VII) +effici non possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e +mensis intercalaris (VI 13 p. 195) mentione librum ante Caesaris +fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit Th. +Mommsen{25}, repugnare existimauit haece (VI 22 p. 204): _Saturnalia +dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium Opalia +Opis_, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea disputationi +addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod Varro qui etiam de re +rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel postea scripsisse constat, +de Caesaris fastis loquens adiciat _dies qui nunc sunt_ illud continuo +post correctos fastos tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia +eodem die antiquitus fuisse testatur Macrobius (sat. I 10, 18), quod +Caesarem ita mutasse ut illa die quo semper fuerant relinqueret, haec +transferret, uereor ne citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non +demonstranti O. Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione +traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos integros +reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum post Caesarem +Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui tum ut antea +notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent, per triduum +festos dies instituisse testatur, eundemque ut principium et finem +certo definiret, Opalia transtulisse existimo. similiter iudicauit +R. Merkel praef. Ouid. Fest. p. XVIII, quem secuntur I. Marquardt +R.A. IIII p. 460, L. Preller roem. myth. p. 416. hanc autem Augusti +mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter Merkel l.l. +p. IIII ad fastorum ordinationem ab eo factam rettulit eamque a.u. +DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI +mortuus est, scribi non potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non +Varro se ipse correxit illiusque uerbis addidit _post diem tertium_, +quibus deletis reliqua _ut Opalia Opis_ optime se habent. hunc autem +unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII libros scriptos esse +constat. + + Footnote 25: Vsus est loco VI 20 p. 201 (roem. chronol. + p. 235. p. 16) ubi in codice Vinalia rustica _a. d. XII kal. + Septembr._ agi dicuntur, quod male correxit Augustinus in + _a. d. XIIII kal. Sept._, qui in fastis correctis illi + respondebat. idem quamquam intellexit L. Pontedera antiq. + lat. graec. enarr. p. 317 nugis a uero abduci se passus est; + nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse iudicauit I.G. + Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2 p. 230. + +Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et additamenta +posterioris retractationis agnoscere O. Mueller sibi uisus est. ex his +uero solis quidquam efficere uelle quam periculosum et lubricum sit +apparet in opere tam misere corrupto turbato truncato interpolato, +quam uix aliud. sed etiam quae huius generis Mueller in praefatione +tamquam grauissima collegit nihil probant. quid eo efficitur, quod +Varro in extremo libro septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum +"glôssas" ponere uoluerit (p. XI), hae autem desint? potuit hoc +facere, expectares fortasse factum esse, sed non fecit. nisi forte et +hoc loco librarii cuiusdam pigritia reliqua a scriptore addita omisit. +nec firmius argumentum esse (p. X) dispositionem libri septimi non +prorsus cum diuisione quinti sextique congruentem, uel ex eis quae de +libro VIII et VIIII disputaui adparet{26}. Additamenta uero tria +p. VIII sq. significauit (nam e locis VI 70 p. 247. X 18 p. 554 sq. +nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam duos +L. Spengel l.l. p. 19 a Muelleri incriminationibus uindicauit, pauca +addam, ne quid ab eo prolatum intactum relinquam. recte intellexit +(p. VIIII) locum VI 44 p. 222 sq. ut in codice scriptus extat, +a scriptore profectum non esse. cum et p. 223 et p. 225 uerba memini +et metuere explicari, illius autem interpretationes inter se +discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero loco, +olim in margine a scriptore addita, perperam in textum inrepsisse et +quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis causa eius paragraphis +utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic transposuit ut paragraphorum +49 et 45 sedes inter se permutaret. leguntur 44 p. 222 haec + sic reminisci cum ea quae tenuit mens ac memoria cogitando + repetuntur. hinc etiam comminisci dictum, a con et mente, + cum finguntur in mente, quae non sunt, et ab hoc illud quod + dicitur eminisci (M. _reminisi_ cod.), cum commentum + pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et amens, qui + a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem quodammodo + motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus timor, + tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis quae + tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili + ut arista in spica ordei horrent. +haec sic ferri non posse uides. accuratius examinanti interpolatoris +manu deprauata ex sequentibus esse mihi constabat, quam multa autem +librariorum et grammatistarum additamenta in libris nostris lateant +docuit Spengel l.l. p. 12 sq. praef. Varr. p. XXXVIII sq. nec desunt +exempla locorum ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis +interpolatorum. ut in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p. 222): +_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere +possit, [sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio +dicta_ e.q.s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura enim non coguntur +in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur, uox _sic_ ergo inepta. +atque Varro semper fere in deriuationibus _a_ praepositione utitur (in +sequentibus cur id non fecerit adparet, praeterquam quod interest +aliquid inter dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere +conposuit uocabulis uocalem _o_ seruauit, quod quamuis leuidense +uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V 108 p. 111 +_caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus_. similiter in eodem libro +sexto 69 p. 246 uerba _spondet enim qui dicit a sua sponte: spondeo_ +repetita sunt e praemissis 69 p. 245 _spondere est dicere spondeo, a +sponte, nam id ualet_ (_ualet et_ cod. cf. Spengel l.l. p. 29) _a +uoluntate._ et 84 p. 261 quae leguntur _indidem puteus quod sic +graecum antiquum non ut nunc_ "phrear" _dictum_ e libro quinto 25 +p. 41 inlata. cf. quae p. 17 de libri quinti 22 p. 31 dixi. sed redeo +ad locum suprascriptum. uerbi metuo quae ibi profertur explicatio +misere confecta est ex ea quae infra legitur _metuere a quodam motu +animi cum id quod male_ (_malum_ F) _casurum putat refugit mens_ +(p. 225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio _mens_ uocabulum prematur +et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci e.q.s. quoque ducta. +deinde uerba nec ut scripta sunt sanam praebent sententiam nec quomodo +talem efficias facile est dictu, nam uix quod Spengelius proposuit +_hinc etiam metuisti, mentem quodammodo motam amouisti_ placebit. +grauissimum uero est, quod praeteriti persona secunda nusquam +praeterea in uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur +perspicuum est. eodem modo atque metuendi etiam meminisse uerbi +explicatio conglutinata est ex infra scriptis (p. 225) _meminisse a +memoria cum id quod remansit in mente rursus_ (_mente in id quod +rursus_ male F ut diu intellectum), _mouetur_, nisi necessitate quadam +lectori non plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci +uerba a mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in +mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione quae +in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p. 158. cl. Paul. +p. 23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate quadam ut ipsi +uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum nostrum quo uerba +quaedam a mente ducta tractari uidit, ut Varronem quasi suppleret, +inculcata sunt{27}. Quod autem ordinem quo singula cognatarum notionum +uocabula coniungerentur O. Mueller desiderauit ideoque locorum +transpositionem suscepit, ei rei Varronem operam non dedisse, docet +uel _recordare_ inter _curiosus_ et _curiae_ (VI 46 p. 424) uel +_falli_ inter _famam_ et _famigerabile_ (VI 55 p. 231) interpositum et +multi libri quinti praesertim loci. + + Footnote 26: Maiore cum specie ueritatis sane inconstantiam + terminorum doctrinaeque grammaticae incongruentiam + protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum definitam + ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus grammaticis + fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos auctores + secutum esse Varronem securum de praeceptorum discrepantia. + + Footnote 27: Inpeditius est iudicium de sequentibus uerbis, + quae nec cum reiectaneis nec cum antecedentibus coniunctione + _sic_ coniungi potuerunt, cum ne minima quidem similitudo + inter illa et haec intercedat. praeterea suspitionem mouent + praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia et iam ab + Henrico Stephano Varrone indigna iudicata _quasi quicunque + metuit, etiam tremat_. sed caue ne haec quoque praeter uerba + _tremuisti timuisti_ ab interpolatore orta existimes, nam + ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem nusquam + leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae illum + adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis + quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci + uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam + quem in tali etiam scriptore feras, _sic_ illud fortasse ad + omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda + sunt: _sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine + uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet._ + +Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi +sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum +coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf. G. Scioppius +consult. de schol. et stud. rat. p. 50. Th. Mommsen roem. Gesch. III +p. 565) eumque Ciceroni de industria obnixum esse, praeterea autem de +omnibus subtilioribus certi quidquam statui (cf. W.A. Becker ztschr. +f. altthw. 1845 p. 992. Spengel ibid. 1846 p. 143) ante non posse quam +de Florentini codicis (cf. A. Mai praef. ad Cic. de republ. Romae 1822 +p. 20; W. Corssen orig. poes. Rom. p. 54; Spengel emend. in Tacit, +p. 4) singulis locis constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de +Varrone optime meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere +uelit, etiam atque etiam rogandus est. + +Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O. Muelleri argumenta +ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius prolatam +concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo hos libros in +lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui praef. Festi p. XXX +Verrium Flaccum eis usum esse negat, 'quia delitescebant etiamtum uel +non ea auctoritate in publicum editi erant, ut Verrius Varronis nomini +praefixo satis confideret'. plane uero necesse est, eos aut mox post +illam spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat +prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra uidit +eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse. non magis +intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis posterioris temporis +prorsus incognitum esse potuerit, nam sane Quintilianus, si hos libros +nunquam a Cicerone{28} lectos, immo diu post eius et si fieri +potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum habuisset, non +scripsisset + sed cui non post Varronem sit uenia, qui agrum quia in eo + agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos + uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum + alterum ex Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus + auium? +(I 6, 37. de l.l. V 34 p. 35. 76 p. 81.) Erant autem in Varronis +manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut primus +Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf. Fischer l.l. +p. 382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI p. 107) praef. libri VIIII p. 241 +Schn.: _item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio +uidebuntur uelut coram de rerum natura disputare, de arte uero +rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent +sermonem de lingua latina_, quibus uerbis nisi libros nostros{29} +significauit, nullam profecto causam habuit, cur non potius +antiquitates laudaret uel Varronem Nigidio Verrioque praeferret, +quorum libri Varronianos si nostros excipias numero superabant et +pariter aestimati erant. Verrium Flaccum libris his usum non esse +O. Muellero concedo (qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse +uidetur hoc solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI +2, 8. XIII 28, 32. praef. p. XXX n.): quamquam{30} enim permulta +(cf. praecipue de l.l. VII 32 p. 354 sq. Fest. septentriones p. 339b) +prorsus consentiunt, certi quid uix statui potest, cum non modo +utrumque opus ualde truncatum sit, uerum etiam uterque eisdem +auctoribus, praeterea Verrius multis aliis Varronis libris usus sit, +qui fere eadem praebuerunt. sed nihil inde efficitur. consulto enim +hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae rationes +spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil inde sumi posse +quod non melius aliunde intellexerit. in sequentibus temporibus{31} +nulla librorum nostrorum uestigia indagari posse, quia omnium qui +talibus rebus studuerunt omnia scripta perierint, non est quod moneam. +postea Remmius Palaemon, cui Quintilianum discipulum Varronis +inpugnationes debere existimo, Plinius Gellius eos tractarunt. + + Footnote 28: Nihil ex silentio in Ciceronis epistulis effici + monuit L. Roth leben d. Varro p. 25. + + Footnote 29: Quod negauit O. Mueller praef. Festi p. XXX n. + uid. contra eam disputantes Lachmannum l.l. Spengel l.l. + p. 21. C. Lachmann Vitruui conmotus testimonio, existimauit + statim post Varronis mortem opus, quod scriptor non prorsus + perpolitum reliquisset, editum esse et hoc nixus fundamento + singulari modo textum tractauit, de quo optime iudicat + Spengel l.l. p. 21 sq. + + Footnote 30: Aliter placuit L. Mercklino in indice lect. + Dorp. 1858 cui mirum inscripsit titulum 'de tralaticio + Varronis scribendi genere' p. 9 sq. + + Footnote 31: Apud Ouidium nonnulla e Varrone translata + inuestigasse sibi uisus est R. Merkel proleg. Ouid. fast. + p. CVI. + +*"Epitomên" de lingua latina* ex libris (X)XV libros VIIII quam non +nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam +fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli +epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p. 527 probabiliter +statuit. tales epitomae amplorum operum non raro occurrunt. +Philochorus "epitomên tês idias Atthidos", Phlegon Trallianus uel duas +"Olumpiadôn" siue "Olumpionikôn" scripsit, Theophrasti et Chrysippi +plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut +Diogenianus Pamphili "lexeis", Aristodemus Herodiani "katholikên", +Serenus Philoxeni "peri tôn par' Homêrô glôssôn", et ipsorum, ut +Nicanor ex libris VI "peri stigmês tês katholou" unius libri epitomen +fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de schol. +in Hom. Iliad. Ven. p. 37, qui bene de epitomarum usu disputauit, non +uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum, quae legere multi +laboris, quae emere paucorum bene nummatorum erat, quam plurimis +patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut hi libri optimum +documentum sint, quantum ei interfuerit ciues suos linguam intellegere +rationemque dicendi plane perspectam sequi. nempe ad uitae usum omnia +eius studia spectabant. De libris ipsis nihil constat. + + * * * * * + + + II + +Libros *de sermone latino* quinque fuisse testatur Hieronymus et qui +hoc opere usi sunt nullum librum supra quintum conmemorant praeter +Rufinum in conmentario in metra Terentiana, opusculo perquam turbato +(cf. F. Ritschl d. alexandr. biblioth. p. 139), ubi legitur (p. 379. +380 Gaisf. p. 2707P.) _Varro in VII_ et continuo post _idem Varro in +eodem libra VII de lingua latina, ad Marcellum._ sed corrigendum esse +_UII_ in _IIII_ uidit O. Iahn ber. d. saechs. ges. d. wiss. II 1850 +p. 114, cui scripturae aliquid probabilitatis infra accedet. titulum +operis non esse de lingua latina sed eum quem supra scripsi Hieronymi +et grammaticorum scimus testimoniis{32} eumque eo consilio his libris +inscriptum fuisse consentaneum est, ut pro argumenti diversitate a +libris de lingua latina distinguerentur. uocabulum _sermo_ uero +scriptores romani pro conloquio posuerunt ut ipse Varro in Parmenone: +_in argumentis Caecilius poscit palmam, in ethesin Terentius, in +sermonibus Plautus_ (ap. Non. p. 374 Poscere), qui etiam uocem sermo a +conectendis uerbis ducit de ling. lat. VI 64 p. 241 _sermo opinor est +a serie unde serta; etiam in uestimento sartum quod comprehensum; +sermo enim non potest in uno homine esse solo sed ubi oratio cum +altero coniuncta_; cf. Isidor. de diff. uerb. 578. qua explicatione +cum doceamur ipsum loqui uel effari in sermonis notione conprehensum +esse, idem aliorum scriptorum consuetudo confirmat, praesertim +Ciceronis apud quem sermo non solum cotidianum loquendi morem, uerum +etiam ipsam uerborum prolationem significat, de orat. III 11, 40 + atque ut latine loquamur non solum uidendum est ut et uerba + efferamus ea quae nemo iure reprehendat, et ea sic et + casibus et temporibus et genere et numero conseruemus, ut + ne quid perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed + etiam lingua et spiritus et uocis sonus est ipse + moderandus. nolo exprimi litteras putidius, nolo obscurari + neglegentius, nolo uerba exiliter animata exire, nolo + inflata et quasi anhelata grauius. nam de uoce nondum ea + dico quae sunt actionis, sed hoc quod mihi cum *sermone* + quasi coniunctum uidetur. +II 59, 241 'est autem haec huius generis (sc. narrationis) uirtus ut +ita facta demonstres, ut mores eius de quo narres, ut *sermo*, ut +uoltus omnes exprimantur, ut eis qui audiunt geri illa fierique +uideantur'{33}. eandem quam altero loco pronuntiationis uim sermo +habet in Nigidi Figuli, scriptoris in multis rebus Varronem secuti +(cf. M. Hertz de Nigid. Fig. stud. et operib. p. 12 sq.), conmentariis +grammaticis in Gelli XIII, 6, 3 'rusticus fit *sermo* si adspires +perperam'. ex ipso igitur librorum indice non inprobabiliter +efficeres, ibi praecipue eas esse tractatas quaestiones quae ad rectam +uerborum pronuntiationem et puram elegantemque latinitatem pertinent. +quod si paullo accuratius circumscribimus, Ciceronis uerbis quae modo +excripsimus usi, Varroni agendum fuisse de uocis sono de spiritu de +litteris recte exprimendis de uitiis orationis uidemus. quod +argumentum cum optime conueniat cum eis quaestionibus quas stoici cum +rhythmorum poematumque expositione ad dialecticae locum "peri phônês" +referebant (cf. supra p. 6), rationem quae inter libros de lingua +latina et eos qui de sermone latino erant intercedat breuiter ita +significare possumus, ut illis stoicorum locum "peri pragmatôn", his +eorundem locum "peri phônês" scriptor persecutus sit. quae sententia +non eo spectat, ut et omnes res quas ibi stoici tractare solebant +eosdemque solos uel praecipuos auctores secutus Varro hos libros +conscripserit, sed priori illi operi alterum ex mente stoicorum +tamquam necessarium supplementum addidit, ne neglectae sint leges quae +ad linguam quatenus sonet et audiatur et conloquentium sit pertineant. +quae argumenti definitio singulorum fragmentorum accurata examinatione +et dispositione, ad quam nunc pergo, egregie confirmabitur. + + Footnote 32: Nonnullis enim locis (Gell. XVIII 12, 8. Aero ad + Horat. art. poet. 202. Rufin. l.s.s.) laudantur _libri de + lingua latina ad Marcellum_, ad quem libros de sermone latino + scriptos esse Gellius (XII 6, 3. 10, 4) tradit. praeterea + apud Gellium (XII 10, 4) et Charisium (p. 241, 27) legimus + _de latino sermone_, sed uterque aliis locis (Gell. XII 6, + 10. XVI 12, 7. Char. p. 103, 26. 124, 13. 126, 22. 135, 18. + 205, 15) eundem quem Hieronymus ordinem tuetur. + + Footnote 33: cf. I.C. Ernesti lex. technol. lat. rhet. + p. 354. L. Doederlein lat. synon. u. etymol. IIII p. 22. Cic. + orat. 20, 67. 23, 79. 45, 154. de orat. III 11, 42. ad + Herenn. III 13, 23. Quint. inst. or. VIII 3, 40 sq. cl. 3, + 15 sq. + +Incipiam *a prosodiis uel accentibus*. quas cum certo Gelli XVIII 12, +8 (fr. 61) testimonio constet in his libris explicatas fuisse, ex +eisdem sumptum est praeclarum fragmentum exquisitae doctrinae et +antiquae artis refertum, quod Seruius quem dicunt seruauit in opusculo +post Chr. Wasium in libro cui inscribitur Senarius siue de legibus et +licentia ueterum poetarum e Seruii Ms. cap. de Accentibus (Oxonii +1687) p. 62 plenius ab Iosepho ab Eichenfeld et Stephano Endlicher in +analectis grammaticis p. 525 sq. e codice Lauantino saeculi VIII uel +VIIII (praef. p. XXV) edito. sed non solum codex hic tam neglegenter +scriptus est, ut interdum de emendatione misere corruptorum uerborum +desperes, uerum etiam libellus ipse magis excerptorum inconditorum +quam iustae disputationis speciem praebet. quare primum quae in +Seruiano opusculo Varroni tribuenda sint quaerendum est, deinde +paucis eius referemus expositionem quorundamque locorum scripturam +considerabimus. + +Duae enim potissimum partes distinguendae sunt eaedemque prorsus +diuersae et nullo inter se uinculo coniunctae, quarum altera rursus +ex duabus particulis constat. primum enim Seruius docet quo accentu +uocabula latina et graeca enuntianda sint (§ 1-6), deinde nonnullis de +accentus et uocis natura interpositis (§ 7. 8), quomodo romani graeca +uocabula extulerint (§ 9-15). altera parte doctissime de numero +accentuum eorumque indole multis clarissimorum grammaticorum et +philosophorum testimoniis adlatis disputatur (§ 17-30). quae uero +priore particula de latinorum uerborum accentu proferuntur non modo +similiter a Donato I 5, 1 p. 1741P. Diomede p. 426P. Prisciano de +accentib. p. 1288P. Mart. Cap. III 272 p. 62 Gr. exponuntur, ut +posteriorum grammaticorum doctrinam hic haberi adpareat, uerum etiam +cum Maximi Victorini capite{34} de accentibus p. 1942P. ita rebus +uerbis exemplis consentiunt, ut alterum alterius librum expilasse +manifestum sit, quem Seruium fuisse non dubium est. nam primum nullo +modo explicari potest, qua de causa Seruius haud pauca de graecorum +uerborum accentibus additurus in fine huius particulae uerba _est +autem forma acuti accentus..._ posuerit quae leniter mutata apud +Victorinum re confecta suo loco leguntur. deinde haec prior disputatio +(§ 1-6) cum altera (§ 9-15), ut paragraphos interpositas (7. 8) nunc +mittam, non modo nullo uinculo conexa est, uerum etiam ab eodem +scriptore profecta esse non potest, quia cum supra (§ 5) de graecorum +uocabulorum graecis litteris scriptorum accentu actum sit, de eisdem +graecis uocabulis quasi re prorsus integra denuo quaeritur. accedit, +quod statim prima alterius particulae (§ 9) uerba _quod ad latinos +accentus attinet siue statiuos siue commutabiles satis dictum_ +ostendunt hanc ex alio fonte ac priorem particulam fluxisse, nam +accentuum mutationes ibi nullo uerbo tanguntur. quem fontem in +grammaticorum libris, qui hanc rem aut brevissime ut Seruius § 5 +expediunt aut omnino praetermittunt, frustra quaesiuimus. cum igitur +de conmuni fonte, e quo Seruius plura pauca Victorinus mutuatus sit, +cogitari nequeat Seruique libellum ab excerptore quodam neglegentur +conpilatum esse praeter ea quae exposui doceant uerba abrupta +paragraphi sextae statimque additum dictum Quintiliani{35}, quod hoc +loco neque intellegi nec ferri potest, alteram particulam Seruium e +Victorino sumpsisse alteram e scriptore nunc deperdito transtulisse +censeo. neutra uero ex Varrone fluxit, si ea sequimur quae certis +argumentis probari possunt. his igitur particulis reiectis ad alteram +partem magna eruditione insignem (§ 17-30) transeo, quam praeter +aliquot Serui additamenta totam e Varrone haustam esse Seruius ipse +satis manifeste declarat, qui eius egregiam harum quoque rerum +peritiam magnis laudibus effert eumque plurimis et clarissimis +auctoribus usum esse adfirmat. utrumque ad mediam quidem prosodiam +spectat, sed reliqua ab eodem esse accepta et res artissime inter +se coniunctae et Varronis sententia de flexa prosodia §22 prolata +reconditiorumque auctorum doctrina de eadem prosodia e scriptore +quodam doctissimo hausta et testimonia aliquot ex aliis scriptoribus +repetenda docent. incipiunt autem Varroniana his uerbis (§17) _Quot +ergo sint prosodiae dicendum est._ quae enim praecedunt{36}, quamuis +ea primo obtutu principium huius alterius disputationis esse facile +contendas, partim Varronis sententiae repugnant, qui infra (§24. 8) +uocis altitudinem sed non tempora syllabarum accentibus discerni +dicit, partim e paragrapho prima repetita sunt, partim ad superiorem +expositionem spectant. reliqua neglectis eis quae Serui esse res +ipsa docet ad Varronem refero, cuius praeterea paragraphi illae duae +prioribus particulis interpositae (7. 8) sunt, in quibus ex parte +eadem doctrina recurrit et interiores uocis et accentuum leges +tractantur, quibus cetera nituntur. + + Footnote 34: Quod caput non suo loco legi recte iudicauit + L. Spengel allg. schulzeitung 1832 II p. 285. + + Footnote 35: Serui uerba p. 526 §6 sunt haec: 'Est autem forma + acuti accentus ... uerbum hic non id intellegendum cui proprie + grammatici tempus cum persona dicunt accidere sed accipiendum + generaliter pro qualibet parte sermonis ut est a Vergilio (Aen. + VIII 404) dictum _ea uerba locutus_ et nobis mos est dicere + _uerba aliquem fecisse_, cum omnem orationem uolumus intellegi'. + quibuscum cf. Quint. inst. orat. I 5, 2: 'uerba nunc generaliter + accipi uolo, nam duplex eorum intellectus est, alter qui omnia per + quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium (art. poet. 311) + _uerbaque prouisam rem non inuisa sequentur_, alter in quo est una + pars orationis _lego scribo_'. + + Footnote 36: Seruius §16 p. 530: 'Accentus proprie qualitas + syllabarum hoc est indicium tempora syllabarum, naturam + positionemque significans. sunt enim tres: acutus grauis inflexus. + hi a graecis "prosôdiai" dicuntur. ergo in hoc cognoscere debes, + quaenam (quoniam _cod._) littera uocalis capit (facit _cod._) + accentum secundum ordinem syllabarum cuiuslibet partis orationis + primo loco, secundo uel tertio. + +Vocem enim corpus esse Varro docuit (fr. 55) eique propterea triplicem +obuenire extensionem, longitudinem altitudinem crassitudinem, in +utroque stoicorum placita secutus{37}. longitudinem tempore et +syllabis metiri, reliquis duabus conuenire accentum et spiritum dixit. +omnia haec tria sine dubio pari subtilitate ac diligentia persecutus +est, quorum unum tantum quomodo fere explicuerit Serui opusculo +docemur. in accentu enim tria rursus respexit (fr. 59): materiam locum +naturam prosodiae. ut omnia neglegenter et parum accurate excerpsit, +hic quoque multa omisit Seruius, duo praecipue diligentius excribere +dignatus (fr. 60), quot accentus probandi sint et quae eius sit +natura in uniuersum et eorum quos omnes agnouerint. quod ad numerum +prosodiarum adtinet Athenodorum peripateticum duas, Dionysium Thracem +tres secundum M. Terentium probasse legimus, Tyrannionem uero Amisenum +quattuor statuisse, praeter tres nimirum notissimas mediam quae inter +acutam et grauem interposita sit, eiusque auctoritati Varronem se +adplicuisse multaque ad eam defendendam protulisse. seriem +argumentorum aut non intellexit Seruius aut inuerecunde confudit, quae +haec fuit: cum nihil in natura sine media sit parte, nulli igitur +corpori ea desit, uox autem sit corpus, in hac quoque mediam prosodiam +esse debere. deinde de musica, quae ei imago prosodiae est, sic fere +scripsisse traditur: + neminem musicum esse, qui mediam uocem in cantu ignorauerit + nec quemquam potuisse dicere in sono chordarum aut uoce + tibiarum{38} assaue (uoce quarum aliaue _cod._) uoce + cantantium "mesên" esse, si non in omni uocis natura esset + medium minimeque mirum, ut in hanc multorum sensus non + aduertat, cum illum qui (ilia quae _cod._) in cithara aut + tibia (quia _cod._) aliquanto uberior est, saepe totum non + sentiat meatum. +minus quidem reliquis prosodiis notam esse pergit, sed primum omnium +rerum initia obscura et "mesên" initium cantus esse, quae nescio an ad +concentum fidium spectent, de quo cf. Westphal l.l. p. 109., deinde +omne medium non facile cerni. praeterea auctoritatem doctissimorum +scriptorum hanc prosodiam tueri eamque conmemorari praeter alios +a grammaticis Glauco Samio et Hermocrate Iasio, a peripateticis +Athenodoro et Theophrasto. addere poterat Aristotelem (rhet. III 1) +nisi hic flexam quam omittit "mesên" nominauit uel generaliter +uocis humanae sonos intellexit{39} (cf. classical journ. XI p. 73). +praeterea non absimilia apud Aristoxenum repperisse uidetur Vitruuius +(de archit. V 4, 2), qui quidem auctorem suum non admodum perspicue +reddidit. a media prosodia ad flexam transiit subtilissimeque de eius +natura quaesiuit, orsus a Glauci Samii sententia, qui sex protulerit +prosodias. tres enim harum tralatitias acutam grauem mediam, reliquas +uero diuersas tantum formas unius flexae esse, quam Eratosthenes +ex acuta in grauem, Theodorus contrario quoque cursu moueri +existimauerit. Theodori decretum Varro adsciuit sed singulari ratione +excoluit: 'ceterum (eam) Varro in utramque partem (utraque parte +_cod._) moueri arbitratur, neque hoc (hic _cod._) facile fieri sine +media, eamque acutum plerumque esse potius quam grauem, quod ea +propius utramque est, quam illa superior et inferior inter se'. in +quibus uerba _eamque acutam plerumque esse potius quam grauem_ aut +tollenda sunt aut corrigenda, quae et in sequentibus prorsus +negleguntur et per se inepta sunt, nam prosodiam quandam, quae +plerumque acuta interdum grauis est, peculiarem sane nemo dixerit. +acrius locum intuenti et a uerbis _quod ea propius utramque est_ +proficiscenti non dubium tibi uidebitur in uerbis illis suspectis +aliquid de transitu acutae et grauis ad mediam ut quae utrique propior +sit dictum fuisse et tale quid contextui necessarium esse. putabam +igitur _eamque acutae plerumque coiisse potius_ scribendum esse, sed +cum perfectum nusquam in hac expositione conpareat, tam leni remedio +non defungimur, sed aliquanto liberius procedendum et sic fere +scribendum est: _eamque acutae coniunctam plerumque esse potius_, qua +ratione si non uerba certe sententiam scriptoris recuperatam esse mihi +est persuasum. unum quidem restat. de acuta sola enim dicitur, quamuis +ex sequentibus _quod ea propius utramque est_ satis eluceat utrique +prosodiae eam propiorem esse quam alteri acutam alteri grauem. sed +hoc quominus a librario peccatum mihique sanandum ducam excerptoris +prohibeor socordia, qui num haec religiose ut debuit rettulerit uel +omnino intellexerit ualde dubito. Varronis autem disputationem hanc +fuisse uides, cum media prosodia et acutae et graui propior sit, quam +quae utrique est contraria, in flexa prosodia uocem plerumque non +magnum illum transitum ab acuta ad grauem, a graui ad acutam facere, +sed hunc minorem ab acuta ad mediam, a media ad grauem{40}. quae +quibusdam Serui nugis interpositis proxime de media uix suo loco +leguntur, ad Varronem quamquam misere deprauata referenda existimo, +quem de singulari natura acutae prosodiae disputasse eique reliquas +opposuisse suspicor, ut ita mediam graui potius quam acutae +conparauerit, nam altitudine eam non longius ab acutu, quam a graui +abesse uidimus cf. Corssenum l.l. p. 242{41}. his expositis de +prosodiarum natura et nominibus grauissimis auctoribus laudatis +tractauit. prosodiam cuius uaria nomina apud Gellium XIII 6, 1, uarias +definitiones habes apud Theodosium p. 61, totam in altitudine uocis +positam ideoque musicis sonis finitimam esse dixit{42}, unde etiam +nomina singulorum accentuum, quotcunque grammatici uel rhetores +excogitauerint, facilem explicationem habere. in primis de acutae +natura egregie disputauit quam graui breuiorem esse dixit, ut in +organis musicis et citharae chorda tenuior acutiorem sonum habeat, +et tibiae quo angustiores eo acutiores 'adeo ut corniculo uel +"bombukiô"{43} addito grauior sonus reddatur; quod crassior exit +in aera'. pariter in pulsu chordarum citius acutam transuolare, et +chordas quarum sonus grauior longiores esse, quod laxius tendantur. +fistulae quoque calamos breuissimos acutissimos esse et tibias quo +acutiores eo breuiores{44}, + et his (ut Serui uerbis utar) foramina quam sunt ori proxima + et breuioris aeris motum persentiscunt, tam uocem reddunt + acutam; sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae + uelut quaedam istamina, acuta tenuior est quam grauis et breuis + adeo, ut non longius quam per unam syllabam, quin immo per unum + tempus protrahatur. +perperam Vindobonenses haec in duo enuntiata discerpsisse uiderunt +Weil et Benloew l.l. p. 10, sed quid lateat sub istamina uel stamina, +quae frequens corruptio est, non adsecuti sunt. mihi non dubium +uidetur, quin discrimina sonorum in uoce humana quibuscum singula +tibiae foramina sonosque per ea emissos conparauerit, hic significanda +fuerint, quae nos dicimus _intervalle_ (cf. Aristox. l.l. p. 15), +ideoque suspicor uocem graecam "diastêmata", quam non magis intellexit +librarius quam omnia graeca, ita corruptam esse. denique de notis et +ordine accentuum Varro disputauit. quod autem supra posui Varronem +non solum de accentibus egisse, uerum etiam de spiritu et syllabarum +longitudine et breuitate, id extrema libelli Seruiani confirmatur +particula, qua de longitudine syllabarum diuersisque metricorum et +rhythmicorum rationibus (cf. A. Rossbach griech. rhythm. p. 18) eum +disputasse docemur. + + Footnote 37: Laert. Diog. VII 55. "sôma d' estin hê phônê kata + tous stôikous hôs phêsin Archedêmos te en tê peri phônês kai + Diogenês kai Antipatros kai Chrusippos en tê deutera tôn phusikôn. + pan gar to poioun sôma esti, poiei de hê phônê prosiousa tois + akouousin apo tôn phônountôn". VII 135. "sôma d'esti, phêsin + Apollodôros en tê phusikê, to trichê diastaton, eis mêkos eis + platos eis bathos touto de kai stereon sôma kaleitai." cf. Stob. + ecl. phys. I 15 p. 340. 350 Heer. + + Footnote 38: Ita scribendum est. nam neque hoc loco Wasii + _buccinarum_ nec paullo inferius Vindobonensium _cithara + auditur quia_ idoneum est. tibiae, quae uox etiam infra p. 533 + _tiuia_ (correctum ex _uita_) scribitur, in bis rebus ubique + conmemorantur, et Varro hoc loco notissimorum organorum musicorum + exemplo demonstrare uolt, quid sonus medius sit. "mesê" autem + primitus nominabatur media chorda heptachordi eiusque sonus (Varr. + de l.l. X 46 p. 571. cf. fragm. post Censorin. 12, 3 p. 90 Iahn. + R. Westphal harmonik u. melop. d. griech. p. 84 sq.), postea erat + certa notula musica cuiusuis organi, quamquam iam in octachordo + nondum media erat, ut aut metuam ne nomen magis quam rem Varronem + respexerit, aut hic quoque uestigia singularis neglegentiae + Seruianae notandae sint. noli autem mirari quod tam audacter + _illa quae_ in _illum qui_ mutaui; in archetypo enim e quo codex + Lauantinus descriptus est uerba admodum breuiata legebantur, unde + uerborum exitus saepissime corruptos esse adnotatio nostra critica + docet. num autem in extremis uerbis recte Varronis mentem + adsecutus sim qui rei musicae me peritiores sunt uideant. + + Footnote 39: Eadem quae Glaucus Samius prosodiis prioribus dederat + nomina recurrunt in fragmento quod ex eodem fonte, Herodiano ut + uidetur, atque Arcadii qui dicitur liber uigesimus fluxit et + secundum codicem Parisinum 2603 a Goettlingio ad calcem Theodosii + p. 202 sq. editum est. ibi leguntur haec: "hê prosôdia oun phêsi + tasis esti phônês poia, êgoun poiotêta tina echousa; ê gar + epitetamenê estin ê aneimenê ê mesê, toutestin ê oxutonos ê + perispômenos." extrema uerba excerptoris stupiditati tribuenda + esse prioribusque nullo modo conuenire adparet, cf. Georg. + Choerob. I p. 17 Gaisf.: "hoi gar kurioi tonoi tôn lexeôn duo + eisin hête oxeia kai hê perispômenê; hê gar bareia ouk esti lexeôs + tonos alla sullabês." + + Footnote 40: Recte P. Langen in Fleckeiseni annal. 1859 p. 49 (cf. + eundum de gramm. lat. praeceptis quae ad accentum spectant p. 6 + sq. Lucianum Muellerum de re metr. poet. lat. p. 373) hunc locum + corruptum esse uidit, sed ex ineptis uerbis inepta conligere + quam emendationem periclitari maluit. idem pauca tantum e Varrone + Seruium hausisse contendit, e cuius opusculo num Varro flexam + prosodiam statuerit perspici non possit. quorum alterum tota + nostra disputatione refutatur, illud breuiter hic refellendum est. + uerba §21 p. 530 _in eadem opinione et Varro fuit_ ad Tyrannionis + opinionem quattuor prosodias esse spectant, nam alia Tyrannionis + opinio non profertur, quare non uideo quid his verbis dictum sit, + nisi easdem quattuor prosodias, itaque flexam quoque Varronem + probasse nec quid neglegentia in re tam plana peccare potuerit + intellego. manifestior alter locus est (_ceterum Varro_ e.q.s.) + de quo modo egi. quod enim ex tribus Glauci prosodiis quae uni + flexae respondent duae tantum examinantur id fortasse Serui + peccatum. largiamur uero hic non modo aliquid desiderari, sed de + ipsa "nêtê" (ea uoce, quae quamquam male scripta aliter uix legi + potest, quamnam uocis modulationem Glaucus significauerit obscurum + est; "nêtê" in musica summus systematis sonus, in octachordo quam + nos dicimus _octave_ est cf. Westphal l.l. p. 84 sq.) Varronem + agere, ut Langen uoluit; tum ipsa prosodiae huius descriptio + docet, motum quendam in utramque partem ei tribui, nam hanc + mutationem, quam H. Weilium et L. Benloewium théor. gén. de + l'accent. lat. p. 14 dubitanter protulisse miror, nemo inprobabit + qui de his rebus iudicare didicit. talis uero motus nec acutae nec + graui nec mediae adscribi potuit sed soli flexae quam omnes fere + grammatici (cf. Aristoph. Byzant. Pseudo-Arcadii p. 202 Schm. + Diomed. p. 431, 6 K Prisc. de accent. II p. 520, 2 K. al.) ex + acuta et graui constare dicunt quare si Varro hoc de quadam + prosodia scripsit, utrum eam "nêtên" an "perispômenên" nominauerit + nihil refert, re uera flexa erat.--Ceterum cf. de Serui opusculo + et rebus ibi tractatis Weil et Benloew l.l. p. 5 sq. W. Corssen + ausspr. uocalism. u. betong. d. lat. II p. 202 sq.) + + Footnote 41: Weil et Benloew l.l. p. 13 uerba § 23 p. 533 _media + quae inter duas quasi limes est_ et infra §24 p. 533 _inter has + est_ "mesê", _latine media, quia limes est per quam duae + supradictae ultro citroque commeant_ ita intellexerunt, ut + syllabas quae inter acutas et graues interpositae essent cum media + prosodia efferri putarent. de talium syllabarum accentu nihil + quantum e Seruio conligi potest a Varrone traditum, quem mediam + altitudinem tantum sonorum spectasse idcircoque mediam inter + grauem et acutam posuisse eamque utriusque quasi conpitum (§21 p. + 531) duxisse uidimus. sine dubio media in quibusdam syllabis + audiebatur sed ex opusculo nostro quae fuerint non patet. Langen + l.l. p. 63 hoc inuentum Gallorum recipit indeque cum haec doctrina + ueritati repugnet, ipsam disputationem Varrone indignam esse + efficit. + + Footnote 42: cf. Aristoxeni elem. harm. I uel potius "peri archôn" + 1 p. 18 Meib. (cf. Porphyr. ad Ptolem. harm. l.l. p. 257. G.L. + Mahne diatr. de Aristox. p. 179 n. Westphal l.s.s. p. 41 sq. P. + Marquard de Aristox. Tarent. el. harm. p. 33 sq.) "legetai gar dê + kai logôdes ti melos, to sunkeimenon ek tôn prosôdiôn, to en + tois onomasi. phusikon gar to epiteinein kai anienai en tô + dialegesthai." Aristid. Quint. de mus. I p. 8 Meib.: "tasis de + esti monê kai stasis tês phônês. tautês de eidê duo anesis te kai + epitasis. anesis men oun estin hênika an apo oxuterou topou epi + baruteron hê phônê chôrê; epitasis de hotan ek baruterou metabainê + pros oxuteron. ek dê toutôn ta genomena to men barutêta to de + oxutêta prosagoreuomen." cf. Sext. Emp. "pros mous." p. 756. 9 + Bekk. Mar. Vict. IIII 2, 7 p. 2605P. Dionys. Halic. de conpos. + uerb. 11 p. 126 Schaef.: "dialektou men oun melos heni metreitai + diastêmati tô legomenô dia pente hôs engista; kai oute epiteinetai + pera tôn triôn tonôn kai hêmitoniou epi to oxy, oute anietai tou + chôriou toutou pleion epi to bary. ou mên hapasa ge hê lexis hê + kath' hen morion logou tattomenê epi tês autês legetai taseôs, + all' hê men epi tês oxeias, hê de epi tês bareias, hê de ep' + amphoin. tôn de amphoteras tas taseis echousôn hai men kata + mian sullabên sunephtharmenon echousi tô oxei to baru, has dê + perispômenas kaloumen, hai de en heterô te kai heterô chôris + hekateron, eph' heautou tên oikeian phulatton phusin." + + Footnote 43: Ita scripsi pro codicis _bamborio_ quod Vindobonenses + in _bomborio_ a "bombos" ductum mutare uoluerunt. "bombux" praeter + phalaenam illam notissimam secundum Pollucem IIII 82. Hesych. + u. "bombux" genus quoddam tibiarum, teste Polluce IIII 70. + Pseudo-Arcad. p. 213 Schm. cl. Plut. quaest. symp. VII p. 317 A + pars quaedam tibiarum est, quare diminutiuum, quamquam in hac + significatione (bestiola est Aristoteli hist. anim. V 19, 24 al.) + non occurrit quod sciam, eodem modo ac "bombux" pro tibiarum parte + quadam usurpatum existimo, quae pars ut Arcadius l.s. et locus + noster indicare uidentur eadem erat quam graeci plerumque "keras", + latini cornu uel corniculum nominabant. cf. Ouid, metam. XI 16. + Hor. carm. I 18, 14. C.F. Heinrich ad Iuuen. VI 314. Aristotelis + metaphys. _N_ 6 p. 1093b 3 scholiastam p. 832a 45 recte + explicuisse uix credo. + + Footnote 44: cf. Theophrastum in Porphyrii conm. in Ptolemaei + harmonica ap. Ioh. Wallisium op. math. III p. 243 "Ho gar + makroteros aulos baruteros, en hô pleion to pneuma peri ho pan hê + kinêsis." multa omnino huc facientia habes in Ptolemaei harm. I 2. + 3 (l.l. p. 4 sq.) et Porphyrii conmentario in libri primi capita + priora III p. 191 sq.--cf. Macrob. in somn. Scip. II 4, 5. + +Antequam quaerimus quo in libro has res scriptor persecutus sit, +pauca de eius auctoribus et nostro Varronianae doctrinae auctore +interponenda sunt. usus est Varro Tyrannionis{45} libro, quem hanc +tenuem "theôrian" tractasse e Ciceronis epistula ad Atticum XII 6, 2 +notum erat; minus certum uidetur num has quaestiones de generalibus +prosodiarum legibus in libro "peri tês Homêrikês prosôdias", recte +ad maiorem Tyrannionem relato ab H. Planero de Tyrann. gramm. p. 7, +exposuerit. huius uero sententiam de quattuor prosodiis cum suam +fecerit, non inprobabile est eum ex eodem libro haec illa de priorum +grammaticorum placitis accepisse. ex his auctoribus non magis constat +de Dionysio Olumpio quam de Epicharmo Syracusano{46}. Glaucus +Samius{47} idem fuisse uidetur ac Glaucon Teius, ut eius patriam +ueteres non certo explorasse uideantur, quem Aristoteles{48} de +actione uel de usu uocis in dicendo scripsisse testatur eundemque +librum uel Tyrannio uel Varro inspexit. Theodori Byzantii, quem Plato +(Phaedr. p. 226 E) "logodaidalon" uocat, artem rhetoricam (cf. Dionys. +Hal. de Isaeo 21 p. 211 Sylb. Cic. Brut. 12, 48. L. Spengel art. +script. p. 98 sq.) in usum suum Varronem, ut ita breuitatis causa +loquar, conuertisse puto, nam Theodorum "hou to phônaskikon pheretai +biblion pankalon" (Laert. Diog. II 103) Gadarenum uel Rhodium +(cf. Quint. III 1, 7. G. Westermann gesch. d. beredsk. I p. 186 sq.) +fuisse ueri est simile. Ephorus quoque Isocratis discipulus in libro +"peri lexeôs" (cf. Theo progymn. II p. 71, 22 Sp. Cic. orat. 57, 172. +57, 191. 64, 218) de rhythmo oratorio eodemque loco de accentu puto +egit. paucissima de grammaticis dicenda sunt. de Hermocrate Iasio +nihil conpertum nisi eum Callimachi magistrum fuisse (Suid. +"Kallimachos" cf. Mar. Vict. I 4, 96 p. 2468P), Eratosthenes +Cyrenaeus in libro musico uel mathematico (cf. G. Bernhardy Eratosth. +p. 169) suam de flexo accentu sententiam exposuit, Dionysius Thrax de +tribus accentibus uolgaribus in arte grammatica (Bekker anecd. gr. +II p. 629 sq.) dixit, Ammonium Alexandrinum obseruationes de rebus +prosodiacis fecisse scimus (Bekk. l.l. I p. 470. III p. 1006). +restant peripatetici Athenodorus et Theophrastus, quorum alterum +quamquam summi acuminis uirum usquam memoratum{49} non inuenio, alter +num de media prosodia in libro "peri technês rhêtorikês" uel "peri +lexeôs" (cf. Max. Schmidt de Theophr. rhet.{50} p. 37 sq. H. Vsener +anal. Theophr. p. 20) an in libris "peri mousikês" locutus sit +incertum est, ex his uero tantum non omnia de musicis organis et +sonorum rationibus Varronem mutuatum esse admodum ueri simile est. his +adnumerare licet Aristoxenum, quem in superioribus interdum testem +protulimus; quamquam enim Theophrastus in musicis rebus ab aemulo suo +magno non ita longe discessisse uidetur (cf. Aristox. ap. Boeth. de +mus. V 3 p. 1288 Mign. Theophr. ap. Porphyr. l.l. p. 241 sq.), Varro +sine dubio omnium musicorum principem non neglexit, cuius libros eum +lectitasse infra quoque uidebimus. tot antiquissimorum et magnam +partem reconditorum scriptorum libros consuluit uel saltem sententias +rettulit, ut optime hinc quanto studio et quali eruditione hos libros +conposuerit conligamus. + + Footnote 45: cf. turbatam Suidae de Tyrannionibus glossam cl. + W. Drumann gesch. Roms V p. 85. I. Hasenmueller de Strabonis geogr. + uita p. 23 sq. I. Bernays d. dialoge des Aristot. p. 31. 150. cum + uero Ciceronis epistula a.u. DCCVIII scripta sit (cf. F.W. Fischer + roem. zeitt. p. 297), male correxit Suidam M. Schmidt Philolog. + VII p. 365. + + Footnote 46: De Epicharmo litterarum inuentore uid. Plin. VII 192. + Villoison anecd. gr. II p. 187. Bekker anecd. gr. II p. 782. + Cramer anecd. Oxon. IIII p. 400. cl. I. Franz elem. epigraph. + graec. p. 21. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. LXIII. C.I. Grysar de + Doriensium com. p. 157 sq. G. Bernhardy griech. litt. II 2 p. 461. + + Footnote 47: Alius erat Glaucus Rheginus uel Italus, Democriti + Abderitae aequalis (Laert. Diog. VIIII 38) qui scripsit "peri tôn + archaiôn poiêtôn te kai mousikôn" (Plut. de mus. 4 cl. uit. X + orat. p. 833 D). cf. R. Volkmann praef. Plut. de mus. p. XII. + E. Meier opusc. II p. 159. + + Footnote 48: De nominibus Glaucus et Glaucon uid. M. Sengebusch. + diss. Hom. I p. 208. cf. Ritschl de Oro et Orione p. 3 sq.-- + Aristot. rhet. III 1: "triton de toutôn, ho dynamin men echei + megistên oupô d' epikecheirêtai, ta peri tên hupokrisin ... dêlon + oun hoti kai peri tên rhêtorikên esti to toiouton hôsper kai peri + tên poiêtikên; hoper heteroi tines epragmateuthêsan kai Glaukôn + ho Têios. esti de autê men en tê phônê, pôs autê dei chrêsthai + pros hekaston pathos, hoion pote megalê kai pote mikra kai pote + mesê. kai pôs tois tonois, hoion oxeia kai bareia kai mesê, kai + rhuthmois tisi pros hekaston", ut fortasse a Glauco Aristoteles + mediam prosodiam transtulerit. Glauci artis meminit schol. Plat. + Phaed. (p. 108 D) p. 234 Herm.: "esti de kai hetera technê + grammatôn, hên anatitheasi Glaukô Samiô, aph' hês isôs kai + hê paroimia diedothê." cf. Zenob. II 91. hunc praue confudit + scholiasta cum Glauco Chio, quem Herodot. I 25 (cf. Pausan. + X 16, 1) "sidêrou kollêsin" inuenisse dicit. (cf. Fr. Osann anecd. + rom. p. 301.) + + Footnote 49: I.A. Fabricius bibl. gr. III p. 472 unum profert + Athenodorum cuius "peripatous" Laertius Diogenes ter quaterue + adhibuit. + + Footnote 50: Frustra fragmenta rhetorica exceptis quattuor ex + Demetrii "peri hermêneias" (p. 191) quaeris in fragmentorum + Theophrasteorum conlectione, quam nuper edidit F. Wimmer, qui + quamquam aliorum sollertia se fructum esse praedicat, ne Schmidti + quidem librum I s.l. nouit. + +Num uero qui hanc doctrinae Varronianae particulam nobis seruauit +ipse ex illius libris eam decerpserit ualde dubium uidetur. homini +enim tantae neglegentiae, quantae opusculi nostri conpilatorem esse +cognouimus, talem industriam uix tribuerim. uerum potius ex alio +scriptore neque indocto homine, fortasse ipso Seruio Vergilianorum +carminum conmentatore{51}, qui hunc antiquae eruditionis pannum cum +ipsius temporum doctrina consuit, haec fluxisse existimo. quod etiam +suadere uidentur quae de auctorum quorundam uita ut Dionysii Thracis +et Tyrannionis (cf. Plut. Lucull. 20) hic leguntur, de qua Varro +tacere uel breuissime ingenium scriptoris praedicare solet. talia +autem opusculi conpilatorem multo posterioris ut genus scribendi +prodit temporis uirum nec nouisse nec conquisiuisse arbitror. + + Footnote 51: In eo conmentario haud pauca occurrunt, quae ei + particulae quam nostro opusculo peculiarem esse diximus similia + (ut Aen. I 100. II 778. III 569. IIII 268. V 613 al.), in hoc + uero omnia exempla e Vergilio sumpta sunt. + +Quaerentibus *in quo libro operis de sermone latino* haec disputatio +posita fuerit quodam modo adiumento nobis est unus Acronis quem dicunt +(cf. H. Vsener ind. lect. aest. Bern. 1863 p. VII) locus qui ad Horati +artem poet. 202 sic scribit 'Varro ait in III disciplinarum et ad +Marcellum de lingua latina quattuor foraminum fuisse tibias apud +antiquos, et se ipsum ait in templo (Apollinis) Marsyae uidisse tibias +quattuor foraminum'. (fr. 60A) haec optime conueniunt cum eis quae +apud Seruium de diastematis in citharis tibiisque et in humana uoce +legimus, quo consensu Varronem in hac libelli Seruiani parte ubique +fontem esse uides. numerum uero III Ritschelius quaest. Varr. p. 20 +sq. ad libros disciplinarum, quorum tertius de rhetorica{52} erat +pertinere non posse censuit, itaque aut sic corrigendum ut liber +septimus qui musicam tractauerit et sine dubio hic indicatus sit +efficiatur aut ad alterum titulum referendum esse. VII autem cum non +facile in III corrumpatur, alterum praeferendum est. quo testimonio +lubrico quidem et non satis firmo donec idem reliquorum librorum +argumento confirmabitur confidere liceat. praeter Acronis uerba cum +Serui expositione coniungenda uidentur quae idem Seruius si quidem +est idem ad Verg. Aen. VIII 618 (fr. 60B) e Varrone adscripsit (cf. +C. Bartholini de tibiis uet. p. 54 sq. R. Volkmann ad Plut. de mus. +p. 142 sq.) + + Footnote 52: In libri rhetorici parte de elocutione (cf. + L. Spengel nou. mus. rh. XVIII p. 492) tibias conmemorari posse + non prorsus negem. illud autem quod ad accuratam disputationem + spectat in libro de musica fuisse sane multo maiorem habet + probabilitatem, quare transpositionem illam recipere non dubito. + +In *tertio* igitur *libro* easdem res perlustrauit Varro quas antea +Aristophanem Byzantium (p. 12 ed. A. Nauck, cf. C. Goettling lehre v. +acc. d. gr. spr. p. 10 sq. A. Rossbach griech. rhythmik p. 33. F.A. +Wolf proleg. ad Hom. p. CCXVIIII sq.) consociasse Arcadius quem dicunt +testatur (p. 212 Schm.): "tricha temôn tên kinêsin tês phônês, to men +eis chronous, to de eis tonous, to de eis auto to pneuma. kai tous men +chronous tois rhythmois êkase, tous de tonous tois tonois tês +mousikês" (cf. Theodos. p. 204, 6 Goettl.). accentus igitur musicam +naturam Aristophanem reliquosque quos supra recensui secutus agnouit +neque in legibus generalibus inuestigandis se continuit sed etiam usum +prosodiarum in singulis uocabulorum generibus eum explicuisse Gelli +locus (fr. 61) a quo orsus sum ostendit. quod in reliquis quoque rebus +sine dubio fecit. de syllabarum temporibus{53} praeter ea quae Seruius +habet quid docuerit dici nequit{54}. conmunem certe syllabam ab eo +_mediam_ esse adpellatam e Mario Victorino I 5 p. 30 G. p. 2471P. +suspicor, quem ne plura hoc capite e Varrone hausisse putes Luciani +Muelleri uide disputationem (l.l. p. 16 sq.). ordinem autem rerum si +Seruio est fides hunc instituit, ut primo de spiritu deinde de accentu +postremo de syllabarum longitudine et breuitate ageret, quae ratio +praeterea eo conmendatur, quod ita simplicissimum transitum ad +sequentem sibi parauit librum. + + Footnote 53: De adspiratione infra disputabo. + + Footnote 54: In quo rerum conexu duo reliqua huius libri + fragmenta fuerint difficile est dictu; fortasse de primae + syllabae longitudine in _fenore_ (fr. 62) locutus ad originem + huius uocabuli ut adsolet transiit. ceterum Ludouico Mercklin + d. citiermeth. d. Gell. p. 649. et Iulio Kretzschmer de Gelli + fontib. p. 9 (cf. M. Hertz in Fleckeiseni ann. 1862 p. 715 + sq.) Cloati Veri dictum Varroni Gellium debere negantibus + adsentior. quod enim a Verrio Flacco (teste Festo u. obstitum + p. 193. subuculam p. 309. molucrum p. 141 sacrima p. 318, + posterioribus enim locis certissimum Vrsini supplementum; + solus occurrit Cloatius u. obscum p. 189. piacularis p. 213.) + saepe cum Aelio Stilone laudatus est, id in utramque partem + ualet atque uter ab altero adhibitus sit non facile adfirmabis. + neque e Varrone de l.l. V 102 p. 104 ubi conplura uerba latina + e graeco ducta recenset, quorum quaedam a Cloatio tractata esse + Macrob. sat III 18, 4. 19, 2 docet (cf. praeterea de l.l. VI 96 + p. 277 cum Gelli XVI 12, 2), Varronem Cloati libris usum esse + efficies, nam haec uterque ut alia mittam a conmuni auctore + Hypsicrate (cf. de l.l. V 88 p. 90, M. Schmidt Philol. III p. 458. + M. Sengebusch diss. hom. I p. 11 sq.) accipere potuit. + +*Quartus* enim *liber de rebus metricis* erat, quas Varronem +explicuisse sat magnus fragmentorum numerus demonstrat, in hoc libro +explicuisse euincit Rufini testimonium probabiliter emendatum (cf. +supra p. 47). et egregia congruentia qua tam apte et conuenienter +argumenta tertii et quarti libri sese excipiunt haud sane mediocriter +hanc rerum dispositionem firmare ac munire mihi uidetur. + +Versus secundum Varronem (fr. 69) uerborum iunctura est, quae per +articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. quam definitionem +qui proposuit praemittere debuit quid sint articuli commata rhythmus. +propterea Varroni tribui quae apud Victorinum, quem Aphthonium dici +mauolt Th. Bergk philolog. XVI p. 639 sq., hoc fragmentum praecedunt +et de colis commatisque agunt (fr. 68). de differentia metri ac +rhythmi M. Terentium dixisse certiores nos facit Diomedes (fr. 66), +e quo testimonio de utriusque natura eum disseruisse sequitur. quae +igitur apud Victorinum et Diomedem, ad quos frustula quaedam huius +libri peruenisse iam uidimus, de hac re conuenientia inter se +leguntur, probabiliter ad Varronem referemus. confirmatur autem hoc +Augustini auctoritate, quem in libris de musica e Varronis libro de +eadem re scripto hausisse recte uidit H. Weil in Fleckeiseni annal. +1862 p. 336. 344 cf. Bergk l.s. p. 641, praeterea ad eundem pertinent +quae uterque de poetice (fr. 59) habet cl. Isidori orig. VIII 7, 3 et +Varronis Parmenone ap. Nonium u. poesis p. 428. circumspecto uero +in his rebus iudicio opus est, cum non solum omnes fere scriptores +metrici latini a Caesio Basso (cf. O. Iahn conm. in Pers. sat. VI 1 +p. 211 sq. H. Wentzel symbola crit. ad hist. script. metr. lat. +p. 6. E. a Leutsch philolog. XI p. 739 sq.) pendeant, e quo +Atilium Fortunatianum Diomedem Terentianum Maurum hausisse ostendit +C. Lachmann praef. Terent. Maur. p. XVI. cf. Wentzel l.l., uerum etiam +omnes cum bona et antiqua doctrina posteriorum temporum uana inuenta +dubiasque uel falsas obseruationes miscuisse et confudisse constet +(cf. A. Rossbach de metr. graec. disp. alt. p. 16 sq. R. Westphal d. +fragm. u. lehrs. d. griech. rhythm. p. 102. 113. al. I. Caesar grundz. +d. griech. rhythm. p. 273 sq. H. Weil l.s.s. p. 338 sq. Luc. Mueller +de re metr. poet. lat. p. 16 sq.). praeterea Mari Victorini ars +grammatica de orthographia et metrica ratione et Diomedis liber +tertius tam mire inter se consentiunt{55}, ut conmunem auctorem siue +Caesius Bassus siue alius fuit prodant. quibus omnibus consideratis in +eis quae necessario uel saltem certis rationibus a Varrone repetenda +suat me continere quam omnia quae eo non indigna uidentur credule +congerere malui. + + Footnote 55: Idem consensus cum Diomede in arte grammatica uolgo + Maximo Victorino adscripta et post Putschium a Lindemanno in + corpore grammaticorum lat. I p. 271 sq. edita conspicuus est + (cf. L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286. F. Osann beitr. + z. gr. u. roem. litteraturgesch. II p. 355 sq.). quare non tam + inprobabile ab eodem scriptore duas illas artes profectas esse + mihi uidetur, quam Osanno l.l. p. 371, qui tamen ipse eadem apud + Marium et Maximum quibusdam locis recurrere concedit cf. L. Lersch + ztschr. f. alterthw. 1840 p. 116. Wentzel l.l. p. 55. + +In rhythmo definiendo Aristoxenum Varro secutus est. M. Terentio est +enim 'rhythmus pedum temporumque iunctura uelox diuisa in arsi et +thesi, uel tempus quo syllabas metimur' (fr. 64), Aristoxeno "rhuthmos +esti chronôn taxis" (Max. Planud. in Hermog. id. V p. 454 W. cf. +anon. schol. VII p. 892) uel "chronos diêrêmenos eph' hekastô tôn +rhuthmizesthai dynamenôn" (Bacch. p. 22 Meib.), quas generaliter +positas definitiones eum ad rhythmum qui in uoce ualet pergentem ita +circumscripsisse, ut Varroniana proxime ad eam accedat R. Westphal +l.l. p. 86 sq. p. 101. cl. Aristox. rhythm. elem. p. 272. 276 Mor. +ostendit {56}. etiam in metro explicando, de quo quid Aristoxenus +senserit ex Aristide Quintiliano{57} (cf. A. Rossbach griech. metr. +p. 13 sq.) conligendum est, ab hoc non discessit, nam metrum rhythmum +modo finitum dixit (fr. 65), et hac definitione nixus quid inter +utrumque discrimen sit accuratius exposuit (fr. 66). cum autem in +metri definitione praecipuum ei sit quod finem habet, statim hoc loco +eum disputasse existimo de finibus uel clausulis metrorum (fr. 67), de +quibus cf. R. Bentley sched. de metr. Terent. p. 8. ad Terent. Adelph. +IIII 4,1. G. Hermann elem. doctr. metr. p. 181. 432. deinde partes +quasi metri recensendae erant cola commata periodi (fr. 68), cf. +Westphal philol. XX p. 79 sq., quorum colon est quod finitis constat +pedibus, comma in quo pars pedis remanet, quae nomina constanter +confunduntur, ut a Diomede p. 498, 10, immo a Victorino ipso qui +statim post has definitiones (I 13, 2 p. 2498P) _arma uirumque cano_ +colon adpellat, cum sit comma, cf. Atilium Fortunatianum quem dicunt +II 28, 8 p. 2699P. utrumque igitur ad caesuram spectat, quae si cum +fine pedis conuenit colon, si in pedem incidit comma efficit{58}. +uersum autem a metro ita distinxit, ut eum caesura in duas diuidi +partes diceret, quod in definitione uersus supra scripta a (fr. 69) +Victorino ut omnia fere quae ad nos nunc pertinent obscuratum quamquam +non prorsus deletum, manifestis uerbis Augustinus et Victorinus aliis +locis tradunt (cf. H. Weil l.l. p. 336); eumque uocari a uersura et a +dimetro ad hexametrum progredi uoluit. qui uero uersus faciant uates a +uersibus uiendis nuncupari uel graece poetas a "poiein" (fr. 70), unde +poetice quoque et poesis et poema sint ducta, quorum illa ars ipsa, +altera perpetuum argumentum uersibus tractatum ut Enni annales, +tertium carmen quodque uel minus uel maius sit. hoc secundum stoicos +dictum esse docet Posidonius apud Laert. Diog. VII 60: "poiêma de +estin, hôs ho Poseidônios phêsin en tê peri lexeôs eisagôgê, lexis +emmetros ê erruthmos meta skeuês to logoeides ekbebêkuia; to erruthmon +de einai to 'Gaia megistê' kai 'Dios aithêr'. poiêsis de esti +sêmantikon poiêma mimêsin periechon theiôn kai anthrôpeiôn" (cf. +R. Schmidt stoic. gramm. p. 50. Lucil. ap. Non. u. poesis p. 428). +breuiter tum quibus uersuum generibus poetae latini{59} usi sint +significant, ut mihi quidem uidetur. ad hunc igitur locum Rufini +testimonium (fr. 71) de fabulis Plautinis et Terentianis (cf. +F. Ritschl parerga Plaut. et Terent. I p. 359) refero. + + Footnote 56: Has definitiones cum Aristoxeneis quem ad modum ab + ipso prolatae erant prorsus conuenire non magis adfirmare uolo, + quam in his Varronis ipsa uerba seruata existimo. reputa enim, + omnes fere metricorum latinorum definitiones inter se pugnare et + hebeti iudicio nec rebus subtiliter perceptis esse perscriptas, + praeterea singulos scriptores longe a primo fonte abesse, pluribus + qui eadem retractauerint interiectis auctoribus, neque sane miram + tibi uidebitur Varronis doctrinam haud mediocriter deprauatam et + deformatam esse. quamuis uero Aristoxeno Varronem usum esse mihi + constet, omnia quae in Victorini libris ex illo fluxisse Westphal + (l.l. p. 91. 101. al. cf. harmonik u. melop. d. gr. p. 36 sq.) + probauit Varroni tamquam ab hoc accepta tribuere nolui, quia + etiam alios uelut Caesium Bassum ex illo, posteriores autem ex + enchiridiis posteriorum Graecorum, qui iterum ilium hic illic + adhibere potuerunt, hausisse uel certum est uel probabile. + + Footnote 57: I p. 49 Meib.: "metron men oun esti sustêma podôn ex + anomoiôn sullabôn sunkeimenon epi mêkos summetron. diapherein de + tou rhuthmou phasin, hoi men hôs meros holou, tomên gar rhuthmou + phasin auto, paro kai metron eirêsthai, dia to meirein ho sêmainei + merizein. hoi de kata tên hulên; tôn gar ginomenôn ek duoin + anomoiôn toulachiston gennômenon ton men rhuthmon en arsei kai + thesei tên ousian echein; to de metron en sullabais kai tê toutôn + anomoiotêti." + + Footnote 58: Vnde etiam adparet paullo inferius apud Victorinum + (I 13,6 p. 2498), quem omnino iusto corruptiorem edidit Thomas + Gaisford, _non_ inserendum esse: 'partes ergo uersus, cum ea qua + _non_ coniunctus erat parte dissoluitur, cola efficient; cum uero + ea qua coniunctus erat parte absciditur particula quae diuolsa + ex eo est comma dicetur, ut in illis uersus soluatur, in his + caedatur'. + + Footnote 59: Noli autem putare ex hoc libro fluxisse quae in + Diomedis libro tertio de tragoedia comoedia palliata (p. 487, 15. + 488, 7. 489, 18) e Varrone leguntur (nam de satura p. 486, 8 + liber quaestionum Plautinarum II laudatur). haec enim e Suetonio + Diomedem sumpsissa constat (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet. + p. 370 sq. W. Christ philol. XVIII p. 161 sq.) nulloque prorsus + uinculo cum reliquis uestigiis doctrinae Varronianae apud Diomedem + coniuncta sunt. quae cum e libris de poematis excerpta uideantur, + facile ad eosdem cum Isidor. orig. VIII 7, 3 reliqua quae de + poetice poesi poemate libro nostro tribui referas nixus Varronis + uerbis de l.l. VII 36 p. 325 'antiquos poetas uates appellabant a + uersibus uiendis ut de *poematis* cum scribam ostendam'. quamquam + sine dubio ex libris de poematis sunt quae Isidorus l.l. habet + ibidemque fortasse quae Victorinus (I 15, 1 p. 2499P) et Diomedes + (p. 473) cum his coniuncta fuisse ostendunt exposita erant, tamen + non magis in dubio relinquit Victorini et Diomedis consensus eadem + breuius opinor et quasi in transcursu in eo libro scripta fuisse + cui omnia reliqua debent. + +His praemissis ad singula versuum genera transiit, quae eodem quo +plerumque ea metrici latini ordine proferre solent, eum recensuisse +puto, ut primum "genos ison diplasion hêmiolion", deinde uersus +conpositos tractaret. diligenter haec omnia persecutus est, ut +fragmenta quae huc pertinere docuit Ritschl quaest. Varr. p. 34 sq. +demonstrant. quid uero de singulis statuerit relliquiarum paucitas +disceptare uetat. nam nihil fere de metris dactylicis traditum, pauca +de iambicis, paucissima de conpositis. quamuis enim in Diomedis +expositione de hexametro dactylico quaedam a Varrone repetita esse +credam, praesertim quae de nominibus eius p. 494 sq. et incisionibus +p. 497 (cl. Victorino I 19, 2 p. 2508P.) leguntur, tamen minus certa +sunt, quam quae in fragmentorum seriem recipienda duxerim. unum tantum +superest frustulum quod huc spectat (fr. 72). Archilochum enim +trimetro dactylico uel heroo unam syllabam addidisse et talem uersum +effecisse tradidit 'omnipotente parente meo' quod metrum Seruius +(centimetr. p. 369 Gaisf. p. 1820P.) Alcmanium{60} dicit, Archilochium +contra tetrametrum dactylicum acatalectum spondeo finitum Seruius et +Victorinus l.l. adpellant. e iambicis metris Varronem de senario +locutum esse scimus, e quo additis tribus syllabis septenarius +(fr. 73), praepositis duobus pedibus iambicis octonarius (fr. 75) +fieret. praeterea de nota quadam transuersa breuibus syllabis +pro longis positis in septenario adscribenda egit (fr. 74), quod +praeceptum apud Rufinum Diomedis de septenario testimonium excipit, +nullo tamen cum hoc uinculo coniunctum est. 'non potest enim' ut +Ritscheli uerbis (quaest. Varr. p. 35) utar, + non hic esse utriusque nexus, ut a modo, quo septenarius + fieret e senario, transiretur ad talium septenariorum + commemorationem, quorum media syllaba breuis haberetur: + qualium constat non minorem esse multitudinem, quam quorum + media syllaba admisit hiatum. _in huiusmodi_ igitur _locis_ + h.e. cum in mediis septenariis tum ubicunque breuis est + pro longa syllaba, ut in extremis uersibus arsi terminatis, + Varro poni iussit hanc notam metricam; +cf. G. Hermann l.l. p. 149 sq. ex senario iambico alium uersum nasci +uoluit (fr. 76), quem Marius Plotius p. 270 G. p. 2642P. dimetrum +iambicum catalecticum Anacreontium dicit (cf. Serui centimetr. +p. 366 G. p. 1818P. Terent. Maur. 2480 sq.). si nouum carmen hoc +Diomedes nuncupat id non de aetate qua primum eo usi sint ualere +docet priscum carmen populare uirginum Bottiacarum "iômen eis Athênas" +(Plut. quaest. gr. 35 cf. Rossbach u. Westphal l.l. p. 197) et +Simonidis "ebombêsen thalassa" (fr. 1 Bergk.), sed cum Ritschelio +l.l. p. 36 carmen nondum conmemoratum intellegendum est. uersuum +conpositorum a Varrone explanatorum unum extat exemplum (fr. 77). +paroemiacum cum ithyphallico coniunctum (cf. Hermann l.l. p. 592. +Rossbach u. Westphal p. 358) Archilochium metrum dixit (cf. Seru. +cent. p. 376 G. ubi pessime Putschius p. 1825 _partheniaco_ pro +_paroemiaco_ edidit). hae exiguae relliquiae disputationis +Varronianae supersunt{61}, qua singula uersuum genera haud paucis +sine dubio poetarum potissimum latinorum, ubi fieri potuit, exemplis +additis percensuit. + + Footnote 60: Quo nomine etiam tetrametrum dactylicum in dactylum + desinentem intellegunt Seruius l.s.s. et Victorinus II 2, 33 + p. 2518P. cf. Rossbach u. Westphal griech. metr. p. 42. + + Footnote 61: Non inprobabiliter quidem Ritschelius l.l. p. 36 + suspicatus est plura Diomedem in capite de uersuum generibus + p. 506 sq. Varroni debere, sed rationibus supra expositis + obsecutus in eis quae conposui acquiesco. + +Quem uero in rebus metricis auctorem praecipue M. Terentius secutus +sit ex tam paucis relliquiis expiscari difficile est. si magis de +Heliodori metrici aetate, de qua post Ritschelium d. alexandr. +biblioth. p. 138 sq. nuper in uarias partes discesserunt H. Keil +quaest. gramm. p. 14 sq. C. Wachsmuth philol. XVI p. 618 sq. +H. Lipsius in Fleckeiseni ann. 1860 p. 609 sq., constaret, de hoc +cogitauerim. eundem metricum ac rhetorem Horati comitem in itinere +Brundisino (sat. I 5, 2. cf. I.G.F. Estrée Horat. prosopogr. p. 195) +esse mihi quoque (cf. Th. Bergk nou. mus. rhen. I p. 374 sq.) ualde +ueri simile uidetur et temporum ratio ut infra uidebimus non obstat, +quominus huius uiri scriptis Varro usus sit, nam Horati saturam illam +anno u. c. DCCXVII scriptam esse probauerunt C. Kirchner quaest. +Horat. p. 58 sq. C. Franke fast. Horat. p. 96 sq. Varro autem artem +metricam, quam praeterea in transcursu quasi tractauit, si magna +Hephaestionis uolumina (cf. A. Rossbach d. Hephaest. Alexandr. libr. +p. 8 sq.) conparamus, uix ipse primus constituit atque elaborauit, +sed ut solet a graeco quodam scriptore transtulit, Heliodorus autem +princeps "tôn sumplekontôn tê metrikê theôria tên peri rhuthmôn" +(Arist. Quint, p. 40 Meib. cf. I. Caesar grundz. d. gr. rhythm. +p. 226) fuisse uidetur, et 'inter graecos huius (metricae) artis aut +primus aut solus est' (Mar. Vict. II 9, 8 p. 2541P. cf. Westphal d. +fragm. d. gr. rhythm. p. 12 sq.) quam ratiocinationem si non prorsus +aspernaris addiderim, quod per se non magni momenti esse concedo, +Heliodorum uersus iambicos de quibus Varronem quoque diligenter +egisse uidimus, magna subtilitate persecutum esse, id quod demonstrat +Prisciani libellus de metris Terentianis (cf. H. Keil l.l. p. 13), +eundemque de dimetro catalectico disputasse eiusque exemplum Simonidis +uersum supra conmemoratum (Prisc. l.l. II p. 428, 7) proposuisse, qui +cum exemplo quod Varronem adtulisse Diomedes testatur (fr. 76) etiam +in spondeo secundo loco posito conuenit (cf. C.L. Schneider lat. +gramm. I 1 p. 683). + +Hoc uero argumento subtiliter tractato, satis amplo profecto et +inpedito, Varronem totum librum quartum expleuisse arbitror. accedebat +autem ni uehementer fallor aliud. non erat enim, cur in opere de +sermone latino, quo tam accurate poetarum metra scriptorem inlustrasse +uidimus, solutae orationis numeros neglegeret. in quibus explicandis +antiquos haud mediocriter uersatos esse et inde a sophistarum Hippiae +et Gorgiae temporibus praesertim qui de arte dicendi scripserunt huic +doctrinae operam dedisse notum est (cf. Aristot. rhet. III 8. Cic. +orat. 41, 140 sq. Quint. inst. orat. VIIII 4, 45 sq. E.M. Cope journ. +of class. a. sacr. philol. III p. 51 sq.). Varronem autem non solum +talia scripta ut Ephori "peri lexeôs" et Theophrasti libros in quibus +prosae numeros tractauerat (cf. supra p. 61. Max. Schmidt l.l. p. 45 +sq.) in hoc opere conscribendo consuluisse supra uidimus, uerum etiam +ipsum opus siue titulum spectamus siue argumentum admodum simile et +propinquum est eis libris, qui "peri lexeôs" inscripti artis +rhetoricae partem de elocutione (cf. L. Spengel ueb. d. stud. d. +rhetorik b. d. alt. p. 26) docebant (cf. E. Meier opusc. II p. 18. +G. Westermann gesch. d. bereds. I p. 138. 171). in quibus cum +orationis solutae numeros exponere solerent ex argumenti simillimi +indole id Varronem quoque fecisse probabile est. grauius autem est, +quod ab opere in quo puri sermonis praecepta danda erant prosae numeri, +quorum scientia unicuique publice dicenti necessaria erat, non magis +alieni erant quam poetarum metra. haec igitur cum a Varrone tractata +esse sciamus, de illis satis probabiliter idem conligere possumus. +testimonia certa et manifesta huius rei non repperi. non autem +inconsiderate contendere mihi uideor alicuius momenti in hac quaestione +esse Rufini locum qui in libello de metris oratorum e Cicerone et +Victorino maximam partem excerpto Varronem de numeris scripsisse +testatur (fr. 78), quod in illo opusculo et rerum conexu de prosae +tantum numeris accipi potest. Rufinum excerptorem quidem +neglegentissimum et stupidum cum libris nostris uel ipsum uel quod +magis placet aliis intercedentibus usum esse uiderimus ad eosdem hoc +testimonium spectare existimo.{62} quod fortasse aliquo modo Diomedis +confirmatur auctoritate qui in libri secundi capite de conpositione, +quamuis ibi constanter Ciceronis et Quintiliani libros rhetoricos +adhibeat, haec scribit (p. 465, 1): + nam structurae obseruatio bipartita tam ad oratorias uirtutes + quam ad partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere + rhetorico trahitur trina ratione colligitur et est primum + incisum, hoc graeci comma nominant; ex commatibus [hoc est + incisis] membrum fit, quod illi colon appellant; ex commatibus + et colis periodus constat, quam nostri conprehensionem dicunt. + alterum ad officium artis grammaticae refertur hoc est ad pedes, + si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula + struitur; quare (quod _codd._) genus hoc possis grammaticum, + illud rhetoricum magis dicere. + + Footnote 62: Ad disciplinarum librum de rhetorica Rufini + testimonium refert Ritschelius l.l. p. 33, in quo quamquam + eadem res paucis retractari potuit, tamen nescio an + interpretatio mea probabilitatis quadam specie conmendetur. + +Pergo ad *librum quintum*. huc referendum est teste Romano, cui +omnia horum librorum frustula Charisius debet, fragmentum de +interiectione (fr. 81), de quo optime disputantem audi Ottonem Iahn +in conmentatione ueber die kunsturtheile bei Plinius (ber. d. saechs. +gesellsch. d. wiss. II 1850 p. 114): + das ungeschickt wiederholte _ut ait Varro, inquit Varro_ + beweist, dass wir es hier mit einem excerpt zu thun haben, + welches aus einer laengern auseinandersetzung die hauptpunkte + zusammengerueckt hat, aus der auch die zunaechst folgenden + bemerkungen entlehnt sein werden. ohne zweifel gehoert alles + genau zusammen. Varro handelte von den interiectionen, durch + welche ganz vorzugsweise ein characteristischer ausdruck der + gemuethsstimmung hervorgebracht wird, und zugleich von andern + mitteln der sprachlichen darstellung, um diese wirkung zu + erreichen. dabei hatte er vom "êthos" und "pathos" gesprochen + und die dichter auf deren beispiel er sich berufen musste, nach + dieser richtung kurz charakterisirt. so erklaert sich die sonst + auffallende erscheinung in einer grammatischen schrift de latino + sermone eine bemerkung dieser art zu finden. +artem "êthê" et "pathê" recte et pulchre exprimendi et oratoribus et +poetis esse maxime necessariam Cicero orat. 37, 128.{63} Quint. inst. +orat. VI 2, 8 sq. Macrobi quae ex libro saturnaliorum IIII extant +satis ostendunt, in his igitur libris, quibus quid pura et elegans +latinitas postularet docebatur, rem tam magni momenti intactam +relinquere non licuit. e loco nostro uero facile intellegitur in libro +quinto *continentis sermonis uirtutes* expositas fuisse, quod argumentum +quam prope ad rhetorum praecepta de eisdem rebus accedat sua sponte +adparet. nemo ignorat, quanta subtilitate et rhetores et grammatici de +uirtutibus et uitiis orationis disserant et infinitas eorum partitiones +et definitiones proferant. longum est nec necesse pluribus de hac re +agere quae Ciceronem uel Quintilianum, Diomedem uel Donatum, ut taceam +posteriores rhetores graecos et latinos, inspicienti obicitur. propagata +erat harum rerum expositio ad utriusque artis auctores inde ab eo +tempore quo sophistae utrique studuerunt (cf. I. Classen de gramm. gr. +primord. p. 23 sq. L. Spengel art. script. p. 39 sq.), quod ueteres +quoque grammaticos Romae fecisse Suetonius{64} narrat, et quamquam +postea schemata "lexeôs" quae aut ad grammaticum aut ad rhetorem +pertinerent inter se distinguere uoluerunt (cf. Quint. inst. orat. +VIIII 3, 2. Donat. III 5, 1 p. 1773P.), tamen easdem maxime figuras +apud utrosque enumeratas inuenies. de eadem re, uirtutes dico et uitia +sermonis, Varronem dixisse Romani testimonium indicat, quod quomodo, +quamquam sine dubio multo simplicius et doctius quam posteriores, in +singulis instituerit non liquet. loco nostro (cf. Ritschl parerg. Plaut. +et Ter. I p. 194 sq.) Titinnius Terentius Atta pulchrae "êthopoiias" uel +morum descriptionis causa laudantur, Trabea contra Atilius Caecilius +adfectus facile mouere dicuntur, quarum rerum exempla, a Varrone certo +non parce adposita, paucissimis exceptis Romanus uel Charisius omisit. +e Terentio enim "êthopoiias" principe (cf. Varr. Parmen. ap. Non. +u. poscere p. 374) adfectus exemplum profertur, quod ex meris +exclamationibus constat. addit scriptor, tale enuntiatum, quamquam +interiectionis particula desit,{65} tamen interiecti animi causa ita +uocari. secuntur quaedam irascentis amantis dolentis exempla.{66} + + Footnote 63: 'Duo sunt quae bene tractata ab oratore admirabilem + eloquentiam faciant, quorum alterum est quod graeci "êthikon" + uocant, ad naturas et ad mores et ad omnem uitae consuetudinem + accommodatum, alterum, quod eidem "pathêtikon" nominant, quo + perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. illud + superius come iucundum, ad beneuolentiam conciliandam paratum, hoc + uehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur; quod cum + rapide fertur sustineri nullo pacto potest'. cf. O. Iahn l.l. + p. 108 sq. + + Footnote 64: De gramm. et rhet. 4: 'ueteres grammatici et + rhetoricam docebant ac multorum de utraque arte commentarii + feruntur. secundum quam consuetudinem posteriores quoque existimo + quamquam iam discretis professionibus nihilo minus uel retinuisse + uel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum ad + eloquentiam praeparandam, ut problemata paraphrasis allocutiones + *ethologias* atque alia hoc genus, ne scilicet sicci omnino atque + aridi pueri rhetoribus traderentur. quae quidem omitti iam uides + desidia quorundam et infantia, non enim fastidio putem'. + _ethologias_ pro codicum _aethiologias_ uel _ethiologias_ i.e. + aetiologias, quod retinere uolt W. Christ philol. XVIII p. 161, + scripsit Beroaldus. + + Footnote 65: Idem habes apud Macrobium saturn. IIII 6, 17: + 'exclamatio, quae apud graecos "ekphônêsis" dicitur, mouet pathos. + haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius quem + inducit loquentem. ex poetae quidem persona est: _Mantua uae + miserae nimium uicina Cremonae!_ (Verg. ecl. VIIII 28). _Infelix! + utcunque ferent ea facta nepotes..._ (Aen. VI 823), _crimen amor + uestrum!_ (Aen. X 188) et alia similia. ex persona uero alterius + _Di capiti ipsius generique reseruent_ (Aen. VIII 484), _Di talia + Graiis instaurate, pio si poenas ore reposco!_ (Aen. VI 529), _Di + talem terris auertite pestem!_ (Aen. III, 620). + + Footnote 66: In exemplis autem interiectionum quae locum nostrum + praecedunt nullae Varronis partes esse ostendunt Caeselli Vindicis + Statili Maximi Pauli nomina adscripta. + +In eodem libro de tribus dicendi generibus a poetis et oratoribus +usurpatis dixit. Gelli enim libri sexti caput XIIII sumptum esse ex +libris de sermone latino Ritschelio non inprobabile uidebatur, qui +quaest. Varr. p. 15 et nou. mus. rhen. VI p. 524 diiudicare noluit, +utrum hoc testimonium ad libros de proprietate scriptorum an ad +nostros spectaret. prius illud non ita ueri simile est, postquam +reperto Hieronymi indice libros "peri charaktêrôn" (Char. p. 189) non +eosdem atque eos de proprietate scriptorum esse, sed potius conuenire +cum libris de descriptionibus Ritschelius l.l. p. 520 perspexit, nam +nunc in hac re disceptanda nomen "charaktêres" a Gellio initio capitis +positum nullius momenti est. accedit quod libros de proprietate +scriptorum numquam Gellius conmemorat nihilque fere adhuc de eis +constat, ut dubium et lubricum uideatur unum fragmentum ad eos referre. +maximi contra ponderis est, quod genera dicendi tamquam orationis +uirtutes praedicantur (fr. 80) 'quibus uitia agnata sunt pari numero, +quae earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque +sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiunidici pro +gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus.' his rebus cum librum +quintum destinatum fuisse uiderimus, haec{67} indidem fluxisse +confidenter adfirmo. tria igitur genera dicendi sunt (cf. Cic. orat. 5, +20. Quint. XII 10, 58) a Graecis "hadron ischnon meson", quae +Theophrastum primum agnouisse sequitur e Dionys. Hal. de Dem. ui dic. 3. +Lys. 6 (cf. Westermann l.s. p. 170), a Romanis uber mediocre gracile +adpellata, quae uirtutes si modum excedunt uitia fiunt. latinorum +poetarum exempla esse ubertatis Pacuuium, gracilitatis Lucilium, +mediocritatis Terentium, eandemque orationis diuersitatem teste Polybio +et Rutilio prae se tulisse claros legates quos a.u. DLXXXXVIIII +Athenienses Romam miserint (cf. Cic. acad. pr. II 45, 137), Carneadem +academicum Diogenem stoicum Critolaum peripateticum. cum uero hoc +fragmento iterum uideamus, quam arte ubique oratorum et poetarum +loquendi morem coniunxerit, iure nostro in hoc libro de discrimine +solutae et poeticae orationis actum esse expectamus ideoque huic libro +uindicamus quae Isidorus I 37 habet (fr. 79). quamquam non sine ulla +haesitatione hoc factum esse fateor. non desunt quidem uestigia Isidori +auctores libros nostros adhibuisse, quod adnotatione nostra discas, sed +parum liquet, quibus operibus Varronianis illi omnino usi sint, quam ut +certo demonstrari possit cui libro singula frustula debuerint. quare +etiam omnes fere Isidori etymologias nisi aliorum testimoniis tribuuntur +grammaticis libris neglexi, nec dubium est quin eae omnes uel saltem +longe maximam partem ex aliis libris excerptae sint, nunquam uero eis +de librorum indole ac ratione quidquam doceatur. fragmentum de quo +nunc loquor e quodam libro sumptum esse oportet, in quo de prosa et +eloquentia disputabatur, quod etiamsi in pluribus fieri potuit ut in +libris rhetoricorum, tamen librorum nostrorum uestigia quae hunc locum +apud Isidorum excipiunt{68} et poetarum et prosae scriptorum conparatio +ut ad eosdem hoc frustulum referam me mouent. initio igitur libri quinti +de hac re Varronem disseruisse breuiterque quo tempore utrumque ortum +sit adiecisse credo. carmina enim inde ab antiquissimis temporibus esse +cantata existimauit, et soluta oratione primum apud graecos Pherecydem +Syrium (cf. Suid. "Pherekudês". F.G. Sturz Pherecyd. fragm. p. 11 sq. +ed. alt.), apud Romanos Appium Claudium Caecum (cf. Cic. Brut. 16, 61. +H. Meyer orat. rom. fragm. p. 1 sq.) scripsisse. deinde ad genera +dicendi transiit et ubi et quatenus adhibenda in sermone urbano sint +exposuit, quo facto singulas virtutes orationis et uitia recensuit. +denique de uocabulorum significatione (fr. 83. 84. 85. 86) secundum usum +elegantioris latinitatis{69} deque aliorum formis praestantioribus{70} +(fr. 88. 89) locutus est, sed ex paucis et exiguis relliquiis nec ordo +rerum nec ratio expositionis indagari potest. + + Footnote 67: Et totum quidem caput, retento igitur Rutili et + Polybii testimonio a Varrone Gellium accepisse puto, cf. L. + Mercklin d. citiermeth. d. Gell. p. 651. A. Krause uit. et fragm. + hist. rom. p. 230. H. Nissen krit. untersuchgn ueb. d. quell. d. + Liu. p. 42 sq. + + Footnote 68: Vide Isidori orig. I 38, 1. 2. 3 siue adnotationem + nostram ad fragmenta 65. 69. 64. + + Footnote 69: Locum a Probo apud Gellium VIIII 9, 9 (fr. 84) + seruatum huc traxi propter singularem congruentiam cum Charisi + loco p. 103, 26 (fr. 85). quare haec arte conexa et de communi + origine uocabulorum caper capus (caballus) dictum fuisse credo. + aliam _capri_ etymologiam proposuit Varro de l.l. V 97 p. 99. rer. + rust. II 3, 7. + + Footnote 70: Cum fragmenta 87. 88 de aduerbiorum formis plura in + hoc libro tradita esse doceant ad eundem locum pertinere puto quae + de usu coniunctionis _quando_ Formianorum et Fundanorum (oppida ea + in Latio esse scis), ubi pura latinitas _cum_ postulet, apud + Charisium ex Romano p. 111, 23 leguntur (fr. 90).--Praeterea apud + Donatum in Terenti Eun. IIII 3, 7 _Varro in Marcellum_ pro _Varro + in Varro ad Marcellum_ (fr. 82) scriptum esse conicio, quem locum + Ausonius Popma (Varronis opera quae extant p. 153) incerto libro + de lingua latina tribuit. de tali oratione enim nihil unquam + auditum est obseruationemque quandam de obsoleta dicendi figura + _praesente legatis omnibus_ bene libro quinto aptam esse uides. + +Perlustratis posteriorum librorum relliquiis totiusque operis +peculiari indole quodammodo perspecta ad *priores libros* transeo quos +adhuc neglexi. quale et quid eorum in uniuersum fuerit argumentum non +ita difficile est demonstratu, sed singula multo obscuriora quam in +illis sunt, nam paucissima tantum frustula aetatem tulerunt. initio +*libri primi* necesse erat ut de consilio et argumento operis +disputaretur, praesertim quid sit sermo latinus uel pura *latinitas* +accurate circumscriberetur. Varro hoc generaliter definiuit atque +addidit ducibus _natura analogia consuetudine auctoritate_ quid bene +dictum sit iudicandum esse. discimus hoc ex Diomede p. 439 (fr. 41), +qui cum in libro tertio non solum omnia quae sub Varronis nomine +profert (exceptis eis quae Suetonio eum debere supra dixi), uerum +etiam haud pauca praeterea e libro de sermone latino quarto habeat, +reliqua quoque, quae in libro secundo e Varrone laudat, ex eisdem +libris sumpsisse putandus est, siquidem fragmenta ipsa cum argumento +librorum conueniunt. uix ac ne uix quidem ipse libris Varronianis usus +est, sed ex aliis auctoribus sua hausit, ut praeter externa indicia in +primis librorum natura et ratio respicienda sit. ex tribus autem +fragmentis (p. 426, 21. 428, 22. 439, 15), quae in secundo Diomedis +libro leguntur, duo ex eodem fonte fluxerunt atque illa quae supra +tractauimus, tertium ad librum de grammatica pertinere infra +demonstrabitur. alterum, de quo modo dicere coepi, apud Charisium +quoque p. 50, 34 Varrone non nominato{71} legitur, ubi prima uerba +sunt _constat ergo latinus sermo natura analogia consuetudine +auctoritate._ haec igitur tanquam quattuor fundamenta et principia +bonae latinitatis posuit, ut quid eorum uni repugnaret reiciendum +esset. natura uerborum ipsa materia uel potius peculiaris uerborum +forma et figura est, quae constanter eadem manet, ut _scribo_ non +_scrimbo_ dicat qui intellegi uelit necesse sit. eam autem artissime +cum origine uerborum conexam esse et ex hac pendere manifestum est et +confirmatur Varronis uerbis (de l.l. V 2 p. 13) _uniuscuiusque uerbi +naturae sunt duae a qua re et in qua re uocabulum sit impositum._ +analogiae interpretatio _sermonis a natura proditi ordinatio secundum +technicos_ vix integra e Varrone translata est, quod pluribus inter +scriptorem primum et grammaticum nostrum intercedentibus auctoribus +non ualde est mirum. ordinationem uero si summam spectas rei non +alienam esse ab analogia testatur Vitruuius, qui de suis rebus ita +scribit (I 2, 2): 'ordinatio est modica membrorum operis commoditas +separatim uniuersaeque proportionis ad symmetriam comparatio', cuius +definitionis pars altera ostendit quomodo hoc nomen ad analogiam +explicandam adhiberi potuerit cf. Varro de l.l. X 37 p. 565: +'sequitur tertius locus, quae sit ratio proportionis{72}; ea graece +uocatur "analogon"; ab analogo dicta analogia', cl. X 42 p. 568. +65 p. 581. consuetudo in multorum consensione et usu loquendi uersatur +et eadem ui non raro in libris de lingua latina analogiae opponitur ut +VIII 26 p. 410 sq. VIIII 2 p. 458 sq. X 73 p. 585, auctoritas uero, +qua ueterum usum loquendi uel scribendi significat, in illis libris +non occurrit.{73} paucis mutatis eandem de sermone obseruationem +Quintilianus (inst. orat. I 6, 1) profert, qui pro analogia rationem +(cf. de l.l. X 36 p. 564) quam praecipue analogia, interdum +etymologia praestet, pro natura uetustatem ponit quae quasi pars +auctoritatis est, nam 'uetera' ait 'maiestas quaedam et ut sic dixerim +religio{74} commendat'. similiter Maximus Victorinus (p. 272 L. +p. 1938P.) et Augustinus de grammatica (p. 7 Web. p. 167 Mai nou. +bibl. patr. I 2) Varrone nituntur quorum uterque naturam simpliciter +omittit, Probus contra (inst. art. p. 47; 19 K.) analogiam tantum et +anomaliam retinuit. + + Footnote 71: Hoc unicum uidetur fragmentum quod non Romano debuit + Charisius. in codicis quidem Bernensis 123 fol. 21 excerptis + legitur _ut Comminianus dicit constat ergo latinus sermo_, sed + nihil inde efficiendum esse docet Henricus Keil praef. gramm. lat. + uol. I p. XXXXVIII. Palaemonis potius est initium capitis XV + (Char. p. 50), cf. A. Schottmueller de C. Plini Secundi libris + gramm. I p. 20. W. Christ philol. XVIII p. 124. muenchn. gel. anz. + 1859 p. 220. + + Footnote 72: _Proportionis ea_ scripsi pro eo quod codex + Florentinus habet _proportione a grece_ (i.e. _proportioñ ea + graece_), ex quo effecit Spengelius de emend. rat. libr. Varr. de + l.l. p. 13 _proportione. ea graece_ cf. Gell. XV 9, 4 "analogon" + a graecis non declinari docuit idem ad Philodem. rhet. IIII col. + XIII 10 in abhdlgn d. muenchn. acad. 1840 I p. 267. + + Footnote 73: Ibi _natura_ plerumque significat declinationem + naturalem quae uoluntariae opponitur (cf. VIII 22 p. 409. X 51 + p. 574), auctoritatem contra simul conprehendunt usus et consuetudo + (cf. X 73 p. 585). + + Footnote 74: _religio_ edidit Spalding _religiosa_ habet + Ambrosianus I, _religio_ Bambergensis (de quo cf. C. Halm ber. + d. muenchn. acad. 1863 p. 391). idem recte deleuit _uel_, quod in + codice Bambergensi non legitur: sermo constat ratione _uel_ + uetustate auctoritate consuetudine. + +His praemissis in libro primo copiose *de uocis natura* disseruit +ut Seruius de accentibus paragrapho octaua docet, e quo Varronem +breuissime de hac re in libro tertio egisse uidemus, quem ibi quae +ad sequentia probanda necessaria erant ex initio operis repetiisse +consentaneum est. secutus est ut uidimus stoicos (cf. R. Schmidt +stoic. gramm. p. 16 sq.) quorum sententiam, quam iam supra (p. 6. 47) +indicaui, nunc satis habeo breuissime Gelli (V 15, 3 sq.) uerbis +proferre: + corpus est quod aut efficiens est aut patiens. id graece + definitur "to êtoi poioun ê paschon". quam definitionem + significare uolens Lucretius poeta ita scripsit _tangere + enim aut tangi nisi corpus nulla potest res_ (I 304). alio + quoque modo graeci dicunt "to trichê diastaton". sed uocem + stoici corpus esse contendunt eamque dicunt ictum aera.{75} +his coniuncta erat distinctio uocis in articulatam et confusam, quam +apud omnes fere grammaticos latinos reperimus, praeter alios apud +Diomedem (p. 420, 9) et Marium Victorinum (I 2, 1 p. 2451P.). recepi +autem Diomedis uerba inter relliquias (fr. 42), non quo eum doctam +Varronis disputationem integram reddidisse crediderim, sed quia multa +uestigia horum librorum apud eum inuenimus Varronemque talia, quamuis +alia profecto doctrina, dixisse nullus dubito. ab articulata uoce rei +natura{76} fert ad *litteras* eum progressum esse, quod quomodo fere +instituerit, bene opinor intellegimus Audacis fragmento quodam ab +Angelo Mai e 'glossario maximae molis Vaticano perantiquo' in +classicorum auctorum uolumine sexto p. 589 edito: + uox est aer ictus auditui sensibilis. uocis autem duae sunt + partes, articulata et confusa; articulata est hominum tantum, + quae scribi potest id est _orator uenit et docuit_, et dicta + articulata quod articulo [sic] scribentis conpraehendi possit. + confusa est quae scribi non potest, ut puta uelut ouium balatus, + equi hinnitus, mugitus bouis, latratus canis et cetera, sed + articulata uox, quamquam sit prolixa oratio, soluitur et facit + sermonem. iterum sermonem soluis et facit syllabam. si uero + syllabam soluas, remanet littera, et iam non procedit ultra + (ultro _cod._) resolutio. +singularum litterarum potestatem ac pronuntiationem Varronem +subtiliter explicasse credo et huic argumento totum librum dedisse. +de cuius disputationis relliquiis, quae probabiliter ad hunc locum +referri possint infra dicam. in aliis quoque libris non pauca, quae +bene huc quadrent disputata esse infra adparebit. + + Footnote 75: Gelli caput e fonte graeco deriuatum esse ueri + simile facit Theodosius p. 15, ubi eidem auctores recurrunt: "ho de + Dêmokritos kai ho Epikouros kai hoi Stôikoi sôma legousi tên + phônên, hoti pan ho echei energeian kai pathos, êgoun dunatai + drasai kai pathein, sôma estin; hôsper ho sidêros; paschei gar + houtos hupo puros, dra de eis anthrôpous kai eis ta xula kai + petras; ei toinun hê phônê kai dra kai paschei sôma estin; kai + dra men, hênika akouontes hêmeis ê phônês ê kitharas pros terpsin + erchometha. paschei de hôs hotan phônountôn hêmôn pneusê anemos + kai poiêsê hêtton akouesthai tên phônên. kai eti pan aisthêton + sôma estin, hoion to xulon kai ho sidêros, ho lithos kai ta + homoioa; tauta gar aisthêta eisi kai tê horasei hupopiptousin. + aisthêton toinun kai hê phônê esti kai tê akoê hupopiptei; ara + hê phônê sôma estin. kai eti idion tou sômatos esti to pote men + auxanesthai, pote de lêgein hê oun phônê pote men auxetai pote de + lêgei; ara sôma estin; epi men tôn paidiôn bracheia estin hê phônê + mikrôn ontôn; auxêthentôn de megalê; lêgei de epi tôn asthenountôn. + kai eti pan to antitupoun sôma estin, hôs epi tou lithou; kai gar + haptomenôn hêmôn touto antitupia ginetai; tote oun ginetai hê + antitupia hotan heurethê ti proskrouon; ei oun hê phônê antitupei + proskrouousa tais akoais, ara sôma estin." cf. Pseudo-Galen. hist. + phil. XVIIII p. 310 sq. K. Plut. de plac. phil. p. 903A. sq. + Vitruu. V 3, 6. + + Footnote 76: cf. Laert. Diog. VII 56: "pan to poioun sôma esti, + poiei de hê phônê prosiousa tois akouousin apo tôn phônountôn. + lexis de estin hôs phêsi Diogenês, phônê engrammatos, hoion hêmera + ... tês de lexeôs stoicheia esti ta eikositessara grammata." + +*Libro secundo* alterum quod in Diomedis libro secundo (p. 428, 22) +legitur fragmentum (fr. 49) tribuo, misere excerptum ex longiore +disputatione *de uariis syllabarum generibus*. duae praesertim classes +discerni possunt. nam sunt aut barbarae aut graeculae aut quod addere +licet latinae, deinde aliae asperae aliae leues, aliae procerae aliae +retorridae, aliae durae aliae molles. singula satis copiose persequi +debebat, uix enim quid praeterea in hoc libro tractauerit inuenies, +quocum, si in hoc argumento acquieuit, optime conuenit liber tertius +quem de spiritu accentu longitudine syllabarum fuisse scimus. neque ex +duobus fragmentis, quae Gelli diligentiae debemus quidquam conligi +potest, nisi quod uberius de praestantioribus formis uocabulorum +egisse et multis exemplis rem scriptorem inlustrasse demonstrant. +altero (fr. 53) _aeditumum_ non _aedituum_ Varroni placuisse discimus, +quia ueterum auctoritas illud exegerit, alterum (fr. 54) continet +bellum aenigma de Termino, ut dudum intellectum est, quod qua +occasione adtulerit coniectura adsequi nequeo. argumentum uero libri +ut aperte quod significaui dicam, syllabarum et uocabulorum pura et +emendata *pronuntiatio* (cf. Quint. inst. orat. I 4, 6 sq. 11, 1 sq.) +erat. tales autem quaestiones orthoepicae quam saepe ad formas +uocabulorum perscrutandas et explicandas eum deduxerint, res ipsa et +ex tribus fragmentis unum docet. pronuntiatio in sono uocabulorum +uertitur, de quo ita fere Varronem dixisse Augustinus (princ. +dialecticae V p. 40 B ed. congr. S. Maur. p. 7, 18 ed. Creceli) +testatur + de sono uerbi agitur cum quaeritur uel animaduertitur, quanta + uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, + item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione + asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus + rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur + negotia. +quibus uerbis cum breuiter locus "peri phônês" circumscribatur, +quanti ponderis in his rebus pronuntiatio apud Varronem fuerit optime +ostenditur, ut per totum librum de hac re eum disseruisse minime sit +mirum. + +His expositis subicienda est quaestio de *relliquiis ad hanc +partem operis pertinentibus* quae quidem non minus ad librum primum +et tertium quam ad secundum spectat, sed in singulorum librorum +argumento restituendo non commode tractari potuit, quia res artissime +inter se cohaerent. qui enim Veli Longi uerba statim adponenda legit +non cogitare de libris nostris non potest. reprehendit Longus quod +"orthoepeia" et "orthographia" a plerisque confundantur et deinde +pergit (p. 2232P.); + nam "orthoepeia" non quaerit quomodo scribendum sit, cum ad + uocis legem adlegatus sit ille qui scribit (scripsit _P._), sed + est quaestio in loquendo, ut _forcipes_ et _forpices_, et + _arcesso_ et _accerso_ (his enim minimum erit dignoscere quomodo + dicantur) proinde ac dixero scribes mihi ... at proprium + "orthographias" est, quotiens in uocis enuntiatione nihil + uidemus ambiguum, ut in scriptione tota haesitatio est posita, + ut cum dico _Troia_ per I unum an per duo scribere debeam ... + sed (nec _P._) potest in quibusdam "orthographia" cum + "orthoepeia" misceri, ut enuntiatio cum scriptione pariter + titubet, ut in _accusatore comisatore_, ubi quaeritur geminatis + consonantibus an simplicibus scribendum et enuntiandum ... nec + non et ibi "orthoepeia orthographia" coniuncta est ubi quaeritur + _foenoris_ an _foeneris_{77} dicant, quoniam nomen inde tractum + dicimus _foeneratorem_, item _facinoris_ an (non _P._) + _facineris_, quoniam _facinerosum_ uocamus. sic etiam _delirus_ + placet *Varroni* non _delerus_. non enim ut quidam existimant, a + graeco tracta uox est "para to lêrein", sed est latina a _lira_ + id est sulco (a lira id est _inseruit Ritschelius quaest. Varr. + p. 29_) ... hinc nascuntur (noscuntur _P._) etiam quaestiones + interdum, quibus noua a ueteribus discernantur (_cf. adnotatio + ad fr. 47_) ... mihi uero placet ut *in latino sermone + antiquitatis religio* seruetur ut potius _sorbui_ secundum + *auctoritatem* eruditissimorum et eloquentium uirorum dicamus, + quam _sorpsi_, cum recens haec declinatio sordidi sermonis usum + receperit (_ci. Vsener_) ... hinc nascuntur etiam diuersarum + significationum quaestiones, _actarios_ an _actuarios_ et dicere + et scribere debeamus, cum _actuarios_ canes quidem ab actu + appellemus, _actarios_ uero scriptores actorum. +excerpsi longum Longi locum, ut non solum generalia cum Varronis +libris conuenire, uerum etiam quam arte cum tali argumento quaestiones +de antiquis formis et significatione uerborum, ad quas Varronem saepe +transiisse dixi, coniunctae sint ostenderem. similis disputatio Veli +p. 2228 sq. legitur et ibi quoque, paucis interpositis, Varronis +quoddam praeceptum orthographicum uel orthoepicum de _harena_ adfertur +(p. 2230). priore loco e Varrone non modo obseruatio de _deliro_ +fluxit, sed plura huic deberi ostendit _meridies_ (p. 2232) ex eius +mente explicatus, cf. de ling. lat. VI 4 p. 186, et iudicium de +adspiratione in uocabulis _uehemens_ et _reprehensus_ p. 2234, quod +Terentius Scaurus p. 2256 aperte Varroni tribuit. cum hoc loco quaedam +de _Cilone_ et _Chilone_, de _cohortibus_ et _coortibus_ coniunxit, +quae omnia recurrunt altero Longi loco p. 2229, ubi de multorum +uerborum agitur adspiratione. de _harena_ ipse Velius Varronis profert +auctoritatem (cf. Seru. ad Verg. Aen. I 172{78}), praeter _uehemens_ +et _prehensus_ etiam _Pulcher_ et _Gracchus_ Scaurus l.s.s., +_Pulcher Gracchus hortus_ Charisius{79} p. 73. 82 tamquam Varroniana +tuentur. confidenter igitur hanc uniuersam disputationem Varroni +adscribo, non quidem arbitratus Longum eum in singulis semper secutum +esse, sed omnia haec uocabula uno eodemque loco tractata repperisse et +inde transtulisse. atque de singulorum uocabulorum adspiratione +plerumque Varronis sententiam accepit, interdum suum iudicium edixit. +de qua re infra accuratius dicam. Terentius uero Scaurus{80} non illis +tantum locis cum Velio congruit sed permultis, e quibus Varroniana +eligere satis habeo. Scaurus tradit p. 2255, Varronem Lucili doctrinam +de I et EI inprobasse, p. 2261 eundem _urbs_ et _Pelops_ scribi +iussisse; utrumque non ita quidem copiose habes apud Velium p. 2220. +p. 2233 cf. Papirianum Cassiodori p. 2291. non minus conspicuus est +consensus eorum quae ex Annaeo Cornuto excerpsit Cassiodorius{81} cum +Velio Longo. quae e Varrone profert Cornutus p. 2282 de litteris V et +F et p. 2284 de I pingui recurrunt apud illum p. 2222 et p. 2216 +(cf. p. 2228. Scaurus p. 2259). praeterea Cornutus p. 2285. p. 2286 +Varronis de adspiratione praecepta inpugnat, de qua re Velium e +Varrone hausisse modo uidimus. contra Cornuti antiquos p. 2286 inter +alios Varronem esse ostendunt Velius Longus p. 2229 et Terentius +Scaurus p. 2256. grauissima delegi ut singularem horum scriptorum +consensum demonstrem, plura in locis diserte Varroni adscriptis +adnotatio nostra suppeditat. ex hac uero egregia congruentia eodem +opere Varroniano omnes usos esse non audacius conligere mihi +uideor{82}, nam alter alterum, Varronis nomine ab alio huic, ab +alio illi obseruationi adposito, non excripsit. neque dubito quin +scriptores de orthographia, qui bona doctrina instructi et aptis +auctoribus usi rem tractarunt (nam posteriores priores mere +excerpserunt neque sunt respiciendi) permulta eorum quae ad +cognoscendam linguae latinae historiam maximi momenti sunt, e Varrone +transtulerint. sed quamuis fines quos mihi constitui in hac re non +inuito animo transgrederer, tamen in certis uel simplicissima +argumentatione huc referendis acquiesco. + + Footnote 77: Prorsus alienum hoc esse ab eo quod supra (p. 64 + n. 2) in libro tertio (fr. 62) positum fuisse uidimus uix est quod + moneam. + + Footnote 78: Cum uero e consensu huius loci Seruiani cum Velio + Longo, e quo simul adparet Velium non ita accurate Varronis uerba + reddidisse, sequatur Seruium, qui libros nostros nominatim non + adfert, eos in usum suum conuertisse, ad eorundem librum quintum + refero duo fragmenta apud Seruium ad Verg. Aen. VIIII 194 (fr. 86) + et I 595 (fr. 89), quae perquam bene cum eo congruunt. alterum + (fr. 89) neglegentius a Seruio excriptum esse conparata Suetoni + et Isidori eorundem uerborum explicatione quam subieci facile + intelleges. + + Footnote 79: Cum uero in Charisi libris praeter singulas librorum + de similitudine uerborum et utilitate sermonis mentiones nonnisi + libri de lingua latina et de sermone latino nominentur, hac quoque + re illa ex his sumpta esse quodammodo confirmatur. + + Footnote 80: Etiam in principiis Scaurus cum Varrone consentit + p. 2251: 'recorrigitur uero (scribendi ratio) regulis tribus: + historia, originatione quam graeci "etumologian" appellant, + proportione quae graece "analogia" dicitur'. historia quaerit quid + auctoritas ueterum commendet et etymologia naturam uocabulorum + indagare studet, ut artem rei in qua uertitur substituerit. + consuetudo tantum desideratur. praue orthographiam analogiam + nuncupat Mar. Vict. I 4, 1 p. 2465P. + + Footnote 81: Quanta scientia et sollertia Cassiodorius auctores + suos 'deflorauit', ostendunt misera excerpta ex Velio Longo p. + 2287. non melius rem in Cornuto praestitit, quem Curtius + Valerianus excripserat, id quod extrema uerba Cornuti conlata cum + Valeriano p. 2289 docent. Cornuto igitur Curtius debet quae de + litteris "Zeta" "Xi" "Psi" p. 2289 leguntur, quae omnia + Cassiodorius in Cornuto deflorando omisit exceptis paucis de + "Zeta" littera et lepido additamento, quod bis ponere ei non + longum erat. + + Footnote 82: Eidem igitur operi praeter locum de _deliro_ (Velius + Long. p. 2233), quem supra excripsi reliqua quoque tribuo quae + apud hos scriptores Varronis nomine inscribuntur: Velius Long. + p. 2236, p. 2238 = Papirian. Cassiodori p. 2291, Cornutus p. 2284, + quae obseruationes apud ceteros non repetuntur. + +Si uero Veli Longi disputationem quam supra excripsi percurrentibus +ueri erat nobis simile libros de sermone latino scriptorem in manibus +habuisse, duo nunc accedunt, quibus omnes hos grammaticos ex his +libris hausisse confirmatur. primum enim scimus Varronem in horum +librorum tertio de adspiratione egisse, quod quin satis copiose et +accurate fecerit dubitare non poterit, qui quanta doctrina et +diligentia elaborarit de accentibus meminerit. optime igitur hae +relliquiae quae ampliorem expositionem produnt illi libro apta sunt. +alterum ad temporum rationes spectat. Cornutus enim Cassiodori haec +scribit (p. 2284): + _lacrumae_ an _lacrimae, maxumus_ an _maximus_ et si quae + similia sunt scribi debeat (debeant _P._), quaesitum est. + Terentius Varro tradidit Caesarem{83} per I eiusmodi uerba + solitum esse enuntiare et scribere. inde propter + auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam. +de consuetudine uero C. Caesaris auctoritate orta Caesare adolescente +uel potius, ut dicam quod sentio, uiuo Caesare uix quisquam loqui +potuit. opera autem Varronis grammatica quae hic in censum ueniunt aut +multo prius scripta sunt, quam in quibus scribendi ratio a Caesare +instituta posteaque peruolgata conmemori potuerit, aut propter alias +rationes in hac quaestione neglegenda sunt. nam libri de antiquitate +litterarum primis iuuentutis annis a scriptore editi sunt, libri autem +de origine linguae latinae ut uidetur ad Cn. Pompeium missi ideoque +aut antequam talia continere potuerunt conscripti aut si posterioribus +temporibus conpositi sunt, non debuerunt talia continere, in quibus +Pompeius merito offendisset. denique ex libro de grammatica haec +sumpta non esse demonstrauit; si praeterea consensum illum +orthographicorum respicis, Ritschelius quaest. Varr. p. 23. restant, +nam de libris de lingua latina nemo cogitabit, nostri libri cum quorum +argumento haec optime conueniunt et qui eo tempore scripti sunt, quo +talis consuetudinis mentio nemini mira uel temerarie iacta uidebitur. +his igitur omnia quae modo conposui adsigno eaque inter libros +distribuam, prout singulorum argumenta quae supra stabilire studui +postulant. + + Footnote 83: Quintilianus (inst. orat. I 7, 21) et Velius Longus + (p. 2228) in Caesaris titulis ita scriptum fuisse tradunt.--Cum + hoc loco Varro Caesarem nominet, contra Varronem a Caesare + inpugnatum esse noli efficere e Pompeio ad Don. p. 233 Lind.: + 'Lectum est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit, _lac_ + non debemus dicere sed _lact_. sed dixit Caesar contra ipsum rem + ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari'. Caesaris enim + praecepto ad castigandum Varronem utitur Pompeius siue quis fuit + eius auctor, sed ipsum Caesarem id fecisse e contorto et fere + ubique absono Pompei genere dicendi conligere non licet. + +Incipiam ab eis quae ad *librum primum* pertinere uidentur. notum +est grammaticos latinos multum quaesiuisse de diuersis I litterae +sonis uariasque rationes quomodo haec discrimina notanda essent +excogitasse (cf. Schneider lat. gramm. I 1 p. 19. 63 sq. W. Corssen +ausspr. uocal. u. betong. d. lat. I p. 142 sq. Ritschl nou. mus. +rhen. XIIII p. 298. 378 sq. G. Schmitz studia orthoep. et orthogr. +lat. I p. 6. 13 sq.). breuiter summam rei conprehendit quamquam non +admodum acute diuersas res confudit Velius Longus (p. 2216): + I uero littera interdum exilis est, interdum pinguis, ut in + eo quod est _prodit uincit condit_ exilius uolo sonare, in + eo uero quod significatur _prodire uincire condire_ aeque + usque pinguescit. utiamin ambiguitatem cadat, utrum per I + quaedam debeant (habeant _P._) dici an per V, ut est + _optimus maximus_. in quibus adnotandum antiquum sermonem + plenioris sonus fuisse et ut ait Cicero rusticanum, atque + illis fere placuisse per V talia scribere et enuntiare. + errauere autem grammatici, qui putauerunt superlatiua per V + enuntiari +e.q.s. de his superlatiuis Varronem egisse e loco supra posito +(fr. 43) Cornuti, quem excripsit Isidorus orig. I 26, 15, uidemus +eumque inter grammaticos a Longo uituperatos fuisse existimo, nam +Caesaris aequalis uiri auctoritatem opposuit antiquae consuetudini, +quam sine dubio defendit. etiam alteram de I exili et pingui +quaestionem teste Scauro (fr. 44) non neglexit, et ita quidem +tractauit, ut a Lucili praeceptis orsus ea maximam partem inprobaret, +unum tantum retineret. Lucilius (cf. Ritschl nou. mus. rhen. VIII +p. 487 sq. monum. epigraph. tria p. 31 sq. C. Lachmann ad Lucr. p. 244 +sq.) ubicunque pinguiorem uel ut ipsum sequar pleniorem sonum longae +huius uocalis audire sibi est uisus, et profecto talia discrimina in +pronuntiatione audiebantur, EI scribere uoluit, ita in nominatiuo +pluralis secundae declinationis (Vel. Long. p. 2220) et datiuo +singularis tertiae declinationis (Quint. inst. orat. I 7, 15. Vel. +Long. l.s.), praeterea (quod apud Scaurum legitur) in nonnullis +uocabulis ut _meile meiles meilitia_, in quibus interdum et pluralem a +singulari eodem modo distinxit, ut _pilum_ quo pinsitur _peila_ iacula +militaria. non ualde accurate haec et reliqua Terentius e Varrone +excerpsit. primum enim Varro plura e Lucilio adferre, ut illius +doctrina cui suam opposuit patefieret, et cum in scribendis +nominatiuis pluralis secundae declinationis per EI cum illo +consentiat{84}, hanc praecipue legem auctoris uerbis proponere debuit, +euius rei apud Scaurum nec uola reperitur nec uestigium. deinde +reliquas quidem orthographiae mutationes Lucilianas propter +inconstantiam Varronem respuisse refert, sed de rationibus quibus +ductus unum illud probauerit, prorsus silet. ipse rursus Varronem +inpugnat, eo argumento nixus, quod in uerbis temporalibus quoque +diuersus I litterae sonus in singulari et plurali non notaretur. haec +enim sententia loci esse uidetur, quem a Putschio male editum duce +codice Bernensi sic fere legendum esse puto: + quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa + uia delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I + litterae extremae E praeponi, in singulari uero non. + minime, cum et alioqui aliter in singulari quam in plurali + syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, dicimus enim + mitto emisimus. nisi aliam hic uult esse rationem, quod + absurdum est, [ut] cum uerba quoque ex syllabis constent et + diuersa regula corrigantur.{85} +eodem loco etiam uocabula quaedam conmemorasse uidetur, in quorum +pronuntiatione non prorsus constiterit num per I an E litteram +enuntianda sint (fr. 45). _mium_ pro _meum_, _commircium_ pro +_commercium_, _Mircurius_ pro _Mercurius_ audiri dixit. hanc +pronuntiationem si tuebatur in Mercurio{86} quod mirandarum rerum +esset inuentor, alteram profecto Mercurio a merce ducto (cf. Paul. +p. 124) tacere non potuit. nam licet sonus I litterae in talibus +uocabulis paullo obscurior fuerit (cf. Quint. inst. orat. I 4, 8. 17. +Paul. amicitiae p. 15. Gell. X 24, 8) Varronis tempore non magis +elegantiorum hominum erat, I in his enuntiare, quam Velio Longo +placuit. et ipse Varro (de ling. lat. V 178 p. 177) _mercedem_ +a _merendo_ ducit. + + Footnote 84: Idem uoluit Nigidius Figulus in libro XXIIII + commentariorum grammaticorum (Gell. XIII 26, 4): 'Si _huius_' + inquit '_amici_ uel _huius magni_ scribas, unum _i_ facito + extremum, sin uero _hei magnei, hei amicei_ casu multitudinis + recto, tum ante _i_ scribendum erit _e_, atque id ipsum facies + in similibus'. sic codex Lugdunensis Voss. F 7 et Gronouius, + praeterquam quod ille _hii magnii hii amicii_, hic _hi magnei + hi amicei_ habet. ceterum Lucilium magis quam Varronem Nigidium + secutum esse docet idem Gelli caput. + + Footnote 85: Verba non mediocriter corrupta sic teste Henrico Keil + leguntur in cod. Bern. 330: + quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa + uia dilabitur, dicens in plurali quidem numero debere + litter{e,} {*above {e,}: ·i·} praeponi in singulari uero + minime cum alioqui {*above space: &} non aliunde in singulari + quam in extrema syllaba sonat ut in uerbis manifestum est. + dicimus enim mitto emisimus, nisi aliam hic uult esse rationem + quod absurdum est, ut cum uerba quoque ex syllabis constant + et diuersa regula corrigantur. + uox _et_ non suo loco ac littera _·i·_ omisso _e_ (quod requiri + uidit L.F. Schmidt C. Lucili saturar. quae de nono libro supersunt + disp. et ill. p. 24) suprascriptae praue scripta esse uerba + ostendunt. et haud uolgari modo confusa et perturbata esse debent + quae neque intellegi neque singularum uerborum mutationibus + restitui possunt. librarium quendam existimo nonnulla omisisse + et margini adscripsisse, quae deinde non solum alieno loco + inrepserunt, uerum etiam alia et necessaria expulerunt, ut ita + fere uerba se habuisse uideantur: + + quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa + uia dilabitur dicens in plurali quidem numero debere litterae | + praeponi, in singulari uero minime cum alioqui aliunde in singu- | + lari quam in plurali syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, | + + {Continuing from right edge:} + + litterae |·i· + in singu- |extrem{e,} + ...festum est, |·e· & non + + _dicimus_ e.q.s. in recipiendis omissis uerbis in ordinem neglecta + sunt signa, quae singulorum locum significari solent, itaque uerba + _extrem{e,}, et, non_ falso loco inserta sunt, qua in re, intrusa + et ad _syllaba_ accommodata uoce _extrem{e,}_, uocabulum _plurali_ + et littera _·e·_ intercidit. praeterea autem _aliunde_, quod quid + sibi uelit non adsequor, in _aliter_ correxi. in extremis uerbis + _ut_ superuacaneum et pro _et diuersa_ fortasse _nec diuersa_ + scribendum est, nisi hoc obscuriori cuidam generi dicendi tribuere + mauis. + + Footnote 86: MIRQVRIOS legitur in speculo etrusco apud Eduardum + Gerhard tab. 182. Ritschl prisc. lat. mon. epigr. I F. Similiter + autem _dios_ pro _deos_ antiquos pronuntiasse dixit in libro + tertio de lingua latina (fr. 4), ab hoc pluralem _di_, a _mium_ + uocatiuum _mi_ duxit. + +V litteram ante uocalem positam cum digamma Aeolico conparauit +(fr. 46){87} eundemque ei sonum tribuit (cf. Schneider l.l. p. 357. +Corssen l.l. p. 193 sq. F. Buecheler de Ti. Claudio Caesare gramm. +p. 7 sq.) et antiquis temporibus Romanos pro V consonante "*digamma" +uel potius ipsorum F scripsisse addidit, quod Priscianus quoque +testatur I 4, 12 p. 11 H.: '"*digamma" Aeolicum digamma, quod apud +antiquissimos latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit'. pro +graecorum "Psi" in fine uocabulorum posito Varro praecepit (fr. 47), +ut in nominatiuo _bs_ scriberetur, si genetiuos in _bis_, _ps_ si in +_pis_ exiret ut urbs et stirps (cf. Schneider l.l. p. 218. Corssen +l.l. p. 60 sq.), etymologiam et antiquom graecorum morem secutus +(cf. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2466. I. Franz elem. epigraph. gr. p. 20 +sq.). posteriores grammatici ubique _ps_ scribere uoluerunt analogiae +cuidam simulatae qua et Cinyps Cinyphis (siue Cynips illius Libyae +fluminis nomen est) scriberetur obtemperantes, ut Terentius Scaurus +p. 2261, Papirianus p. 2291, Marius Victorinus l.s., Curtius +Valerianus p. 2289, unus Velius Longus p. 2233 ueterum auctoritati +obedire mauolt. + + Footnote 87: Seruauit hoc testimonium Cornutus apud Cassiodorium + p. 2282, quocum prorsus congruit Priscianus I 4, 20 p. 15. + Prisciani locum Ritschelius libris de origine linguae latinae + adscripsit (quaest. Varr. p. 27), quia eos grammaticum nouisse + constaret. sed recte H. Keil quaest. gramm. p. 10 (cf. M. Schmidt + Didymi Chalcent. fr. p. 345 sq.) uidit, haec Priscianum Didymo + debere, qui etiamsi ex pluribus libris ea transferre potuit, tamen + in opere, cui inscriptum erat "peri tês para Rhômaiois analogias" + (Prisc. II p. 411) uel de latinitate (Prisc. I p. 548), fortasse + libros de sermone latino potissimum respexit, quae suspitio + confirmatur consensu illo cum Cornuto. + +Ad *librum secundum* refero quae apud Longum Cornutum Papirianum de +uerbis _delirus_ (fr. 50) _interuallum_ (fr. 51) _naro_ (fr. 52) +leguntur, de quibus cum fragmenta quid scriptor docuerit ostendant +pluribus loqui non opus est. + +Denique pauca de *adspiratione* quam in *libro tertio* tractatam +fuisse scimus adicio. adspirationis enim notam non litteram H esse +Varro{88} uoluit, quod in his quidem libris dictum fuisse non +disertis uerbis testantur, sed et ex eis sequitur quae statim +referam, et in libro de grammatica aperte positum erat. contra hanc +sententiam magna cum subtilitate et doctrina pugnauerunt posteriores +grammatici, ante alios Velius Longus (p. 2217) et Scaurus (p. 2258). +Longi adponam prima uerba, e quibus qua ratione fere Varro illud +statuerit discimus. 'H littera' inquit + tanquam sonus magis fit, quam litera et accedens literae. + et utuntur auctoritate graecorum apud quos ut superuacua + sublata est. fuisse tamen et apud illos manifestum est ex + ueteribus scriptis et ex eo quod hodie, cum apud illos + numeri prima semper litera nominis quo significantur + notentur, ut "Delta deka, Pi pentêkonta, Eta hekaton" + notentur (ut "deka pentêkonta hekaton" _P._). unde adparet + hanc literam loco adspirationis non fuisse, alioquin per E + notaretur. +uidebatur Varroni autem haec nota ut uocalibus ita consonantibus quoque +(fr. 56) praeponenda, R uero littera contra graecorum usum adspiranda +non esse (fr. 57). spiritum quem _adflatum_ ipse dicit rerum +rusticarum III 1, 6, _flatum_ ex eo ut uidetur Scaurus p. 2252, +quantum fieri posset reprimere studuit (fr. 58) et in eis tantum +uocabulis admisit, ubi etymologia eum postularet, itaque scribi iussit +_ortus_ non _hortus_ ab oriendo, _alica_ ab alendo, _alicula_ ab alis. +idem etiam ad peregrina uerba transtulit ut sine dubio in _Cilone_ eam +originem secutus est, qua homo angusti capitis et oblongi est, non eam +qua inprobioribus labris esse dicitur (cf. Vel. Long. p. 2234). contra +cum adspiratione ei placuit dicenda esse harena, quae a Sabinis +fasena, haedus hircus hordeum hariolus hostis, quia ab antiquis qui +eidem Sabini sunt (cf. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 sq.) faedus +fircus fordeum fariolus fostis (cf. Paul. p. 84 M.) pronuntiabantur{89}. +adspiratio in mediis uocabulis ei quam maxime coercenda uidebatur, ut +Scaurus p. 2256 demonstrat + et Pulcrum (negat Varro adspirandum esse), quamuis in + consuetudine adspiretur. nihilo minus tamen ratio exiliter + C enuntiandum et scribendum esse persuadet, ne una omnino + dictio aduersus latini sermonis naturam in media + adspiretur, +quae licet tamquam sua Scaurus posuerit a M. Varrone accepit. +consentaneum uero est ex hac lege eum excepsisse ea uocabula quae +necessario H poscunt, ut _ueho traho_. scripsit autem _uemens_ a ui +mentis, _prensus_ a prendendo, Graccus a gerendo, _coors_ a coercendo, +quamquam alii _cohortem_ militum a mutua cohortatione, _coortes_ +uillarum unde cooriantur homines dicere maluerunt. in graecis quoque +eundem spiritum amouere studuit, ut _coclea_ eum protulisse scimus. +ad Varronem quoque spectare uidentur extrema Longi uerba de hac re, +_non firmum est catholicum grammaticorum quo censent aspirationem +consonanti_ (adde _in medio uocabulo_, ut Varronis mentem restituas) +_non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et Pulcher et Gracchus +et Otho et Bocchus_, nam et Pulcrum Graccumque Varronem praecepisse, +et reliqua cum eius legibus conuenire uidimus. cum uero parcissime +ueteres Romanos spiritu usos esse testantur Quintilianus inst. orat. +I 5, 20 et Terentius Scaurus p. 2249 (cf. Mommsen l.s. p. 33. Ritschl +l.s. p. 53), Varro his legibus datis in uniuersum urbanum sequebatur +dicendi usum, sed ad certas eum reuocare studuit regulas. + + Footnote 88: In hac quoque re Nigidium adseclam fuisse Varronis + docet Mar. Vict. I 4, 5 p. 2456P. ceterum cf. Schneider l.l. + p. 180 sq. Corssen l.l. p. 46 sq. + + Footnote 89: Cum uero praeterea e Varrone antiquos _habam_ dixisse + quod posteriores _fabam_ proferatur, hoc non multum ab eis abesse + uides quae A. Kiessling de Dionys. Halic. antiq. auct. lat. p. 39 + Varrone non indigna putabat apud Seruium ad Verg. Aen. VII 695: + 'Faliscos Halesus condidit. hi autem immutato H in F Falisci dicti + sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae + quae Hormiae fuerunt "apo tês hormês". nam posteritas in multis + nominibus F pro H posuit'. + +Loco Varroniano ab Augustino seruato reuersus eram ad illud a quo +proficiscebar et nunc singulis perlustratis satis perspicuum et +manifestum esse opinor libros de sermone latino stoicorum loco "peri +phônês" respondere, quod cuicunque Laertii Diogenis epitomen (VII 44. +55 sq.) inspicienti se offert. latinitas conuenit cum hellenismo: +"hellênismos oun esti phrasis adiaptôtos en tê technikê kai mê eikaia +sunêtheia" (L.D. VII 59 cf. Sext. Emp. adu. gramm. 176 sq.), qua +definitione analogiam maxime et consuetudinem attingi uides. in eadem +dialecticae parte actum esse de uoce de litteris de pronuntiatione +de accentibus de rhythmis de orationis uirtutibus et uitiis partim +Diogenes l.s.s., partim Varro ipse uerbis quae supra excripsi +narrat{90}. desunt contra omnia uestigia in his libris partes +orationis tractatas esse, quas stoicos eidem loco tribuisse non +dubium est. has autem Varronem hic neglexisse puto, quia cum reliquo +argumento non satis apte conuenire ei uidebantur, eumque eas in libro +de grammatica exposuisse statim uidebimus. praeterea uero libros +nostros ad rhetoricos libros "peri lexeôs" prope accedere nonnullis +locis monui. qui libri perierunt omnes, sed quales fuerint cum ex +libri Theophrastei "peri lexeôs" fragmentis quae conposuit Max. +Schmidt l.s. l. p. 37 sq.{91} intellegitur, tum ex Dionysii +Halicarnasensis opusculi eximii de conpositione uerborum parte secunda +(p. 112-286 Schaef.), in qua Theophrasto et Aristoxeno, e quibus Varro +quoque hausit, auctoribus usus quaerit quae potissimum curae esse +debeant "tô boulomenô tên lexin eu suntithenai" eademque omnia +tractauit, quae M. Terentium tractasse uidimus. quam arte in hac re +coniunctae sint rhetorica et grammatica M. Antoni Gniphonis quoque +grammatici, Ciceronis magistri, exemplo confirmatur, de quo Suetonius +(de gramm. et rhet. 7) 'docuit autem' ait 'et rhetoricam, ita ut +quotidie praecepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi +nundinis'. scripsit uero teste Ateio Philologo (ap. Suet. l.s.) +nihil nisi libros II de latino sermone (cf. Quint. inst. orat. +I 6, 23), in quibus illud quasi confinium duarum disciplinarum +explicuisse congruentemque rei titulum inscripsisse existimandus est. + + Footnote 90: Stoicos quidem eadem qua in libris de lingua latina + constantia sequi non potuit, quia ibi principia prorsus generalia + tractanda erant, hic de latinorum uocabulorum pronuntiatione + accentibus e.q.s. agebatur. + + Footnote 91: Posidonii quoque "peri lexeôs eisagogên" (cf. I. Bake + Posidon. Rhod. rel. p. 233. C. Wachsmuth philol. XVI p. 649 n. 4) + Varronem fortasse adhibuisse supra uidimus p. 17. Antipater quoque + Tarsensis scripsit "peri lexeôs kai legomenôn" (Laert. Diog. VII + 58), ubi "lexeôs" cod. Arundel. et teste Wachsmuthio cod. Burbon. + 253 et Laur. plut. LXVIIII 13. 35, "lexeôn" cod. Laur. plut + LXVIIII 28, qui peioris est notae. + +Restat, ut quo tempore Varro hos libros conposuisse uideatur paucis +significem. epistola illa Ciceronis (XII 6), qua Atticum rogat ut +Tyrannionis librum modo absolutum sibi mittat, ad annum u. DCCVIII +refertur. hoc ipso tempore uero eum in conscribendis libris de lingua +latina occupatum fuisse eosque uix ante annum DCCX transmisisse +uidimus (cf. supra p. 38). post hunc igitur annum libros in quibus +Tyrannionis uolumen adhibebatur esse scriptos necesse est, nam eodem +tempore duo amplissima opera inter manus eum habuisse non est cur +statuamus. angustioribus finibus temporis spatium quo editi sint +circumscribere ante non audeo quam quibus annis quodque opus sit +tribuendum accurate quaesitum sit. quod nunc quamquam multa certa sunt +alia probabiliter conici possunt longum neque huius loci est. cum uero +Tyrannionis aequalis scriptoris librum Varronem excussisse constet +Heliodori quoque, cuius Horatius anno u. DCCXVII mentionem fecit, +encheiridion in usum suum conuertere potuit, quod num ante uel post +hunc annum ille, si quidem metricus est, scripserit sciri nequit. +Marcellus autem ad quem haec uolumina misit quis fuerit nescio. de +M. Claudio Marcello consule anni DCCIII, Pompeianarum partium cum +Varrone socio, cogitarem, quem exercitationibus oratoriis studuisse +bonarumque artium cupidissimum fuisse audimus (cf. Cic. Brut. 71, 249 +sq. Seneca cons. ad Helu. 9, 4. W. Drumann gesch. Roms II p. 393 sq.), +nisi temporum ratio obstaret. interfectus est enim anno u. DCCVIIII. +reliquorum Marcellorum quemnam tali honore dignum M. Terentius +iudicauerit prorsus incertum est. + + * * * * * + + + III + +Operibus duobus, quorum argumenta indagare et restituere adhuc +studuimus, leges quae uniuersam linguam regerent anquirere et +inlustrare uoluit scriptor, altero philosophicis rationibus deditus, +altero uocalem orationis partem persecutus. in reliquis libris, qui +nunc recensendi sunt, aut particulam quandam eiusdem uberrimae +materiae accuratius tractandam delegit, aut praecipua doctrinae +grammaticae capita docendi magis quam quaerendi causa adumbrauit. + +Alterius classis est *liber de grammatica*, quem disciplinarum primum +fuisse Ritschelius (quaest. Varr. p. 6 sq.) demonstrauit. non autem +quae modo dixi intellegenda sunt quasi maiora illa opera hic in usum +discentium contraxerit, uerum ex uniuerso horum studiorum ambitu eas +quaestiones, quae illo consilio proposito grauissimae uidebantur, +explicandas prompsit. supra iam significaui hunc librum uertisse inter +alia in orationis partium expositione, quam Pompeius, infimae quidem +aetatis scriptor sed in hac re non male doctus, proprie grammaticorum +esse adfirmat (p. 4 Lind. cf. Seru. in Donat. 1779): 'de uoce tractare +quid est? (_male additur_ uox) hoc philosophorum est; de litteris +tractare omnium est, nam et orator quaerit litteras discere et ludi +magister idem. de partibus (orationis) tractare hoc grammatici est'. +constare uidetur non nisi de pronominibus a Varrone expositis. cum +enim Probus eum inter artis latores numeret (inst. art. p. 48, 37 K.), +hunc librum indicauit, nam maiora opera longe ab eo aberant, quod hi +scriptores artem dicebant. ex eodem libro mutuatus est quae in eisdem +institutis artium (p. 152, 30) de aduerbiis a pronominibus deriuatis +leguntur{92}, quibuscum conponenda sunt quae Cledonius p. 1905 et +Pompeius ad Donatum (p. 239) e Varrone de pronominibus proferunt. + + Footnote 92: Ter omnino in eo opere Varronem laudat Probus. non + uidetur tertium testimonium ad librum quendam grammaticum spectare + (p. 127, 31: 'quaeritur qua de causa Varro masculum et feminam + *auos* pronuntiarit. hac de causa, quoniam quaecumque generis + feminini nomina generibus masculinis reperiuntur esse coniuncta, + haec sub sono generis masculini necesse est ut procedant'. eodem + modo ante et post hunc locum quaestiones e Cicerone Lucilio + Sallustio Vergilio sumpsit. cf. Ter. Scaur. p. 2251P. + +Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc esse +uoluit: _grammatica est scientia eorum quae a poetis historicis +oratoribusque dicuntur ex parte maiore_ (fr. 91). eam egregie +conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio "technês grammatikês" +proposita: "grammatikê estin empeiria tôn para poiêtais te kai +sungrapheusin hôs epi to polu legomenôn"{93} uidit Elink Sterk de +parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p. 6 cf. M. Schmidt philolog. +VIII p. 235. 247 et profecto prorsus eadem est, praeterquam quod pro +"sungrapheusin" accuratius locutus historicos et oratores dicere +maluit. duos autem huius scientiae gradus eum distinxisse, quorum +alterum litterationem alterum litteraturam nuncupauit, coniuncta +Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex parte excripsit Isidorus +orig. I 3, 1, et Martiani Capellae III 229 p. 50 Gr. testimonia +(fr. 92) euincunt, quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse +supra (p. 18) conmemorauimus. cum uero Augustinus Martianus Isidorus +inferiorem grammaticae gradum, grammaticae quasi infantiam, +_litterationem_ a Varrone dictam fuisse testentur, hinc corrigendus +est Asper I 2 p. 1725P. ibi enim legitur in codice Vaticano 1492 +teste Henrico Brunn: _grammatica est scientia recte scribendi et +enunciandi interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro +primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam._ definitio +mutila esse uidetur K. Lehrsio (anal. gramm. post Herod. scr. tria +p. 389) neque ex Varrone translata est, reliqua uero sic scribenda +sunt: _quam Terentius Varro primum ut adhuc rudem appellatam esse +dicit litterationem_; errauit autem F. Lindemann (ad Asprum p. 309), +qui ex Aspro Isidorum corrigere uoluit, litteratura enim erat altera +maior et quasi superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt +graeci, quod praeter alios testatur Philo Iudaeus "peri tês eis ta +propaid. sunod." I p. 540 Mang.: "to ge mên graphein kai anagignôskein +grammatikês tês atelesteras epangelma, hên paratrepontes tines +grammatistikên kalousi; tês de teleioteras anaptuxis tôn para poiêtais +te kai sungrapheusin."{94} copiosius eandem rem tractat Sextus +Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque "to ta stoicheia kai tas +toutôn sumplokas didaskein" esse dicit, in altera uero "tê teleiô" +uel "bathutera grammatikê" Aristophanum Aristarchorumque ingenium +atque studia uersari. cum hac uero diuisione, quam secundum graecos +Varronem protulisse uidemus, conexae esse debent duae expositiones de +grammaticorum officiis{95}, quae inter se diuersae nec altera ex +altera deriuanda et graecorum explicationibus in uniuersum +respondentes a grammaticis traduntur. grammaticae enim officia sunt +secundum alteram _scribere legere intellegere probare_ (fr. 91), +secundum alteram _lectio enarratio emendatio indicium_ (fr. 93). +rationem, quae inter has intercedat, breuiter sic possumus significare +ut priorem ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus +continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6 p. 2451 +P. recte tradiderit dubito, cum et graeci scriptores de legendo tantum +et scribendo in hac re loquantur et latini, qui eundem Varronis librum +ante oculos habuerunt, ut Diomedes p. 426, 18, quem excripsit Seruius +in analectis Vindobonensibus p. 512, Maximus Victorinus 2 p. 1937P. +recte scribendi loquendique rationem conmemorent et Martianus Capella +III 230 p. 51 Gr. haec duo disertis uerbis ab reliquis secernat: +_officium uerum meum tunc fuerat docte scribere legereque. nunc etiam +illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque._ quare +nescio an Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud +auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae +dubitatio augetur si singula perlustramus. in _scribendo_ non uideo +cur offenderit Lehrs l.s. p. 437, cum id graecorum grammaticorum +uerbis confirmetur; _legere_ hic simpliciter litterarum peritiam +significat, qua instructi pueri scriptum quoddam recitare possunt; +_intellegere_ quoque quodam modo ad inferiorem grammaticam referre +possimus, nisi accederet _probare_. hoc autem uereor ut in priore +diuisione Victorinus inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad +alteram spectat discernas praesto est{96}, etiamsi Diomedem secutus +aestheticam quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum +iudicium respexeris _quo omnem orationem recte uel minus quam recte +pronuntiatam specialiter iudicamus_ (p. 426, 29), hoc quoque non +puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis Victorinum uel +errore uel neglegentia peccasse et duo priora tantum Varronem posuisse +persuasum mihi est. quis uero primum huius grammatisticae, quam uitae +usus a grammatica distinxerat, officia data opera circumscripserit +quaerenti certi quid respondere tibi non licet; suspicor uero +Asclepiadem Myrleanum{97} hoc fecisse. neque a quo altera diuisio +profecta sit dici potest. prope quidem accedit ad eam, quam Dionysius +habet (p. 629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252): + "prôton anagnôsis entribês kata prosôdian, deuteron + exêgêsis kata tous enuparchontas poiêtikous tropous, triton + glôssôn te kai historiôn procheiros apodosis, tetarton + etumologias heuresis, pempton analogias eklogismos, hekton + krisis poiêmatôn. ho dê kalliston esti pantôn tôn en tê + technê." +pro qua deinde{98} hanc ualuisse testatur scholiasta p. 736, 5: "to +palai merê tês grammatikês ên tessara kai eisi tauta; diorthôtikon +anagnôstikon exêgêtikon kritikon." hanc igitur Varro secutus est et +singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc fragmentum (93) +seruauit conligendum, nam non modo ipsius Varronis uerba mutauit et +satis neglegenter rem egit, uerum etiam de suo haud pauca addidit. +explicationes enim omnium quattuor officiorum e duobus membris +constant, quorum priora aut ipsum excogitasse aut ex alio scriptore +sed minime Varrone adiecisse non dubium est. id quod statim in primo +officio conspicuum est. dicit enim: 'lectio est artificialis +interpretatio uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati +personarum exprimensque animi habitum cuiusque', quae inter se non +conuenire adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est. +alterum conuenit cum Dionysio p. 629: "anagnôsis esti poiêmatôn ê +sungrammatôn adiaptôtos prophora. anagnôsteon de kath' hupokrisin, +kata prosôdian, kata diastolên", ut non dubitem quin _artificialis +interpretatio_ accentum et discretionem expulerit. enarrationis +explicationem uel latinitas arguit non accurate secundum Varronem +positam sed generaliter ex eius mente perscriptum esse, qua in re hic +quoque quaedam omissa esse uidentur. respondet enim Varronis enarratio +Dionysii "glôssôn te kai historiôn apodosei", e quibus historiam id +est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod Varronem neglexisse +nego, frustra quaeris, de emendatione haec habet Diomedes: 'emendatio +est qua singula pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes +uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel recorrectio errorum qui +per scripturam dictionemue fiunt'. ut primum de secundo membro loquar, +mirum sane est, cum in tota hac expositione de ea agatur grammatica, +quae in legendis interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic +uelit dictio. dictio Diomedi idem est quod "lexis",{99} "lexis" autem +aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit in libro +scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi non aptis +scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne arbitrariae +rationes ualeant et scriptorum proprietas extinguatur. quare +_dictionem_ ferri non posse maleque scriptam esse pro _dictatione_ +censeo, quod uocabulum apud scriptores posterioris aetatis non raro +occurrit (Paul. digest. XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu. Vigilant. 3: +_dictatiuncula_. Symmach. epist. VI 4). errores autem in antiquorum +libris aut praue scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum +membrum ad res a scriptoribus traditas spectat, quae secundum +singulorum sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici +uel mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de +aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii "krisis" est, agere +uidimus, prius autem si _pronuntiationem_ premis ad lectionem +referendum est, si pronuntiatum pro _dictum_ accipis, idem fere quod +alterum membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti +aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an praue +dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora membra +male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse nunc +manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi 'obscurorum sensuum +quaestionumue explanatio' et barbare dicta et superuacanea est +(cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum fieri potuit Varronis +doctrina{100} recuperata, adparet quam arto uinculo cum Alexandrinorum +praeceptis ea coniuncta ac copulata sit. + + Footnote 93: Eam definitionem Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita + tradit: "grammatikê estin empeiria hôs epi to pleiston tôn para + poiêtais te kai sungrapheusi legomenôn", quam pro genuina Dionysi + (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera opusculum illud + esse demonstrauerunt G. Schoemann opusc. III p. 244 sq. M. Schmidt + l.s.) definitione post Ptolemaeum Peripateticum apud Sextum l.s. + 72 acceperunt Lehrs l.l. Schmidt l.l. p. 242, Schoemann l.s. + p. 247, id quod Varronis auctoritate, qui manifesto Dionysii + artem sequitur, non confirmatur. + + Footnote 94: Cf. eundem l.s.s. p. 530. 521. idem "grammatistikên" + adpellat "p. tou theopomp. einai tous oneir." p. 652 "paidikên + grammatikên". cf. schol. Dion. Thrac. p. 667, 17: "kai hê + grammatikê de kata ton palaion en duo sêmainomenois ên. tên + men gar mikran ekaloun, hê tis ên technê peri tou graphein kai + anagignôskein tên engrammaton phônên tous te charaktêras tôn + grammatôn eidenai kai tas sullêpseis autôn êgoun tas sullabas; + tên de megalên ekaloun tên epi tous poiêtas theôrian, hên tina nun + exêgountai hoi grammatikoi, kai estin hautê technê theôrêtikê tôn + para poiêtais te kai logeusin." iam apud Platonem Euthyd. p. 276A + "grammatistês" occurrit. + + Footnote 95: Non dubito quin eadem causa qua rhetores oratorum + officia persecutos esse Spengelius docet nou. mus. rh. XVIII + p. 493 hanc officiorum descriptionem grammatici excogitauerint. + + Footnote 96: Nisi probare pro "dêloun" accipiendum esse et duas + officiorum enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr. + p. 659, 1 inter se coniunctas fuisse putas. + + Footnote 97: Ex Sexti Empirici adu. gramm. 47: "tacha de hôs + phasin hoi peri ton Asklêpiadên, kai autê apo men grammatôn + ônomastai, ouk apo toutôn de aph' hôn kai hê grammatistikê, all' + ekeinê men apo tôn stoicheiôn, haitê de apo tôn sungrammatôn peri + hois poneitai" sequitur Asclepiadis discipulis (qua loquendi + formula plerumque nihil nisi praeceptoris sententia intellegenda + est) hanc partitionem notam fuisse. Asclepiadem illum esse + Myrleanum negauit Lehrs l.l. p. 436, quia Dionysii artem, quam + Asclepiadem nostrum legisse constat (Sext. Emp. l.s. 72), post + Myrleani tempora conscriptam esse putabat. hanc offensionem cum + sustulerit M. Schmidt in conmentatione saepius adlata (cuius cf. + p. 510) nihil obstat, quominus nostrum pro Myrleano accipiamus. + fuit hic Cratelis discipulus (cf. C. Wachsmuth de Crat. Mall. + p. 6), Cratetei autem qui crisin a grammatica tamquam maiorem + discernere solebant, facile quoque gradum alterum, bonorum ludi + magistrorum munus, seiungere potuerunt. optime autem conuenit + temporum ratio. Asclepiadem Myrleanum 'primo ante Christum n. + saeculo ita ut certe natales ante annum septuagesimum ponendi + sint' floruisse ostendit Lehrs l.s. p. 432 cf. M. Sengebusch + diss. Hom. I p. 61, aetas igitur eius inter Dionysii Thracis + et Varronis tempora intercedit. + + Footnote 98: Idem scholiasta p. 737, 22: "ean oun to palai tessara + merê ên tês grammatikês, pôs nun hex auta phêsin ho Dionusios? + to hen ex autôn etmêthê eis tria kai ta men alla tria gegonasin + hex. to poion etmêthê eis tria? to diorthôtikon." cf. p. 659. 671. + 683. 728. E. Meier opusc. II p. 21 sq. sed euidenter errauit qui + haec scripsit. ex tribus partibus enim, quas in "diorthôtikô" + coniunctas esse dicit, prima ("glôssôn kai historiôn apodosis") + omnino non ad "diorthôsin" sed ad "exêgêsin" paullo plus quam apud + Dionysium amplificatam pertinet et similiter reliquae duae, + analogiae et etymologiae inuentio, quamquam hae praesertim + analogia non raro emendationis duces erant; Dionysius uero de + earum in "diorthôsei" usu nihil significat. uerum potius haec + altera diuisio ex Dionysiana orta est (cf. H. Steinthal gesch. + d. sprachw. p. 547), sed prorsus alio spectat. Dionysius enim in + sua diuisione sex omnino partes praecipuas grammaticae quae tunc + erat conprehendit, altera tamen ad praeclaram tantum industriam + doctorum uirorum pertinet, quae in legendis recensendis + aestimandis poetarum scriptorumque libris uertebatur, et + egregie summam rerum conplectitur. + + Footnote 99: Diom. p. 436, 10: 'dictio est uox articulata cum + aliqua significatione, ex qua instruitur oratio et in quam + resoluitur; uel sic: dictio est ex syllabis finita cum + significatione certa locutio, ut est dico facio'. + + Footnote 100: Steinthal l.l. p. 547 in Diomedis socordiam et + neglegentiam nimis festinanter inuexit neque quid apud eum + melioris esset notae excussit. + +Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio quae +nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi possit. +Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non conuenire +uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud quoddam opus +rettulit (quaest. Varr. p. 7). primum autem Victorinum et Diomedem, +apud quos haec testimonia extant, multis rebus ita consentire uidimus, +ut necesse sit eundem auctorem usurpauerint. ille igitur auctor initio +operis sui Varronis grammaticam consuluit et inde quae apta ei +uidebantur satis accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus +ubique dubium est num alii quoque praeterea intercesserint) Diomedes +p. 426 primum Varronis definitionem paullo mutatam sumpsit: _tota +grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et +historiarum prompta expositione_{101}; cum hac priorem officiorum +enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: _et in recte +loquendi scribendique ratione_, ubi Varronem recte _legendi_ +scribendique rationem posuisse ueri simile est. deinde sequitur altera +officiorum diuisio, quam supra tractauimus. sin Diomedes haec omnia +apud auctorem suum repperit, quod non est cur dubitemus, admodum +probabile fit eundem auctorem a Victorino, qui post integram Varronis +definitionem turbatam illam seriem officiorum habet, neglegentius +excriptum esse. accedit autem aliud. si enim has officiorum +enumerationes diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae +definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere, alteram ad +libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore saepe adhibitos esse +constat, referre debes. tum uero cum definitione e Dionysio Thrace +sumpta, grammaticae diuisio quae ab eo aliena est coniungitur, altera +contra quae ab eodem repetita est ideoque si ueri similia sequimur, +cum illa definitione conexa erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus +probabilitatem pugnet, ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his +contemptis argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino +adsignare uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi +Victorini capite de lectione (p. 272 Lind. p. 1938P.) inueniri facile +sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram officiorum enumerationem +quam Diomedes habet haec leguntur: _partes lectionis sunt quatuor: +accentus discretio pronunciatio modulatio_, eaedemque partes{102} +subtilius quam a Maximo explicatae recurrunt apud Diomedem p. 430, 29. +436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in libro de sermone +latino ita legi potuisse manifestum est, ut neglectis ceteris +grammaticae partibus lectio accuratius tractata sit et ab hac +praefatione transitus ad librorum argumentum, quod magna ex parte +arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed quamuis hoc facile +placeat{103}, uerum non est. nam eodem modo atque apud Maximum +Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius arti Maximi libellum +perquam similem esse M. Schmidt l.s. p. 421 ostendit, "anagnôsis" +exponitur, cuius diuisioni{104} modulatio addita est. etiam hac igitur +uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam restet, quam ut in ea quam +supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo autem consensu +Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile est, Varronem etiam in +hac re Dionysium secutum et post grammaticae diuisionem lectionis +partes accurate persecutum esse, sed uereor ne in singulis Varronis +doctrina admodum obscurata sit, ut eius uestigia{105}, quae in hac +expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam. + + Footnote 101: Ea satis bene cum fragmento 91 conuenit; _praecipue_ + illud ortum est e Varronis uerbis _ex parte maiore_, quae non + recte intellexit Diomedes. + + Footnote 102: Singulariter in multis conuenire Maximum Victorinum + et Diomedem uidit L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286, ut + supra monui. sed consensus ille magis in dispositionibus quam in + rebus conspicuus est (exempli gratia cf. adnotationem ad fr. 93), + nam omnia fere doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede + hausisse non credet, qui rerum diuersam tractationem et diuersum + ordinem spectat. tertium igitur habemus testem, quamquam longe a + fonte remotum, de libro Varroniano. + + Footnote 103: Melius quam Maximi lectionis expositio Theodosi, + qui Dionysium secutus est (cf. Villoison anecd. gr. II p. 102 sq. + Bekkeri anecd. gr. II 676. gramm. post F. Osanni Philemon. p. + 303), "anagnôseôs" explicatio cum librorum de sermone latino + argumento conueniret, unde quam fallacia talia sint adparet. + + Footnote 104: Dionysii de accentibus sententiam in libro tertio de + sermone latino a Varrone prolatam fuisse supra uidimus (p. 59). + + Footnote 105: Nihil fere ad Varronem rettulerim nisi fundamenta + eorum quae p. 437 sq. de posituris leguntur conlatis Aristophane + in Pseudo-Arcad. p. 214 sq. Schm. et Dionysio p. 630. + +De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et testatur +Cornutus Cassiodori p. 2286P. eidemque tribuo quod Probus tradit, +nomina litterarum indeclinabilia esse (fr. 94). de litteris autem +teste Cornuto (fr. 95) haec Varro scripsit 'litterarum partim +sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut +H et X, partim sunt neque dicuntur ut "Phi" et "Psi". deinde de +uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere debuit, ut +Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex huius uero uerbis +III 263 p. 59 Gr.: _haec cum grammatica diceret, eamque progredi +Iuppiter Deliusque praeciperent, hic Pallas 'de iunctura syllabarum' +inquit 'dum haec litteratura deproperat, partem historicam +praetermisit'_ fortasse conligendum etiam historicas de litteris +obseruationes a Varrone additas fuisse, nam quanti momenti talia +in Martiano sint, docuit C.F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX, cui +accedit quod etiam Marius Victorinus I 4 p. 2456P. multa de eadem +re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est, +quia praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I 3, 8. 10 +p. 2455P. cf. Mart. Cap. III 259 p. 58 Gr. spectat, etiam quae +cum libris de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae +conueniunt habet. sequebantur sine dubio syllabae, fortasse etiam +breuis disputatio de uocabulis et enuntiatis. sed haec etiamsi ueri +similia incerta sunt, cum nec quatenus Dionysium Varro secutus sit +sciamus, nec Martiano Capellae satis confidere licet, ut eo solo +auctore nisi aut disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de +qualibet re a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus +orationis egit. + +Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non est. +crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius Aristarchum +(Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has posuerunt; nomen +uerbum participium articulum pronomen praepositionem aduerbium +coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p. 10 Bekk.). sed hoc +incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam aliis +testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei notas fuisse. +in quattuor partes eum orationem in libris de l.l. diuisisse supra +(p. 28) exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae +utrumque, quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis +praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur, +quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium coniunctionem +conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae huius generis extant +percurram, deinde num eandem disputationis suae fundamentum Varro esse +uoluerit dicam. + +Primae classis + partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula + quae sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina + ut Romulus Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur + nominatus, prima et extrema articuli. primum genus est + infinitum, secundum ut infinitum, tertium est finitum, + quartum ut finitum.{106} +nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes stoicis erant, +sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad alterum genus duae +spectant obseruatiunculae. primum enim praecepit (fr. 97) _lact_ in +nominatiuo dici debere,{107} cuius genetiuus sit _lactis_. quamquam +enim Probus scribit (cathol. I p. 7, 3 K.): _e littera unum nomen +reperitur terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim +facit genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici, +sed non legi nisi in Varrone de lingua latina_, et Spengelius +philologi XI p. 402 codicem Florentinum de lingua latina V 104 p. 106 +_lact_ praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi p. 303, 7 +qui _lac_ exterminasse Varronem tradit, et Pompeio XVIII 2 p. 233, qui +de certo quodam Varronis praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem +statuisse narrat Cledonius p. 1904P.: 'lact (lacte _cod. Bern. 380. +Putsch._) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus mutis +terminatur aut currit: hoc lacte'. sed aperte confudit Varronem cum +Caesare qui teste Pompeio (cf. supra p. 55) nullum uocabulum duabus +consonantibus terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius +auctorem male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in +tot rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad +fragmenta 99. 100, ut omnes ex uno eodemque doctiore conmentario +hausisse aliumque plura alium pauciora inde sumpsisse existimem. in eo +autem conmentario conscribendo Varronis grammaticam adhibitam esse ex +fragmentis modo adlatis conligendum ideoque hanc quoque obseruationem +de forma _lact_ codem refero, quod Martiani (III 256 p. 57 Gr.) +consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius (p. 131, +10) de graecis uocabulis -a terminatis tradit (fr. 98) supra (p. 34) +iam indicaui, cum in libro de grammatica breuia de iustis uocabulorum +formis praecepta dari oporteret, quale hoc fuisse uidetur. + + Footnote 106: In hoc loco (de l.l. VIII 45 p. 424 sq.) scribendo + Spengelium et Augustinum ab eo laudatum sequor. + + Footnote 107: cf. W. Freund in Iahni annal. V 1832 p. 100. Ritschl + nou. mus. rh. VII p. 606 sq. H. Wentzel symb. crit. ad hist. scr. + rei metr. lat. p. 33. I. Vahlen anal. Non. p. 10. L. Mueller de re + metr. poet. lat. p. 379. W. Corssen krit. beitr. z. lat. formenl. + p. 578. + +Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis rerum +nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed duas has +classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in primigenia et +deductiua (fr. 99), ut _quis_ et _quisquam quispiam_. primigenia autem +erant uiginti unum, quorum quattuor classes, quas contra Donatum duas +tantum proferentem{108} Pompeius Sergius Cledonius enumerant, ad +Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem Probum, +in cuius institutis artium p. 131, 25 hoc legitur, sed primum Varro +accurate quae pronomina essent primigenia indicare debuit, deinde hoc +prope ad stoicorum doctrinam accedit,{109} talesque partitiones +Varronem adamasse uel locus suprascriptus e libris de lingua latina +docet. uoluit enim pronomina aut finita (ego tu ille{110}) aut minus +quam finita (ipse iste is hic idem sui) aut infinita (qui uel quis +qualis talis tantus quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus +suus noster uester) esse, ut ex eo Probum et Isidorum orig. I 7, 2. 3. +6 hausisse existimem. hanc autem diuisionem a Varrone profectam esse +confirmant quae Probus instit. art. p. 151, 30 ex eodem de aduerbiis a +pronominibus deriuandis profert (fr. 102). aduerbia enim e sedecim +pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem +enumerantur: ex _ille_, ex _iste hic idem_, ex _qui_ (_quique +quicunque quidam quispiam aliquis_) _qualis_, ex possessiuis.{111} in +hac quidem re duorum scriptorum auctoritati cedendum erat, non tamen +credo Cledonio p. 1905P., qui omnia pronomina succedanea Varronem +dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar. lect. +II 2 p. 115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II p. 151 quod in codice +Bernensi 380, quo ipso Putschius usus est, legitur: 'pronomen quia non +(non _om. cod._) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo haec +pars a Varrone _succedat in ea_ dicitur' (fr. 100). succedaneum bene +adpellari potuit relatiuum, ut _is_ et _ipse_ a Prisciano (I p. 579, +20. 580, 14), _is_ et _tantus_ a Diomede p. 329, 20. 331, 5. cf. Char. +163, 28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus +personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea +Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt. + + Footnote 108: Donat. II 11, 2 p. 1752. cf. Sergius p. 1847 P.: + Probus autem pronomen in quatuor partes diuidi putauit, id est + pronomen infinitum, finitum, minus quam finitum et possessiuum. + quod non uidetur habere rationem. unde Donatus melius qui in duas + partes in primo diuisit. nam si ea sunt finita pronomina, quae + recipiunt personas, alia omnia quae non recipiunt personas + infinita dicenda sunt; unde apparet quod infinita et minus quam + finita et possessiua sunt. quod quam bene ad artem logicam + accommodatum sit doceat Cledonius p. 1906: 'minus quam finita + sunt quae nec finita sunt nec infinita, nam iste et ipse et de + praesentibus dicimus et de absentibus'. + + Footnote 109: Prisc. XIII p. 548: 'stoici enim articulum et + pronomen unam partem orationis accipiebant, infinitum articulum + uocantes, quem grammatici articulum, eique adiungentes etiam + infinita nomina uel relatiua,... finitum autem articulum dicebant + idem stoici, quod nunc pronomen uocamus finitum, quod et uera + ratione solum pronomen est dicendum; ergo Romani quoque artium + scriptores stoicorum secuti magis traditionem pronomina finita + dixerunt et infinita, nam articulos non habent e.q.s.'--aliter + Dionysius Thrax p. 640 Bekk. cf. Apoll. de pron. p. 4 cl. + M. Schmidt l.s. p. 513. G. Schoemann lehre v. d. redeth. p. 119 sq. + + Footnote 110: Num _ille_ huic classi adnumerauerit dubito cf. + Diom. p. 329, 5: 'qualitas finita in prima et in secunda persona + est, infinita et minus quam finita in tertia inuenitur. finita + est, quae notat certum numerum et certum gestum dirigit ad certam + personam ut ego. infinita est, quae certam non recipit personam + sed cuilibet potest aptari, ut quis quae quod, minus quam finita + est quae certis et incertis personis aptari potest, ut ipse'. + Seru. ad Don. p. 1785: '_ille_ plerumque uariatur, nam si ad + praesentis personam refertur, tunc recte finitum est; si de + absente dicatur, minus quam finitum est'. + + Footnote 111: His coniunctis testimoniis obsecutus sum, quamuis + alia diuisio a Prisciano XII 1. tom. I p. 577 (cf. p. 575) + prolata, secundum quam octo pronomina primitiua (ego tu ille ipse + iste hic is sui), septem deriuatiua (meus tuus suus noster uester + nostras uestras), reliqua quae uolgo huc referuntur nomina sunt, + simplicior sit meliusque cum Dionysio (p. 640. 22) conueniat. + +De uerbis et participiis (de l.l. VIII 58 p. 434) uel participialibus +(de l.l. X 34 p. 564) cum nihil e grammatica seruatum sit ad quartam +orationis partem transeo, quae praepositiones aduerbia coniunctiones +conprehendit. quorum nominauit quidem copulam (de l.l. VIII 10 +p. 399) uel iungendi partem (de l.l. VIII 44 p. 424). sed praeterea +nihil de hac traditum est. praepositiones contra non agnouisse +uidetur; quamuis enim _ad ab in ex_, sed _re_ quoque et ut uidetur +_dis_ praeuerbia dicat (de l.l. VI 38 p. 217 sq.), ea in libro nostro +aduerbia localia adpellauit. ad hunc enim pertinere arbitror quae ad +calcem Scauri de orthographia p. 2262 sq. leguntur nulloque uinculo +cum praemissa expositione coniuncta sunt. ad finem enim iam antea +Scaurus librum perduxerat p. 2262 'haec sunt quae urgenti tempore +complecti tibi in praesentia potui Theseu; si quid exemplis defecerit +uel quaestionibus subiungetur, nam, quod ad rem maxime pertinet +regulam uides'. deinde continuo secuntur quaedam de scriptura aduerbii +temporis _cum_, quae excipiuntur longiore disputatione de aduerbiis +localibus e Varrone exscripta, denique adiectae sunt breues +obseruationes orthographicae et secunda clausula, qua iterum +breuitatis ueniam petit qui earn scripsit. uix credibile est Scaurum +tam neglegenter libros suos conposuisse, quam ob rem ab alio quodam +homine, qui simul Scauri epilogum discerpsit, illa interposita esse +suspicor. sed quisquis ille erat, bene de nobis meruit, quod tam +luculentum pannum doctrinae Varronianae nobis seruauit. expositio +illa de aduerbiis Varroni diserte adscribitur eamque totam interiectis +quibusdam alienis e Varrone fluxisse uidit C. Lachmann ad Lucr. III +835 p. 186: 'sunt autem illae tres Putschii paginae excerptae e libro +Varronis, sed interpolatae iis quae alio modo concepta leguntur in +grammaticis Eichenfeldii p. 452'. optime enim intellexit a Varrone non +profecta esse quae nimia uerbositate de scribendis _e_ uel _ex_, +_a_ uel _ab_ p. 2262 sq. leguntur et similiter e codice Parisino 7520 +a Vindobonensibus edita sunt. his igitur reiectis{112} reliqua libro +de grammatica (fr. 101) tribuo, quia ex disputatione de aduerbiis +temporum et locorum, quae igitur ordinem orationis partium sequebatur, +sumpta sunt taliaque breuia praecepta recte loquendi perbene huic +operi conueniunt. de temporum aduerbiis nihil excripsit ille nisi +_cum_ per _c_ scribendum esse; quae secuntur aliis tribuuntur et +Varrone indigna sunt. etiam expositio de locorum aduerbiis +interpolationibus quibusdam et lacunis turbata et mutilata est; et +praeterea ille prout aliquid ei in Varronis libro notabile uidebatur +transcripsit, ordine rerum prorsus contempto, quod in tali fragmento +ab homine quodam non indiligenti suum in usum alii libro addito non +admodum mirum est. exposuit igitur Varro satis eopiose de usu horum +aduerbiorum, ubi adhibenda ubi uitanda essent, semper eonparatis +similibus loquendi formulis. ita cum uerbis mouendi _e_ aduerbium, +ut eius termino utar, non _de_ coniungi iussit, ut _e prouincia_, +_e senatu redeo_, 'nam de prouincia existimamus cum de ea bene +aut male praedicamus'. qua in re reliquorum quoque aduerbiorum +significationem respexit et explicuit, ut _e contione uenit_, +_in contione stat_, _de contione loquitur_, item _e scena_ uenit +actor, _a scena_ spectator, contra spectator _e theatro_, actor +_a theatro_, _de scena_ loquitur, _in scena_ pronuntiat actor secundum +graecorum loquendi morem, secundum latinorum _pro scena_, 'nam exiit e +scena'. similiter _pro rostris_ 'is contionatur qui his dicit qui ante +rostra sunt, pro rostris enim et ante idem sunt'. ut _e prouincia +uenire_, ita etiam _e tabulis recitare_, _e senatus sententia_ +dicendum esse censuit, sed litteris perperam inscribi _datae e Gallia_ +uel _in Roma_, nam in loco dari. etiam de his aduerbiis cum uerbis +conpositis locutus est ut de discrimine inter _describere_ et +_transcribere_, et scribendi rationem non prorsus neglectam fuisse +ostendit id quod _ebibit_ pro _exhibit_ scribi conmemorauit. + + Footnote 112: Etiam quae hanc disputationem excipiunt (p. 2264) de + rebus orthographicis Lachmannus ad Varronem rettulit. sed quamuis + per se probabile uideatur omnia interpolatorem ex uno eodemque + libro sumpsisse, res tamen tam diuersae et discrepantes inter se + sunt, ut in hac re Lachmannum sequi non audeam, cum circumspecte + et caute hic agendum esse doceat satis ampla de _ex_ et _ab_ + scribendis expositio, quam ipse a Varrone alienam esse iudicauit, + et memoria _aliorum_ statim in initio excerpti posita. + +In explicandis igitur orationis partibus nec Dionysium cuius +praepositiones et pronominum diuisionem neglexit, nec stoicos, quorum +terminos frustra quaeris, secutus est, quantum ex relliquiarum +paucitate conligi potest, etiamsi in singulis exponendis, ubi fieri +potuit, et illius et horum doctrinam respexit atque transtulit. +itaque eandem diuisionem, quam in libris de lingua latina protulit, +repetiisse et pro fundamento adhibuisse censendus est. idem Cledonius +p. 1861P. significat, e cuius testimoniis quattuor Varronianis duo ad +grammaticam pertinere exposui, unum quamquam probabiliter supra ad +librum undecimum (fr. 9) de lingua latina relatum, eodem fere iure +grammaticae tribui poterat{113}. itaque ad eandem quartum quoque +Cledoni fragmentum spectare ueri simile est, quo quattuor orationis +partes Varronem statuisse diserte adfirmat (fr. 96), quam partitionem +eandem fuisse, qua secundum naturam diuisa (cf. C. Lachmann ad Lucr. V +1006 p. 328) in libris de lingua latina utitur, res ipsa clamat. cum +uero omnes posteriores grammatici latini octo habeant partes +orationes, antea id a Varronis{114} in libro de grammatica auctoritate +repetendum esse existimaui, nunc omnibus consideratis hanc sententiam +abicio primumque a quo posteriores pendent Palaemonem fuisse conicio +memor Quintiliani ita scribentis (inst. or. I 4, 20): 'alii tamen ex +idoneis duntaxat auctoribus octo partes secuti sunt ut Aristarchus et +aetate nostra Palaemon, qui uocabulum siue appellationem nomini +subiecerunt tanquam species eius'. cum Aristarcho enim, qui primus +omnium hanc diuisionem protulit, ne praeceptorem quidem suum ita +conponere Quintilianus potuit, nisi re uera ante eum nemo Latinorum +idem fecerat. quod autem in breui talium diuisionum historia quam +Quintilianus l.s., Priscianus II 16, I p. 54 sq., Pompeius ad Don. +p. 82 sq. habent, Varroniana partitio non conmemoratur, id factum esse +adparet, quia haec noua et minime usitata erat, illi autem generalia +tantum et notiora persecuntur. sin hunc fructum ingeni Varroniani +contempserunt qui post eum uixerunt, in multis singulis eum secutos +esse posteriores uel exigua uestigia, quae nominatim ad eum +referuntur, docent. de grammatica igitur idem, quod de omnibus +disciplinis (cf. L. Mercklin philol. IIII p. 427. F. Ritschl quaest. +Varr. p. 1 sq. O. Iahn ueb. roem. encyclop. in ber. d. saechs. ges. d. +wiss. II 1850 p. 272 sq.) dicendum est, Varronem graecas litteras +retractatas correctas amplificatas quantum fieri potuit cum ciuibus +suis communicasse, quo facto plurimum in posteriorum temporum studiis +eius auctoritas ualuit, ut permulta in medii aeui doctrina ab eo +repetenda sint. + + Footnote 113: De generibus utroque loco tractandum erat et non + dubitarem fragmentum illud grammaticae uindicare, nisi haud pauca + Donati interpretes Plinio debere scirem, quem praecipue libris de + lingua latina usum esse supra uidimus. + + Footnote 114: Pro articulo enim latini ad explendas octo partes + interiectionem, a graecis aduerbio adnumeratam (cf. Dion. Thr. + p. 642, 3. 11. 17) addiderunt, quam Varroni notam fuisse ostendit + fr. 81. + +Absoluisse Varronem octoginta tres annos natum a. ab u. c. DCCXXI +libros disciplinarum Ritschelius l.s. p. 53 cl. L. Roth leben d. +Varro p. 31 sq. docuit. hinc autem, ut illius uerbis utar, fieri +coniectura potest, quam maturae et tanquam consummatae eruditionis +thesauris hi potissimum libri referti fuerint. + + * * * * * + + + IIII + +Quam egregiis ac paene singularibus ingeni facultatibus ad tractandas +quaestiones historicas cuiusque generis Varro praeditus fuerit +quantoque studio et amore se conlocauerit non solum in inuestigandis +ac perscrutandis antiquorum romanorum moribus et institutis, uerum +etiam in exquirenda et inlustranda litterarum scriptorumque historia +demonstrat longa series operum doctissimorum et amplissimorum, quam +de his rebus conposuit. non mirum igitur est, quod etiam in rebus +grammaticis partem historicam, quam alioquin in deliciis habuit, +respexit et pro uirili parte in his quoque studiis, quae hodie demum +recte aestimantur, elaborauit. etiamsi uero in ceteris libris +grammaticis has quaestiones ubicunque non ab argumento alienae erant +magno cum gaudio uel attigit uel accuratius tractauit, duo tamen +potissimum opera sunt, quae eis instituendis destinauit, libros dico +de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae. illis enim de +inuentione et propagatione litterarum exposuit, in his primordia et +progressus patrii sermonis persecutus est. + +Libros *de antiquitate litterarum* uno nouimus Prisciani testimonio, +qui I 3 p. 7 eorum secundum adhibet. quot igitur fuerint nescimus, sed +minimum tres fuisse ex more uiri "polugraphôtatou" conligendum est. +eosdem autem hos libros esse atque libros ad Attium, quos bis Pompeius +ad Donatum I 7. 17 p. 9. 27 Lind. profert, tam firmis argumentis +conprobauit Ritschelius nou. mus. rh. VI p. 530, ut non ueri simile +sed certum sit. primum enim talia ex libris ad Attium Pompeius +excribit quae nulli operi melius quam huic si titulum spectas +conueniant. deinde ni omnia fallunt ex alio libro omnino sumpta esse +nequeunt. quamquam enim e libris de origine linguae latinae similia +traduntur, felici casu accidit, ut in unico fragmento (Prisc. I 39 +p. 30) ex hoc opere seruato _Attius noster_ conmemoretur, quod +secundum antiquorum morem fieri non potuit, si illi libri ad eundem +missi erant. de his igitur cogitare non licet, reliquis uero omnibus +quorum omnino tituli ad nos peruenerunt, non Atti sed aliorum nomina +inscripta fuisse constat. in primis hic in censum uenire possent, si +argumentum respiceremus, libri de sermone latino et liber de +grammatica, in quibus de litteris actum esse certum est; sed illi ad +Marcellum scripti erant, grammatica unum tantum librum expleuit, cum +Pompeius de _libris ad Attium_ loquatur. praeterea autem quam maxime +probabile est hunc Attium{115} tragicum illum clarissimum fuisse, quem +in scribendi ratione emendanda elaborauisse (cf. Mar. Vict. I 4, 4 +p. 2456P.) et geminatis uocalibus natura longas syllabas scribere +uoluisse (cf. Vel. Long. p. 2220. Ter. Scaur. p. 2255. Ritschl mon. +epigr. tria p. 22 sq. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p. 52) scimus, +cum quibus studiis argumentum nostrorum librorum tam egregie conuenit, +ut hoc casu tribuere temerarium esset. non uero dubium est, quin +tragico Attio disciplinarum libri propter temporum rationem mitti +non potuerint. + + Footnote 115: Pro Attio ponere uoluerunt D. Ruhnken (post Mallium + Theodorum ed. Heusinger p. 64), probante L. Krahnero de Varr. + antiq. libr. p. 10, Atticum, ad quem libri de uita populi romani + (cf. H. Kettner de M. Ter. Varr. de uita p. r. lib. p. 2 sq.) + missi erant, F. Osann (anal. crit. p. 67) Atteium (cf. Suet. de + gramm. 10), quos refutauerunt I.G. Schneider de uita et script. + Varr. p. 239. O. Mueller ad Varr. p. 264. Ritschl quaest. Varr. + p. 25 sq. de Q. Axio (cf. rer. rust. III 2 sq.) cogitare uidetur + B. ten Brink M. Ter. Varr. locus de urbe Roma p. 2, idemque + proposuit L. Roth leben d. Varro p. 11 n. quibus ne credas cf. + Lachmannum ad Lucr. IIII 727 p. 254 de _Actio_, quod legitur in + Pompei codice Guelferbytano, et _Attio_ disputantem. + +Cum uero neque quot fuerint libri sciamus et duo tantum uel tria +fragmenta supersint, ordo disputationis uel singulorum librorum +argumenta nequeunt indagari, sed acquiescendum est in eis quae +Pompeius ibi exposita fuisse testatur, qui non solum obseruationem +de numero litterarum inde excripsit, sed breuiter quid omnino Varro +ibi docuerit significauit. primum de inuentoribus singularum +litterarum Varronem tractasse tradit (fr. 104), de qua re multum +quaesitum ab antiquis et in uarias partes discessum esse notum est. +quot autem et quam ineptae maximam partem doctorum sententiae fuerint +ut ostendam quam breuissime, adponam particulam disputationis e Lucii +Tarrhaei libro{116} "peri grammatôn" excerptae: + "tôn stoicheiôn ho Kadmos heuretês estin, hôs phêsin + Ephoros kai Aristotelês; alloi de legousin hoti Phoinikôn + eisin heurêmata, Kadmos de tauta dieporthmeusen eis tên + Hellada. Puthodôros de phêsi; kai pro Kadmou ho Danaos + ekeithen auta metekomisen. enioi de Mousaion heuretên + legousi tôn stoicheiôn ton Mêtionos kai Steropês, genomenon + kata tous kairous tou Orpheôs. Antikleidês de tois + Aiguptiois tên heuresin anatithêsin. Aischulos de Promêthea + phêsin heurêkenai auta. Dôtiadês" (i.e. "Dôsiadês") "de en + Krêtê legei heurethênai auta. Stêsichoros de Palamêdên + heuretên autôn poieitai, hô sumphônei kai Euripidês. + Mnaseas de kata panta topon heuretas gegenêsthai tôn + stoicheiôn." +prudentiores quidem non dubitabant, quin in Aegypto aut Assyria siue +Syria inuentae essent litterae et postea a Cadmo uel Phoenicibus in +Graeciam translatae (Herod. V 58. Diodor. III 67. Plin. VII 192 sq. +Tacit. annal. XI 14 cf. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. L sq.). ita +Varro Chaldaeos primos litterarum esse auctores iudicauit, eo usus +argumento, quod earum nomina, quae a singularum figura repetenda +essent, ad Chaldaeorum linguam spectarent (fr. 103). has litteras a +Phoenicibus cum Graecis communicatas sedecim fuisse tradunt, quibus +Palamedes Simonides Epicharmus reliquas addiderint. ualde discrepat +inter scriptores quas quisque eorum adiecerit (cf. I. Franz elem. +epigr. gr. p. 14 sq.), quod partim ad diuersas sententias pertineat, +partim fortasse librariorum culpa est. satis sit conmemorasse, +plerumque Palamedi (cf. O. Iahn Palam. p. 25 sq. E. Curtius nou. mus. +rh. VII p. 455 sq.) tribui consonantium adspiratarum, Simonidi +inuentionem litterarum "Eta" "Omega" "Xi" "Psi"; sed haec non modo +confunduntur et inuertuntur, sed etiam aut alterum aut singulae harum +litterarum Epicharmo adscribuntur. quid in hac causa Varro statuerit +ex contrariis narrationibus scriptorum latinorum inuestigari non +potest, nec magni momenti est, cum in hac re omnes fere antiquos +errasse satis constet. in rebus autem historicis parum interest +priorum hominum errores exponere, si uerum inuentum est, cum in eis +rebus, quae in cogitandi ratione nituntur, etiam errorum historia +non solum sapientem uehementer adliciat, sed perquam utilis sit. in +Italiam omnes consentiunt (cf. Tac. l.l. Dion. Hal. ant. rom. I 33), +Euandrum Arcadem (cf. R.H. Klausen Aeneas u. d. penat. II p. 889 sq.) +eiusque matrem Carmentem graecas litteras adtulisse{117}, quod Varroni +quoque placuisse Pompeius (fr. 104) docet. nam haec quin ex eodem +fonte fluxerint atque ea quae de numero litterarum secuntur noli +dubitare, cum ex Liuio quem profert sumta esse non possint. + + Footnote 116: Schol. Dion. Thr. p. 786. Lucii Tarrhaei haec esse + ostendunt Crameri anecd. Oxon. IIII p. 318 sq. cf. L. Preller + Polem. fragm. p. 62. praeterea de litterarum inuentione cf. sch. + Dion. Thr. p. 781 sq. 1168 sq. Theodos. p. 1 sq. 10 sq. + + Footnote 117: Ioannes Lydus quoque de mens. I 9 Euandrum sedecim + litteras in Italiam tulisse scribit, sed qua est inscitia et + inconsiderantia Cn. Flauium, quem M. dicit, reliquas addidisse + opinatur (cf. Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, 7. S.W. Zimmern + gesch. d. roem. priuatrechts p. 205 sq.). ingeniose subicit + "philei gar ho chronos enameibein ta pragmata", sed uereor ne + tantundem stupor Lydorum. + +Praeterea teste Pompeio (p. 9) exposuit Varro _cur tot sint litterae +et quare eo ordine positae et cur isdem nominibus uocentur_. +antiquitus litteras latinas sedecim fuisse existimauit (fr. 104) +totidemque suas antiquissimas Graecos putauisse supra dixi. cum uero +nec graecae litterae unquam (cf. Franz l.l. p. 17) nec latinae +(cf. Franz l.l. p. 27 sq. Th. Mommsen unterital. dial. p. 33 sq.) +sedecim fuerint sed plures, in hac re facta ignorauerunt uel +neglexerunt et ficticiam doctrinam protulerunt grammatici. eundem +quem Varro statuit litterarum numerum sumpsit Marius Victorinus +I 4, 95 p. 2468 ex historicis ipsasque litteras enumerat. quos +auctores cum facile conicias idem atque Varronem docuisse adscribam +Victorini uerba, quae non leuiter interpolata mutilata corrupta sunt: + Repertores litterarum ... Cadmus ex Phoenice in Graeciam et + Euander ad nos transtulerunt a b c d e i k l m n o p q r s t + litteras numero XVI. postea quasdam a Palamede et alias a + Simonide adiectas implesse numerum XXIIII [in comoedia + scriptum erat ellum, non recte uos fecistis illum, est enim + en illum] grammatici _praeterea_ Demetrius Phalereus, + Hermocrates, ex nostris autem Cincius Fabius Gellius + tradiderunt. ex quibus Cincius paucis, inquit, commutatis + ut ad linguam nostram _peruenirent_, eas namque Cadmus in + Graeciam, unde ad nos Euander transtulerat. +cum non repertores litterarum sed litteras Cadmus in Graeciam +transtulerit, post _litterarum_ minimum _Chaldaei_, quod propter +similitudinem sequentis uocis facile neglegi potuit, uel _Phoenices +erant_ nisi plura interciderunt. taceo de additamento uncis incluso, +quod a Gaisfordio ut haec omnia bona fide prolatum (cf. M. Hertz de +Luciis Cinciis p. 59) medium enuntiatum dissecat. etiam _praeterea_ +aut eiciendum aut uestigium est historicorum quorundum grammaticis +praemissorum et illa interpolatione submotorum, sicut statim latini +historici secuntur. extrema dubito utrum pro Cinci uerbis, a Victorino +male excerptis, accipienda an prauo Victorini generi dicendi +indulgenda sint, sed non dubito, quin pro _peruenirent_ scribendum +sit _conuenirent_. ex auctoribus a Victorino prolatis Demetrius et +Hermocrates de graecis litteris antiquissimis locuti sunt, latinique +(cf. Hertz l.l. p. 82) easdem XVI ab Euandro in Italiam aduectas esse +dixerunt, praeter Cincium, qui paucis conmutatis hoc factum esse +uoluit. graecas litteras omnes scriptores una mente has fuisse tradunt +"alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa" "lambda" "mu" +"nu" "omicron" "pi" "rho" "sigma" "tau" "upsilon", easdem igitur pro +latinis acceptas fuisse consentaneum est, praeterquam quod pro +"Upsilon" poneretur V, quod primitus idem atque "Upsilon" esse Verrius +Flaccus apud Velium Longum p. 2215 intellexit, easdemque apud +Victorinum, ubi congruentia graecarum et latinarum litterarum +premitur, propositas esse expectares. sed "Upsilon" simpliciter +reiectum est et numerus XVI addito Q expletur{118}. cum uero +Victorinus eo loco, quo eas posuit, de communibus graecorum et +latinorum litteris loquatur, itaque hoc contra omnem rationem pugnet, +facile contenderes, illam seriem litterarum turbatam esse, quod L +omissum et H ab hac re prorsus alienum, inlatum confirmare uideretur, +nisi I 4, 20 p. 2458 easdem ac nostro loco enumeratas litteras +uideres. itaque fortasse secutus est in hac re Cincium eiusque +enumerationem ibi quoque posuit ubi non prorsus apta erat. + + Footnote 118: Qui hanc rationem secuti sunt Q, quod saepe in + antiquorum graecorum scriptura occurrit (cf. Franz l.s. p. 16), + antiquitus traditum putauerunt (cf. W. Corssen l.s. p. 15), V + contra aliam atque "Upsilon" litteram, quia alium apud graecos + sonum haberet, eamque postea XVI illis adiectam esse + duxerunt. + +Varro autem aliter statuit. cuius libros de antiquitate litterarum +cum a Prisciano semel proferantur, et aliud fragmentum quod idem +(I 16 p. 13) librorum nostrorum argumento bene aptum habet{119} ad +eosdem referre et quaerere licet, num alia praeterea uestigia eorum +apud illum indaganda sint. sine dubio uero huc pertinent, quae I 12 +p. 11, 1 leguntur: + apud antiquissimos graecorum non plus sedecim erant + literae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem + seruauerunt perpetuam. nam si uerissime uelimus inspicere + eas, non plus duas additas in latino inueniemus sermone: + _digamma_ Aeolicum "digamma", quod apud antiquissimos + latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit ... X etiam + duplicem loco C et S uel G et S postea a graecis inuentam + assumpsimus. +adparet igitur Priscianum eiusque auctorem V eandem litteram atque +"Upsilon" accepisse{120}. ceterum discrepantiam antiquarum et +recentiorum litterarum non accurate persequitur. antiquis enim C media +ut graecis, K tenuis erat, deinde G addito C pro tenui ponebatur, +K paullatim neglegebatur, quod Varronem praetermisisse nemo credet, +Priscianus praetermisit cum diceret (I 14 p. 12, 5): 'K et Q, quamuis +figura et nomine uideantur aliquam habere differentiam, cum C tamen +eandem tam in sono uocum quam in metro potestatem continent. et K +quidem prorsus superuacua est' e.q.s. quae cum ea quae supra scripsi +excipiant, ne intellexit quidem hanc sententiam cum illa de sedecim +litteris non conuenire, Varro autem G et Q postea addita esse docuit. +quam Prisciani inconstantiam qui considerauerit non dubitabit, quin +ipse Varronis libros non legerit sed apud alium quendam scriptorem +fortasse Censorinum eos adhibitos inuenerit. confudisse enim uidetur +cum illa de antiquissimis litteris aliam Varronis disputationem, quam +in fine operis uel alio idoneo loco posuit, de litteris e numero uolgo +traditarum re uera necessariis. ad talem enim expositionem alterum +Prisciani locum (fr. 115) spectare arbitror, quo Varronem K et Q +superuacaneas duxisse, H reiecisse sine dubio tamquam adspirationis +notam tradit; praeterea X quoque ut duplicem sicut in grammatica +(fr. 95) repudiasse censendus est{121}. in illa uero de antiquis +litteris disputatione neque ab antiquissimorum monumentorum scriptura +profectus est Varro, ut debuit, cognatarumque litterarum apud reliquas +gentes conparatione, neque arbitrariam doctrinam excogitauit, sed +simpliciter graecorum scriptorum de graecis litteris sententiam +secutus easdem ad latinam scripturam transtulit. scripserunt autem non +pauci graeci de hac re, quorum non nullos a Lucio Tarrhaeo conmemorari +uidimus. sed primus erat ut uidetur{122} Aristoteles. + + Footnote 119: Debet quidem hoc testimonium Censorino, sed fortasse + alterum quoque (fr. 103) ex eiusdem sumpsit libro grammatico, de + quo parum constat cf. O. Iahn praef. Censor. p. VII. + + Footnote 120: Minus patet, quid Caesarem (Pomp. ad Don. I 17 p. + 27) mouerit ut undecim tantum litteras adsignaret antiquissimis + romanis. fortasse, si tam peruersas opiniones explicare operae + pretium est, has admisit: A E I O, nam V alios quoque omisisse + uidimus, B C D, quorum singula simul pro tenuibus, uel tenuia pro + mediis posita essent, L M N R. restat S, quod nonnulli ut Messala + Coruinus (cf. Quint. inst. orat. I 7, 23. Mart. Cap. III 245 p. 55 + Gr. Cledon. p. 1882 sq. Prisc. I 42 p. 32, 19) sibilum esse + uoluerunt, nisi eos Caesar secutus est, qui Appium Claudium Caecum + demum R inuenisse putabant (Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, + 36). undecim litteras Palamedem inuenisse tradit Hygin. fab. 277, + ubi G.I. Vossius Arist. I 10 p. 35 F. sexdecim scribere maluit, + cf. O. Iahn Palam. p. 24. + + Footnote 121: Cf. de Nigidio Figulo disserentem Marium Victorinum + I 4, 5 p. 2456P.: Nigidius Figulus in commentariis suis nec K + posuit nec Q nec X. idem H non esse litteram sed notam + adspirationis tradidit. + + Footnote 122: Cuius libros III "peri stoicheiôn" Laert. Diog. V 23 + profert, cf. Plin. VII 192. schol. Dion. Thr. p. 783. 786. V. Rose + Aristot. pseudepigr. p. 472. 534. praeterea occurrunt Pythodorus + (cf. supra p. 119), Apion eiusque discipulus Apollonius Archibii, + qui idem esse uidetur ac Messenius, "peri archaiôn grammatôn" + (sch. Dion. Thr. p. 484), Diogenes uel Diogenianus et Apollonius + Dyscolus (Suid.). + +De ordine litterarum multa docte disputari potuerunt (cf. Th. Mommsen +l.l. p. 30 sq. nou. mus. rh. XV p. 463 sq.), sed talia quomodo cum +numero litterarum a Varrone posito coniuncta fuerint, non facile est +dictu. uereor autem ne similia quoque protulerit eis, quae multo +quidem ineptius graeci posterioris temporis habent (cf. Bekkeri anecd. +gr. III p. 1171. Theodos. p. 6 sq.). nomina litteris a Chaldaeis +singularum formis congruentia data esse scripsit (fr. 103) et sine +dubio addidit, haec nomina indeclinabilia esse (cf. de l.l. VIII 64 +p. 439), de qua re et Priscianus eodem loco nonnulla dicit, et graecos +diligenter quaesiuisse ostendit Lucius Tarrhaeus l.s. p. 319 cf. +schol. Dion. Thr. p. 781. + +Valde dolendum est quod non plura ex his libris seruata sunt, nam +etiam in Prisciani libro primo praeter ea quae supra significaui uix +aliquid inde ductum est. quam ob rem admodum inpeditum est iudicium de +ratione quae inter eos et posteriorum grammaticorum libros intercedat. +ante alios hic in censum ueniunt scriptores de orthographia, quorum +Velius Longus p. 2215 haec scribit: + Verrio Flacco uidetur, eandem esse apud nos V litteram quae + apud Graecos "Upsilon" ... graecorum uero qui de antiquis + literis scripserunt commentaria, ii item latinorum qui + illos secuti sunt, eadem litera ueteres solitos scribere + ostendunt "makros makrou makrô" et confusas fuisse + "Omicron" et "Omega". +latinorum uero qui _de antiquis litteris_ scripserunt neminem nouimus +praeter Varronem, quamquam multi in libris aliter inscriptis de eadem +re egerunt{123}. non inprobabiliter igitur libros nostros a Velio +adhibitos esse conligeremus et cum Varronis si certas spectamus +litteras de H Q K tantum supersit doctrina, quid de his Longus +docuerit quaerendum est. de H littera eum Varronis sententiam +inprobasse supra (p. 93 sq.) vidimus, de K p. 2218 cum eo consentit, +Q litteram ex C et V conpositam esse putat. quae uereor ut satis +firma sint quibus alia superstruas, nam de his litteris non agere +non potuit, qui de recte scribendi ratione scripsit et omnes fere +grammatici hanc rem attigerunt (cf. Donat. I 2. 3 p. 1736. Max. Vict. +p. 277 L. p. 1945P. al. cf. adnotationem ad fr. 105). praeterea Longi +disputatio ad plures auctores spectat, inter quos num Varro fuerit +dubium et eo incertius est, quia certa testimonia Varronis quae +profert e libris de sermone latino hausit. similia de Mario Victorino +ualent qui in capite de orthographia permulta habet quae apprime apte +huc quadrant. + + Footnote 123: Simile argumentum Terentius Scaurus tractauit in + libro _de nouis litteris_, quem ipse conmemorat p. 2264, cui larga + materia praesto erat inde ab Appio Claudio et Sp. Caruilio usque + ad Ti. Claudi Caesaris litteras. + +L. Attium poetam probabiliter statuunt fere anno u. DCLXX mortuum esse +(cf. Ritschl mon. epigr. tria p. 30. G. Bernhardy roem. litt. p. 391) +ideoque ante hunc annum Varronem hos libros scripsisse necesse est, +quod etiam a ueri similitudine non abhorret. natus enim erat anno +u. DCXXXVIII, triginta igitur annos egressus uel hac fere aetate opus +nostrum conposuit (cf. Ritschl n. m. rh. VI p. 557). + +Transeo ad libros *de origine linguae latinae*, quos tres fuisse +Hieronymi indice scimus. antea de libro primo tantum semel a Prisciano +I 39 p. 30 conmemorato constabat, quem primum esse de lingua latina +uoluerunt (cf. L. Spengel ed. Varr. p. 7. 592. O. Mueller ed. Varr. +p. 264. cf. paed. phil. litt. bl. d. allg. schulzeitg. 1827 II p. 4), +quam coniecturam per se parum probabilem (cf. G. Pape lect. Varr. +p. 41. ztschr. f. alterth. 1834 p. 215 sq.) Hieronymi testimonium +explosit. fragmento uerum a Prisciano seruato (fr. 107) in hoc quoque +opere de litterarum quarundum scriptura et pronuntiatione actum fuisse +docemur. teste enim M. Terentio Ion, quem Chium esse probabiliter +suspicatus est F.W. Schneidewin n. mus. rh. VII p. 463 (cf. B. ten +Brink Varr. locus de urb. Roma p. 2. C. Mueller hist. gr. fr. II p. 44 +sq.), uoluit sonum illum peculiarem, quem "Gamma" ante "Gamma" "Kappa" +"Chi" haberet, "angma"{124} nuncupari et hanc litteram, etiamsi nota +eius non in promptu esset, uigesimam quintam esse. addidit Varro +eundem sonum eisdem locis in uocabulis latinis audiri ideoque +Attium{125} talia uerba duplici G scripsisse. uerba tradita sunt haec: +_in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt, alii N et G, +quod in hoc ueritatem uidere facile non est._ additis uerbis '_quod +... non est_' non id agit Varro, utra sententia uera sit, utra falsa; +nam deinceps relicuam Attianae sententiae partem memoratus est: +_similiter agceps agcora_, quibus quo conpleretur dictio haec fere +adiecisse scriptor uidetur _per GC Attius, illi per NC_. itaque non +illam Varro dicit ueritatem quae grammatici iudicio conprobatur, sed +eam quae in ipso loquentium sermone est et auditur; ab hoc autem +sermonis sono dissociat signum soni quod in litteris cernitur: prorsus +simili ratione atque artis rhetoricae scriptores ueritatem actioni +forensi tribuunt, procul habent ab umbratica declamatione +exercitationis causa instituta; cuius rei exempla suppeditabent +Ernestius lexic. technol. latin. p. 417 et Ellendtius ad Ciceron. de +orat. II 23, 94 uol. II p. 217 sq. quam ob causam dubitari nequit quin +Marius Victorinus I 4, 71 eandem Varronis sententiam siue expresserit +siue interpretatus sit, cum 'anceps' et similia uerba per NC non GC +scribi ideo iubet '_quoniam ... familiarior est auribus nostris N +potius quam G_'. rectissime igitur Ritschelius mon. epigr. tr. p. 24 +sic locum scripsit: _quod in hoc ueritatem facile uidere est, in illo +non est._ ex illa uero conparatione graeci sermonis et latini, facile +est intellectu in hoc libro non numerum et historiam litterarum, ut in +libris de quibus modo dixi, persecutum esse scriptorem, sed quid +antiquitus utrique linguae commune fuerit inuestigasse, quod quanti +momenti sit ad origines linguae latinae indagandas manifestum est. + + Footnote 124: "Angma" e coniectura ten Brinki l.s. scripsi cum + nomen litterae sono illi accommodatum fuisse consentaneum sit. + + Footnote 125: Verba Victorini (I 4, 4 p. 2456P.) _Attius cum + scriberet anguis angulus_ (_anguies angules_ cod. Paris. 7539 + Gaisfordi et cod. Valentinianus cf. Ritschl l.s. p. 23) + _imponebat_ referenda sunt ad ea quae praecedunt _consonantes + litteras non geminabant, ...sed supra litteram quam geminari + oportebat scilicet sicilicum imponebant..., sicut apparet in + multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem uoces, quae + pressiore sono educuntur ausus causa fusus odiosus per duo S + scribebant aussus (caussa fussus odiossus). iuxta autem non + ponebant CM, deinde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam_ e.q.s. + in quibus quaedam de scribendo nomine _Tecmesa_ cum duobus S + excidisse puto, a quibus ad formas _Tecumesa_ et _Tecmesa_ + declinarit Victorinus, quem quidem satis neglegenter scripsisse + uel hic locus docet. de sicilico cf. Ritschl. prisc. lat. mon. + epigr. enarr. p. 81. + +Cum hoc argumento optime conueniunt, quae Ioannes Lydus{126} de +magistr. I 5 profert, Romulum eiusque aequales bene calluisse sermonem +graecum, nempe aeolicum, quem Euander Arcas (cf. de l.l. V 21 p. 31) +in Italia peruolgasset. tradidisse haec Varronem "ton polumathestaton" +dicit "en prooimiois tôn pros Pompêion autô gegrammenôn". unde sequi +uidetur libros nostros Pompeio{127} missos fuisse. multis quidem +libris Varro Pompei nomen inscribere pariterque in multorum operum +praefatione de cognatione aeolicae linguae et latinae loqui potuit, +sed haec singularis argumentorum congruentia, praeeunte Ritschelio +n. mus. rh. VI p. 531 sq., me mouet ut ad eosdem libros utrumque +testimonium referam, donec constat de opere quodam ad Pompeium misso, +cui tale prooemium aptum est. hodie autem praeter isagogicum ex quo +disceret Pompeius consul, _quid facere dicereque deberet cum senatum +consuleret_ (Gell. XIIII 7, 2) et ephemeridem naualem (itiner. +Alexandri 6 ed. pr. Mai. 3. p. 5 class. auct. uol. VII), de quibus +in hac re nemo cogitabit, ad Pompeium librum aliquem scriptum esse +nescimus. egregie uero illa (fr. 106) habent locum suum (cf. Spengel +l.s. p. 7) in prooemio librorum de origine linguae latinae, ubi +igitur Euandrum eum esse dixit, a quo linguae aeolicae et latinae +similitudo repetenda sit. cum aeolico sermone latinum saepius +contulerunt uolgaremque de hac re sententiam profert Quintilianus +(inst. or. I 6, 31): 'continet (etymologia) in se multam eruditionem, +siue ex graecis orta tractemus, quae sunt plurima praecipueque +_aeolica_ ratione, cui est sermo noster simillimus, declinata, siue' +e.q.s. etiam I 5, 55 latini et graeci sermonis similitudinem premit: + uerba aut latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex + omnibus prope dixerim gentibus ut instituta etiam multa + uenerunt. taceo de _tuscis_ et _sabinis_ et _praenestinis_ + quoque ... plurima _gallica_ ualuerunt ... sed haec diuisio + mea ad _graecum_ sermonem praecipue pertinet, nam et maxima + ex parte romanus inde conuersus est, et confessis quoque + graecis utimur uerbis, ubi nostra desunt, +cf. Varr. de l.l. V 10 p. 22. X 69 p. 582 sq. + + Footnote 126: Lydum hunc locum scholiis Vergilianis debere + iudicauit I.F. Schultze quaest. Lyd. I p. 17. 43, quod, quamuis + ipsum Diogeniani Varronis Catonis libros, quos omnes eodem loco + laudat, legisse minime credam, certum non est. Seruius quidem ad + Aen. I 292 _Quirinum_ a "koiranô", eundem Lydus a "kuriô" ducit, + et scholia ad eum uersum fortasse quondam pleniora erant Lydumque + praeterea permulta simulasse et sine ulla religione fontibus suis + usum esse (cf. Schultze l.l. p. 47 sq.) scimus; sed his omnibus + concessis parum similes Lydi Seruique expositiones sunt, quam ut + illud inde efficias. + + Footnote 127: Spengelius ed. Varr. p. 7 librum primum de lingua + latina, de origine linguae latinae, _ad Pompeium_ missum fuisse + uoluit, L. Krahner l.s. p. 20, ut quam plurima confunderet, librum + illum primum a Prisciano de origine l.l., in Pompei conmento _ad + Atticum_, a Lydo "pros Pompônion", quod pro "pros Pompêion" + scribit, uocari opinatur. + +Ita uia munita aliud quoque Lydi testimonium his libris tribuendum +est. scribit enim in eodem opere II 13 haec: + "tên de holên kataskeuên tou perizômatos hoi Galloi + kartameran (legousin), hên to plêthos kartalamon ex + idiôteias onomazei. hoti de ou Rhômaikon touti to + rhêmation, martus ho Rhômaios Barrôn en bibliô pemptô peri + Rhômaikês dialektou, en hô diarthroutai poia men tis lexis + estin Aiolikê, poia de Gallikê, kai hoti hetera men hê + Thouskôn, allê de Etrouskôn, hôn sunchutheisôn hê nun + kratousa tôn Rhômaiôn apetelesthê phônê." +unus quisque uidet hanc rem, uestigia dico aliarum linguarum in latino +sermone indaganda, quam maxime ad hos libros aptam esse. in qua re +nullius momenti est, quod Lydus titulum non accuratius indicat, cum +ipse hos libros haudquaquam legerit et insolita neglegentia +stupiditate uanitate praeditus fuerit{128}. grauius fortasse est quod +quintus liber in opus nostrum non quadrat, sed non dubito quin in hac +quoque re Lydus peccauerit. quinque enim libros uel plures, ut libros +de antiquitate litterarum mittam, non nisi opera de lingua latina et +de sermone latino conplectebantur. ad eum librum de sermone latino +haec, si ueri similia sequimur, spectare nullo modo possunt. ad +quintum de lingua latina relata sunt ab I.D. Fussio, primo librorum +Lydianorum editore (de magistr. p. 118), cui adsenserunt L. Spengel +ed. Varr. p. 5. 121 et R. Merkel praef. Ouid. fast. p. CVI. generalia +autem, quae Lydus profert, minime huic libro accommodata esse, +perspexit O. Mueller ad de l.l. V 116. nihilo magis in hoc libro +locum habet uox "kartamera", quam V 116 p. 121 excidisse putabant. +leguntur ibi in codice Florentino haec: _lorica quod e loris de corio +crudo pectoralia faciebant. postea subcidit galli e ferro sub id +uocabulum ex anulis ferream tunicam_, ubi siue cum O. Muellero _ex +anulis ferrea tunica_ siue cum Lachmanno (ad Lucr. VI 954 p. 404) +_ex anulis fere iam tunica_ scribis, de re non de gallico nomine agi +concedendum est. nam loricam romanam antiquitus e loris factam indeque +nominatam fuisse dicit, postea idem nomen in ferream e Gallia +translatam transiisse. ex eo autem quod apud Varronem baltei +explicatio sequitur, apud Lydum praemittitur, noli efficere Lydum eo +loco usum esse, nam magna uerbositate de uestimentis magistri equitum +locutus singula percensere debuit, Varroni autem nihil adscribit nisi +"kartameran" (cf. L. Diefenbach orig. europ. p. 285 sq.) et illa +generalia, quorum omnium in libro de lingua latina quinto nec uola nec +uestigium. quare ad libros nostros (fr. 108) ea refero contentus, quod +non solum in titulo et numero Lydus peccauit, sed etiam inpudenter res +a Varrone expositas auxit. nam neque ille docuit e linguis gallica +aeolica etrusca inter se mixtis latinam linguam ortam esse, id quod +quaeuis pagina librorum de lingua latina ostendit, sed nonnulla ex eis +sumpta esse existimauit, quae sine dubio accuratius pertractauit, +neque facile dixeris quae discrepantia inter Tuscos et Etruscos +intercedat (cf. O. Mueller Etrusk. I p. 100. C. Wachsmuth l.s. +p. XXXI). parui sane tale testimonium aestimandum est, sed etiamsi +omnia finxit Lydus, haec in libris nostris exposita fuisse reliqua +testimonia probant. + + Footnote 128: De Lydi indole fide linguae latinae peritia optime + disputauit I.F. Schultze l.s. p. 6 sq. cf. praeterea E. Dirksen + verm. schr. I p. 62 sq. C. Wachsmuth proleg. Lydi de ostentis p. + XVIII. XXXVI. ipse de se uerissime iudicauit de magistr. I 23: + "kai polla an tis toiauta sunagoi kata scholên, ei tuchon auton, + ouk echonta ho ti prattoi, aphrontida sumbainei diabioun, kai + toioutois hopoiois ego, kaiper muriais sumpeplegmenos phrontisin, + enagrupnô *môrainôn* athurmasin." + +Praeterea de eis nihil constat: neque quo tempore scripti sint dici +potest. nam cum Pompeio (cf. L. Roth leben d. Varr. p. 11 sq.) per +triginta annos, inde ab a.u. DCLXXVIII usque ad cladem Pharsalicam, +coniunctus erat, sed artiores fines nullum indicium prodit. + +Non mediocris relliquiarum copia ex Apulei libellis de nota +aspirationis et de diphthongis (cf. I.N. Madvig opusc. acad. p. 3) +accedere uidebatur, qui de nota asp. p. 107 Osann. Varronem _in libro +de origine l.l._ et de diphth. p. 125 eundem _in libris de origine +l.l._ adfert. accuratius tamen inquirenti non dubium est, quin sic +libros de lingua latina V-VII significauerit (cf. Spengel. ap. +Ritschelium l.s. p. 531. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 n.), +siue ita argumentum librorum de origine uerborum indicare uoluit, siue +codex quo usus est hunc titulum habuit. in Florentino quidem codice +libris V-VII inscribitur _de lingua latina de disciplina originum +uerborum_, in Gothano (cf. Iacobs u. Vkert beitr. z. alt. litt. I +p. 270) _de uerborum origine_{129}, aliis uero _de origine linguae +latinae_ inscriptum fuisse ostendit catalogus bibliothecae coenobii +Fesulani (cf. F. Blume iter ital. II p. 31. 47), quem Montfaucon diar. +ital. p. 393. bibl. biblioth. I p. 418 edidit. hunc enim nemo de ueris +libris de origine l.l. accipiet, quos uix Priscianus legit. interdum +uero neglegenter uel cum suis additamentis Varronis uerba posuit +Apuleius, quare breuiter testimonia percurram{130}. ex uno autem loco +ipse Varro corrigendus esse uidetur, nam cum Apulei uerbis (de not. +asp. p. 107) _M. Varro in libro de origine latinae linguae ab hordeo +horreum deriuatum aspirat, hordeum uero ab horrore tractum dicitur_ +(_dicit?_ Osann) si contuleris locum de l.l. V 106 p. 109 _hordeum ab +horrido_ ibi aliquid excidisse putabis et scribendum esse _horreum ab +hordeo, hordeum ab horrido_, quod confirmat Augustinus de dial. VI +p. 11, 5 Crec., quem e Varrone hausisse uidimus: _aut per id quod +continetur (dictum), ut si quis horreum mutata littera adfirmet ab +hordeo nominatum._ quae leguntur de not. asp. p. 94. p. 107. de +diphth. p. 125 sumpta sunt e libro V 97 p. 99, inepte adiectis p. 94 +_trahere_, p. 125 _uehere_, cf. Mommsen l.s. p. 358. de diphth. +p. 127: _ae ante d reperitur in aedes quod ab edendo secundum Varronem +deriuatum est_ conlatis de l.l. V 160 p. 160 _aedes ab aditu quod +plano pede adibant_ scribendum est _ab adeundo_{131}. p. 129 scribit +_aes aeris quod Marcus Varro ab asse, alii ab auri similitudine dictum +putant_, contra Varro V 169 p. 169 _as ab aere_. + + Footnote 129: Ex re etiam titulus libri septimi in scholio quodam + Plautino apud Ritschelium d. alex. bibl. p. 5 _M. Varro in libro + de uerbis poeticis_ sumptus est. + + Footnote 130: Locos qui cum Varronis uerbis congruunt his + conposui. de diphth. 9 p. 129 cf. de l.l. VII 23 p. 308. Isid. + XIII 12, 1. 14, 2. XX 3, 1. p. 132 cf. VII 96 p. 372. p. 135 cf. V + 20 p. 29. p, 138. 139 cf. VI 50 p. 226. Isid. I 26, 14. X 155. p. + 141 cf. V 178 p. 178. p. 141 cf. V 40 p. 40. p. 142 cf. VI 79 p. + 255. p. 143 cf. VI 11 p. 193. locum p. 145 e pluribus locis + Varronianis conglutinauit V 173 p. 173. VI 11 p. 193 deque suo + addidit _saenus a sex_. + + Footnote 131: Quod non reiciendum est, quia apud Apuleium haec + secuntur: _et e quam in diphthongo habet a principali traxit. sed + male uidetur dicere quod a principali traxit e, cum edo breuietur + in prima syllaba._ pro priore _e_ habet codex Gudianus _ae_ et + scribendum est _a_, in omnibus enim his etymologiis exponitur unde + _a_ in diphthongo _ae_ oriatur. quae uero secuntur _sed male_ e.q.s. + quidam adscripsit uerbis iam deprauatis. + + * * * * * + + + V + +A certis uel probabilibus uenio ad dubia et obscura. duo enim restant +opera, de quibus cum praeter titulum nihil fere traditum sit uix +habeo quod dicam. + +Libri *de similitudine uerborum III* in Hieronymi indice exstant et +semel a Charisio p. 91 conmemorantur. similitudo quid sit et quid de +ea Varro iudicauerit ut quam breuissime ostendam duos adponam locos +e libris de lingua latina. X 3 p. 545: + de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum, + quod ea res est fundamentum omnium declinationum ac + continet rationem uerborum. simile est quod res plerasque + uidetur habere easdem quas illud cuius est simile. + dissimile est, quod uidetur esse contrarium huius. minimum + ex duobus constat omne simile, item dissimile, quod nihil + potest esse simile, quin alicuius sit simile, item nihil + dicitur dissimile quin addatur cuius sit dissimile. +VIII 23 p. 407: + cum utrumque nonnunquam accidat, ut et in uoluntaria + declinatione animaduertatur natura et in naturali uoluntas + (quae cuius modi sint aperietur infra{132}), quod utraque + declinatione alia fiunt similia alia dissimilia, de eo + graeci latinique libros fecerunt multos, partim cum alii + putarent in loquendo ea uerba sequi oportere, quae a + similibus similiter essent declinata quas appellarunt + "analogias", alii cum id neglegendum putarent ac potius + sequendam dissimilitudinem quae in consuetudine est quam + uocant "anômalian", cum ut ego arbitror utrumque sit nobis + sequendum, quod in declinatione uoluntaria sit anomalia, in + naturali magis analogia. +de eadem igitur re{133} hos libros conscripsit. num uero eis quasi +praeparauerit libros de lingua latina an fortasse quod illic docuerat +contra aduersarios, qui eum inpugnauerant, defenderit perspici non +potest. e libro secundo (fr. 109) picem{134} singulariter tantum dici +legimus, quod olim Spengelius ed. Varr. p. 594 ad librum de lingua +latina nonum, quamuis ibi non occurrat, referre uoluit (cf. O. Mueller +ed. Varr. p. 264. Ritschl l.s. p. 528). pertinet autem hoc praeceptum +ad ea quae de l.l. VIIII 37 p. 482. X 83 p. 590 exponuntur, quod enim +natura non subest deest multitudinis casus. + + Footnote 132: cf. X 51 p. 574: uoluntatem dico impositionem + uocabulorum, naturam declinationem uocabulorum, quo decurritur + sine doctrina. + + Footnote 133: G. Boissier étude sur la uie et les ouvr. de M.T. + Varron p. 130 errat cum scribit _le de similitudine uerborum, qui + était sans doute quelque traité sur les synonymes_. ne uero mirere + quod hunc librum nusquam conmemoraui, in illo crasso uolumine + nihil noui inesse scito, quod homini germano aut accipere liceat + aut refutare lubeat. + + Footnote 134: E Charisi uerbis _pix singulariter dicitur ut ait + Varro de similitudine uerborum II, quamuis Vergilius (geo. III + 450) dixerit; Idaeasque pices et pingues unguine ceras_ effecit + grammaticus incertus de generibus nominum a Mauritio Haupt post + Ouidi Halieutica p. 74 sq., deinde plenior a F.G. Ottone Gissae + 1850 editus haec (p. 93 H. p. 49 O.): _pix gen. fem. ut Varro: + Idaeasque pices_. idem p. 92 H. p. 48 O. et p. 104 H. p. 59 O. + Ouidi, p. 45 H. p. 50 O. et p. 98 H. p. 53 O. Lucili, p. 101 H. + p. 56 O. Vergili uerba pro Varronianis uendidit. talis homo nullam + habet fidem et neglexi quae apud eum leguntur. ne autem prorsus + desint hic adscribam duo uel tria testimonia, quae ad Varronis + libros grammaticos fortasse pertinere possent. 50 p. 28 O.: + _calcem hominis aut iumenti fem. gen. dicendum ut Virgilius_ (Aen. + XI 714): _ferrata calce fatigat. calx uero aedificiorum fem. gen. + cuius nom. calcs per s non per x ut Varro: calcs circum fura + quam_, quae misere quidem corrupta sunt, praeterea autem Varronis + mentem non adsecutus est scriptor (cf. de _x_ littera supra p. + 124). 63 p. 31 O.: _compago gen. fem., ut Varro: haec compages_. + 312 p. 99 H. p. 53 O.: _stiria dicuntur ab stillis quid Virgilius + genere fem., Varro neutro dixerit. sed uicit Virgilii auctoritas_, + cf. Seru. in Verg. geo. III 366. gloss. ant. ap. A. Mai. class. + auct. VII p. 581. + +Contrariam partem eiusdem quaestionis Varro tractauit in libris +*de utilitate sermonis*, quorum notitiam ad nos pertulit Charisius +p. 123, 3, qui Plinio auctore unum uerbum (fr. 110 cf. supra p. 34) +ex libro quarto seruauit. utilitatem similitudini opponit Varro de +l.l. VIIII 48 p. 490: + cum, inquiunt, utilitatis causa introducta sit oratio, + sequendum non quae habebit similitudinem sed quae + utilitatem. ego quidem utilitatis causa orationem factam + concedo, sed ut uestimentum, quare, ut hic similitudines + sequemur, ut uirilis tunica sit uirili similis, item toga + togae, sic mulierum stola ut sit stolae proportione et + pallium pallio simile, sic cum sint nomina utilitatis + causa, tamen uirilia inter se similia, item muliebria inter + se sequi debemus, +quibuscum confer quae VIII 26 p. 410 sq. in contrariam partem +disputata sunt. ueram Varronis sententiam de hac re et prior locus et +quae supra ex libro octauo adscripsi et totus liber decimus ostendit. +persuasum ei erat, in declinationibus analogiam, quam quid esse uoluit +nunc non persequor, regere, praeterquam quod aliquid perspicuitati et +similium uocabulorum distinctioni concedendum esse censuit. idemque +hic quoque docuisse uidetur. in libris enim de lingua latina, ubi +omnia conplectitur, quae contra analogiam et pro ea dicenda sint, +utramque partem quam firmissime defendere non solum licebat, sed +necesse erat; postremo autem suum pronuntiauit iudicium idque +conprobauit ualidissimis argumentis, quo facto neque ipse incertus +inter utrumque fluctuari uidebatur, et lectores quid de his rebus +existimandum sit discebant. nimium uero Varroni tribuimus, si eum in +illo opere alterum, alterum in hoc defendisse in morem sophistarum +putamus, sed eandem sententiam ubique tueri debuit, nisi forte +pluribus praeterlapsis annis antea se errauisse intellexit, quod cum +posterioribus demum uitae annis his quaestionibus studuisse uideatur, +et certos auctores tamquam duces in plerisque sibi sumpserit, non +ita ueri est simile. nihilo minus in prioribus libris formas +declinationesque quatenus analogiae aut respondeant aut repugnent +considerasse, in his contrariam uiam persecutus esse uidetur, si +titulos spectamus. in utroque igitur opere unam earum quaestionum, +quas in libris de lingua latina generaliter exposuit, accuratius +tractauit, qua ex re quanti momenti et Varroni et aequalibus eius +hae res fuerint intellegitur. + +Superest ut uno uerbo tangam perpaucas relliquias, quarum sedem +indagare non contigit. ablatiuum Varro teste Diomede (fr. 111) casum +sextum uel latinum adpellauit. curculionem pro gurgulione per +"antistoichon" uel antithesin (cf. Char. p. 279, 16. Diom. p. 442, 28) +dictum esse (fr. 112) uoluit. + + +Hae sunt relliquiae quas probabiliter libris grammaticis tribui posse +arbitror. nemo enim hic talia expectabit, qualia Gellius habet (IIII +16, 1. cf. Don. in Ter. heaut. II 3, 46) Varronem genetiuos _senatuis +fluctuis domuis_ similia uel (V 21, 6) formas _pluria_ et _conpluria_ +probasse. sciens etiam ut Isidori ita omnes neglexi reliquas +etymologias, quas huc pertinere non certo constabat, qualia sunt ut +paucis exemplis defungar: _ualuae sunt, quae reuoluuntur et se uelant_ +(Seru. in Aen. I 449), _amoena quasi amunia hoc est sine fructu_ +(Seru. Aen. VI 638. cf. thes. nou. lat. in Mai class. auct. VIII p. 5) +_freni a frendere dicti_ (Seru. Aen. VIII 230), _hilum Varro ait +significare medullam eius ferulae quam graeci_ "asphodelon" _uocant, +et sic dici apud nos nihilum, quomodo apud graecos_ "oude gru" (Isid. +orig. X 1, 85. XVII 9, 95). prorsus praeterea contempsi testimonia +ficticia et aut neglegentia aut stupore deprauata, quorum quaedam +protulisse exempla satis sit. ut uix crederes apud Nonium u. protinus +p. 376 haec _uel protinam uel protinus continuationem uel praeteritae +uel futurae longitudinis_ eadem esse ac _protinam a protinus +continuitatem significans_ nisi ipse adscripsisset librum de l.l. VII +(107 p. 385), ita diu quaesiui, unde haec explicatio esset scholiastae +qui dicitur Cruquiani ad Horat. epist. I 2, 28 _Varro nebulones uocat +obscuro loco natos_, donec in hunc Columellae locum (VIII 16, 4) +incidi: _itaque Terentius Varro nullus est inquit hoc seculo nebulo ac +rhinton, qui non iam ducat nihil sua interesse, utrum eiusmodi +piscibus an ranis frequens habet uinarium_, quae excripta sunt, si +tale quid excribere dicere fas est, ex Varronis rer. rust. III 3, 9: +_quis contra nunc rhinton non dicit, sua nihil interesse, utrum iis +piscibus stagnum habeat plenum an ranis?_ primae in hac re deferendae +sunt Pomponio Sabino et Cynthio Cenetensi in conmentariis Vergilianis, +quos primo obtutu singularibus fontibus usos esse putares, deinde +neglegentiae has copias deberi intellegis. Varro scribit de l.l. V 72 +p. 77: _Neptunus, quod mare terras obnubit ut nubes caelum, a nuptu id +est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, nuptus dictus. Salacia +Neptuni a salo._ inde effecit Pomponius ad Verg. Aen. I 125 p. 236 +ed. Bas.: _Varro ait Neptunus dicitur a neptu id est optione, quod ut +coelum nubes, ita mare terras obnubuit. declinatur neptus tus tui. +eius sacrificia dicuntur salatia a salo._ e Varronis (V 73 p. 78) +_uirtus ut uiri uis a uirilitate_ primum fecit Cynthius (ad Aen. V 344 +p. 112) _uirtus a uiriditate_, deinde _uirgo dicitur a uiriditate_ +(ad Aen. VI 45 p. 128 cf. VII 72 p. 162). Pomponius (ad Geo. I 166 +p. 78 ed. Bas.) habet: _mystica dicuntur a mysterio, ut inquit Varro_, +ad eundem uersum Seruius: _uannus: legimus tamen et uallus secundum +Varronem_ (de l.l. V 138 p. 141. rer. rust. I 23, 5. 52, 9), _quod +idem nihilo minus significat. mystica autem Iacchi ideo ait +(Vergilius), quod Liberi patris sacra ad purgationem animae +pertinebant, et sic homines eius mysteriis purgabantur, sicut uannis +frumenta purgantur_, quem quam egregie interpretatus sit Pomponius +uides. sed nolo coaceruare plura eiusdem generis. + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + + M. TERENTI VARRONIS + + LIBRORVM GRAMMATICORVM + PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA + + RELLIQVIAE + + + + +In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili et Hertzi +usurpaui notas. + + * * * * * + +{Transcriber's Note: + +Most fragments have three elements: + --original text, shown with line numbers; + --commentary and testimonia, indented in the same way as footnotes; + --critical apparatus keyed to line numbers in the text. +Words or phrases *enclosed by asterisks* represent emphatic text. + +The critical apparatus includes elements that could not be fully +reproduced in plain text. + Letters with unusual diacritics are "unpacked" and shown within + braces, top to bottom: + {-e} = e with macron + {e,} = "e caudata" + More complex details are given descriptively: + {*above space: qui} + {*between a and e: small r} + +All other asterisks are as in the original. Asterisks in fragment +numbers are explained in the author's preface.} + + + + + DE LINGVA LATINA LIBRI XXV + + +I + +_1*_ Verbum est uniuscuiusque rei signum quod ab audiente +possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid +uel sentitur uel intellegitur uel latet. signum est +quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit. +loqui est articulata uoce signum dare. articulatam autem 5 +dico quae comprehendi litteris potest. | omne uerbum sonat. +cum enim est in scripto non uerbum sed uerbi signum +est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. de sono enim +uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur qualiter +uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, 10 +item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione +asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus +rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium +tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur praeter +dialecticam non est. haec enim scientia disputandi est. sed 15 +cum uerba sint rerum, quando de ipsis obtinent, uerborum +autem illa quibus de his disputatur (nam cum de uerbis +loqui nisi uerbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de +aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita esse uerba +signa rerum, ut res esse non desinant. cum ergo uerbum 20 +ore procedit, si propter se procedit id est ut de ipso uerbo +aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique disputationi +quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. quicquid +autem ex uerbo non auris sed animus sentit et ipso +animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero uerbum 25 +procedit non propter se sed propter aliud aliquid significandum +dictio uocatur. res autem ipsa quae iam uerbum +non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat uerbum +quo significari possit siue non habeat, nihil aliud +quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo quattuor 30 +distincta teneantur uerbum dicibile dictio res. quod dixi +uerbum et uerbum est et uerbum significat. quod dixi +dicibile uerbum est, nec tamen uerbum sed quod in uerbo +intellegitur et animo continetur significat. quod dixi dictionem +uerbum est, sed quod iam illa duo simul id est et 35 +ipsum uerbum et quod fit in animo per uerbum significat. +quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta +sunt quicquid restat significat. + + TESTIMONIA + _1*_ Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39 + sq. ed. Creceli p. 7: *Verbum est ... litteris potest*. haec + omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint et utrum + hactenus uerba definitionis aliis definitionibus persequenda + fuerint, ille indicabit locus, quo definiendi disciplina + tractatur. nunc quod instat accipe intentus. *omne uerbum ... + signum est.* quippe inspectis a legente litteris occurrit + animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud litterae scriptae + quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo ostendunt? et + paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et + praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non + uerba sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit + pars minima uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo, + [et] ut appellemus litteram etiam cum scriptam uidemus, + quamuis omnino tacita sit neque ulla pars uocis sed signum + partis uocis appareat, ita etiam uerbum appellatur cum + scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum + significantis uocis non _uox_ (uox _add. Vsener_) eluceat. + ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. *sed quod ... + restat significat.* sed exemplis haec inlustranda esse + perspicio. fac igitur a quoquam grammatico puerum + interrogatum hoc modo: arma quae pars orationis est? quod + dictum est arma propter se dictum est id est uerbum propter + ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars orationis, non + propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, uel + animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt, + ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi + proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma, + quod hic uerbum est, cum a Vergilio pronuntiatum est, dictio + fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo + significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et + cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella + uel arma, quae gesta aut gestata (_corr. Vsener pro_ ingesta + _ex D in quo_ igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum + gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent + uel digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non + cogitentur non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se + nec uerba sunt nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam + proprio nomine res uocantur. tractandum est igitur nobis in + hac parte dialecticae de uerbis, de dicibilibus, de + dictionibus, de rebus. in quibus omnibus cum partim uerba + significentur partim non uerba, nihil est tamen, de quo non + uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo disputetur + per quae de ceteris disputare conceditur. + + ADNOTATIO CRITICA + Augustini libelli de dialectica tres habui codices. Bernenses + duos meum in usum contulit accuratissime H. Vsener meus: + B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec scribit: + Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est, + qui unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua + hauserit F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est + quadratus. schedis constat membranaceis CLXXXXVII. + conpositus est uno quinione qui primo loco collocatus est + et XXIIII quaternionibus; sed excisae sunt quaternionis XI + duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. scriptus esse + uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte VIIII + litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius, + nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in + Seruio paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano + (cf. C. Halm praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae + hunc secuntur bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae + uel adeo quadripertitae sunt. + + _folio 153u. leguntur:_ + {-c} · chIRII {*starting above h: consulis} for| + TuNaTIaNI · aRTIs Rhe|TORICe lib · III · expl. + IN|cIpIT · auRElII · au|GUSTINI · de dialecTica + + _C = cod. Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae + perquam similes longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli_ + INCIPIT TRACTATUS SCI AGI INDIALECTICA + _extremae litterae legi uix possunt, sed manifesta est + subscriptio_ + EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI AuGuSTINI IN dIAlECTICA + + _P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi undecimi, quem Carolus Morel + in usum meum contulit. D = cod. Darmstadiensis 166 cuius + scripturas e W. Creceli editione opusculi Augustiniani + Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. 'in D liber tribuitur + C. Chirio Fortunatiano et inscribitur_ de dialectica liber': + _Crecelius_. + + 1 rei _om. BDP_ || 2 quidquid _DP_ || 3 uel sentitur + _suprascr._ uel _B_ || 9 qualiter _coni. Vsener pro_ + quanta || 10 disputatione _BD_ || 11 congestione + asperetur] congestione nodetur et congestione + asperetur _B_ || 12 quot _C_ quot _suprascr._ uel + quod _B_ quod _corr. in_ quot _P_ quod _D_ || + 13 rithmus _BC_ || 14 tractatur _P_ tractetur _C_ || + negotia {*above a: o} _P_ || 15 enim _inter + lineas add. C_ || 16 optinent uerb{a.} {*above a: + orum} _C_ || 17 illa _om. D_ || nam--loquimur _uncis + inclusit Vsener_ || 19 loquimur _corr. ex_ loqnimur + _B_ || occurr{*above r: tilde} _C_ || 23 quidquid + _DP_ || 24 aures _BD_ aures{*above e: i} _P_ || et + _DCP_ ex _sed in mg._ i.e. et _B_ || 26 aliquod _BP_ + || 29 quod _D_ || 30 quatuor _P_ ·IIII· {*above + last I: or} _B_ || 31 distincte _P_ || + 32 significat et nomen est sed uerbi · · quod _B_ || + 34 significat _suprascr. a manu rec.:_ continetur + _P_ || 35 uerbum est nec tamen uerbum sed _P_ || iam + in {*above in: ..} illa _B_ || 36 ipsud _C_ || + quod fit] quod _a manu rec. add. in P_ || + 38 quidquid _DP_ + +Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem +quasi uerberent. immo inquit alius quod aerem. sed quid 40 +nostram? non magna lis est, nam uterque a uerberando +huius uocabuli originem trahit. sed de transuerso tertius +uide quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui +oportet odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium, +uerbum a uero cognominatum est. nec ingenium quartum 45 +defuit. nam sunt qui uerbum a uero quidem dictum putant, +sed prima syllaba satis animaduersa secundam neglegi non +oportere. uerbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius +syllaba uerum significat secunda sonum. hoc enim uolunt +esse 'bum'. unde Ennius sonum pedum 'bombum pedum' 50 +dixit, et "boêsai" graeci clamare. | ergo uerbum dictum est +quasi a uerum boando hoc est uerum sonando. + + Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare + ad facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam + disciplinam, ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae + facultatis sed non his docetur ipsa rhetorica) ergo omne + uerbum praeter id quod sonat quattuor quaedam necessario + uocat in quaestionem: originem suam uim declinationem + ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum quaeritur unde + ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus + necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni + (_d. nat. deor. III 24, 62_) quoque idem uidetur. quis enim + egeat auctoritate in re tam perspicua. quod si omnino + multum iuuaret explicare originem uerbi, ineptum esset + aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis enim + reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit. + huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum + origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim *uerba ipsa + ... graeci clamare* et Vergilius (_geo. III 223_) 'reboant + siluae'. *ergo uerbum ... uerum sonando*. quod si ita est, + praescribit quidem hoc nomen, ne cum uerbum facimus + mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, mentiantur. + ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a uerberando + an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an potius + unde sit dictum non curemus, cum quid significet + intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de + origine uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem + suscepti operis praetermisisse uideamur. *stoici autumant* + (_fr._ 2*) ... cf. Augustin. de magistro V 12. I p. 679 ed. + congr. S.M. Prise. VIII 1. I p. 369, 5: uerbum autem quamuis + a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus + partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi + proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni + oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II + p. 570A Garet. + + 40 inquid _D_ || 41 nostra _CP_ || 42 sed de + trauerso {*above u: ns} _D_ sed et de transverso + _C_ || 43 ubide {*above b: v} _D_ || 44 odiosum + quae _D_ || fit _corr. Vsener pro_ sit || 45 quarto + _C_ quartum est defuit _deleto_ est _B_ || 46 putent + _C_ || 47 sillaba _C_ || 48 enim _BDP_ autem _C_ || + 50 bonbum _D_ || 51 boesei _B_ boese _C_ boesae _D_ + boase _uel_ boose _P_ || greci _C_ || ergo uerbum + dictum est a uere boando _a man. rec. add. in P_ || + 52 quasi uere boando _C_ + + + LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM + +III + +_2*_ Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius non certa +explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile +fuit, si diceres hoc infinitum esse, quod quibus uerbis alicuius +uerbi originem interpretareris, eorum rursus a te origo +_quaerenda esset: illi docent hoc tamdiu + facien_dum esse, donec 5 +perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine +concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitum, +ouium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum. +perspicis enim haec uerba ita sonare, ut ipsae res +quae his uerbis significantur. sed quia sunt res quae non 10 +sonant, in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel +aspere sensum tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut +tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene +cum dicimus leniter sonat. quis item asperitatem non et +ipso nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus 15 +uoluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae +afficiunt ut uerba sentiuntur. mel, quam suauiter gustum +res ipsa, tam leniter nomine tangit auditum; acre in utroque +asperum est; lana et uepres ut audiuntur uerba sic +illa tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt, 20 +ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordaret. +hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse +licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux propterea +dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem +crux efficit asperitate concordet, crura tamen non propter 25 +asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritie +inter membra cetera sint ligno crucis similiora, sic appellata +sunt. inde ad abusionem uentum, ut usurpetur nomen +non rei similis sed quasi uicinae. quid enim simile habet +significatio parui et minuti, cum possit paruum esse, quod 30 +non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit? +dicimus tamen propter quandam uicinitatem minutum pro +paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet +enim paruum ut minutum non dicat. illud magis pertinet +ad id quod nunc uolumus ostendere, quod cum piscina 35 +dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit nihilque simile +piscibus habeat, uidetur tamen a piscibus dicta propter +aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum +similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est. quod si +quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde 40 +piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, cum +ab re neutrum abhorreat et utrumque lateat. illud tamen +bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus, +qui distet origo uerbi quae de uicinitate arripitur +ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta progressio 45 +usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur quod +minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et foederis +nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate +porci dictum est ut nonnulli uolunt, redit origo ad illam +uicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur. 50 +nam ista omnino uicinitas late patet et per multas partes +secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci +per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus quod +eius effectum potatio est creditur dictus, aut per id quo +continetur, ut urbem ab orbe appellatam uolunt, quod 55 +auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod +continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab +hordeo nominatum, aut per abusionem, ut cum horreum +dicimus et ibi triticum conditur, uel a parte totum ut +mucronis nomine, quae summa pars gladii est, gladium 60 +uocamus, uel a toto pars ut capillus quasi capitis pilus. | +innumerabilia sunt uerba, quorum origo, de qua ratio reddi +possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet ut Stoici +contendunt. + + _2*._ Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S.M. p. 9 ed. + Crec. *stoici autumant*, quos scio (_ci. Vsener_ ci{~e} _B_ + cicero _DCP_) in hac re ut Cicero irridet *nullum esse* ... + [Donat. III 6, 2 p. 1775: "katachrêsis" est usurpatio + nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui occiderit fratrem + et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus + sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, 13: + antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab + ironia hoc differt, quod ironia adfectu mutat + significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat, + ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod + minime luceat. _cf._ Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. Cap. IIII + 360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, 24] ... *circumduci solet*, + cuius rei et Vergilius (_A. V 755_) meminit ubi Aeneas urbem + designat aratro, *aut per id ... capitis pilus*. quid ultra + prouehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine + rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut + uicinitate aut contrario contineri uidebis originem uerbi. + quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus, + sed hoc non semper utique possumus. *innumerabilia sunt* enim + *uerba ... est persequi*. nam et longum et minus quam illa + quae dicta sunt necessarium. + + 2 posit _C_ || 3 dices _P_ || quod _add. Wachsmuth_ || + 4 origine _BD_ || interpraetaris _BC_ interpretaris + _DP_ || rursus _om. C_ || 5 origo dum esse donec + _BD_ origo querendum esse donec _C_ origo dicenda + est donec _P lacunam expleuit Crecelius et + Wachsmuth_ || 7 innitum _C_ || 8 cathenarum _D_ || + 9 ista _BC_ || 13 auditam _DP_ || sicis{*above ic: + c} _C_ || peperit et ipsum _P_ || 16 asperum est cum + _P_ || crux _B_ || 17 adficiunt _D_ efficiunt + {*above e: a} _B_ efficiunt _P_ || sentiuntur + _corr. in_ sentiantur _D_ sentiantur _BP_ || 18 re + _ci. Otto Iahn_ || leuiter _P_ || 19 _post_ uerba + _duae fere litterae erasae in B_ || 21 concordarent + _BCDP_ || 22 ipsam _C_ || similitu{*above u: dine} + processisse _C_ || 25 concordat _CP_ concordaret _B_ || + 26 duritiae et inter _B_ duritiae et inter _sed pro_ + et _antea_ ae _scriptum fuisse uidetur D_ duritie et + inter _C_ duritiae inter _P_ || 27 crucis _om. BCDP + add. Louanienses_ || appellata sint _BCD_ || + 28 uentum est ut _P_ || nomen non _cod. Carthusianus + Louaniensium_ tamen non _BCDP_ || 29 sed _om. P_ || + 30 parum _BCD_ || 32 quamdam _BP_ || 34 dicatur _CP_ || + 35 nunc _om. C_ || 36 piscibus simile _CP_ || + 37 dictam _BD_ || 41 stultu _C_ || repugnare _BDP_ + reputare _C_ || 43 accidi _C_ || hoc _om. C_ || + 44 quid distet _BC_ quod istic _P_ || abripitur _C_ || + 45 de similitudine _BCD_ dissimilitudine _P_ || + dicitur _C_ || 49 origo _BCD_ ergo _P_ || 50 eo _ex + correct. add. in C_ || 52 feditate _C_ || porci + {*above i: per} quem fedus _C_ || 53 efficiatur + _CD_ || per effectum _P_ || 54 eius effectus _P_ || + {*above space: uel o} putatio _B_ putatio _D_ || + quod continetur _C_ quod continet _P_ || + 55 apellatam _C_ || 57 quis .{*above .: h}orreum + _C_ || mutata d littera _P_ || 58 ordeo _C_ || a{.u} + {*above space: t} per _B_ || ut {*above u: cum} + orreum _C_ hordeum _P_ || 60 ubi _D_ || 61 uocamus + _DP_ uocant _C_ dicimus _B_ || capillos _BP_ || + pilos _BP_ || 62 origo _om. C_ || 63 stoyci _C_ + +Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad +illa verborum cunabula uel stirpem potius atque adeo sementum, 65 +ultra quod quaeri originem uetant, nec si quisquam +uelit potest quicquam inuenire. nemo abnuit syllabas, +in quibus V littera locum obtinet consonantis, ut sunt in +his uerbis primae: uafer uelum uinum uomis uulnus, crassum +et quasi ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi 70 +consuetudo, cum de quibusdam uerbis eas subtrahimus ne +onerent aurem. nam unde est, quod amasti dicimus libentius +quam amauisti et nosti quam nouisti, et abiit non abiuit et in +hunc modum innumerabilia? ergo cum dicimus uim, sonus +uerbi ut dictum est quasi ualidus congruit rei quam significat. 75 +iam ex illa uicinitate per id quod efficiunt, hoc est +quia uiolenta sunt, dicta uincula possunt uideri et uimen, +quo aliquid uinciatur. inde uites, quod adminicula quibus +innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter similitudinem +incuruum senem uietum Terentius appellauit. hinc 80 +terra, quae pedibus itinerantium flexuosa et trita est, uia +dicitur. si autem uia, quod ui pedum trita est, magis creditur +dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed faciamus +a similitudine uitis uel uiminis, hoc est a flexu esse dictam. +quaerit ergo a me quispiam: quare uia dicta est, 85 +respondeo: a flexu, quod flexum uelut incuruum uietum +ueteres dixerunt, unde uietos etiam quae cantho ambiantur +rotarum ligna uocant. persequitur quaerere unde uietum +flexum dicatur, et hic respondeo a similitudine uitis. +instat atque exigit, unde ita sit uitis nomen; dico: quod 90 +uinciat ea quae compraehenderit. scrutatur ipsum uincire +unde dictum sit; dicemus a ui. Vis quare sic appellatur +requiret; reddetur ratio quod robusto et quasi ualido sono +uerbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat +non habet. quot modis autem origo uerborum corruptione 95 +uocum uarietur, ineptum est persequi. + + 65 cunabula uerborum _C_ || sementum _BDP_ + se{~m}ttu{~u} _C_ || 66 quisque _P_ || 67 quidquam + _P_ || syblabas _D_ || 68 ·u· littera _B_ quinta + littera _C_ || obtinent _C_ || 69 primae _DP_ prime + _C_ primae syllabae _B_ || uafer _suprascr._ fer + _a man. rec. P_ || grassum _D_ || 71 eas _BCD_ eam + _P_ || 72 honerent _CP_ || unde _BD_ inde _CP_ || + 73 habiit _D_ || habiit non habiuit _utroque loco + deleto_ h _C_ || non] quam _P_ || 74 hunc _corr. ex_ + hoc _C_ || 75 quasi _corr. ex_ quae si _C_ quaesi + _D_ || ualidius _BCDP_ || 77 uiolentia _B_ || + possint _B_ || 78 quo aliquid uinciatur _om. B_ || + amminicula _B_ || 79 innituntur _corr. ex_ + inmituntur _C_ || prendunt _corr. ex_ prendent _uel_ + prendont _C_ praendunt _B_ || 80 Terentius] + _Eun. IIII 4, 21_ || 81 iterantium _corr. ex_ + itinerantium _C_ iterantium _P_ || est et trita _P_ || + 82 ui pedum _corr. ex_ uis pedum _C_ uis pedum _B_ + usu (_suprascr._ uel ui) pedum _P_ || 83 faciemus + {*above e: a} _C_ || 84 dicta _C_ || 85 qu[.e]. + {*above .: rit}ergo _B_ || a me _C_ me _BDP_ || + 86 uictum _D_ || 87 uictos _D_ || etiam quod _P_ || + canto _C_ cantu _BDP_ || ambiuntur _P_ || 89 dicatur + i _in rasura scripto C_ || 90 ita sit uitis nomen + _BDP_ istud uiti sit nomen _corr. ex_ ista uitis sit + nomen _C_ || quod _CP_ quid _BD_ || 92 dicemus + _corr. ex_ dicimus _D_ || a ui uis _add. a man. rec. + in P_ a uiuis. quare _B_ a uiuis. quare _corr. ex_ + a uiuis. quere _C_ || 93 reddetur ratio _add. a man. + rec. in P_ || 94 ultro _C_ || 96 prosequi _P_ + +_3_ Varro asinos rudere canes gannire pullos pipare dixit. + + _3._ Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum (*Varro ... + dixit* et Lucretius lib. V (_1070_) alio pacto gannitu uocis + adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum uocauerunt. + _cf._ Non. p. 156. + +_4_ Ita respondeant cur dicant deos cum omnes antiqui +dixerint diuos. + + _4._ Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale + nomen est omnibus. nam graece "deos", qui latine timor + ("deos" est latine timor _volg._ deus graece dicitur + ("phobos" id est timor _Daniel_) uocatur. inde deus dictus + est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem + tertio: *ita respondeant ... diuos*. _cf._ Seru. ad A. V 45. + VIII 275. + + 1 deus _cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg. + Varronis desiderantur uerba._ || omnibus _Paris._ + +_5_ Fixum. + + 5. Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud ueteres + tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus de + uita sua 'sagittis' inquit 'confictus', Varro ad Ciceronem + tertio *fixum*. + + 1 Ciceronem fixum _M_ + +_6_ Sicut nocet panthera et lea. + + _6._ Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet + ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant + enim leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam + audiui feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria + libro II sic ait: statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro + ad Ciceronem dicit libro III (libro NII _cod. Paris. 7960_): + *sicut ... lea*. + + 1 noc[~e] pantera {*above 't': h} _cod. Laurent. pl. + 45, 14 Paris._ + + +IIII + +_7_ Prolubium et prolubidinem dici ab eo quod lubeat. +unde etiam lucus Veneris Lubentinae dicatur. + + _7._ Non. p. 64 Prolubium .... Varro de lingua latina libro + IIII (lingua lib. IIII _suprascr._ latina _W_): *prolubium + ... dicatur*. _cf._ Varro l.l. VI 47 p. 224. + + 1 proluuiem et proluuidinem _W_ || 2 lubentina _WL_ + + + LIBRI V-XXV AD CICERONEM + QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO + +XI + +_8_ Varro ait genera tantum illa esse quae generant. + + _8._ Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p. 143 Lind.: *Varro ait + ... generant*. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur + auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum + et femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec + duo. Seru. exposit. super paries minores p. 491 Lind.: + *Varro* dicit genera dicta a generando. quicquid enim gignit + uel gignitur, hoc potest genus dici et genus facere. quod si + uerum est. nulla potest res integrum genus habere nisi + masculinum et femininum. Seru. in secundam Donati edit. comm. + p. 1782P.: genera dicta sunt ab eo quod generant atque ideo + tantum duo sunt genera principalia: masculinum et femininum, + hi enim sexus tantum generant. Prisc. V 1 p. 141, 4: genera + nominum principalia sunt duo, quae sola nouit ratio naturae: + masculinum et femininum. genera enim dicuntur a generando + proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et + femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia + generent, ut masculinum et femininum. + + 1 esse _supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec. + VIIII uel X_ + +_9_ Dicit Varro nullam rem animalem neutro genere declinari. + + _9._ Cledon. p. 1897P.: Ostrea si primae declinationis fuerit + sicut musa, feminino genere declinabitur, ut ad animans + referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro genere + et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut + ostri. quia *dicit Varro ... declinari*. _cf._ Seru. expos. + Don. p. 492 Lind. Caper de uerb. dub. p. 2249P.: ostrea et + ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est. Char. + p. 57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero an + hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec + ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non + uane adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri + quod neutrale sit. + + 1 dicitur _cod. Bern. 380 saec. VI uel VII_ + +_10_ Ait Plinius Secundus, secutus Varronem, quando +dubitamus principale genus redeamus ad diminutionem, et +ex diminutiuo cognoscimus principale genus. + + _10._ Pomp. comm. art. Don. 11, 7 p. 154 Lind.: *Ait Plinius + ... principale genus*. puta arbor ignoro cuius generis sit. + fac diminutiuum arbuscula, ecce hinc intellegis et principale + genus quale sit. item si dicas columna, cuius generis est? + facis inde diminutiuum id est columella et intellegis, + quoniam principale feminini generis est. _cf._ Char. p. 155, + 13. Diom. p. 326, 9. Excerpta gramm. p. 535, 19K. Prisc. III + 27 p. 102, 1. + + 3 diminutiuo _cod. Sangermanens. 1179 saec. VIIII + uel X_ || cognoscemus _Sangerm. 1179_ + +_11_ Hypocorismata semper generibus suis unde oriuntur +consonant, pauca dissonant velut haec rana hic ranunculus, +hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula, +hic panis hic pastillus et hoc pastillum, ut Varro dixit: +haec beta hic betaceus, haec malua hic maluaceus, hoc 5 +pistrinum haec pistrilla, ut Terentius in Adelphis; hic ensis +haec ensicula et hic ensiculus, sic in Rudente Plautus. + + _11._ Char. p. 37, 13: *Hypocorismata ... Plautus*. Char. + p. 155, 13: illud uero meminerimus quod semper deminutiones + generibus suis unde oriuntur consonant, pauca dissonant, ut + rana ranunculus, unguis ungula, glandium glandula, beta + betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius + in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. + Exc. gramm. I p. 535, 21 K.: illud uero memineris quod semper + deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca + dissonant, ut rana ranunculus, glandium glandicula, beta + betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius + in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. + p. 551, 36: semper "hypokorismata" generibus suis unde + oriuntur consonant, pauca dissonant, ut haec rana ranunculus, + unguis ungula, beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum + pistrilla, ensis ensicula. Char. p. 94, 2: deminutionis + inaequalitas dura est, ut iuuenis iuuenculus, canis catulus, + puluis puluisculus, uinum uinulum, talus taxillus, panis + pastillus, homo homunculus et homuncio, piscis pisciculus et + pisculus. Diom p. 326, 9: apud nos diminutionis hoc genus + seruatur quod est primae positionis, id est prima diminutio + ... sunt item quae non seruant genera, quae ex nominibus + primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella, + pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis + ungula ungella ungellula. Prisc. III 44 p. 115, 6: et + sciendum quod pauca inueniuntur diminutiua, quae non seruant + genera primitiuorum, ut rana ranunculus, canis canicula, + scutum uel scuta scutula scutella. Lucilius in V: 'scutam + ligneolam in cerebro infixit'. hic qualus hoc quasillum, + pistrinum pistrilla, haec acus hic aculeus, et praeterea + anguis anguilla, unguis ungula, nubes nubilum, quae magis + denominatiua sunt existimanda quam diminutiua, quippe non + habent diminutiuorum significationem, sed formam tantum. + praeterea panus panucula. Lucilius in VIII 'intus modo stet + rectus ... subteminis panus'. Probus etiam ponit hoc glandium + haec glandula, ensis ensiculus ensicula, praeterea haec beta + malua, his betaceus maluaceus. + + 1 Ypocorismata semper generib: suis und ... hic + ranuncul: hic ungis {*above u: a} haec ungula + {*above 'ungula': anguilla}. _h ... h_. pastillum + ut uarro dixit haec beta hic betace ... h. pistrinum + haec pistrilla ut terentius in ad ... sic in rudente + plautus: _N reliqua, quae ibi iam legi non possunt, + e Charisio exc. grammaticis editione principe + Diomede Prisciano suppleta_ || 6 Terentius + _Ad. IIII 2, 44_ || 7 hic _om. libri_ || Plautus + _Rud. IIII 4, 112_ + +_12_ Dies communis generis est. qui masculino genere dicendum +putauerunt has causas reddiderunt, quod dies festos +auctores dixerunt non festas, et quartum et quintum +kalendas, non quartam nec quintam, et cum hodie dicimus, +nihil aliud quam hoc die intellegitur. qui uero feminino, 5 +catholico utuntur quod ablatiuo casu E non nisi producta +finiatur, et quod deminutio eius diecula sit non dieculus, +ut ait Terentius 'quod tibi addo dieculam'. Varro autem +distinxit ut masculino genere unius diei cursum significaret, +feminino autem temporis spatium. quod nemo seruauit. 10 + + _12._ Char. p. 110, 8: *Dies communis ... seruauit*. nam et + secundum distinctionem dixit Vergilius (_Aen. II 324_): + 'uenit summa dies' id est tempus, et (_Aen. IIII 169_): 'ille + dies primus leti' pro uno die. tamen et feminino genere diei + spatium significat, cum ait (_Aen. V 104_): 'exspectata dies + aderat'. cf. Prisc. V 26 p. 158, 11. _in 'libro glossarum' + Bern. n. 16 fol. 121u leguntur haec, quae Vsener mihi + descripsit:_ dies cum multa significet, significat etiam + tempus plerumque generale, quod (quo _Vsener_) et dies et nox + conprehendatur. dies generis masculini bonum tempus, feminini + malum significat. dies secundum artis regulam feminini + generis est, cum significat tempus: eius diminutio diecula et + ablatiuus casus producta -e- littera terminatus, ut ab hac + die, ab hac re, ab hac specie, uerum masculino genere + dicendum in trina obseruatione retinemus: in qualitate numero + aduerbio. qualitate, ut 'serenus dies' [numero serena], + numero, aut (ut _Vsener_) 'bis quinos silet ille dies' non + 'bis quinas', aduerbio, ut hodie non hac die. Ceterum diecula + nihil praeiudicat, qui nihil (quia nonnulla _Wachsmuth_) + diminutiua recedunt a nominibus primae positionis, ut scutum + scutula (_corr. ex_ scutela) scutella, canis canicula, rana + raniculus. + + 4 nec quintam _N_ et quintam _p_ || 5 intellegitur + _p_ intellegatur N || 8 _Terent. Andr. IIII 2, 27_ || + 9 distinxit et ma{-s} gen{-e} _N_ distincxit + masculino genere _p_ ut _Putschius_ || cursum + significare _N_ cursus significaret _p_ + +_13_ Hic naeuus. + + _13._ Gramm. inc. de generib. nom. 224 p. 89, 12 Haupt. p. 45 + Otto: Naeuus generis neutri, sed Varro ad Ciceronem: *hic + naeuus*. + + 1 netius _bis cod. Laon._ neuuis _bis cod. Vindob._ + +_14_ Varro de lingua latina ait, talia ex Graeco sumpta +ex masculino in femininum transire et A litera finiri "ho +kochlias" haec cochlea, "ho chartês" haec charta, "ho gausapês" +haec gausapa. + + _14._ Prisc. VII 55 p. 333, 1: Horatius in II sermonum (8, 10): + 'his ut sublatis puer alte cinctus acernam gausape purpureo + mensam pertersit'. unde Persius (_VI 46_), quasi in e tantum + desinente supra dicti nominis ablatiuo, gausapa dixit + plurale, non gausapia: 'iam chlamydes regum, iam lutea + gausapa captis'. idem (_IIII 37_) 'balanatum gausape pectes'. + antiquissimi tamen et his gausapes et haec gausapa et hoc + gausape et plurale neutri haec gausapa quasi a nominatiuo hoc + gausapum protulisse inueniuntur, unde Cassius ad Maecenatem: + 'gausapo purpureo salutatus'. *Varro* uero *de lingua ... + gausapa.* Seneca Ouidium sequens: 'gausapa si sumpsit, + gausapa sumpta proba'. Char. p. 104, 8: gausapa Ouidius + (_art. am. II 300_) neutraliter dixit 'gausapa si sumpsit, + gausapa sumpta' et Cassius Seuerus ad Maecenatem 'gausapo + purpureo salutatus', sed Augustus in testamento: 'gausapes, + lodices purpureas et colorias meas'. *Varro* autem ait + uocabula ex Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex + masculino in femininum latine transire et A littera + terminari, uelut "kochlias" cochlea, "Hermês" herma, + "chartês" charta, ergo "gausapês" gausapa. cui generi + elegantiores addiderunt necessitatem, ut dicerent tunicam + gausapam, quod quomodo diceretur merito non constitit. quia + usus eius apud ueteres nou fuit. et M. Messala de Antonii + statuis 'Armenii regis spolia gausapae'. Char. p. 108, 4: + Margarita feminini generis est, quia graeca nomina "ês" + terminata in A transeunt et fiunt feminina, ut, "ho chartês"; + haec charta, "margaritês" margarita, aut communia ut + "athlêtês" athleta. ergo neutraliter hoc margaritum dicere + uitiosum est, et tamen multi dixerunt, ut Valgius in + epigrammate 'situ rugosa, rutunda margarita'. et *Varro* + epistulicarum VIII 'margaritum unum, margarita plura'. sed + idem *Varro* saepe et alii plures margarita feminine + dixerunt, in genetiuo tamen plurali non nisi feminino genere + margaritarum. + + 1 sumta _L_ sumpta et masculino _R_ || 2 aliterea + _Rr_ et ea littera _in mg. r_ aliterea _K_ aliter ea + _BDHGL_ || finibri _K_ || 3 "KOCHLEAS" _L_ "KOCHLÊAS" + _K_ "KOCHLIAS" {*above "L": "L"} _Rr_ "KOK"l"AIS" _H_ || + coclea _RBH_ coclia _DGL_ || "O * CHARTES" _K_ "CHARTES" + _R_ "KARTES" _H_ || cartha _R_ carta _DH_ || "GAUSAPES" + _BHGK_ + +_15_ VIS et ipsa tertiae sunt declinationis et similem nominatiuo +faciunt genetiuum: hic ciuis huius ciuis, haec uis +huius uis et plurali hae uis sicut Lucretius et Varro, nam +hae uires numero semper plurali declinantur. + + _15._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS terminata et SIS faciunt + genetiuo et DIS ... *uis et ipsa ... declinantur*. cf. Prob. + cath. p. 19,19. Prisc. VI 64 p. 249, 9. Sacerd. II 66 p. 59 + Endl.: VIS tertiae sunt declinationis, similem nominatiuo + faciunt genetiuum hic: ciuis huius ciuis, haec uis huius uis, + et plurali hae uis, nam hae uires numero semper plurali + declinantur. + + 2 hic _om. libri_ || 3 huius uis et pluraliter hae + uis _p_ huius uis et piu hae uis _alio atramento ut + uisum est Lindemanno suprascr. in B_ || sicut reneus + (_corr._ renus) et uarro _B_ sicut ritiennus et uarro _p_ + +_16_ VAS terminata et SIS faciunt genetiuo et DIS, hoc uas +huius uasis his uas huius uadis: utrumque Varro ait de +lingua latina. + + _16._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS *terminata ... latina*. Cicero + (_p. Sest. 8, 19_) 'uultu tamquam uade'. _cf._ Prob. cath. + p. 19, 16. Sacerd. II 64 p. 59 Endl.: VAS tertiae sunt + declinationis et SIS faciunt genetiuo et DIS: hoc uas huius + uasis uel uadis. Cicero 'uultu tamquam uade'. + + 1 hoc uas huius uasis his uas huius uadis utrumque + _ci. Spengelius allg. schulz. 1832 p. 275_ hoc uas + huius uasis uel hoc uasum huius uasi utrumque _ci. + Keilius_ hoc uas huius uasis utrumque Varro ait de + lingua latina hic uas huius uadis _B_ + +_17_ Lucius et Aemilius et cetera nomina quae ante V habent +I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ne necesse +sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo minorem +fieri genetiuum. idque Varro tradens adicit uocatiuum +quoque singularem talium nominum per duplex I 5 +scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi. +Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse +existimat. ait enim 'seruandi Numeri, numerum ut seruemus +modumque'. numquam enim hoc intulisset, nisi et Numerium +per I huius Numeri faciendum crederet. denique 10 +et in libro VIIII sic ait 'porro hoc, filius Luci, feceris I +solum ut Corneli Cornificique'. et paulo post 'pupilli pueri +Lucili, hoc unius fiet'. + + _17._ Char. p. 78, 4: *Lucius et ... unius fiet.* et Plinius + quoque dubii sermonis VI (_cf. Schottmueller l.l. p. 42_) + adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa + iam consuetudine superari. sane opinionem de uocatiuo casu + traditam infirmat, quod his pius in uocatiuo pii faciat, adeo + enim [non] semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur + quam genetiuus. cf. Vel. Long. p. 2220 _ad fr. 44 exscr._ + Beda p. 2373P. Scaur. de orthogr. p. 2257P.: per + detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est, quibusdam + uno I scribentibus genetiuum eorum nominum, quae IVS + nominatiuo singulari finiuntur, ut Antonius Antoni, Tremelius + Tremeli, exigente regula, ut in horum genetiuis I littera + geminetur, quoniam genetiuus =singularis non debeat minorem + numerum syllabarum habere, quam nominatiuus, quin imo + interdum etiam maior fit. propter quam causam ego etiam + uocatiuos horum per duo I, non ut consuetudo usurpauit, per + unum putem esse scribendum. quia non debeat aeque uocatiuus + minorem numerum syllabarum habere quam nominatiuus. ita + o Antonii, o Aemilii in singulari uocatiuo et dicendum et + scribendum esse contenderim. Prob. de ult. syll. p. 227, 22: + necessarium esse existimo rationem horum nominum et + declinationis exponere, quae genetiui singularis uel + nominatiui et uocatiui pluralium I litteram ultimam debeant + duplicare. ea nomina, quae nominatiuo casu singulari I + litteram uocalem ante ultimam syllabam habuerint, in omni + genere I litteram debent necessario geminare, non solum metri + gratia sed etiam propter uitium barbarismi, et ut ne sit + contra rationem nominatiuo breuior genetiuus, ut 'Chaoniique + patris' (_Verg. georg. II 67_), quia dicimus hic Chaonius. + + 1 Lucius et Aemilius et cetera _in N legi non + possunt_ (= _desunt in N_) Lucius Aemilius et cetera + _Putschius ex codice Dousae Lucil. sat. VIIII 7 + p. 45 et 123 quem in reliquis quoque secutus est_ + (= _P_) || 2 duplici .ii. _N_ || genetiuo singulari + _desunt in N_ || genetivos singulares finire debent + _P_ || finiri debentur _N_ || ne _om. N_ ut _P_ || + 3 tionem nominum _desunt in N_ || obseruationem + nominatiuo non minorem _P_ || 4 uocatiuum quoque _P + desunt in N_ || 6 sed propter differentiam _P desunt + in N_ || corrumpi .i. _N_ corripi _P_ || 7 Lucilius + tamen et per unum i _desunt in N_ Lucilius tamen et + per unum i in genitiuo _P_ || 8 enim (quare _add. + Dousa_) seruandi numeri et uersus faciendi. Nos + Caeli Numeri numerum et (ut _Dousa_) seruemus _P_ || + 9 modumque _P deest in N_ || nisi et Caelii et + Numerii per ii huius Numerii faciendum _P_ || + numerum _N_ || 10 Numeri fa _desunt in N_ || + 11 libro IIII sic ad _N_ libro nono sic ait _P_ || + filius Luci _desunt in N_ si filius Luci ferit + collum ut Corneli Cornificique _P uui_ fecerit colum + ut cornelii cornificiique _N_ feceris i solum _L.F. + Schmidtius Lucil. sat. VIIII p. 21_ || 12 pupilli + _deest in N_ || pueri lucii h. unius fieri _N_ pueri + Lucili hoc unius fiet _P ex Velio Longo p. 2220_ + +_18_ Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro +reprehendit, obseruatio omnis illa damnata est, non quidem +in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc canali siti tussi +febri. maiore tamen ex parte forma mutata est. ab hoc +enim cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte 5 +fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe dicimus. + + _18._ Char. p. 122, 23: Amni Maro 'secundo defluit amni' + (_georg. III 447_), ubi *Plinius eodem ... dicimus*. ac ne + illa quidem ratio recepta est quam C. Caesar ponit in + femininis, ut puppim restim peluim * * * hoc enim modo et ab + hoc cani dicemus et ab hoc iuueni pani. _cf._ Varro de l.l. + VIIII 112 p. 539. Char. p. 47, 14. + + 6 strigle _N_ || aue _in N uix legi potuit_ + +_19_ Rure ordinatum arbustum. + + _19._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_) + 'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad + Ciceronem XXII 'rure ueni'. quem Plinius ad eundem XI *rure + ... arbustum* dixisse laudat, sed et Terentium in Adelphis + (_IIII 2, 3_) 'filium negat esse rure' [sed] et Titinium in + Hortensio 'in foro aut in curia | posita potius quam rure + apud te inclusa', cum nemo dubitet. + + 1 ambustum _N_ + +_20_ Quorum nominum genetiui pluralis ante VM syllabam +I litteram merebuntur, accusatiuus, inquit Plinius, per EIS +loquetur, montium monteis; licet Varro, inquit, exemplis +hanc regulam confutare temptarit istius modi: falcium falces +non falceis facit, nec has merceis, nec hos axeis lintreis 5 +uentreis stirpeis urbeis corbeis uecteis inerteis. et +tamen manus dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis +his nominibus ualeat regula. + + _20._ Char. p. 129, 19: Fonteis. *quorum nominum ... ualeat + regula*. _cf._ Char. p. 137, 27. Varro de l.l. VIII 66 + p. 440. + + 2 per.is {*above .: e} _N_ || 5 lyntreis _N_ || + 6 corbeis "omega" curueis _M_ || inepteis _N_ + +_21_ Varro dicit ad Ciceronem XI horum poematorum et +his poematis oportere dici. + + _21._ Char. p. 141, 29: Poematorum et in II et in III idem + Varro adsidue dicit et his poematis, tam quam nominatiuo hoc + poematum sit et non hoc poema. nam et *ad Ciceronem ... + oportere dici*. + +_22_ Plinius sermonis dubii VI de Varrone: quam maxime +uicina Graeco Graeca dicit, uti nec schematis quidem dicat +sed schemasin. + + _22._ Char. p 52, 21: Singularia neutra A littera terminata + nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema, + de quibus dubitatur quem casum genetiuum et ablatiuum + habeant. legimus toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et + toreumatis et sic similia. commodius tamen senserunt, qui + toreumatum et poematum dicendum putauerunt, primum quod haec + magis ad romanum colorem uidentur accedere, dein quod + quaecumque nomina genetiuo plurali apud graecos per "ôn" + litteras terminantur, translata in latinum "ôn" in VM mutant, + ut "Hektorôn Nestorôn", Hectorum Nestorum. sic ergo, cum illi + dicant "emblêmatôn toreumatôn poiêmatôn", nos recte + emblematum toreumatum poematum dicimus similiter in genetiuo + quoque singulari "os" graecum in is latinum mutamus, ut + "emblêmatos" emblematis, "kêrômatos" ceromatis, "poiêmatos" + poematis, "pêgmatos" pegmatis. nam nominatiuum pluralem + graece proferemus: poemata ceromata pegmata emblemata et + similia. item poematibus schematibus emblematibus dicendum + est, quoniam quaecumque nomina cuiuscumque generis singulari + numero casu ablatiuo per E litteram exeunt, ea in genetiuo + plurali VM et datiuo et ablatiuo BVS litteras habent, ut a + pariete parietum parietibus, a muliere mulierum mulieribus, + ab homine hominum hominibus, a litore litorum litoribus; sic + a poemate poematum poematibus et cetera similia. Cicero in + Verrem IIII tantum emblematum. Romanus (_Char. p. 140, 5_) + poematis refert, quamuis ratio poematibus faciat. nam et + *Varro* sic inscribit in libro suo 'de poematis' et Annius + Florus ad diuum Hadrianum 'poematis dilector'. Plautus schema + pro schemate dixit in Amphitruone (_prol. 117_) 'huc ergo + processi cum seruili schema'. *Plinius sermonis ... sed + schemasin*. + + 1 plenius _N_ || 2 greco grece {-d}{-t} _N_ + +_23_ Git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus id nomen +ire debere conmeminit. + + _23._ Char. p. 131, 7: *Git. Varro ... conmeminit*. uolgo autem + hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro VI + * * _cf._ Char. p. 34, 27. 35, 28. exc. gramm. p. 546, 36. + 551, 17. + +_24_ Secundum Varronem iuuenior et senior comparatiui +sunt per inminutionem. + + _24._ Seru. ad Verg. Aen. V 409: *Secundum Varronem ... + inminutionem*. hinc et (_Aen. VI 304_) 'iam senior, sed cruda + deo uiridisque senectus'. additum enim hoc est ad exprimendum + quid sit senior. item Ouidius (_metam. XII 464_) 'inter + iuuenemque senemque'. et re uera non conuenit hunc satis + senem accipi, qui et uincere potest et uno ictu taurum + necare. ergo senior non satis senex, sicut iunior non satis + iuuenis, intra iuuenem, sicut pauperior intra pauperem. dicit + autem hoc *Varro in libris ad Ciceronem*. Seru. ad Verg. Aen. + VI 304: senior] aut pro positiuo posuit (id est senex _add. + cod. Paris. 7929_), aut ut diximus senior est uir intra senem + (uirens senex _uolg._), ut iuuenior (_sic cod. Paris._) intra + iuuenem est, quam rem a *Varrone* tractatam (tracita _Paris. + qui_ confirmat et Plinius _omittit_) confirmat et (_sic + Regin. 1674_) Plinius. Prisc. III 14 p. 92, 9: est quando + (comparatiuus) pro positiuo positus minus eo significat et + nulli comparatur, ut (_Verg. Aen. I 228_) 'tristior atque + oculos lacrimis suffusa nitentes', tristior enim hic ex parte + tristis significat, et 'iam senior, sed cruda deo uiridisque + senectus' (_Verg. Aen. VI 304_). + + 1 iuuenior et senior _cod. Laurent. plut. XXII 1 + Hamburg._ + +_25_ Catinuli. + + _25._ Char. p. 79, 23: Catinus masculino genere dicitur, ut + Maecenas in X 'ingeritur' ait 'fumans calido cum farre + catinus'. et hinc deminutiue catillus fit, ut Asinius contra + maledicta Antonii 'uolitantque urbe tota catilli'. sed Varro + ad Ciceronem XI *catinuli* dixit, non catilli. _cf._ Varr. de + l.l. VIIII 74 p. 511. Diom. p. 326, 7. + + +XII + +_26_ Haec de quattuor coniugationibus quae pertinent ad +uerba quae analogiae parent, quarum exempla passim perscripta +sunt et sunt nota. quae si quis conceperit animo, +non facile labetur. sunt enim euidenter exposita * * et +Varroni Menippeo. 5 + + _26._ Diom. p. 371, 23: *Haec de quattuor ... Varroni + Menippeo.* + + 1 pertenent _B_ || 3 et sunt _om. M._ || 5 uarrom _A + Keilio uidentur uerba_ et Varroni Menippeo _ad + exemplum uel a grammatico uel a librario omissum + pertinere et alieno loco interposita esse_ + +_27_ Sapio tam sapui uel sapii quam sapiui protulisse auctores +inueniuntur, Probo tamen sapui placet dici, Charisio +sapui uel sapiui, Aspro sapiui et sapii secundum Varronem, +quod Diomedes etiam approbat. + + _27._ Prisc. X 7 p. 499, 17: *Sapio tam ... etiam approbat.* + Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit: + sapiui pro sapui. _cf._ Char. p. 246, 11. Diom. p. 369, 25. + Non. p. 508: sapiui. + + 1 sapui quam {*above ua: uel} sapii quam sapiui + _Kk_ sapiui uel sapii quam sapui _B_ sapui {*above + u: i} uel sapii quam sapui _H_ quam sapiui _om. R_ || + 2 inueniuntur _r_ inueniantur _R_ || Charisio _r_ + carisio _LK_ cariseo _G_ Charisius _R_ || 3 uel + sapiui _r_ uel sapii _R_ || Aspero _k_ || et sapii] + uel sapii _r_ uel sapui _d_ assapui D || 4 diomides + _GLK_ || adprobat _B_ + + +XIII + +_28_ Puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut graeci +"ho pais kai hê pais", ut in Odyssia uetere, + quod est antiquissimum +carmen: 'mea puer, quid uerbi ex tuo ore audio'? +et in Nelei carmine aeque prisco: 'saucia puer filia +sumam' ubi tamen Varro, cum A puera putat dictum, sed 5 +Aelius Stilo magister eius et Asinius contra. + + _28._ Char. p. 84, 5: *Puer et in ... Asinius contra.* Prisc. + VI 41 p. 230, 27: Haec etiam contra rationem supra dictarum + regularum declinantur: puer pueri, cuius femininum puera + dicebant antiquissimi, unde et puerpera dicitur, quae puerum + uel pueram parit id est puellam, quod est diminutiuum puerae + ut capra capella, tenera tenella, umbra umbella. Ouidius + etiam hoc approbat qui in V metamorphoseon (_400_) de puella + Proserpina narrans dicit 'tantaque simplicitas puerilibus + adfuit annis', quod deriuatiuum non pertineret ad feminas, + nisi etiam puera esset dictum. quod tamen comprobat etiam + Suetonius (_fr._ 199 _Reiff._) diuersos ponens usus in libro + qui est de institutione officiorum. Liuius in Odyssia: 'mea + puera quid uerbi ex tuo ore supera (_sic Fleckeisenus_ supra + _libri_) fugit'? idem alibi: 'puerarum manibus confectum + pulcherrime'. non est tamen ignorandum, quod etiam hic puerus + et hic et haec puer uetustissimi protulisse inueniuntur et + puellus puella. Lucilius in XI: 'inde uenit Romam tener ipse + etiam atque puellus'. Caecilius in Imbris: 'age age i, puere, + duc me ad patrios fines decoratum opipare'. Afranius in + incendio: 'o puere puere, sine prospicere me mihi'. Plautus + in lenonibus geminis: 'dolet hic puellus sese uenum ducier'. + Lucilius in IIII: 'cumque hic tam formosus homo ac te dignus + puellus'. Liuius in Odyssia: 'sancta puer Saturni filia + regina' (_quo de uersu cf. Fleckeisen krit. Miscellen + p. 13_). Naeuius in II belli punici: 'prima incedit Cereris + Proserpina puer'. *Varro* in satura quae inscribitur "allos + houtos Hêraklês": 'grauidaque mater * * peperit Ioui + puellum'. + + 2 uetere _deleri mauolt Otto Iahn_ || 3 _numeros + saturnios ita reuocauit Keilius_: meá puer (_rectius + opinor_ por) quíd uérbi éx tuo óre audívi || 4 nelei + _N_ menelai _uetus codex Merulae Enni ann. fr. + p. 53_ || carmine aeque prisco _ci. Keilius_ carmine + eaque prisco _N_ carmine eoque prisco: saucia + _Putschius_ carmine: ea quaé petísso saúcia, púera + fília, súmam _ci. Lindemannus_ carmine eo quoque + prisco _ci. Ribbeckius trag. lat. rel. p. 199_ || + 5 summam *omega Summani _Hermannus elem. doctr. + metr. p. 639_ Salmonei _O. Mueller suppl. Festi + p. 388_ || 6 Aelius Stilo *omega aedilius cilo _N_ + +_29_ Leontion et Chrusion et Phanion ex neutris graecis +feminina nostri fecere * * * et Plautus quod dixit haec +Phronesium et Caecilius Leontium. Varroni autem placet +talia nomina datiuo tantum casu et ablatiuo declinari, in +ceteris uero sic efferri ut nominatiuo. 5 + + _29._ Char. p. 104, 1: *Leontion et ... ut nominatiuo*. + + 1 Leontion et thrusion et paunion _p_ thyrusion et + faunion _N_ Chrysion et Phanion _Spengelius Caecil. + Stat. fragm. p. 6, modo praestat_ Chrusion || greci + _N_ || 2 neutra fecere _N_ metra facta sunt _p_ || + _lacunam indicauit Keilius, cui excidisse uidentur + quaedam quibus et de declinatione nominum graecorum + dictum fuerit et alia exempla qualia praebeat Prisc. + VI 24 p. 215, 18, posita erant_ || 3 fronesium _N_ || + 4 in] de _N_ + +_30_ Palpetras per T Varro ad Ciceronem XIII dixit. + + _30._ Char. p. 105: *Palpetras per ... dixit*. sed Fabianus de + animalibus primo palpebras per B. alii dicunt palpetras + genas, palpebras autem ipsos pilos. Lactant. de opif. dei 10: + ut oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum + tegminibus occuluit, unde oculos dictos esse *Varroni* + placet, nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et + palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus + uallatae septum oculis decentissimum praebent. + +_31_ Varro ad Ciceronem XIII: oliuo et oxo putat fieri. + + _31._ Char. p. 139, 15: Oxo. *Varro ... fieri* inquit Plinius + sermonis dubii libro VI. + + 1 oliuo et osso "omega" + + +XIIII-XVI + +_32*_ Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia +sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus +'homo' 'equus' 'disputat' 'currit'. | itaque hoc includitur hac +definitione, qua non includitur cum dicimus 'loquor'. quamuis +enim unum uerbum sit, non habet tamen simplicem 5 +significationem, siquidem significat etiam personam quae +loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam +et negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda +persona uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen +inter coniuncta uerba numerabitur, quia simplicem non 10 +habet significationem. | tertia persona uerbi semper inter +simplicia numeratur et nondum aut affirmari aut negari +potest, nisi cum talia uerba sunt, quibus necessario cohaeret +personae significatio consuetudine loquendi, ut cum +dicimus 'pluit' uel 'ninguit', etiam si non addatur quis pluat 15 +aut ninguat, tamen quia intellegitur non potest inter simplicia +numerari. + + 2 quiddam _BCD_ quidem _P_ || 13 quum _C_ || sint + _P_ || coheret _C_ || 15 uel ningit _B_ uel ninguet + _D_ aut ninguit _P_ || etiam si non addatur quis + pluat aut ninguat _om. B_ || pluiet _C_ || + 17 n{~u}ari _B_ + +Coniuncta uerba sunt quae sibi conexa res plures +significant, ut cum dicimus 'homo ambulat' aut 'homo festinans +in montem ambulat' et si quid tale. sed coniunctorum 20 +uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut +ea quae dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad conpletionem +sententiae, ut eadem ipsa quae nunc diximus, si +subtrahas uerbum quod positum est 'ambulat'; quamuis enim +uerba coniuncta sint 'homo festinans in montem', tamen 25 +adhuc pendet oratio. separatis igitur his coniunctis uerbis, +quae non implent sententiam, restant ea uerba coniuncta, +quae sententiam compraehendunt. horum item duae species +sunt. aut enim sic sententia compraehenditur ut uero +aut falso teneatur obnoxia, ut est 'omnis homo ambulat' 30 +aut 'omnis homo non ambulat' et si quid huiusmodi est. +aut ita impletur sententia, ut licet perficiat propositum +animi, affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus +cum optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis +dicit 'perge ad uillam' uel 'utinam pergat ad uillam' 35 +uel 'di illum perduint', non potest argui quod mentiatur +aut credi quod uerum dicat. nihil enim affirmauit aut negauit, +ergo nec tales sententiae in quaestionem ueniunt, +ut disputatorem requirant. + + 18 connexa _C_ || 22 dicta sunt expectant aliquid, + ut eadem _BCDP in mg. add._ alia quae _C lacunam + explendam esse eis quae male inrepserunt p. 165, 5 + {frg 32 l 54} uidit Crecelius. ibi enim et_ sententiam + conpraehendunt _et_ aliquid expectant _ex loco + nostro repetuntur, quae cum reliquis_ alia quae ... + ad conpletionem sententiae _in codicis cuiusdam + margine scripta fuisse et alieno loco intrusa esse + uidentur_ || 24 ambulat _C om. BDP_ || 26 aduc + {*above du: h} _C_ || 30 obnoxio _P_ || 31 est + _PDP_ et _C_ || 32 ita _BC_ itaque _DP_ || + 34 exsecramus _BP_ execramus _D_ || quisquis _BDP_ + si quis _C_ || 35 dicit _BDP_ dicat _C_ || uillam + _BDC_ illam _P_ || 36 uel dii _BDC_ aut dii _P_ || + perduint _D_ perdant {*above a: u} _B_ perdant + _C_ perdunt _P_ || 37 dicit _BDP_ || affirmabit _C_ || + negabit _C_ || 38 tales sententiae nec _P_ || + questionem _C_ + +Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae. 40 +simplices sunt, quae sine ulla copulatione sententiae +alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus 'omnis +homo ambulat'. coniunctae sunt de quarum copulatione +iudicatur, ut est 'si ambulat mouetur'. sed cum de coniunctione +sententiarum iudicium fit, tamdiu est donec perueniatur 45 +ad summam. summa est autem quae conficitur ex +concessis. quod dico tale est: qui dicit 'si ambulat mouetur' +probare uult aliquid, ut cum hoc concessero uerum +esse restet illi docere, quod ambulet, et summa consequatur, +quae iam negari non potest, id est quod mouetur, aut 50 +restet illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa, +quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet. +rursus si hoc modo uelit dicere 'homo iste ambulat', +simplex sententia est, quam si concessero et adiunxerit +aliam 'quisquis autem ambulat mouetur', et hanc etiam 55 +concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamuis singillatim +enuntiatarum et concessarum ilia summa sequitur, +quae iam necessario concedatur, id est: homo iste igitur +mouetur. + + 41 sunt quae] sunt _om. B_ || 42 ut est illud quod + dicimus omnis homo ambulat _om. P_ || 44 coniuntione + _C_ || 45 tandiu _B_ || 46 summam] summa _P_ || + 48 hoc non concessero _BDP_ non _erasum in C_ || + 49 docere quod non mouetur ambulet _deletis uerbis_ + quod non mouetur _B_ || est quod mouetur] est _om. + P_ || ut restet _C_ || 52 non concedi] non _add. + inter lineas in C_ || est quod non] est _om. P_ || + 54 concessero et alia quae aliquid expectant ad + conplectionem sententiae sententiam compraehendunt + adiunxerat aliam _B_ concessero alium et aliam quae + aliquid expectant ad completionem sententiae + sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam _C_ + concessero et alia quae aliquid expectant ad + conpletionem sententiae sententiam conpraehendunt + Adiunxerit aliam _D_ concessero et alia quae aliquid + exspectant ad complectionem sententiae sententiam + comprehendunt Adiunxerit aliam _P cf. adnot. ad + p. 163, 5 {frg 32 l 22}_ || 56 sententia{*above a: + rum} _in fine uersus P_ || 57 concearum _B_ || + 58 conceditur _C_ concedit _in fine uersus P_ || + +His breuiter constitutis singulas partes consideremus. 60 +nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur +ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae +coniuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de +simplicibus est uocatur de loquendo. illa uero quae de +coniunctis est, in tres partes diuiditur. + separata enim coniunctione 65 +uerborum quae non implet sententiam, illa quae +sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem uel +disputatorem requirat, uocatur de eloquendo. illa quae sic +implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur, +uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam, 70 +ut de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec +perueniatur ad summam uocatur de proloquiorum summa. + + _32*._ Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI p. 36. + ed. Crec. p. 5: Dialectica est bene disputandi scientia. + disputamus autem utique uerbis. *uerba* igitur *aut ... + disputat currit*. nec mireris quod 'disputat', quamuis ex + duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum + est. nam res definitione illustratur, dictum est enim id esse + simplex quod unum quiddam significat. *itaque hoc ... habet + significationem*. siquidem quisquis dicit 'ambulo', et + ambulationem facit intellegi et se ipsum qui ambulat, et + quisquis dicit 'ambulas', similiter et rem quae fit et eum + qui facit significat. at uero qui dicit 'ambulat' nihil aliud + quam ipsam significat ambulationem, quamobrem *tertia persona + ... proloquiorum summa*. Mart. Cap. IIII 388 p. 117 sq. Gr.: + Nomen est, quod aliquam rem significat et per casus flecti + potest. uerbum est quod aliquid significat et per tempora + flecti potest, ut 'Cicero' nomen, 'disputat' uerbum. haec ab + inuicem separata non nihil quidem significant, uerum tamen + uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta iam + possunt et affirmari et negari, ut 'Cicero disputat', iam + dici potest 'Cicero non disputat'. esse autem debet + nominatiuus casus nominis, et tertia uerbi persona. prima + persona significat aliquid, quod iam negari uel affirmari + possit, et in hominem tantum cadit; in ea autem intellegitur + nomen etiam si non dicatur, ut 'disputo' totum plenum est, + etiam si non dicas 'ego'. item secunda persona et ipsa iam + ueritati aut falsitati obnoxia est, sed etiam ipsa in hominem + cadit, et ei nec recte dicimus 'disputas', qui nec audire nec + intellegere quod dicitur potest. ergo et hoc cum dicatur sine + nomine, tamen ibi nomen intellegitur. aliter figurate utimur + siue prima siue secunda persona, ut aut loquentem eum + inducas, qui loqui non potest, aut ad eum conuertamus + orationem qui neque audire neque intellegere potest. tertia + uero persona non hominis tantum est, sed aliarum etiam + rerum et simul ac dicta fuerit non continuo intellegitur, + nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo possit + intellegi, ut cum dicimus 'pluit' iam potest esse uerum aut + falsum, cum non addamus nomen, quia notum est qui pluit. cum + uero dicimus 'disputat', cum aliquid iam significet, non + tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non addatur. et + quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de + uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et + 'resistit' cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim + nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere + potest. prima igitur et secunda persona et de homine tantum + possunt intellegi et solae dictae possunt aut uerae aut + falsae dici, quia cum his etiam nomina intelleguntur. tertia + uero et non omnis sola dici potest et non de solo homine + intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et + tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, ita ut + iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque + 'homo animal est' omnes iudicamus uerum esse, et 'omne animal + homo est' omnes iudicamus falsum. 'ille disputat', quamuis + necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium + est, alterum enim (_sic ci. Vsener pro_ alterum, nihil) horum + intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus. + ubi uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex + nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit, + ut 'disputatur' cum dicitur, plena sententia est, si + ablatiuum adiungas, hoc est 'a Cicerone', et 'poenitet' cum + dicitur plena sententia est, si accusatiuum adiungas, id est + 'Ciceronem' et sunt multa alia. illud tamen constat, + personalia uerba non implere sententiam, nisi cum nominatiuo + casu et tertia uerbi persona. sunt etiam sententiae, quae + quamuis constent ex nomine et uerbo, affirmari tamen aut + negari non possunt, quae non proloquia, sed eloquia dicere + nonnullis placuit, ut est modus imperatiuus. cum dicimus + 'Aiax curre', iam plena sententia est, nam nec solum + intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus (_libri_ + dicis), negari tamen non potest, non enim hoc negat, + qui dixerit 'noli currere'. hoc enim non est aduersum ei quod + dictum est 'curre', ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit + nasci quaestio. nam de aientia et negatione quaestio sine + dubio nascitur, ut 'ille currit ille non currit' quaestio + est, utrum currat an non. 'curre' autem et 'non curre' non + facit quaestionem, utrum currat. nulla quidem quaestio hic + potest intellegi utrum currere debeat an non. hoc enim ex + aientia et negatione natum est, ut 'currere debet' et + 'currere non debet'. hoc facit et optatiuus modus. cum enim + plena sit sententia cum dicimus 'utinam scribam' et 'utinam + non scribam', non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam + an non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant. + quod ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen + et plenum uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non + necessario facit proloquium. si enim est, quod iam est, + affirmari et negari potest, et supra diximus multa dici plena + sententia, quae tamen affirmari et negari non possint. plenum + igitur proloquium est 'omnis homo animal est', et quamuis + natura illud exigat, ut primo nomen et postea uerbum dicatur, + ut dictum est, non desinit uerum esse proloquium etiam si + dicas 'animal est omnis homo'. IIII 338 p. 97 Gr.: Quippe in + ditione mea (_dialectica loquitur_) iureque consistunt + sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam prima est + de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo, + quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando quae + pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de + dicendo quae (_libri_ quae dicenda) rhetoribus commodata est. + in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma, + quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid + definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui + in partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut + ita dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo + diximus, quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his + iunctum, quae ex his subiectiua pars sententiae sit, quae + declaratiua, qui subiectivae modus sit, qui declaratiuae, + quatenus nomen accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit + perfecta sententia ut possit esse proloquium. excipit hanc + pars tertia de proloquendo. in ea quaeritur,... quae sint + differentiae proloquiorum in quantitate, quae in qualitate, + quid uniuersale sit, quid particulare, quid indefinitum, quae + sint aientia, quae negantia, quam uim habeant singula, et + quemadmodum inter se affecta sint. hinc progeditur ad quartam + partem, quam esse diximus de proloquiorum summa. in ea + quaeritur, quid sit sumptum, quid illatio, quid syllogismus, + quid symperasma e.q.s. + + 61 primae duae _CDP_ primae et duae _B_ || + 62 dialecticae _C_ || 64 est _om. P_ || 66 illa quae + sic implet sententiam _om. B_ || sic] sit _D_ || + 68 uocatur _B_ uocatur _om. P_ + + +XVIII + +_33_ Quibus nos in hoc libro proinde ut nihil intersit utemur +indiscriminatim. + + _33._ Non. p. 127: Indiscriminatim indifferenter. Varro de + lingua latina libro XVIII: *quibus nos ... indiscriminatim,* + promisce. + + 1 intussit _cod. Guelferb. Gud. 103_ + + +XXII + +_34_ Rure ueni. + + _34._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_) + 'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad + Ciceronem XXII *rure ueni*. _cf._ fr. 19. + + + +XXIII + +_35_ Ingluuies sunt tori circa gulam qui propter pinguedinem +fiunt atque interiectas habent rugas. + + _35._ Philarg. ad Verg. georg. III 433: Varro ad Ciceronem in + libro XXIII: *ingluuies inquit sunt ... habent rugas*. sed + nunc pro gula positum. + + 1 ingluuies inquit sunt tori _Vrsinus Daniel_ + ingluuies tori inquit sunt _Lion_ + + +XXIIII + +_36_ ("axiômata") M. Varro alias profata alias proloquia +appellat. + + _Gelli codices librorum VIIII-XX quibus usus sum sunt hi: + V = cod. Lugd. Voss. F. 7 saec. fere XIII iudice Martino Hertz + ber. d. berl. acad. 1847 p. 412, quem ipse contuli L = cod. + Lugd. Voss. F. 112 saec. X iudice Hertzio cuius lectiones + Lucianus Mueller mecum commmunicauit_ + +M. Varro de lingua latina ad Ciceronem quarto uicesimo +expeditissime ita finit: proloquium est sententia in +qua nihil desideratur. Erit autem planius quid istud sit, 5 +si exemplum eius dixerimus. "axiôma" igitur sine id proloquium +dicere placet, huiuscemodi est 'Hannibal Poenus fuit', +'Scipio Numantiam deleuit', 'Milo caedis dampnatus est', +'neque bonum est uoluptas neque malum'. et omnino quicquid +ita dicitur plena atque perfecta uerborum sententia, 10 +ut id necesse sit aut uerum aut falsum esse, id a dialecticis +"axiôma" appellatum est, a M. Varrone sicuti dixi proloquium. + + 3 ad ceronem _L_ || XXIIII _L_ || 5 nichil _VL_ || + 6 "aZiôma" _V_ || 7 huiusmodi _L_ || penus _V_ || + 8 nummantiam _V_ numanciam _L_ || cedis dapnatus _V_ || + 10 'dicitur' ita _V_ || 11 aut uerum] an uerum _V_ || + 12 "aZiôma" _V_ + +Sed quod graeci "sunêmmenon axiôma" dicunt, alii nostrorum +adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum +tale est 'si Plato ambulat, Plato mouetur'; 'si dies est, sol 15 +super terras est'. item quod illi "sumpeplegmenon", nos uel +coniunctum uel copulatum dicimus, quod est huiusmodi: P. +Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphauit et censura +functus est et conlega in censura L. Mummi fuit. in +omni autem coniuncto si unum est mendacium, etiamsi 20 +cetera uera sunt, totum esse mendacium dicitur. nam si +ad ea omnia, quae de Scipione illo uera dixi, addidero +'et Hannibalem in Africa superauit', quod est falsum, uniuersa +quoque illa quae coniuncte dicta sunt propter hoc +unum quod falsum accesserit, quia simul dicentur, uera 25 +non erunt. est item aliud, quod graeci "diezeugmenon axiôma", +nos disiunctum dicimus. id huiuscemodi est: 'aut malum +est uoluptas aut bonum aut neque malum neque bonum +est'. omnia autem quae disiunguntur, pugnantia esse inter +sese oportet, eorumque opposita, quae "antikeimena" graeci 30 +dicunt, ea quoque ipsa inter se aduersa esse. ex omnibus, +quae disiunguntur unum esse uerum debet, falsa cetera. +quodsi aut nihil omnium uerum aut omnia pluraue quam +unum uera erunt aut quae disiuncta sunt non pugnabunt +aut quae opposita eorum sunt, contraria inter sese non 35 +erunt, tum id disiunctum mendacium est et appellatur +"paradiezeugmenon" sicuti hoc est, in quo quae opposita non +sunt contraria: 'aut curris aut ambulas aut stas'. nam ipsa +quidem inter sese aduersa sunt sed opposita eorum non +pugnant, non ambulare enim et non stare et non currere 40 +contraria inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur, +quae simul uera esse non queunt. possis enim simul +eodemque tempore neque ambulare neque stare neque +currere. + + _36._ Gell. XVI 8: Cum in disciplinas dialecticas induci atque + imbui uellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas + uocant dialectici "eisagôgas". tum, quia in primo "peri + axiômatôn" discendum, quae *M. Varro ... appellat*, + commentarium de proloquiis L. Aelii docti hominis, qui + magister Varronis fuit, studiose quaesiuimus eumque in Pacis + bibliotheca repertum legimus. sed in eo nihil edocenter neque + ad instituendum explanate scriptum est, fecisseque uidetur + eum librum Aelius sui magis admonendi, quam aliorum docendi + gratia, redimus igitur necessario ad graecos libros ex quibus + accepimus "axiôma" esse his uerbis: "lekton autoteles + apophanton hoson eph' hautô". hoc ego supersedi uertere, quia + nouis et inconditis uocibus utendum fuit, quas pati aures per + insolentiam uix possent. sed *M. Varro ... dixi proloquium*, + a M. autem Cicerone (_disp. tusc. I 7, 14_) pronuntiatum, quo + ille tamen uocabulo tantisper uti se attestatus est, 'quoad + melius' inquit 'inuenero'. *sed quod graeci ... neque + currere*. Apul. de dogm. Plat. III p. 265 Oudend.: est una + inter has ad propositum potissima, quae pronuntiabilis + appellatur, absolutam sententiam comprehendens, sola ex + omnibus ueritati aut falsitati obnoxia, quam uocat Sergius + effatum, *Varro* proloquium, Cicero enuntiatum, graeci + "protasin", tum "axiôma". + + 13 greci _VL_ || "SYNÊmmeno aZiôma" _V om. L_ || + dicunt id alii _L_ || 14 connexum _V_ || cõnexum _V_ || + 15 ambulat Plato _ab alia manu suprascr. in L_ || + 16 "SYmpepaetmenon" _V om. L_ || 17 eiusdemmodi + _VL_ eiusmodi _uolgo_ || 19 collega _V_ || Mummi] + mimi {*above first i: ', above second i: "} _V_ || + 20 mendatium _bis V_ || 22 omnia que _V_ || 24 illa + que _V_ || 26 istitem _V_ || greci _ubique VL_ || + "MeZeitMeNONaxiôma" _V om. L_ || 27 huiusmodi + {*above 'm': ce} _V_ || 28 neque bonum neque malum + _L_ || 29 diiunguntur _V_ || 30 opposita que _V_ || + 32 diiunguntur _V_ || 33 aut nichil _V_ autem nihil + _L_ || 34 erunt aut que _VL_ || disiuncta _V_ + adiuncta _L_ || 35 que opposita _VL_ || sunt _om. L_ || + se _V_ || 37 "paRaaieZeYtMeNON" _V_ quo que _VL_ || + 39 sunt sed] {~/f}ed _L_ || 41 contraria inter sese + non sunt quoniam _om. L_ || contrarie dicuntur _V_ || + 42 que simul _VL_ || 43 tempe _V_ + +_37_ Cum indidem haurierint. + + _37._ Prisc. X 50 p. 540, 3: Haurio hausi, inuenitur tamen + etiam hauriui uel haurii. Varro in XXIIII ad Ciceronem: *cum + ... haurierint*. + + 2 Varro in XXIII. _GL_ || haurierunt{*above last u: i} + _Rr_ haurieriint _L_ + +_38_ In summa constructionis eius caput collocauit, in +quo esset regimen totius animantis, datumque illi hoc nomen +est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod +hinc capiant initium sensus ac nerui. + + _38._ Lactant. de opif. dei 5, 6: *In summa* uero + *constructionis eius*, quam similem nauis carinae diximus, + *caput ... ac nerui*. + +_39_ Varro de lingua latina alam culmum fabae dicit. + + _39._ Seru. ad Verg. georg. I 75: Nonnulli proprie culmos + lupinorum alas dici putant, ut Aelius 'alae ex lupino, + surculi sine foliis', Cato in Originibus 'alae ex lupino + lugium * * tamen *Varro de ... dicit*. + + _Varronis uerba teste Thilone non occurrunt nisi in cod. Leidensi + 80, ubi haec legi possunt_ Varro de lingua latina alam. + ulm....fab.... || dicit _Burmannus_ dicere _Daniel_ + +_40_ De fenestella quiritatur. + + _40._ Diom. p. 381, 22: Solent in uerbis etiam peritiores + errare, incerti utrum cum R an sine R debeant proferri. + quirito. Liuius in attico: quirit, Varro ad Ciceronem: + *de ... quiritatur*. est autem quiritare Quirites ciere. + + 1 quirit * Varro ad Ciceronem * Fenestella quiritatur + _Keilius qui asteriscis lacunas quibus Liui et + Varronis exempla periisse ei uidentur indicauit_ de + fenestella _Mercklinus Philol. III p. 151. + I. Poethius de Fenestella diss. Bonn. 1849 p. 6_ + + * * * * * + + + DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM + + LIBRI V + + +I + +_41*_ Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum +romanam linguam. constat autem, ut adserit Varro, his +quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate. natura +uerborum omnium, quae inmutabilis est, non quicquam +aut minus aut plus tradidit nobis, quam quod accepit. 5 +nam si quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae +uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia +sermonis a natura proditi ordinatio est secundum technicos +neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum +a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae 10 +sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum +consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio +non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu +placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi +nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam, 15 +quem ad modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam +aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum +tantum opinione secundum ueterum lectionem recepta sit +nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt, +scientium. 20 + + _41._ Diom. p. 439, 15: *Latinitas est ... scientium*. Char. + p. 50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis suae natus + significandis intellegundisque quae diceret praestitit + (praesto fuit _Vsener_). _sed_ postquam plane + superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae + nostrae obseruationibus captus est, paucis admodum partibus + orationis normae suae dissentientibus, regendum se regulae + tradidit et illam loquendi licentiam seruituti rationis + addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata + (congenerata _Vsener_) est, ut hodie nihil de suo analogia + inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud + sensus nostros educta sunt a confusione uniuersitatis + disseminauit et a disparibus paria coaluit. adprobatur autem + defectionis regula argumento similium. constat ergo latinus + sermo natura analogia consuetudine auctoritate. natura + uerborum (alias uerborum omnium _in mg. N_) nominumque + inmutabilis est nec quicquam aut plus aut minus tradidit + nobis quam quod accepit. nam si quis dicat scrimbo pro eo + quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius + constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi + ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam + argentum a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae + sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum + consensione conualuit, ita tamen ut illi ratio non accedat + sed indulgeat. auctoritas in regula loquendi nouissima est. + namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad + aram sacram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut + naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione auctorum + recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent + interrogati nescire confiterentur. ex his ergo omnibus + consuetudo non haec uulgaris nec sordida recipienda est, sed + quae horridiorem rationem sono blandiore depellat. interdum + enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst. orat. + I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate + consuetudine. rationem praestat praecipue analogia, + nonnumquam et etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic + dixerim religio commendat. auctoritas ab oratoribus uel + historicis peti solet; nam poetas metri necessitas excusat + .... cum summorum in eloquentia uirorum iudicium pro ratione + et uelut error honestus est magnos duces sequentibus. + consuetudo uero certissima loquendi magistra, utendumque + plane sermone ut nummo, cui publica forma est. _cf._ VIIII + 3, 3. Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1938P.: latinitas est + obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam. + constat autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine; + ratione secundum technicos id est artium traditores; + auctoritate, ueterum scilicet lectionum; consuetudine eorum + quae in medio (_sic cod. Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba + supra scripta_ modo _edit._) loquendi usu placita assumptaque + sunt. Augustin. art. 1 p. 167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p. 7 + Web.: latinitas est obseruatio incorrupte loquendi secundum + romanam linguam. constat autem modis tribus id est ratione + auctoritate consuetudine; ratione secundum artem; auctoritate + secundum eorum scripta, quibus ipsa est auctoritas adtributa; + consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita + adsumptaque sunt. _cf._ Prob. inst. art. p. 47, 19. + + 2 his _om. BM_ || 4 omnium quae B omniumque _AM_ + omnium _mg. codicis Charisi_ (_cf. testimonia_) + nominumque _Charisius Putschius Keilius_ || + inmutabili ne quicquam _ABM_ inmutabilis est nec + quicquam _Charisium secutus Keilius_ || 5 traditur B || + quo accipitur _M_ || 8 a _om. M_ || thechinicos _M_ + technos _B_ || 9 erudit {*after t: curved line} _M_ + erudit _AB_ || 11 par _B_ pars _AM_ || 12 consessione + _AM_ consesione _B_ || 16 anchoram _BM_ anachortam + _A_ aram _Varro ipse scripserit cf. Char, l.s._ || + +_42*_ Vox est, ut stoicis uidetur, + spiritus tenuis auditu sensibilis, +quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae +pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata +est, aut confusa. articulata est rationali hominum loquellis +explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia 5 +litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel +inscriptilis, simplici uocis sono animalium effecta, quae +scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus. + + _42*._ Diom. p. 420, 9: _Vox est ... tauri mugitus._ Max. Vict. + p. 272 Lind. p. 1939P.: uox est aer ictus sensibilis, qui + auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt duae, + articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est, + unde articulata dicta est, quod articulo scribentis + comprehendi possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti + ouium balatus, equi hinnitus, bouis mugitus et aliae + nonnullae uoces sunt. _cf._ Mar. Vict. I 2, 1 p. 2451P. + Priscian. I 1 p. 5, 2: philosophi definiunt uocem esse aerem + tenuissimum ictum uel suum sensibile aurium id est quod + proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia + sumpta, altera uero a notione, quam graeci "ennoian" dicunt, + hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus, quantum + in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor: + articulata inarticulata litterata illitterata articulata est, + quae coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius + qui loquitur profertur, inarticulata est contraria quae a + nullo affectu proficiscitur mentis, litterata est, quae + scribi potest, illitterata quae scribi non potest. _cf._ + Donat. I 1, 1 p. 1735P. Prob. inst. art. p. 47, 1. Pomp. + comm. art. Don. I 7 p. 10 Lind. Audax in Mai class. auct. II + p. 589. + + 1 audito _A_ || 2 exillis _A_ exillis _corr. a manu + alia in_ exilis _M_ || 5 et _om. BM_ || scriptilis _A_ + scribalis _M_ scripturalis _B_ || 7 inscriptulis _B_ + +_43_ Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et si +qua similia sunt, quo modo scribi debeant, quaesitum est. +Terentius Varro tradit Caesarem per I eiusmodi uerba solitum +esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem +uiri consuetudinem factam. 5 + + _43._ Cassiodori Annaeus Corn. p. 2284P. p. 576A Garet.: + *Lacrumae an ... consuetudinem factam*. sed ego in + antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar est per V pleraque + scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus lubido dicundum + faciundum maxume monumentum contumelia minume. melius tamen + est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V + ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I 26, + 15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter + scribenda sunt quaesitum est. *Varro* tradidit Caesarem per I + eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per + auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus + optimus pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus + maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat + acciperent, C. primum Caesaris inscriptione traditur factum. + Vel. Long. p. 2228P: antiquis uarie etiam scriptitatum est + mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit, + ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V, + ut testes sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt, + illam rationem secuntur, quod aliae quoque denominationes per + eandem litteram exeant, ut cum manicas maniculum (quibus + nomen apponi potest, quod per V manuleus) dicimus. item qui + aucupium per V scribunt, putant ab aue occupanda dictum, qui + aucipium (aut quia aucupium _P._) ab aue capienda, cum A + litterae in I familiaris transitus sit. quibus aeque opponi + potest, non minus in I transire quam in V, nam ab amico fit + inimicus, et a salso insulsus. sequitur igitur electio, + utrumne per antiquum sonum, qui est pinguissimus et V + litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui + iam uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has + proferat uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua. + _cf._ p. 2235. + + _Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330 + saec. X B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) 'Claudii + Puteani' membr. 4. saec. XIII_ + 1 si qua _A_ si q{*above q: a} _B_ || 2 debent _AB_ || + 7 auctoritatem tanti uiri _Putschius_ + +_44_ Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi +plenum est praeponendum esse E credit, his uersibus: + Meille hominum, duo meillia; item huice utroque opus, meiles, + Meilitiam. tenues I: pilam qua lusimus, pilum + Quo pinso, tenues I. plura haec feceris: peila 5 + Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius fiat. +quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem +diuersa uia delabitur, dicens in plurali quidem numero, +debere I litterae E praeponi, in singulari uero minime, +cum alioqui et non aliud in singulari, quam in plurali 10 +extrema syllaba sonet et * * *, ut in uerbis manifestum +est. dicimus enim mitto misi misimus. nisi aliam hic +uult esse rationem [quod absurdum est], ut cum uerba +quoque ex syllabis constent, at diuersa regula corrigantur. + + _44._ Terent. Scaur. p. 2255P.: Primum igitur per adiectionem + illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis uocalibus + scribi natura longas syllabas uoluit, cum alioqui adiecto uel + sublato apice, longitudinis et breuitatis nota, posset + ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi + possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de + orthographia praecipiens ait ... item quod *Lucilius, ubi ... + regula corrigantur*. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu + non fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium + et ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus + scripserunt. diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione + qua graeci _EI_ uterentur. ea casibus numerisque discreta + est, ut Lucilius praecipit: 'iam puerei uenere, E postremum + facito atque I, ut pueri plures fiant', ac deinceps idem: + 'mendaci furique addes E cum dare furei iusseris'. quod + quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis + naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae + proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa + terminabuntur, illam rationem sequentes utemur E gemina, + qualia sunt haec: aurei argentei et his similia. idque eis + praecipue, qui ad lectionem instituentur, etiam impedimento + erit, sicut in graecis accidit adiectione I litterae, quam + non solum datiuis casibus in parte ultima ascribunt sed + quibusdam etiam interponunt, ut in "LÊISTÊI", quia etymologia + ex diuisione in tris syllabas facta desideret eam litteram. + Vel. Long. p. 2220P.: his quaeritur etiam, an per E et I + quaedam debeant scribi secundum consuetudinem graecam. + nonnulli enim ea quae producerentur sic scripserunt. alii + contenti fuerunt huic productioni _I_ longam ut (_sic Vsener + pro_ longam aut) notam dedisse. alii uero quorum est item + Lucilius uarie scriptitauerunt, siquidem in his quae + producerentur, alia per I longam, alia per E et I notauerunt, + uidelicet ut differentia quadam separantes, ut cum diceremus + 'uiri', si essent plures, per E et I scriberemus, si uero + esset unus, 'uiri' per I notaremus. et Lucilius in VIIII: + 'iam puerei uenere, E postremum facito atque I, ut plures + faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc unius fiet'. + item 'hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I. haec illei + fecere, adde E, ut pinguius fiat', idemque peila quibus + milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum quo + pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur + superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo + discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus + in his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit? + Mar. Vict. I 4, 60 p. 2464P: omnes qui de orthographia + scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac + quaerunt, quae per I litteram singularem genetiuum, et quae + per EI litteras nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim + acute, partim (partim _add. Wachsmuth_), ut mihi quidem + uidetur, inepte. (uidetur. inepte _libri_) illud [atque _om. + Par._] etiam ridicule * *, nam mihi quaedam succurrunt: pilum + aiunt militare et uinea, si sit supra quam milites aggerem + instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per E et I + scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea + quae ruri colitur et fistula per I. _cf._ ibid. §. 59. + + _Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B_ + 2 esse credit _B_ || 3 mille hominum ·II· _B_ || + huce utroque opus mille _B_ huic EI utroque _coni. + Vsener_ || 4 militiam _B_ || pilam in qua _B_ || + 5 quo ipse{*above e: o} tenues si _B_ pila _B_ || + 6 qua iacimus ad{~ee}*. pella ut plenus fiat _B_ || + 8 dilabitur _B_ || 9 liter{e,} praeponi _B totum hoc + fragmentum Vsener correxit, ego p. 91n. erraui_ || + uero minime cum alioqui {*above space: &} non + aliunde in singulari _B_ || 11 plurali _om. B_ || + sonat _B_ || et ***] _add. Vs._ || 12 mitto emisimus + _libri_ || 13 ut _add. B_ || 14 constant _B_ || et + _libri_ + +_45_ Mium et commircium per I antiquis relinquamus, apud +quos aeque et Mircurius per I dicebatur, quod mirandarum +esset rerum inuentor, ut Varro dicit. | item miis per +I, non meis per E ut Terentius: at enim istoc nihil magis +Syre miis nuptiis aduorsum. 5 + + _45._ Vel. Long. p. 2236P.: Namque *mium et commircium* quoque + *per ... Varro dicit*. nostris iam auribus _secus placet_ + (_add. Ritschelius l.s._), scilicet per E, ut et + (_Ritschelius_ et ut _cod._) Mercurius et commercia dicantur. + *item miis ... aduorsum*. + + _Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V_ nam qu{e,} + nimium et commercium _V_ + 1 reliquamus _V_ || 2 mercirius _V_ || 3 ut + _Ritschelius quaest. Varr. p. 29_ et _V_ || + 4 Terentius _Heaut. IIII 3, 21_ + +_46_ Est quaedam littera in F litterae speciem figurata, +quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma +littera habere uidetur. ad huius similitudinem soni nostri +coniunctas uocales digammon appellare uoluerunt, ut est +notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et uocalem 5 +oportuit poni: *wotum *wirgo, quod et Aeolii fecerunt +et antiqui nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat. +hanc litteram Terentius Varro dum uult demonstrare +ita perscribit: VAV. + + _46._ Cassiodori Cornut. p. 2282P. *Est quaedam ... + perscribit: VAV*. Prisc. I 20 p. 15, 1: V loco consonantis + posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud Latinos quam + apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc datur, + quod apud Aeolis habuit olim "*digamma" digamma id est uau, ab + ipsius uoce profectum teste *Varrone* et Didymo, qui id ei + nomen esse ostendunt. _cf._ I 10 p. 11, 5. Quint. XII 10, 29: + Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque dicimus, + etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa + persequitur. _cf._ I 4,7. Scaur, p. 2254P.: Vau littera + omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut ua + ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma, + quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long. + p. 2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma + esse interdum non tantum in his debemus animaduertere, in + quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo + et primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa + hace littera est, _ut_ in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4, + 43 p. 2461P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum + uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro + uocali, nam per V et O scriptae significant pluralem numerum + et casum accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ... + attamen has etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo + V scribite, ut uulua uultus et similia, sicuti sine ulla + dubitatione per V et O, quae sonant ita ut uoluit uoluo + uolutus conuolutus, nam littera V uocalis est sicut AEIO, sed + eadem uicem obtinet consonantis, cuiua potestatis notam + graeci habent "*digamma", nostri uau uocant et illi (alii + _Putsch. Gaisf._) digamma. ea per se scripta non facit + syllabam, anteposita autem uocali facit ut "*wamaxa" + "*wekêbolos" et "*welenê". nos uero, qui non habemus huius + uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una uocalis + pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V + litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam + syllabam: assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et + similia. at cum praeponitur uocali, tunc accipitur pro + consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis, in 'uuido' + enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I + consonans. cf. Diom. p. 422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1 + p. 1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p. 21 Lind. Serg. + p. 1827P. Cledon. p. 1882. Donat. ad Terent. Andr. I 2, 2. + Beda p. 2335. + + _de codd. uide adnot. ad fr. 43_ + 1 speciem _add. m. rec. in mg. B_ || 3 uideatur _A_ || + 6 quae (qua _cod. Bern. 243_) et Aeoli _AB_ || + 7 nostri] non _A om. B_ || 8 terentius usu raro _AB_ || + 9 perscribit _A_ || VAV _Ritschelius l.s. p. 27_ ua _AB_ + +_47_ Non caret quaestione etiam plebs et urbs et Pelops, +quae Varro ita distinguit ut per B et S ea nominatiuo +casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetiuo +reddant ut plebs plebis urbs urbis, ea uero per PS, quae +similiter genetiuo eiusdem numeri in PIS excurrant ut Pelops 5 +Pelopis. + + _47._ Ter. Scaur. p. 2261: Quaesitum est hiemps utrum per PS an + per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin per + MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam + per P et S ea scribantur, quae apud graecos _in_ "Psi" + desinunt. hanc autem non in "Psi" desinere manifestum est ex + eo quod quae illa littera terminantur aut in "pos" ut "Pelops + Pelopos" aut in "bos" desinunt, ut "phleps phlebos", hiems + autem neutram harum syllabarum recipit. item non constat, + obscurum utrum _per_ OB an per OP debeat scribi, nec minus + obseruo obsido, cum in illis B littera euidenter sonum suum + uindicet. *non caret ... Pelops Pelopis*. sed nobis utrumque + per PS uidetur esse scribendum, quoniam ex his "Psi" littera + constet, quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire. + Cassiodori Papirian. p. 2291P. p. 578B Garet.: traps ab eo + quod dicitur trabis et urps per P debent scribi, licet + *Varro* per B scribenda putet, quod in reliquis casibus B + habeant. sed tamen cum "Psi" littera graeca nullo modo + transferri potuerit in usum nostrum et uis eius per P et S + litteras scribatur, necessarium est, ut ubi "Psi" graecum + sonat, apud nos quod uitari non potest per has litteras + scribatur id est P et S, licet in obliquis casibus B habeant, + ut caeleps caelibis, urps urbis, item in aliis ipsam + retineant, ut auceps aucupis. unde apparet in his casibus + mutare nos debere P in B, in quibus se etiam ambae + consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam sequimur + in "Phi", quae ipsa PH constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in + nominatiuo casu P et S, in aliis casibus per P et H + scribitur. Vel. Long. p. 2233: hinc noscuntur etiam + quaestiones interdum quibus noua a ueteribus discernantur + utrum absorbui an absorpsi, _uel_ cum ad hanc disputationem + pertinere non debeat, nisi quod proprium est "orthographias", + utrum per B an per P absorpsi scribi debeat: et aliis + seruanda (sequenda _libri_) B littera _uidetur_, quoniam + sorbere dicimus, aliis P, quoniam quaecumque apud graecos per + "Psi" scribuntur et constat haec littera "Pi" "Sigma", apud + nos per P scribenda. idque (ideoque _libri_) in similibus + seruandum, ut in eo quod est urbs et nupsi et plebs ac + ceteris. p. 2224: ea quae apud nos "Psi" litteram sonant, + putant plerique per P et S scribenda, quoniam et graeci + pronuntiauerunt, [per] litteram "Psi" constare "ek tou pionos + (ek tou p kai tou s" ci. _Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv. + gramm. 103_). sed qui origini uerborum propiores (proniores + _an_ propensiores?) sunt, per B scribunt. Prisc. I 42 + p. 33, 3: huic (S) praeponitur P et loco "Psi" graecae + fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma "Antisigma" + hac figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam + scripturam mutare, quamuis non sine ratione haec quoque + duplex a graecis addita uideatur, nam multo molliorem et + uolubiliorem sonum habet "Psi" quam PS uel BS. hae tamen id + est BS non alias debent poni pro "Psi", hoc est in eadem + syllaba coniunctae, nisi in fine nominatiui, cuius genetiuus + in BIS desinit, ut urbs urbis, caelebs caelibis, Arabs + Arabis. _cf._ Prisc. I 58 p. 43, 9, Cassiodori Valerian. + p. 2289. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2465 _sq._ P. Beda p. 2337P. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 44_ + 1 et non paret _B_ || urbs e pelobs _B_ || + 5 eiusdemmodi _B_ || in ps excurrunt _B_ || pelobs + pelopis _B_ + +_48_ Cretenses Ennius (dixit). + + _48._ Char. p. 124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro II + (_14, 34_): 'Cretum legis', *Cretenses Ennius*, ut Varro + libro I de sermone latino scribit. + + +II + +_49_ Syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae leues, +aliae procerae aliae retorridae, aliae barbarae aliae graeculae, +aliae durae aliae molles. asperae sunt ut trux crux +trans, leues ut lana luna, procerae sunt quae uocalem longam +extremam habent aut paenultimam ut facilitas, retorridae 5 +sunt quae mutam habent extremam ut hic hoc, barbarae +sunt ut gaza, graeculae ut hymnos Zenon, durae ut +ignotus, molles ut aedes. + + _49._ Diom. p. 428, 22: *Syllabae ut ait ... ut aedes*. + + 1 leues _B_ leue sunt _A_ leuae _M_ || 2 procere _A_ + proceres _BM_ || gregulae _BM_ || 4 proceres _ABM_ || + 7 gregulae _M_ || ymnos _A_ ymnus _B_ + +_50_ Delirus placet Varroni, non delerus. non enim, ut +quidam existimant, a Graeco tracta uox est "para to lêrein" +sed est latina a lira id est sulco. itaque sicuti boues +cum se a recto actu operis detorserint delirare dicuntur, +sic qui a recta uia uitae ad prauam declinant, per similitudinem 5 +translationis item delirare existimantur. + + _50._ Vel. Long. p. 2233P.: Nec non et ibi "orthoepeia + orthographia" coniuncta est, ubi quaeritur, foenoris an + foeneris dica_mus_, quoniam nomen inde tractum dicimus + foeneratorem. item facineris non facinoris, quoniam + facinerosum uocamus. sic etiam *delirus placet ... delirare + existimantur*. Caper p. 2248P.: delirare et delerare "apo + tou lêrein". Non. p. 17: Delirare (delerare _codd._) est de + recto decedere. lira est autem fossa recta, quae contra agros + tuendos ducitur et in quam uligo terrae decurrat. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_ + 2 "lêrin" _in mg._ "lêrein"] _V_ || 3 latine sulco + _VP_ latina a lira id est sulco _Ritschelius quaest. + uarr. p. 29_ || existimatur _V_ + +_51_ Interuallum duas L habet, uallum enim ipsum non +aliter scribitur, a quo interuallum. Varro dicit interualla +esse spatia, quae sunt inter capita uallorum id est stipitum +quibus uallum fit, unde cetera quoque spatia dicuntur. + + _51._ Cassiodori Cornut. p. 2284P. p. 576B Garet.: + *Interuallum duas ... spatia dicuntur*. Beda p. 2337P.: + interuallum per duo L scribendum est. + + _de codd. uid. ad fr. 43_ + 1 duas .l.l. habet _AB_ || 3 sunt _B erasum in A_ + +_52_ Narare per unum R scribitur, ut Varroni placet. secutus +est enim etymologiam nominis eius, qua gnarus dicitur, +qui scit et accipit quod loqui debeat. denique compositio +uerbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R +sed per unum scribitur. ideo et naratio unum R habere 5 +debet. + + _52._ Cassiodori Papirian. p. 2290P. p. 578A Garet.: Querella + per duo L scribitur. *narare per ... habere debet*. Vel. + Long. p. 2238: sane in eo quod est narare obseruatum est ut + unum R scriberemus, quoniam uenit a gnaro cui contrarium est + ignarus. Beda p. 2340: naro et naratio per R scribantur. + + 1 scribitur _om. A_ || secutus enim est ethimologiam + _B_ || 3 et accipit _om. B_ || quod loqui] quid + loqui _A_ qui loqui _B_ || 5 narratio _eraso priore_ + r _A_ + +_53_ M. Varro in libro secundo ad Marcellum de latino +sermone aeditumum dici oportere censet, magis quam aedituum, +quod alterum sit recenti nouitate fictum, alterum +antiqua origine incorruptum. + + _53._ Gell. XII 10, 1: Aeditimus uerbum latinum est et uetus, + ea forma dictum qua finitimus et legitimus. pro eo a + plerisque nunc aedituus dicitur noua et commenticia + usurpatione, quasi a tuendis aedibus appellatus. satis hoc + esse potuit admonendi gratia dixisse * * propter agrestes + quosdam et indomitos certatores, qui nisi auctoritatibus + adhibitis non comprimuntur. *M. Varro ... origine + incorruptum*. cf. Varro de l.l. VII 12 p. 298. VIII 61 + p. 437. de re rust. I 2, 1. Fest. Pauli p. 13 M.: aedituus + aedis sacrae tuitor id est curam agens, aeditimus aedis + intimus. Char. p. 75, 18: aeditumus dicitur qui aedem seruat + quasi aedis intimus, dicitur etiam aedituus ab aede tuenda. + _cf._ Placidi gl. in Mai class. auct. III p. 427. Thes. + latin. in Mai class. auct. VIII p. 192. + + _de codd. uid. adn. ad fr. 36_ + 1 marcellium _V_ || 2 editumum _L_ editummum _V_ || + edituum _V_ edit{~u}um _L_ + +_54_ Quae graeci dicunt aenigmata, hoc genus quidam ex +nostris ueteribus scirpos appellauerunt. | quale est: + Semel minusne an bis minus non sat scio, + an utrumque eorum. ut quondam audiui dicier, + Ioui ipsi regi noluit concedere. 5 +hoc qui nolet diutius apud sese quaerere, inueniet quid sit +in M. Varronis de sermone latino ad Marcellum libro secundo. + + _54._ Gell. XII 6: *Quae graeci ... quale est*, quod nuper + inuenimus per hercle antiquum, perquam lepidum tribus + uersibus senaris compositum aenigma, quod reliquimus + inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo + acueremus. uersus tres hi sunt: *semel minus ... libro + secundo*. + + _Gelli codicibus VL accedit B = fragm. Bernense cod. msc. 404 + scriptum anno ae. n. 1173 cf. Hertz l.s. p. 412_ + 1 quae greci _L_ que greci _VB_ || enigmata _VL_ + enicmata _B_ || 2 appallauerunt{*above second a: e} + _L_ || 3 minusne _L_ minusque{*above que: ne} + _B_ minus _V_ || minus non sat scio _Scaliger + Virgilii append. p. 230_ minus non sit sat scio _L_ + minus non sit sed scio _VB_ || 4 an _LVB_ at + _Hertzius_ || eorum ut quondam _VB_ eorum quod _L_ || + audiui ipsi dicier ioui regi _L_ audiui ipsi dicier + ioui regi regi _B_ audiui ipsi.......oui regi + _lacuna sex uel septem litterarum inter_ ipsi _et_ + oui _V_ audiui dicier Ioui ipsi regi _Scaliger_ || + 5 uoluit _V hoc aenigma Barthius aduers. XVI 22 sic + scripsit:_ semel minus? non. bis minus? non. sat + scio. |an utrumque? uerum. ut quondam audiui dicier + _e.q.s._ || 6 nolet _L_ noluit _VB_ || aput _V_ || + quaereret _VB_ || 7 in m. uarronis _LB_ . {)i}n. + uarronis _V_ || mercellum _L_ macellium _V_ + + +III + +_55_ Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere +distantias: longitudinem altitudinem crassitudinem. longitudinem +tempore ac syllabis metimur, nam et quantum +morae enuntiandis uerbis teratur et quanto numero modoque 5 +syllabarum unumquodque sit uerbum, plurimum refert. +altitudinem discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue +deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem +in spiritu est, unde etiam graeci adspirationem "pneuma +dasu" appellant. nam omnes uoces aut aspirando facimus 10 +pinguiores, aut sine spiritu pronuntiando tenuiores. + + _55._ Seru. de accent. 8 p. 526 Endl.: *Scire* autem *oportet + ... pronuntiando tenuiores*. Prisc. de accent. p. 519, 6: uox + corpus esse ostenditur. nam et si corpus non esset, auditus + aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum et + reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine + scilicet latitudine longitudine. habet quippe littera + altitudinem in pronuntiatione, latitudinem in spiritu, + longitudinem in tempore, hoc est et alte et late et longe + auditur. + + _L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex + analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono_ + 3 distantias altitudinem _L_ || 4 quantum ore _L_ || + 6 sit] si _L_ || 7 altitudinem] ab altitudine _L_ || + 8 Crasitudo _L_ || 9 spiratu _corr. in_ spiritu _L_ || + "pneuma dasu" _add. Albertus Zippmann om. L_ || + 10 aspiranda _L_ || 11 pingui res _L_ || aspiratu _L_ + +_56_ H sicut in quaestione est littera sit necne: sic nunquam +dubitatum, an secundo loco a quacunque consonante +poni deberet, quod solus Varro dubitat. uult enim auctoritate +sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem +conferat, et tanto magis hoc tentat persuadere, 5 +quod uocalibus quoque dicat anteponi ut heres, hircus. + + _56._ Cassiodori Cornut. p. 2285P. p. 576B Garet.: *H sicut in + ... heres hircus*. sed Varronem praeterit consonantem ideo + secundo loco H recipere, quia non possit ante _se_ + adspirationem nisi uocalis habere. itaque et ante et post H + littera, cuicumque _uoc_ali adiungatur, consonabit (_sic + corr. Vsener, cum codd. om._ se, _scrib._ uocales, tali, non + sonabit). haec enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante + se aut _codd._) post se habeant H, enuntiationem non + inpediant. Prisc. I 25 p. 19, 12: _PH_ autem ideo non est + translatum ab illis in aliam figuram, quod nec sic cohaeret + huic quomodo mutis, nec si tollatur minuit significationem. + quamuis enim subtracta aspiratione dicam: retor Pyrrus, + intellectus integer manet, non aliter quam si antecedens + uocalibus auferatur, unde ostenditur ex hoc quoque aliqua + esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo quidam + dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an + subiungi. + + _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_ + 1 sic] sit _AB_ || nunquam _A_ || dubitatum ac + secundo _A_ dubitatum est ac secundo _B_ || + consonanti _B_ || 3 debere _AB_ || quia solus _B_ || + 4 quae adspirationem _B_ quae ad adspirationem _A_ || + 5 conferat _edidit Fornerius_ (_Paris. 1588_) + conferet _B_ confert _A_ || temptat _B_ || 6 qu... + uocalibus (quod _corr._) _B_ ut uocalibus _A_ || + {-q}q; _A_ + +_57_ Varroni placet R litteram, si primo loco ponatur, non +adspirari. lector enim ipse, inquit, intellegere debet Rodum, +tamen etsi H non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem. + + _57._ Cassiodori Cornut. p. 2286P. p. 577A Garet.: *Varroni* + enim *placet ... retorem rhetorem*. sed eadem obseruatio non + necessaria est R litterae. sunt enim uerba primo loco R + litteram habentia non minus latina quam graeca. itaque merito + auferemus aut amouebimus adspirationem: Roma regina rapa + Rodus. _cf. Prisciani uerba ad fr. 56. exscripta._ + + 1 placet. h. littera _B_ placet h litera _A_ || si + pro loco _B_ || 2 ipse intelligere debet inquit _A_ || + debet Rhodum _A_ || 3 non _om. A_ || rodum esse _AB_ || + retorem. rethorem _B_ + +_58_ De H littera quaeritur quae se cum his aut inseruit +uocibus aut praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit, +cum elegantiores et ueementer dicant et reprendit +secundum primam positionem. prendo enim dicimus +non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis harena 5 +halicam et haliculam, cum ab alendo possit alica dici, et +aliculam existiment dictam, quod alas nobis iniecta contineat. +hortus quoque non desiderabat aspirationem, quod +ibi herbae oriantur id est nascantur, sed tamen a consuetudine +accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex eodem 10 +loco dictae sunt, et eam differentiam quidam esse +uoluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a mutua +hortatione dicantur. item nonnulli harenam cum aspiratione, +siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat, dicendam +existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur enuntianda. 15 +nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus, +quam propter originem uocis, siquidem, ut testis +est Varro, a sabinis fassana dicitur: et sicut S familiariter +in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur. similiter +ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam 20 +foedi dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam +eosdem aeque fircos uocabant. nam et e contrario, quam +antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque +et cocleam et cocleare sine aspiratione scribemus, +et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit enuntiare. 25 +non enim firmum est catholicum grammaticorum, +quo censent aspirationem consonanti non esse iungendam, +cum et Carthago dicatur et pulcher et Gracchus et Otho +et Bocchus. + + _58._ Vel. Long. p. 2229P.: Et *de H littera ... Otho + Bocchus*. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_ + 1 de hac litera _V_ || cum his] ?? || 3 et reprendit] + In reprendit _V_ || 5 haren{e,} ha:alicam {*above + second a: h} et aliculam _V_ || 7 existimet _V_ || + 11 et tam _V_ || 18 fassana f fasma {*below a: alpha + stacked on .i.} _V_ || 22 fercos f fircos _V_ || + 24 coleam _V_ || 27 censent _P_ || 28 gracchos _V_ || + 29 bocchus _V_ + +_58A_ Peccant qui prehensus cum adspiratione scribunt, cum +eam prima persona non habeat, et similiter uehemens, cum +a ui mentis dicatur. quam quidam putant adiciendam, +quoniam id non aliud putant esse quam altius _mentem uehi +id est_ ferri, cum huic uerbo sine dubitatione adspiretur. 5 +negat Varro etiam Graccho adspirandum, quoniam a gerendo +sit cognominatus, matrem enim eius qui primus Graccus +sit dictus, duodecim mensibus utero eum gessisse. et +pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur, nihilo minus +tamen ratio exili littera C enuntiandum et scribendum 10 +esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini +sermonis naturam media adspiretur. quamuis Santra +a graecis putet esse translatum quasi "polychroun". + + _58A._ Ter. Scaur. p. 2256P.: Similiter *peccant* et qui nucs + et trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item, + *qui prehensus ... quasi "polychroun"*. + + _de cod. uid. adn. ad fr. 44_ + 1 aspiratione _B_ || 2 ueemens _B_ || 4 quoniam ·i· + non _B_ || quam alterius . {*above .: ferri} cum + hoc _B_ || 5 aspiretur _B_ || 6 gr{e.}co {*above e: + ae} aspirandum _B_ || 7 enim eius] enim enim _B_ || + 8 utero eum _Ritschelius quaest. uarr. p. 28_ uterum + _B_ || gessisset _B_ || 9 nihilhominus _B_ || + 10 ratio exhi littere tenuntiandum _B_ || exiliter c + _P_ || 12 aspiretur _B_ || 13 polichrum _B_ + +_58B_ Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro +ait et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum +autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus +utero eum gestauerit, uel a gracilitate corporis ut quidam +uolunt. 5 + + 58B. Char. p. 82, 7: *Graccus et ortus ... quidam uolunt*. + sed consuetudo et Gracchos et hortos cum adspiratione + usurpauit. _de re cf. M. Haupt quaest. Catull. p.78 sq._ + +_58C_ Arena si ab ariditate dicitur non habet aspirationem, +si ab haerendo ut in fabricis uidemus habet. + + _58C._ Seru. ad Verg. Aen. I 172: *Arena*: quaeritur habeat + necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit: *si ab + ariditate ... uidemus habet*. melior tamen est superior + etymologia. + + 1 si] sed _H = cod. Hamburgensis_ || aritutate _corr. + in_ ariditate _H_ aritate _cod. Lips. saec. X_ || + 2 herendo _H_ || ut _suprascr. manu sec. in cod. + Cassellano_ || uidemus _om. cod. Bernens. 363. + suprascr. m. sec. in Cass._ + +_58D_ Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus +consonantibus media intercedat aspiratio, quod minime +rectum antiquis uidebatur. + + _58D._ Char. p. 73, 17: *Pulchrum Varro ... recordationem + doloris*. unde et sepulcrum hodieque manet, quod sit seorsum + a pulcro. + + _58-58D._ Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure exiguntur, + quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue + adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an + in scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius + quidem ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea + ueteres usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant, + diu deinde seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis + et in triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae + chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus + maneant, qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde + durat ad nos usque uehementer et comprehendere et mihi, nam + mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue + scriptores in ueteribus libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6: + uemens ... a mentis ui atque impetu dicitur. cf. Macrob. sat. + VI 8, 18. Vel. Long. p. 2234P.: uoluerunt item alium esse + Cilonem alium Chilonem, et Cilones homines uocari angusti + capitis et oblongi, Chilones uero improbioribus labris + homines a Graeco "para ta cheilê". talis quaestio est circa + cohortes et coortes, ubi diuersam esse significationem + uoluerunt grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines + cooriantur pariter. oriri enim apud antiquos surgere + frequenter significabat, ut apparet in eo quod dicitur: + 'Oriens consul magistrum populi dicat', quod est surgens. at + cohortes militum a mutua cohortatione. nam cortes audimus + quidem uolgo sed barbare dici. de superiore differentia mihi + aliud uidetur, quod cum superius de adspiratione loquerer + ostendi, id quoque illum (_an_ ibi quoque illam?) sibi locum + fecisse, cum alioquin non desideraretur, ut in uehemente et + in reprehenso, cum ueemens et reprensus sine adspiratione + emendatius dicatur. nam tam militum quam rusticorum coortes + sunt, si quidem et milites e rusticis et ex eiusdem regionis + hominibus conscribebantur, ut et agnoscere et tueri inuicem + possint. cf. Cassiodori Vel. Long. p. 2287P. Cassiodori + Cornut. p. 2286P.: uehemens et uemens apud antiquos et apud + Ciceronem lego, aeque prehendo et prendo, hercule et hercle, + nihil et nil. haec obseruare ea tenus poteris consuetudine + potius quam ratione, in his praecipue uerbis, quae + adspirationem habere debent. Fest. Pauli p. 84 M.: foedum + antiqui dicebant pro hoedo, folus pro olere, fostem pro + hoste, fostiam pro hostia. p. 7: alica dicitur quod alit + corpus, p. 102: hortus apud antiquos omnis uilla dicebatur, + quod ibi qui arma capere possint orirentur. Char. p. 103, 21: + harena dicitur quod haereat et arena quod areat, gratius + tamen cum adspiratione sonat. Mar. Vict. I 4, 84 p. 2466P.: + uideo uos saepe et orco et uulcano H litteram relinquere, sed + credo uos antiquitatem sequi. sed cum asperitas uetus illa + paulatim ad elegantioris uitae sermonisque est limam + perpolita, sic uos quoque has uoces sine H secundum + consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora + sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut + brachium cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis + obseruare ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis + praeceptum antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus + litteris oportere, in enuntiando autem quasdam litteras + elidere, in quo ... bis peccatis, quod aliud scribitis et + aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long, p. 2238P.: de + aspiratione ... aliquid iam locuti sumus, repetendum tamen + existimaui sermonem propter eos qui hymnum, item hyacinthum + et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim praeponendam + adspirationem putauerunt, alii tamquam non necessariam + omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua graecorum + numquam non adspirationem in se habet "Upsilon" littera + quotiens inchoat uoces. nam quod ad latina pertinet, in + quibus tale quid (_Vsener pro_ late aliquid) ambigitur, + antiqua consuetudo respicienda est, quibus moris fuit pro hac + adspiratione litteram dicere F. itaque harenam iustius quis + dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et hordeum quia + fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci erant, + et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p. 2249P.: per + detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine + adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam + apud antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram + posuerunt, nos litteram (autem P) H substituimus, ut quod + illi fordeum dicebant nos hordeum, fariolum quem nos + hariolum, similiter faedum quem nos haedum dicimus. p. 2252: + nec minus consonantes (inter se mutuis uicibus in + declinatione funguntur) ut F et H, utraque enim ut flatus + est. quare quem antiqui fircum nos hircum, et quam Falisci + habam nos fabam appellamus, et quem antiqui fariolum nos + hariolum. _cf._ p. 2258. Fest. Pauli p. 43: Chilo dicitur + cognomento a magnitudine labrorum. Cilo sine adspiratione, + cui frons est eminentior ac dextra sinistraque ueluti recisa + uidetur. Char. p. 102, 1: Cilones dicuntur, quorum capita + oblonga et conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex + graeco a labris inprobioribus, quae illi uocant "cheilê", + unde et pisces chilones inprobius labrati. + +_59_ In accentu materia locus et natura prosodiae breuissime +conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur vox +et ea quidem, qua uerba possunt sonare, id est scriptilis. +locus autem syllaba, quoniam haec proprie uerbi pars est, +quae recipit accentum. natura uero prosodiae in eo est, 5 +quod aut sursum est aut deorsum; nam in uocis altitudine +omnino spectatur adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio +uocis enuntientur, prosodia sit nulla. + + _59._ Seru. de accentib. 7 p. 526 Endl.: *In accentu ... sit + nulla*. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 55_ + 1 natura est prosodie _L_ || qua] quae _L_ || + 4 probrie _L_ || 7 omno {*above n: 3 dots} _L_ || + fastigia _corr. in_ fastigio _L_ + +_60_ Quot sint prosodiae dicendum est. + + 1 quod _L_ + +Athenodorus duas esse prosodias putauit, unam inferiorem, +alteram superiorem. flexam autem, nam ita nostra +lingua "perispômenên" uocamus, nihil aliud esse quam +has duas in una syllaba. 5 + + 2 at henodorus _L_ || 4 perispomen _L_ || uocauimus _L_ + +Dionysius autem Aristarchi discipulus, cognomento +Thrax, domo Alexandrinus, qui Rhodi docuit, lyricorum +poetarum longe studiosissimus, tres tradidit quibus nunc +omnes utuntur "bareian oxeian perispômenên". + + 6 dionisius _L_ || aristarci _L_ || 7 trax _L_ || + alexandrios{*above o: u} a qui rodii _L_ || liricorum + _L_ || 9 baria noxian perispomenon _L_ + +Tyrannio uero Amisenus, quem Lucullus Mithridatico 10 +bello captum Lucio Murenae concessit, a quo ille libertate +simul et ciuitate donatus fuit, quattuor scribit esse +prosodias "bareian mesên oxeian" et "perispômenên". atqui +memoriae proditum est hunc ante alios fuisse pronuntiatione +peritum, quod nequaquam assequi potuisset, nisi tenore 15 +singularum uocum diligentissime perquisito. + + 10 tyrannion uero iamisenus _L_ || lucillus + mitridatico _L_ || 11 captam _corr. in_ captum _L_ || + munere _corr. in_ murene _L_ || concesit _L_ || quo + illo _L_ || 12 fuit] sit _L_ || 13 barian + mesehenoxiant perispomenenat qui _L_ || 14 peritum] + potiorem _L_ || assequi] esse{*above e: a} qui _L_ + +In eadem opinione et Varro fuit, qui in leges suas +redegit accentuum scientiam et doctrinam, isque omnibus +a se propositis euidentissimas affert probationes, ut id quoque +pro media prosodia facit; dicendo ipsam naturam nihil 20 +facere totum, ubi non sit medium. ut enim inter rudem +et eruditum, inter calidum et frigidum, amarum et dulce, +longum et breue sit quiddam medium, quod neutrum est, +sic inter imam summamque uocem esse mediam, ibique +quam quaerimus prosodiam. neminem musicum esse, qui 25 +mediam uocem in cantu ignorauerit, nec quemquam potuisse +dicere in sono chordarum aut uoce tibiarum assaue +uoce cantantium "mesên" esse, si non in omni uocis natura +esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum +sensus non animaduertat, cum illum, qui in cithara aut tibia 30 +aliquanto uberior est, saepe totum non sentiat meatum. + + 17 qui in _Endl._ quin _L_ || 18 redigit _L corr. + Endl._ || scientia et doctrina _L_ scientiam. + doctrina _Endl._ || isque] eius quae _L_ || + 19 quodque _L_ || 20 prodosia _L_ || dicendo ipsam] + _hic incipit Wasi (cf. supra p. 49) excerptum (=W) + his uerbis: Varro laudatus in Seruii Ms. Cap. de + Accentib. pluribus pro Media Prosodia arguit_, ipsa + in natura nihil totum || 22 amarum et dulce longum + et breue _W_ et amarum dulcem longum et brebem _L_ || + 23 sit] est _LW_ || quoddam _W_ || 25 querimus _L_ || + musicam _L_ || 26 quenquam _W_ || potuisse _L_ + potius esse _W_ || cordarum _L_ || aut uoce quarum + aliaue _L_ alia uoce buccinarum assaue _W_ || + 28 mesen _LW_ || si _W_ si si _L_ ||| 30 illa quae + _LW_ || chitera{*above e: i} aut quia aliquando + _L_ cithara auditur quia aliquanto _W_ || 31 tatum + _corr. in_ totum _L_ tantum _W_ || cum illam, quae + etc., saepe totum non sentiat theatrum _ci. Wachsmuth_ + +Praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit +principium aliarum ut "mesê" in musice initium cantionis, et +omnium rerum initia semper obscura sint. dein quod omne +medium in angustis non uideatur, ut punctum in quamuis 35 +magno orbe, quod uocant "kentron". nullum esse corpus, +ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse, +omnem igitur uocem medium habere. quod enim fuit deorsum +prius in medium succedere quam euolet sursum, et +quod sursum est ante eodem uenire quam deorsum, quare 40 +utriusque compitum medium esse. et multa praeterea latius +in eam rem disputata profert, quae nunc nobis locus +non est iterare. scire enim oportet rationis huius recens +non esse commentum, sed omnium, qui ante Varronem et +Tyrannionem de prosodia aliquid reliquerunt, plurimos et 45 +clarissimos quosque mediae huius fecisse mentionem, quos +omnes sibi fuisse auctores Varro commemorat: grammaticos +Glaucum Samium et Hermocraten Iasium; item philosophum +Theophrastum peripateticum cui diuina facundia +nomen adsciuit, nec non eiusdem sectae Athenodorum, 50 +summi acuminis uirum, qui quandam prosodiam "monotonon" +appellat, quae uidetur non alia esse quam media, licet diuerso +uocabulo. + + 32 preterea _L_ || 33 mese _W_ mesae _L_ || musica + _W_ || 34 omnia initia _W_ || deinde _W_ || 35 in + quamuis _W_ non quamuis _L_ || 36 quod] quem _LW_ || + centron _LW_ || 38 fuit _Weil et Benloew théor. gén. + de l'accent. lat. p. 16_ fluit _LW_ || 39 succendere + _L_ || 40 eodem uenire _Weil et Benloew l.s._ eo + deuenire _LW_ || quare utriusque _L_ quantumuis _W_ || + 41 et multa--14 aliquid reliquerunt] _om. W_ || + 42 disputatam _L_ || locum est iterarae _L_ || + 44 barronem _corr. in_ Varronem _L_ || 45 relinquerunt + _L_ || Haec Varro, qui plurimos _W_ || 46 quoque _L_ || + huius sibi fuisse autores commemorat _W_ || 47 barro + _corr. in_ Varro _L_ || 48 ioseum _L_ || philosofum + theoprastum _L_ || 50 ut henothorum _corr. in_ + athenothorum _L_ || 51 prosodoam _corr. in_ + prosodiam _L_ || monotonon _corr. in_ monotomon _L_ + +Nec desunt, qui prosodias plures esse quam quatuor +putauerint. ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae 55 +propositae sunt sub hisce nominibus: "aneimenê, +mesê, epitetamenê, keklasmenê, antanaklômenê, nêtê". sed +hic quoque non dissentit a nobis. nam cuiuis ex ipsis +nominibus intellectu procliue est tres primas esse simplices +et non alias quam "bareian mesên oxeian", postremas 60 +autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae +est genere una. hanc enim flecti non uno modo omnes +putauerunt, Eratosthenes ex parte priore acuta in grauem +posteriorem, Theodorus autem aliquando etiam ex graui +in acutiorem excendere. ceterum Varro in utramque partem 65 +moueri arbitratur, neque hoc facile fieri sine media, +eamque acutae coniunctam plerumque esse potius quam +grauem, quod ea propius utramque est, quam illa superior +et inferior inter se.| + + 54 nec desunt _L_ nec deesse monet Seruius _W_ || + prosodosias _L_ || 55 prosodiae sunt _LW_ || + 56 hiisce _W_ || ansimen himesip petamene cecasmen + antanaca homenehc _L_ an simenhimes ip pentamene + cecasmen antanaca homenech _W_ || 58 desentit _L_ || + 60 uariam mesenoxian _L_ || 63 erat ostenes _L_ || + 64 posteriorem _om. W_ || autem _om. W_ || + 65 extendere _W_ || in utramque partem _Weil et + Benloew l.s. p. 14_ in utraque parte _LW_ || + 66 hoc] his _LW_ || 67 acutam plerumque esse putius + quam grabem (_corr. in_ grauem) _L_ acutam plerumque + esse potius quam grauem _W cf. supra p. 55_ + adiunctam _ci. Vsener_ || 68 probrius utraque _L_ || + 69 inter se] _hucusque W_ + +Media, quae inter duas quasi limes est, quod grauioris 70 +quam acutioris similior est, in inferioris potius quam +superioris numerum relegatur. in hoc enim fere doctissimorum +consensus est, acutam plus una uno in uerbo esse +non posse, graues esse complures. + + 71 similior est] similiores _L_ || putius _L_ || + 72 superiorum || 73 uno _om. L_ + +Prosodiam ibi esse dicimus, ubi aut sursum est aut 75 +deorsum. quae demissior est, ea a pluribus "bareia" appellatur +graece, latine uero grauis ideo quod deorsum est, +in sede scilicet ponderum grauiorum. at eam quae sursum +est Glaucus "epitetamenên", item alius aliter, sed nemo +adhuc leuem uocauit, quamuis id erat graui contrarium, 80 +uerum ea nomen optinet "oxeias" latine acutae, ideo quod +tenuis et omne acutum tenue. inter has est "mesê"; latine +media, quia limes est per quem duae supradictae ultro citroque +commeant. quartae illi coniunctae, quia ceteris +perplexior est, plura sunt uocabula. Ammonius Alexandrinus, 85 +qui Aristarchi scholae successit; "oxybaryn" uocat, +Ephorus autem Cymaeus "perispasin", Dionysius Olumpics +"ditonon", Hermocrates Iasius "symplekton", Epicharmus Syracusius +"keklasmenên". uerum ea nunc ab omnibus "perispômenê" +graece uocatur, apud nos flexa; quoniam primo erecta 90 +rursus in grauem flectitur. + + 75 prosodiant _L_ || 76 quae demisior est quae a _L_ || + "bareia" uaria _L_ || 78 eamque rursum est _L_ || + 79 epitetamenen _L_ || 81 numen _L_ || oxian _L_ || + acuta _L_ || 82 mese _L_ || 84 commeant] commentat + _L_ || quarte _L_ || illi coniungit liquia _L_ + coniunctili, quia _ci. Vsener_ || 85 hammonius + alixondris{*above last i: u} _L_ || 86 aristarci + scollae{*small l inserted before l} _L_ || oxibarin + _L_ || 87 cymeus perispasin _L_ || 88 "ditonon" _ci. + Weil et Benloew l.s. p. 10_ aponon _L_ || sim + plecton _L_ || epicarmus siracusius cetasmenen _L_ || + 89 perespomene _L_ || 90 prima _corr. in_ primo _L_ || + 91 grauem] grebem _L_ + +Acuta exilior et breuior et omni modo minor est, +quam grauis, ut est facile ex musica cognoscere cuius +imago prosodia. nam et in cithara omnique psalterio quo +quaeque chorda acutior eo exilior, et tibia tanto est uoce 95 +acutiore quanto cauo angustiore, adeo ut corniculo aut +"bombukiô" addito grauior reddatur, quod crassior exit in +aera. breuitatem quoque acutae uocis in iisdem organis +animaduertere licebit, siquidem in pulsu chordarum citius +acuta transuolat, grauis autem diutius auribus immoratur. 100 +etiam ipsae chordae, quae crassius sonant, longiores uidentur +quia laxius tenduntur. item in fistula duo calami breuissimi, +qui acutissimae uocis, tibiae quoque acutiores quae +breuiores, et his foramina quam sunt ori proxima et breuioris +aeris motum persentiscunt tam uocem reddunt acutam. 105 +sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae +uelut quaedam "diastêmata", acuta tenuior est quam +grauis et breuis adeo, ut non longius quam per unam syllabam +quin immo per unum tempus protrahatur, cum grauis +quo uberior et tardior est diutius in uerbo moretur et 110 +iunctim quamuis in multis syllabis residat. quocirca graues +sunt numero plures, pauciores acutae, flexae rarissimae. + + 92 brebior _L_ || 94 chitera _L_ || quoque quae _L_ || + 95 tibia] uita _corr. in_ tiuia _L_ || tanta _corr. + in_ tanto _L_ || 97 "bombukiô" bamborio _L cf. supra + p. 58_ || addita _corr. in_ addito _L_ || + 98 brebitatem _L_ || isdem _L_ || 99 in _om. L._ || + cordarum _L_ || 100 transuolai _L_ || 101 cordae + _L_ || 102 tendentur _corr. in_ tenduntur _L_ || + 103 tiuiae quo acutiores _L_ || 104 sint _corr. in_ + sunt _L_ || 107 "diastêmata"] istamina _L_ _cf. supra + p. 59_ + +Acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum +sublime fastigata. grauis autem notatur simili uirgula in +eadem parte depresso fastigio, quae notae demonstrant 115 +omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum. +ipsum etiam musicorum docetur diagrammate in quo tropi +pro acumine uocum superiores scribuntur; denique summus +huperlydius quia acutissimus, infimus hypodorius quo +nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est 120 +et ex acuta grauique ficta, notam habet nomini potestatique +respondentem. nam a sinistro cornu surgens arduo +fastigio et sursum molli curuatura dextrouersum flexa +praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae litterae V +efficit et priorem acutam et posteriorem grauem sibi inesse 125 +significat. | + + 114 _an_ in eandem partem depressa a fastigio? || + 115 depressa _L_ || 117 diagrammatae _L_ || + 118 sumus hic per lidius _L_ || 119 quo _corr. in_ + qua _L_ || 121 nominis _L_ || 122 cum surgens _L an_ + a sinistra consurgens? || 123 curuatur adextro uersu + _L_ || 125 efficit et] et _om. L_ + +Ordo in accentibus non adtenditur, uerum uarie, nunc +grauem nunc acutum nonnumquam flexum primo loco +poni dubium non recipit.| + +Longitudo uerborum duabus in rebus est, tempore et 130 +syllabis. tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos. +inter rhythmicos et metricos dissensio nonnulla est, +quod rythmici in uersu longitudinem uocis tempore metiuntur +et huius mensurae modulum faciunt tempus breuissimum +in quo quaecunque syllaba enuntiata sit breuem 135 +uocari. metrici autem uersuum mensuram syllabis conpraehendunt +et huius modulum syllabam breuem arbitrantur, +tempus autem breuissimum intellegi quod enuntiationem +breuissimae syllabae cohaerens adaequauerit. itaque +rhythmici temporibus syllabas, metrici tempora syllabis 140 +finiunt. + + _60._ Seru. de accentib. 17 p. 530 Endl.: *Quot* ergo *sint ... + dicendum est*. quae res eo maiore cum cura tractanda est, + quod nostra ratio ab opinione iam inueterata et omnium fere + animis adfixa discrepat. *Athenodorus duas ... inferior inter + se*. sed hoc mediae prosodiae satis, quo quis sciat esse + quaerendam. ceterum qui hanc ignorant, 'quia sola nouerunt, + quae scholis studuerunt, non sunt culpandi. sed nec + magistros, qui tres solas demonstrant, erroris arguerim, si + modo hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat. + tres prosodias in usu esse scire oportet, *media* autem *quae + ... inesse significat*. mediae uero cuius nunc usus non + habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus + neque fingere possumus. *ordo in accentibus ... non recipit*, + non tamen setius est aliquis (_an_ alius?) prior natura quam + alius, non secus atque in litteris euenit. nobis de accentu + _dicturis non_ longitudo tractanda est, _uerum_ (accentu + longirido tractandum est ue _cod._) altidudo, quae tamen + liquido cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio + habeatur. in eius enim aliqua parte esse debet id quod + altissimum est. denique cum uerbum enuntietur, aliqua in eo + syllaba necessse est summum illud uocis fastigium possideat, + sed quae potissimum sit, ea monstrari non potest, nisi per + temporum syllabarumue numerum, qui proprie longitudinis est, + quapropter etsi metricis uidetur syllabarum naturam * ad + rhythmicos solos pertinere temporum denumerare interualla, + tamen, quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem, + ne quid quod ad discendos accentus pertinet deesse uideatur, + de uerbi longitudine dicendum est, ea sola adtingentes, quae + operi necessaria uidebuntur. *longitudo uerborum ... syllabis + finiunt*. neque enim refert, tempus in syllaba esse an in + tempore syllabam dicamus, dummodo discendi causa concessum + est eam moram qua breuis syllaba dicitur, unum et breuissimum + tempus uocare, qua uero longa profertur, duo tempora + appellare, ipsa cogit natura, cum loquimur. breuem + monochronon, longam dichronon appellamus. duo enim longa + syllaba habet tempora, positionis et naturae, breuis naturae + habet tantum (unum?) modo. Terentius rhythmis scribit + comoedias uel Plautus. Prisc. de accentib. p. 519, 25: + accentus est certa lex et regula ad eleuandam et deprimendam + syllabam uniuscuiusque particulae orationis, qui fit ad + similitudinem elementorum litterarum syllabarumque, qui etiam + tripertito diuiditur, acuto graui circumflexo. acutus namque + accentus ideo inuentus est, quod acuat siue eleuet syllabam; + grauis uero eo, quod deprimat aut deponat. circumflexus ideo + quod deprimat et acuat. Isid. orig. I 17, 1: accentus, qui + graece prosodia est, ex graeco nomen accepit, nam graece + "pros" ad latine, "ôdê" graece latine cantus est ... accentus + autem dictus, quod iuxta cantum sit sicut aduerbium quod + iuxta uerbum est. acutus accentus dictus, quod acuat et + erigat syllabam, grauis quod deprimat et deponat, est enim + contrarius acuto. circumflexus, quia de acuto et graui + constat, incipiens enim ab acuto in grauem desinit, atque ita + dum ascendit et descendit, circumflexus efficitur. acutus + autem et circumflexus similes sunt. nam uterque leuat + syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus, nam semper + deprimit syllabas, cum illi leuent, ut 'unde uenit Titan et + nox ubi sidera condit'. unde hic grauis est, minus enim + sonat, quam acutus et circumflexus. Mar. Vict. I 8, 1 p. 2481 + P.: inter metricos et musicos propter spatia temporum, quae + syllabis conprehenduntur, non parua dissensio est. nam musici + non omnis inter se longas aut breuis pari mensura consistere, + si quidem et breui breuiorem et longa longiorem dicant posse + syllabam fieri, metrici autem prout cuiusque syllabae + longitudo ac breuitas fuerit, ita temporum spatia definiri + neque breui breuiorem, aut longa longiorem, quam natura in + syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri. + + 133 longitudine uocis tempora _L_ || 135 in + quocumque _L_ in quo cum quae _Westphalus fragm. d. + gr. rhythm. p. 42_ || 137 et] ut _L_ || brebem _L_ || + 138 brebissimum _L_ || enuntiationem _Westphalus + l.s. p. 43_ enuntiatione _L_ || 139 brebissimae || + coherens adaequaberit _L_ || 140 rithmihi temporibus + syllabis _L_ + +_60A_ Varro ait ad Marcellum de lingua latina: quattuor +foraminum fuisse _tibias_ apud antiquos. etenim et se ipsum +ait in templo Marsyae uidisse tibias quattuor foraminum. + + _60A._ Acro ad Horat. art. poet. 202: *Varro ait* in tertio + disciplinarum et *ad Marcellum ... foraminum*. quare quaterna + tantum foramina antiquae tibiae habuerunt. alii dicunt non + plus quam tria. Comm. Cruqui ad h. u.: *Varro* in tertio + disciplinarum _et_ ad Marcellum de lingua latina quattuor + foraminum fuisse tibias apud antiquos ait, et se ipsum in + Marsyae templo eas uidisse refert. + + 2 tibias _om. P_ = _cod. Paris. 7975 saec. XI cuius + Alfredus Holderus mecum communicauit lectiones_ || + antiquos. & Nam & si ipsum _P_ || 3 in templo + Marsiae _Paulyus uolg._ in marsiae templo _P_ || + ·IIII· _P_ + +_60B_ Tibia phrygia dextra unum foramen habet, sinistra +duo, quorum unum acutum sonum habet alterum grauem. + + _60B._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 618: Tibiae aut serranae + dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cauernas, aut + Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cauernas + ... ut enim ait Varro: *tibia Phrygia ... alterum grauem*. + + 1 phrigia _cod. Regin. 1674 saec. X_ frigia _cod. + Paris. 7929 saec. X_ + +_61_ In priore uerbo graues prosodiae quae fuerunt manent, +reliquae mutant. + + _61._ Gell. XVIII 12, 1: Id quoque habitum est in oratione + facienda elegantiae genus, ut pro uerbis habentibus patiendi + figuram agentia ponerent ac deinde haec uice inter sese mutua + uerterent ... Varro libris quos ad Marcellum de lingua latina + fecit: *in priore ... reliquae mutant* inquit elegantissime + pro mutantur. + +_62_ Faenerator, sicuti M. Varro in libro tertio de sermone +latino scripsit, a faenore est nominatus. faenus autem dictum +ait a fetu et quasi a fetura quadam pecuniae parientis +atque increscentis. idcirco et M. Catonem et ceteros +aetatis eius feneratorem sine A littera pronuntiasse tradit, 5 +sicuti fetus ipse et fecunditas appellata. + + _62._ Gell. XVI 12, 1: Cloatius Verus in libris, quos + inscripsit uerborum a graecis tractorum, non pauca hercle + dicit curiose et sagaciter conquisita neque non tamen quaedam + futilia et friuola ... in libro quarto 'faenerator' inquit + 'appellatus est quasi "phaineratôr apo tou phainesthai epi to + chrêstoteron", quoniam id genus hominum speciem ostentent + humanitatis et commodi esse uideantur inopibus nummos + desiderantibus' idque dixisse ait Hypsicratem quempiam + grammaticum, cuius libri sane nobiles sunt super his, quae a + graecis accepta sunt. sine hoc autem ipse Cloatius siue + nescio quis alius nebulo effutiuit, nihil potest dici + insulsius. *faenerator* enim *sicuti ... fecunditas + appellata*. Non. p. 54: faenus ab eo dictum est, quod + pecuniam pariat increscenti tempore quasi fetus aut fetura. + nam et graece "tokos" dicitur "apo tou tiktein", quod est + parere. *Varro* libro III de latino sermone: foenus autem + dictum a foetu, et quasi foetura quadam (foeturam quandam + _W_) pecuniae. nam et Catonem et ceteros antiquiores sine A + littera faenus pronuntiasse contendit, ut fetus et + fecunditas. _cf._ Varr. de l.l. VII 96 p. 373. Fest. Pauli + p. 86: fenus et feneratores et lex de credita pecunia + fenebris a fetu dicta, quod crediti nummi alios pariant ut + apud graecos eadem res "tokos" dicitur. cf. p. 94: fenus. + + _de codd. uid. adnot. ad fr. 36_ + 1 fenerator _LV_ || sicuti _V_ uti _L_ || tercio _L_ || + 11 latine _L_ || foenore _L_ fenore _V_ || est _V_ + esse _L_ || f{e,}nus _L_ fenus _V_ || 3 ait _om. L_ + || ad f{e,}tu _L_ || pecuni{e,} _L_ pecunie _V_ || + 4 et in catoneinne ceteros _L_ || 5 etatis _V_ || + sine A] A _om. V_ || pronunciasse _L_ || + f{e,}cunditas _L_ + +_63_ Vtrumque mulieres et epicrocum uiri quoque habitarunt. + + _63._ Non. p. 318: Habitare est inhabitare habere uti. Varro + _de_ sermone latino libro III: *utrumque ... habitarunt*. + + +IIII + +_64*_ Rhythmus est pedum temporumque iunctura uelox +diuisa in arsin et thesin, uel tempus quo syllabas metimur. +latine numerus dicitur. + + _64*._ Mar. Vict. I 10, 1 p. 2484P.: Rhythmi origo de arsi et + thesi manare dinoscitur. nam *rhythmus est ... numerus + dicitur*. Diom. p. 473, 21: rhythmus est pedum temporumque + iunctura cum leuitate sine modo. Augustin. de musica III 1, + 2. I p. 581 ed. congr. S. Mauri: quoniam oportet distingui + etiam uocabulis ea quae re ab se distincta sunt, scias illud + superius genus copulationis rhythmum a graecis, hoc autem + alterum metrum uocari, latine autem dici possent illud + numerus, hoc mensio uel mensura. sed quoniam haec apud nos + nomina late patent et cauendum est, ne ambigue loquamur, + commodius utimur graecis. uides tamen ut opinor, quam recte + utrumque nomen his rebus sit impositum, nam quoniam illud + pedibus certis prouoluitur peccaturque in eo si pedes dissoni + misceantur, recte appellatus est rhythmus id est numerus, sed + quia ipsa prouolutio non habet modum, nec statutum est in + quoto pede finis aliquis emineat, propter nullam mensuram + continuationis non debuit metrum uocari. hoc autem utrumque + habet, nam et certis pedibus currit et certo terminatur modo. + itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam + rhythmus est propter pedum rationabilem connexionem. quocirca + omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. de + ord. II 14, 40. I p. 417: quod autem non esset certo fine + moderatum, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus + curreret, rhythmi nomine notauit (ratio), qui latine nihil + aliud quam numerus dici potuit. _cf._ Atil. Fortun. + p. 2689P. 337 G. Isidor. orig. I 38, 3: uersui adhaeret + rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen + rationaliter ordinatis pedibus currit, qui latine nihil aliud + quam numerus dicitur. Quint. VIIII 4, 55: rhythmi neque finem + habent certum nec ullam in contextu uarietatem, sed qua + coeperunt sublatione ac positione ad finem usque decurrunt. + + 2 arsi et thesi _P_ + +_65*_ Metrum est compositio pedum ad certum finem deducta +uel rhythmus modis finitus. + + _65*._ Mar. Vict. I 12, 1 p. 2493P.: *Metrum ... deducta* seu + dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata, *uel ... + finitus*. Diom. p. 474, 2: metrum est conpositio pedum ordine + statuto decurrens modum positionis sublationisque conseruans. + _cf. Augustini uerba ad fr. 64*._ Isidor. orig. I 38, 1: + metra uocata, quia certis pedum mensuris atque spatiis + terminantur. neque ultra dimensionem temporum constitutam + procedunt. mensura enim graece "metron" dicitur. _cf. Atil. + Fortun. l.s.s._ + +_66_ Alienum pedem metra nisi recipiant modus non facile +finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro +dicit inter rhythmum, qui latine numerus uocatur, et metrum +hoc interesse quod inter materiam et regulam. + + _66._ Diom. p. 512, 37: *alienum* autem *pedem ... et regulam*. + Mar. Vict. I 10, 3 p. 2484P.: differt rhythmus a metro, quod + metrum in uerbis, rhythmus in modulatione ac motu corporis + sit, et quod metrum pedum sit quaedam compositio, rhythmus + autem temporum inter se ordo quidam, et quod metrum certo + numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus autem + numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474, 5: distat + metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero + syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac + clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque + congruentia in (_sic B_) infinitum multiplicatur ac profluit. + Char. p. 289, 15: nihil est inter rhythmon et metron nisi + quod rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos + clausus. Augustin. de mus. V 1, 1. I p. 617 ed. congr. + S. Mauri: interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum + aliquid, ut omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus + metrum sit. omnis enim legitima pedum connexio numerosa est, + quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo + potest, id est non esse rhythmus. sed quoniam non est idem, + quamuis legitimis pedibus nullo tamen certo fine prouolui, et + item legitimis progredi pedibus sed certo fine coerceri, haec + duo genera etiam uocabulis discernenda erant, ut illud + superius rhythmus tantum proprio iam nomine, hoc autem + alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur. _cf._ Atil. + Fortum. p. 337 G. p. 2689P. Quint. VIIII 4, 50. + + 1 recipiantur _M_ || modos _B_ + +_67_ Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod +clauderent sententiam, ut apud Attium: 'an haec iam obliti +sunt Bruges?' nonnumquam ab his initium fit; ut apud +Caecilium: 'di boni quid hoc?', apud Terentium: 'discrucior +animi'. 5 + + _67._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 379 G.: Varro in + VII (in septimo _A_ VII _B_): *clausulas quoque ... + discrucior animi*. idem Varro in eodem libro VII de lingua + latina ad Marcellum sic dicit e.q.s. (_fr. 73_). Mar. Vict. + I 17, I p. 2503P.: nunc de metrorum prout uersus processerit + praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam metrica + lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam + exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede + uel dipodia sit terminatum. hano graeci "katalêxin" uocant, + id est cum legitimum metrum in syzygia simplicem pedem, in + monopodia uero, id est in simplici pede syllabam perdit. + II 3, 38 p. 2524P.: quod uero ad clausulas id est minuscala + cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum membra + pro clausulis poni possunt et (_scr._ set) solent in canticis + magis quam _in_ diuerbiis, quae ex trimetro magis subsistunt, + collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et Afranium. + nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his + separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. _exscripsit + Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708P. 381 G._ + cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula, quam graeci "epôdon" uocant, + a breui conclusione est appellata. + + _A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc. + p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X_ + 2 haec iam haec _deleto altero_ haec _A_ || + 3 Bruges _Ritschelius quaest uarr. p. 34_ Phryges + _A_ phyres _B_ || nonnunquam _B_ || 4 cecilium _B_ || + dei _A_ dei· (_i ab altera manu in loco eraso scr._) + _B_ || Terentium] _Ad. IIII 4, 1_ || discrutior _B_ + +_68*_ Consideranda praeterea in metris cola quae latine +membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur, +| quorum differentia talis est. colon est membrum +quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel +pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus 5 +erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea +qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa +ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur, +in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione +circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium 10 +uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium] +ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum +uel sacrorum trieteris. ita et in poematis, quando non +uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis +uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam 15 +ad ordinem suum recurrit, "periodos" dicitur _circuitus_ +omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae +modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit +autem ex commatis colis et uersibus. + + _68*._ Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497P.: *Consideranda praeterea + ... proprie dicitur*, id est extrema et exigua pars in + metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur, + nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur, + constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum + decametrum porrigetur, *quorum differentia ... pedis est*. + erunt itaque cola particulae solutorum metrorum, ut 'arma + uirumque cano'. omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo + cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his + quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi + differentia, ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et + hemistichium dicitur, colon autem et comma intra dimetrum. + erit itaque colon cum integrae fuerint syzygiae, comma uero + cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt, quaecumque + circa iuncturas aut artus porrecta sunt in longitudinem + membra, unde Euripides '"kai kôla kôlois tetrapoun + mimêsomai"', brachia scilicet et femina. * unde dictum + "melos" (_libri_ unde dictum "melos" brachia sc. et fem.) + * nec in metro *. apud quosdam haec communiter "melê" + appellantur, quae nos carmina interpretamur et membra, quia + (quae _P_) "melê" graeci diuisa membrorum uocant. *partes + ergo ... et uersibus*. Aphthon. p. 241 G.: constat "melos" + colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra + pedum compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt + itaque cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum + integrae fuerint syzygiae, comma uero cum imperfecta est. + omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo cola diuiditur, + abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1 + p. 2508P.: incisiones uersuum, quas graeci "tomas" uocant, + ante omnia in hexametro heroo necessario obseruandae sunt. + omnis enim uersus in duo cola formandus est, qui herous + hexameter merito nuncupabitur, si conpetenti diuisionum + ratione dirimatur. + + _totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit; + quae nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod. + Parisinus 7539 (membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi_ || + 2 quod] quae _P_ || 5 cum ex ea _P_ || 6 disoluitur + _P_ || efficit _P_ || 9 cedatur _P_ * nam] _ex. gr. + poteris_ consideranda nunc || quae] qui _P_ || + 11 complurum _P_ || abdissimilium _P_ || + 12 temporibus _P_ || 13 trieterici, uel in _P corr. + Vsener_ || 14 uno _om. P_ || 15 _an_ omne + _delendum?_ || 16 _num_ ad exordium suum? || + decurrit. "Periodos" dicitur omnis _P_ || + 17 exametri _P_ || unde--sunt] _uncis inclusit + Vsener_ || 19 commate _P_ + +_69_ Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae +per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. +incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum +in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur, +in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum 5 +uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt; +quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen +est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros, +octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel +haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione 10 +graecorum. + + 2 ac rhythmos] arythmos _P_ || 3 exametrum _infra + quoque P_ || 5 dipodian _P_ || 7 sua cuique _P_ || + 8 quodsi _Vsener_ quos _P_ || simplicum _P_ || + 10 appellatione habebitur _P corr. Vsener_ + +Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est +a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis +enim temporibus, sicut quidam asserunt, sic soliti erant +scribere ut cum a sinista parto initium facere coepissent 15 +et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra +parte inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem +ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc autem +genus scripturae dicebant "boustrophêdon" a boum uersatione, +unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, 20 +uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis +autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram +desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter +dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud +epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu 25 +et apocope praecepta est, + id est subtractio syllabae syllabarumue +[cuiuslibet _partis_ orationis] metro cogente facta, +quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra +parte orationis accipietur, ut 'indo sua do' id est in sua +domo. *item:* 'ac famul infimus esset' pro famulo. similiter 30 +'proras detondete et despoliate guberna' id est gubernacula. +| uersus autem distat a metro, quod in uersu statim +auditur et metrum, in metro autem non statim uersus. + + _69._ Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498P.: *Versus est ... + significatione graecorum*. [uersus herous hexameter epos + dicatur]. *apud nos ... necessitate diuiduntur*, ut apud + Vergilium (_georg. Ill 381_) 'septem subiecta trioni'. *pari + ratione ... gubernacula*, sicut diximus metri necessitate. + *uersus autem ... statim uersus*. Diom. p. 506, 15: uersuum + genera praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut + trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri. + Augustin. de ord. II 40. I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne + longius pedum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset + sustinere, modum statuit (ratio) unde reuerteretur et ab eo + ipso uersum uocauit. _cf._ Augustin. de mus. V 3, 4, I + p. 619. Isidor. orig. I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod + pedibus in ordine suo dispositis, certo fine moderantur per + articulos, qui caesa et membra nominantur. qui ne longius + prouoluerentur, quam iudicium posset sustinere, modum statuit + ratio. unde reuerteretur, et ab eo ipso uersus uocatus, quod + reuertatur. VI 14, 7: uersus autem uocati uolgo, quia sic + scribebant antiqui sicut aratur terra. a sinistra enim ad + dextram primum deducebant stilum, deinde conuertebantur ab + inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et hodie rustici + uersus uocant. + + 19 Bostrophen _P_ || 23 quae] qui _P_ || 24 quae] + qui _P_ || 27 partis _om. P_ || 29 _cf. Ennius + annal. 563 Vahl._ suam _Charisius ceterique_ || + 30 _Ennius ann. 317 Vahl._ || a famul _P_ || + 31 _Lucilius sat. XX fr. 10 Dous._ detendite et + spoliate _P_ despoliate et detundite _Nonius p. 490_ + +_70*_ Qui uersus facit "para to poiein" dictus est "poiêtês", +latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat. +uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti +species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam +poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo 5 +clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem +ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri. + + _70*._ Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499P.: *Qui uersus ... Ilias + Homeri* et Aeneis Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est + fictae ueraeue narrationis congruenti rhythmo ac pede + conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque + accommodata. distat autem poetica a poemate et poesi, quod + poetica ars ipsa intellegitur, poema autem pars operis ut + tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis effecti + ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII 7, 3: uates a ui + mentis appellatos *Varro* auctor est uel a uiendis + carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et proinde + poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia + dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo + commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere + antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad + Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex + ut Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui + mentis appellates *Varro* auctor est. Non. p. 428: poesis et + poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum, + poema inuentio parua quae paucis uerbis (_an_ uersibus?) + expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... *Varro* + Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura + modice in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon + epigrammation uocant poema. poesis est perpetuum argumentum + ex rhythmis. _cf._ Varr. de l.l. VII 36 p. 323. Sueton. + fr. 2 Reiff. + + 1 "to" _om. P_|| 2 quod] qui _P_ || 4 uiti _P_ || + 5 uno _add. O. Iahn_ || 7 est] id est _P_ + +_71_ Mensuram esse in fabulis [hoc est "metron"] Terentii et +Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi: +Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus. + + _71._ Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G. p. 2713P.: + *Mensuram esse ... Victorinus* Caesius Bassus Terentianus + Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus Quintilianus + Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius Probus + Plinius Euantius (_sic BC_) Sacerdos qui et Donatus Iuba. + Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis scribit + comoedias uel Plautus. + + _codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad fr. 67) accedit + hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C_ + 2 et ceterorum _B_ + +_72_ Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus. +sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta +syllaba et factum tale: 'omni potente parente meo'. huic +si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos +prior pars hexametri recipere consueuit. 5 + + _72._ Diom. p. 515, 14: *Trimeter herous ... recipere + consueuit*. + + 1 Dimeter _ABM_ || heroious ex superiore iambico fit + ut _Buschius_ _et, nisi quod_ hexametro _pro_ + iambico _cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius + quaest. uarr. p. 35. lacunam indicauit Keilius cui + intercidisse uidentur quaedam quibus trimetrum + heroum ex superiore parte hexametri in epodis + coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit + Diom. p. 502, 3_ + +_73_ At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis +fiet comicus quadratus, ut hic: 'heri aliquot adulescentuli +coimus in Piraeo'. + + _73._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 380 G.: idem + Varro in eodem libro VII (in eodem septimo _A_ eodem VII _B_) + de lingua latina ad Marcellum sic dixit: *at in ... in + Piraeo*. Diom. p. 515, 3: septenarium uersum *Varro* fieri + dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et + fit tale 'quid immerentibus noces quid inuides amicis?' + similis in Terentio (_Hecyr. III 2, 14_) uersus est 'nam si + remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto saepius + tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G. p. 2706P.: Diomedes sic: + 'septenarium uersum *Varro* fieri dicit hoc modo, cum ad + iambicum trisyllabus pes additur et fit tale 'quid + inmerentibus noces, quid inuides amicis?'. similiter in + Terentio uersus est 'nam si remittent quippiam Philumenae + dolores'. et in Plauto saepius tales reperiuntur' ... + (_fr. 74_) ... Charisius sic 'septenarium uersum fieri dicit + *Varro* hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur, ut + praefatum est, et fit tale 'quid inmerentibus noces, quid + inuides amicis?' similis in Terentio uersus est: 'nam si + remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto sac pius + tales reperiuntur. (et fit--reperiuntur _A om. B_). + + _de codd. uid. adn. ad fr. 67_ + 1 at _A_ aut _B_ || 2 fiat _AB_ || heri (h _in + rasura_) B _Terent. Eun. III 4, 1_ || aliquod _AB_ + +_74_ Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I +transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum +senarium et similes, si pro longa breuem habebunt +extremam, ut in hoc: 'amicus summus meus et popularis +Geta'. 5 + + _74._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706P. 378 G.: Varro de + lingua latina ad Marcellum sic: *quare in ... popularis Geta*. + + 1 notam ·I· transuersam _A_ notam et transuersum + _corr. alt. m. in_ notam I tranuersam _B_ || + 2 sillabas _A_ || uorsum _B_ || 4 amicus] _Terent. + Phorm. I 1, 1_ || meus _sup. lineam B_ + +_75_ Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes +iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: 'pater +meus dicens docendo qui docet dicit docens'. + + _75._ Diom. p. 515, 9: *Octonarius est ... dicit docens*. tolle + hinc primos duos iambos et erit tale quale illud est: 'ibis + Liburnis inter alta nauium' (_Horat. epod. I 1_). + + 2 proponuntur _ABM_ || 3 dicens _priore loco a_ docens _ABM_ + +_76_ Ex iambico nouum carmen refert Varro cuius exemplum +est tale: 'pedem rhythmumque finit'. si addas hic +quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis +sic: 'pedem rhythmumque finit [alta nauium]' potest hoc +comma tale esse, quale illud: 'Philumenae dolores', quod 5 +est ex iambico septenario. + + _76._ Diom. p. 518, 14: *Ex iambico ... iambico septenario*. et + illud hinc est comma, quod Arbiter fecit tale: 'anus recocta + uino | trementibus labellis'. + + 1 Ex _om. ABM_ || iambico] iambionicum _Lachmannus in + Lucr. p. 276_ || 5 phylumenae _BM Terent. Hec. + III 2, 14_ + +_77_ Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: 'ex litoribus +properantes nauibus recedunt'. + + _77._ Diom. p. 515, 19: *Archilochium Varro ... recedunt*. hic + superius comma quod est tale ['ex litoribus properantes' + simile est illi quod est tale]: 'Troiae qui primus ab oris', + inferius comma, quod est tale 'nauibus recedunt' simile est + illi quod est tale 'machinae carinas'. + +_78_ Latine (scripserunt) de numeris hi: Cicero Victorinus +Eusebius Terentianus Varro Probus. + + _78._ Rufin. de metr. orat. p. 2720P. 398 G.: Victorinus multa + dicit de compositione et numeris et pedibus oratoriis. ut + Cicero (_in Oratore_) dicit, isti scripserunt apud graecos + Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates Theodectes + Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus [Hieronymus]. + *latine de numeris ... Probus* Charisius Diomedes + Quintilianus Donatas Victor Seruius. + + 1 hiccecero {*above first e: i} _B_ + + +V + +_79_ Prosa est producta oratio a lege metri soluta. prosum +enim antiqui productum dicebant et rectum, unde ait +Varro, apud Plautum 'prosis lectis' significari rectis. unde +etiam quae non est perflexa numero sed recta prosa oratio 5 +dicitur, in rectum producendo. | praeterea tam apud +graecos quam apud latinos longe antiquiorem curam fuisse +carminum quam prosae. omnia enim prius uersibus condebantur, +prosae autem studium sero uiguit. primus apud +graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud 10 +romanos autem Appius Caecus aduersus Pyrrhum solutam +orationem primus exercuit. iam exin ceteri prosae eloquentia +contenderunt. + + _79._ Isidor. orig. I 37, 1: *Prosa est ... rectum producendo*. + alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, uel ab eo + quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino + praefinito. *praeterea tam ... eloquentia contenderunt.* + + _Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos: + A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95 + saec. XII uel XIII_ + 2 producta _sup. lin. add. ab alt. manu in A_ || + 4 uaro _A_ || letis {*above e: c} _D_ || + significare _BD_ || 5 perflexa _AB_ per.lexa + {*above .: p} _C_ perplexa _D_ || 6 producenda + _D_ || preterea _D_ || 7 grecos _A_ || aput latinos + _A_ || longe _ab alt. m. add. C_ || 8 pros{e,} _AB + prose C_ || {~p}rius _C_ || condebatur {*above at: n} + _C_ || 9 prose _C_ || prim; _A_ || grecos _AD_ || + 10 ferecides _ABCD_ || syrus _AD_ sirus _BC_ || + oration~ _B_ || _recte + iudicauit Vsener quae uolgo leguntur cap. 38, 12 + quondam uerbis nostris adscripta fuisse, praue + relata ad § 11_ 'ante Pherecydem'; _sunt autem + haec:_ hoc (hunc _AB_) apud graecos Hecataeus + Milesius (achatesius milesius _A_ acatesius melesius + _B_ acathes milesius _ras. trium litterarum post_ + acathes _D_) fertur primus conposuisse uel ut alii + putant Phercydes Syrus (ferecides sirus _ABD_). _de + C tacet Vsener_ || apius _C_ || caecus _A_ cecus + _CD_ c&us _B_ || pirrum _ABCD_ || 12 prius {*above + u: M} _M alt. m. add. A_ prius _C_ || exhinc & + caeteri _A_ exhinc & ceteri _BCD_ || pose {*above + po: r} aeloquentia condiderunt _C_ + +_80_ Et in carmine et in soluta oratione genera dicendi +sunt tria probabilia, quae graeci "charaktêras" uocant nominaque +eis fecerunt "hadron ischnon meson". nos quoque quem +primum posuimus uberem uocamus, secundum gracilem, +tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitude est, 5 +gracili uenustas et subtilitas, medius in confinio est utriusque +modi particeps. + + _R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf. + Hertz ber. d. berlin. acad. 1847 p. 411) + 1 quem ipse contuli_ in soluta] in _om. R_ || + 2 pabilia (_corr. ex_ babilia) eis fecerunt tria u~ + nos primum uberem uocamus _om. reliquis R_ || + 5 atq: atq: _R_ + +His singulis orationis uirtutibus uitia agnata sunt pari +numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis +ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt 10 +pro uberibus, squalentes et ieiuni dici pro gracilibus, incerti +et ambigui pro mediocribus. uera autem et propria +huiuscemodi formarum exempla in latina lingua M. Varro +esse dicit ubertatis Pacuuium, + gracilitatis Lucilium, mediocritatis +Terentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus 15 +tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum +in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, mixtum +moderatumque in Nestore. + + 8 uicia _R_ || 10 emenciuntur _R_ || 12 propria] pa + {*above p: i} _R_ + +Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus +philosophis quos Athenienses Romam ad senatum legauerant 20 +impetratum, uti multam remitteret, quam fecerat +is propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere +quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia; +Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum +quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore, 25 +sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia +magno conuentu hominum dissertauerunt. tum admirationi +fuisse aiunt Rutilius et Polybius philosophorum trium sui +cuiusque generis facundiam. uiolenta, inquiunt, et rapida +Carneades dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Diogenes 30 +et sobria. + + _80._ _Gell._ VI 14, 1: *Et in carmine ... et sobria*. + unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque + ornatur fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit + praestigiosum. Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos + Athenienses quondam ad senatum legauerant impetratum uti + multam remitteret, quam ciuitati eorum fecerat propter Oropi + uastationem. ea multa fuerat talentum fere quingentum. erant + isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes stoicus, + Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque + ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu + hominum dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades + uiolenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta + Diogenes et sobria. sed in senatum introducti interprete usi + sunt C. Acilio senatore. + + 20 filosophis _R_ || atenienses _R_ || senatum + populi legrauerunt imperatum _R_ || 21 remitterent + _R_ || fecerant _R_ || 22 uastacionem _R_ || + 25 cecilio _R_ || 27 disseritauerunt _R_ || + admiracioni _R_ || 28 polibius _R_ || 29 rapida + capida _del._ capida _R_ || 30 terecia _R_ || + modesdiogenes {*above di: ta} _R_ + +_81_ "Êthê" ut ait Varro de latino sermone libro V, * * nullis +aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae. +"pathê" uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt. + + 1 _lacunam signauit O. Iahn_ || nullis aliis + _Ritschelius parergon plaut. I p. 194_ nullus ali + _N_ || 2 atte pathe _N_ + +'Egone illam? quae illum? quae me? quae non? sine +modo, mori me malim. sentiet qui uir siem': praecise, +inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis 5 +cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti +animi causa uocitamus. 'tu me homo adigis ad insaniam' +irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta +particula. 'tun consulis quicquam'? et haec irascentis +oratio est. 'tremo horreoque postquam aspexi hanc' 10 +adfectus ob amorem. 'heus heus pater, heus Hector' a +dolore mentis adfectus. 'mane mane, porro ut audias' cupiditatis +adfectus est. + + _81._ Char. p. 241, 27: *"Êthê" ut ait ... adfectus est*. _cf._ + Isidor. orig. II 14. + + 4 egone] _Ter. Eun. I 1, 20_ || illam quae] illamq: + _N_ || 6 praecis{e,} _N_ || 8 tu me] _Terent. + Ad. I 2, 31_ || 10 tun] _Ter. Ad, I 2, 47_ || + 11 tremo] _Ter. Eun. I 2, 4_ || 12 adolere _N_|| + 13 adfectae _N et edit._ + +_82_ Id praesente legatis omnibus exercitui pronuntiat. + + _82._ Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: _Nescio quid profecto + absente nobis turbatumst domi_: aut subdistinguendum est et + subaudiendum 'me' aut "archaismos" figura est 'absente nobis' + pro nobis absentibus. Pomponius: 'sine ergo istuc praesente + amicis inter cenam'. Varro ad Marcellum (Varro Marcello + _codd. omnes_ Varro in Marcellum _uolg._): *id praesente ... + pronuntiat.* + + 1 exercitu _codd. ut Schopenius mecum communicauit: + num seruandum coll. Prisciano VII p. 363, 6?_ + +_83_ Later lutum iugmentatum. + + _83._ Char. p. 135. 17: Later an lateris? et huic nominatiuum + singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram + deponat. Varro de sermone latino V: *later ... iugmentatum.* + + 1 iugmenta _N_ + +_84_ Auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur +qui excastratus est. + + _84._ Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) "to kalon + pephilamenê", uerba hercle non translaticia, sed cuiusdam + natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit et cetera uertit non + infestiuiter (_Theocr. III 3 sq. Verg. buc. III 64 sq._), + nisi quod caprum dixit quem Theocritus "enorchan" appellauit. + *auctore* enim *M. Varrone ... excastratus* est. cf. Varr. de + l.l. V 97 p. 99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p. 48: + Caprae. + + _de codd. VB uid. adnot. ad fr. 36. 54_ + 1 M. Varrone] ·H· Varrone _V_ Varrone _B_ + +_85_ Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus. + + _85._ Char. p. 103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de sermone + latino *iterum* ait *ex ... fit capus*. Beda qui uoc. de + orthogr. p. 2780P.: capo nunc, sed *Varro* de sermone latino + ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus. _cf._ Varro rer. + rust. II 7, 15. + +_86_ Poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, +petere uero est cum aliquid humiliter et precibus +postulamus. + + _86._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: *Poscere est* secundum + Varronem *quotiens ... postulamus*. + + 1 quoties _cod. Regin. 1674 saec. X_ || precibus + _cod. Paris. 7929 saec. X_ cum precibus _Regin._ + +_87_ Domi suae. + + _87._ Char. p. 126, 22: *Domi suae* Varro de sermone latino + libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen + adest. Cato de multa contra L. Furium 'domi meae saepe fuit' + et est genetiuus. + +_88_ Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur, +in consuetudine est, mutue uero ut docte scribendum +putat. + + _88._ Char. p. 205, 15: *Mutuo ut ... scribendum putat*. nec + non et illi qui de differentiis scribunt. + + 2 consuetudine] cognomine _N_ || mutue _N_ || docte + sic putant _N_ + +_89_ Coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus. + + _89._ Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut + 'coram uiro', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam + omnibus'. Varro: *coram ... absentibus*. sane coram quidam + aduerbium putant, quia non subsequitur casus. quidam + praepositionem loquentis, non casibus seruientem. Suet. + p. 286 Reiff.: palam omnium praesentiam notat, coram personam + accipere desiderat. Isidor. diff. uerb. 91: inter coram et + palam: coram ad personam refertur, dicimus enim coram illo, + palam autem personae caret, quia id ipsum significat quod + omnes sciunt. ergo coram ad personam certam refertur, palam + ad omnes. _cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17._ + + 1 presentibus _cod. Cassellanus, in ceteris Varronis + uerba desunt_ + +_90_ Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos +ait Varro. + + _90._ Char. p. 111, 23: *Quando ... Varro*, sed et alii faciunt + nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (_III 3, 23_) ita + ait 'non habeo. at tu quando habebis, tum dato'. uitium tamen + esse non dubium est. _cf._ Fest. p. 258a. quando. + + 1-2 formianus et fundanius ait ut uarro _N_ + + * * * * * + + + DE GRAMMATICA + + +_91_ Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura +dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis +oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius praecipua +officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere +probare. 5 + + _91._ Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541P.: *Vt Varroni ... + intellegere probare.* Diom. p. 426, 18: tota grammatica + consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et + historiarum prompta expositione et in recte loquendi + scribendique ratione. _cf._ Seru. in Donat. p. 512 Endl. + Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum (_grammatica + loquitur_) tunc fuerat docte scribere legereque. nuno etiam + illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque, + Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937P.: grammatica est scientia + interpretandi poetas et recte loquendi scribendique ratio, + dicta "apo tôn grammatôn" [id est ab his litteris] unde + incipere debet. + +_92_ Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio +peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque +discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo +rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur. +ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa 5 +est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum +et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia, +quam Varro litterationem uocat; [Graece autem +quomodo appelletur non in praesentia recolo]. | +Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso 10 +nomine profiteri se litteras clamat, + unde etiam latine litteratura +dicitur, factum est, ut quicquid dignum memoria +litteris mandaretur ad eam necessario pertineret. + + _92._ Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr. + S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod + ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia + naturali quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum + quibus illi erat ratio ipsa communis nec homini homo + firmissime sociari posset nisi colloquerentur atque ita sibi + mentes suas cogitationesque quasi refunderent, uidit esse + imponenda rebus uocabula id est significantes quosdam sonos, + ut quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi + copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed *audiri + absentium ... praesentia recolo.* progressa deinde ratio + animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos + litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu, + quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione + defluerent, alios diuerso pressu oris tenere tamen aliquem + sonum, extremos autem qui nisi adiunctis sibi primis erumpere + non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt + uocales semiuocales et mutas nominauit. deinde syllabas + notauit, deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt, + omnisque illorum motus integritas iunctura perite + subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et + dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et + syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla + alia simpla esse comperit, quibus longae breuesque syllabae + tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas + disposuit. *poterat iam ... necessario pertineret.* _cf._ de + mus. II 1, 1. I p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc + illa, ut familiare habebat exponere percunctata et docere + facile quae ab eadem quaerebantur, penula a dextra cum + modestia uerecundiaque releuata (_sic codd.: B = Bambergensis + et D = Darmstadiensis, quos ipse contuli_) sic coepit: + "grammatikê" dicor in Graecia, quod "grammê" linea et + "grammata" litterae nuncupentur, mihique sit attributum + litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi + Romulus litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me + litterationem uoluerit nuncupare, sicut *apud graecos + "grammatistikê" primitus uocitabar*, tunc et antistitem dedit + et assectatores (_B_ assectores _D_) impuberes aggregauit. + cf. Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles. Asper. + p. 309 Lind. p. 1725P. (_cf. supra p. 100_): grammatica est + scientia recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem + (_sic cod. Vatican. 1492 chart._) uerborum. quam *Terentius* + (et _add. Vat._) *Varro* primum ut adhuc rudem appellatam + esse dicit litterationem (litteraturam _Vat._). Isidor. orig. + I 3, 1: primordia grammaticae artis litterae communes + existunt, quas librarii et calculatores secuntur. quorum + disciplina uelut quaedam grammaticae artis infantia est, unde + et eam *Varro* litterationem uocat. _cf._ I 5, 1. Diom. + p. 421, 9: artium genera sunt plura, quarum grammatice sola + litteralis est, ex qua rhetorice et poetice consistunt. + idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat. nam et + grammaticus latine litterator est appellatus et grammatica + litteratura, quae formam loquendi ad certam rationem dirigit. + Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum transferentes + litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim tantum + ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi + constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis + historicorum criticorumque uiribus pleno iam satis alueo + fluit, cum praeter rationem recte loquendi non parum alioqui + copiosam prope omnium maximarum artium scientiam amplexa sit. + +_93_ Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus +quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio. +lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati +personarum exprimensque animi habitum cuiusque. +enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei 5 +qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est +recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue +fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta +perpendimus. + + _93._ Diom. p. 426, 21: *Grammaticae officia ... lectio est* + artificialis interpretatio uel *uaria cuiusque ... enarratio + est* obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel + *exquisitio per ... emendatio est* qua singula prout ipsa + res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum + diuersam sententiam uel *recorrectio errorum ... iudicium + est* quo omnem orationem recte uel minus quam recte + pronuntiatam specialiter iudicamus uel *aestimatio qua ... + perpendimus*. Max. Victor. p. 272 Lind. p. 1938P.: + grammaticae officia sunt quatuor: lectio enarratio emendatio + iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum + necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae + uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio + est errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium + est bene dictorum comprobatio. + + 4 expremensque _A_ ex{-p}mensque _M_ expraemensque + _B_ || 4-5 cuisque narratio _A_ cuius narratio _BM_ || + 5 exquisitio _AB_ adquisitio _M_ || 7 dictionemue _ABM_ + +_94_ Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque +Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote +declinari iusserunt. + + _94._ Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est quo + appellatur. sane *nomen unius cuiusque ... declinari + iusserunt*. + +_95_ Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim +dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque +dicuntur ut "Phi" et "Psi". + + _95._ Cassiodori Cornut. p. 576B Garet. p. 2286P.: Praeterea + in libro qui est de (_sic A_, qui est in _B_) grammatica + Varro cum de litteris dissereret, HA (ita. h. _libri_) inter + litteras non esse disputauit. quod multo minus mirum, quam + quod X quoque litteram esse negat. in quo quid uiderit nondum + deprehendi. ipsius uerba subiciam: *litterarum partim ... ut + "Phi" "Psi"*. Mar. Vict. I 3, 12 p. 2452P.: nec dubitatur + his litteris omnibus absque sola V remotis, latinae linguae + reliquas decem et septem posse satis facere. nam pro H + adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset F et P et + eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S possemus + scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4 p. 1736P. + Serg. in Donat. p. 1829P. + + _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_ + 1 ut A et B et h et x partim sunt qu{e,} neque + dicuntur. qu{e,}dam _AB_ || 2 ut phi·y _B_ ut + phi·"psi"·_A_ + +_96_ Probus et Varro, alter eorum in duas partes scribit +et reliquas subiectas facit, alter in quattuor prout quisque +potuit sentire. + + _96._ Cledon. comm. in Donat. p. 1861P.: De partibus + orationis. *Probus et ... potuit sentire*. nos uero conuenit + Donati sequi auctoritatem. + + _B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec. + VI uel VII_ + 1 Vasso altereutrum {*above utrum: eorum} + _deleto_ e (eorum _man. rec. suprascr._) _B_ || + nouas _in mg. man. altera:_ in duas _B_ || an + _discribit_? + +_97_ Lac non debemus dicere sed lact. + + _97._ Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p. 233 Lind.: Nominatiuus + tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C. ut + allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi + dicunt (_num_ inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et + reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris + lac, erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum + est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: *lac non + ... lact*. sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam, + nullum nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt, + ergo exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur + regulam Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus + (_19_): 'sicut lacte lactis simile'. Diom. p. 303, 3: omnia + nomina latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim + extremis terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod + *Varro* (doctissimus _add. Keil._) artis grammaticae + exterminat. Cledon. comm. in Donat. p. 1904P.: 'ut allec uel + lac uel lacte', quia uolunt dicere quod lacte dicitur in + nominatiuo singulari iuxta Plautum. 'lact' (lacte _libri_) + ait *Varro* * * * non dici, numquam enim nomen ex duabus + mutis terminatur. occurrit, (_sic Vsener pro_ aut currit.) + 'hoc lacte', quod dicit Plautus (_fr. Bacch. 19 Ritschl._) + 'sicut (ut sit _libri_) lacte lactis', non 'sicut _lac_ + lactis'. auctoritas Vergilii tamen lac dixit. _cf._ Varro + l.l. V 104 p. 106. Prob. cath. p. 7, 5. Varr. Andabatis ap. + Non. p. 483 u. lacte. + + _A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179, uterque + saec. VIIII uel X_ + 1 lac non _A_ lac non _rasura unius litterae post_ lac _B_ + +_98_ Glossemata ut toreumata enthymemata noemata schemata +poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit +Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS dirigit, quia singularis +ablatiuus E littera finiatur. + + _98._ Char. p. 131, 10: _Glossemata ut ... littera finiatur._ + melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et ideo haec + et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia + datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. _cf._ + p. 123, 3. + + 1 "eNTHYMÊMATA NOÊMATA CKÊMATA" _N_ || 3 derigit _N_ + +_99_ Sunt autem pronomina finita _tria_ [ego tu ille], infinita +septem, minus quam finita sex, possessiua quinque. et haec +sunt pronomina. in rerum natura plus non inuenies. omnia +pronomina quae sunt inuenta in latina lingua ista sunt: +finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem: + quis qualis talis 5 +tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt sex: +ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus +tuus suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed +dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri, +sed inueni alia, dico tibi: ego dixi, quia non sunt 10 +primigenia quae dicit Varro, sed deductiua. multum interest +utrum sit aliquid naturale an aliquid deriuatum. + + _99._ Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p. 239 Lind.: *Sunt autem + ... sed deductiua*. Prob. inst. art. p. 131, 25: qualitas + pronominum in quattuor formas diuiditur: finita minus quam + finita infinita possessiua. finita pronomina sunt, quae + notant certum numerum, certam personam. haec tria sunt + tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex haec + pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ... + infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum: + qui uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam + quispiam aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis + quantus quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ... + possessiua forma quinque haec pronomina continet tantum: meus + tuus suus noster uester. _cf._ Serg. comm. in Don. p. 1847P. + Cledon. comm. in Don. p. 1906P. Seru. comm. in Don. + p. 1785P.: qualitas pronominum principaliter bipartita est. + omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita + sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt + personas, et sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille + plerumque uariatur. nam si ad praesentis personam refertur, + tunc recte finitum est, si de absente dicatur, minus quam + finitum est. infinita autem pronomina uarias habent species. + nam licet omnia quaecumque non recipiunt personas infinita + sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita, alia minus + quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia + possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique + personae aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem + tantum: quis talis qualis quantus tantus quotus totus. minus + quam finita dicuntur, quae commemorationem habent notarum + personarum, ut est ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is + hic idem sui ... possessiua dicuntur pronomina, quae nos + aliquid possidere ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem + possessiua pronomina quinque tantum: meus tuus suus noster et + uester. absque his pronominibus, quae omnia sunt uiginti et + unum, nullum aliud quod suam originem habeat poterit + reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. _cf._ Diom. + p. 329, 5. + + _Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB, de quibus + uid. adnot. ad fr. 97, conlata sunt_ + 1 tria _add. et_ ego tu ille _uncis inclusit + Wachsmuth_ || 2 septim _infra quoque G = cod. + Guelferbytanus Lindemanni_ || 3 inuenis _libri_ || + 11 primigenia _AB_ primogenia _corr. ab alt. man. + in_ primigenia _G_ || 12 aliquid a naturali _AB_ || + diriuatum _B_ deriuatiuum _corr. in_ deriuatum _G_ + +_100_ Pronomen quia non fungitur officio nisi praemisso +nomine, ideo haec pars a Varrone succedanea dicitur, +quia non potest in eadem locutione esse; hoc est quia bis +nomen repeti non potest. ordo tamen hic custodiendus +est, ut nomen in praecedenti sit loco, pronomen in subiectis. 5 + + _100._ Cledon. comm. in Don. p. 1905P.: *Pronomen quia ... in + subiectis.* Seru. comm. in Don. p. 484 Lind.: (pronomina) + sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent + succedendo in ipsa nominis significatione. p. 501: pronomen + dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis + ... et ideo etiam in subiectis locis ponuntur. + + 1 non _om. B de quo uid. ad fr. 96_ || 2 barrone _B_ || + succedanea _Bondamus uar. lect. II 2 p. 115_ + succedat in ea _B_ || 3 poteset _B_ || 4 potes _B_ + +_101_ Per C 'cum' aduerbium erit temporis ut: cum uenerit +loquemur, cum uoles ibimus, _cum_ petieris feres. | + + _de cod. uid. adnot. fr. 44_ + +Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant, +quattuor esse dicit: ex in ad ab. 'ex' locum significat unde +egredimur ut ex area, 'in' locum in quem ibimus ut in 5 +aream, 'ad' locum ad quem adimus ut ad parietem, 'ab' locum +a quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum, +ex et ab, poste riores literae solent demi, alias +recte alias perperam. quando ergo ex, quando e dici +oporteat ex consequentibus uocabulis animaduertitur. 10 +item et 'apud' locum significat ut: [accede ad me] qui dominati +apud me sunt, apud illum est. 'de' quoque nonnumquam +pro 'a' ponitur, et nonnumquam pro 'ex', pro 'a' +ut in hoc ... 'de prouincia uenire' qui se dicit; nam perperam +est, imus enim in prouinciam ut in nauem et in 15 +circum, eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia +existimamus cum de ea bene aut male praedicamus, +de naue dicimus cum longa an oneraria sit rogamus, de +circo cum flaminius an maximus. item uitiose dicitur senatum +habere apud aedem Apollinis, quod in aede dici 20 +oportet. et 'de senatus sententia' uitiose, nam debent dicere +ut ex mea sententia ex tua sententia, sic ex sensatus +sententia. item qui dicunt 'de senatu redii' potius quam e +senatu, eo quod quo _quom_ imus IN dicimus, inde cum redimus +dicendum ex. ex senatu eiectus potius quam de senatu. 25 +male imperant qui dicunt 'de tabulis quid dicere'. de tabulis +enim is dicit qui eas laudat aut culpat, e tabulis is +dicit qui quod est in his scriptum recitat scriptumue +pronuntiat. si eas uidet, potius dici oportet 'legi', contra +quam 'dici', eas literas _si_ non spectat. 'a capite dempta' qui 30 +uocant male appellant, quod sunt de capite dempta non +a capite, 'ad caput additum' recto dicitur si est extra caput +quod additur. qui transcribunt tabulas, non describunt +sed exscribunt, qui quales sunt scribunt ii describunt. a +scena uenit spectator, e scena uenit qui egit, contra spectator 35 +e theatro, a theatro actor, de scena loquitur qui de ea +bene an male ornata sit loquitur, in scena pronuntiat _actor_. +qui hoc idem subtilius uult dicere non in scena sed pro +scena dicit pronuntiare actorem. nam scena significat +graece 'domus', e scena actor exiit, uenit in pulpitum ac 40 +uestibulum, pro scena itaque actor est. cum eo uenit dicimus +prodire, qui domo excedit procedere, qui ex ea quid +ducit producere. pro rostris dici oportet cum is qui contionatur +iis dicit qui ante rostra sunt, pro rostris enim et +ante idem sunt. in rostra ascendit, e rostris descendit, de 45 +rostris dicit qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat, +e contione uenit, de contione dicit. inscribunt quidam +literis 'e': datae 'e Gallia', item 'e Roma', uitiose. nam sic +dici oportet: 'in Gallia' et 'Romae'. dantur enim in loco, +afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Romae. 50 +[praepositio nonnunquam per unam literam scribitur, sed +per diminutionem ut ebibit pro exbibit.] 'ab Roma uenio +"metaplasmos" est pro 'Roma'. + + _101._ Ter. Scaur. p. 2262P.: *Per C cum ... petieris feres.* + alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO + litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in + ceteris uocalibus id est _AEIO_ (est eo P) C ponendum, ut + * cecidit Cornelius citatus. *Varro aduerbia ... + animaduertitur.* nam si id quod sequitur, litteram habet + primam semiuocalem aut mutam 'e', dictum leuius uidebitur, ut + e Gallia et e Tuscia. quotiens uero uocales secuntur in eo + quod sequitur _AEO_, simplicem et eandem habent rationem, + quod 'ex' praeponitur; ut in his: ex arce, ex Eryco, ex + Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco, + e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera + uel I uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si + aliqua uocalis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc + sicut, cum est semiuocalis aut muta, obseruare dixi oportere. + ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea. sin + uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas, + quorum sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit + obseruandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e + Irpinis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera + obseruari debet, ut in A E O litteris, ne dicamus e Hymetto + (hymaesto _bis B_) sed ex Hymetto. similiter est in 'ab'. + quisbusdam diligentioribus leuitatis causa solet demi B + (p _B_), cum propositum _est_ uocabulis aut nominibus + locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales aut + mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non + demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O, + ut ab Aricia, ab E_le_a. sin V aut I, duplicem habent + rationem. si enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales: + ab Apso ab Illyrico (ababs abilli dico _B_). sin proximas + litteras uocales secum habent coniunctas, proinde obseruandum + est, an sint semiuocales, an mutae: a Venusia, a Ianiculo. + *item et ... pro Roma*. singularis numerus per unam I + litteram scribitur: docilis facilis, pluralis autem per E et + I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat singularis utrum + (idem _corr. in_ item _B_) sit appellatio an pluralis. + aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus audimus + (quomodo audimus quibus _B_). nec (ne _B_) minus a nobis I + singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi _B_) + scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud breue, aliud + longum est ut illa et pila. apices ibi poni debent ubi iisdem + litteris alia atque alia res designatur, ut uenit et uênit, + aret et âret, legit et lêgit ceteraque his similia. super I + tamen litteram apex non (in _B_) ponitur, melius enim I _in_ + pIla in longum producetur. ceterae uocales, quia (_an_ quae + _uel_ quom?) eodem ordine positae diuersa significant, apice + distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne + os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p. 452 Endl.: + praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (_an_ + asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde + exitur significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes + quo aditur et unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro. + antiqui in duabus praepositionibus ex et ab sequentes + demebant litteras, si proximum uerbum semiuocalem primam aut + mutam habiturum erat ut: e Galliae locis, quoniam ex minus + leuem compositionem facit. hoc consuetudo non conseruat, + dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales secuntur + ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V, + habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua + iungeretur, demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo + non seruat. si per se essent sine aliqua uocali, + X adiiciebant, ut ex Illyrico ex Vmbria, item si H + praeponeretur: ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur + uoces, in quibus consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a + Capua, a Dertona. in quibus uocales secuntur, B praeponimus, + ut ab Erycinis ab Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut + supra duo seruantur modi, si per se sunt _admittunt_, ut ab + Illyrico ab Vrbino, si cum altera uocali amittunt, ut a + Venusia a ianitore. _cf._ Sueton. fr. 206 Reiff. Diom. + p. 414, 32: ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a + uocali incipiat, integre efferuntur, ut ex oppido ab illo, si + consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut e foro a + Marco. similiter si uocalis sequatur consonantis loco posita, + ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea praepositiones + non ut quibusdam uidetur [non _hinc transposuit Christ. + Philol. XVIII p. 135_] idem unumque significant, nec enim + unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a + theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus + theatro, qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit + theatro. his praepositionibus contraria potestate sunt ad et + in, quae et ipsae non unum idemque significant, quia in forum + ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in locum + foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum + est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero + praetor aut iudex. + + 10 oportet ex consonantib. uocalibus _B_ || + 11 significandum _B_ || 13 pro ex et nonnunquam _B_ + || pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire _B + lacunam significaui qua exempla quaedam + praepositionis de pro a positae et uerba:_ peccat + etiam (_de prouincia uenire e.q.s._) _excidisse + uidentur_ || perpera in _B_ || 14 ut in circum _B_ || + 15 eximus in naue{*above e: b} (b _manu alt. + suprascr._) circo _B_ || 18 longa aut _B_ || + 19 flamminius _B_ || 20 Apollonis _B_ || In aedem + _B_ || 21 senatu _B_ || 24 quod quo inimus _eraso_ + in _B corr. Vsener_ || 25 dicendum ex _om. B_ || + 26 tabulis ·n· his _eraso_ h _B_ || 27 eas] eius _B_ || + is] his _eraso_ h _B_ || 28 s~criptum q: pronuntiat + _B_ || 29 ea _B_ || uidet et potius _B_ || + legi quam dici contra eas litteras non _B + corr. Vsener_ || 32 capud {*above d: t} _B_ || 34 ii + describunt] idem tribuunt _B_ || 37 actor _add. + Wachsmuth_ || 38 non in] in _om. B_ || 39 autorem + {*above u: c} in scena significare _B corr. + O. Iahn_ || 41 uestibulum. scena _B_ || auctor + _eraso_ u _B_ || 42 eocedit _B_ || ex ea] ex _om. B_ + || quod _B_ || 43 his qui concionaturus dicit _B_ || + 44 pro rostris] prorsus _B_ || 48 litere datae _B_ || + uiciose _B_ || 49 Romae. Ceduntur _B_ || 50 Roma _B_ || + 52 exebibit _B_ || ad (_corr. alt. m. in_ ab) Roma + _B_ || 53 "NLTHONLÊ*C-CAC" _B_ + +_102_ Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia +eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit: +ille illic illinc illuc illo, iste istic istinc istuc, + hic hic hinc +huc, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque quocumque, +quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo 5 +alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more +meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus suatim et +significat more suo, noster nostratim et significat more nostro, +uester uestratim et significat more uestro. ex quibus +pronominibus tantum quem ad modum aduerbia fiant, sic 10 +uti Varro docuit, demonstrauimus. + + _102._ Prob. inst. art. p. 152, 30: De pronomine. *ex his + pronominibus ... docuit demonstrauimus.* _cf._ Prisc. XV 5 + p. 63, 18. + + 3 istic istinc _rv_ istic stinc _R_ || hic hic _R_ + hic hac _B_ || 4 quique _B_ quicque _R_ + + * * * * * + + + DE ANTIQVITATE LITTERARVM + AD L. ATTIVM + + +II + +_103_ Sunt indeclinabilia tam apud graecos elementorum +nomina quam apud latinos, siue quod a barbaris inuenta +dicuntur, quod esse ostendit Varro in secundo de antiquitate +litterarum, docens lingua chaldaeorum singularum nomina +litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc certum 5 +fieri eos esse primos auctores literarum, siue quod +simplicia haec et stabilia esse debent quasi fundamentum +omnis doctrinae immobile, siue quod nec aliter apud latinos +poterant esse, cum a suis uocibus uocales nominentur, +semiuocales uero in se desinant, mutae a se incipientes 10 +uocali terminentur, quas si flectas, significatio quoque nominum +una euanescit. + + _103._ Prisc. I 7 p. 7, 27: *Sunt indeclinabilia ... una + euanescit.* + + 1 elimentorum (ylementorum _G_) nomina tam apud + graecos _LG_ || aput graecos _H_ || 2 quod {*above + space: a} barbaris _Dd_ || 3 quod esse--6 auctores + literarum] _om. RADH in mg. add. d, in schedula + exhibet K_ || _ante_ esse _O. Iahn_ ita _add._ || + _esse om. d_ || 4 docens--5 literarum] _om. d_ || + caldeorum _GK_ || 6 eos] eorum _G_ || 7 simplitia + hec _A_ || et _om. K_ || 8 inmobile _D_ + {-i}{n.}mobile _G_ || 10 disinant G dissinant _K_ + || mutae {*above ut: t} _L_ || incipientes a se _L_ + || 11 quas si _d_ quasi _AD_ || 12 euanescit una _K_ + + * * * * * + +_104_ Litterae apud maiores nostros non fuerunt XXIII sed +XVI. postea additae sunt aliae. ita etiam tractatoris est, ut +doceat olim XVI fuisse, postea ex superfluo additas alias +litteras et factas XXIII. habemus hoc in libris ad Attium +apud Varronem, et cur tot sint et quare eo ordine 5 +positae et quare isdem nominibus uocentur. + + _104._ Pomp. comm. art. Don. I 7 p. 9 Lind.: Istae *litterae + apud ... nominibus uocentur.* I 17 p. 27: legimus apud + maiores nostros primas apud romanos XI litteras fuisse tantum + modo, ut dicit Caesar libro analogiarum primo. [in libro + analogiarum Caesar hoc dixit, XI fuisse]. *Varro* docet in + aliis libris quos ad Attium scripsit, sedecim fuisse, postea + tamen creuisse et factas esse XXIII. tamen primae quae + inuentae sunt fuerunt undecim. postea quae inuentae sunt + fuerunt sedecim, postea item XX et tres factae sunt. illic + commemoratur, qui illam litteram fecit, qui illam. Prisc. I + 12 p. 11, 1: apud antiquissimos graecorum non plus sedecim + erant litterae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem + seruauerunt perpetuam. Max. Vict. p. 276 Lind. p. 1944P. + (cl. Endlicheri anal. gramm. p. 199): littera est figuratio + quaedam, qua cum aliis adnexa nox emissa comprehenditur. + Phoenices primi litterarum inuentores fuisse traduntur, + quamuis alii Assyrios alii Mercurium apud Aegyptios asserunt. + in Graeciam certe Cadmum Phoenicem sedecim attulisse constat + "alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa" + "lambda" "mu" "nu" "xi" "pi" "rho" "sigma" "tau" "omega", eis + Troiano bello Palamedem addidisse quattuor "êta" "psi" "phi" + "chi", post eum Simonidem melicum totidem "upsilon" "zeta" + "omicron" "theta". haec auctore Eaundro, ut quidam uolunt, + alii uero Hercule in Italiam a Pelasgis allatae sunt. _cf._ + Max. Vict. I 4, 95 p. 2468P. I 4, 20 p. 2458. Plin. VII 172. + + _Ad haec uerba B (cf. adn. ad fr. 97, 99) non conlatus est_ + 1 sed sedecim _A_ || 2 tractaturus _A_ || 6 quare + hisdem _A_ + +_105_ Auctoritas tam Varronis quam Macri teste Censorino +nec K nec Q nec H in numero adhibet literarum. + + _105._ Prisc. I 16 p. 13: *Auctoritas* quoque *tam ... adhibet + litterarum.* _cf._ Quint. I 4, 9. Vel. Long. p. 2218P. Ter. + Scaur. p. 2252. 2258. 2261. Mar. Vict. I 3, 9 p. 2452P.: + (mutae) sunt numero nomen _BCDGHKPQT_. ex his superuacuae + quibusdam uidentur K et Q, quia C littera harum locum possit + implere. H quoque adspirationis notam non litteram + aestimamus. _cf._ I 6, 13 p. 2455. Max. Vict. p. 277 Lind. + p. 1495P. cl. Endl. anal. gramm. p. 200: (mutae) sunt nouem + _BCDGHKPQT_. duae ex his superuacuae uidentur K et Q, quia C + littera eorum locum possit explere. uerum has quoque + necessarias orthographiae ratio efficit, ut quotiens A + sequitur per K scribendum sit, ut kanna kalendae Karthago, + quotiens V per Q ut quoniam Quirites, quotiens reliquae + uocales per C ut certus ciuis Commodus. H uero existimatur + adspirationis nota, uerum tamen littera est. _cf._ Diom. + p. 423, 10. Donat. I 2, 3. 4 p. 1736P. + + 1 autoritas _D_ || tam _in mg. add. h_ || macri et + censorini _GL_ teste _in mg. l_ || 2 K] f _K ante_ K + _unius litterae, post_ Q _duarum litt._ (ue _ut + uidetur_) _litura in R_ || nomero _A_ + + * * * * * + + + DE ORIGINE LINGVAE LATINAE AD CN. + POMPEIVM MAGNVM LIBRI III + + +_106_ "Oude gar agnoêsas ho Rhômylos ê hoi kat' auton deiknytai +kat' ekeino kairou tên Hellada phônên, tên Aiolida legô, +hôs phasin ho te Katôn en tô peri Rhômaikês archaiotêtos, +Barrôn te ho polymathestatos en prooimiois tôn pros Pompêion +autô gegrammenôn, Euandrou kai tôn allôn Arkadôn 5 +eis Italian elthontôn pote kai tên Aiolida tois barbarois +enspeiranton phônên." + + _106._ Ioan. Lyd. de magist. I 5 p. 125 Bekk.: "hôste tyrannos + ên ho Rhômylos, prôton men ton adelphon anelôn kai ton + meizona kai prattôn alogôs ta prospiptonta. tautê kai Kyrinos + prosêgoreuthê hoionei kurios, kan ei Diogenianô tô + lexikographô allôs dokei (dokê C); *oude gar ... enspeirantôn + phônên*. hê gar grammatikois para tautên eisagomenê + etymologia meta sungnômês bebiastai; apo Kyreôs gar polichnês + Sabinôn houtos auton paronomasthênai boulontai, kaiper ouch + hormômenon ekeithen, epi de tou Palatinou bounou techthenta + te para tais ochthais tou Tiberidos kai traphenta ekei. + kurious gar heautous kai despotas, all' ou basileas tyrannoi + philousi kaleisthai." _cf._ Plut. quaest. gr. 59. Max. Vict. + p. 276 Lind. p. 1944P. + + 2 "ekeinou" _corr. ab alt. m. in_ "ekeino" C = cod. + Caseolinus || 5 "alkadôn" C + +_107_ Vt Ion scribit quinta uicesima est litera, quam uocant +"angma", cuius forma nulla est et uox communis est graecis +et latinis, ut his uerbis: aggulus aggens agguilla iggerunt. +in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt; +alii N et G. quod in hoc ueritatem uidere facile 5 +_est, in illo_ non est. similiter agceps agcora. + + _107._ Prisc. I 39 p. 30, 12: Sequente G uel C pro ea + (_scit._ N) G scribunt graeci et quidam tamen uetustissimi + auctores romanorum euphoniae causa bene hoc facientes, ut + Agchises agceps aggulus aggens, quod ostendit Varro in primo + de origine linguae latinae his uerbis: *ut Ion ... agceps + agcora.* Gell. XVIIII 14, 7: (Nigidi Figuli e commentariis + grammaticis) uerba haec sunt: inter litteram N et G est alia + uis, ut in nomine anguis et angari et ancorae et increpat et + incurrit et ingenuus. in omnibus his non uerum N, sed + adulterinum ponitur. nam N non esse lingua indicio est, nam + si ea littera esset, lingua palatum tangeret. Mar. Vict. I 4, + 70 p. 2465P.: anceps ancilla angitia angustum anquirit iam + dixi Attium non (_sic Ritschl mon. ep. tria p. 25_ non + iudicat _cod. P_) per AN, sed more graecorum per AG solitum + scribere. nunc adicio, sicut inter M et N litteram uox media + tam graecis desit quam nobis, ita inter N quoque et G deesse. + neque enim ut illi "angelon" et "ankylên" et similia sine per + "Nu" siue per "Gamma" scripserint alterutram in pronuntiando + litteram exprimunt, nec nos supradictas uoces siue per N siue + per G scribamus, proprie aut N exprimimus in dicendo aut G. + quae uox, quoniam ordini litterarum nostrarum deest et + familiarior est auribus nostris N potius quam G, et anceps + et ancilla et angitia et angustum et anquirit et ancora et + similia per N potius quam per G scribite, sicut per duo G, + quotiens duorum G sonum aures exigent ut aggerem suggillat + suggerendum suggestum et similia. _cf._ I 4, 4 p. 2456. 4, 54 + _sq._ p. 2461. + + 1 latinae linguae L || ut Ion--his uerbis] _om. RBH + add. r_ || scripsit _r_ || uicesima quinta _r_ + uigesima _ex_ uicessima _corr. g_ uicissima K || + littera est _r_ || 2 agma _codd. Hertzi_ "angma" + _ten Brinkius cf. supra p. 127_ || 3 ut _om. r_ || + his in uerbis _r_ || aggula G uel aggilla _g_ + aggilla _L_ agguila _L_ || 4 huiuscemodi GL + huiusmodi K || accius _codd. Hertzi praeter H in + quo_ actius || binam _GLK_ || G] _b gg Bg_ || + 5 ·n·g· _G_ || ueritatem facile uidere est, in illo + non est _Ritschelius mon. epigr. tria p. 24_ || + facile--6 non est] non facile{*above space: non} _L_ + non facile est _ceteri_ || 6 agceps agcora] _uetus + commentator in cod. Darmstad. 204 adnotat ad has + uoces:_ adhuc sunt uerba uarronis continuata. non + enim priscianus ex sua parte diceret similiter + agceps agcora. _cf. Ritschelius l.s._ + +_108_ "Tên holên kataskeuên tou perizômatos + hoi Galloi kartameran, +hên to plêthos kartalamon ex idiôteias onomazei. hoti +de ou Rhômaikon touti to rhêmation, martus ho Rhômaios Barrôn +en bibliô pemptô peri Rhômaikês dialektou, en hô diarthroutai +poia men tis lexis estin Aiolikê poia de Gallikê 5 +kai hoti hetera men hê Thouskôn allê de Etrouskôn, + hôn sunchutheisôn +hê nun kratousa tôn Rhômaiôn apetelesthê phônê." + + _108._ Ioan. Lud. de magistr. II 13 p. 179 Bekk.: "Toiautê men + hê chlamus, paragôdês de chitôn kataporphuros kai zôstêr ek + phoinikou dermatos, eph' heauton men anakekollêmenos, ex + akrôn de tôn pleurôn eis leptên katarraphên espoudasmenos kai + selêniskon men echôn tina ex euônumôn chrusô pepoiêmenon, ek + de tês heteras glôssida tina êgoun diablêma, chrusoteles kai + auto, eis botruos schêma pepoiêmenon ... hoper diablêma apo + dexias pheromenon kai epi ton selêniskon ballomenon + diazônnusi ton peritithemenon asphalôs, peronês kai autês + chrusês endaknousês ton himanta kai sunaptousês ton botrun tô + selêniskô. phiboulan autên patriôs hoi Rhômaioi kai balteon + ton zôstêra legousi. *tên de holên ... apetelesthê phônê.*" + + 1 "rhizômatos" _Caseolinus corr. Fussius_ || 6 "hê" + deleri iubet _Otto Iahn_ || + + * * * * * + + + DE SIMILITVDINE VERBORVM + + +II + +_109_ 'Pix' singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine +uerborum II. + + _109._ Char. 91, 26: *Pix singulariter ... uerborum II*, + quamuis Vergilius dixerit (_georg. III 450_): 'idaeasque + pices et pingues unguine ceras'. gramm. inc. de generib. nom. + 265 p. 93 Haupt. p. 49 Otto: pix, gen. fem., ut Varro: + idaeasque pices'. + + * * * * * + + + DE VTILITATE SERMONIS + + +IIII + +_110_ Aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII. ait enim +Plinius: quamquam ab hoc poemate his poematibus facere +debeat, tamen consuetudini et suauitati aurium censet summam +esse tribuendam et quia graeca nomina non debent +latinis regulis alligari. 5 + + _110._ Char. p. 123, 3: *Aenigmatis Varro ... esse tribuendam*, + ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum (_cf._ p. 67, + 15), *et quia ... regulis alligari*. Consent, p. 2040P.: + secundus modus quo etsi cadunt in regulam regulae tamen + ueluti addictae non seruiunt. ea sunt quae semper singularia + sunt, ut lux. item quae septimi casus tantum singularia sunt + ut sponte tabo. nihil enim prodest esse litteram in his + nominibus ablatiuo singulari debitam, cum alia plurali numero + non attingant, alia eodem modo non mutent. item graeca quae E + littera correpta terminantur, ut ab hoc schemate. hoc enim + liberum est nobis et ad nostram regulam declinare ut horum + schematum his et ab his schematibus, at in contrarium ducere + quae nostra non sunt ut schematum schematis declinemus, sicut + plerumque et in Cicerone et in *Varrone* legimus. + + 5 regulis _iam legi non potest in N add. Fabricius_ + + * * * * * + + + INCERTAE SEDIS + + +_111_ Ablatiuum Varro sextum, interdum latinum appellat, +quia latinae linguae proprius est. + + _111._ Diom. p. 302, 4: *Ablatiuum* graeci non habent, hunc + tamen *Varro sextum ... proprius est*, cuius uis apud graecos + per genetiuum explicabitur. Consent. p. 2033P.: ablatiuum + casum graeci non habent. denique hunc *Varro* interdum + sextum, interdum latinum appellat, quem rectissime nostri + sermonis usus inuenit, qui plurimum a datiuo differt. cf. + Prisc. V 75 p. 187, 7. + +_112_ Curculio. Varro ait hoc nomen per antistoichon dictum +quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur. + + _112._ Seru. ad Verg. georg. I 186: *Curculio Varro ... nisi + guttur.* Schol. Bern. ad h. u. p. 28 Muell.: Curculio. + *Varro* ait hoc nomen per antistoichum dictum, quasi + gurgulio, genus bestiae, quae semper quaerit alienum auxilium + (alimentum [auxilium] _coni. Vsener_). + + * * * * * + + +CORRIGENDA ET ADDENDA + +{Transcriber's note: +The changes listed here have been made in the text. The original form +is given in braces, as are some additional corrections not on the +printed list.} + +p. 3 u. 2 _inf._ _lege_ Aristophanem {Aristophanon} +» 8 » 11 _inf._ » "talêthê" {talathê} +» 19 » 10 _inf._ » posuisse {posuise} +» 21 » 3 _inf._ » in libro XXIIII {in libro XIIII} +» 23 » 18 » saeculum {seculam} +» 26 » 5 _inf._ » indicari {iudicari} +» 27 » 17 _inf._ » populus {populis} +» 30 » 6 _inf._ » huc referendis {hic referendis} +» 36 » 6 » oxycomino {oxycomina} +» 38 » 12 _inf._ » quam {qnam} +» 50 » 3 » duabus {duabis} +» 52 » 1 _inf._ » quoque {quoquo} +» 53 » 3 » eorum quos {earum quas} +» 57 » 9 » p. 126 Schaef. {p. 1126 Schaef.} + {_sic_: should be 9 _inf._} +» 60 » 7 » de Isaeo {de Isaco} +» 61 » 16 » "technês" {incorrect accent} +» 66 » 4 » fuit {fuerit} +» 67 » 12 _inf._ » enchiridiis {encheiridiis} +» 68 » 9 _inf._ » quaestionum {quaestionem} +» 78 » 6 _inf._ » Varro *in* V ad Marcellum + {Varro ad Marcellum} +» 81 » 4 _inf._ _lege_ nulla potest {ulla potest} +» 85 » 5 » facinoris {facineris} +» 85 » 16 sordidi sermonis *usum* receperit _ci. Vsener_ + {s. s. uires {uirus _P._} ceperit} +» 88 » 1 _lege_ cognoscendam {cognoscendum} +» 97 » 16 » quaesitum sit {quaesitum est} +{ 101 "grammatikê" {"grammmtikê"} } +» 107 » 12 » restet {restat} +» 112 » 13 » quo ipso Putschius + {quo ipso uel simillimo Putschius} +» 118 » 17 » clarissimum {clarissinum} +{ 127 "Gamma Kappa Chi" + {"Gamma Kappa Kappa"} } +{ 174 syllabas {syllbas} } +{ 176 animaduertere {animaduuertere} } +{ 179 frg. 52, 53 {53, 54} } +{ 188 accentibus {accentibns} } +{ 198 uersibus {uersibns} } +{ 200 integram {intetegram} } +{ 217app. uestibulum. scena _uel_ scaena? + {u. sccena} } + + * * * * * + + +INDEX RELLIQVIARVM IN DISPVTATIONE TRACTATARVM + +{Transcriber's note: +Not all fragments listed on this page are identified by number +in the text.} + + fr. p. fr. p. + + 1 36 62 64n.2 + 2 23 64 66 + 3 23 65 67 + 8 32 66 67 + 9 32 67 67 + 10 32 68 65. 67 + 11 32 69 65. 68 + 12 32 70 65. 68 + 14 32 71 69 + 15 32 72 69 + 16 32 73 69 + 17 33 74 70 + 18 33 75 70 + 19 34 76 70 + 20 34 77 70 + 21 34 78 73 + 22 34 79 77 + 23 34 80 76 + 24 35 81 73 + 26 35 82 78n.3 + 27 35 83 78 + 28 35 84 78 + 29 35 85 78 + 30 35 86 78. 86 + 31 36 87 78 + 32 19 88 78 + 36 20 89 78. 86 + 38 36n. 90 78 + 41 79 91 99. 101 + 42 82 92 100 + 43 90 93 101 + 44 90 94 108 + 45 92 95 108 + 46 92 96 115 + 47 93 97 109 + 49 83 98 110 + 50 93 99 110 + 51 93 100 110 + 52 93 101 113 + 53 83 102 112 + 54 83 103 125 + 55 52 104 119 + 56 94 105 122 + 57 94 106 129 + 58 94 107 126 + 59 52 108 131 + 60 53 109 135 + 60A 62 110 34. 136 + 60B 63 111 137 + 61 63 112 137 + + * * * * * + + +BEROLINI APVD WEIDMANNOS (I. REIMER) + + FORMIS CAROLI GEORGI BONNENSIS + + + + + +End of Project Gutenberg's Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS *** + +***** This file should be named 16400-8.txt or 16400-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/4/0/16400/ + +Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/16400-8.zip b/old/16400-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3c2aaed --- /dev/null +++ b/old/16400-8.zip diff --git a/old/16400.txt b/old/16400.txt new file mode 100644 index 0000000..2f0151a --- /dev/null +++ b/old/16400.txt @@ -0,0 +1,9525 @@ +The Project Gutenberg EBook of Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Libris Grammaticis + +Author: M. Terentius Varro + +Editor: Augustus Wilmanns + +Release Date: July 31, 2005 [EBook #16400] + +Language: Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS *** + + + + +Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + +{Transcriber's Note: + +All material in brackets [ ] or parentheses ( ) is in the original text. +Material added by the transcriber is in braces { }. + +Greek words have been transliterated and placed inside double quotes: +"lexis". Individual letters have been written out: "alpha," "epsilon." +Digamma used as part of a word is expressed as *w: "*wotum". Antisigma +(reversed C) has been expressed as *C. Greek letters used as numbers +have been converted to Arabic numerals: epsilon' > 5. + +For this 7-bit ASCII text, eta and omega are rendered as e: and o:. +The section sign is written out as "par."} + + * * * * * + + + De + M. TERENTI VARRONIS + LIBRIS GRAMMATICIS + + + Scripsit + Relliquiasque Subiecit + + AVGVSTVS WILMANNS + + + Berolini + Apud Weidmannos + MDCCCLXIIII + + + + +Friderico Ritschl +Ottoni Iahn +Praeceptoribus + +AMORIS CAVSA + + * * * * * + + + PRAEFATIO + +Cum per tempus aliquod uersato in conligendis et disponendis +relliquiis Varronianis specimen studiorum mihi proponendum esset, +elegi libros grammaticos; nam eos commode ceteris neglectis tractari +et singulorum argumentum paullo quam adhuc factum est accuratius +circum scribi posse intellegebam. dispositionem et indolem horum +librorum indagare contentus neque uniuersam Varronis grammaticam +theoriam explicate studui, quae res necessaria et magni momenti ad +cognoscendam historian grammaticae antiquae nitatur in libris V-X de +lingua latina nunc a meo consilio alienis, neque in singulis locis +inlustrandis omnia quae cum his coniuncta fuisse coiceres congerere, +sed in certis testimoniis acquiescere uolui. exclusi uero libros, +in quibus praeter alia grammaticae quoque obseruationes legebantur, +quales epistolicas quaestiones fuisse scimus, et mera ueriloquia, +larga manu ubique a M. Terentio sparsa, quae ex aliis libris repetita +sunt. + +In componendis relliquiis antiquam librorum formam quantum fieri +potuit restitui, ut et singulas libris e quibus sumptae esse uiderentur +tribuerem, et pristinum ordinem reuocarem. asterisco signaui fragmenta, +quibus Varronis nomen ab auctoribus non adponitur. duas relliquiis +subieci adnotationes. altera perscripsi eos scriptorum locos ad eandem +Varronis expositionem referendos, qui ad probandam disputationem meam et +ordinem singulorum fragmentorum reconcinnandum alicuius sunt momenti. +altera ad criticam spectat; qua in re hanc mihi inposui legem, ut quae +in codicibus leguntur religiose adnotarem, Putschii et aliorum, quorum +exemplaria in omnium manibus sunt, nomen singulis locis facili negotio +saepe emendatis non semper adscriberem. ut autem paullo emendatiora haec +fragmenta prodeant praesertim Henrici Keili liberalitati mea laude +maiori debetur, a quo facile Hermannus Vsener inpetrauit, ut quae ad +Varronis locos in grammaticis latinis obuios adnotauerat meum in usum +describere sibi liceret. de quibusdam uero locis ipse Keilius benigne +certiorem me fecit. praeterea Vsener Bernae duos Augustini de dialectica +libros nitidissime mihi contulit et multos aliorum scriptorum locos a +me rogatus inspexit. Seruianorum locorum lectiones Georgius Thilo +liberalissime mecum communicauit. alias alii me instruxerunt quos suo +quemque loco nominaui. ne autem quidquam, quod aliis debetur taceam, +conmemorandum est Vseneri et Curti Wachsmuthi amicorum beneficium, qui +me in Italiam profecto non solum plagularum accuratissime corrigendarum +taedium susceperunt uerum etiam conplures locos medicina egentes felici +sagacitate emendauerunt. quibus omnibus gratias ago lectoresque mecum +agent. + + Romae in Capitolio mense Iulio 1864. + + * * * * * + + +TABVLA DISPVTATIONIS + +{Transcriber's note: +To aid in searching for text, the table of contents has been expanded +with key phrases taken verbatim from the book. The numbered items 1 - 8 +are the author's original _tabula_. Sections marked with roman numerals +appear in the text, though not in the author's _tabula_.} + +I + 1 de libris *de lingua latina* + *Alexandrinorum grammaticorum + *de Varronis philosophia + *consilium totius operis + *hexas prima (liber primus) + *libro altero + *libro tertio + *altera triade / *de uerborum originibus + {footnote 20: chart comparing books VIII and VIIII} + *de relliquiis huc referendis + *libro undecimo declinationes + *de libro duodecimo + *librum decimum tertium + *poeticorum uocabulorum explicatione + *prooemium totum opus + *de postrema hexade + 2 de epitome librorum de lingua latina + *"Epitome:n" de lingua latina +II + 3 de libris *de sermone latino* + *a prosodiis uel accentibus + *de rebus metricis + *continentis sermonis uirtutes + *de uocis natura + *de uariis syllabarum generibus +III + 4 *liber de grammatica* +IIII + 5 de libris *de antiquitate litterarum* + 6 de libris *de origine linguae latinae +V + 7 de libris *de similitudine verborum + 8 de libris *de utilitate sermonis + + * * * * * + +In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis +fundamento (cf. F. Ritschl d. schriftstellerei des M. Terentius Varro +in nou. mus. Rhen. VI p. 481 sq. XII p. 150) hi tituli grammatici +enumerantur: *de lingua latina libri XXV*, *epitome de lingua latina +e libris (X)XV libri VIIII*, *de sermone latino libri V*, *de origine +linguae latinae libri III*, *de similitudine uerborum libri III*, +quibus accedit liber disciplinarum *de grammatica*. praeterea +occurrunt apud grammaticos *liber II de antiquitate litterarum* +(Prisc. I p. 7 Hertz), *libri ad Attium* (Pompei. comm. art. Don. +p. 9. 27), *liber IIII de utilitate sermonis* (Char. p. 123 K.). + + * * * * * + + + I + +Libros *de lingua latina* fuisse XXV et praeter quattuor priores +(cf. de l.l. V 1 M. p. 12 Sp.) ad Ciceronem ut Caesaris de analogia +opus scriptos esse constat, illud ex Hieronymi indice et seuerae +dispositionis lege qua Varro non solum in his libris utebatur{1}) +(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI p. 525), hoc e Ciceronis Academ. post. I +1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf. O. Muelleri praef. Varr. p. 111), +e librorum de lingua latina V-X codice Florentino initio libri III et +in fine libri VIIII (p. 3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum +testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum +libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso, reliqui +XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima etymologiam, +altera declinationes, tertia et quarta syntaxin tractabant (l.l. VII +110 p. 390, VII 1 p. 391). infra reiectis quae de singulis libris +priorum hexadum dicenda sunt, primum de posterioribus hexadibus agam. +duobus enim locis s. s., quibus totius operis dispositionem proponit, +Varro profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110 p. 390) +_quemadmodum uocabula coniungantur_, et (VIII 1 p. 391) _ut uocabula +inter se ratione coniuncta sententiam efferant_, quae quamquam +certissimum ipsius scriptoris de consilio suo testimonium continent, +tamen de omnibus duodecim libris accipere dubitabant uiri docti. +incredibile enim uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos +fuisse, cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur, +quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor diligentius +explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani aequalem, qui primus +omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta reuocasset. accedebat, +quod Varro neque in scribendi genere neque in eis quae occasione +data de huiusmodi rebus monuit, magnum subtilioris syntaxis studium +ostendit, et quod, fere ubique ad res et facta siue ad historiam +gentium et litterarum siue ad naturam spectent intentus et singula +conponere atque ex his iudicare solitus, eandem rationem in rebus +grammaticis adhibuisse putabatur. parum profecto consentaneum +uidebatur talem scriptorem disciplinam tantis difficultatibus +obstrictam quasi constituisse et condidisse. neque hoc fecit, id +quod apparebit, si breuiter qua conditione Varronis tempore studia +grammatica fuerint in memoriam reuocauerimus. + + Footnote 1: cf. praeter libros de re rustica de antiquitatum + libris Angustini de ciu. del VI 3, fr. antiquitatum human. + lib. XX ap. Non. quadrifariam p. 92, fr. de uita populi + Romani lib. I ap. Non. uictuis p. 494. + +*Alexandrinorum grammaticorum* et *Pergamenorum* studia artissime cum +arte critica conexa erant. ut de singulis poetarum locis iudicare +possent, leges quae linguam regerent perscrutabantur et deliberationes +suas in poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant +et hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia +paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum obseruationum de +uerborum ui origine declinatione coniunctione coaceruabant. ab his +profecti singulas quaestiones ordine et in artis modum exponebant{2}. +scripsit iam Aristophanes Byzantius de analogia{3}, Apollodorus +Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid. "Apollodo:ros") "peri +etumologio:n" (Athen. XI p. 483 A. II p. 63 D. al.) eiusque aequalis +Demetrius Ixion "etumologoumena" (Athen. III p. 74B. al.); Dionysius +Thrax, hic quoque Aristarcho praeceptore usus (cf. M. Schmidt philol. +VII p. 366 sq.) "techne:n grammatike:n". primis lineis ductis uarios +poetas et dialectos diuersas percensebant et uerborum classes +loquendique formulas separatis libris explicabant subtilioremque +ita et certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam +adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant. postremo +ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante magnum +Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam Tryphon +eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro laudatus uel +potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere aequalis erat (cf. A. de +Velsen Tryph. gramm. fragm. p. 1. 33) non nisi de singularum orationis +partium constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis +coniunctionibus participiis praepositionibus pronominibus personis{4}, +Habron de pronomine (Apoll. de synt. p. 60. B.). Ab Alexandrinis +igitur grammaticis Varro, quorum opera eum diligenter tractasse +testantur libri de lingua latina, qui ad nos peruenerunt, nec +consilium neque argumentum syntaxis suae repetere potuit, licet +Tryphonis scripta in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari +nec negari potest. + + Footnote 2: Hoc loco haec tetigisse et contrariam rationem + Alexandrinorum et stoicorum significasse satis est. qua in re + quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum inuenta + fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora praetermittenda + erant. + + Footnote 3: cf. A. Nauck Aristoph. Byz. fragm. p. 267. + Charisii locum p. 116 _specialis (analogia) est, quae + spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus_ (Christ muenchn. + gel. anz. 1859 p. 221 e Donatiano, _rationibus_ cod. Neap.) + _occupata; cui Graeci modum istius modi condiderunt_ + "analogia estin sumploke: logo:n akoloutho:n en lexei". _huic + Aristophanes quinque rationes dedit uel ut alii putant sex; + primo ut eiusdem sint generis de quibus quaeritur, dein + casus, tum exitus, quarto numeri syllabarum, item soni_ + uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de Cratete Mall. p. 11 + explicuerit. genus enim etiam in Varronis loco quem confert X + 21 p. 556 ex Ed. Luebberti emendatione (thes. V quaest. + pontif. adn.) id est quod M. Terentius interdum sexum uocat. + casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter positum + sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui + haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si + intellegi uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro + quoque l.s. de nominum tantum analogia loquatur, nullam + dubitationem mouent, de eadem (cf. Varr. de l.l. VIII 13 + p. 401) Aristophanem egisse; quod si huius disciplinae + progressus spectas, non nullius momenti est. + + Footnote 4: De singulis Tryphonis libris recte iudicauit + A. de Velsen l.l. p. 24 sq. Qui praeterea de his rebus + scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora uixerunt, ut + de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd. gr. + II p. 424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p. 234) taceam, + Telephus Crateteus, qui teste Suida "peri suntaxeo:s logou + Attikou biblia" 5 edidit, post Augustum floruit (cf. Preller + ztschr. f. alterthw. 1837 p. 499) et L. Veri praeceptor + fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert dissert. Sic. I + p. 147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano inferior + (Choerob. Bekk. anecd. gr. III p. 1193), qui "peri suntaxeo:s + to:n tou logou mero:n" scripsit. reliqui praeter Byzantinos + grammaticos (de quibus Egger l.l. p. 234. 265) rhetores + posterioris aetatis erant, ut Gaianus Arabs Theon + Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui uestigia + Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri "peri hupsous", qui + duos libros "peri suntaxeo:s" conposuit, ("p. hupsous" 39, 1) + sequebantur. + +Prorsus diuersa ratione *stoici* in grammaticis studiis uersabantur +(cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 72 sq. R. Schmidt stoicorum +gramm. C. Prantl gesch. d. logik I p. 414 sq. H. Steinthal gesch. d. +sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p. 278 sq.), quippe qui a philosophia +profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam referrent, +idcircoque a principio ad leges generales quae de lingua ualerent +animum intenderent. dialectica eis secundum Posidonium "episte:me: +ale:tho:n kai pseudo:n kai oudetero:n" (Laert. Diog. VII 62) erat +itaque praecipuas quoque grammaticae partes etymologiam declinationes +syntaxin, cum linguam tamquam subsidium cognitionis haberent, +explorabant quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo cum +"to te:n tou nooumenou pragmatos se:mantike:n propheresthai pho:ne:n" +(Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf. Augustini uerba princ. dial. V +_loqui est articulata uoce signum dare_) acciperent, inde consecuntur +quae de etymologia (cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui +patrocinabantur (Varr. de l.l. IX 1 p. 456) docebant. syntaxin, +illa dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum +praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut nullum +fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl l.l. p. 442). +duobus prioribus nunc missis, de quibus uiri docti supra laudati bene +meruerunt et mihi his illic infra dicendum est, breuissime syntaxeos +diuisionem in primis Laertium Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram. +prae ceteris autem in hac re excelluit Chrysippus 'homo acutissimus', +cuius dialecticam dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum +usus adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis +libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes, singulos +locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne dicam omnes, +cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus penderet, non minus +ad dicendi quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est. + +Duas igitur fecerunt partes dialecticae, quae secundum Senecam (epist. +89, 9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes, +ne pro uero falsa subrepant, "ton peri te:s pho:ne:s e: to:n +se:mainonto:n topon", quo de uoce de litteris de uocabulis eorumque +pronuntiatione de orationis partibus de rhythmis de poematis de +uirtutibus uitiisque orationis agebatur (L.D. VII 44. 55 sq.), +alteram quae ad nos nunc pertinet "ton peri to:n pragmato:n e: to:n +se:mainomeno:n topon", qui praeter "ton peri to:n phantasio:n topon" +(L.D. VII 43) conplectebatur "to lekton", quod ab Ammonio (ad Aristot. +"p. herm." p. 100a Br.) "meson tou te noe:matos kai pragmatos", a Sexto +Empirico (adu. math. VIII 70. cf. L.D. VII 73) "to kata logike:n +phantasian huphistamenon" explicatur. erant autem "ta lekta" aut +"ellipe:" aut "autotele:". "ellipe:" enuntiata erant ea, quae e solo +uerbo, quod nominatiuum ut plenum uel "autoteles" fiat requirit, +constant ut "peripatei" (L.D. VII 63) eademque et "kate:gore:mata" et +"sumbamata" adpellabant, quibus praeter hoc simplex "kate:gore:ma", +uerbum intransitiuum ut nostris terminis utar casu obliquo non egens, +etiam transitiuum uerbum adnumerabant sine accusatiuo positum, "elatton +e: kate:gore:ma", et duas uerborum inpersonalium classes, alteram +quae unum casum obliquum poscit ut "metamelei" (sc. "So:kratei") +"parasumbama" siue "parakate:gore:ma", alteram quae duos casus +obliquos postulat, ut "melei" (sc. "So:kratei Alkibiadous") "elatton +e: parasumbama".{5} huic loco tribuebant cum uniuersam de uerborum +generibus et speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis +coniunguntur explicationem (L.D. VII 64 sq. Schmidt l.l. p. 57 sq.). +in plenis enuntiatis "axio:mata" ponebant. "axio:ma de estin ho estin +ale:thes e: pseudos e: pragma autoteles apophanton hoson eph' heauto: +e: kataphanton, ho:s ho Chrusippos phe:sin en tois dialektikois horois; +hoion he:mera esti, Dio:n peripatei" (L.D. VII 65). haec iterum aut +simplicia aut conposita esse existimabant (L.D. VII 68. Sext. Emp. VIII +93.) simplicibus adnumerabant "ero:te:ma pusma prostaktikon horkikon +aratikon hupothetikon ekthetikon thaumastikon epapore:tikon pragma +homoion axio:mati", quorum definitiones leguntur ap. L.D. VII 66 sq. +Ammon. ad Aristot. "p. herm." p. 96a Br. Geo. Choerob. p. 1178 B. p. 739 +Gaisf. Anonym. Coisl. p. 93a Br. praeterea simplicium "axio:mato:n" +erant alia "apophantika katagoreutika kate:gore:tika huperapophantika +arne:tika stere:tika" (L.D. VII 69), alia "ho:rismena aorista mesa" +(Sext. Emp. VIII 96 sq.). tractarunt igitur in hac parte modos et +formulas loquendi ut interrogationem et adhortationem, inter utrumque +quidem non magis distinguentes, quam Protagoras fecerat (cf. L. Spengel +art. script, p. 44), deinde affirmationes et negationes, enuntiata +finita et infinita. Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus +formantur (cf. C.F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p. 19 sq.) +diuidebant, quorum praecipua haec erant "to sune:mmenon (ei) to +parasunne:menon (epei) to sumpeplegmenon (kai kai) to diexeugmenon +(e: e:) to aitio:des (dioti) to diasaphoun to mallon (mallon e:) +to diasaphoun to he:tton (he:tton e:)" L.D. VII 69. 71 sq. Postremo +sequebatur expositio "to:n logo:n kai sullogismo:n", quorum 'ingentem +diuisionem' (L.D. VII 76 sq. Seneca l.l.) excribere longum nec necesse +est; nam id quod uolui satis elucere confiteor, stoicos magna cum +subtilitate argutaque sagacitate de his rebus disputasse uberrimamque +materiam hoc argumentum tractantibus congessisse. Vnum adicio Dionysi +Halicarnasensis locum ita scribentis de comp. uerb. IIII p. 70 Sch. (cf. +V p. 84): "Ego:g' oun, hote diegno:n taute:n te:n hupothesin, eze:toun +ei ti tois proteron eire:tai peri aute:s kai malista tois apo te:s Stoas +philosophois, eido:s tous andras ou mikran phrontida tou lektikou topou +pepoie:menous; dei gar autois tale:the: marturein. oudame: de ouden hup' +oudenos heuro:n to:n goun onomatos e:xio:meno:n oute meizon oute elatton +sunachthen eis he:n ego: proe:re:mai pragmateian; has de Chrusippos +kataleloipe suntaxeis dittas epigraphe:n echousas 'peri te:s suntaxeo:s +to:n tou logou mero:n' ou rhe:torike:n theo:rian echousas, alla +dialektike:n, ho:s isasin hoi tas biblous anegno:kotes, huper +axio:mato:n suntaxeo:s ale:tho:n te kai pseudo:n, kai dunato:n kai +adunato:n, endechomeno:n te kai metapiptonto:n kai amphibolo:n kai +allo:n tino:n toioutotropo:n, oudemian oute chreian out' o:pheleian +tois politikois logois sumballomenas, eis goun he:done:n kai kallos +herme:neias, ho:n dei stochazesthai te:n sunthesin; taute:s men te:s +pragmateias apeste:n ktl." quibus uerbis cum dialecticam stoicae +syntaxeos rationem{6} cognoscimus, tum illo tempore unicuique qui de +uerborum constructione siue rhetor siue grammaticus scribere uellet, +primum doctrinam stoicorum in mentem uenire, illorum praecepta +circumspici, ab illorum studiis omnes huiusmodi quaestiones proficisci. + + Footnote 5: In his secutus sum Porphyrium ap. Amm. in Arist. + "p. herm." p. 104b Br. et Apoll. d. synt. I 8 p. 31 B. III 32 + p. 299. de pronom. p. 146. cf. Lucian. uit. auct. 21. R. Schmidt + l.l. p. 64. Prantl l.l. p. 439 sq. Steinthal l.l. p. 298. Suidas + u. "sumbama" nescio quem exscripsit non accuratius quam u. + "kate:gore:ma" Laertium Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam + esse diu intellectum est. Priscianus uero XVIII 4. II p. 211 H., + qui quidem locus tam turbatus est, ut neque a librariis ita + corruptum neque a scriptore rem tam male perspectam esse, sed + lectorem eumque non optime doctum haec adiecisse crediderim, ita + scribit: et sciendum quod has quidem constructiones quae per + nominatiuum absoluuntur, stoici "axio:mata" uel "sumbamata", id + est dignitates uel congruitates, uocabant, ut ego Priscianus + scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur, illas uero quibus + transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse + est cum nominatiuo etiam obliquum aliquem casum proferri, + "parasumbamata" dicebant, hoc est minus quam congruitates, ut + Cicero seruat patriam, quando uero ex duobus obliquis constructio + fit, "asumbama" id est incongruitatem dicebant ut placet mihi + uenire ad te, siue nominibus ipsis tamen seu uerbis hoc + exigentibus. uides hic non solum axiomata et "sumbamata" confundi, + uerum etiam transitiua uerba (de genere loquendi cf. XIII 23 + p. 15 H.) cum nominatiuo et accusatiuo, quae axiomata sunt, + "parasumbamata" dici. praeterea tertiae constructionis, quando ex + duobus obliquis fit, exemplum nullo modo aptum est, expectares + _pudet me illius_, uel tale quid. ceterum dummodo tali loco aliqua + fides habenda esset, a quibusdam stoicorum "asumbama" quod ab + aliis "elatton e: parasumbama" dictum est, quod eo est incertius, + quia appellatio pessime in rem quadrat. + + Footnote 6: Praeterea Dionysi loco euincitur, et illos Chrysippi + libros de rhetorica non egisse (rhetoricam uero stoici ad + dialecticam referebant L.D. VII 41), et si Dionysium bene elegisse + credimus quod in conscribendo opere adhiberet, in aliis quoque + libris hanc a Chrysippo esse neglectam, quod in plerisque factum + esse index ille confirmat Laertianus. + +Videamus nunc, paucis *de Varronis philosophia* praemissis, quae ratio +inter Alexandrinorum et Stoicorum grammaticam et libros de lingua +latina sit. Varro erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae +(Cic. Acad. post. I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque +probauit (Cic. epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae +lustris diligenter exposuit{7} (Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2). +Ciceronem qui academica et epistulas modo laudatas a.u. DCCVIIII +scripsit acriter inpugnat O. Mueller praef. Varr. p. V sq., quod ne +conpertum quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam +transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina eodem +tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum considerate +posuit. M. Tullium enim, licet antiquorum philosophorum graecorum +sententias paullo neglegentius et cuiuis proximo scriptori se dedens +exposuerit (cf. F. Schleiermacher kritik d. sittenl. p. 157. A.B. +Krische forsch. in alt. phil. I p. 33. 444 sq.) de amici et +condiscipuli (R. Kuehner Cic. in phil. mer. p. 38) sensu et cogitandi +ratione tam grauiter errasse idque publice professum esse, nemo +credet, qui magnum discrimen inter scholas illas fuisse putet. +Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla concesserat +auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec ratione cognosci et +perspici quidquam ab hominibus posse diu sustinuit ac defendit, deinde +de eiusdem infirmitate et peruersitate 'omnium philosophorum concursu' +conuictus, stoicorum decreta de conprehensione et adprobatione, ut +Ciceronem "katale:psin" et "sunkatathesin" uertentem sequar, adsumpsit +(cf. Krische l.l. p. 166 sq. Grysar d. academik. Philo u. Antioch. +p. 25) et hanc uiam ingressus eo usque processit, ut non solum +Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur (Cic. acad. post. +II 46, 143), uerum etiam 'si perpauca mutauisset, germanissimus +stoicus' fuisset (Cic. l.l. 43, 132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235). +nempe in philosophiae parte morali sibi constitit (Cic. l.l. 43, +133), in dialecticis autem non potuit stoicis primas non deferre, +quorum placita etiam in physicis probasse uidetur. cuius uiri +auditorem fidelemque sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime +mirum esse adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L. Krahner l.l. +p. 8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. roem. staatsrel. p. 51. C.H.I. +Francken fragm. Varr. quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p. +160) multa stoam redolent et in libris de lingua latina, quorum pauca +memorasse sufficiat. cum eis quae ibi leguntur de loco (V 14 p. 24) +conferas Zenonem apud Stob. ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3 +p. 186) Apollodorum apud Stob. l.s. I 9, 42, de igni (V 70 p. 76) +Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p. 1053 A, de motu solis +(VI 4 p. 186 sq.) Zenonem apud Stob. l.l. I 26, 3, de animae partibus +(VIIII 30 p. 476) Laert. Diog. VII 110. 157, quibus conlatis haec e +stoicorum mente scripta esse uidebis, et sic multa (cf. V 59 p. 64 +sq.) quae ad rerum naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia +ex eorum dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui +docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem +exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula +distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d. +redeth. p. 79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis +articulos, illa finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de +pron. p. 48); utrumque habet Varro VIII 45 p. 424, quorum alterum +parum ad linguam latinam accommodatum esse uides. stoicos secutus +quinque casus (VIII 16 p. 403){8} eorumque primum rectum posuit +(VIII 4 p. 393 cf. R. Schmidt l.s. p. 58) et ab eisdem temporum uerbi +descriptionem (VIIII 97 p. 529 sq.) mutuatus est (cf. Herm. Schmidt +doctr. temp. uerbi gr. et lat. I p. 14. R. Schmidt l.l. p. 68). sed +nec talia neque uestigia quaedam intimae dialecticae stoicae (cf. VI +56 p. 232 cl. Prantl l.s. p. 438. 519. X 59 p. 578. L.D. VII 53) ut +recte de libris nostris iudicemus sufficiunt. nam stoici in multis +rebus grammaticis auctores erant; quorum inuenta omnes grammatici +probarent et Varronem in his rebus in uniuersum eorum praeceptis +obtemperasse supra uidimus. + + Footnote 7: Non recte L. Krahner de Varronis philos. p. 3 + Ciceronem illius libro de philosophia (Augustin. l.l. XVIIII + 1, 1) usum esse et academicorum sententias illius uerbis + introduxisse sibi persuasit. nam primum si res ita esset, + Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit _quaero cur cum + multa scribis *genus hoc praetermittas*,_ de rebus + philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem I 2, 8 + saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil de + philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere + ut l.l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus + latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo + Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime + A.B. Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845 + p. 175 iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro ab + Augustino seruatum libro Tulliano de finibus quinto + respondet, post annum igitur 709 scriptum esse oportet (cf. + N. Madvig praef. Cic. de finib. p. LVIIII). + + Footnote 8: Verba sic leguntur in codice Florentino quantum + sciamus _propter eorum qui *dicuntur* sunt declinati casus, + uti is qui de altero diceret, distinguere posset cum uocaret + cum daret cum accusaret, sic alia eiusmodi_ (Sp., _eiusdem_ + F) _discrimina, quae nos et Graecos ad declinandum duxerunt. + sine controuersia sunt quinque._ legendum _propter eorum qui + *dicunt naturam*_ (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec + superioribus 14 p. 402 respondeant _in sua discrimina + declinantur (nomina) aut *propter ipsius rei naturam* de qua_ + (_quo_ F) _dicitur, aut *propter illius, qui dicit.* propter + ipsius rei discrimina aut ab toto aut a parte_ e.q.s., quo + loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam, + illius qui dicit naturam transit, aliter statuit G. Schoemann + l.s. p. 13 n. 2. secuntur haec _quis uocetur ut Hercules, + quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem, + a quo uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius + uocetur ut Herculis._ mirabere non quinque sed sex casus + proferri, quod eiectis uerbis _a quo uocetur ut ab + Hercule_ tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda sunt. + primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera + _cum nocaret, cum daret, cum accusaret_ coniuncta et a + Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de + eo qui _uocetur_ agi debuit, sed de eo qui _vocet_, propter + cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec + casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum + perstringit abhorret. + +Rationem et *consilium totius operis* perpendentibus longius nobis +progrediendum est. quod ad argumentum attinet, eas quaestiones +tractandas M. Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges +spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem +proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes +conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et +principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea, quae +uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem singulas +hexades in triades diuisit, quarum prima leges generales; altera +copiam uerborum percenseret quod quamquam de prioribus tantum constat +nescio an de omnibus probabile sit. hoc consilium adparet non minus ad +philosophos quam ad grammaticos pertinere scriptoremque utriusque +partis disputationes suum in usum conuertisse exspectari potest.{9} et +profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum praecepta eo +modo memorantur, uel significantur, ut omnis dubitatio tollatur. +Priore triade hexadis primae, quae de etymologia est, cum priuati +simus, tamen ex altera stoicorum placita illic quoque fundamentum +fuisse efficitur. scribit enim Varro V 7 p. 18: + nunc singulorum uerborum origines expediam, quorum quatuor + explanandi gradus. primus is (Muell. in F.) quo etiam + populus uenit, quis enim non uidet, unde aurifodinae et + uiocurus? secundus quo grammatica ascendit antiqua, quae + ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit uerbum, quod + confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui 'rudentum + sibilus', hic 'incuruiceruicum pecus', hic 'chlamyde + clypeat brachium'. tertius gradus, quo philosophia + ascendens peruenit atque ea quae in consuetudine communi + essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum uicus + uia. quartus ubi est aditus ad initia rerum (Vertran. + regis F.), quo si non perueniam, scientiam ad opinionem + aucupabor, quod etiam in salute nostra nonnunquam facit cum + aegrotamus medicus. quodsi summum gradum non attigero, + tamen secundum non praeteribo, quod non solum ad + Aristophanis lucernam sed etiam ad *Cleanthis* lucubraui. +et VI 1 p. 183: + in hoc (libro) dicam de uocabulis temporum et earum rerum, + quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut + sedetur ambulatur loquontur. atque si qua erunt ex diuerso + genere adiuncta, potius cognationi uerborum quam auditori + calumnianti geremus morem. huius rei auctor satis mihi + *Chrysippus* et *Antipater* et illi in quibus, si non + tantum acuminis at plus litterarum, in quo (cf. A. Nauck + Arist. Byz. fr. p. 269. L. Spengel Emend. Varr. p. 7) est + Aristophanes et Apollodorus. +quae cum demonstrent praeter grammaticorum Varronem etiam Cleanthis +'quasi maiorum gentium stoici' (Cic. acad. post. II 41 126), qui +scripsit "peri tou logou" libros tres (L.D. VII 175), Chrysippi, +Antipatri Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui "peri lexeo:n kai +to:n legomeno:n" disputauit (L.D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip. +Tars. p. 69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum +uerborum originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo magis +eisdem eum usum fuisse in triade priore, qua philosophicae etymologiae +rationes examinandae erant? De analogia et anomalia declinationum, quas +secunda hexas tractat, 'Graeci Latinique libros fecerunt multos' (VIII +23 p. 408), et minus necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros +confugere. nihilo minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de +anomalia Varronem hausisse testantur prima libri noni uerba: + ... in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus + *Chrysippo* homine acutissimo, qui reliquit "peri + ano:malias" IIII libros, contra analogian atque Aristarchum + est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius + uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de + inaequabilite cum scribit sermonis, propositum habet + ostendere similis res dissimilibus uerbis et dissimilis + similibus esse notatas, id quod est uerum, et Aristarchus + de aequabilitate cum scribit [_et de_ add. F], uerborum + similitudinem quodammodo (Sp. _quarumdam_ F) in + declinatione (Sp. _inclinationes_ F) sequi iubet, quoad + patiatur consuetudo.{10} +e quo argumento librorum Chrysippeorum facilis est coniectura, huic +Varronem quae libro VIII 34 p. 417-43 p. 423 de eadem re disputat +debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod nunc non persequor. +In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos confugere, qui se huic +disciplinae darent Dionysi Varrone aetate paullo posterioris +scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur etiam Varro sequi +debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim libros inpleuerit, si +uberrimam materiam et ingentem librorum a Chrysippo conscriptorum +molem reputaueris. habemus autem praeter ipsius Varronis dispositionem +supra indicatam certum testimonium libro XXIIII talia exposita fuisse, +Gellius enim scribit noct. att. XVI 8, 6 _sed M. Varro de lingua +latina ad Ciceronem quarto uicesimo expeditissime ita finit +'proloquium est sententia in qua nihil desideratur'_ (cf. l.l. VI 56 +p. 233). Ex illo autem commentario L. Aeli 'stoici'{11} qui Varronis +magister erat *de proloquiis*, quem Gellius paullo ante memorat, uides +quantum absit, ut haec studia aliena a M. Terentio iudicemus, sed cum +potius magistri exemplo incitatum diligentius in rem inquisiuisse. +Huius argumenti natura et proprietate etiam factum est ut et +grammatici posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius +prodiit, hos libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent. + + Footnote 9: Varronem plerumque graecos scriptores secutum + esse iam perspexit, licet rem immodice auxerit, Christoph. + Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum historia + (Basileae 1554) libro quinto (p. 271) sic scribit + 'conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit + similitudine studiorum cum M. Tullio coniunctus M. Varro, + a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est + argumentum' e.q.s. + + Footnote 10: In hoc loco scribendo L. Spengelium de emend. + rat. libr. Varr. de l.l. p. 9, qui olim de eodem loco in + Iahni annal. 1834 p. 7 egerat, secutus sum praeterquam quod + simplicius uidebatur e codicis uerbis _similis res + dissimilibus uerbis et dissimilibus similes esse uocabulis + notatas_ id quod supra posui efficere, quam quod Spengelius + uoluit [_similis_] _res dissimiles similibus uerbis, et + dissimilibus similes esse_ [_uocabulis_] _notatas._ addo quod + _IIII libros_ (cod. _lei libri_) Laerti Diogenis codicibus in + indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur. habet + enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon. + 253 saec. XII "peri te:s kata lexeis ano:malias pros dion + a b g d", cod. Laurent. plut. 69, 35 "peri tou kata tas + lexeis ano:malias pros dio:na a b g d", cod. Menagii + "a b g", Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit "sigma'" e + Varrone ubi olim _sex libros_ legebatur. + + Footnote 11: Cic. Brut. 56, 205: 'fuit L. Aelius omnino uir + egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque + eruditissimus et Graecis litteris et Latinis antiquitatisque + nostrae et in inuentis rebus et in actis scriptorumque + ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro noster + acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans + omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris + explicauit. sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem + nec studuit unquam nec fuit.' + +Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit. potissimum +sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo atque in reliquis +libris grammaticorum stoicorumque placita refutauit uel probauit uel +correxit. paucissimae relliquiae extant nec tales e quibus effici +quidquam possit, sed non nullius momenti in hac re Augustini{12} +libellus est, qui inscribitur 'principia dialecticae'. Augustinus quem +Varronis scripta ardenti studio lectitasse constat (cf. L. Krahner de +Varr. antiq. libr. p. 31, Francken l.l. p. XV sq.), cum postea nimia +pietate haec studia contemneret, ita scripsit + et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas + liberales uocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum + seruus per me ipsum legi et intellexi quoscunque legere + potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset, + quidquid ibi uerum et certum esset +(confess. IIII 16, 30. I p. 123 ed. congr. St. Maur.), eumque in his +quoque studiis, cum undecunque libros corriperet, Varronem non +neglexisse per se probabile est. libellum ipsum inspicienti e +stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad eorum doctrinam +explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II p. 166 ed. Venet. +p. 566 ed. Lips.) ab Rudolpho Schmidtio adhibitus est, qui quae de +etymologia ibi docentur, e Varronis libris de eadem re (libris II-IIII +de lingua latina) fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur. +primum enim e ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana +notanda sunt, aliaque illis tam sunt similia ut ab eodem scriptore in +libris qui perierunt profecta uideantur.{13} deinde principia +etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum unusquisque facile +uideat non multis expono. praeterea argumentum eodem modo ac Varro in +libris nostris diuidit Augustinus: _ergo omne uerbum propter id quod +sonat quattuor quaedam necessaria uocat in quaestionem originem suam +uim declinationem ordinationem._ uis enim uerbi quam arte cum eius +origine conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia +triade Varronem locutum esse ostendunt quae V 2 p. 13 dicit, +Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum libros +consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum reliquis +Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit Priscianus doceat +_consequentia ordinationis id est casus casibus et genera generibus et +numeros numeris et personas personis et tempora temporibus congrua +disponere_ (XVII 185 II p. 200). denique si unicus terminus, quo +Varronem in libris syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus, +*proloquium* his recurrit, quod uerbum praeter Martianum Capellam et +Arnobium nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p. 262 +Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis +coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae ingenium +Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam. Ad syntaxin +inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca tantum de uerbis et +sententiis simplicibus coniunctisque ad firmandam dispositionem suam +praefatus est. plura de etymologia discimus de qua infra dicam. Sed +hic facile aliquis obiciat, ne confidentius loquere! cum enim +Martianus Capella IIII 338 Kopp. p. 97 Grot. non solum eandem totius +argumenti dispositionem atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam +in eius disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam +multo breuius legantur, quae Augustinus profert,{14} praeterea autem +et hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p. 415 cf. F. Ritschl quaest. uarr. +p. 7) et illum (IIII 335 p. 97 cf. C.F. Hermann praef. ed. Kopp. +p. XX. Ritschl l.l. p. 5) Varronis disciplinarum libris usum esse +constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro disciplinarum de +dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita non neglecta esse +uideantur{15}? neque sine specie quadam probabilitatis haec +opponuntur, praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno +Varronis libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit, +nam quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua +latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in hac +(libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa disputatio de +etymologiis offendet nescio an singularis consensus, quem supra +exposui, cum libris de lingua latina hanc dubitationem tollat. ne +autem nihil profecisse uideamur, si hoc concedere prorsus recusas, +unum adicio. Varronem libros disciplinarum multis annis post illos de +lingua latina scripsisse demonstrauit Ritschelius l.l. p. 57, quamuis +L. Mercklin (philolog. IIII p. 427) dissentiat; in his igitur sine +dubio quae ipse summa industria multaque meditatione congesserat non +neglexit, sed retractata passimque mutata et admodum contracta suum in +usum conuertit, id quod etiam in aliis libris eum fecisse infra +monebo. utcunque igitur statuis, quamquam prius illud mihi multo magis +arridere tacere nolo, iure nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis +de lingua latina posuisse concedes. + + Footnote 12: Episcopi Hipponensis enim hoc opusculum esse + demonstrauit Prantl l.l. p. 666, quamquam id C.F. Webero + proleg. in Augustini art. gramm. p. 1 non persuasisse uidetur. + addere potuit in libro de magistro quem patrem breui post + illud scripsisse constat (cf. Augustin. retract. I 12) + nonnulla recurrere quae in illo libello leguntur ut V 12. 16. + Tom. I p. 679. 682 ed. congr. S. Maur., unde apparet + dialecticam illic expositam re uera Augustinum amplexum esse. + + Footnote 13: Apud Varronem recurrunt ueriloquia _urbis_ V 143 + p. 145 _horrei_ V 106 p. 109 _putei_ V 25 p. 41. uiolentum + apud Augustinum a _ui_, ab eodem _uis_ uiolare VI 80 p. 256, + et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen + uitis uietus, ab ipso _uis_ V 62 p. 68 uincire uinclum uiere, + V 37 p. 38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf. + Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius _uiae_ origo, quod + V 35 p. 37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non + respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum + grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone + cf. Mueller praef. Varr. p. VII. quae praeterea apud + Augustinum occurrunt _lucus bellum foedus_ e.q.s. in libris + nostris non explicantur.--Breuiter moneo locum V 22 p. 31, + qui multos uexauit, nuper Ludouicum Oxe de Varr. etymolog. + quibusd. p. 22, et in codice ut tradunt ita legitur _Vias + quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod + agendo teritur_ e loco s. s. V 35 p. 37 illuc inlatum et + quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod + neminem uidisse miror. + + Footnote 14: August. l.l. p. 48E: 'ea quae una defintio + potest includere uniuoca uocantur: illius autem, quae sub uno + nomine necesse est definire diuerse, aequiuoci nomen est'. + p. 49C: 'haec sunt igitur uniuoca, quae non solum nomine uno, + sed una etiam eiusdem nominis definitione clauduntur, quamuis + et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui + possunt.' Mart. Capella IIII 355 p. 103 sq. 'aequiuocum est + quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem + definitio, ut leo ... uniuocum est, quando duarum uel plurium + rerum unum nomen est et definitio.' + + Footnote 15: Cassiodor. de artib. et discipl. liber, p. 536b + Garet: 'dialecticam uero et rhetoricam Varro in nouem + disciplinarum libris tali similitudine definiuit: dialectica + et rhetorica est quod in manu hominis pugnus adstrictus et + palma distensa, illa breui oratione argumenta concludens, + ista facundiae compos copioso sermone discurrens, illa uerba + contrahens, ista distendens'. cf. Isid. orig. II 23, 1. + a Zenone haec Varronem transtulisse Cassiod. l.l. p. 531b + Sext. Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu + sunt, quibus illud confirmetur. + +Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de enuntiatis +simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam aut inplent aut +non inplent (fr. 32*). quae inplent iterum affirmari possunt aut +nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum, coniunctione postremo +dixit. haec stoicorum "lekta ellipe:" et "autotele:", "axio:mata hapla" +et "ouch hapla" esse uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi +persona praeter uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus +uerbis ponitur, prima et secunda persona in coniunctis _quae simplicem +non habent significationem_ (cf. Mart. Cap. IIII 388 p. 118), nam ego +et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de stoicis non +diserte memoratur{16} ex eorum placitis necessario manat, ut in hac +quoque re illos Varro secutus sit. + + Footnote 16: Hoc moneo propter Carolum Prantl l.l. p. 667 + qui id a stoicis alienum putat. Laertius autem Diogenes + (VII 63) scribit: "ellipe: (lekta) men oun esti ta + anapartiston echonta te:n ekphoran hoion 'graphei'; + epize:toumen gar tis?" quod cum in prima et secunda persona + absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter has et + illam fecisse stoicos sequitur. + +Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit, conici +uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus obliquis et +uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta sint, altera de +proloquiis simplicibus et conpositis disputasse, quod conuenit cum +stoicorum diuisione in "lekta ellipe:" et "autotele:". neque e Gelli +libri XVI capite octauo sequitur (fr. 36), in fine demum libri XXIIII +proloquia tractata esse, quod quomodocunque rem disposuerit fieri +potuisse nego. quare quod Gellius adicit, Varronem "axio:mata" alias +profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio (l.l. p. 5) +ad dialecticam sed ad ipsos libros de lingua latina referendum duco, +ut his uocibus promiscue, ut in aliis terminis fecit, usus sit. +*profatum* enim, quantum sciam, apud nullum scriptorem, *proloquium* +apud Augustinum et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica +legisse constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed +longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se +inspectis dialecticorum "eisago:gais", ut de axiomatis a M. Varrone +profata uel proloquia adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium +L. Aeli de proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque +illud memoratum uiderat (cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. in +Fleckeiseni annal. supplem. III p. 646), sed eo reperto nihil inde +didicisse et ad Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam +definitionem Chrysippi "axio:matos" (cf. L.D. VII 65), deinde eam, quam +Varro de proloquio in libro 'de lingua latina ad Ciceronem quarto +uicesimo' protulit. secuntur, interiectis quibusdam proloquiorum +exemplis et axiomatis descriptione apud stoicos usitata iterumque +nominato Varrone (ut de Ciceronis "axio:matos" uersione ex disp. +Tusculanis I 7, 14 petita taceam), "axio:mato:n sunne:mmenou +sumpeplegmenou diezeugmenou paradiezeugmenou" explicationes, adiectis +interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante +significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit, ad +eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est, num +utramque quam profert proloquii "sune:mmenou" et "sumpeplegmenou" +uersionem Varroni an fortasse alteram Aelio debuerit. duo in promptu +sunt quibus haec suspitio confirmetur. primum enim Gellium has +interpretationes non de suo addidisse, quod hominem philosophiae non +ignarum fecisse facile contendas, inde conligendum, quod "axio:ma +diezeugmenon", quod ipse (V 11, 8) 'diiunctiuum' appellat, nostro loco +'disiunctum' uertitur. alterum est, quod proloqui "paradiezeugmenou", +stoicis ut uidetur adhuc ignoti (cf. Prantl l.l. p. 448. 605), +uersionem omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua sponte +apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius +"paradiezeugmenou" usu admoniti, ne quid audacius Varroni adscribamus, +num ex reliquis quidquam ad eum referendum sit, in medio relinquimus. +qui uero sciunt in his rebus exempla non nullius momenti esse et idem +proloqui conexi exemplum _si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur_ hic et +in Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla +fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum +existimabunt. in libro XXIIII igitur de proloquiis conpositis +agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae +hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim de proloquiis +dixisse, in posteriore ad singula explicanda profectum libro XXIII +proloquia simplicia, libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum +uel nescio quid tractasse. sed haec pro certis non uendiderim. + +Transeo ad priores libros. *Hexas prima*, ut saepius dixi, de +etymologia scripta erat, et libri tres 'priores de disciplina uerborum +originis, posteriores de uerborum originibus'. priorum 'in primo +uolumine est' ut ipsa Varronis uerba ponam (VII 109 p. 389) 'quae +dicantur, cur "etumologike:" neque ars sit neque ea utilis sit, in +secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis sit, in tertio quae +forma etymologiae'. primo igitur libro contra stoicos et grammaticos, +qui eorum uel similia praecepta sequebantur, altero ex eorundem mente +disputauit, tertio suam de re sententiam exposuit. praeclara sane +dispositio! Studia etymologica stoicorum (cf. K. Lehrs de Aristarchi +stud. hom. p. 340. R. Schmidt l.l. p. 21. Ch. A. Lobeck de antiphr. +et euphemismo in actis societ. gr. II p. 293 sq. C. Wachsmuth de Crat. +Mall. p. 13. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 323) ex interioribus +linguae rationibus, quas probabant (cf. p. 5) pendebant eorumque usum +in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut nihil fere inter eos +intercedat discriminis. et paullatim efflorescente arte, quod iam +Plato in Cratylo ioco serioque adgressus erat, certas deriuandi leges +proposuerunt, quibus ni mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet +ducere potuerunt. et apud Varronem, ne in reliquis commorer, et +interiorum rationum et certarum legum specimina, quae satis esse +uidentur, deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia +in uniuersum, ut initio octaui libri (3 p. 392--24 p. 409) de +declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V 2 p. 13 dicit + cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a qua re et in + qua re uocabulum sit impositum--itaque a qua re sit + pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in + qua re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non + debet pertendi et pertendit pertinaciam esse, quod in quo + oporteat manere, si in eo perstet, perseuerantia--priorem + illam partem, ubi cur et unde sint uerba scrutantur, Graeci + vocant "etumologian", illam alteram "peri se:mainomeno:n". +ipsa etymologiae inpugnatio in duas partes diuisa erat, ut liber +octauus (25 p. 409), altera erat generalis, cuius nullum uestigium +indagaui, altera singula crimina amplexabatur. quae crimina (V 3 +p. 14) tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis +inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo inposita, +quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa uerba commutatis +litteris obscurantur; deinde a linguarum diuersitate: non omnis origo +est latinae linguae e uernaculis uerbis; denique a ui uerborum: multa +uerba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant. haec omnia +multis exemplis inlustrauit, qualia facile in libris sequentibus +inuenies. neque deerant puto querelae ut (V 5 p. 15) + uetustas pauca non deprauat, multa tollit. quem puerum + uidisti formosum, hunc uides deformem in senecta. tertium + saeculum non uidet eum hominem quem uidit primum. quare + illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio fugitiua, + secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere nequit. + +*Libro altero* contra etymologiae praestantiam praedicauit et eodem +modo quo libro nono opinor primo quae ad uniuersam etymologiam +spectarent, deinde singula crimina 'et ea quae in priore libro essent +dicta et ea quae potuissent dici' (VIIII 7 p. 461) perlustrauit. In +priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque +manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae +praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere +probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio explicari +potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res (nam res et +uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam cum sono uerbi +ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor. huc igitur referendus +uidetur Noni locus (p. 450 M. gannire) de animalium uocibus. talia +uerba _quasi cunabula uerborum esse_, dixit _ut sensus rerum cum +sonorum sensu concordaret_. in rebus quae non sonant similitude tactus +ualet, ut lene lenem crux asperum sonum habet. inde ad rerum +similitudinem progrediendum esse putauit, deinde ad uicinitatem +quandam, cuius multos modos enumerauit, fieri per efficientiam et +effectum, per id quod continet et continetur, a parte totum et a toto +partem, immo per abusionem. postrema ratio progressus ad contrarium +est, sed hanc adamasse Varro non uidetur. permultorum uero uerborum +originem ostendi non posse Varro concessit, ut Augustinus in his +quoque eum sequatur, quod eum concessisse et mediae uiae, quam in +libro decimo elegit, exemplum (79 p. 588), et non pauci loci librorum +etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse +postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in libro +praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam initio libri +septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia de analogia et +anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc illam causam +defendisse censendus est, sed duobus partibus constitutis quasi +arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse uoluit. + +Suam denique sententiam in *libro tertio* explicauit, etymologiam, ut +ex libris sequentibus uidere licet, multis quidem difficultatibus et +exceptionibus inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et +praeceptis niteretur. huc igitur pertinent haec (V 6 p. 17): + + in consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit + facta qui animaduerterit, facilius scrutari origines + patietur uerborum, reperiet enim esse conmutata, ut in + superioribus libris ostendi, maxime propter bis quaternas + causas. literarum enim fit demptione aut additione, et + propter earum adtractionem aut conmutationem, item + syllabarum productione.... +loco in codice ita mutilato ex parte O. Mueller succurrit, qui recte +membrorum aequabilitatem secutus, _aut correptione_ additit et lacunam +homoeoteleuto ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a +syllabis ad litterarum transpositionem scriptorem rediisse, quod +O. Mueller putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod +facile in mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum 'aspiratio aut +uoculatio' quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro accentu +usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in sequentibus libris +profert, utrumque nusquam adhibetur. ne 'syllabarum demptio aut +additio' uel 'transpositio aut conmutatio' quidem, quae in prioribus +legibus de litterarum mutationibus plane generaliter datis, +conprehensae erant, accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum, +quorum origines explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi +uidebitur, nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis +latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba dico +conposita, quae iam Plato in Cratylo (p. 425 A. p. 434 A. cf. schol. +in Crat. p. 43 Boiss. p. 1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus +est et Aristarchus (Charis. p. 117, 4) in analogiae regulam recepit. +Varroni non modo uocabulo 'conpositicia' (VI 55 p. 232) uel +'conposita' (VIII 61 p. 436) nota erant, uerum etiam duo talium +uocabularum genera distinxit, simpliciter conposita et ea, quae e +duobus, uocabulis uel altero uel duobus plus minus mutatis breuiatis +contractis orirentur, ut loci infra scripti docent: V 141 p. 143 _ab +aedibus et faciendo maxume aedificium_; V 176 p. 176 _detrimentum a +detritu ... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter +se trita et deminuta_; V 178 p. 177 _manupretium a manibus et pretio_. +et sic permulta praecipue in extremo libro quinto. alterius generis +haec sufficiant exempla: V 171 p. 171 _septem a septem et uncia +conlisum_; V 37 p. 38 _uineta ac uineae a uite multa_; X 81 p. 589 +_quod uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam, +item media extrita syllaba, coactum est nequam_. quam ob rem hoc genus +in illa regula praetermitti posse nego et Varronem _denique +uocabulorum conpositione aut conlisione_ scripsisse censeo. nihili in +hac re est, quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p. 222 +_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde eligere +possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum +nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium._ nam horum +temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad artem dirigere +didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta esset. + +Altera triade, quae seruata est, 'de uerborum originibus' agitur, +primo libro (VII 110 p. 389) de uocabulis 'locorum et earum rerum quae +in locis esse solent', secundo 'quibus uocabulis tempora sint notata +et eae res quae in temporibus fiunt', tertio 'in quo a poetis sumpta +ut illa dixi in duobus libris de (_om._ F.) soluta oratione'. de his +pluribus disputare non magis huius loci est, quam de prima triade +alterius hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius +libro primo exposuit 'quae contra similitudinem declinationum +dicantur', altero quae 'contra dissimilitudinem', tertio 'de +similitudinum forma' (VIII 24 p. 409), quae diuisio cum dispositioni +librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109 p. 389), iam hic +expectamus, alteram{17} triadem eodem modo illius hexadis triadi +secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter uerba +temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod confirmabitur si +diuersas orationis diuisiones a scriptore in libro decimo, quo suam de +analogia sententiam explicat, propositas examinauerimus. duae enim +sunt quae in censum ueniunt{18}. prioris hae partes sunt (X 15 p. 552. +51 p. 574. VIII 21 p. 406): uoluntas hominum quae est inpositio +uocabulorum, natura quae est declinatio uocabulorum quo decurritur +sine doctrina, uoluntatis et naturae coniunctio. inpositionem in his +libris non neglectam esse uel inde euincitur, quod analogiam quae in +etymologia ualet, in libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et +quod scriptor ipse 'de utriusque generis declinationibus' (VIII 24 +p. 408) actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis +librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret, non +usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis et +naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5 p. 394. X +51 p. 574 al.) et id docet, quod ita libro tertio primi et secundi +libri disputationes recoquere coactus fuisset. accedunt grammaticorum +testimonia ex libro undecimo, quae de declinatione non de impositione +agunt. Restat igitur altera diuisio saepius obuia (X 17 p. 553. VIII +31 p. 476. VIII 44 p. 424. VI 36 p. 215), quae summa{19} partium +orationis apud Varronem conprehensio est. ea distinguit quattuor +uerborum genera quae habeant casus, quae tempora, quae utrumque, quae +neutrum. hanc cum in priore quoque triade ubicunque non generalem +doctrinam sed singula tractat, naturam secutus orationis, constanter +adhibeat (locis supra significatis, in libro nono lacuna pleraque +deuorauit{20}), eadem etiam in posterioribus libris quibus singillatim +analogiarum genera persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro +undecimo uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod +confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p. 401): _cum de his nomen sit +primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et reliqua +posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina) quare de eorum +declinatione quam de uerborum ante dicam_, quae quamquam alia +occasione dicta generalem sententiam continent. ne uero quis miretur, +quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus grammaticis minus curae +erant, totum librum dederit, cum libro decimo (31 p. 562 sq.) et nono +(95 p. 527), (in octauo haec interciderunt) breuissime de eis agat et +nullae fere huius argumenti relliquiae apud grammaticos extent, +monendum est de eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et +Varronem tribus locis (VII 90 p. 368.{21}) VIII 20 p. 416. X 33 +p. 563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris diligenter +se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora habent in +transcursu si omnino tangebantur, participialia uero non totum librum +XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58 p. 434) aut cum +uerborum (ut VIIII 110 p. 537) analogiis coniuncta fuisse, pro certo +sumere possumus. contra hic liber sine dubio de illo dicendi genere +erat, quod in libri decimi dispositionibus fere ubique (70 p. 583. 73 +p. 586. 74 p. 586. 42 p. 568) seiungitur et premitur, declinationes +dico obsoletiores et rariores quibus poetae utuntur, quae ibi eodem +modo explicabantur, ut libro septimo poetarum uocabula exposita esse +scimus. + + Footnote 17: Recte uidit O. Mueller praef. p. L. ad hos + libros referenda esse, quae 'de copia uerborum' (VIII 2 + p. 392. 20 p. 406) Varro promittit, eosdemque indicari + 'libris qui de formulis uerborum erunt' (X 33 p. 536) quod + alterum testimonium M. Hertz (philolog. klin. streifzug + p. 31) de libris XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum + contextu ibi de declinationibus actum iri intellegitur. + + Footnote 18: Reliquae sunt hae: uerba quae declinantur et + quae non declinantur (X 14 p. 551), uerba uernacula + aduenticia notha ex peregrinis nata (X 69 p. 582), analogia + quam sequitur populus singuli e populo (X 74 p. 586), + consuetudo qua antiqui usi sunt qua nunc utimur qua poetae + utuntur (X 73 p. 585), quas omnes non aptas esse argumenti + indoles et mos scriptoris in libris etymologicis conspicuus + docent. + + Footnote 19: Duae diuisiones sese excipiunt VIII 44 p. 424 + _oratio secanda ut natura in quattuor partis, in eam quae + habet casus et quae habet tempora et quae neutrum et in qua + est utrumque. has uocant quidam appellandi dicendi + adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor, dicendi + ut scribo et lego, iungendi ut et et que_ (M. _utque_ F), + _adminiculandi, ut docte et commode._ quae diuisiones inter + se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi partes ambae + nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem Varro + debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p. 511) indicatis: + _quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas esse + partes orationis, cetera uero *adminicula uel iuncturas* + earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et trabes, cetera + autem id est stuppa et claui et similia uincula et + conglutinationes partium nauis, non partes nauis dicuntur._ + quarum altera parte eique coniunctis quae non exscripsi, num + Ammonium (in Aristot. "p. herm." p. 99a Br.), aequalem sibi + scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore quaestionem + tetigerit, incertum est. uerisimile autem est philosophos + illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis facientes. + Aristotelis (cf. Steinthal l.l. p. 257) sententiam Dio + excoluit (VIII 11 p. 400) _quorum generum declinationes + oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in tris + diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae + adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae + neutrum. de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit, + uocabula et uerba, ut homo et equos, et legit et currit._ + hanc igitur diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit + quode Elink Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p. 9 + disseruit nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in + duas partes iungendi nimirum et adminiculandi discribitur, + quae itaque paullo magis est explicata, secundam Varronis + esse censeo. Sed etiam prima Varronis diuisio orta est ex + Dionea, adiecta parte quae utrumque habet. quare, quamuis non + prorsus accurate, tamen non ita neglegenter (cf. Schoemann + l.l. p. 14) Varro locutus est, cum *has* ad *quattuor + partes* generales non ad proxime antecedentes singulas + referret. + + Footnote 20: Vt hoc melius intellegatur simulque aequabilitas + librorum VIII et VIIII nec in editis exemplaribus nec in + O. Muelleri dispositione satis conspicua oculis subiciatur, + eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec + + VIIII 1-6 praefatio VIII 1-24 + 7 dispositio sequentium 25 + 8-35 consuetudo--ratio + 36-39 A. pars generalis. 1. praefatio + 40-44 2a de similitudine 39-43 + 45 2b analogia ubique aut nusquam 37-38 + 46. 47 2c de delectatione 31. 32 + 48 2d de utilitate 26-30 + lacuna 49-54 2e analogiae leges 33-36 + 55-62 3a declinatio sexus 46. 47 + 63-69 3b decl. multitudinis 48 + 70 lacuna 3c decl. casualis (in uniu.) 49 + | B pars specialis. dispositio 44. 45 + | I uerba iungendi adminic. lacuna in fine libri + lacuna | II 1 articuli 50. 51 + | 2 pronomina lacuna in fine libri + lacuna 71 3 uocabula. a. decl. nominandi 52-62 + 72. 73 3b decl. augendi 75-78 + 74 3c decl. minuendi. 79 + 75-88 3d decl. casualis (de sing.) 63-74 + 89-94 4 nominum decl. 80-84 lacuna + 95-110 III uerba temporalia quae reliqua deuorauit + + Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita + respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione + reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de + analogiae legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus + tractandam ibi in fine huius partis positam esse. + expositionem uero de sexu numero casu (A 3) in libro VIII + principio partis alterius positam, in libro VIIII ubi + lectores e libro octauo extremo nouerunt (cf. Mueller + p. XXXXVI) praeter nomen et uerbum analogias non esse (cf. + VIII 9 p. 398. X 79 p. 588) priori parti statim esse addita. + Altera pars (B) ab eadem in libro VIII eo discedit ut quae + minoris momenti sunt, aut praemittantur, ut particulae (I) et + articulis adiecta pronomina II 2 (hoc autem factum esse + apparet ex eo quod deinde nusquam memorantur) aut inter + grauiora interponuntur, ut declinatio augendi et minuendi + (II 3b. c). Lacunae autem, quas inter paragraphos 48 et 49, + 70 et 71 subtili usus iudicio Mueller indagauit, in eodem + codice ortae sunt, quo transpositio V13 p. 33 sq. facta est + (cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846 p. 142. ueb. d. kritik + d. buech. de l.l. p. 10); in hoc enim quae leguntur VI-41 + p. 40 quinque explebant folia, quorum singula circiter + MMCCCXXXX litteras conplectebantur (Spengeli in hac re + editione usus sum), quae uero leguntur IX 49 p. 490-70 p. 508 + circiter I*C*CMDCCCC litteras conprehendunt, tribus igitur + illius codicis foliis (MMCCC litterarum) scripta erant. + + Footnote 21: Hic enim scribendum esse _cape unde accipe sed + hoc in proximis libris_ (_proximo libro_ F) _retractandum_ + mecum censebis, si hoc de libro octauo dici non potuisse + Varronemque constanter ad 'libros' plurali numero lectores + relegare et saepissime in his libris uocabulorum exitus + corruptos esse reputaueris. + +Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, *de relliquiis huc +referendis* dicendum est. ad librum undecimum omnia apparet pertinere, +quae ex libris de lingua latina, certo libri numero non addito, +laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant. his praemissis ad +fragmenta grammatica apud Charisium obuia transeo, quem omnia fere +Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere constat (H. Keil praef. +gramm. lat. uol. I p. XXXXV. W. Christ Philol. XVII p. 120. +A. Schottmueller de C. Plini Secundi libr. gramm. p. 7), nec minus +Romanum, e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea +pars in qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini +libris de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis +excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua latina +disertis uerbis{22} laudat et non nisi hos e libris Varronianis, +praeterquam quod semel (uel bis) 'libro IIII de utilitate sermonis' in +re singulari usus est, et ex libro de sermone latino quinto _later +lutum iugmentatum_ (sic scripsi pro _iugmenta_) uerba ni mirum non +doctrinam grammaticam excerpsit, si alter locus Plini est (cf. +Schottmueller l.l. p. 42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni +debet libris de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio +praecipue uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p. 53, 17. +78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char. p. 73, 13 de +deminutiuis habet conlato Pompei commento artis Donati p. 154 e Plinio +fluxisse probabile, e Varronis libro XI hausta esse certum est (cf. +L. Lersch sprachphil. d. alt. I p. 196), cum quibus locis artissime +cohaerent excerpta Pompei p. 143. Cledon. p. 1897P. cum uero +praeterea Romanus Varrone laudato proferat p. 58, 17, quae de l.l. V +118 p. 131, et p. 104, 13 quae Priscian. VII 55. I p. 333 e libris de +l.l. esse docent, etiam reliqua quae cum eorum argumento conuenire +uidebantur huc traxi, quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur +non esse conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis +frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare +quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id unice +uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia quibus +innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo fieri possit +inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis quam paucissima +tamquam incerta relinquas et pro indole et ratione uariorum operum +singula eis adscribas libris in quorum quadrant argumentum. de quibus +autem ne sic quidem constare quodammodo uidebatur, ea ad calcem +conposui. + + Footnote 22: Laudat Plinius librum XI p. 131, 18. 141, 30 + (cf. Schottmueller l.l. p. 41). p. 142, 21, librum XIII + p. 105, 14. p. 139, 15, librum XXII p. 142, 20. praeterea e + Plinio fluxit locus p. 106, 2 (cf. Schottmueller p. 43), quem + in libri de l.l. octaui ea parte quae intercidit fuisse + uidit O. Mueller praef. Varr. p. XXXXVII. ex eodem Plinio + librum XI hausisse Romanus p. 80, 3 cl. Pompei p. 154 Char. + p. 37, 13 uidetur. restant loci p. 58, 17 (de l.l. V 18 + p. 131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p. 111) 104, 13. 104, 28 ad + Cic. VIII (54 p. 130) p. 105, 14 ad Cic. XIII quos Plinio + Romanum debere demonstrari nequit. + +*Libro undecimo declinationes* ita exposuisse Varro uidetur, ut genera +numerum casus deinceps persequeretur, quemadmodum VIII 46 p. 425 sq. +VIIII 55 p. 495 sq. (cf. X 22 p. 556) fecit. Genera proprie ea esse +docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p. 495) eamque in +animalibus sequendam esse (fr. 69); quando dubium sit genus, cognosci +id posse ex deminutiuis (fr. 10) quae paucis exceptis genus +uocabulorum principalium retineant (fr. 11). ubique analogiae studium +in singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in "-e:s", quae +antiquorum alii aliter declinauerant, omnia a littera finiri et +feminino genere proferri iussit, ut charta cochlea (fr. 14), 'dies' +non sine discrimine masculino et feminino genere dicendum esse, sed +illud si unum diem, hoc si temporis spatium significet (fr. 12). De +numero nihil extat, nisi 'uis' etiam in plurali cum praecepisse (fr. +15), ita enim ut Probum (p. 31, 1 K.) interpreter, alterum fragmentum +e libris de l.l. a Probo statim praemissum de 'uade et uase' (fr. 16) +me mouet. de uis uocabulo cf. Char. 89, 14 cl. p. 548, l. Priscian. I +p. 249, 9. Contra usum constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20) +et Lucili sententiam (cf. Vel. Long. p. 2229. C. Lachmann ad Lucr. +p. 329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici I scribere +uoluit (fr. 17), ne contra regulam minor nominatiuo fieret, idemque +rationem in vocatiuis postulare dixit, sed utilitatis (cf. VIII 10 +p. 424 sq.) causa, ut casus discernerentur, hunc uno I proferri (cf. +Gell. XIII 26, 1). De ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E +finiendo non paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de +analogia, quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit, +quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim (Nipperd. +p. 756) neutra in E (Char. p. 122, 13) L (Char. p. 119, 5) AR (Char. +122, 16. 133, 18) terminantia praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo +in I proferenda esse. eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui +illa quoque debemus, respicere uidetur loco a Romano uel Charisio (18) +tam male et breuiter contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini +uerba referenda sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum +legatur. obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum +quae similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im +faciant (cf. Charisium p. 47, 14 a Keilio bene conlatum) antiquos +damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos Varro +reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos esse, ut +ipso teste 'ab hoc canali siti tussi febri' dixerint. Varro autem, quo +et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte +fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe) a Plinio ei +opposita ipsiusque uerba l.l. VIIII 112 p. 539 'qui dicit hoc monti +et hoc fonti, cum alii dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae +duobus modis dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter +peccat tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat' ducere +uidentur, praecepit ut omnia tertiae declinationis nomina substantiua +"analogo:s" ablatiuum datiuo similem haberent. ad eundem ablatiuum +spectat, quod discrimen inter 'rure' et 'ruri' (fr. 19) exposuit. in +his seuere analogiam secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris +VIII-X saepius premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam +desideremus. Plinius licet ipse quasdam exceptiones admiserit (Char. +p. 129, 27) eum uituperat (fr. 20), quod falces axes lintres uentres +stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit, sed +in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris graecis ut +poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut prorsus tamquam +latina (fr. 21) aut prorsus tamquam graeca (fr. 22) declinarentur et +sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud quasi lex +inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id eo explicatur, +quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in breues regulas +discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum breuiasse uidimus, quod +multis exemplis confirmatur. aliter de eadem re in aliis libris +scripsit. in IIII de utilitate sermonis (Char. p. 123, 3 cf. Consent. +p. 2040P), ubi consuetudini communi multum concessisse uidetur, +uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis expositionem +secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus dicere mallet. in +libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem locum inde sumptum esse +infra exponam) quo certa loquendi praecepta dabantur, poematibus +schematibus et quae talia sunt dici iussit, quia nomina latina, et +illa tamquam latina tractanda esse, quae ablatiuum singularis in -e +formarent, datiuo et ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum +Plinius in hac re Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae +in uariis libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet, +doctis Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum +sit. Denique, indeclinabilibus non neglectis (fr. 23), ad +declinationem augendi et minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75 +p. 447 sq. VIIII 72 p. 509), qua conparatiua et diminutiua, ut cum +Prisciano loquar, conprehendit. ibi conparatiua et in maius et in +minus fieri dixit, generisque alterius (fr. 24) exempla _inuenior non +satis iuuenis, senior non satis senex_ posuit. + +*De libro duodecimo*, cum praeter unum fragmentum fortasse inde +sumptum (fr. 27) nihil ex eo seruatum sit, tacere quam hariolari malo. +suspitionem uero quandam mouent Diomedis (p. 371, 23) uerba corrupta +(fr. 26), in eo capite conscribendo Varronis doctrinam non neglectam +fuisse. cum autem quae ex eius libro sumpta sint accuratius +circumscribere non contigerit, hoc breuissime monito ad *librum +decimum tertium* transeo. + +Perpauca de *poeticorum uocabulorum explicatione* scimus. in Nelei +carmine et Liui Odyssia puellam _puera_ dictam esse uoluit (fr. 28), +ubi Aelius Stilo _puer_ retinuit, in quo analogiae studium uides. +Varronis sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest. +Suet. p. 465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I p. 231) +de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum optime huc +quadrent, a M. Terentio acceperit. Mulierum nomina graeca -on +terminata ut Leontion Chrysion mire traditur (fr. 29) in ablatiuo et +datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se ineptum est. nescio +an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui casus nominatiuo similes +erant, in comoediis usitatum non fuisse; quam obseruationem +excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et re uera in Plauti +Terentique comoediis tales genetiui non, quantum ego quidem sciam{23}, +occurrunt. Praeterea palpetras pro palpebris posuisse dicitur (fr. +30), eodem sine dubio ueriloquio usus quo Lactantius, qui ipsum +sequitur (de opific. dei 10){24} + ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria eos ciliorum + tegminibus occuluit unde oculos dictos esse Varroni placet. + nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et + palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus + uallatae, septum oculis decentissimum praebent. +Denique de oxygaro (Mart. III 50, 4) uel oxycomino (Petron. fragm. Trag. +66 p. 79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re rust. 117. +118) dixisse uidetur (fr. 31). graeco uerbo "oxos" rarissime scriptores +latini usi sunt, oliuum pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301. +Lucr. II 391. Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur. + + Footnote 23: Vno Plauti (mil. gl. 271) loco in codice + Ambrosiano _Philocomasii custos_ legitur, ubi tamen + Ritschelius _Philocomasio custos_ (cf. 1431) cum reliquis + libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus + Zangemeister. + + Footnote 24: Etymologias in hoc Lactanti libello obuias cur + non ad libros de l.l. rettulerim, quamuis cap. V libri ad + Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere longum est. uerbo + moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum artissime + inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die + nat. 6, 1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin. 9, + 1. Ritschl de Varr. logist. p. XI) referendas esse. + +Restat liber ille qui quasi *prooemium totum opus* exordiebatur. +orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio +libri octaui probatur ubi hoc _in superioribus libris_ legi dicit, cui +rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo oratione egit; quo +loco de ratione, quae inter res et uerba intercedat, in qua re cardo +totius doctrinae stoicorum uertitur, non potuit non disputare. +peropportune igitur accidit, ut etiam hunc locum quomodo fere +tractauerit, ex Augustino (fr. 1*) cognoscere possimus. uerbum +uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente possit +intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de sono autem +uerbi (stoicorum locus "peri pho:ne:s") in his libris non esse agendum, +sed de uerbo quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus +"peri pragmato:n"). sequitur lubrica illa rerum uerborumque coniunctio, +quae quasi per gradus quosdam uerbum dicibile dictionem rem +amplectitur, quae uocabula graecis "pho:ne: lekton lexis pragma" (L.D. +VII 57) respondentia, num a Varrone sumpserit Augustinus pro certo +adfirmare non audeo. deinde pluribus de uerbis disputare debuit, +ibique fortasse unam uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus +habet, quarumque illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam +aptas Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres +praecipuas disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti +quod tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio +omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI 3. +A. Popma biblioth. uarr. p. 500). + +De postrema hexade aliter ac nos statuit *O. Mueller* (praef. p. L); +cum enim syntaxin Varronis tempore minus elaboratam fuisse, quam ut +duodecim libris a Varrone potuerit tractari sibi persuaserit, 'ad usum +uocabulorum et orationis ornatum et similia eum transgressum' esse +existimauit. quam sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p. +526), cum ita Varronem promissis _tres_ fore totius operis partes non +stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum iudicauit +ad stabiliendam O. Muelleri coniecturam (praef. p. I sq.), numquam hos +libros absolutos et a scriptore editos esse. quem scrupulum nescio an +disputatio nostra exemerit. de illa uero sane speciosa coniectura +O. Muelleri, libros nostros cum scriptor a.u.c. DCCVIIII proscriptus +esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime de +eadem re nuper L. Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr. buech. de l.l. +Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II p. 443 sq.) dixisse uideo. +Primum et de tempore quo hoc opus absoluerit Varro et de ipso opere +sagacius iudicauit O. Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post +pugnam Pharsalicam a.u. DCCVI (cf. L. Roth leben d. Varro p. 21) ad +libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis testimonio in +epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4) constet, ex eiusdem +uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula ad Att. XIII 12, quam +N. Maduig praef. Cic. de finib. p. LX n. mense Quinctili scriptam +censet) a.u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid Varro +quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil efficiatur, +nisi tum M. Terentium opus quod moliretur nondum transmisisse et quid +elaboraret tacuisse, non erat cur O. Mueller p. V. VI dubitaret, maiorem +operis partem iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta +librorum mole simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret, +retinuisse et biennio proximo (a.u. DCCXI mense Decembri Cicero +necatus est) edidisse. et traditum esse uidetur altera demum anni u. +DCCX parte uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum +excitauerit inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes, qui in +libro primo de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX scripto (cf. E.W. +Fischer roem. zeittaf. p. 321), oppida quod opem darent esse dicta +(Fest. p. 202 Oppidum) posuit, _adiciens ut imitetur ineptias_ +(_inertias_ sch. Laeti) _stoicorum_. (cf. de l.l. V 131 p. 143). +Etiam de 'ingente opere' paullo aliter ac Mueller putauit statuendum +est. nam si tantum temporis, quam ille eum in hoc collocasse uoluit, +in singulis operibus consumpsisset, uix dimidiam partem quomodo +perfecerit librorum, quos eum edidisse O. Muelleri tempore minus quam +nunc constabat, uix est perspicuum. huius autem operis indoles +profecto non ea est, ut plus laboris quam alia sibi uindicasse +concedamus. quae enim graeci philosophi et grammatici de graeca +elaborarant lingua in latinam transtulit, quorum uestigia quam arte +sequatur uel ex paene puerili modo contra pro de rebus disputandi +adparet. singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias +ex collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis +hausit, ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus poetarum +"glo:ssas" conlegerat (cf. O. Mueller praef. p. XI. Ritschl parerga +plaut. I p. 77. 180), alias ex libris ab ipso editis repetiit, uelut +libri sexti (86 p. 262 sq.) locum de tabulis censoriis, quem ibi +positum mirabere, e libro antiquitatum humanarum XX transcriptum esse +e Noni (u. sortirent p. 471 M) testimonio (cf. W. Christ philol. XI +p. 451), et non pauca de diebus festis in eodem libro ex eisdem +antiquitatum libris, ad quos bis (VI 13 p. 195. 18 p. 200) lectores +relegat, fluxisse adparet. + +Deinde O. Mueller ad indicia partim e natura orationis et +expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit e +rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum contra eum +pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum graecorum et +latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem repetere et de eisdem +inter se pugnantia scribere soleant, constet (cf. K. Lehrs nou. mus. +Rh. II p. 119. Herodiani scripta III p. 417 sq.), talia inde (p. VII) +effici non possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e +mensis intercalaris (VI 13 p. 195) mentione librum ante Caesaris +fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit Th. +Mommsen{25}, repugnare existimauit haece (VI 22 p. 204): _Saturnalia +dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium Opalia +Opis_, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea disputationi +addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod Varro qui etiam de re +rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel postea scripsisse constat, +de Caesaris fastis loquens adiciat _dies qui nunc sunt_ illud continuo +post correctos fastos tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia +eodem die antiquitus fuisse testatur Macrobius (sat. I 10, 18), quod +Caesarem ita mutasse ut illa die quo semper fuerant relinqueret, haec +transferret, uereor ne citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non +demonstranti O. Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione +traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos integros +reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum post Caesarem +Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui tum ut antea +notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent, per triduum +festos dies instituisse testatur, eundemque ut principium et finem +certo definiret, Opalia transtulisse existimo. similiter iudicauit +R. Merkel praef. Ouid. Fest. p. XVIII, quem secuntur I. Marquardt +R.A. IIII p. 460, L. Preller roem. myth. p. 416. hanc autem Augusti +mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter Merkel l.l. +p. IIII ad fastorum ordinationem ab eo factam rettulit eamque a.u. +DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI +mortuus est, scribi non potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non +Varro se ipse correxit illiusque uerbis addidit _post diem tertium_, +quibus deletis reliqua _ut Opalia Opis_ optime se habent. hunc autem +unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII libros scriptos esse +constat. + + Footnote 25: Vsus est loco VI 20 p. 201 (roem. chronol. + p. 235. p. 16) ubi in codice Vinalia rustica _a. d. XII kal. + Septembr._ agi dicuntur, quod male correxit Augustinus in + _a. d. XIIII kal. Sept._, qui in fastis correctis illi + respondebat. idem quamquam intellexit L. Pontedera antiq. + lat. graec. enarr. p. 317 nugis a uero abduci se passus est; + nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse iudicauit I.G. + Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2 p. 230. + +Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et additamenta +posterioris retractationis agnoscere O. Mueller sibi uisus est. ex his +uero solis quidquam efficere uelle quam periculosum et lubricum sit +apparet in opere tam misere corrupto turbato truncato interpolato, +quam uix aliud. sed etiam quae huius generis Mueller in praefatione +tamquam grauissima collegit nihil probant. quid eo efficitur, quod +Varro in extremo libro septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum +"glo:ssas" ponere uoluerit (p. XI), hae autem desint? potuit hoc +facere, expectares fortasse factum esse, sed non fecit. nisi forte et +hoc loco librarii cuiusdam pigritia reliqua a scriptore addita omisit. +nec firmius argumentum esse (p. X) dispositionem libri septimi non +prorsus cum diuisione quinti sextique congruentem, uel ex eis quae de +libro VIII et VIIII disputaui adparet{26}. Additamenta uero tria +p. VIII sq. significauit (nam e locis VI 70 p. 247. X 18 p. 554 sq. +nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam duos +L. Spengel l.l. p. 19 a Muelleri incriminationibus uindicauit, pauca +addam, ne quid ab eo prolatum intactum relinquam. recte intellexit +(p. VIIII) locum VI 44 p. 222 sq. ut in codice scriptus extat, +a scriptore profectum non esse. cum et p. 223 et p. 225 uerba memini +et metuere explicari, illius autem interpretationes inter se +discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero loco, +olim in margine a scriptore addita, perperam in textum inrepsisse et +quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis causa eius paragraphis +utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic transposuit ut paragraphorum +49 et 45 sedes inter se permutaret. leguntur 44 p. 222 haec + sic reminisci cum ea quae tenuit mens ac memoria cogitando + repetuntur. hinc etiam comminisci dictum, a con et mente, + cum finguntur in mente, quae non sunt, et ab hoc illud quod + dicitur eminisci (M. _reminisi_ cod.), cum commentum + pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et amens, qui + a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem quodammodo + motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus timor, + tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis quae + tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili + ut arista in spica ordei horrent. +haec sic ferri non posse uides. accuratius examinanti interpolatoris +manu deprauata ex sequentibus esse mihi constabat, quam multa autem +librariorum et grammatistarum additamenta in libris nostris lateant +docuit Spengel l.l. p. 12 sq. praef. Varr. p. XXXVIII sq. nec desunt +exempla locorum ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis +interpolatorum. ut in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p. 222): +_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere +possit, [sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio +dicta_ e.q.s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura enim non coguntur +in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur, uox _sic_ ergo inepta. +atque Varro semper fere in deriuationibus _a_ praepositione utitur (in +sequentibus cur id non fecerit adparet, praeterquam quod interest +aliquid inter dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere +conposuit uocabulis uocalem _o_ seruauit, quod quamuis leuidense +uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V 108 p. 111 +_caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus_. similiter in eodem libro +sexto 69 p. 246 uerba _spondet enim qui dicit a sua sponte: spondeo_ +repetita sunt e praemissis 69 p. 245 _spondere est dicere spondeo, a +sponte, nam id ualet_ (_ualet et_ cod. cf. Spengel l.l. p. 29) _a +uoluntate._ et 84 p. 261 quae leguntur _indidem puteus quod sic +graecum antiquum non ut nunc_ "phrear" _dictum_ e libro quinto 25 +p. 41 inlata. cf. quae p. 17 de libri quinti 22 p. 31 dixi. sed redeo +ad locum suprascriptum. uerbi metuo quae ibi profertur explicatio +misere confecta est ex ea quae infra legitur _metuere a quodam motu +animi cum id quod male_ (_malum_ F) _casurum putat refugit mens_ +(p. 225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio _mens_ uocabulum prematur +et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci e.q.s. quoque ducta. +deinde uerba nec ut scripta sunt sanam praebent sententiam nec quomodo +talem efficias facile est dictu, nam uix quod Spengelius proposuit +_hinc etiam metuisti, mentem quodammodo motam amouisti_ placebit. +grauissimum uero est, quod praeteriti persona secunda nusquam +praeterea in uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur +perspicuum est. eodem modo atque metuendi etiam meminisse uerbi +explicatio conglutinata est ex infra scriptis (p. 225) _meminisse a +memoria cum id quod remansit in mente rursus_ (_mente in id quod +rursus_ male F ut diu intellectum), _mouetur_, nisi necessitate quadam +lectori non plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci +uerba a mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in +mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione quae +in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p. 158. cl. Paul. +p. 23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate quadam ut ipsi +uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum nostrum quo uerba +quaedam a mente ducta tractari uidit, ut Varronem quasi suppleret, +inculcata sunt{27}. Quod autem ordinem quo singula cognatarum notionum +uocabula coniungerentur O. Mueller desiderauit ideoque locorum +transpositionem suscepit, ei rei Varronem operam non dedisse, docet +uel _recordare_ inter _curiosus_ et _curiae_ (VI 46 p. 424) uel +_falli_ inter _famam_ et _famigerabile_ (VI 55 p. 231) interpositum et +multi libri quinti praesertim loci. + + Footnote 26: Maiore cum specie ueritatis sane inconstantiam + terminorum doctrinaeque grammaticae incongruentiam + protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum definitam + ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus grammaticis + fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos auctores + secutum esse Varronem securum de praeceptorum discrepantia. + + Footnote 27: Inpeditius est iudicium de sequentibus uerbis, + quae nec cum reiectaneis nec cum antecedentibus coniunctione + _sic_ coniungi potuerunt, cum ne minima quidem similitudo + inter illa et haec intercedat. praeterea suspitionem mouent + praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia et iam ab + Henrico Stephano Varrone indigna iudicata _quasi quicunque + metuit, etiam tremat_. sed caue ne haec quoque praeter uerba + _tremuisti timuisti_ ab interpolatore orta existimes, nam + ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem nusquam + leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae illum + adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis + quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci + uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam + quem in tali etiam scriptore feras, _sic_ illud fortasse ad + omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda + sunt: _sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine + uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet._ + +Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi +sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum +coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf. G. Scioppius +consult. de schol. et stud. rat. p. 50. Th. Mommsen roem. Gesch. III +p. 565) eumque Ciceroni de industria obnixum esse, praeterea autem de +omnibus subtilioribus certi quidquam statui (cf. W.A. Becker ztschr. +f. altthw. 1845 p. 992. Spengel ibid. 1846 p. 143) ante non posse quam +de Florentini codicis (cf. A. Mai praef. ad Cic. de republ. Romae 1822 +p. 20; W. Corssen orig. poes. Rom. p. 54; Spengel emend. in Tacit, +p. 4) singulis locis constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de +Varrone optime meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere +uelit, etiam atque etiam rogandus est. + +Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O. Muelleri argumenta +ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius prolatam +concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo hos libros in +lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui praef. Festi p. XXX +Verrium Flaccum eis usum esse negat, 'quia delitescebant etiamtum uel +non ea auctoritate in publicum editi erant, ut Verrius Varronis nomini +praefixo satis confideret'. plane uero necesse est, eos aut mox post +illam spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat +prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra uidit +eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse. non magis +intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis posterioris temporis +prorsus incognitum esse potuerit, nam sane Quintilianus, si hos libros +nunquam a Cicerone{28} lectos, immo diu post eius et si fieri +potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum habuisset, non +scripsisset + sed cui non post Varronem sit uenia, qui agrum quia in eo + agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos + uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum + alterum ex Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus + auium? +(I 6, 37. de l.l. V 34 p. 35. 76 p. 81.) Erant autem in Varronis +manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut primus +Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf. Fischer l.l. +p. 382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI p. 107) praef. libri VIIII p. 241 +Schn.: _item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio +uidebuntur uelut coram de rerum natura disputare, de arte uero +rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent +sermonem de lingua latina_, quibus uerbis nisi libros nostros{29} +significauit, nullam profecto causam habuit, cur non potius +antiquitates laudaret uel Varronem Nigidio Verrioque praeferret, +quorum libri Varronianos si nostros excipias numero superabant et +pariter aestimati erant. Verrium Flaccum libris his usum non esse +O. Muellero concedo (qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse +uidetur hoc solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI +2, 8. XIII 28, 32. praef. p. XXX n.): quamquam{30} enim permulta +(cf. praecipue de l.l. VII 32 p. 354 sq. Fest. septentriones p. 339b) +prorsus consentiunt, certi quid uix statui potest, cum non modo +utrumque opus ualde truncatum sit, uerum etiam uterque eisdem +auctoribus, praeterea Verrius multis aliis Varronis libris usus sit, +qui fere eadem praebuerunt. sed nihil inde efficitur. consulto enim +hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae rationes +spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil inde sumi posse +quod non melius aliunde intellexerit. in sequentibus temporibus{31} +nulla librorum nostrorum uestigia indagari posse, quia omnium qui +talibus rebus studuerunt omnia scripta perierint, non est quod moneam. +postea Remmius Palaemon, cui Quintilianum discipulum Varronis +inpugnationes debere existimo, Plinius Gellius eos tractarunt. + + Footnote 28: Nihil ex silentio in Ciceronis epistulis effici + monuit L. Roth leben d. Varro p. 25. + + Footnote 29: Quod negauit O. Mueller praef. Festi p. XXX n. + uid. contra eam disputantes Lachmannum l.l. Spengel l.l. + p. 21. C. Lachmann Vitruui conmotus testimonio, existimauit + statim post Varronis mortem opus, quod scriptor non prorsus + perpolitum reliquisset, editum esse et hoc nixus fundamento + singulari modo textum tractauit, de quo optime iudicat + Spengel l.l. p. 21 sq. + + Footnote 30: Aliter placuit L. Mercklino in indice lect. + Dorp. 1858 cui mirum inscripsit titulum 'de tralaticio + Varronis scribendi genere' p. 9 sq. + + Footnote 31: Apud Ouidium nonnulla e Varrone translata + inuestigasse sibi uisus est R. Merkel proleg. Ouid. fast. + p. CVI. + +*"Epitome:n" de lingua latina* ex libris (X)XV libros VIIII quam non +nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam +fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli +epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p. 527 probabiliter +statuit. tales epitomae amplorum operum non raro occurrunt. +Philochorus "epitome:n te:s idias Atthidos", Phlegon Trallianus uel duas +"Olumpiado:n" siue "Olumpioniko:n" scripsit, Theophrasti et Chrysippi +plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut +Diogenianus Pamphili "lexeis", Aristodemus Herodiani "katholike:n", +Serenus Philoxeni "peri to:n par' Home:ro: glo:sso:n", et ipsorum, ut +Nicanor ex libris VI "peri stigme:s te:s katholou" unius libri epitomen +fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de schol. +in Hom. Iliad. Ven. p. 37, qui bene de epitomarum usu disputauit, non +uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum, quae legere multi +laboris, quae emere paucorum bene nummatorum erat, quam plurimis +patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut hi libri optimum +documentum sint, quantum ei interfuerit ciues suos linguam intellegere +rationemque dicendi plane perspectam sequi. nempe ad uitae usum omnia +eius studia spectabant. De libris ipsis nihil constat. + + * * * * * + + + II + +Libros *de sermone latino* quinque fuisse testatur Hieronymus et qui +hoc opere usi sunt nullum librum supra quintum conmemorant praeter +Rufinum in conmentario in metra Terentiana, opusculo perquam turbato +(cf. F. Ritschl d. alexandr. biblioth. p. 139), ubi legitur (p. 379. +380 Gaisf. p. 2707P.) _Varro in VII_ et continuo post _idem Varro in +eodem libra VII de lingua latina, ad Marcellum._ sed corrigendum esse +_UII_ in _IIII_ uidit O. Iahn ber. d. saechs. ges. d. wiss. II 1850 +p. 114, cui scripturae aliquid probabilitatis infra accedet. titulum +operis non esse de lingua latina sed eum quem supra scripsi Hieronymi +et grammaticorum scimus testimoniis{32} eumque eo consilio his libris +inscriptum fuisse consentaneum est, ut pro argumenti diversitate a +libris de lingua latina distinguerentur. uocabulum _sermo_ uero +scriptores romani pro conloquio posuerunt ut ipse Varro in Parmenone: +_in argumentis Caecilius poscit palmam, in ethesin Terentius, in +sermonibus Plautus_ (ap. Non. p. 374 Poscere), qui etiam uocem sermo a +conectendis uerbis ducit de ling. lat. VI 64 p. 241 _sermo opinor est +a serie unde serta; etiam in uestimento sartum quod comprehensum; +sermo enim non potest in uno homine esse solo sed ubi oratio cum +altero coniuncta_; cf. Isidor. de diff. uerb. 578. qua explicatione +cum doceamur ipsum loqui uel effari in sermonis notione conprehensum +esse, idem aliorum scriptorum consuetudo confirmat, praesertim +Ciceronis apud quem sermo non solum cotidianum loquendi morem, uerum +etiam ipsam uerborum prolationem significat, de orat. III 11, 40 + atque ut latine loquamur non solum uidendum est ut et uerba + efferamus ea quae nemo iure reprehendat, et ea sic et + casibus et temporibus et genere et numero conseruemus, ut + ne quid perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed + etiam lingua et spiritus et uocis sonus est ipse + moderandus. nolo exprimi litteras putidius, nolo obscurari + neglegentius, nolo uerba exiliter animata exire, nolo + inflata et quasi anhelata grauius. nam de uoce nondum ea + dico quae sunt actionis, sed hoc quod mihi cum *sermone* + quasi coniunctum uidetur. +II 59, 241 'est autem haec huius generis (sc. narrationis) uirtus ut +ita facta demonstres, ut mores eius de quo narres, ut *sermo*, ut +uoltus omnes exprimantur, ut eis qui audiunt geri illa fierique +uideantur'{33}. eandem quam altero loco pronuntiationis uim sermo +habet in Nigidi Figuli, scriptoris in multis rebus Varronem secuti +(cf. M. Hertz de Nigid. Fig. stud. et operib. p. 12 sq.), conmentariis +grammaticis in Gelli XIII, 6, 3 'rusticus fit *sermo* si adspires +perperam'. ex ipso igitur librorum indice non inprobabiliter +efficeres, ibi praecipue eas esse tractatas quaestiones quae ad rectam +uerborum pronuntiationem et puram elegantemque latinitatem pertinent. +quod si paullo accuratius circumscribimus, Ciceronis uerbis quae modo +excripsimus usi, Varroni agendum fuisse de uocis sono de spiritu de +litteris recte exprimendis de uitiis orationis uidemus. quod +argumentum cum optime conueniat cum eis quaestionibus quas stoici cum +rhythmorum poematumque expositione ad dialecticae locum "peri pho:ne:s" +referebant (cf. supra p. 6), rationem quae inter libros de lingua +latina et eos qui de sermone latino erant intercedat breuiter ita +significare possumus, ut illis stoicorum locum "peri pragmato:n", his +eorundem locum "peri pho:ne:s" scriptor persecutus sit. quae sententia +non eo spectat, ut et omnes res quas ibi stoici tractare solebant +eosdemque solos uel praecipuos auctores secutus Varro hos libros +conscripserit, sed priori illi operi alterum ex mente stoicorum +tamquam necessarium supplementum addidit, ne neglectae sint leges quae +ad linguam quatenus sonet et audiatur et conloquentium sit pertineant. +quae argumenti definitio singulorum fragmentorum accurata examinatione +et dispositione, ad quam nunc pergo, egregie confirmabitur. + + Footnote 32: Nonnullis enim locis (Gell. XVIII 12, 8. Aero ad + Horat. art. poet. 202. Rufin. l.s.s.) laudantur _libri de + lingua latina ad Marcellum_, ad quem libros de sermone latino + scriptos esse Gellius (XII 6, 3. 10, 4) tradit. praeterea + apud Gellium (XII 10, 4) et Charisium (p. 241, 27) legimus + _de latino sermone_, sed uterque aliis locis (Gell. XII 6, + 10. XVI 12, 7. Char. p. 103, 26. 124, 13. 126, 22. 135, 18. + 205, 15) eundem quem Hieronymus ordinem tuetur. + + Footnote 33: cf. I.C. Ernesti lex. technol. lat. rhet. + p. 354. L. Doederlein lat. synon. u. etymol. IIII p. 22. Cic. + orat. 20, 67. 23, 79. 45, 154. de orat. III 11, 42. ad + Herenn. III 13, 23. Quint. inst. or. VIII 3, 40 sq. cl. 3, + 15 sq. + +Incipiam *a prosodiis uel accentibus*. quas cum certo Gelli XVIII 12, +8 (fr. 61) testimonio constet in his libris explicatas fuisse, ex +eisdem sumptum est praeclarum fragmentum exquisitae doctrinae et +antiquae artis refertum, quod Seruius quem dicunt seruauit in opusculo +post Chr. Wasium in libro cui inscribitur Senarius siue de legibus et +licentia ueterum poetarum e Seruii Ms. cap. de Accentibus (Oxonii +1687) p. 62 plenius ab Iosepho ab Eichenfeld et Stephano Endlicher in +analectis grammaticis p. 525 sq. e codice Lauantino saeculi VIII uel +VIIII (praef. p. XXV) edito. sed non solum codex hic tam neglegenter +scriptus est, ut interdum de emendatione misere corruptorum uerborum +desperes, uerum etiam libellus ipse magis excerptorum inconditorum +quam iustae disputationis speciem praebet. quare primum quae in +Seruiano opusculo Varroni tribuenda sint quaerendum est, deinde +paucis eius referemus expositionem quorundamque locorum scripturam +considerabimus. + +Duae enim potissimum partes distinguendae sunt eaedemque prorsus +diuersae et nullo inter se uinculo coniunctae, quarum altera rursus +ex duabus particulis constat. primum enim Seruius docet quo accentu +uocabula latina et graeca enuntianda sint (par. 1-6), deinde nonnullis +de accentus et uocis natura interpositis (par. 7. 8), quomodo romani +graeca uocabula extulerint (par. 9-15). altera parte doctissime de +numero accentuum eorumque indole multis clarissimorum grammaticorum et +philosophorum testimoniis adlatis disputatur (par. 17-30). quae uero +priore particula de latinorum uerborum accentu proferuntur non modo +similiter a Donato I 5, 1 p. 1741P. Diomede p. 426P. Prisciano de +accentib. p. 1288P. Mart. Cap. III 272 p. 62 Gr. exponuntur, ut +posteriorum grammaticorum doctrinam hic haberi adpareat, uerum etiam +cum Maximi Victorini capite{34} de accentibus p. 1942P. ita rebus +uerbis exemplis consentiunt, ut alterum alterius librum expilasse +manifestum sit, quem Seruium fuisse non dubium est. nam primum nullo +modo explicari potest, qua de causa Seruius haud pauca de graecorum +uerborum accentibus additurus in fine huius particulae uerba _est +autem forma acuti accentus..._ posuerit quae leniter mutata apud +Victorinum re confecta suo loco leguntur. deinde haec prior disputatio +(par. 1-6) cum altera (par. 9-15), ut paragraphos interpositas (7. 8) +nunc mittam, non modo nullo uinculo conexa est, uerum etiam ab eodem +scriptore profecta esse non potest, quia cum supra (par. 5) de graecorum +uocabulorum graecis litteris scriptorum accentu actum sit, de eisdem +graecis uocabulis quasi re prorsus integra denuo quaeritur. accedit, +quod statim prima alterius particulae (par. 9) uerba _quod ad latinos +accentus attinet siue statiuos siue commutabiles satis dictum_ +ostendunt hanc ex alio fonte ac priorem particulam fluxisse, nam +accentuum mutationes ibi nullo uerbo tanguntur. quem fontem in +grammaticorum libris, qui hanc rem aut brevissime ut Seruius par. 5 +expediunt aut omnino praetermittunt, frustra quaesiuimus. cum igitur +de conmuni fonte, e quo Seruius plura pauca Victorinus mutuatus sit, +cogitari nequeat Seruique libellum ab excerptore quodam neglegentur +conpilatum esse praeter ea quae exposui doceant uerba abrupta +paragraphi sextae statimque additum dictum Quintiliani{35}, quod hoc +loco neque intellegi nec ferri potest, alteram particulam Seruium e +Victorino sumpsisse alteram e scriptore nunc deperdito transtulisse +censeo. neutra uero ex Varrone fluxit, si ea sequimur quae certis +argumentis probari possunt. his igitur particulis reiectis ad alteram +partem magna eruditione insignem (par. 17-30) transeo, quam praeter +aliquot Serui additamenta totam e Varrone haustam esse Seruius ipse +satis manifeste declarat, qui eius egregiam harum quoque rerum +peritiam magnis laudibus effert eumque plurimis et clarissimis +auctoribus usum esse adfirmat. utrumque ad mediam quidem prosodiam +spectat, sed reliqua ab eodem esse accepta et res artissime inter +se coniunctae et Varronis sententia de flexa prosodia par.22 prolata +reconditiorumque auctorum doctrina de eadem prosodia e scriptore +quodam doctissimo hausta et testimonia aliquot ex aliis scriptoribus +repetenda docent. incipiunt autem Varroniana his uerbis (par.17) _Quot +ergo sint prosodiae dicendum est._ quae enim praecedunt{36}, quamuis +ea primo obtutu principium huius alterius disputationis esse facile +contendas, partim Varronis sententiae repugnant, qui infra (par.24. 8) +uocis altitudinem sed non tempora syllabarum accentibus discerni +dicit, partim e paragrapho prima repetita sunt, partim ad superiorem +expositionem spectant. reliqua neglectis eis quae Serui esse res +ipsa docet ad Varronem refero, cuius praeterea paragraphi illae duae +prioribus particulis interpositae (7. 8) sunt, in quibus ex parte +eadem doctrina recurrit et interiores uocis et accentuum leges +tractantur, quibus cetera nituntur. + + Footnote 34: Quod caput non suo loco legi recte iudicauit + L. Spengel allg. schulzeitung 1832 II p. 285. + + Footnote 35: Serui uerba p. 526 par.6 sunt haec: 'Est autem forma + acuti accentus ... uerbum hic non id intellegendum cui proprie + grammatici tempus cum persona dicunt accidere sed accipiendum + generaliter pro qualibet parte sermonis ut est a Vergilio (Aen. + VIII 404) dictum _ea uerba locutus_ et nobis mos est dicere + _uerba aliquem fecisse_, cum omnem orationem uolumus intellegi'. + quibuscum cf. Quint. inst. orat. I 5, 2: 'uerba nunc generaliter + accipi uolo, nam duplex eorum intellectus est, alter qui omnia per + quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium (art. poet. 311) + _uerbaque prouisam rem non inuisa sequentur_, alter in quo est una + pars orationis _lego scribo_'. + + Footnote 36: Seruius par.16 p. 530: 'Accentus proprie qualitas + syllabarum hoc est indicium tempora syllabarum, naturam + positionemque significans. sunt enim tres: acutus grauis inflexus. + hi a graecis "proso:diai" dicuntur. ergo in hoc cognoscere debes, + quaenam (quoniam _cod._) littera uocalis capit (facit _cod._) + accentum secundum ordinem syllabarum cuiuslibet partis orationis + primo loco, secundo uel tertio. + +Vocem enim corpus esse Varro docuit (fr. 55) eique propterea triplicem +obuenire extensionem, longitudinem altitudinem crassitudinem, in +utroque stoicorum placita secutus{37}. longitudinem tempore et +syllabis metiri, reliquis duabus conuenire accentum et spiritum dixit. +omnia haec tria sine dubio pari subtilitate ac diligentia persecutus +est, quorum unum tantum quomodo fere explicuerit Serui opusculo +docemur. in accentu enim tria rursus respexit (fr. 59): materiam locum +naturam prosodiae. ut omnia neglegenter et parum accurate excerpsit, +hic quoque multa omisit Seruius, duo praecipue diligentius excribere +dignatus (fr. 60), quot accentus probandi sint et quae eius sit +natura in uniuersum et eorum quos omnes agnouerint. quod ad numerum +prosodiarum adtinet Athenodorum peripateticum duas, Dionysium Thracem +tres secundum M. Terentium probasse legimus, Tyrannionem uero Amisenum +quattuor statuisse, praeter tres nimirum notissimas mediam quae inter +acutam et grauem interposita sit, eiusque auctoritati Varronem se +adplicuisse multaque ad eam defendendam protulisse. seriem +argumentorum aut non intellexit Seruius aut inuerecunde confudit, quae +haec fuit: cum nihil in natura sine media sit parte, nulli igitur +corpori ea desit, uox autem sit corpus, in hac quoque mediam prosodiam +esse debere. deinde de musica, quae ei imago prosodiae est, sic fere +scripsisse traditur: + neminem musicum esse, qui mediam uocem in cantu ignorauerit + nec quemquam potuisse dicere in sono chordarum aut uoce + tibiarum{38} assaue (uoce quarum aliaue _cod._) uoce + cantantium "mese:n" esse, si non in omni uocis natura esset + medium minimeque mirum, ut in hanc multorum sensus non + aduertat, cum illum qui (ilia quae _cod._) in cithara aut + tibia (quia _cod._) aliquanto uberior est, saepe totum non + sentiat meatum. +minus quidem reliquis prosodiis notam esse pergit, sed primum omnium +rerum initia obscura et "mese:n" initium cantus esse, quae nescio an ad +concentum fidium spectent, de quo cf. Westphal l.l. p. 109., deinde +omne medium non facile cerni. praeterea auctoritatem doctissimorum +scriptorum hanc prosodiam tueri eamque conmemorari praeter alios +a grammaticis Glauco Samio et Hermocrate Iasio, a peripateticis +Athenodoro et Theophrasto. addere poterat Aristotelem (rhet. III 1) +nisi hic flexam quam omittit "mese:n" nominauit uel generaliter +uocis humanae sonos intellexit{39} (cf. classical journ. XI p. 73). +praeterea non absimilia apud Aristoxenum repperisse uidetur Vitruuius +(de archit. V 4, 2), qui quidem auctorem suum non admodum perspicue +reddidit. a media prosodia ad flexam transiit subtilissimeque de eius +natura quaesiuit, orsus a Glauci Samii sententia, qui sex protulerit +prosodias. tres enim harum tralatitias acutam grauem mediam, reliquas +uero diuersas tantum formas unius flexae esse, quam Eratosthenes +ex acuta in grauem, Theodorus contrario quoque cursu moueri +existimauerit. Theodori decretum Varro adsciuit sed singulari ratione +excoluit: 'ceterum (eam) Varro in utramque partem (utraque parte +_cod._) moueri arbitratur, neque hoc (hic _cod._) facile fieri sine +media, eamque acutum plerumque esse potius quam grauem, quod ea +propius utramque est, quam illa superior et inferior inter se'. in +quibus uerba _eamque acutam plerumque esse potius quam grauem_ aut +tollenda sunt aut corrigenda, quae et in sequentibus prorsus +negleguntur et per se inepta sunt, nam prosodiam quandam, quae +plerumque acuta interdum grauis est, peculiarem sane nemo dixerit. +acrius locum intuenti et a uerbis _quod ea propius utramque est_ +proficiscenti non dubium tibi uidebitur in uerbis illis suspectis +aliquid de transitu acutae et grauis ad mediam ut quae utrique propior +sit dictum fuisse et tale quid contextui necessarium esse. putabam +igitur _eamque acutae plerumque coiisse potius_ scribendum esse, sed +cum perfectum nusquam in hac expositione conpareat, tam leni remedio +non defungimur, sed aliquanto liberius procedendum et sic fere +scribendum est: _eamque acutae coniunctam plerumque esse potius_, qua +ratione si non uerba certe sententiam scriptoris recuperatam esse mihi +est persuasum. unum quidem restat. de acuta sola enim dicitur, quamuis +ex sequentibus _quod ea propius utramque est_ satis eluceat utrique +prosodiae eam propiorem esse quam alteri acutam alteri grauem. sed +hoc quominus a librario peccatum mihique sanandum ducam excerptoris +prohibeor socordia, qui num haec religiose ut debuit rettulerit uel +omnino intellexerit ualde dubito. Varronis autem disputationem hanc +fuisse uides, cum media prosodia et acutae et graui propior sit, quam +quae utrique est contraria, in flexa prosodia uocem plerumque non +magnum illum transitum ab acuta ad grauem, a graui ad acutam facere, +sed hunc minorem ab acuta ad mediam, a media ad grauem{40}. quae +quibusdam Serui nugis interpositis proxime de media uix suo loco +leguntur, ad Varronem quamquam misere deprauata referenda existimo, +quem de singulari natura acutae prosodiae disputasse eique reliquas +opposuisse suspicor, ut ita mediam graui potius quam acutae +conparauerit, nam altitudine eam non longius ab acutu, quam a graui +abesse uidimus cf. Corssenum l.l. p. 242{41}. his expositis de +prosodiarum natura et nominibus grauissimis auctoribus laudatis +tractauit. prosodiam cuius uaria nomina apud Gellium XIII 6, 1, uarias +definitiones habes apud Theodosium p. 61, totam in altitudine uocis +positam ideoque musicis sonis finitimam esse dixit{42}, unde etiam +nomina singulorum accentuum, quotcunque grammatici uel rhetores +excogitauerint, facilem explicationem habere. in primis de acutae +natura egregie disputauit quam graui breuiorem esse dixit, ut in +organis musicis et citharae chorda tenuior acutiorem sonum habeat, +et tibiae quo angustiores eo acutiores 'adeo ut corniculo uel +"bombukio:"{43} addito grauior sonus reddatur; quod crassior exit +in aera'. pariter in pulsu chordarum citius acutam transuolare, et +chordas quarum sonus grauior longiores esse, quod laxius tendantur. +fistulae quoque calamos breuissimos acutissimos esse et tibias quo +acutiores eo breuiores{44}, + et his (ut Serui uerbis utar) foramina quam sunt ori proxima + et breuioris aeris motum persentiscunt, tam uocem reddunt + acutam; sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae + uelut quaedam istamina, acuta tenuior est quam grauis et breuis + adeo, ut non longius quam per unam syllabam, quin immo per unum + tempus protrahatur. +perperam Vindobonenses haec in duo enuntiata discerpsisse uiderunt +Weil et Benloew l.l. p. 10, sed quid lateat sub istamina uel stamina, +quae frequens corruptio est, non adsecuti sunt. mihi non dubium +uidetur, quin discrimina sonorum in uoce humana quibuscum singula +tibiae foramina sonosque per ea emissos conparauerit, hic significanda +fuerint, quae nos dicimus _intervalle_ (cf. Aristox. l.l. p. 15), +ideoque suspicor uocem graecam "diaste:mata", quam non magis intellexit +librarius quam omnia graeca, ita corruptam esse. denique de notis et +ordine accentuum Varro disputauit. quod autem supra posui Varronem +non solum de accentibus egisse, uerum etiam de spiritu et syllabarum +longitudine et breuitate, id extrema libelli Seruiani confirmatur +particula, qua de longitudine syllabarum diuersisque metricorum et +rhythmicorum rationibus (cf. A. Rossbach griech. rhythm. p. 18) eum +disputasse docemur. + + Footnote 37: Laert. Diog. VII 55. "so:ma d' estin he: pho:ne: kata + tous sto:ikous ho:s phe:sin Archede:mos te en te: peri pho:ne:s + kai Diogene:s kai Antipatros kai Chrusippos en te: deutera to:n + phusiko:n. pan gar to poioun so:ma esti, poiei de he: pho:ne: + prosiousa tois akouousin apo to:n pho:nounto:n". VII 135. "so:ma + d'esti, phe:sin Apollodo:ros en te: phusike:, to triche: diastaton, + eis me:kos eis platos eis bathos touto de kai stereon so:ma + kaleitai." cf. Stob. ecl. phys. I 15 p. 340. 350 Heer. + + Footnote 38: Ita scribendum est. nam neque hoc loco Wasii + _buccinarum_ nec paullo inferius Vindobonensium _cithara auditur + quia_ idoneum est. tibiae, quae uox etiam infra p. 533 _tiuia_ + (correctum ex _uita_) scribitur, in bis rebus ubique + conmemorantur, et Varro hoc loco notissimorum organorum musicorum + exemplo demonstrare uolt, quid sonus medius sit. "mese:" autem + primitus nominabatur media chorda heptachordi eiusque sonus (Varr. + de l.l. X 46 p. 571. cf. fragm. post Censorin. 12, 3 p. 90 Iahn. + R. Westphal harmonik u. melop. d. griech. p. 84 sq.), postea erat + certa notula musica cuiusuis organi, quamquam iam in octachordo + nondum media erat, ut aut metuam ne nomen magis quam rem Varronem + respexerit, aut hic quoque uestigia singularis neglegentiae + Seruianae notandae sint. noli autem mirari quod tam audacter + _illa quae_ in _illum qui_ mutaui; in archetypo enim e quo codex + Lauantinus descriptus est uerba admodum breuiata legebantur, unde + uerborum exitus saepissime corruptos esse adnotatio nostra critica + docet. num autem in extremis uerbis recte Varronis mentem + adsecutus sim qui rei musicae me peritiores sunt uideant. + + Footnote 39: Eadem quae Glaucus Samius prosodiis prioribus dederat + nomina recurrunt in fragmento quod ex eodem fonte, Herodiano ut + uidetur, atque Arcadii qui dicitur liber uigesimus fluxit et + secundum codicem Parisinum 2603 a Goettlingio ad calcem Theodosii + p. 202 sq. editum est. ibi leguntur haec: "he: proso:dia oun + phe:si tasis esti pho:ne:s poia, e:goun poiote:ta tina echousa; + e: gar epitetamene: estin e: aneimene: e: mese:, toutestin e: + oxutonos e: perispo:menos." extrema uerba excerptoris stupiditati + tribuenda esse prioribusque nullo modo conuenire adparet, cf. + Georg. Choerob. I p. 17 Gaisf.: "hoi gar kurioi tonoi to:n lexeo:n + duo eisin he:te oxeia kai he: perispo:mene:; he: gar bareia ouk + esti lexeo:s tonos alla sullabe:s." + + Footnote 40: Recte P. Langen in Fleckeiseni annal. 1859 p. 49 (cf. + eundum de gramm. lat. praeceptis quae ad accentum spectant p. 6 + sq. Lucianum Muellerum de re metr. poet. lat. p. 373) hunc locum + corruptum esse uidit, sed ex ineptis uerbis inepta conligere quam + emendationem periclitari maluit. idem pauca tantum e Varrone + Seruium hausisse contendit, e cuius opusculo num Varro flexam + prosodiam statuerit perspici non possit. quorum alterum tota + nostra disputatione refutatur, illud breuiter hic refellendum + est. uerba par.21 p. 530 _in eadem opinione et Varro fuit_ ad + Tyrannionis opinionem quattuor prosodias esse spectant, nam alia + Tyrannionis opinio non profertur, quare non uideo quid his verbis + dictum sit, nisi easdem quattuor prosodias, itaque flexam quoque + Varronem probasse nec quid neglegentia in re tam plana peccare + potuerit intellego. manifestior alter locus est (_ceterum Varro_ + e.q.s.) de quo modo egi. quod enim ex tribus Glauci prosodiis + quae uni flexae respondent duae tantum examinantur id fortasse + Serui peccatum. largiamur uero hic non modo aliquid desiderari, + sed de ipsa "ne:te:" (ea uoce, quae quamquam male scripta aliter + uix legi potest, quamnam uocis modulationem Glaucus significauerit + obscurum est; "ne:te:" in musica summus systematis sonus, in + octachordo quam nos dicimus _octave_ est cf. Westphal l.l. p. 84 + sq.) Varronem agere, ut Langen uoluit; tum ipsa prosodiae huius + descriptio docet, motum quendam in utramque partem ei tribui, nam + hanc mutationem, quam H. Weilium et L. Benloewium theor. gen. de + l'accent. lat. p. 14 dubitanter protulisse miror, nemo inprobabit + qui de his rebus iudicare didicit. talis uero motus nec acutae nec + graui nec mediae adscribi potuit sed soli flexae quam omnes fere + grammatici (cf. Aristoph. Byzant. Pseudo-Arcadii p. 202 Schm. + Diomed. p. 431, 6 K Prisc. de accent. II p. 520, 2 K. al.) ex + acuta et graui constare dicunt quare si Varro hoc de quadam + prosodia scripsit, utrum eam "ne:te:n" an "perispo:mene:n" + nominauerit nihil refert, re uera flexa erat.--Ceterum cf. de + Serui opusculo et rebus ibi tractatis Weil et Benloew l.l. p. 5 + sq. W. Corssen ausspr. uocalism. u. betong. d. lat. II p. 202 sq.) + + Footnote 41: Weil et Benloew l.l. p. 13 uerba par. 23 p. 533 + _media quae inter duas quasi limes est_ et infra par.24 p. 533 + _inter has est_ "mese:", _latine media, quia limes est per quam + duae supradictae ultro citroque commeant_ ita intellexerunt, ut + syllabas quae inter acutas et graues interpositae essent cum media + prosodia efferri putarent. de talium syllabarum accentu nihil + quantum e Seruio conligi potest a Varrone traditum, quem mediam + altitudinem tantum sonorum spectasse idcircoque mediam inter + grauem et acutam posuisse eamque utriusque quasi conpitum (par.21 + p. 531) duxisse uidimus. sine dubio media in quibusdam syllabis + audiebatur sed ex opusculo nostro quae fuerint non patet. Langen + l.l. p. 63 hoc inuentum Gallorum recipit indeque cum haec doctrina + ueritati repugnet, ipsam disputationem Varrone indignam esse + efficit. + + Footnote 42: cf. Aristoxeni elem. harm. I uel potius "peri + archo:n" 1 p. 18 Meib. (cf. Porphyr. ad Ptolem. harm. l.l. p. 257. + G.L. Mahne diatr. de Aristox. p. 179 n. Westphal l.s.s. p. 41 sq. + P. Marquard de Aristox. Tarent. el. harm. p. 33 sq.) "legetai gar + de: kai logo:des ti melos, to sunkeimenon ek to:n proso:dio:n, to + en tois onomasi. phusikon gar to epiteinein kai anienai en to: + dialegesthai." Aristid. Quint. de mus. I p. 8 Meib.: "tasis de + esti mone: kai stasis te:s pho:ne:s. taute:s de eide: duo anesis + te kai epitasis. anesis men oun estin he:nika an apo oxuterou + topou epi baruteron he: pho:ne: cho:re:; epitasis de hotan ek + baruterou metabaine: pros oxuteron. ek de: touto:n ta genomena to + men barute:ta to de oxute:ta prosagoreuomen." cf. Sext. Emp. "pros + mous." p. 756. 9 Bekk. Mar. Vict. IIII 2, 7 p. 2605P. Dionys. + Halic. de conpos. uerb. 11 p. 126 Schaef.: "dialektou men oun + melos heni metreitai diaste:mati to: legomeno: dia pente ho:s + engista; kai oute epiteinetai pera to:n trio:n tono:n kai + he:mitoniou epi to oxy, oute anietai tou cho:riou toutou pleion + epi to bary. ou me:n hapasa ge he: lexis he: kath' hen morion + logou tattomene: epi te:s aute:s legetai taseo:s, all' he: men + epi te:s oxeias, he: de epi te:s bareias, he: de ep' amphoin. to:n + de amphoteras tas taseis echouso:n hai men kata mian sullabe:n + sunephtharmenon echousi to: oxei to baru, has de: perispo:menas + kaloumen, hai de en hetero: te kai hetero: cho:ris hekateron, eph' + heautou te:n oikeian phulatton phusin." + + Footnote 43: Ita scripsi pro codicis _bamborio_ quod Vindobonenses + in _bomborio_ a "bombos" ductum mutare uoluerunt. "bombux" praeter + phalaenam illam notissimam secundum Pollucem IIII 82. Hesych. + u. "bombux" genus quoddam tibiarum, teste Polluce IIII 70. + Pseudo-Arcad. p. 213 Schm. cl. Plut. quaest. symp. VII p. 317 A + pars quaedam tibiarum est, quare diminutiuum, quamquam in hac + significatione (bestiola est Aristoteli hist. anim. V 19, 24 al.) + non occurrit quod sciam, eodem modo ac "bombux" pro tibiarum parte + quadam usurpatum existimo, quae pars ut Arcadius l.s. et locus + noster indicare uidentur eadem erat quam graeci plerumque "keras", + latini cornu uel corniculum nominabant. cf. Ouid, metam. XI 16. + Hor. carm. I 18, 14. C.F. Heinrich ad Iuuen. VI 314. Aristotelis + metaphys. _N_ 6 p. 1093b 3 scholiastam p. 832a 45 recte + explicuisse uix credo. + + Footnote 44: cf. Theophrastum in Porphyrii conm. in Ptolemaei + harmonica ap. Ioh. Wallisium op. math. III p. 243 "Ho gar + makroteros aulos baruteros, en ho: pleion to pneuma peri ho pan + he: kine:sis." multa omnino huc facientia habes in Ptolemaei harm. + I 2. 3 (l.l. p. 4 sq.) et Porphyrii conmentario in libri primi + capita priora III p. 191 sq.--cf. Macrob. in somn. Scip. II 4, 5. + +Antequam quaerimus quo in libro has res scriptor persecutus sit, +pauca de eius auctoribus et nostro Varronianae doctrinae auctore +interponenda sunt. usus est Varro Tyrannionis{45} libro, quem hanc +tenuem "theo:rian" tractasse e Ciceronis epistula ad Atticum XII 6, 2 +notum erat; minus certum uidetur num has quaestiones de generalibus +prosodiarum legibus in libro "peri te:s Home:rike:s proso:dias", recte +ad maiorem Tyrannionem relato ab H. Planero de Tyrann. gramm. p. 7, +exposuerit. huius uero sententiam de quattuor prosodiis cum suam +fecerit, non inprobabile est eum ex eodem libro haec illa de priorum +grammaticorum placitis accepisse. ex his auctoribus non magis constat +de Dionysio Olumpio quam de Epicharmo Syracusano{46}. Glaucus +Samius{47} idem fuisse uidetur ac Glaucon Teius, ut eius patriam +ueteres non certo explorasse uideantur, quem Aristoteles{48} de +actione uel de usu uocis in dicendo scripsisse testatur eundemque +librum uel Tyrannio uel Varro inspexit. Theodori Byzantii, quem Plato +(Phaedr. p. 226 E) "logodaidalon" uocat, artem rhetoricam (cf. Dionys. +Hal. de Isaeo 21 p. 211 Sylb. Cic. Brut. 12, 48. L. Spengel art. +script. p. 98 sq.) in usum suum Varronem, ut ita breuitatis causa +loquar, conuertisse puto, nam Theodorum "hou to pho:naskikon pheretai +biblion pankalon" (Laert. Diog. II 103) Gadarenum uel Rhodium +(cf. Quint. III 1, 7. G. Westermann gesch. d. beredsk. I p. 186 sq.) +fuisse ueri est simile. Ephorus quoque Isocratis discipulus in libro +"peri lexeo:s" (cf. Theo progymn. II p. 71, 22 Sp. Cic. orat. 57, 172. +57, 191. 64, 218) de rhythmo oratorio eodemque loco de accentu puto +egit. paucissima de grammaticis dicenda sunt. de Hermocrate Iasio +nihil conpertum nisi eum Callimachi magistrum fuisse (Suid. +"Kallimachos" cf. Mar. Vict. I 4, 96 p. 2468P), Eratosthenes +Cyrenaeus in libro musico uel mathematico (cf. G. Bernhardy Eratosth. +p. 169) suam de flexo accentu sententiam exposuit, Dionysius Thrax de +tribus accentibus uolgaribus in arte grammatica (Bekker anecd. gr. +II p. 629 sq.) dixit, Ammonium Alexandrinum obseruationes de rebus +prosodiacis fecisse scimus (Bekk. l.l. I p. 470. III p. 1006). +restant peripatetici Athenodorus et Theophrastus, quorum alterum +quamquam summi acuminis uirum usquam memoratum{49} non inuenio, alter +num de media prosodia in libro "peri techne:s rhe:torike:s" uel "peri +lexeo:s" (cf. Max. Schmidt de Theophr. rhet.{50} p. 37 sq. H. Vsener +anal. Theophr. p. 20) an in libris "peri mousike:s" locutus sit +incertum est, ex his uero tantum non omnia de musicis organis et +sonorum rationibus Varronem mutuatum esse admodum ueri simile est. his +adnumerare licet Aristoxenum, quem in superioribus interdum testem +protulimus; quamquam enim Theophrastus in musicis rebus ab aemulo suo +magno non ita longe discessisse uidetur (cf. Aristox. ap. Boeth. de +mus. V 3 p. 1288 Mign. Theophr. ap. Porphyr. l.l. p. 241 sq.), Varro +sine dubio omnium musicorum principem non neglexit, cuius libros eum +lectitasse infra quoque uidebimus. tot antiquissimorum et magnam +partem reconditorum scriptorum libros consuluit uel saltem sententias +rettulit, ut optime hinc quanto studio et quali eruditione hos libros +conposuerit conligamus. + + Footnote 45: cf. turbatam Suidae de Tyrannionibus glossam cl. + W. Drumann gesch. Roms V p. 85. I. Hasenmueller de Strabonis geogr. + uita p. 23 sq. I. Bernays d. dialoge des Aristot. p. 31. 150. cum + uero Ciceronis epistula a.u. DCCVIII scripta sit (cf. F.W. Fischer + roem. zeitt. p. 297), male correxit Suidam M. Schmidt Philolog. + VII p. 365. + + Footnote 46: De Epicharmo litterarum inuentore uid. Plin. VII 192. + Villoison anecd. gr. II p. 187. Bekker anecd. gr. II p. 782. + Cramer anecd. Oxon. IIII p. 400. cl. I. Franz elem. epigraph. + graec. p. 21. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. LXIII. C.I. Grysar de + Doriensium com. p. 157 sq. G. Bernhardy griech. litt. II 2 p. 461. + + Footnote 47: Alius erat Glaucus Rheginus uel Italus, Democriti + Abderitae aequalis (Laert. Diog. VIIII 38) qui scripsit "peri to:n + archaio:n poie:to:n te kai mousiko:n" (Plut. de mus. 4 cl. uit. X + orat. p. 833 D). cf. R. Volkmann praef. Plut. de mus. p. XII. + E. Meier opusc. II p. 159. + + Footnote 48: De nominibus Glaucus et Glaucon uid. M. Sengebusch. + diss. Hom. I p. 208. cf. Ritschl de Oro et Orione p. 3 sq.-- + Aristot. rhet. III 1: "triton de touto:n, ho dynamin men echei + megiste:n oupo: d' epikecheire:tai, ta peri te:n hupokrisin + ... de:lon oun hoti kai peri te:n rhe:torike:n esti to toiouton + ho:sper kai peri te:n poie:tike:n; hoper heteroi tines + epragmateuthe:san kai Glauko:n ho Te:ios. esti de aute: men en + te: pho:ne:, po:s aute: dei chre:sthai pros hekaston pathos, hoion + pote megale: kai pote mikra kai pote mese:. kai po:s tois tonois, + hoion oxeia kai bareia kai mese:, kai rhuthmois tisi pros + hekaston", ut fortasse a Glauco Aristoteles mediam prosodiam + transtulerit. Glauci artis meminit schol. Plat. Phaed. (p. 108 D) + p. 234 Herm.: "esti de kai hetera techne: grammato:n, he:n + anatitheasi Glauko: Samio:, aph' he:s iso:s kai he: paroimia + diedothe:." cf. Zenob. II 91. hunc praue confudit scholiasta cum + Glauco Chio, quem Herodot. I 25 (cf. Pausan. X 16, 1) "side:rou + kolle:sin" inuenisse dicit. (cf. Fr. Osann anecd. rom. p. 301.) + + Footnote 49: I.A. Fabricius bibl. gr. III p. 472 unum profert + Athenodorum cuius "peripatous" Laertius Diogenes ter quaterue + adhibuit. + + Footnote 50: Frustra fragmenta rhetorica exceptis quattuor ex + Demetrii "peri herme:neias" (p. 191) quaeris in fragmentorum + Theophrasteorum conlectione, quam nuper edidit F. Wimmer, qui + quamquam aliorum sollertia se fructum esse praedicat, ne Schmidti + quidem librum I s.l. nouit. + +Num uero qui hanc doctrinae Varronianae particulam nobis seruauit +ipse ex illius libris eam decerpserit ualde dubium uidetur. homini +enim tantae neglegentiae, quantae opusculi nostri conpilatorem esse +cognouimus, talem industriam uix tribuerim. uerum potius ex alio +scriptore neque indocto homine, fortasse ipso Seruio Vergilianorum +carminum conmentatore{51}, qui hunc antiquae eruditionis pannum cum +ipsius temporum doctrina consuit, haec fluxisse existimo. quod etiam +suadere uidentur quae de auctorum quorundam uita ut Dionysii Thracis +et Tyrannionis (cf. Plut. Lucull. 20) hic leguntur, de qua Varro +tacere uel breuissime ingenium scriptoris praedicare solet. talia +autem opusculi conpilatorem multo posterioris ut genus scribendi +prodit temporis uirum nec nouisse nec conquisiuisse arbitror. + + Footnote 51: In eo conmentario haud pauca occurrunt, quae ei + particulae quam nostro opusculo peculiarem esse diximus similia + (ut Aen. I 100. II 778. III 569. IIII 268. V 613 al.), in hoc + uero omnia exempla e Vergilio sumpta sunt. + +Quaerentibus *in quo libro operis de sermone latino* haec disputatio +posita fuerit quodam modo adiumento nobis est unus Acronis quem dicunt +(cf. H. Vsener ind. lect. aest. Bern. 1863 p. VII) locus qui ad Horati +artem poet. 202 sic scribit 'Varro ait in III disciplinarum et ad +Marcellum de lingua latina quattuor foraminum fuisse tibias apud +antiquos, et se ipsum ait in templo (Apollinis) Marsyae uidisse tibias +quattuor foraminum'. (fr. 60A) haec optime conueniunt cum eis quae +apud Seruium de diastematis in citharis tibiisque et in humana uoce +legimus, quo consensu Varronem in hac libelli Seruiani parte ubique +fontem esse uides. numerum uero III Ritschelius quaest. Varr. p. 20 +sq. ad libros disciplinarum, quorum tertius de rhetorica{52} erat +pertinere non posse censuit, itaque aut sic corrigendum ut liber +septimus qui musicam tractauerit et sine dubio hic indicatus sit +efficiatur aut ad alterum titulum referendum esse. VII autem cum non +facile in III corrumpatur, alterum praeferendum est. quo testimonio +lubrico quidem et non satis firmo donec idem reliquorum librorum +argumento confirmabitur confidere liceat. praeter Acronis uerba cum +Serui expositione coniungenda uidentur quae idem Seruius si quidem +est idem ad Verg. Aen. VIII 618 (fr. 60B) e Varrone adscripsit (cf. +C. Bartholini de tibiis uet. p. 54 sq. R. Volkmann ad Plut. de mus. +p. 142 sq.) + + Footnote 52: In libri rhetorici parte de elocutione (cf. + L. Spengel nou. mus. rh. XVIII p. 492) tibias conmemorari posse + non prorsus negem. illud autem quod ad accuratam disputationem + spectat in libro de musica fuisse sane multo maiorem habet + probabilitatem, quare transpositionem illam recipere non dubito. + +In *tertio* igitur *libro* easdem res perlustrauit Varro quas antea +Aristophanem Byzantium (p. 12 ed. A. Nauck, cf. C. Goettling lehre v. +acc. d. gr. spr. p. 10 sq. A. Rossbach griech. rhythmik p. 33. F.A. +Wolf proleg. ad Hom. p. CCXVIIII sq.) consociasse Arcadius quem dicunt +testatur (p. 212 Schm.): "tricha temo:n te:n kine:sin te:s pho:ne:s, to +men eis chronous, to de eis tonous, to de eis auto to pneuma. kai tous +men chronous tois rhythmois e:kase, tous de tonous tois tonois te:s +mousike:s" (cf. Theodos. p. 204, 6 Goettl.). accentus igitur musicam +naturam Aristophanem reliquosque quos supra recensui secutus agnouit +neque in legibus generalibus inuestigandis se continuit sed etiam usum +prosodiarum in singulis uocabulorum generibus eum explicuisse Gelli +locus (fr. 61) a quo orsus sum ostendit. quod in reliquis quoque rebus +sine dubio fecit. de syllabarum temporibus{53} praeter ea quae Seruius +habet quid docuerit dici nequit{54}. conmunem certe syllabam ab eo +_mediam_ esse adpellatam e Mario Victorino I 5 p. 30 G. p. 2471P. +suspicor, quem ne plura hoc capite e Varrone hausisse putes Luciani +Muelleri uide disputationem (l.l. p. 16 sq.). ordinem autem rerum si +Seruio est fides hunc instituit, ut primo de spiritu deinde de accentu +postremo de syllabarum longitudine et breuitate ageret, quae ratio +praeterea eo conmendatur, quod ita simplicissimum transitum ad +sequentem sibi parauit librum. + + Footnote 53: De adspiratione infra disputabo. + + Footnote 54: In quo rerum conexu duo reliqua huius libri + fragmenta fuerint difficile est dictu; fortasse de primae + syllabae longitudine in _fenore_ (fr. 62) locutus ad originem + huius uocabuli ut adsolet transiit. ceterum Ludouico Mercklin + d. citiermeth. d. Gell. p. 649. et Iulio Kretzschmer de Gelli + fontib. p. 9 (cf. M. Hertz in Fleckeiseni ann. 1862 p. 715 + sq.) Cloati Veri dictum Varroni Gellium debere negantibus + adsentior. quod enim a Verrio Flacco (teste Festo u. obstitum + p. 193. subuculam p. 309. molucrum p. 141 sacrima p. 318, + posterioribus enim locis certissimum Vrsini supplementum; + solus occurrit Cloatius u. obscum p. 189. piacularis p. 213.) + saepe cum Aelio Stilone laudatus est, id in utramque partem + ualet atque uter ab altero adhibitus sit non facile adfirmabis. + neque e Varrone de l.l. V 102 p. 104 ubi conplura uerba latina + e graeco ducta recenset, quorum quaedam a Cloatio tractata esse + Macrob. sat III 18, 4. 19, 2 docet (cf. praeterea de l.l. VI 96 + p. 277 cum Gelli XVI 12, 2), Varronem Cloati libris usum esse + efficies, nam haec uterque ut alia mittam a conmuni auctore + Hypsicrate (cf. de l.l. V 88 p. 90, M. Schmidt Philol. III p. 458. + M. Sengebusch diss. hom. I p. 11 sq.) accipere potuit. + +*Quartus* enim *liber de rebus metricis* erat, quas Varronem +explicuisse sat magnus fragmentorum numerus demonstrat, in hoc libro +explicuisse euincit Rufini testimonium probabiliter emendatum (cf. +supra p. 47). et egregia congruentia qua tam apte et conuenienter +argumenta tertii et quarti libri sese excipiunt haud sane mediocriter +hanc rerum dispositionem firmare ac munire mihi uidetur. + +Versus secundum Varronem (fr. 69) uerborum iunctura est, quae per +articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. quam definitionem +qui proposuit praemittere debuit quid sint articuli commata rhythmus. +propterea Varroni tribui quae apud Victorinum, quem Aphthonium dici +mauolt Th. Bergk philolog. XVI p. 639 sq., hoc fragmentum praecedunt +et de colis commatisque agunt (fr. 68). de differentia metri ac +rhythmi M. Terentium dixisse certiores nos facit Diomedes (fr. 66), +e quo testimonio de utriusque natura eum disseruisse sequitur. quae +igitur apud Victorinum et Diomedem, ad quos frustula quaedam huius +libri peruenisse iam uidimus, de hac re conuenientia inter se +leguntur, probabiliter ad Varronem referemus. confirmatur autem hoc +Augustini auctoritate, quem in libris de musica e Varronis libro de +eadem re scripto hausisse recte uidit H. Weil in Fleckeiseni annal. +1862 p. 336. 344 cf. Bergk l.s. p. 641, praeterea ad eundem pertinent +quae uterque de poetice (fr. 59) habet cl. Isidori orig. VIII 7, 3 +et Varronis Parmenone ap. Nonium u. poesis p. 428. circumspecto uero +in his rebus iudicio opus est, cum non solum omnes fere scriptores +metrici latini a Caesio Basso (cf. O. Iahn conm. in Pers. sat. VI 1 +p. 211 sq. H. Wentzel symbola crit. ad hist. script. metr. lat. +p. 6. E. a Leutsch philolog. XI p. 739 sq.) pendeant, e quo +Atilium Fortunatianum Diomedem Terentianum Maurum hausisse ostendit +C. Lachmann praef. Terent. Maur. p. XVI. cf. Wentzel l.l., uerum etiam +omnes cum bona et antiqua doctrina posteriorum temporum uana inuenta +dubiasque uel falsas obseruationes miscuisse et confudisse constet +(cf. A. Rossbach de metr. graec. disp. alt. p. 16 sq. R. Westphal d. +fragm. u. lehrs. d. griech. rhythm. p. 102. 113. al. I. Caesar grundz. +d. griech. rhythm. p. 273 sq. H. Weil l.s.s. p. 338 sq. Luc. Mueller +de re metr. poet. lat. p. 16 sq.). praeterea Mari Victorini ars +grammatica de orthographia et metrica ratione et Diomedis liber +tertius tam mire inter se consentiunt{55}, ut conmunem auctorem siue +Caesius Bassus siue alius fuit prodant. quibus omnibus consideratis in +eis quae necessario uel saltem certis rationibus a Varrone repetenda +suat me continere quam omnia quae eo non indigna uidentur credule +congerere malui. + + Footnote 55: Idem consensus cum Diomede in arte grammatica uolgo + Maximo Victorino adscripta et post Putschium a Lindemanno in + corpore grammaticorum lat. I p. 271 sq. edita conspicuus est + (cf. L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286. F. Osann beitr. + z. gr. u. roem. litteraturgesch. II p. 355 sq.). quare non tam + inprobabile ab eodem scriptore duas illas artes profectas esse + mihi uidetur, quam Osanno l.l. p. 371, qui tamen ipse eadem apud + Marium et Maximum quibusdam locis recurrere concedit cf. L. Lersch + ztschr. f. alterthw. 1840 p. 116. Wentzel l.l. p. 55. + +In rhythmo definiendo Aristoxenum Varro secutus est. M. Terentio est +enim 'rhythmus pedum temporumque iunctura uelox diuisa in arsi et +thesi, uel tempus quo syllabas metimur' (fr. 64), Aristoxeno "rhuthmos +esti chrono:n taxis" (Max. Planud. in Hermog. id. V p. 454 W. cf. +anon. schol. VII p. 892) uel "chronos die:re:menos eph' hekasto: +to:n rhuthmizesthai dynameno:n" (Bacch. p. 22 Meib.), quas generaliter +positas definitiones eum ad rhythmum qui in uoce ualet pergentem ita +circumscripsisse, ut Varroniana proxime ad eam accedat R. Westphal +l.l. p. 86 sq. p. 101. cl. Aristox. rhythm. elem. p. 272. 276 Mor. +ostendit {56}. etiam in metro explicando, de quo quid Aristoxenus +senserit ex Aristide Quintiliano{57} (cf. A. Rossbach griech. metr. +p. 13 sq.) conligendum est, ab hoc non discessit, nam metrum rhythmum +modo finitum dixit (fr. 65), et hac definitione nixus quid inter +utrumque discrimen sit accuratius exposuit (fr. 66). cum autem in +metri definitione praecipuum ei sit quod finem habet, statim hoc loco +eum disputasse existimo de finibus uel clausulis metrorum (fr. 67), de +quibus cf. R. Bentley sched. de metr. Terent. p. 8. ad Terent. Adelph. +IIII 4,1. G. Hermann elem. doctr. metr. p. 181. 432. deinde partes +quasi metri recensendae erant cola commata periodi (fr. 68), cf. +Westphal philol. XX p. 79 sq., quorum colon est quod finitis constat +pedibus, comma in quo pars pedis remanet, quae nomina constanter +confunduntur, ut a Diomede p. 498, 10, immo a Victorino ipso qui +statim post has definitiones (I 13, 2 p. 2498P) _arma uirumque cano_ +colon adpellat, cum sit comma, cf. Atilium Fortunatianum quem dicunt +II 28, 8 p. 2699P. utrumque igitur ad caesuram spectat, quae si cum +fine pedis conuenit colon, si in pedem incidit comma efficit{58}. +uersum autem a metro ita distinxit, ut eum caesura in duas diuidi +partes diceret, quod in definitione uersus supra scripta a (fr. 69) +Victorino ut omnia fere quae ad nos nunc pertinent obscuratum quamquam +non prorsus deletum, manifestis uerbis Augustinus et Victorinus aliis +locis tradunt (cf. H. Weil l.l. p. 336); eumque uocari a uersura et a +dimetro ad hexametrum progredi uoluit. qui uero uersus faciant uates a +uersibus uiendis nuncupari uel graece poetas a "poiein" (fr. 70), unde +poetice quoque et poesis et poema sint ducta, quorum illa ars ipsa, +altera perpetuum argumentum uersibus tractatum ut Enni annales, +tertium carmen quodque uel minus uel maius sit. hoc secundum stoicos +dictum esse docet Posidonius apud Laert. Diog. VII 60: "poie:ma de +estin, ho:s ho Poseido:nios phe:sin en te: peri lexeo:s eisago:ge:, +lexis emmetros e: erruthmos meta skeue:s to logoeides ekbebe:kuia; +to erruthmon de einai to 'Gaia megiste:' kai 'Dios aithe:r'. poie:sis +de esti se:mantikon poie:ma mime:sin periechon theio:n kai +anthro:peio:n" (cf. R. Schmidt stoic. gramm. p. 50. Lucil. ap. Non. u. +poesis p. 428). breuiter tum quibus uersuum generibus poetae latini{59} +usi sint significant, ut mihi quidem uidetur. ad hunc igitur locum +Rufini testimonium (fr. 71) de fabulis Plautinis et Terentianis (cf. +F. Ritschl parerga Plaut. et Terent. I p. 359) refero. + + Footnote 56: Has definitiones cum Aristoxeneis quem ad modum ab + ipso prolatae erant prorsus conuenire non magis adfirmare uolo, + quam in his Varronis ipsa uerba seruata existimo. reputa enim, + omnes fere metricorum latinorum definitiones inter se pugnare et + hebeti iudicio nec rebus subtiliter perceptis esse perscriptas, + praeterea singulos scriptores longe a primo fonte abesse, pluribus + qui eadem retractauerint interiectis auctoribus, neque sane miram + tibi uidebitur Varronis doctrinam haud mediocriter deprauatam et + deformatam esse. quamuis uero Aristoxeno Varronem usum esse mihi + constet, omnia quae in Victorini libris ex illo fluxisse Westphal + (l.l. p. 91. 101. al. cf. harmonik u. melop. d. gr. p. 36 sq.) + probauit Varroni tamquam ab hoc accepta tribuere nolui, quia + etiam alios uelut Caesium Bassum ex illo, posteriores autem ex + enchiridiis posteriorum Graecorum, qui iterum ilium hic illic + adhibere potuerunt, hausisse uel certum est uel probabile. + + Footnote 57: I p. 49 Meib.: "metron men oun esti suste:ma + podo:n ex anomoio:n sullabo:n sunkeimenon epi me:kos summetron. + diapherein de tou rhuthmou phasin, hoi men ho:s meros holou, + tome:n gar rhuthmou phasin auto, paro kai metron eire:sthai, dia + to meirein ho se:mainei merizein. hoi de kata te:n hule:n; to:n + gar ginomeno:n ek duoin anomoio:n toulachiston genno:menon ton men + rhuthmon en arsei kai thesei te:n ousian echein; to de metron en + sullabais kai te: touto:n anomoiote:ti." + + Footnote 58: Vnde etiam adparet paullo inferius apud Victorinum + (I 13,6 p. 2498), quem omnino iusto corruptiorem edidit Thomas + Gaisford, _non_ inserendum esse: 'partes ergo uersus, cum ea qua + _non_ coniunctus erat parte dissoluitur, cola efficient; cum uero + ea qua coniunctus erat parte absciditur particula quae diuolsa ex + eo est comma dicetur, ut in illis uersus soluatur, in his + caedatur'. + + Footnote 59: Noli autem putare ex hoc libro fluxisse quae in + Diomedis libro tertio de tragoedia comoedia palliata (p. 487, 15. + 488, 7. 489, 18) e Varrone leguntur (nam de satura p. 486, 8 + liber quaestionum Plautinarum II laudatur). haec enim e Suetonio + Diomedem sumpsissa constat (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet. + p. 370 sq. W. Christ philol. XVIII p. 161 sq.) nulloque prorsus + uinculo cum reliquis uestigiis doctrinae Varronianae apud Diomedem + coniuncta sunt. quae cum e libris de poematis excerpta uideantur, + facile ad eosdem cum Isidor. orig. VIII 7, 3 reliqua quae de + poetice poesi poemate libro nostro tribui referas nixus Varronis + uerbis de l.l. VII 36 p. 325 'antiquos poetas uates appellabant a + uersibus uiendis ut de *poematis* cum scribam ostendam'. quamquam + sine dubio ex libris de poematis sunt quae Isidorus l.l. habet + ibidemque fortasse quae Victorinus (I 15, 1 p. 2499P) et Diomedes + (p. 473) cum his coniuncta fuisse ostendunt exposita erant, tamen + non magis in dubio relinquit Victorini et Diomedis consensus eadem + breuius opinor et quasi in transcursu in eo libro scripta fuisse + cui omnia reliqua debent. + +His praemissis ad singula versuum genera transiit, quae eodem quo +plerumque ea metrici latini ordine proferre solent, eum recensuisse +puto, ut primum "genos ison diplasion he:miolion", deinde uersus +conpositos tractaret. diligenter haec omnia persecutus est, ut +fragmenta quae huc pertinere docuit Ritschl quaest. Varr. p. 34 sq. +demonstrant. quid uero de singulis statuerit relliquiarum paucitas +disceptare uetat. nam nihil fere de metris dactylicis traditum, pauca +de iambicis, paucissima de conpositis. quamuis enim in Diomedis +expositione de hexametro dactylico quaedam a Varrone repetita esse +credam, praesertim quae de nominibus eius p. 494 sq. et incisionibus +p. 497 (cl. Victorino I 19, 2 p. 2508P.) leguntur, tamen minus certa +sunt, quam quae in fragmentorum seriem recipienda duxerim. unum tantum +superest frustulum quod huc spectat (fr. 72). Archilochum enim +trimetro dactylico uel heroo unam syllabam addidisse et talem uersum +effecisse tradidit 'omnipotente parente meo' quod metrum Seruius +(centimetr. p. 369 Gaisf. p. 1820P.) Alcmanium{60} dicit, Archilochium +contra tetrametrum dactylicum acatalectum spondeo finitum Seruius et +Victorinus l.l. adpellant. e iambicis metris Varronem de senario +locutum esse scimus, e quo additis tribus syllabis septenarius +(fr. 73), praepositis duobus pedibus iambicis octonarius (fr. 75) +fieret. praeterea de nota quadam transuersa breuibus syllabis +pro longis positis in septenario adscribenda egit (fr. 74), quod +praeceptum apud Rufinum Diomedis de septenario testimonium excipit, +nullo tamen cum hoc uinculo coniunctum est. 'non potest enim' ut +Ritscheli uerbis (quaest. Varr. p. 35) utar, + non hic esse utriusque nexus, ut a modo, quo septenarius + fieret e senario, transiretur ad talium septenariorum + commemorationem, quorum media syllaba breuis haberetur: + qualium constat non minorem esse multitudinem, quam quorum + media syllaba admisit hiatum. _in huiusmodi_ igitur _locis_ + h.e. cum in mediis septenariis tum ubicunque breuis est + pro longa syllaba, ut in extremis uersibus arsi terminatis, + Varro poni iussit hanc notam metricam; +cf. G. Hermann l.l. p. 149 sq. ex senario iambico alium uersum nasci +uoluit (fr. 76), quem Marius Plotius p. 270 G. p. 2642P. dimetrum +iambicum catalecticum Anacreontium dicit (cf. Serui centimetr. +p. 366 G. p. 1818P. Terent. Maur. 2480 sq.). si nouum carmen hoc +Diomedes nuncupat id non de aetate qua primum eo usi sint ualere +docet priscum carmen populare uirginum Bottiacarum "io:men eis Athe:nas" +(Plut. quaest. gr. 35 cf. Rossbach u. Westphal l.l. p. 197) et +Simonidis "ebombe:sen thalassa" (fr. 1 Bergk.), sed cum Ritschelio +l.l. p. 36 carmen nondum conmemoratum intellegendum est. uersuum +conpositorum a Varrone explanatorum unum extat exemplum (fr. 77). +paroemiacum cum ithyphallico coniunctum (cf. Hermann l.l. p. 592. +Rossbach u. Westphal p. 358) Archilochium metrum dixit (cf. Seru. +cent. p. 376 G. ubi pessime Putschius p. 1825 _partheniaco_ pro +_paroemiaco_ edidit). hae exiguae relliquiae disputationis +Varronianae supersunt{61}, qua singula uersuum genera haud paucis +sine dubio poetarum potissimum latinorum, ubi fieri potuit, exemplis +additis percensuit. + + Footnote 60: Quo nomine etiam tetrametrum dactylicum in dactylum + desinentem intellegunt Seruius l.s.s. et Victorinus II 2, 33 + p. 2518P. cf. Rossbach u. Westphal griech. metr. p. 42. + + Footnote 61: Non inprobabiliter quidem Ritschelius l.l. p. 36 + suspicatus est plura Diomedem in capite de uersuum generibus + p. 506 sq. Varroni debere, sed rationibus supra expositis + obsecutus in eis quae conposui acquiesco. + +Quem uero in rebus metricis auctorem praecipue M. Terentius secutus +sit ex tam paucis relliquiis expiscari difficile est. si magis de +Heliodori metrici aetate, de qua post Ritschelium d. alexandr. +biblioth. p. 138 sq. nuper in uarias partes discesserunt H. Keil +quaest. gramm. p. 14 sq. C. Wachsmuth philol. XVI p. 618 sq. +H. Lipsius in Fleckeiseni ann. 1860 p. 609 sq., constaret, de hoc +cogitauerim. eundem metricum ac rhetorem Horati comitem in itinere +Brundisino (sat. I 5, 2. cf. I.G.F. Estree Horat. prosopogr. p. 195) +esse mihi quoque (cf. Th. Bergk nou. mus. rhen. I p. 374 sq.) ualde +ueri simile uidetur et temporum ratio ut infra uidebimus non obstat, +quominus huius uiri scriptis Varro usus sit, nam Horati saturam illam +anno u. c. DCCXVII scriptam esse probauerunt C. Kirchner quaest. +Horat. p. 58 sq. C. Franke fast. Horat. p. 96 sq. Varro autem artem +metricam, quam praeterea in transcursu quasi tractauit, si magna +Hephaestionis uolumina (cf. A. Rossbach d. Hephaest. Alexandr. libr. +p. 8 sq.) conparamus, uix ipse primus constituit atque elaborauit, +sed ut solet a graeco quodam scriptore transtulit, Heliodorus autem +princeps "to:n sumplekonto:n te: metrike: theo:ria te:n peri rhuthmo:n" +(Arist. Quint, p. 40 Meib. cf. I. Caesar grundz. d. gr. rhythm. +p. 226) fuisse uidetur, et 'inter graecos huius (metricae) artis aut +primus aut solus est' (Mar. Vict. II 9, 8 p. 2541P. cf. Westphal d. +fragm. d. gr. rhythm. p. 12 sq.) quam ratiocinationem si non prorsus +aspernaris addiderim, quod per se non magni momenti esse concedo, +Heliodorum uersus iambicos de quibus Varronem quoque diligenter +egisse uidimus, magna subtilitate persecutum esse, id quod demonstrat +Prisciani libellus de metris Terentianis (cf. H. Keil l.l. p. 13), +eundemque de dimetro catalectico disputasse eiusque exemplum Simonidis +uersum supra conmemoratum (Prisc. l.l. II p. 428, 7) proposuisse, qui +cum exemplo quod Varronem adtulisse Diomedes testatur (fr. 76) etiam +in spondeo secundo loco posito conuenit (cf. C.L. Schneider lat. +gramm. I 1 p. 683). + +Hoc uero argumento subtiliter tractato, satis amplo profecto et +inpedito, Varronem totum librum quartum expleuisse arbitror. accedebat +autem ni uehementer fallor aliud. non erat enim, cur in opere de +sermone latino, quo tam accurate poetarum metra scriptorem inlustrasse +uidimus, solutae orationis numeros neglegeret. in quibus explicandis +antiquos haud mediocriter uersatos esse et inde a sophistarum Hippiae +et Gorgiae temporibus praesertim qui de arte dicendi scripserunt huic +doctrinae operam dedisse notum est (cf. Aristot. rhet. III 8. Cic. +orat. 41, 140 sq. Quint. inst. orat. VIIII 4, 45 sq. E.M. Cope journ. +of class. a. sacr. philol. III p. 51 sq.). Varronem autem non solum +talia scripta ut Ephori "peri lexeo:s" et Theophrasti libros in quibus +prosae numeros tractauerat (cf. supra p. 61. Max. Schmidt l.l. p. 45 +sq.) in hoc opere conscribendo consuluisse supra uidimus, uerum etiam +ipsum opus siue titulum spectamus siue argumentum admodum simile et +propinquum est eis libris, qui "peri lexeo:s" inscripti artis +rhetoricae partem de elocutione (cf. L. Spengel ueb. d. stud. d. +rhetorik b. d. alt. p. 26) docebant (cf. E. Meier opusc. II p. 18. +G. Westermann gesch. d. bereds. I p. 138. 171). in quibus cum +orationis solutae numeros exponere solerent ex argumenti simillimi +indole id Varronem quoque fecisse probabile est. grauius autem est, +quod ab opere in quo puri sermonis praecepta danda erant prosae numeri, +quorum scientia unicuique publice dicenti necessaria erat, non magis +alieni erant quam poetarum metra. haec igitur cum a Varrone tractata +esse sciamus, de illis satis probabiliter idem conligere possumus. +testimonia certa et manifesta huius rei non repperi. non autem +inconsiderate contendere mihi uideor alicuius momenti in hac quaestione +esse Rufini locum qui in libello de metris oratorum e Cicerone et +Victorino maximam partem excerpto Varronem de numeris scripsisse +testatur (fr. 78), quod in illo opusculo et rerum conexu de prosae +tantum numeris accipi potest. Rufinum excerptorem quidem +neglegentissimum et stupidum cum libris nostris uel ipsum uel quod +magis placet aliis intercedentibus usum esse uiderimus ad eosdem hoc +testimonium spectare existimo.{62} quod fortasse aliquo modo Diomedis +confirmatur auctoritate qui in libri secundi capite de conpositione, +quamuis ibi constanter Ciceronis et Quintiliani libros rhetoricos +adhibeat, haec scribit (p. 465, 1): + nam structurae obseruatio bipartita tam ad oratorias uirtutes + quam ad partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere + rhetorico trahitur trina ratione colligitur et est primum + incisum, hoc graeci comma nominant; ex commatibus [hoc est + incisis] membrum fit, quod illi colon appellant; ex commatibus + et colis periodus constat, quam nostri conprehensionem dicunt. + alterum ad officium artis grammaticae refertur hoc est ad pedes, + si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula + struitur; quare (quod _codd._) genus hoc possis grammaticum, + illud rhetoricum magis dicere. + + Footnote 62: Ad disciplinarum librum de rhetorica Rufini + testimonium refert Ritschelius l.l. p. 33, in quo quamquam + eadem res paucis retractari potuit, tamen nescio an + interpretatio mea probabilitatis quadam specie conmendetur. + +Pergo ad *librum quintum*. huc referendum est teste Romano, cui +omnia horum librorum frustula Charisius debet, fragmentum de +interiectione (fr. 81), de quo optime disputantem audi Ottonem Iahn +in conmentatione ueber die kunsturtheile bei Plinius (ber. d. saechs. +gesellsch. d. wiss. II 1850 p. 114): + das ungeschickt wiederholte _ut ait Varro, inquit Varro_ + beweist, dass wir es hier mit einem excerpt zu thun haben, + welches aus einer laengern auseinandersetzung die hauptpunkte + zusammengerueckt hat, aus der auch die zunaechst folgenden + bemerkungen entlehnt sein werden. ohne zweifel gehoert alles + genau zusammen. Varro handelte von den interiectionen, durch + welche ganz vorzugsweise ein characteristischer ausdruck der + gemuethsstimmung hervorgebracht wird, und zugleich von andern + mitteln der sprachlichen darstellung, um diese wirkung zu + erreichen. dabei hatte er vom "e:thos" und "pathos" gesprochen + und die dichter auf deren beispiel er sich berufen musste, nach + dieser richtung kurz charakterisirt. so erklaert sich die sonst + auffallende erscheinung in einer grammatischen schrift de latino + sermone eine bemerkung dieser art zu finden. +artem "e:the:" et "pathe:" recte et pulchre exprimendi et oratoribus et +poetis esse maxime necessariam Cicero orat. 37, 128.{63} Quint. inst. +orat. VI 2, 8 sq. Macrobi quae ex libro saturnaliorum IIII extant +satis ostendunt, in his igitur libris, quibus quid pura et elegans +latinitas postularet docebatur, rem tam magni momenti intactam +relinquere non licuit. e loco nostro uero facile intellegitur in +libro quinto *continentis sermonis uirtutes* expositas fuisse, quod +argumentum quam prope ad rhetorum praecepta de eisdem rebus accedat +sua sponte adparet. nemo ignorat, quanta subtilitate et rhetores et +grammatici de uirtutibus et uitiis orationis disserant et infinitas +eorum partitiones et definitiones proferant. longum est nec necesse +pluribus de hac re agere quae Ciceronem uel Quintilianum, Diomedem +uel Donatum, ut taceam posteriores rhetores graecos et latinos, +inspicienti obicitur. propagata erat harum rerum expositio ad +utriusque artis auctores inde ab eo tempore quo sophistae utrique +studuerunt (cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 23 sq. L. Spengel +art. script. p. 39 sq.), quod ueteres quoque grammaticos Romae fecisse +Suetonius{64} narrat, et quamquam postea schemata "lexeo:s" quae aut ad +grammaticum aut ad rhetorem pertinerent inter se distinguere uoluerunt +(cf. Quint. inst. orat. VIIII 3, 2. Donat. III 5, 1 p. 1773P.), tamen +easdem maxime figuras apud utrosque enumeratas inuenies. de eadem re, +uirtutes dico et uitia sermonis, Varronem dixisse Romani testimonium +indicat, quod quomodo, quamquam sine dubio multo simplicius et doctius +quam posteriores, in singulis instituerit non liquet. loco nostro (cf. +Ritschl parerg. Plaut. et Ter. I p. 194 sq.) Titinnius Terentius Atta +pulchrae "e:thopoiias" uel morum descriptionis causa laudantur, Trabea +contra Atilius Caecilius adfectus facile mouere dicuntur, quarum rerum +exempla, a Varrone certo non parce adposita, paucissimis exceptis +Romanus uel Charisius omisit. e Terentio enim "e:thopoiias" principe +(cf. Varr. Parmen. ap. Non. u. poscere p. 374) adfectus exemplum +profertur, quod ex meris exclamationibus constat. addit scriptor, +tale enuntiatum, quamquam interiectionis particula desit,{65} tamen +interiecti animi causa ita uocari. secuntur quaedam irascentis amantis +dolentis exempla.{66} + + Footnote 63: 'Duo sunt quae bene tractata ab oratore admirabilem + eloquentiam faciant, quorum alterum est quod graeci "e:thikon" + uocant, ad naturas et ad mores et ad omnem uitae consuetudinem + accommodatum, alterum, quod eidem "pathe:tikon" nominant, quo + perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. illud + superius come iucundum, ad beneuolentiam conciliandam paratum, hoc + uehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur; quod cum + rapide fertur sustineri nullo pacto potest'. cf. O. Iahn l.l. + p. 108 sq. + + Footnote 64: De gramm. et rhet. 4: 'ueteres grammatici et + rhetoricam docebant ac multorum de utraque arte commentarii + feruntur. secundum quam consuetudinem posteriores quoque existimo + quamquam iam discretis professionibus nihilo minus uel retinuisse + uel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum ad + eloquentiam praeparandam, ut problemata paraphrasis allocutiones + *ethologias* atque alia hoc genus, ne scilicet sicci omnino atque + aridi pueri rhetoribus traderentur. quae quidem omitti iam uides + desidia quorundam et infantia, non enim fastidio putem'. + _ethologias_ pro codicum _aethiologias_ uel _ethiologias_ i.e. + aetiologias, quod retinere uolt W. Christ philol. XVIII p. 161, + scripsit Beroaldus. + + Footnote 65: Idem habes apud Macrobium saturn. IIII 6, 17: + 'exclamatio, quae apud graecos "ekpho:ne:sis" dicitur, mouet + pathos. haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius + quem inducit loquentem. ex poetae quidem persona est: _Mantua uae + miserae nimium uicina Cremonae!_ (Verg. ecl. VIIII 28). _Infelix! + utcunque ferent ea facta nepotes..._ (Aen. VI 823), _crimen amor + uestrum!_ (Aen. X 188) et alia similia. ex persona uero alterius + _Di capiti ipsius generique reseruent_ (Aen. VIII 484), _Di talia + Graiis instaurate, pio si poenas ore reposco!_ (Aen. VI 529), _Di + talem terris auertite pestem!_ (Aen. III, 620). + + Footnote 66: In exemplis autem interiectionum quae locum nostrum + praecedunt nullae Varronis partes esse ostendunt Caeselli Vindicis + Statili Maximi Pauli nomina adscripta. + +In eodem libro de tribus dicendi generibus a poetis et oratoribus +usurpatis dixit. Gelli enim libri sexti caput XIIII sumptum esse ex +libris de sermone latino Ritschelio non inprobabile uidebatur, qui +quaest. Varr. p. 15 et nou. mus. rhen. VI p. 524 diiudicare noluit, +utrum hoc testimonium ad libros de proprietate scriptorum an ad +nostros spectaret. prius illud non ita ueri simile est, postquam +reperto Hieronymi indice libros "peri charakte:ro:n" (Char. p. 189) non +eosdem atque eos de proprietate scriptorum esse, sed potius conuenire +cum libris de descriptionibus Ritschelius l.l. p. 520 perspexit, nam +nunc in hac re disceptanda nomen "charakte:res" a Gellio initio capitis +positum nullius momenti est. accedit quod libros de proprietate +scriptorum numquam Gellius conmemorat nihilque fere adhuc de eis +constat, ut dubium et lubricum uideatur unum fragmentum ad eos referre. +maximi contra ponderis est, quod genera dicendi tamquam orationis +uirtutes praedicantur (fr. 80) 'quibus uitia agnata sunt pari numero, +quae earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque +sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiunidici pro +gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus.' his rebus cum librum +quintum destinatum fuisse uiderimus, haec{67} indidem fluxisse +confidenter adfirmo. tria igitur genera dicendi sunt (cf. Cic. orat. 5, +20. Quint. XII 10, 58) a Graecis "hadron ischnon meson", quae +Theophrastum primum agnouisse sequitur e Dionys. Hal. de Dem. ui dic. 3. +Lys. 6 (cf. Westermann l.s. p. 170), a Romanis uber mediocre gracile +adpellata, quae uirtutes si modum excedunt uitia fiunt. latinorum +poetarum exempla esse ubertatis Pacuuium, gracilitatis Lucilium, +mediocritatis Terentium, eandemque orationis diuersitatem teste Polybio +et Rutilio prae se tulisse claros legates quos a.u. DLXXXXVIIII +Athenienses Romam miserint (cf. Cic. acad. pr. II 45, 137), Carneadem +academicum Diogenem stoicum Critolaum peripateticum. cum uero hoc +fragmento iterum uideamus, quam arte ubique oratorum et poetarum +loquendi morem coniunxerit, iure nostro in hoc libro de discrimine +solutae et poeticae orationis actum esse expectamus ideoque huic libro +uindicamus quae Isidorus I 37 habet (fr. 79). quamquam non sine ulla +haesitatione hoc factum esse fateor. non desunt quidem uestigia Isidori +auctores libros nostros adhibuisse, quod adnotatione nostra discas, sed +parum liquet, quibus operibus Varronianis illi omnino usi sint, quam ut +certo demonstrari possit cui libro singula frustula debuerint. quare +etiam omnes fere Isidori etymologias nisi aliorum testimoniis tribuuntur +grammaticis libris neglexi, nec dubium est quin eae omnes uel saltem +longe maximam partem ex aliis libris excerptae sint, nunquam uero eis +de librorum indole ac ratione quidquam doceatur. fragmentum de quo +nunc loquor e quodam libro sumptum esse oportet, in quo de prosa et +eloquentia disputabatur, quod etiamsi in pluribus fieri potuit ut in +libris rhetoricorum, tamen librorum nostrorum uestigia quae hunc locum +apud Isidorum excipiunt{68} et poetarum et prosae scriptorum conparatio +ut ad eosdem hoc frustulum referam me mouent. initio igitur libri quinti +de hac re Varronem disseruisse breuiterque quo tempore utrumque ortum +sit adiecisse credo. carmina enim inde ab antiquissimis temporibus esse +cantata existimauit, et soluta oratione primum apud graecos Pherecydem +Syrium (cf. Suid. "Pherekude:s". F.G. Sturz Pherecyd. fragm. p. 11 sq. +ed. alt.), apud Romanos Appium Claudium Caecum (cf. Cic. Brut. 16, 61. +H. Meyer orat. rom. fragm. p. 1 sq.) scripsisse. deinde ad genera +dicendi transiit et ubi et quatenus adhibenda in sermone urbano sint +exposuit, quo facto singulas virtutes orationis et uitia recensuit. +denique de uocabulorum significatione (fr. 83. 84. 85. 86) secundum usum +elegantioris latinitatis{69} deque aliorum formis praestantioribus{70} +(fr. 88. 89) locutus est, sed ex paucis et exiguis relliquiis nec ordo +rerum nec ratio expositionis indagari potest. + + Footnote 67: Et totum quidem caput, retento igitur Rutili et + Polybii testimonio a Varrone Gellium accepisse puto, cf. L. + Mercklin d. citiermeth. d. Gell. p. 651. A. Krause uit. et fragm. + hist. rom. p. 230. H. Nissen krit. untersuchgn ueb. d. quell. d. + Liu. p. 42 sq. + + Footnote 68: Vide Isidori orig. I 38, 1. 2. 3 siue adnotationem + nostram ad fragmenta 65. 69. 64. + + Footnote 69: Locum a Probo apud Gellium VIIII 9, 9 (fr. 84) + seruatum huc traxi propter singularem congruentiam cum Charisi + loco p. 103, 26 (fr. 85). quare haec arte conexa et de communi + origine uocabulorum caper capus (caballus) dictum fuisse credo. + aliam _capri_ etymologiam proposuit Varro de l.l. V 97 p. 99. rer. + rust. II 3, 7. + + Footnote 70: Cum fragmenta 87. 88 de aduerbiorum formis plura in + hoc libro tradita esse doceant ad eundem locum pertinere puto quae + de usu coniunctionis _quando_ Formianorum et Fundanorum (oppida ea + in Latio esse scis), ubi pura latinitas _cum_ postulet, apud + Charisium ex Romano p. 111, 23 leguntur (fr. 90).--Praeterea apud + Donatum in Terenti Eun. IIII 3, 7 _Varro in Marcellum_ pro _Varro + in Varro ad Marcellum_ (fr. 82) scriptum esse conicio, quem locum + Ausonius Popma (Varronis opera quae extant p. 153) incerto libro + de lingua latina tribuit. de tali oratione enim nihil unquam + auditum est obseruationemque quandam de obsoleta dicendi figura + _praesente legatis omnibus_ bene libro quinto aptam esse uides. + +Perlustratis posteriorum librorum relliquiis totiusque operis +peculiari indole quodammodo perspecta ad *priores libros* transeo quos +adhuc neglexi. quale et quid eorum in uniuersum fuerit argumentum non +ita difficile est demonstratu, sed singula multo obscuriora quam in +illis sunt, nam paucissima tantum frustula aetatem tulerunt. initio +*libri primi* necesse erat ut de consilio et argumento operis +disputaretur, praesertim quid sit sermo latinus uel pura *latinitas* +accurate circumscriberetur. Varro hoc generaliter definiuit atque +addidit ducibus _natura analogia consuetudine auctoritate_ quid bene +dictum sit iudicandum esse. discimus hoc ex Diomede p. 439 (fr. 41), +qui cum in libro tertio non solum omnia quae sub Varronis nomine +profert (exceptis eis quae Suetonio eum debere supra dixi), uerum +etiam haud pauca praeterea e libro de sermone latino quarto habeat, +reliqua quoque, quae in libro secundo e Varrone laudat, ex eisdem +libris sumpsisse putandus est, siquidem fragmenta ipsa cum argumento +librorum conueniunt. uix ac ne uix quidem ipse libris Varronianis usus +est, sed ex aliis auctoribus sua hausit, ut praeter externa indicia in +primis librorum natura et ratio respicienda sit. ex tribus autem +fragmentis (p. 426, 21. 428, 22. 439, 15), quae in secundo Diomedis +libro leguntur, duo ex eodem fonte fluxerunt atque illa quae supra +tractauimus, tertium ad librum de grammatica pertinere infra +demonstrabitur. alterum, de quo modo dicere coepi, apud Charisium +quoque p. 50, 34 Varrone non nominato{71} legitur, ubi prima uerba +sunt _constat ergo latinus sermo natura analogia consuetudine +auctoritate._ haec igitur tanquam quattuor fundamenta et principia +bonae latinitatis posuit, ut quid eorum uni repugnaret reiciendum +esset. natura uerborum ipsa materia uel potius peculiaris uerborum +forma et figura est, quae constanter eadem manet, ut _scribo_ non +_scrimbo_ dicat qui intellegi uelit necesse sit. eam autem artissime +cum origine uerborum conexam esse et ex hac pendere manifestum est et +confirmatur Varronis uerbis (de l.l. V 2 p. 13) _uniuscuiusque uerbi +naturae sunt duae a qua re et in qua re uocabulum sit impositum._ +analogiae interpretatio _sermonis a natura proditi ordinatio secundum +technicos_ vix integra e Varrone translata est, quod pluribus inter +scriptorem primum et grammaticum nostrum intercedentibus auctoribus +non ualde est mirum. ordinationem uero si summam spectas rei non +alienam esse ab analogia testatur Vitruuius, qui de suis rebus ita +scribit (I 2, 2): 'ordinatio est modica membrorum operis commoditas +separatim uniuersaeque proportionis ad symmetriam comparatio', cuius +definitionis pars altera ostendit quomodo hoc nomen ad analogiam +explicandam adhiberi potuerit cf. Varro de l.l. X 37 p. 565: +'sequitur tertius locus, quae sit ratio proportionis{72}; ea graece +uocatur "analogon"; ab analogo dicta analogia', cl. X 42 p. 568. +65 p. 581. consuetudo in multorum consensione et usu loquendi uersatur +et eadem ui non raro in libris de lingua latina analogiae opponitur ut +VIII 26 p. 410 sq. VIIII 2 p. 458 sq. X 73 p. 585, auctoritas uero, +qua ueterum usum loquendi uel scribendi significat, in illis libris +non occurrit.{73} paucis mutatis eandem de sermone obseruationem +Quintilianus (inst. orat. I 6, 1) profert, qui pro analogia rationem +(cf. de l.l. X 36 p. 564) quam praecipue analogia, interdum +etymologia praestet, pro natura uetustatem ponit quae quasi pars +auctoritatis est, nam 'uetera' ait 'maiestas quaedam et ut sic dixerim +religio{74} commendat'. similiter Maximus Victorinus (p. 272 L. +p. 1938P.) et Augustinus de grammatica (p. 7 Web. p. 167 Mai nou. +bibl. patr. I 2) Varrone nituntur quorum uterque naturam simpliciter +omittit, Probus contra (inst. art. p. 47; 19 K.) analogiam tantum et +anomaliam retinuit. + + Footnote 71: Hoc unicum uidetur fragmentum quod non Romano debuit + Charisius. in codicis quidem Bernensis 123 fol. 21 excerptis + legitur _ut Comminianus dicit constat ergo latinus sermo_, sed + nihil inde efficiendum esse docet Henricus Keil praef. gramm. lat. + uol. I p. XXXXVIII. Palaemonis potius est initium capitis XV + (Char. p. 50), cf. A. Schottmueller de C. Plini Secundi libris + gramm. I p. 20. W. Christ philol. XVIII p. 124. muenchn. gel. anz. + 1859 p. 220. + + Footnote 72: _Proportionis ea_ scripsi pro eo quod codex + Florentinus habet _proportione a grece_ (i.e. _proportio{~n} ea + graece_), ex quo effecit Spengelius de emend. rat. libr. Varr. de + l.l. p. 13 _proportione. ea graece_ cf. Gell. XV 9, 4 "analogon" + a graecis non declinari docuit idem ad Philodem. rhet. IIII col. + XIII 10 in abhdlgn d. muenchn. acad. 1840 I p. 267. + + Footnote 73: Ibi _natura_ plerumque significat declinationem + naturalem quae uoluntariae opponitur (cf. VIII 22 p. 409. X 51 + p. 574), auctoritatem contra simul conprehendunt usus et consuetudo + (cf. X 73 p. 585). + + Footnote 74: _religio_ edidit Spalding _religiosa_ habet + Ambrosianus I, _religio_ Bambergensis (de quo cf. C. Halm ber. + d. muenchn. acad. 1863 p. 391). idem recte deleuit _uel_, quod in + codice Bambergensi non legitur: sermo constat ratione _uel_ + uetustate auctoritate consuetudine. + +His praemissis in libro primo copiose *de uocis natura* disseruit +ut Seruius de accentibus paragrapho octaua docet, e quo Varronem +breuissime de hac re in libro tertio egisse uidemus, quem ibi quae +ad sequentia probanda necessaria erant ex initio operis repetiisse +consentaneum est. secutus est ut uidimus stoicos (cf. R. Schmidt +stoic. gramm. p. 16 sq.) quorum sententiam, quam iam supra (p. 6. 47) +indicaui, nunc satis habeo breuissime Gelli (V 15, 3 sq.) uerbis +proferre: + corpus est quod aut efficiens est aut patiens. id graece + definitur "to e:toi poioun e: paschon". quam definitionem + significare uolens Lucretius poeta ita scripsit _tangere + enim aut tangi nisi corpus nulla potest res_ (I 304). alio + quoque modo graeci dicunt "to triche: diastaton". sed uocem + stoici corpus esse contendunt eamque dicunt ictum aera.{75} +his coniuncta erat distinctio uocis in articulatam et confusam, quam +apud omnes fere grammaticos latinos reperimus, praeter alios apud +Diomedem (p. 420, 9) et Marium Victorinum (I 2, 1 p. 2451P.). recepi +autem Diomedis uerba inter relliquias (fr. 42), non quo eum doctam +Varronis disputationem integram reddidisse crediderim, sed quia multa +uestigia horum librorum apud eum inuenimus Varronemque talia, quamuis +alia profecto doctrina, dixisse nullus dubito. ab articulata uoce rei +natura{76} fert ad *litteras* eum progressum esse, quod quomodo fere +instituerit, bene opinor intellegimus Audacis fragmento quodam ab +Angelo Mai e 'glossario maximae molis Vaticano perantiquo' in +classicorum auctorum uolumine sexto p. 589 edito: + uox est aer ictus auditui sensibilis. uocis autem duae sunt + partes, articulata et confusa; articulata est hominum tantum, + quae scribi potest id est _orator uenit et docuit_, et dicta + articulata quod articulo [sic] scribentis conpraehendi possit. + confusa est quae scribi non potest, ut puta uelut ouium balatus, + equi hinnitus, mugitus bouis, latratus canis et cetera, sed + articulata uox, quamquam sit prolixa oratio, soluitur et facit + sermonem. iterum sermonem soluis et facit syllabam. si uero + syllabam soluas, remanet littera, et iam non procedit ultra + (ultro _cod._) resolutio. +singularum litterarum potestatem ac pronuntiationem Varronem +subtiliter explicasse credo et huic argumento totum librum dedisse. +de cuius disputationis relliquiis, quae probabiliter ad hunc locum +referri possint infra dicam. in aliis quoque libris non pauca, quae +bene huc quadrent disputata esse infra adparebit. + + Footnote 75: Gelli caput e fonte graeco deriuatum esse ueri + simile facit Theodosius p. 15, ubi eidem auctores recurrunt: "ho de + De:mokritos kai ho Epikouros kai hoi Sto:ikoi so:ma legousi te:n + pho:ne:n, hoti pan ho echei energeian kai pathos, e:goun dunatai + drasai kai pathein, so:ma estin; ho:sper ho side:ros; paschei gar + houtos hupo puros, dra de eis anthro:pous kai eis ta xula kai + petras; ei toinun he: pho:ne: kai dra kai paschei so:ma estin; kai + dra men, he:nika akouontes he:meis e: pho:ne:s e: kitharas pros + terpsin erchometha. paschei de ho:s hotan pho:nounto:n he:mo:n + pneuse: anemos kai poie:se: he:tton akouesthai te:n pho:ne:n. kai + eti pan aisthe:ton so:ma estin, hoion to xulon kai ho side:ros, + ho lithos kai ta homoioa; tauta gar aisthe:ta eisi kai te: horasei + hupopiptousin. aisthe:ton toinun kai he: pho:ne: esti kai te: + akoe: hupopiptei; ara he: pho:ne: so:ma estin. kai eti idion tou + so:matos esti to pote men auxanesthai, pote de le:gein he: oun + pho:ne: pote men auxetai pote de le:gei; ara so:ma estin; epi men + to:n paidio:n bracheia estin he: pho:ne: mikro:n onto:n; + auxe:thento:n de megale:; le:gei de epi to:n asthenounto:n. kai + eti pan to antitupoun so:ma estin, ho:s epi tou lithou; kai gar + haptomeno:n he:mo:n touto antitupia ginetai; tote oun ginetai + he: antitupia hotan heurethe: ti proskrouon; ei oun he: pho:ne: + antitupei proskrouousa tais akoais, ara so:ma estin." cf. + Pseudo-Galen. hist. phil. XVIIII p. 310 sq. K. Plut. de plac. + phil. p. 903A. sq. Vitruu. V 3, 6. + + Footnote 76: cf. Laert. Diog. VII 56: "pan to poioun so:ma + esti, poiei de he: pho:ne: prosiousa tois akouousin apo to:n + pho:nounto:n. lexis de estin ho:s phe:si Diogene:s, pho:ne: + engrammatos, hoion he:mera ... te:s de lexeo:s stoicheia esti + ta eikositessara grammata." + +*Libro secundo* alterum quod in Diomedis libro secundo (p. 428, 22) +legitur fragmentum (fr. 49) tribuo, misere excerptum ex longiore +disputatione *de uariis syllabarum generibus*. duae praesertim classes +discerni possunt. nam sunt aut barbarae aut graeculae aut quod addere +licet latinae, deinde aliae asperae aliae leues, aliae procerae aliae +retorridae, aliae durae aliae molles. singula satis copiose persequi +debebat, uix enim quid praeterea in hoc libro tractauerit inuenies, +quocum, si in hoc argumento acquieuit, optime conuenit liber tertius +quem de spiritu accentu longitudine syllabarum fuisse scimus. neque ex +duobus fragmentis, quae Gelli diligentiae debemus quidquam conligi +potest, nisi quod uberius de praestantioribus formis uocabulorum +egisse et multis exemplis rem scriptorem inlustrasse demonstrant. +altero (fr. 53) _aeditumum_ non _aedituum_ Varroni placuisse discimus, +quia ueterum auctoritas illud exegerit, alterum (fr. 54) continet +bellum aenigma de Termino, ut dudum intellectum est, quod qua +occasione adtulerit coniectura adsequi nequeo. argumentum uero libri +ut aperte quod significaui dicam, syllabarum et uocabulorum pura et +emendata *pronuntiatio* (cf. Quint. inst. orat. I 4, 6 sq. 11, 1 sq.) +erat. tales autem quaestiones orthoepicae quam saepe ad formas +uocabulorum perscrutandas et explicandas eum deduxerint, res ipsa et +ex tribus fragmentis unum docet. pronuntiatio in sono uocabulorum +uertitur, de quo ita fere Varronem dixisse Augustinus (princ. +dialecticae V p. 40 B ed. congr. S. Maur. p. 7, 18 ed. Creceli) +testatur + de sono uerbi agitur cum quaeritur uel animaduertitur, quanta + uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, + item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione + asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus + rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur + negotia. +quibus uerbis cum breuiter locus "peri pho:ne:s" circumscribatur, +quanti ponderis in his rebus pronuntiatio apud Varronem fuerit optime +ostenditur, ut per totum librum de hac re eum disseruisse minime sit +mirum. + +His expositis subicienda est quaestio de *relliquiis ad hanc +partem operis pertinentibus* quae quidem non minus ad librum primum +et tertium quam ad secundum spectat, sed in singulorum librorum +argumento restituendo non commode tractari potuit, quia res artissime +inter se cohaerent. qui enim Veli Longi uerba statim adponenda legit +non cogitare de libris nostris non potest. reprehendit Longus quod +"orthoepeia" et "orthographia" a plerisque confundantur et deinde +pergit (p. 2232P.); + nam "orthoepeia" non quaerit quomodo scribendum sit, cum ad + uocis legem adlegatus sit ille qui scribit (scripsit _P._), sed + est quaestio in loquendo, ut _forcipes_ et _forpices_, et + _arcesso_ et _accerso_ (his enim minimum erit dignoscere quomodo + dicantur) proinde ac dixero scribes mihi ... at proprium + "orthographias" est, quotiens in uocis enuntiatione nihil + uidemus ambiguum, ut in scriptione tota haesitatio est posita, + ut cum dico _Troia_ per I unum an per duo scribere debeam ... + sed (nec _P._) potest in quibusdam "orthographia" cum + "orthoepeia" misceri, ut enuntiatio cum scriptione pariter + titubet, ut in _accusatore comisatore_, ubi quaeritur geminatis + consonantibus an simplicibus scribendum et enuntiandum ... nec + non et ibi "orthoepeia orthographia" coniuncta est ubi quaeritur + _foenoris_ an _foeneris_{77} dicant, quoniam nomen inde tractum + dicimus _foeneratorem_, item _facinoris_ an (non _P._) + _facineris_, quoniam _facinerosum_ uocamus. sic etiam _delirus_ + placet *Varroni* non _delerus_. non enim ut quidam existimant, a + graeco tracta uox est "para to le:rein", sed est latina a _lira_ + id est sulco (a lira id est _inseruit Ritschelius quaest. Varr. + p. 29_) ... hinc nascuntur (noscuntur _P._) etiam quaestiones + interdum, quibus noua a ueteribus discernantur (_cf. adnotatio + ad fr. 47_) ... mihi uero placet ut *in latino sermone + antiquitatis religio* seruetur ut potius _sorbui_ secundum + *auctoritatem* eruditissimorum et eloquentium uirorum dicamus, + quam _sorpsi_, cum recens haec declinatio sordidi sermonis usum + receperit (_ci. Vsener_) ... hinc nascuntur etiam diuersarum + significationum quaestiones, _actarios_ an _actuarios_ et dicere + et scribere debeamus, cum _actuarios_ canes quidem ab actu + appellemus, _actarios_ uero scriptores actorum. +excerpsi longum Longi locum, ut non solum generalia cum Varronis +libris conuenire, uerum etiam quam arte cum tali argumento quaestiones +de antiquis formis et significatione uerborum, ad quas Varronem saepe +transiisse dixi, coniunctae sint ostenderem. similis disputatio Veli +p. 2228 sq. legitur et ibi quoque, paucis interpositis, Varronis +quoddam praeceptum orthographicum uel orthoepicum de _harena_ adfertur +(p. 2230). priore loco e Varrone non modo obseruatio de _deliro_ +fluxit, sed plura huic deberi ostendit _meridies_ (p. 2232) ex eius +mente explicatus, cf. de ling. lat. VI 4 p. 186, et iudicium de +adspiratione in uocabulis _uehemens_ et _reprehensus_ p. 2234, quod +Terentius Scaurus p. 2256 aperte Varroni tribuit. cum hoc loco quaedam +de _Cilone_ et _Chilone_, de _cohortibus_ et _coortibus_ coniunxit, +quae omnia recurrunt altero Longi loco p. 2229, ubi de multorum +uerborum agitur adspiratione. de _harena_ ipse Velius Varronis profert +auctoritatem (cf. Seru. ad Verg. Aen. I 172{78}), praeter _uehemens_ +et _prehensus_ etiam _Pulcher_ et _Gracchus_ Scaurus l.s.s., +_Pulcher Gracchus hortus_ Charisius{79} p. 73. 82 tamquam Varroniana +tuentur. confidenter igitur hanc uniuersam disputationem Varroni +adscribo, non quidem arbitratus Longum eum in singulis semper secutum +esse, sed omnia haec uocabula uno eodemque loco tractata repperisse et +inde transtulisse. atque de singulorum uocabulorum adspiratione +plerumque Varronis sententiam accepit, interdum suum iudicium edixit. +de qua re infra accuratius dicam. Terentius uero Scaurus{80} non illis +tantum locis cum Velio congruit sed permultis, e quibus Varroniana +eligere satis habeo. Scaurus tradit p. 2255, Varronem Lucili doctrinam +de I et EI inprobasse, p. 2261 eundem _urbs_ et _Pelops_ scribi +iussisse; utrumque non ita quidem copiose habes apud Velium p. 2220. +p. 2233 cf. Papirianum Cassiodori p. 2291. non minus conspicuus est +consensus eorum quae ex Annaeo Cornuto excerpsit Cassiodorius{81} cum +Velio Longo. quae e Varrone profert Cornutus p. 2282 de litteris V et +F et p. 2284 de I pingui recurrunt apud illum p. 2222 et p. 2216 +(cf. p. 2228. Scaurus p. 2259). praeterea Cornutus p. 2285. p. 2286 +Varronis de adspiratione praecepta inpugnat, de qua re Velium e +Varrone hausisse modo uidimus. contra Cornuti antiquos p. 2286 inter +alios Varronem esse ostendunt Velius Longus p. 2229 et Terentius +Scaurus p. 2256. grauissima delegi ut singularem horum scriptorum +consensum demonstrem, plura in locis diserte Varroni adscriptis +adnotatio nostra suppeditat. ex hac uero egregia congruentia +eodem opere Varroniano omnes usos esse non audacius conligere mihi +uideor{82}, nam alter alterum, Varronis nomine ab alio huic, ab +alio illi obseruationi adposito, non excripsit. neque dubito quin +scriptores de orthographia, qui bona doctrina instructi et aptis +auctoribus usi rem tractarunt (nam posteriores priores mere +excerpserunt neque sunt respiciendi) permulta eorum quae ad +cognoscendam linguae latinae historiam maximi momenti sunt, e Varrone +transtulerint. sed quamuis fines quos mihi constitui in hac re non +inuito animo transgrederer, tamen in certis uel simplicissima +argumentatione huc referendis acquiesco. + + Footnote 77: Prorsus alienum hoc esse ab eo quod supra (p. 64 + n. 2) in libro tertio (fr. 62) positum fuisse uidimus uix est quod + moneam. + + Footnote 78: Cum uero e consensu huius loci Seruiani cum Velio + Longo, e quo simul adparet Velium non ita accurate Varronis uerba + reddidisse, sequatur Seruium, qui libros nostros nominatim non + adfert, eos in usum suum conuertisse, ad eorundem librum quintum + refero duo fragmenta apud Seruium ad Verg. Aen. VIIII 194 (fr. 86) + et I 595 (fr. 89), quae perquam bene cum eo congruunt. alterum + (fr. 89) neglegentius a Seruio excriptum esse conparata Suetoni + et Isidori eorundem uerborum explicatione quam subieci facile + intelleges. + + Footnote 79: Cum uero in Charisi libris praeter singulas librorum + de similitudine uerborum et utilitate sermonis mentiones nonnisi + libri de lingua latina et de sermone latino nominentur, hac quoque + re illa ex his sumpta esse quodammodo confirmatur. + + Footnote 80: Etiam in principiis Scaurus cum Varrone consentit + p. 2251: 'recorrigitur uero (scribendi ratio) regulis tribus: + historia, originatione quam graeci "etumologian" appellant, + proportione quae graece "analogia" dicitur'. historia quaerit quid + auctoritas ueterum commendet et etymologia naturam uocabulorum + indagare studet, ut artem rei in qua uertitur substituerit. + consuetudo tantum desideratur. praue orthographiam analogiam + nuncupat Mar. Vict. I 4, 1 p. 2465P. + + Footnote 81: Quanta scientia et sollertia Cassiodorius auctores + suos 'deflorauit', ostendunt misera excerpta ex Velio Longo p. + 2287. non melius rem in Cornuto praestitit, quem Curtius + Valerianus excripserat, id quod extrema uerba Cornuti conlata cum + Valeriano p. 2289 docent. Cornuto igitur Curtius debet quae de + litteris "Zeta" "Xi" "Psi" p. 2289 leguntur, quae omnia + Cassiodorius in Cornuto deflorando omisit exceptis paucis de + "Zeta" littera et lepido additamento, quod bis ponere ei non + longum erat. + + Footnote 82: Eidem igitur operi praeter locum de _deliro_ (Velius + Long. p. 2233), quem supra excripsi reliqua quoque tribuo quae + apud hos scriptores Varronis nomine inscribuntur: Velius Long. + p. 2236, p. 2238 = Papirian. Cassiodori p. 2291, Cornutus p. 2284, + quae obseruationes apud ceteros non repetuntur. + +Si uero Veli Longi disputationem quam supra excripsi percurrentibus +ueri erat nobis simile libros de sermone latino scriptorem in manibus +habuisse, duo nunc accedunt, quibus omnes hos grammaticos ex his +libris hausisse confirmatur. primum enim scimus Varronem in horum +librorum tertio de adspiratione egisse, quod quin satis copiose et +accurate fecerit dubitare non poterit, qui quanta doctrina et +diligentia elaborarit de accentibus meminerit. optime igitur hae +relliquiae quae ampliorem expositionem produnt illi libro apta sunt. +alterum ad temporum rationes spectat. Cornutus enim Cassiodori haec +scribit (p. 2284): + _lacrumae_ an _lacrimae, maxumus_ an _maximus_ et si quae + similia sunt scribi debeat (debeant _P._), quaesitum est. + Terentius Varro tradidit Caesarem{83} per I eiusmodi uerba + solitum esse enuntiare et scribere. inde propter + auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam. +de consuetudine uero C. Caesaris auctoritate orta Caesare adolescente +uel potius, ut dicam quod sentio, uiuo Caesare uix quisquam loqui +potuit. opera autem Varronis grammatica quae hic in censum ueniunt aut +multo prius scripta sunt, quam in quibus scribendi ratio a Caesare +instituta posteaque peruolgata conmemori potuerit, aut propter alias +rationes in hac quaestione neglegenda sunt. nam libri de antiquitate +litterarum primis iuuentutis annis a scriptore editi sunt, libri autem +de origine linguae latinae ut uidetur ad Cn. Pompeium missi ideoque +aut antequam talia continere potuerunt conscripti aut si posterioribus +temporibus conpositi sunt, non debuerunt talia continere, in quibus +Pompeius merito offendisset. denique ex libro de grammatica haec +sumpta non esse demonstrauit; si praeterea consensum illum +orthographicorum respicis, Ritschelius quaest. Varr. p. 23. restant, +nam de libris de lingua latina nemo cogitabit, nostri libri cum quorum +argumento haec optime conueniunt et qui eo tempore scripti sunt, quo +talis consuetudinis mentio nemini mira uel temerarie iacta uidebitur. +his igitur omnia quae modo conposui adsigno eaque inter libros +distribuam, prout singulorum argumenta quae supra stabilire studui +postulant. + + Footnote 83: Quintilianus (inst. orat. I 7, 21) et Velius Longus + (p. 2228) in Caesaris titulis ita scriptum fuisse tradunt.--Cum + hoc loco Varro Caesarem nominet, contra Varronem a Caesare + inpugnatum esse noli efficere e Pompeio ad Don. p. 233 Lind.: + 'Lectum est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit, _lac_ + non debemus dicere sed _lact_. sed dixit Caesar contra ipsum rem + ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari'. Caesaris enim + praecepto ad castigandum Varronem utitur Pompeius siue quis fuit + eius auctor, sed ipsum Caesarem id fecisse e contorto et fere + ubique absono Pompei genere dicendi conligere non licet. + +Incipiam ab eis quae ad *librum primum* pertinere uidentur. notum +est grammaticos latinos multum quaesiuisse de diuersis I litterae +sonis uariasque rationes quomodo haec discrimina notanda essent +excogitasse (cf. Schneider lat. gramm. I 1 p. 19. 63 sq. W. Corssen +ausspr. uocal. u. betong. d. lat. I p. 142 sq. Ritschl nou. mus. +rhen. XIIII p. 298. 378 sq. G. Schmitz studia orthoep. et orthogr. +lat. I p. 6. 13 sq.). breuiter summam rei conprehendit quamquam non +admodum acute diuersas res confudit Velius Longus (p. 2216): + I uero littera interdum exilis est, interdum pinguis, ut in + eo quod est _prodit uincit condit_ exilius uolo sonare, in + eo uero quod significatur _prodire uincire condire_ aeque + usque pinguescit. utiamin ambiguitatem cadat, utrum per I + quaedam debeant (habeant _P._) dici an per V, ut est + _optimus maximus_. in quibus adnotandum antiquum sermonem + plenioris sonus fuisse et ut ait Cicero rusticanum, atque + illis fere placuisse per V talia scribere et enuntiare. + errauere autem grammatici, qui putauerunt superlatiua per V + enuntiari +e.q.s. de his superlatiuis Varronem egisse e loco supra posito +(fr. 43) Cornuti, quem excripsit Isidorus orig. I 26, 15, uidemus +eumque inter grammaticos a Longo uituperatos fuisse existimo, nam +Caesaris aequalis uiri auctoritatem opposuit antiquae consuetudini, +quam sine dubio defendit. etiam alteram de I exili et pingui +quaestionem teste Scauro (fr. 44) non neglexit, et ita quidem +tractauit, ut a Lucili praeceptis orsus ea maximam partem inprobaret, +unum tantum retineret. Lucilius (cf. Ritschl nou. mus. rhen. VIII +p. 487 sq. monum. epigraph. tria p. 31 sq. C. Lachmann ad Lucr. p. 244 +sq.) ubicunque pinguiorem uel ut ipsum sequar pleniorem sonum longae +huius uocalis audire sibi est uisus, et profecto talia discrimina in +pronuntiatione audiebantur, EI scribere uoluit, ita in nominatiuo +pluralis secundae declinationis (Vel. Long. p. 2220) et datiuo +singularis tertiae declinationis (Quint. inst. orat. I 7, 15. Vel. +Long. l.s.), praeterea (quod apud Scaurum legitur) in nonnullis +uocabulis ut _meile meiles meilitia_, in quibus interdum et pluralem a +singulari eodem modo distinxit, ut _pilum_ quo pinsitur _peila_ iacula +militaria. non ualde accurate haec et reliqua Terentius e Varrone +excerpsit. primum enim Varro plura e Lucilio adferre, ut illius +doctrina cui suam opposuit patefieret, et cum in scribendis +nominatiuis pluralis secundae declinationis per EI cum illo +consentiat{84}, hanc praecipue legem auctoris uerbis proponere debuit, +euius rei apud Scaurum nec uola reperitur nec uestigium. deinde +reliquas quidem orthographiae mutationes Lucilianas propter +inconstantiam Varronem respuisse refert, sed de rationibus quibus +ductus unum illud probauerit, prorsus silet. ipse rursus Varronem +inpugnat, eo argumento nixus, quod in uerbis temporalibus quoque +diuersus I litterae sonus in singulari et plurali non notaretur. haec +enim sententia loci esse uidetur, quem a Putschio male editum duce +codice Bernensi sic fere legendum esse puto: + quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa + uia delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I + litterae extremae E praeponi, in singulari uero non. + minime, cum et alioqui aliter in singulari quam in plurali + syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, dicimus enim + mitto emisimus. nisi aliam hic uult esse rationem, quod + absurdum est, [ut] cum uerba quoque ex syllabis constent et + diuersa regula corrigantur.{85} +eodem loco etiam uocabula quaedam conmemorasse uidetur, in quorum +pronuntiatione non prorsus constiterit num per I an E litteram +enuntianda sint (fr. 45). _mium_ pro _meum_, _commircium_ pro +_commercium_, _Mircurius_ pro _Mercurius_ audiri dixit. hanc +pronuntiationem si tuebatur in Mercurio{86} quod mirandarum rerum +esset inuentor, alteram profecto Mercurio a merce ducto (cf. Paul. +p. 124) tacere non potuit. nam licet sonus I litterae in talibus +uocabulis paullo obscurior fuerit (cf. Quint. inst. orat. I 4, 8. 17. +Paul. amicitiae p. 15. Gell. X 24, 8) Varronis tempore non magis +elegantiorum hominum erat, I in his enuntiare, quam Velio Longo +placuit. et ipse Varro (de ling. lat. V 178 p. 177) _mercedem_ +a _merendo_ ducit. + + Footnote 84: Idem uoluit Nigidius Figulus in libro XXIIII + commentariorum grammaticorum (Gell. XIII 26, 4): 'Si _huius_' + inquit '_amici_ uel _huius magni_ scribas, unum _i_ facito + extremum, sin uero _hei magnei, hei amicei_ casu multitudinis + recto, tum ante _i_ scribendum erit _e_, atque id ipsum facies + in similibus'. sic codex Lugdunensis Voss. F 7 et Gronouius, + praeterquam quod ille _hii magnii hii amicii_, hic _hi magnei + hi amicei_ habet. ceterum Lucilium magis quam Varronem Nigidium + secutum esse docet idem Gelli caput. + + Footnote 85: Verba non mediocriter corrupta sic teste Henrico Keil + leguntur in cod. Bern. 330: + quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa + uia dilabitur, dicens in plurali quidem numero debere + litter{e,} {*above {e,}: {.}i{.}} praeponi in singulari uero + minime cum alioqui {*above space: &} non aliunde in singulari + quam in extrema syllaba sonat ut in uerbis manifestum est. + dicimus enim mitto emisimus, nisi aliam hic uult esse rationem + quod absurdum est, ut cum uerba quoque ex syllabis constant + et diuersa regula corrigantur. + uox _et_ non suo loco ac littera _{.}i{.}_ omisso _e_ (quod + requiri uidit L.F. Schmidt C. Lucili saturar. quae de nono libro + supersunt disp. et ill. p. 24) suprascriptae praue scripta esse + uerba ostendunt. et haud uolgari modo confusa et perturbata esse + debent quae neque intellegi neque singularum uerborum mutationibus + restitui possunt. librarium quendam existimo nonnulla omisisse + et margini adscripsisse, quae deinde non solum alieno loco + inrepserunt, uerum etiam alia et necessaria expulerunt, ut ita + fere uerba se habuisse uideantur: + + quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa + uia dilabitur dicens in plurali quidem numero debere litterae | + praeponi, in singulari uero minime cum alioqui aliunde in singu- | + lari quam in plurali syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, | + + {Continuing from right edge:} + + litterae |{.}i{.} + in singu- |extrem{e,} + ...festum est, |{.}e{.} & non + + _dicimus_ e.q.s. in recipiendis omissis uerbis in ordinem neglecta + sunt signa, quae singulorum locum significari solent, itaque uerba + _extrem{e,}, et, non_ falso loco inserta sunt, qua in re, intrusa + et ad _syllaba_ accommodata uoce _extrem{e,}_, uocabulum _plurali_ + et littera _{.}e{.}_ intercidit. praeterea autem _aliunde_, quod + quid sibi uelit non adsequor, in _aliter_ correxi. in extremis + uerbis _ut_ superuacaneum et pro _et diuersa_ fortasse _nec + diuersa_ scribendum est, nisi hoc obscuriori cuidam generi dicendi + tribuere mauis. + + Footnote 86: MIRQVRIOS legitur in speculo etrusco apud Eduardum + Gerhard tab. 182. Ritschl prisc. lat. mon. epigr. I F. Similiter + autem _dios_ pro _deos_ antiquos pronuntiasse dixit in libro + tertio de lingua latina (fr. 4), ab hoc pluralem _di_, a _mium_ + uocatiuum _mi_ duxit. + +V litteram ante uocalem positam cum digamma Aeolico conparauit +(fr. 46){87} eundemque ei sonum tribuit (cf. Schneider l.l. p. 357. +Corssen l.l. p. 193 sq. F. Buecheler de Ti. Claudio Caesare gramm. +p. 7 sq.) et antiquis temporibus Romanos pro V consonante "*digamma" +uel potius ipsorum F scripsisse addidit, quod Priscianus quoque +testatur I 4, 12 p. 11 H.: '"*digamma" Aeolicum digamma, quod apud +antiquissimos latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit'. pro +graecorum "Psi" in fine uocabulorum posito Varro praecepit (fr. 47), +ut in nominatiuo _bs_ scriberetur, si genetiuos in _bis_, _ps_ si in +_pis_ exiret ut urbs et stirps (cf. Schneider l.l. p. 218. Corssen +l.l. p. 60 sq.), etymologiam et antiquom graecorum morem secutus +(cf. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2466. I. Franz elem. epigraph. gr. p. 20 +sq.). posteriores grammatici ubique _ps_ scribere uoluerunt analogiae +cuidam simulatae qua et Cinyps Cinyphis (siue Cynips illius Libyae +fluminis nomen est) scriberetur obtemperantes, ut Terentius Scaurus +p. 2261, Papirianus p. 2291, Marius Victorinus l.s., Curtius +Valerianus p. 2289, unus Velius Longus p. 2233 ueterum auctoritati +obedire mauolt. + + Footnote 87: Seruauit hoc testimonium Cornutus apud Cassiodorium + p. 2282, quocum prorsus congruit Priscianus I 4, 20 p. 15. + Prisciani locum Ritschelius libris de origine linguae latinae + adscripsit (quaest. Varr. p. 27), quia eos grammaticum nouisse + constaret. sed recte H. Keil quaest. gramm. p. 10 (cf. M. Schmidt + Didymi Chalcent. fr. p. 345 sq.) uidit, haec Priscianum Didymo + debere, qui etiamsi ex pluribus libris ea transferre potuit, + tamen in opere, cui inscriptum erat "peri te:s para Rho:maiois + analogias" (Prisc. II p. 411) uel de latinitate (Prisc. I p. 548), + fortasse libros de sermone latino potissimum respexit, quae + suspitio confirmatur consensu illo cum Cornuto. + +Ad *librum secundum* refero quae apud Longum Cornutum Papirianum de +uerbis _delirus_ (fr. 50) _interuallum_ (fr. 51) _naro_ (fr. 52) +leguntur, de quibus cum fragmenta quid scriptor docuerit ostendant +pluribus loqui non opus est. + +Denique pauca de *adspiratione* quam in *libro tertio* tractatam +fuisse scimus adicio. adspirationis enim notam non litteram H esse +Varro{88} uoluit, quod in his quidem libris dictum fuisse non +disertis uerbis testantur, sed et ex eis sequitur quae statim +referam, et in libro de grammatica aperte positum erat. contra hanc +sententiam magna cum subtilitate et doctrina pugnauerunt posteriores +grammatici, ante alios Velius Longus (p. 2217) et Scaurus (p. 2258). +Longi adponam prima uerba, e quibus qua ratione fere Varro illud +statuerit discimus. 'H littera' inquit + tanquam sonus magis fit, quam litera et accedens literae. + et utuntur auctoritate graecorum apud quos ut superuacua + sublata est. fuisse tamen et apud illos manifestum est ex + ueteribus scriptis et ex eo quod hodie, cum apud illos + numeri prima semper litera nominis quo significantur + notentur, ut "Delta deka, Pi pente:konta, Eta hekaton" + notentur (ut "deka pente:konta hekaton" _P._). unde adparet + hanc literam loco adspirationis non fuisse, alioquin per E + notaretur. +uidebatur Varroni autem haec nota ut uocalibus ita consonantibus quoque +(fr. 56) praeponenda, R uero littera contra graecorum usum adspiranda +non esse (fr. 57). spiritum quem _adflatum_ ipse dicit rerum +rusticarum III 1, 6, _flatum_ ex eo ut uidetur Scaurus p. 2252, +quantum fieri posset reprimere studuit (fr. 58) et in eis tantum +uocabulis admisit, ubi etymologia eum postularet, itaque scribi iussit +_ortus_ non _hortus_ ab oriendo, _alica_ ab alendo, _alicula_ ab alis. +idem etiam ad peregrina uerba transtulit ut sine dubio in _Cilone_ eam +originem secutus est, qua homo angusti capitis et oblongi est, non eam +qua inprobioribus labris esse dicitur (cf. Vel. Long. p. 2234). contra +cum adspiratione ei placuit dicenda esse harena, quae a Sabinis +fasena, haedus hircus hordeum hariolus hostis, quia ab antiquis qui +eidem Sabini sunt (cf. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 sq.) faedus +fircus fordeum fariolus fostis (cf. Paul. p. 84 M.) pronuntiabantur{89}. +adspiratio in mediis uocabulis ei quam maxime coercenda uidebatur, ut +Scaurus p. 2256 demonstrat + et Pulcrum (negat Varro adspirandum esse), quamuis in + consuetudine adspiretur. nihilo minus tamen ratio exiliter + C enuntiandum et scribendum esse persuadet, ne una omnino + dictio aduersus latini sermonis naturam in media + adspiretur, +quae licet tamquam sua Scaurus posuerit a M. Varrone accepit. +consentaneum uero est ex hac lege eum excepsisse ea uocabula quae +necessario H poscunt, ut _ueho traho_. scripsit autem _uemens_ a ui +mentis, _prensus_ a prendendo, Graccus a gerendo, _coors_ a coercendo, +quamquam alii _cohortem_ militum a mutua cohortatione, _coortes_ +uillarum unde cooriantur homines dicere maluerunt. in graecis quoque +eundem spiritum amouere studuit, ut _coclea_ eum protulisse scimus. +ad Varronem quoque spectare uidentur extrema Longi uerba de hac re, +_non firmum est catholicum grammaticorum quo censent aspirationem +consonanti_ (adde _in medio uocabulo_, ut Varronis mentem restituas) +_non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et Pulcher et Gracchus +et Otho et Bocchus_, nam et Pulcrum Graccumque Varronem praecepisse, +et reliqua cum eius legibus conuenire uidimus. cum uero parcissime +ueteres Romanos spiritu usos esse testantur Quintilianus inst. orat. +I 5, 20 et Terentius Scaurus p. 2249 (cf. Mommsen l.s. p. 33. Ritschl +l.s. p. 53), Varro his legibus datis in uniuersum urbanum sequebatur +dicendi usum, sed ad certas eum reuocare studuit regulas. + + Footnote 88: In hac quoque re Nigidium adseclam fuisse Varronis + docet Mar. Vict. I 4, 5 p. 2456P. ceterum cf. Schneider l.l. + p. 180 sq. Corssen l.l. p. 46 sq. + + Footnote 89: Cum uero praeterea e Varrone antiquos _habam_ dixisse + quod posteriores _fabam_ proferatur, hoc non multum ab eis abesse + uides quae A. Kiessling de Dionys. Halic. antiq. auct. lat. p. 39 + Varrone non indigna putabat apud Seruium ad Verg. Aen. VII 695: + 'Faliscos Halesus condidit. hi autem immutato H in F Falisci dicti + sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae + quae Hormiae fuerunt "apo te:s horme:s". nam posteritas in multis + nominibus F pro H posuit'. + +Loco Varroniano ab Augustino seruato reuersus eram ad illud a quo +proficiscebar et nunc singulis perlustratis satis perspicuum et +manifestum esse opinor libros de sermone latino stoicorum loco "peri +pho:ne:s" respondere, quod cuicunque Laertii Diogenis epitomen (VII 44. +55 sq.) inspicienti se offert. latinitas conuenit cum hellenismo: +"helle:nismos oun esti phrasis adiapto:tos en te: technike: kai me: +eikaia sune:theia" (L.D. VII 59 cf. Sext. Emp. adu. gramm. 176 sq.), +qua definitione analogiam maxime et consuetudinem attingi uides. in +eadem dialecticae parte actum esse de uoce de litteris de pronuntiatione +de accentibus de rhythmis de orationis uirtutibus et uitiis partim +Diogenes l.s.s., partim Varro ipse uerbis quae supra excripsi +narrat{90}. desunt contra omnia uestigia in his libris partes +orationis tractatas esse, quas stoicos eidem loco tribuisse non +dubium est. has autem Varronem hic neglexisse puto, quia cum reliquo +argumento non satis apte conuenire ei uidebantur, eumque eas in libro +de grammatica exposuisse statim uidebimus. praeterea uero libros +nostros ad rhetoricos libros "peri lexeo:s" prope accedere nonnullis +locis monui. qui libri perierunt omnes, sed quales fuerint cum ex +libri Theophrastei "peri lexeo:s" fragmentis quae conposuit Max. +Schmidt l.s. l. p. 37 sq.{91} intellegitur, tum ex Dionysii +Halicarnasensis opusculi eximii de conpositione uerborum parte secunda +(p. 112-286 Schaef.), in qua Theophrasto et Aristoxeno, e quibus Varro +quoque hausit, auctoribus usus quaerit quae potissimum curae esse +debeant "to: boulomeno: te:n lexin eu suntithenai" eademque omnia +tractauit, quae M. Terentium tractasse uidimus. quam arte in hac re +coniunctae sint rhetorica et grammatica M. Antoni Gniphonis quoque +grammatici, Ciceronis magistri, exemplo confirmatur, de quo Suetonius +(de gramm. et rhet. 7) 'docuit autem' ait 'et rhetoricam, ita ut +quotidie praecepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi +nundinis'. scripsit uero teste Ateio Philologo (ap. Suet. l.s.) +nihil nisi libros II de latino sermone (cf. Quint. inst. orat. +I 6, 23), in quibus illud quasi confinium duarum disciplinarum +explicuisse congruentemque rei titulum inscripsisse existimandus est. + + Footnote 90: Stoicos quidem eadem qua in libris de lingua latina + constantia sequi non potuit, quia ibi principia prorsus generalia + tractanda erant, hic de latinorum uocabulorum pronuntiatione + accentibus e.q.s. agebatur. + + Footnote 91: Posidonii quoque "peri lexeo:s eisagoge:n" (cf. I. + Bake Posidon. Rhod. rel. p. 233. C. Wachsmuth philol. XVI p. 649 + n. 4) Varronem fortasse adhibuisse supra uidimus p. 17. Antipater + quoque Tarsensis scripsit "peri lexeo:s kai legomeno:n" (Laert. + Diog. VII 58), ubi "lexeo:s" cod. Arundel. et teste Wachsmuthio + cod. Burbon. 253 et Laur. plut. LXVIIII 13. 35, "lexeo:n" cod. + Laur. plut LXVIIII 28, qui peioris est notae. + +Restat, ut quo tempore Varro hos libros conposuisse uideatur paucis +significem. epistola illa Ciceronis (XII 6), qua Atticum rogat ut +Tyrannionis librum modo absolutum sibi mittat, ad annum u. DCCVIII +refertur. hoc ipso tempore uero eum in conscribendis libris de lingua +latina occupatum fuisse eosque uix ante annum DCCX transmisisse +uidimus (cf. supra p. 38). post hunc igitur annum libros in quibus +Tyrannionis uolumen adhibebatur esse scriptos necesse est, nam eodem +tempore duo amplissima opera inter manus eum habuisse non est cur +statuamus. angustioribus finibus temporis spatium quo editi sint +circumscribere ante non audeo quam quibus annis quodque opus sit +tribuendum accurate quaesitum sit. quod nunc quamquam multa certa sunt +alia probabiliter conici possunt longum neque huius loci est. cum uero +Tyrannionis aequalis scriptoris librum Varronem excussisse constet +Heliodori quoque, cuius Horatius anno u. DCCXVII mentionem fecit, +encheiridion in usum suum conuertere potuit, quod num ante uel post +hunc annum ille, si quidem metricus est, scripserit sciri nequit. +Marcellus autem ad quem haec uolumina misit quis fuerit nescio. de +M. Claudio Marcello consule anni DCCIII, Pompeianarum partium cum +Varrone socio, cogitarem, quem exercitationibus oratoriis studuisse +bonarumque artium cupidissimum fuisse audimus (cf. Cic. Brut. 71, 249 +sq. Seneca cons. ad Helu. 9, 4. W. Drumann gesch. Roms II p. 393 sq.), +nisi temporum ratio obstaret. interfectus est enim anno u. DCCVIIII. +reliquorum Marcellorum quemnam tali honore dignum M. Terentius +iudicauerit prorsus incertum est. + + * * * * * + + + III + +Operibus duobus, quorum argumenta indagare et restituere adhuc +studuimus, leges quae uniuersam linguam regerent anquirere et +inlustrare uoluit scriptor, altero philosophicis rationibus deditus, +altero uocalem orationis partem persecutus. in reliquis libris, qui +nunc recensendi sunt, aut particulam quandam eiusdem uberrimae +materiae accuratius tractandam delegit, aut praecipua doctrinae +grammaticae capita docendi magis quam quaerendi causa adumbrauit. + +Alterius classis est *liber de grammatica*, quem disciplinarum primum +fuisse Ritschelius (quaest. Varr. p. 6 sq.) demonstrauit. non autem +quae modo dixi intellegenda sunt quasi maiora illa opera hic in usum +discentium contraxerit, uerum ex uniuerso horum studiorum ambitu eas +quaestiones, quae illo consilio proposito grauissimae uidebantur, +explicandas prompsit. supra iam significaui hunc librum uertisse inter +alia in orationis partium expositione, quam Pompeius, infimae quidem +aetatis scriptor sed in hac re non male doctus, proprie grammaticorum +esse adfirmat (p. 4 Lind. cf. Seru. in Donat. 1779): 'de uoce tractare +quid est? (_male additur_ uox) hoc philosophorum est; de litteris +tractare omnium est, nam et orator quaerit litteras discere et ludi +magister idem. de partibus (orationis) tractare hoc grammatici est'. +constare uidetur non nisi de pronominibus a Varrone expositis. cum +enim Probus eum inter artis latores numeret (inst. art. p. 48, 37 K.), +hunc librum indicauit, nam maiora opera longe ab eo aberant, quod hi +scriptores artem dicebant. ex eodem libro mutuatus est quae in eisdem +institutis artium (p. 152, 30) de aduerbiis a pronominibus deriuatis +leguntur{92}, quibuscum conponenda sunt quae Cledonius p. 1905 et +Pompeius ad Donatum (p. 239) e Varrone de pronominibus proferunt. + + Footnote 92: Ter omnino in eo opere Varronem laudat Probus. non + uidetur tertium testimonium ad librum quendam grammaticum spectare + (p. 127, 31: 'quaeritur qua de causa Varro masculum et feminam + *auos* pronuntiarit. hac de causa, quoniam quaecumque generis + feminini nomina generibus masculinis reperiuntur esse coniuncta, + haec sub sono generis masculini necesse est ut procedant'. eodem + modo ante et post hunc locum quaestiones e Cicerone Lucilio + Sallustio Vergilio sumpsit. cf. Ter. Scaur. p. 2251P. + +Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc esse +uoluit: _grammatica est scientia eorum quae a poetis historicis +oratoribusque dicuntur ex parte maiore_ (fr. 91). eam egregie +conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio "techne:s grammatike:s" +proposita: "grammatike: estin empeiria to:n para poie:tais te kai +sungrapheusin ho:s epi to polu legomeno:n"{93} uidit Elink Sterk de +parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p. 6 cf. M. Schmidt philolog. +VIII p. 235. 247 et profecto prorsus eadem est, praeterquam quod pro +"sungrapheusin" accuratius locutus historicos et oratores dicere +maluit. duos autem huius scientiae gradus eum distinxisse, quorum +alterum litterationem alterum litteraturam nuncupauit, coniuncta +Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex parte excripsit Isidorus +orig. I 3, 1, et Martiani Capellae III 229 p. 50 Gr. testimonia +(fr. 92) euincunt, quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse +supra (p. 18) conmemorauimus. cum uero Augustinus Martianus Isidorus +inferiorem grammaticae gradum, grammaticae quasi infantiam, +_litterationem_ a Varrone dictam fuisse testentur, hinc corrigendus +est Asper I 2 p. 1725P. ibi enim legitur in codice Vaticano 1492 +teste Henrico Brunn: _grammatica est scientia recte scribendi et +enunciandi interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro +primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam._ definitio +mutila esse uidetur K. Lehrsio (anal. gramm. post Herod. scr. tria +p. 389) neque ex Varrone translata est, reliqua uero sic scribenda +sunt: _quam Terentius Varro primum ut adhuc rudem appellatam esse +dicit litterationem_; errauit autem F. Lindemann (ad Asprum p. 309), +qui ex Aspro Isidorum corrigere uoluit, litteratura enim erat altera +maior et quasi superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt +graeci, quod praeter alios testatur Philo Iudaeus "peri te:s eis ta +propaid. sunod." I p. 540 Mang.: "to ge me:n graphein kai anagigno:skein +grammatike:s te:s atelesteras epangelma, he:n paratrepontes tines +grammatistike:n kalousi; te:s de teleioteras anaptuxis to:n para +poie:tais te kai sungrapheusin."{94} copiosius eandem rem tractat Sextus +Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque "to ta stoicheia kai tas +touto:n sumplokas didaskein" esse dicit, in altera uero "te: teleio:" +uel "bathutera grammatike:" Aristophanum Aristarchorumque ingenium atque +studia uersari. cum hac uero diuisione, quam secundum graecos Varronem +protulisse uidemus, conexae esse debent duae expositiones de +grammaticorum officiis{95}, quae inter se diuersae nec altera ex +altera deriuanda et graecorum explicationibus in uniuersum +respondentes a grammaticis traduntur. grammaticae enim officia sunt +secundum alteram _scribere legere intellegere probare_ (fr. 91), +secundum alteram _lectio enarratio emendatio indicium_ (fr. 93). +rationem, quae inter has intercedat, breuiter sic possumus significare +ut priorem ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus +continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6 p. 2451 +P. recte tradiderit dubito, cum et graeci scriptores de legendo tantum +et scribendo in hac re loquantur et latini, qui eundem Varronis librum +ante oculos habuerunt, ut Diomedes p. 426, 18, quem excripsit Seruius +in analectis Vindobonensibus p. 512, Maximus Victorinus 2 p. 1937P. +recte scribendi loquendique rationem conmemorent et Martianus Capella +III 230 p. 51 Gr. haec duo disertis uerbis ab reliquis secernat: +_officium uerum meum tunc fuerat docte scribere legereque. nunc etiam +illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque._ quare +nescio an Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud +auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae +dubitatio augetur si singula perlustramus. in _scribendo_ non uideo +cur offenderit Lehrs l.s. p. 437, cum id graecorum grammaticorum +uerbis confirmetur; _legere_ hic simpliciter litterarum peritiam +significat, qua instructi pueri scriptum quoddam recitare possunt; +_intellegere_ quoque quodam modo ad inferiorem grammaticam referre +possimus, nisi accederet _probare_. hoc autem uereor ut in priore +diuisione Victorinus inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad +alteram spectat discernas praesto est{96}, etiamsi Diomedem secutus +aestheticam quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum +iudicium respexeris _quo omnem orationem recte uel minus quam recte +pronuntiatam specialiter iudicamus_ (p. 426, 29), hoc quoque non +puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis Victorinum uel +errore uel neglegentia peccasse et duo priora tantum Varronem posuisse +persuasum mihi est. quis uero primum huius grammatisticae, quam uitae +usus a grammatica distinxerat, officia data opera circumscripserit +quaerenti certi quid respondere tibi non licet; suspicor uero +Asclepiadem Myrleanum{97} hoc fecisse. neque a quo altera diuisio +profecta sit dici potest. prope quidem accedit ad eam, quam Dionysius +habet (p. 629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252): + "pro:ton anagno:sis entribe:s kata proso:dian, deuteron + exe:ge:sis kata tous enuparchontas poie:tikous tropous, triton + glo:sso:n te kai historio:n procheiros apodosis, tetarton + etumologias heuresis, pempton analogias eklogismos, hekton + krisis poie:mato:n. ho de: kalliston esti panto:n to:n en te: + techne:." +pro qua deinde{98} hanc ualuisse testatur scholiasta p. 736, 5: "to +palai mere: te:s grammatike:s e:n tessara kai eisi tauta; diortho:tikon +anagno:stikon exe:ge:tikon kritikon." hanc igitur Varro secutus est et +singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc fragmentum (93) +seruauit conligendum, nam non modo ipsius Varronis uerba mutauit et +satis neglegenter rem egit, uerum etiam de suo haud pauca addidit. +explicationes enim omnium quattuor officiorum e duobus membris +constant, quorum priora aut ipsum excogitasse aut ex alio scriptore +sed minime Varrone adiecisse non dubium est. id quod statim in primo +officio conspicuum est. dicit enim: 'lectio est artificialis +interpretatio uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati +personarum exprimensque animi habitum cuiusque', quae inter se non +conuenire adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est. +alterum conuenit cum Dionysio p. 629: "anagno:sis esti poie:mato:n e: +sungrammato:n adiapto:tos prophora. anagno:steon de kath' hupokrisin, +kata proso:dian, kata diastole:n", ut non dubitem quin _artificialis +interpretatio_ accentum et discretionem expulerit. enarrationis +explicationem uel latinitas arguit non accurate secundum Varronem +positam sed generaliter ex eius mente perscriptum esse, qua in re hic +quoque quaedam omissa esse uidentur. respondet enim Varronis enarratio +Dionysii "glo:sso:n te kai historio:n apodosei", e quibus historiam id +est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod Varronem neglexisse +nego, frustra quaeris, de emendatione haec habet Diomedes: 'emendatio +est qua singula pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes +uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel recorrectio errorum qui +per scripturam dictionemue fiunt'. ut primum de secundo membro loquar, +mirum sane est, cum in tota hac expositione de ea agatur grammatica, +quae in legendis interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic +uelit dictio. dictio Diomedi idem est quod "lexis",{99} "lexis" autem +aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit in libro +scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi non aptis +scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne arbitrariae +rationes ualeant et scriptorum proprietas extinguatur. quare +_dictionem_ ferri non posse maleque scriptam esse pro _dictatione_ +censeo, quod uocabulum apud scriptores posterioris aetatis non raro +occurrit (Paul. digest. XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu. Vigilant. 3: +_dictatiuncula_. Symmach. epist. VI 4). errores autem in antiquorum +libris aut praue scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum +membrum ad res a scriptoribus traditas spectat, quae secundum +singulorum sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici +uel mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de +aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii "krisis" est, agere +uidimus, prius autem si _pronuntiationem_ premis ad lectionem +referendum est, si pronuntiatum pro _dictum_ accipis, idem fere quod +alterum membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti +aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an praue +dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora membra +male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse nunc +manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi 'obscurorum sensuum +quaestionumue explanatio' et barbare dicta et superuacanea est +(cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum fieri potuit Varronis +doctrina{100} recuperata, adparet quam arto uinculo cum Alexandrinorum +praeceptis ea coniuncta ac copulata sit. + + Footnote 93: Eam definitionem Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita + tradit: "grammatike: estin empeiria ho:s epi to pleiston to:n para + poie:tais te kai sungrapheusi legomeno:n", quam pro genuina + Dionysi (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera + opusculum illud esse demonstrauerunt G. Schoemann opusc. III p. + 244 sq. M. Schmidt l.s.) definitione post Ptolemaeum Peripateticum + apud Sextum l.s. 72 acceperunt Lehrs l.l. Schmidt l.l. p. 242, + Schoemann l.s. p. 247, id quod Varronis auctoritate, qui manifesto + Dionysii artem sequitur, non confirmatur. + + Footnote 94: Cf. eundem l.s.s. p. 530. 521. idem "grammatistike:n" + adpellat "p. tou theopomp. einai tous oneir." p. 652 "paidike:n + grammatike:n". cf. schol. Dion. Thrac. p. 667, 17: "kai he: + grammatike: de kata ton palaion en duo se:mainomenois e:n. te:n + men gar mikran ekaloun, he: tis e:n techne: peri tou graphein kai + anagigno:skein te:n engrammaton pho:ne:n tous te charakte:ras to:n + grammato:n eidenai kai tas sulle:pseis auto:n e:goun tas sullabas; + te:n de megale:n ekaloun te:n epi tous poie:tas theo:rian, he:n + tina nun exe:gountai hoi grammatikoi, kai estin haute: techne: + theo:re:tike: to:n para poie:tais te kai logeusin." iam apud + Platonem Euthyd. p. 276A "grammatiste:s" occurrit. + + Footnote 95: Non dubito quin eadem causa qua rhetores oratorum + officia persecutos esse Spengelius docet nou. mus. rh. XVIII + p. 493 hanc officiorum descriptionem grammatici excogitauerint. + + Footnote 96: Nisi probare pro "de:loun" accipiendum esse et duas + officiorum enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr. + p. 659, 1 inter se coniunctas fuisse putas. + + Footnote 97: Ex Sexti Empirici adu. gramm. 47: "tacha de ho:s + phasin hoi peri ton Askle:piade:n, kai aute: apo men grammato:n + o:nomastai, ouk apo touto:n de aph' ho:n kai he: grammatistike:, + all' ekeine: men apo to:n stoicheio:n, haite: de apo to:n + sungrammato:n peri hois poneitai" sequitur Asclepiadis discipulis + (qua loquendi formula plerumque nihil nisi praeceptoris sententia + intellegenda est) hanc partitionem notam fuisse. Asclepiadem illum + esse Myrleanum negauit Lehrs l.l. p. 436, quia Dionysii artem, + quam Asclepiadem nostrum legisse constat (Sext. Emp. l.s. 72), + post Myrleani tempora conscriptam esse putabat. hanc offensionem + cum sustulerit M. Schmidt in conmentatione saepius adlata (cuius + cf. p. 510) nihil obstat, quominus nostrum pro Myrleano + accipiamus. fuit hic Cratelis discipulus (cf. C. Wachsmuth de + Crat. Mall. p. 6), Cratetei autem qui crisin a grammatica tamquam + maiorem discernere solebant, facile quoque gradum alterum, bonorum + ludi magistrorum munus, seiungere potuerunt. optime autem conuenit + temporum ratio. Asclepiadem Myrleanum 'primo ante Christum n. + saeculo ita ut certe natales ante annum septuagesimum ponendi + sint' floruisse ostendit Lehrs l.s. p. 432 cf. M. Sengebusch diss. + Hom. I p. 61, aetas igitur eius inter Dionysii Thracis et + Varronis tempora intercedit. + + Footnote 98: Idem scholiasta p. 737, 22: "ean oun to palai + tessara mere: e:n te:s grammatike:s, po:s nun hex auta phe:sin + alla ho Dionusios? to hen ex auto:n etme:the: eis tria kai + ta men tria gegonasin hex. to poion etme:the: eis tria? to + diortho:tikon." cf. p. 659. 671. 683. 728. E. Meier opusc. II + p. 21 sq. sed euidenter errauit qui haec scripsit. ex tribus + partibus enim, quas in "diortho:tiko:" coniunctas esse dicit, prima + ("glo:sso:n kai historio:n apodosis") omnino non ad "diortho:sin" + sed ad "exe:ge:sin" paullo plus quam apud Dionysium amplificatam + pertinet et similiter reliquae duae, analogiae et etymologiae + inuentio, quamquam hae praesertim analogia non raro emendationis + duces erant; Dionysius uero de earum in "diortho:sei" usu nihil + significat. uerum potius haec altera diuisio ex Dionysiana orta + est (cf. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 547), sed prorsus + alio spectat. Dionysius enim in sua diuisione sex omnino partes + praecipuas grammaticae quae tunc erat conprehendit, altera tamen + ad praeclaram tantum industriam doctorum uirorum pertinet, quae + in legendis recensendis aestimandis poetarum scriptorumque libris + uertebatur, et egregie summam rerum conplectitur. + + Footnote 99: Diom. p. 436, 10: 'dictio est uox articulata cum + aliqua significatione, ex qua instruitur oratio et in quam + resoluitur; uel sic: dictio est ex syllabis finita cum + significatione certa locutio, ut est dico facio'. + + Footnote 100: Steinthal l.l. p. 547 in Diomedis socordiam et + neglegentiam nimis festinanter inuexit neque quid apud eum + melioris esset notae excussit. + +Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio quae +nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi possit. +Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non conuenire +uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud quoddam opus +rettulit (quaest. Varr. p. 7). primum autem Victorinum et Diomedem, +apud quos haec testimonia extant, multis rebus ita consentire uidimus, +ut necesse sit eundem auctorem usurpauerint. ille igitur auctor initio +operis sui Varronis grammaticam consuluit et inde quae apta ei +uidebantur satis accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus +ubique dubium est num alii quoque praeterea intercesserint) Diomedes +p. 426 primum Varronis definitionem paullo mutatam sumpsit: _tota +grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et +historiarum prompta expositione_{101}; cum hac priorem officiorum +enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: _et in recte +loquendi scribendique ratione_, ubi Varronem recte _legendi_ +scribendique rationem posuisse ueri simile est. deinde sequitur altera +officiorum diuisio, quam supra tractauimus. sin Diomedes haec omnia +apud auctorem suum repperit, quod non est cur dubitemus, admodum +probabile fit eundem auctorem a Victorino, qui post integram Varronis +definitionem turbatam illam seriem officiorum habet, neglegentius +excriptum esse. accedit autem aliud. si enim has officiorum +enumerationes diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae +definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere, alteram ad +libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore saepe adhibitos esse +constat, referre debes. tum uero cum definitione e Dionysio Thrace +sumpta, grammaticae diuisio quae ab eo aliena est coniungitur, altera +contra quae ab eodem repetita est ideoque si ueri similia sequimur, +cum illa definitione conexa erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus +probabilitatem pugnet, ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his +contemptis argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino +adsignare uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi +Victorini capite de lectione (p. 272 Lind. p. 1938P.) inueniri facile +sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram officiorum enumerationem +quam Diomedes habet haec leguntur: _partes lectionis sunt quatuor: +accentus discretio pronunciatio modulatio_, eaedemque partes{102} +subtilius quam a Maximo explicatae recurrunt apud Diomedem p. 430, 29. +436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in libro de sermone +latino ita legi potuisse manifestum est, ut neglectis ceteris +grammaticae partibus lectio accuratius tractata sit et ab hac +praefatione transitus ad librorum argumentum, quod magna ex parte +arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed quamuis hoc facile +placeat{103}, uerum non est. nam eodem modo atque apud Maximum +Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius arti Maximi libellum +perquam similem esse M. Schmidt l.s. p. 421 ostendit, "anagno:sis" +exponitur, cuius diuisioni{104} modulatio addita est. etiam hac igitur +uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam restet, quam ut in ea quam +supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo autem consensu +Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile est, Varronem etiam +in hac re Dionysium secutum et post grammaticae diuisionem lectionis +partes accurate persecutum esse, sed uereor ne in singulis Varronis +doctrina admodum obscurata sit, ut eius uestigia{105}, quae in hac +expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam. + + Footnote 101: Ea satis bene cum fragmento 91 conuenit; _praecipue_ + illud ortum est e Varronis uerbis _ex parte maiore_, quae non + recte intellexit Diomedes. + + Footnote 102: Singulariter in multis conuenire Maximum Victorinum + et Diomedem uidit L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286, ut + supra monui. sed consensus ille magis in dispositionibus quam in + rebus conspicuus est (exempli gratia cf. adnotationem ad fr. 93), + nam omnia fere doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede + hausisse non credet, qui rerum diuersam tractationem et diuersum + ordinem spectat. tertium igitur habemus testem, quamquam longe a + fonte remotum, de libro Varroniano. + + Footnote 103: Melius quam Maximi lectionis expositio Theodosi, + qui Dionysium secutus est (cf. Villoison anecd. gr. II p. 102 sq. + Bekkeri anecd. gr. II 676. gramm. post F. Osanni Philemon. p. + 303), "anagno:seo:s" explicatio cum librorum de sermone latino + argumento conueniret, unde quam fallacia talia sint adparet. + + Footnote 104: Dionysii de accentibus sententiam in libro tertio de + sermone latino a Varrone prolatam fuisse supra uidimus (p. 59). + + Footnote 105: Nihil fere ad Varronem rettulerim nisi fundamenta + eorum quae p. 437 sq. de posituris leguntur conlatis Aristophane + in Pseudo-Arcad. p. 214 sq. Schm. et Dionysio p. 630. + +De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et testatur +Cornutus Cassiodori p. 2286P. eidemque tribuo quod Probus tradit, +nomina litterarum indeclinabilia esse (fr. 94). de litteris autem +teste Cornuto (fr. 95) haec Varro scripsit 'litterarum partim +sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut +H et X, partim sunt neque dicuntur ut "Phi" et "Psi". deinde de +uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere debuit, ut +Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex huius uero uerbis +III 263 p. 59 Gr.: _haec cum grammatica diceret, eamque progredi +Iuppiter Deliusque praeciperent, hic Pallas 'de iunctura syllabarum' +inquit 'dum haec litteratura deproperat, partem historicam +praetermisit'_ fortasse conligendum etiam historicas de litteris +obseruationes a Varrone additas fuisse, nam quanti momenti talia in +Martiano sint, docuit C.F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX, cui +accedit quod etiam Marius Victorinus I 4 p. 2456P. multa de eadem +re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est, quia +praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I 3, 8. 10 +p. 2455P. cf. Mart. Cap. III 259 p. 58 Gr. spectat, etiam quae +cum libris de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae +conueniunt habet. sequebantur sine dubio syllabae, fortasse etiam +breuis disputatio de uocabulis et enuntiatis. sed haec etiamsi ueri +similia incerta sunt, cum nec quatenus Dionysium Varro secutus sit +sciamus, nec Martiano Capellae satis confidere licet, ut eo solo +auctore nisi aut disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de +qualibet re a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus +orationis egit. + +Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non est. +crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius Aristarchum +(Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has posuerunt; nomen +uerbum participium articulum pronomen praepositionem aduerbium +coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p. 10 Bekk.). sed hoc +incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam aliis +testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei notas fuisse. +in quattuor partes eum orationem in libris de l.l. diuisisse supra +(p. 28) exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae +utrumque, quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis +praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur, +quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium coniunctionem +conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae huius generis extant +percurram, deinde num eandem disputationis suae fundamentum Varro esse +uoluerit dicam. + +Primae classis + partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula + quae sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina + ut Romulus Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur + nominatus, prima et extrema articuli. primum genus est + infinitum, secundum ut infinitum, tertium est finitum, + quartum ut finitum.{106} +nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes stoicis erant, +sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad alterum genus duae +spectant obseruatiunculae. primum enim praecepit (fr. 97) _lact_ in +nominatiuo dici debere,{107} cuius genetiuus sit _lactis_. quamquam +enim Probus scribit (cathol. I p. 7, 3 K.): _e littera unum nomen +reperitur terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim +facit genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici, +sed non legi nisi in Varrone de lingua latina_, et Spengelius +philologi XI p. 402 codicem Florentinum de lingua latina V 104 p. 106 +_lact_ praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi p. 303, 7 +qui _lac_ exterminasse Varronem tradit, et Pompeio XVIII 2 p. 233, qui +de certo quodam Varronis praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem +statuisse narrat Cledonius p. 1904P.: 'lact (lacte _cod. Bern. 380. +Putsch._) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus mutis +terminatur aut currit: hoc lacte'. sed aperte confudit Varronem cum +Caesare qui teste Pompeio (cf. supra p. 55) nullum uocabulum duabus +consonantibus terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius +auctorem male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in +tot rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad +fragmenta 99. 100, ut omnes ex uno eodemque doctiore conmentario +hausisse aliumque plura alium pauciora inde sumpsisse existimem. in eo +autem conmentario conscribendo Varronis grammaticam adhibitam esse ex +fragmentis modo adlatis conligendum ideoque hanc quoque obseruationem +de forma _lact_ codem refero, quod Martiani (III 256 p. 57 Gr.) +consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius (p. 131, +10) de graecis uocabulis -a terminatis tradit (fr. 98) supra (p. 34) +iam indicaui, cum in libro de grammatica breuia de iustis uocabulorum +formis praecepta dari oporteret, quale hoc fuisse uidetur. + + Footnote 106: In hoc loco (de l.l. VIII 45 p. 424 sq.) scribendo + Spengelium et Augustinum ab eo laudatum sequor. + + Footnote 107: cf. W. Freund in Iahni annal. V 1832 p. 100. Ritschl + nou. mus. rh. VII p. 606 sq. H. Wentzel symb. crit. ad hist. scr. + rei metr. lat. p. 33. I. Vahlen anal. Non. p. 10. L. Mueller de re + metr. poet. lat. p. 379. W. Corssen krit. beitr. z. lat. formenl. + p. 578. + +Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis rerum +nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed duas has +classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in primigenia et +deductiua (fr. 99), ut _quis_ et _quisquam quispiam_. primigenia autem +erant uiginti unum, quorum quattuor classes, quas contra Donatum duas +tantum proferentem{108} Pompeius Sergius Cledonius enumerant, ad +Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem Probum, +in cuius institutis artium p. 131, 25 hoc legitur, sed primum Varro +accurate quae pronomina essent primigenia indicare debuit, deinde hoc +prope ad stoicorum doctrinam accedit,{109} talesque partitiones +Varronem adamasse uel locus suprascriptus e libris de lingua latina +docet. uoluit enim pronomina aut finita (ego tu ille{110}) aut minus +quam finita (ipse iste is hic idem sui) aut infinita (qui uel quis +qualis talis tantus quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus +suus noster uester) esse, ut ex eo Probum et Isidorum orig. I 7, 2. 3. +6 hausisse existimem. hanc autem diuisionem a Varrone profectam esse +confirmant quae Probus instit. art. p. 151, 30 ex eodem de aduerbiis a +pronominibus deriuandis profert (fr. 102). aduerbia enim e sedecim +pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem +enumerantur: ex _ille_, ex _iste hic idem_, ex _qui_ (_quique +quicunque quidam quispiam aliquis_) _qualis_, ex possessiuis.{111} in +hac quidem re duorum scriptorum auctoritati cedendum erat, non tamen +credo Cledonio p. 1905P., qui omnia pronomina succedanea Varronem +dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar. lect. +II 2 p. 115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II p. 151 quod in codice +Bernensi 380, quo ipso Putschius usus est, legitur: 'pronomen quia non +(non _om. cod._) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo haec +pars a Varrone _succedat in ea_ dicitur' (fr. 100). succedaneum bene +adpellari potuit relatiuum, ut _is_ et _ipse_ a Prisciano (I p. 579, +20. 580, 14), _is_ et _tantus_ a Diomede p. 329, 20. 331, 5. cf. Char. +163, 28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus +personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea +Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt. + + Footnote 108: Donat. II 11, 2 p. 1752. cf. Sergius p. 1847 P.: + Probus autem pronomen in quatuor partes diuidi putauit, id est + pronomen infinitum, finitum, minus quam finitum et possessiuum. + quod non uidetur habere rationem. unde Donatus melius qui in duas + partes in primo diuisit. nam si ea sunt finita pronomina, quae + recipiunt personas, alia omnia quae non recipiunt personas + infinita dicenda sunt; unde apparet quod infinita et minus quam + finita et possessiua sunt. quod quam bene ad artem logicam + accommodatum sit doceat Cledonius p. 1906: 'minus quam finita + sunt quae nec finita sunt nec infinita, nam iste et ipse et de + praesentibus dicimus et de absentibus'. + + Footnote 109: Prisc. XIII p. 548: 'stoici enim articulum et + pronomen unam partem orationis accipiebant, infinitum articulum + uocantes, quem grammatici articulum, eique adiungentes etiam + infinita nomina uel relatiua,... finitum autem articulum dicebant + idem stoici, quod nunc pronomen uocamus finitum, quod et uera + ratione solum pronomen est dicendum; ergo Romani quoque artium + scriptores stoicorum secuti magis traditionem pronomina finita + dixerunt et infinita, nam articulos non habent e.q.s.'--aliter + Dionysius Thrax p. 640 Bekk. cf. Apoll. de pron. p. 4 cl. + M. Schmidt l.s. p. 513. G. Schoemann lehre v. d. redeth. p. 119 sq. + + Footnote 110: Num _ille_ huic classi adnumerauerit dubito cf. + Diom. p. 329, 5: 'qualitas finita in prima et in secunda persona + est, infinita et minus quam finita in tertia inuenitur. finita + est, quae notat certum numerum et certum gestum dirigit ad certam + personam ut ego. infinita est, quae certam non recipit personam + sed cuilibet potest aptari, ut quis quae quod, minus quam finita + est quae certis et incertis personis aptari potest, ut ipse'. + Seru. ad Don. p. 1785: '_ille_ plerumque uariatur, nam si ad + praesentis personam refertur, tunc recte finitum est; si de + absente dicatur, minus quam finitum est'. + + Footnote 111: His coniunctis testimoniis obsecutus sum, quamuis + alia diuisio a Prisciano XII 1. tom. I p. 577 (cf. p. 575) + prolata, secundum quam octo pronomina primitiua (ego tu ille ipse + iste hic is sui), septem deriuatiua (meus tuus suus noster uester + nostras uestras), reliqua quae uolgo huc referuntur nomina sunt, + simplicior sit meliusque cum Dionysio (p. 640. 22) conueniat. + +De uerbis et participiis (de l.l. VIII 58 p. 434) uel participialibus +(de l.l. X 34 p. 564) cum nihil e grammatica seruatum sit ad quartam +orationis partem transeo, quae praepositiones aduerbia coniunctiones +conprehendit. quorum nominauit quidem copulam (de l.l. VIII 10 +p. 399) uel iungendi partem (de l.l. VIII 44 p. 424). sed praeterea +nihil de hac traditum est. praepositiones contra non agnouisse +uidetur; quamuis enim _ad ab in ex_, sed _re_ quoque et ut uidetur +_dis_ praeuerbia dicat (de l.l. VI 38 p. 217 sq.), ea in libro nostro +aduerbia localia adpellauit. ad hunc enim pertinere arbitror quae ad +calcem Scauri de orthographia p. 2262 sq. leguntur nulloque uinculo +cum praemissa expositione coniuncta sunt. ad finem enim iam antea +Scaurus librum perduxerat p. 2262 'haec sunt quae urgenti tempore +complecti tibi in praesentia potui Theseu; si quid exemplis defecerit +uel quaestionibus subiungetur, nam, quod ad rem maxime pertinet +regulam uides'. deinde continuo secuntur quaedam de scriptura aduerbii +temporis _cum_, quae excipiuntur longiore disputatione de aduerbiis +localibus e Varrone exscripta, denique adiectae sunt breues +obseruationes orthographicae et secunda clausula, qua iterum +breuitatis ueniam petit qui earn scripsit. uix credibile est Scaurum +tam neglegenter libros suos conposuisse, quam ob rem ab alio quodam +homine, qui simul Scauri epilogum discerpsit, illa interposita esse +suspicor. sed quisquis ille erat, bene de nobis meruit, quod tam +luculentum pannum doctrinae Varronianae nobis seruauit. expositio +illa de aduerbiis Varroni diserte adscribitur eamque totam interiectis +quibusdam alienis e Varrone fluxisse uidit C. Lachmann ad Lucr. III +835 p. 186: 'sunt autem illae tres Putschii paginae excerptae e libro +Varronis, sed interpolatae iis quae alio modo concepta leguntur in +grammaticis Eichenfeldii p. 452'. optime enim intellexit a Varrone non +profecta esse quae nimia uerbositate de scribendis _e_ uel _ex_, +_a_ uel _ab_ p. 2262 sq. leguntur et similiter e codice Parisino 7520 +a Vindobonensibus edita sunt. his igitur reiectis{112} reliqua libro +de grammatica (fr. 101) tribuo, quia ex disputatione de aduerbiis +temporum et locorum, quae igitur ordinem orationis partium sequebatur, +sumpta sunt taliaque breuia praecepta recte loquendi perbene huic +operi conueniunt. de temporum aduerbiis nihil excripsit ille nisi +_cum_ per _c_ scribendum esse; quae secuntur aliis tribuuntur et +Varrone indigna sunt. etiam expositio de locorum aduerbiis +interpolationibus quibusdam et lacunis turbata et mutilata est; et +praeterea ille prout aliquid ei in Varronis libro notabile uidebatur +transcripsit, ordine rerum prorsus contempto, quod in tali fragmento +ab homine quodam non indiligenti suum in usum alii libro addito non +admodum mirum est. exposuit igitur Varro satis eopiose de usu horum +aduerbiorum, ubi adhibenda ubi uitanda essent, semper eonparatis +similibus loquendi formulis. ita cum uerbis mouendi _e_ aduerbium, +ut eius termino utar, non _de_ coniungi iussit, ut _e prouincia_, +_e senatu redeo_, 'nam de prouincia existimamus cum de ea bene +aut male praedicamus'. qua in re reliquorum quoque aduerbiorum +significationem respexit et explicuit, ut _e contione uenit_, +_in contione stat_, _de contione loquitur_, item _e scena_ uenit +actor, _a scena_ spectator, contra spectator _e theatro_, actor +_a theatro_, _de scena_ loquitur, _in scena_ pronuntiat actor secundum +graecorum loquendi morem, secundum latinorum _pro scena_, 'nam exiit e +scena'. similiter _pro rostris_ 'is contionatur qui his dicit qui ante +rostra sunt, pro rostris enim et ante idem sunt'. ut _e prouincia +uenire_, ita etiam _e tabulis recitare_, _e senatus sententia_ +dicendum esse censuit, sed litteris perperam inscribi _datae e Gallia_ +uel _in Roma_, nam in loco dari. etiam de his aduerbiis cum uerbis +conpositis locutus est ut de discrimine inter _describere_ et +_transcribere_, et scribendi rationem non prorsus neglectam fuisse +ostendit id quod _ebibit_ pro _exhibit_ scribi conmemorauit. + + Footnote 112: Etiam quae hanc disputationem excipiunt (p. 2264) de + rebus orthographicis Lachmannus ad Varronem rettulit. sed quamuis + per se probabile uideatur omnia interpolatorem ex uno eodemque + libro sumpsisse, res tamen tam diuersae et discrepantes inter se + sunt, ut in hac re Lachmannum sequi non audeam, cum circumspecte + et caute hic agendum esse doceat satis ampla de _ex_ et _ab_ + scribendis expositio, quam ipse a Varrone alienam esse iudicauit, + et memoria _aliorum_ statim in initio excerpti posita. + +In explicandis igitur orationis partibus nec Dionysium cuius +praepositiones et pronominum diuisionem neglexit, nec stoicos, quorum +terminos frustra quaeris, secutus est, quantum ex relliquiarum +paucitate conligi potest, etiamsi in singulis exponendis, ubi fieri +potuit, et illius et horum doctrinam respexit atque transtulit. +itaque eandem diuisionem, quam in libris de lingua latina protulit, +repetiisse et pro fundamento adhibuisse censendus est. idem Cledonius +p. 1861P. significat, e cuius testimoniis quattuor Varronianis duo ad +grammaticam pertinere exposui, unum quamquam probabiliter supra ad +librum undecimum (fr. 9) de lingua latina relatum, eodem fere iure +grammaticae tribui poterat{113}. itaque ad eandem quartum quoque +Cledoni fragmentum spectare ueri simile est, quo quattuor orationis +partes Varronem statuisse diserte adfirmat (fr. 96), quam partitionem +eandem fuisse, qua secundum naturam diuisa (cf. C. Lachmann ad Lucr. V +1006 p. 328) in libris de lingua latina utitur, res ipsa clamat. cum +uero omnes posteriores grammatici latini octo habeant partes +orationes, antea id a Varronis{114} in libro de grammatica auctoritate +repetendum esse existimaui, nunc omnibus consideratis hanc sententiam +abicio primumque a quo posteriores pendent Palaemonem fuisse conicio +memor Quintiliani ita scribentis (inst. or. I 4, 20): 'alii tamen ex +idoneis duntaxat auctoribus octo partes secuti sunt ut Aristarchus et +aetate nostra Palaemon, qui uocabulum siue appellationem nomini +subiecerunt tanquam species eius'. cum Aristarcho enim, qui primus +omnium hanc diuisionem protulit, ne praeceptorem quidem suum ita +conponere Quintilianus potuit, nisi re uera ante eum nemo Latinorum +idem fecerat. quod autem in breui talium diuisionum historia quam +Quintilianus l.s., Priscianus II 16, I p. 54 sq., Pompeius ad Don. +p. 82 sq. habent, Varroniana partitio non conmemoratur, id factum esse +adparet, quia haec noua et minime usitata erat, illi autem generalia +tantum et notiora persecuntur. sin hunc fructum ingeni Varroniani +contempserunt qui post eum uixerunt, in multis singulis eum secutos +esse posteriores uel exigua uestigia, quae nominatim ad eum +referuntur, docent. de grammatica igitur idem, quod de omnibus +disciplinis (cf. L. Mercklin philol. IIII p. 427. F. Ritschl quaest. +Varr. p. 1 sq. O. Iahn ueb. roem. encyclop. in ber. d. saechs. ges. d. +wiss. II 1850 p. 272 sq.) dicendum est, Varronem graecas litteras +retractatas correctas amplificatas quantum fieri potuit cum ciuibus +suis communicasse, quo facto plurimum in posteriorum temporum studiis +eius auctoritas ualuit, ut permulta in medii aeui doctrina ab eo +repetenda sint. + + Footnote 113: De generibus utroque loco tractandum erat et non + dubitarem fragmentum illud grammaticae uindicare, nisi haud pauca + Donati interpretes Plinio debere scirem, quem praecipue libris de + lingua latina usum esse supra uidimus. + + Footnote 114: Pro articulo enim latini ad explendas octo partes + interiectionem, a graecis aduerbio adnumeratam (cf. Dion. Thr. + p. 642, 3. 11. 17) addiderunt, quam Varroni notam fuisse ostendit + fr. 81. + +Absoluisse Varronem octoginta tres annos natum a. ab u. c. DCCXXI +libros disciplinarum Ritschelius l.s. p. 53 cl. L. Roth leben d. +Varro p. 31 sq. docuit. hinc autem, ut illius uerbis utar, fieri +coniectura potest, quam maturae et tanquam consummatae eruditionis +thesauris hi potissimum libri referti fuerint. + + * * * * * + + + IIII + +Quam egregiis ac paene singularibus ingeni facultatibus ad tractandas +quaestiones historicas cuiusque generis Varro praeditus fuerit +quantoque studio et amore se conlocauerit non solum in inuestigandis +ac perscrutandis antiquorum romanorum moribus et institutis, uerum +etiam in exquirenda et inlustranda litterarum scriptorumque historia +demonstrat longa series operum doctissimorum et amplissimorum, quam +de his rebus conposuit. non mirum igitur est, quod etiam in rebus +grammaticis partem historicam, quam alioquin in deliciis habuit, +respexit et pro uirili parte in his quoque studiis, quae hodie demum +recte aestimantur, elaborauit. etiamsi uero in ceteris libris +grammaticis has quaestiones ubicunque non ab argumento alienae erant +magno cum gaudio uel attigit uel accuratius tractauit, duo tamen +potissimum opera sunt, quae eis instituendis destinauit, libros dico +de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae. illis enim de +inuentione et propagatione litterarum exposuit, in his primordia et +progressus patrii sermonis persecutus est. + +Libros *de antiquitate litterarum* uno nouimus Prisciani testimonio, +qui I 3 p. 7 eorum secundum adhibet. quot igitur fuerint nescimus, sed +minimum tres fuisse ex more uiri "polugrapho:tatou" conligendum est. +eosdem autem hos libros esse atque libros ad Attium, quos bis Pompeius +ad Donatum I 7. 17 p. 9. 27 Lind. profert, tam firmis argumentis +conprobauit Ritschelius nou. mus. rh. VI p. 530, ut non ueri simile +sed certum sit. primum enim talia ex libris ad Attium Pompeius +excribit quae nulli operi melius quam huic si titulum spectas +conueniant. deinde ni omnia fallunt ex alio libro omnino sumpta esse +nequeunt. quamquam enim e libris de origine linguae latinae similia +traduntur, felici casu accidit, ut in unico fragmento (Prisc. I 39 +p. 30) ex hoc opere seruato _Attius noster_ conmemoretur, quod +secundum antiquorum morem fieri non potuit, si illi libri ad eundem +missi erant. de his igitur cogitare non licet, reliquis uero omnibus +quorum omnino tituli ad nos peruenerunt, non Atti sed aliorum nomina +inscripta fuisse constat. in primis hic in censum uenire possent, si +argumentum respiceremus, libri de sermone latino et liber de +grammatica, in quibus de litteris actum esse certum est; sed illi ad +Marcellum scripti erant, grammatica unum tantum librum expleuit, cum +Pompeius de _libris ad Attium_ loquatur. praeterea autem quam maxime +probabile est hunc Attium{115} tragicum illum clarissimum fuisse, quem +in scribendi ratione emendanda elaborauisse (cf. Mar. Vict. I 4, 4 +p. 2456P.) et geminatis uocalibus natura longas syllabas scribere +uoluisse (cf. Vel. Long. p. 2220. Ter. Scaur. p. 2255. Ritschl mon. +epigr. tria p. 22 sq. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p. 52) scimus, +cum quibus studiis argumentum nostrorum librorum tam egregie conuenit, +ut hoc casu tribuere temerarium esset. non uero dubium est, quin +tragico Attio disciplinarum libri propter temporum rationem mitti +non potuerint. + + Footnote 115: Pro Attio ponere uoluerunt D. Ruhnken (post Mallium + Theodorum ed. Heusinger p. 64), probante L. Krahnero de Varr. + antiq. libr. p. 10, Atticum, ad quem libri de uita populi romani + (cf. H. Kettner de M. Ter. Varr. de uita p. r. lib. p. 2 sq.) + missi erant, F. Osann (anal. crit. p. 67) Atteium (cf. Suet. de + gramm. 10), quos refutauerunt I.G. Schneider de uita et script. + Varr. p. 239. O. Mueller ad Varr. p. 264. Ritschl quaest. Varr. + p. 25 sq. de Q. Axio (cf. rer. rust. III 2 sq.) cogitare uidetur + B. ten Brink M. Ter. Varr. locus de urbe Roma p. 2, idemque + proposuit L. Roth leben d. Varro p. 11 n. quibus ne credas cf. + Lachmannum ad Lucr. IIII 727 p. 254 de _Actio_, quod legitur in + Pompei codice Guelferbytano, et _Attio_ disputantem. + +Cum uero neque quot fuerint libri sciamus et duo tantum uel tria +fragmenta supersint, ordo disputationis uel singulorum librorum +argumenta nequeunt indagari, sed acquiescendum est in eis quae +Pompeius ibi exposita fuisse testatur, qui non solum obseruationem +de numero litterarum inde excripsit, sed breuiter quid omnino Varro +ibi docuerit significauit. primum de inuentoribus singularum +litterarum Varronem tractasse tradit (fr. 104), de qua re multum +quaesitum ab antiquis et in uarias partes discessum esse notum est. +quot autem et quam ineptae maximam partem doctorum sententiae fuerint +ut ostendam quam breuissime, adponam particulam disputationis e Lucii +Tarrhaei libro{116} "peri grammato:n" excerptae: + "to:n stoicheio:n ho Kadmos heurete:s estin, ho:s phe:sin + Ephoros kai Aristotele:s; alloi de legousin hoti Phoiniko:n + eisin heure:mata, Kadmos de tauta dieporthmeusen eis te:n + Hellada. Puthodo:ros de phe:si; kai pro Kadmou ho Danaos + ekeithen auta metekomisen. enioi de Mousaion heurete:n + legousi to:n stoicheio:n ton Me:tionos kai Sterope:s, genomenon + kata tous kairous tou Orpheo:s. Antikleide:s de tois + Aiguptiois te:n heuresin anatithe:sin. Aischulos de Prome:thea + phe:sin heure:kenai auta. Do:tiade:s" (i.e. "Do:siade:s") "de en + Kre:te: legei heurethe:nai auta. Ste:sichoros de Palame:de:n + heurete:n auto:n poieitai, ho: sumpho:nei kai Euripide:s. + Mnaseas de kata panta topon heuretas gegene:sthai to:n + stoicheio:n." +prudentiores quidem non dubitabant, quin in Aegypto aut Assyria siue +Syria inuentae essent litterae et postea a Cadmo uel Phoenicibus in +Graeciam translatae (Herod. V 58. Diodor. III 67. Plin. VII 192 sq. +Tacit. annal. XI 14 cf. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. L sq.). ita +Varro Chaldaeos primos litterarum esse auctores iudicauit, eo usus +argumento, quod earum nomina, quae a singularum figura repetenda +essent, ad Chaldaeorum linguam spectarent (fr. 103). has litteras a +Phoenicibus cum Graecis communicatas sedecim fuisse tradunt, quibus +Palamedes Simonides Epicharmus reliquas addiderint. ualde discrepat +inter scriptores quas quisque eorum adiecerit (cf. I. Franz elem. +epigr. gr. p. 14 sq.), quod partim ad diuersas sententias pertineat, +partim fortasse librariorum culpa est. satis sit conmemorasse, +plerumque Palamedi (cf. O. Iahn Palam. p. 25 sq. E. Curtius nou. mus. +rh. VII p. 455 sq.) tribui consonantium adspiratarum, Simonidi +inuentionem litterarum "Eta" "Omega" "Xi" "Psi"; sed haec non modo +confunduntur et inuertuntur, sed etiam aut alterum aut singulae harum +litterarum Epicharmo adscribuntur. quid in hac causa Varro statuerit +ex contrariis narrationibus scriptorum latinorum inuestigari non +potest, nec magni momenti est, cum in hac re omnes fere antiquos +errasse satis constet. in rebus autem historicis parum interest +priorum hominum errores exponere, si uerum inuentum est, cum in eis +rebus, quae in cogitandi ratione nituntur, etiam errorum historia non +solum sapientem uehementer adliciat, sed perquam utilis sit. in +Italiam omnes consentiunt (cf. Tac. l.l. Dion. Hal. ant. rom. I 33), +Euandrum Arcadem (cf. R.H. Klausen Aeneas u. d. penat. II p. 889 sq.) +eiusque matrem Carmentem graecas litteras adtulisse{117}, quod Varroni +quoque placuisse Pompeius (fr. 104) docet. nam haec quin ex eodem +fonte fluxerint atque ea quae de numero litterarum secuntur noli +dubitare, cum ex Liuio quem profert sumta esse non possint. + + Footnote 116: Schol. Dion. Thr. p. 786. Lucii Tarrhaei haec esse + ostendunt Crameri anecd. Oxon. IIII p. 318 sq. cf. L. Preller + Polem. fragm. p. 62. praeterea de litterarum inuentione cf. sch. + Dion. Thr. p. 781 sq. 1168 sq. Theodos. p. 1 sq. 10 sq. + + Footnote 117: Ioannes Lydus quoque de mens. I 9 Euandrum sedecim + litteras in Italiam tulisse scribit, sed qua est inscitia et + inconsiderantia Cn. Flauium, quem M. dicit, reliquas addidisse + opinatur (cf. Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, 7. S.W. Zimmern + gesch. d. roem. priuatrechts p. 205 sq.). ingeniose subicit + "philei gar ho chronos enameibein ta pragmata", sed uereor ne + tantundem stupor Lydorum. + +Praeterea teste Pompeio (p. 9) exposuit Varro _cur tot sint litterae +et quare eo ordine positae et cur isdem nominibus uocentur_. +antiquitus litteras latinas sedecim fuisse existimauit (fr. 104) +totidemque suas antiquissimas Graecos putauisse supra dixi. cum uero +nec graecae litterae unquam (cf. Franz l.l. p. 17) nec latinae +(cf. Franz l.l. p. 27 sq. Th. Mommsen unterital. dial. p. 33 sq.) +sedecim fuerint sed plures, in hac re facta ignorauerunt uel +neglexerunt et ficticiam doctrinam protulerunt grammatici. eundem +quem Varro statuit litterarum numerum sumpsit Marius Victorinus +I 4, 95 p. 2468 ex historicis ipsasque litteras enumerat. quos +auctores cum facile conicias idem atque Varronem docuisse adscribam +Victorini uerba, quae non leuiter interpolata mutilata corrupta sunt: + Repertores litterarum ... Cadmus ex Phoenice in Graeciam et + Euander ad nos transtulerunt a b c d e i k l m n o p q r s t + litteras numero XVI. postea quasdam a Palamede et alias a + Simonide adiectas implesse numerum XXIIII [in comoedia + scriptum erat ellum, non recte uos fecistis illum, est enim + en illum] grammatici _praeterea_ Demetrius Phalereus, + Hermocrates, ex nostris autem Cincius Fabius Gellius + tradiderunt. ex quibus Cincius paucis, inquit, commutatis + ut ad linguam nostram _peruenirent_, eas namque Cadmus in + Graeciam, unde ad nos Euander transtulerat. +cum non repertores litterarum sed litteras Cadmus in Graeciam +transtulerit, post _litterarum_ minimum _Chaldaei_, quod propter +similitudinem sequentis uocis facile neglegi potuit, uel _Phoenices +erant_ nisi plura interciderunt. taceo de additamento uncis incluso, +quod a Gaisfordio ut haec omnia bona fide prolatum (cf. M. Hertz de +Luciis Cinciis p. 59) medium enuntiatum dissecat. etiam _praeterea_ +aut eiciendum aut uestigium est historicorum quorundum grammaticis +praemissorum et illa interpolatione submotorum, sicut statim latini +historici secuntur. extrema dubito utrum pro Cinci uerbis, a Victorino +male excerptis, accipienda an prauo Victorini generi dicendi +indulgenda sint, sed non dubito, quin pro _peruenirent_ scribendum +sit _conuenirent_. ex auctoribus a Victorino prolatis Demetrius et +Hermocrates de graecis litteris antiquissimis locuti sunt, latinique +(cf. Hertz l.l. p. 82) easdem XVI ab Euandro in Italiam aduectas esse +dixerunt, praeter Cincium, qui paucis conmutatis hoc factum esse +uoluit. graecas litteras omnes scriptores una mente has fuisse tradunt +"alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa" "lambda" "mu" +"nu" "omicron" "pi" "rho" "sigma" "tau" "upsilon", easdem igitur pro +latinis acceptas fuisse consentaneum est, praeterquam quod pro +"Upsilon" poneretur V, quod primitus idem atque "Upsilon" esse Verrius +Flaccus apud Velium Longum p. 2215 intellexit, easdemque apud +Victorinum, ubi congruentia graecarum et latinarum litterarum +premitur, propositas esse expectares. sed "Upsilon" simpliciter +reiectum est et numerus XVI addito Q expletur{118}. cum uero +Victorinus eo loco, quo eas posuit, de communibus graecorum et +latinorum litteris loquatur, itaque hoc contra omnem rationem pugnet, +facile contenderes, illam seriem litterarum turbatam esse, quod L +omissum et H ab hac re prorsus alienum, inlatum confirmare uideretur, +nisi I 4, 20 p. 2458 easdem ac nostro loco enumeratas litteras +uideres. itaque fortasse secutus est in hac re Cincium eiusque +enumerationem ibi quoque posuit ubi non prorsus apta erat. + + Footnote 118: Qui hanc rationem secuti sunt Q, quod saepe in + antiquorum graecorum scriptura occurrit (cf. Franz l.s. p. 16), + antiquitus traditum putauerunt (cf. W. Corssen l.s. p. 15), V + contra aliam atque "Upsilon" litteram, quia alium apud graecos + sonum haberet, eamque postea XVI illis adiectam esse + duxerunt. + +Varro autem aliter statuit. cuius libros de antiquitate litterarum +cum a Prisciano semel proferantur, et aliud fragmentum quod idem +(I 16 p. 13) librorum nostrorum argumento bene aptum habet{119} ad +eosdem referre et quaerere licet, num alia praeterea uestigia eorum +apud illum indaganda sint. sine dubio uero huc pertinent, quae I 12 +p. 11, 1 leguntur: + apud antiquissimos graecorum non plus sedecim erant + literae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem + seruauerunt perpetuam. nam si uerissime uelimus inspicere + eas, non plus duas additas in latino inueniemus sermone: + _digamma_ Aeolicum "digamma", quod apud antiquissimos + latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit ... X etiam + duplicem loco C et S uel G et S postea a graecis inuentam + assumpsimus. +adparet igitur Priscianum eiusque auctorem V eandem litteram atque +"Upsilon" accepisse{120}. ceterum discrepantiam antiquarum et +recentiorum litterarum non accurate persequitur. antiquis enim C media +ut graecis, K tenuis erat, deinde G addito C pro tenui ponebatur, +K paullatim neglegebatur, quod Varronem praetermisisse nemo credet, +Priscianus praetermisit cum diceret (I 14 p. 12, 5): 'K et Q, quamuis +figura et nomine uideantur aliquam habere differentiam, cum C tamen +eandem tam in sono uocum quam in metro potestatem continent. et K +quidem prorsus superuacua est' e.q.s. quae cum ea quae supra scripsi +excipiant, ne intellexit quidem hanc sententiam cum illa de sedecim +litteris non conuenire, Varro autem G et Q postea addita esse docuit. +quam Prisciani inconstantiam qui considerauerit non dubitabit, quin +ipse Varronis libros non legerit sed apud alium quendam scriptorem +fortasse Censorinum eos adhibitos inuenerit. confudisse enim uidetur +cum illa de antiquissimis litteris aliam Varronis disputationem, quam +in fine operis uel alio idoneo loco posuit, de litteris e numero uolgo +traditarum re uera necessariis. ad talem enim expositionem alterum +Prisciani locum (fr. 115) spectare arbitror, quo Varronem K et Q +superuacaneas duxisse, H reiecisse sine dubio tamquam adspirationis +notam tradit; praeterea X quoque ut duplicem sicut in grammatica +(fr. 95) repudiasse censendus est{121}. in illa uero de antiquis +litteris disputatione neque ab antiquissimorum monumentorum scriptura +profectus est Varro, ut debuit, cognatarumque litterarum apud reliquas +gentes conparatione, neque arbitrariam doctrinam excogitauit, sed +simpliciter graecorum scriptorum de graecis litteris sententiam +secutus easdem ad latinam scripturam transtulit. scripserunt autem non +pauci graeci de hac re, quorum non nullos a Lucio Tarrhaeo conmemorari +uidimus. sed primus erat ut uidetur{122} Aristoteles. + + Footnote 119: Debet quidem hoc testimonium Censorino, sed fortasse + alterum quoque (fr. 103) ex eiusdem sumpsit libro grammatico, de + quo parum constat cf. O. Iahn praef. Censor. p. VII. + + Footnote 120: Minus patet, quid Caesarem (Pomp. ad Don. I 17 p. + 27) mouerit ut undecim tantum litteras adsignaret antiquissimis + romanis. fortasse, si tam peruersas opiniones explicare operae + pretium est, has admisit: A E I O, nam V alios quoque omisisse + uidimus, B C D, quorum singula simul pro tenuibus, uel tenuia pro + mediis posita essent, L M N R. restat S, quod nonnulli ut Messala + Coruinus (cf. Quint. inst. orat. I 7, 23. Mart. Cap. III 245 p. 55 + Gr. Cledon. p. 1882 sq. Prisc. I 42 p. 32, 19) sibilum esse + uoluerunt, nisi eos Caesar secutus est, qui Appium Claudium Caecum + demum R inuenisse putabant (Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, + 36). undecim litteras Palamedem inuenisse tradit Hygin. fab. 277, + ubi G.I. Vossius Arist. I 10 p. 35 F. sexdecim scribere maluit, + cf. O. Iahn Palam. p. 24. + + Footnote 121: Cf. de Nigidio Figulo disserentem Marium Victorinum + I 4, 5 p. 2456P.: Nigidius Figulus in commentariis suis nec K + posuit nec Q nec X. idem H non esse litteram sed notam + adspirationis tradidit. + + Footnote 122: Cuius libros III "peri stoicheio:n" Laert. Diog. V + 23 profert, cf. Plin. VII 192. schol. Dion. Thr. p. 783. 786. V. + Rose Aristot. pseudepigr. p. 472. 534. praeterea occurrunt + Pythodorus (cf. supra p. 119), Apion eiusque discipulus Apollonius + Archibii, qui idem esse uidetur ac Messenius, "peri archaio:n + grammato:n" (sch. Dion. Thr. p. 484), Diogenes uel Diogenianus et + Apollonius Dyscolus (Suid.). + +De ordine litterarum multa docte disputari potuerunt (cf. Th. Mommsen +l.l. p. 30 sq. nou. mus. rh. XV p. 463 sq.), sed talia quomodo cum +numero litterarum a Varrone posito coniuncta fuerint, non facile est +dictu. uereor autem ne similia quoque protulerit eis, quae multo +quidem ineptius graeci posterioris temporis habent (cf. Bekkeri anecd. +gr. III p. 1171. Theodos. p. 6 sq.). nomina litteris a Chaldaeis +singularum formis congruentia data esse scripsit (fr. 103) et sine +dubio addidit, haec nomina indeclinabilia esse (cf. de l.l. VIII 64 +p. 439), de qua re et Priscianus eodem loco nonnulla dicit, et graecos +diligenter quaesiuisse ostendit Lucius Tarrhaeus l.s. p. 319 cf. +schol. Dion. Thr. p. 781. + +Valde dolendum est quod non plura ex his libris seruata sunt, nam +etiam in Prisciani libro primo praeter ea quae supra significaui uix +aliquid inde ductum est. quam ob rem admodum inpeditum est iudicium de +ratione quae inter eos et posteriorum grammaticorum libros intercedat. +ante alios hic in censum ueniunt scriptores de orthographia, quorum +Velius Longus p. 2215 haec scribit: + Verrio Flacco uidetur, eandem esse apud nos V litteram quae + apud Graecos "Upsilon" ... graecorum uero qui de antiquis + literis scripserunt commentaria, ii item latinorum qui + illos secuti sunt, eadem litera ueteres solitos scribere + ostendunt "makros makrou makro:" et confusas fuisse + "Omicron" et "Omega". +latinorum uero qui _de antiquis litteris_ scripserunt neminem nouimus +praeter Varronem, quamquam multi in libris aliter inscriptis de eadem +re egerunt{123}. non inprobabiliter igitur libros nostros a Velio +adhibitos esse conligeremus et cum Varronis si certas spectamus +litteras de H Q K tantum supersit doctrina, quid de his Longus +docuerit quaerendum est. de H littera eum Varronis sententiam +inprobasse supra (p. 93 sq.) vidimus, de K p. 2218 cum eo consentit, +Q litteram ex C et V conpositam esse putat. quae uereor ut satis +firma sint quibus alia superstruas, nam de his litteris non agere +non potuit, qui de recte scribendi ratione scripsit et omnes fere +grammatici hanc rem attigerunt (cf. Donat. I 2. 3 p. 1736. Max. Vict. +p. 277 L. p. 1945P. al. cf. adnotationem ad fr. 105). praeterea Longi +disputatio ad plures auctores spectat, inter quos num Varro fuerit +dubium et eo incertius est, quia certa testimonia Varronis quae +profert e libris de sermone latino hausit. similia de Mario Victorino +ualent qui in capite de orthographia permulta habet quae apprime apte +huc quadrant. + + Footnote 123: Simile argumentum Terentius Scaurus tractauit in + libro _de nouis litteris_, quem ipse conmemorat p. 2264, cui larga + materia praesto erat inde ab Appio Claudio et Sp. Caruilio usque + ad Ti. Claudi Caesaris litteras. + +L. Attium poetam probabiliter statuunt fere anno u. DCLXX mortuum esse +(cf. Ritschl mon. epigr. tria p. 30. G. Bernhardy roem. litt. p. 391) +ideoque ante hunc annum Varronem hos libros scripsisse necesse est, +quod etiam a ueri similitudine non abhorret. natus enim erat anno +u. DCXXXVIII, triginta igitur annos egressus uel hac fere aetate opus +nostrum conposuit (cf. Ritschl n. m. rh. VI p. 557). + +Transeo ad libros *de origine linguae latinae*, quos tres fuisse +Hieronymi indice scimus. antea de libro primo tantum semel a Prisciano +I 39 p. 30 conmemorato constabat, quem primum esse de lingua latina +uoluerunt (cf. L. Spengel ed. Varr. p. 7. 592. O. Mueller ed. Varr. +p. 264. cf. paed. phil. litt. bl. d. allg. schulzeitg. 1827 II p. 4), +quam coniecturam per se parum probabilem (cf. G. Pape lect. Varr. +p. 41. ztschr. f. alterth. 1834 p. 215 sq.) Hieronymi testimonium +explosit. fragmento uerum a Prisciano seruato (fr. 107) in hoc quoque +opere de litterarum quarundum scriptura et pronuntiatione actum fuisse +docemur. teste enim M. Terentio Ion, quem Chium esse probabiliter +suspicatus est F.W. Schneidewin n. mus. rh. VII p. 463 (cf. B. ten +Brink Varr. locus de urb. Roma p. 2. C. Mueller hist. gr. fr. II p. 44 +sq.), uoluit sonum illum peculiarem, quem "Gamma" ante "Gamma" "Kappa" +"Chi" haberet, "angma"{124} nuncupari et hanc litteram, etiamsi nota +eius non in promptu esset, uigesimam quintam esse. addidit Varro +eundem sonum eisdem locis in uocabulis latinis audiri ideoque +Attium{125} talia uerba duplici G scripsisse. uerba tradita sunt haec: +_in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt, alii N et G, +quod in hoc ueritatem uidere facile non est._ additis uerbis '_quod +... non est_' non id agit Varro, utra sententia uera sit, utra falsa; +nam deinceps relicuam Attianae sententiae partem memoratus est: +_similiter agceps agcora_, quibus quo conpleretur dictio haec fere +adiecisse scriptor uidetur _per GC Attius, illi per NC_. itaque non +illam Varro dicit ueritatem quae grammatici iudicio conprobatur, sed +eam quae in ipso loquentium sermone est et auditur; ab hoc autem +sermonis sono dissociat signum soni quod in litteris cernitur: prorsus +simili ratione atque artis rhetoricae scriptores ueritatem actioni +forensi tribuunt, procul habent ab umbratica declamatione +exercitationis causa instituta; cuius rei exempla suppeditabent +Ernestius lexic. technol. latin. p. 417 et Ellendtius ad Ciceron. de +orat. II 23, 94 uol. II p. 217 sq. quam ob causam dubitari nequit quin +Marius Victorinus I 4, 71 eandem Varronis sententiam siue expresserit +siue interpretatus sit, cum 'anceps' et similia uerba per NC non GC +scribi ideo iubet '_quoniam ... familiarior est auribus nostris N +potius quam G_'. rectissime igitur Ritschelius mon. epigr. tr. p. 24 +sic locum scripsit: _quod in hoc ueritatem facile uidere est, in illo +non est._ ex illa uero conparatione graeci sermonis et latini, facile +est intellectu in hoc libro non numerum et historiam litterarum, ut +in libris de quibus modo dixi, persecutum esse scriptorem, sed quid +antiquitus utrique linguae commune fuerit inuestigasse, quod quanti +momenti sit ad origines linguae latinae indagandas manifestum est. + + Footnote 124: "Angma" e coniectura ten Brinki l.s. scripsi cum + nomen litterae sono illi accommodatum fuisse consentaneum sit. + + Footnote 125: Verba Victorini (I 4, 4 p. 2456P.) _Attius cum + scriberet anguis angulus_ (_anguies angules_ cod. Paris. 7539 + Gaisfordi et cod. Valentinianus cf. Ritschl l.s. p. 23) + _imponebat_ referenda sunt ad ea quae praecedunt _consonantes + litteras non geminabant, ...sed supra litteram quam geminari + oportebat scilicet sicilicum imponebant..., sicut apparet in + multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem uoces, quae + pressiore sono educuntur ausus causa fusus odiosus per duo S + scribebant aussus (caussa fussus odiossus). iuxta autem non + ponebant CM, deinde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam_ e.q.s. + in quibus quaedam de scribendo nomine _Tecmesa_ cum duobus S + excidisse puto, a quibus ad formas _Tecumesa_ et _Tecmesa_ + declinarit Victorinus, quem quidem satis neglegenter scripsisse + uel hic locus docet. de sicilico cf. Ritschl. prisc. lat. mon. + epigr. enarr. p. 81. + +Cum hoc argumento optime conueniunt, quae Ioannes Lydus{126} de +magistr. I 5 profert, Romulum eiusque aequales bene calluisse sermonem +graecum, nempe aeolicum, quem Euander Arcas (cf. de l.l. V 21 p. 31) +in Italia peruolgasset. tradidisse haec Varronem "ton polumathestaton" +dicit "en prooimiois to:n pros Pompe:ion auto: gegrammeno:n". unde +sequi uidetur libros nostros Pompeio{127} missos fuisse. multis quidem +libris Varro Pompei nomen inscribere pariterque in multorum operum +praefatione de cognatione aeolicae linguae et latinae loqui potuit, +sed haec singularis argumentorum congruentia, praeeunte Ritschelio +n. mus. rh. VI p. 531 sq., me mouet ut ad eosdem libros utrumque +testimonium referam, donec constat de opere quodam ad Pompeium misso, +cui tale prooemium aptum est. hodie autem praeter isagogicum ex quo +disceret Pompeius consul, _quid facere dicereque deberet cum senatum +consuleret_ (Gell. XIIII 7, 2) et ephemeridem naualem (itiner. +Alexandri 6 ed. pr. Mai. 3. p. 5 class. auct. uol. VII), de quibus +in hac re nemo cogitabit, ad Pompeium librum aliquem scriptum esse +nescimus. egregie uero illa (fr. 106) habent locum suum (cf. Spengel +l.s. p. 7) in prooemio librorum de origine linguae latinae, ubi +igitur Euandrum eum esse dixit, a quo linguae aeolicae et latinae +similitudo repetenda sit. cum aeolico sermone latinum saepius +contulerunt uolgaremque de hac re sententiam profert Quintilianus +(inst. or. I 6, 31): 'continet (etymologia) in se multam eruditionem, +siue ex graecis orta tractemus, quae sunt plurima praecipueque +_aeolica_ ratione, cui est sermo noster simillimus, declinata, siue' +e.q.s. etiam I 5, 55 latini et graeci sermonis similitudinem premit: + uerba aut latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex + omnibus prope dixerim gentibus ut instituta etiam multa + uenerunt. taceo de _tuscis_ et _sabinis_ et _praenestinis_ + quoque ... plurima _gallica_ ualuerunt ... sed haec diuisio + mea ad _graecum_ sermonem praecipue pertinet, nam et maxima + ex parte romanus inde conuersus est, et confessis quoque + graecis utimur uerbis, ubi nostra desunt, +cf. Varr. de l.l. V 10 p. 22. X 69 p. 582 sq. + + Footnote 126: Lydum hunc locum scholiis Vergilianis debere + iudicauit I.F. Schultze quaest. Lyd. I p. 17. 43, quod, quamuis + ipsum Diogeniani Varronis Catonis libros, quos omnes eodem loco + laudat, legisse minime credam, certum non est. Seruius quidem ad + Aen. I 292 _Quirinum_ a "koirano:", eundem Lydus a "kurio:" ducit, + et scholia ad eum uersum fortasse quondam pleniora erant Lydumque + praeterea permulta simulasse et sine ulla religione fontibus suis + usum esse (cf. Schultze l.l. p. 47 sq.) scimus; sed his omnibus + concessis parum similes Lydi Seruique expositiones sunt, quam ut + illud inde efficias. + + Footnote 127: Spengelius ed. Varr. p. 7 librum primum de lingua + latina, de origine linguae latinae, _ad Pompeium_ missum fuisse + uoluit, L. Krahner l.s. p. 20, ut quam plurima confunderet, librum + illum primum a Prisciano de origine l.l., in Pompei conmento _ad + Atticum_, a Lydo "pros Pompo:nion", quod pro "pros Pompe:ion" + scribit, uocari opinatur. + +Ita uia munita aliud quoque Lydi testimonium his libris tribuendum +est. scribit enim in eodem opere II 13 haec: + "te:n de hole:n kataskeue:n tou perizo:matos hoi Galloi + kartameran (legousin), he:n to ple:thos kartalamon ex + idio:teias onomazei. hoti de ou Rho:maikon touti to + rhe:mation, martus ho Rho:maios Barro:n en biblio: pempto: peri + Rho:maike:s dialektou, en ho: diarthroutai poia men tis lexis + estin Aiolike:, poia de Gallike:, kai hoti hetera men he: + Thousko:n, alle: de Etrousko:n, ho:n sunchutheiso:n he: nun + kratousa to:n Rho:maio:n apetelesthe: pho:ne:." +unus quisque uidet hanc rem, uestigia dico aliarum linguarum in latino +sermone indaganda, quam maxime ad hos libros aptam esse. in qua re +nullius momenti est, quod Lydus titulum non accuratius indicat, cum +ipse hos libros haudquaquam legerit et insolita neglegentia +stupiditate uanitate praeditus fuerit{128}. grauius fortasse est quod +quintus liber in opus nostrum non quadrat, sed non dubito quin in hac +quoque re Lydus peccauerit. quinque enim libros uel plures, ut libros +de antiquitate litterarum mittam, non nisi opera de lingua latina et +de sermone latino conplectebantur. ad eum librum de sermone latino +haec, si ueri similia sequimur, spectare nullo modo possunt. ad +quintum de lingua latina relata sunt ab I.D. Fussio, primo librorum +Lydianorum editore (de magistr. p. 118), cui adsenserunt L. Spengel +ed. Varr. p. 5. 121 et R. Merkel praef. Ouid. fast. p. CVI. generalia +autem, quae Lydus profert, minime huic libro accommodata esse, +perspexit O. Mueller ad de l.l. V 116. nihilo magis in hoc libro +locum habet uox "kartamera", quam V 116 p. 121 excidisse putabant. +leguntur ibi in codice Florentino haec: _lorica quod e loris de corio +crudo pectoralia faciebant. postea subcidit galli e ferro sub id +uocabulum ex anulis ferream tunicam_, ubi siue cum O. Muellero _ex +anulis ferrea tunica_ siue cum Lachmanno (ad Lucr. VI 954 p. 404) +_ex anulis fere iam tunica_ scribis, de re non de gallico nomine agi +concedendum est. nam loricam romanam antiquitus e loris factam indeque +nominatam fuisse dicit, postea idem nomen in ferream e Gallia +translatam transiisse. ex eo autem quod apud Varronem baltei +explicatio sequitur, apud Lydum praemittitur, noli efficere Lydum eo +loco usum esse, nam magna uerbositate de uestimentis magistri equitum +locutus singula percensere debuit, Varroni autem nihil adscribit nisi +"kartameran" (cf. L. Diefenbach orig. europ. p. 285 sq.) et illa +generalia, quorum omnium in libro de lingua latina quinto nec uola nec +uestigium. quare ad libros nostros (fr. 108) ea refero contentus, quod +non solum in titulo et numero Lydus peccauit, sed etiam inpudenter res +a Varrone expositas auxit. nam neque ille docuit e linguis gallica +aeolica etrusca inter se mixtis latinam linguam ortam esse, id quod +quaeuis pagina librorum de lingua latina ostendit, sed nonnulla ex eis +sumpta esse existimauit, quae sine dubio accuratius pertractauit, +neque facile dixeris quae discrepantia inter Tuscos et Etruscos +intercedat (cf. O. Mueller Etrusk. I p. 100. C. Wachsmuth l.s. +p. XXXI). parui sane tale testimonium aestimandum est, sed etiamsi +omnia finxit Lydus, haec in libris nostris exposita fuisse reliqua +testimonia probant. + + Footnote 128: De Lydi indole fide linguae latinae peritia optime + disputauit I.F. Schultze l.s. p. 6 sq. cf. praeterea E. Dirksen + verm. schr. I p. 62 sq. C. Wachsmuth proleg. Lydi de ostentis + p. XVIII. XXXVI. ipse de se uerissime iudicauit de magistr. I 23: + "kai polla an tis toiauta sunagoi kata schole:n, ei tuchon auton, + ouk echonta ho ti prattoi, aphrontida sumbainei diabioun, kai + toioutois hopoiois ego, kaiper muriais sumpeplegmenos phrontisin, + enagrupno: *mo:raino:n* athurmasin." + +Praeterea de eis nihil constat: neque quo tempore scripti sint dici +potest. nam cum Pompeio (cf. L. Roth leben d. Varr. p. 11 sq.) per +triginta annos, inde ab a.u. DCLXXVIII usque ad cladem Pharsalicam, +coniunctus erat, sed artiores fines nullum indicium prodit. + +Non mediocris relliquiarum copia ex Apulei libellis de nota +aspirationis et de diphthongis (cf. I.N. Madvig opusc. acad. p. 3) +accedere uidebatur, qui de nota asp. p. 107 Osann. Varronem _in libro +de origine l.l._ et de diphth. p. 125 eundem _in libris de origine +l.l._ adfert. accuratius tamen inquirenti non dubium est, quin sic +libros de lingua latina V-VII significauerit (cf. Spengel. ap. +Ritschelium l.s. p. 531. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 n.), +siue ita argumentum librorum de origine uerborum indicare uoluit, siue +codex quo usus est hunc titulum habuit. in Florentino quidem codice +libris V-VII inscribitur _de lingua latina de disciplina originum +uerborum_, in Gothano (cf. Iacobs u. Vkert beitr. z. alt. litt. I +p. 270) _de uerborum origine_{129}, aliis uero _de origine linguae +latinae_ inscriptum fuisse ostendit catalogus bibliothecae coenobii +Fesulani (cf. F. Blume iter ital. II p. 31. 47), quem Montfaucon diar. +ital. p. 393. bibl. biblioth. I p. 418 edidit. hunc enim nemo de ueris +libris de origine l.l. accipiet, quos uix Priscianus legit. interdum +uero neglegenter uel cum suis additamentis Varronis uerba posuit +Apuleius, quare breuiter testimonia percurram{130}. ex uno autem loco +ipse Varro corrigendus esse uidetur, nam cum Apulei uerbis (de not. +asp. p. 107) _M. Varro in libro de origine latinae linguae ab hordeo +horreum deriuatum aspirat, hordeum uero ab horrore tractum dicitur_ +(_dicit?_ Osann) si contuleris locum de l.l. V 106 p. 109 _hordeum ab +horrido_ ibi aliquid excidisse putabis et scribendum esse _horreum ab +hordeo, hordeum ab horrido_, quod confirmat Augustinus de dial. VI +p. 11, 5 Crec., quem e Varrone hausisse uidimus: _aut per id quod +continetur (dictum), ut si quis horreum mutata littera adfirmet ab +hordeo nominatum._ quae leguntur de not. asp. p. 94. p. 107. de +diphth. p. 125 sumpta sunt e libro V 97 p. 99, inepte adiectis p. 94 +_trahere_, p. 125 _uehere_, cf. Mommsen l.s. p. 358. de diphth. +p. 127: _ae ante d reperitur in aedes quod ab edendo secundum Varronem +deriuatum est_ conlatis de l.l. V 160 p. 160 _aedes ab aditu quod +plano pede adibant_ scribendum est _ab adeundo_{131}. p. 129 scribit +_aes aeris quod Marcus Varro ab asse, alii ab auri similitudine dictum +putant_, contra Varro V 169 p. 169 _as ab aere_. + + Footnote 129: Ex re etiam titulus libri septimi in scholio quodam + Plautino apud Ritschelium d. alex. bibl. p. 5 _M. Varro in libro + de uerbis poeticis_ sumptus est. + + Footnote 130: Locos qui cum Varronis uerbis congruunt his + conposui. de diphth. 9 p. 129 cf. de l.l. VII 23 p. 308. Isid. + XIII 12, 1. 14, 2. XX 3, 1. p. 132 cf. VII 96 p. 372. p. 135 cf. V + 20 p. 29. p, 138. 139 cf. VI 50 p. 226. Isid. I 26, 14. X 155. p. + 141 cf. V 178 p. 178. p. 141 cf. V 40 p. 40. p. 142 cf. VI 79 p. + 255. p. 143 cf. VI 11 p. 193. locum p. 145 e pluribus locis + Varronianis conglutinauit V 173 p. 173. VI 11 p. 193 deque suo + addidit _saenus a sex_. + + Footnote 131: Quod non reiciendum est, quia apud Apuleium haec + secuntur: _et e quam in diphthongo habet a principali traxit. sed + male uidetur dicere quod a principali traxit e, cum edo breuietur + in prima syllaba._ pro priore _e_ habet codex Gudianus _ae_ et + scribendum est _a_, in omnibus enim his etymologiis exponitur unde + _a_ in diphthongo _ae_ oriatur. quae uero secuntur _sed male_ e.q.s. + quidam adscripsit uerbis iam deprauatis. + + * * * * * + + + V + +A certis uel probabilibus uenio ad dubia et obscura. duo enim restant +opera, de quibus cum praeter titulum nihil fere traditum sit uix +habeo quod dicam. + +Libri *de similitudine uerborum III* in Hieronymi indice exstant et +semel a Charisio p. 91 conmemorantur. similitudo quid sit et quid de +ea Varro iudicauerit ut quam breuissime ostendam duos adponam locos +e libris de lingua latina. X 3 p. 545: + de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum, + quod ea res est fundamentum omnium declinationum ac + continet rationem uerborum. simile est quod res plerasque + uidetur habere easdem quas illud cuius est simile. + dissimile est, quod uidetur esse contrarium huius. minimum + ex duobus constat omne simile, item dissimile, quod nihil + potest esse simile, quin alicuius sit simile, item nihil + dicitur dissimile quin addatur cuius sit dissimile. +VIII 23 p. 407: + cum utrumque nonnunquam accidat, ut et in uoluntaria + declinatione animaduertatur natura et in naturali uoluntas + (quae cuius modi sint aperietur infra{132}), quod utraque + declinatione alia fiunt similia alia dissimilia, de eo + graeci latinique libros fecerunt multos, partim cum alii + putarent in loquendo ea uerba sequi oportere, quae a + similibus similiter essent declinata quas appellarunt + "analogias", alii cum id neglegendum putarent ac potius + sequendam dissimilitudinem quae in consuetudine est quam + uocant "ano:malian", cum ut ego arbitror utrumque sit nobis + sequendum, quod in declinatione uoluntaria sit anomalia, in + naturali magis analogia. +de eadem igitur re{133} hos libros conscripsit. num uero eis quasi +praeparauerit libros de lingua latina an fortasse quod illic docuerat +contra aduersarios, qui eum inpugnauerant, defenderit perspici non +potest. e libro secundo (fr. 109) picem{134} singulariter tantum dici +legimus, quod olim Spengelius ed. Varr. p. 594 ad librum de lingua +latina nonum, quamuis ibi non occurrat, referre uoluit (cf. O. Mueller +ed. Varr. p. 264. Ritschl l.s. p. 528). pertinet autem hoc praeceptum +ad ea quae de l.l. VIIII 37 p. 482. X 83 p. 590 exponuntur, quod enim +natura non subest deest multitudinis casus. + + Footnote 132: cf. X 51 p. 574: uoluntatem dico impositionem + uocabulorum, naturam declinationem uocabulorum, quo decurritur + sine doctrina. + + Footnote 133: G. Boissier etude sur la uie et les ouvr. de M.T. + Varron p. 130 errat cum scribit _le de similitudine uerborum, qui + etait sans doute quelque traite sur les synonymes_. ne uero mirere + quod hunc librum nusquam conmemoraui, in illo crasso uolumine + nihil noui inesse scito, quod homini germano aut accipere liceat + aut refutare lubeat. + + Footnote 134: E Charisi uerbis _pix singulariter dicitur ut ait + Varro de similitudine uerborum II, quamuis Vergilius (geo. III + 450) dixerit; Idaeasque pices et pingues unguine ceras_ effecit + grammaticus incertus de generibus nominum a Mauritio Haupt post + Ouidi Halieutica p. 74 sq., deinde plenior a F.G. Ottone Gissae + 1850 editus haec (p. 93 H. p. 49 O.): _pix gen. fem. ut Varro: + Idaeasque pices_. idem p. 92 H. p. 48 O. et p. 104 H. p. 59 O. + Ouidi, p. 45 H. p. 50 O. et p. 98 H. p. 53 O. Lucili, p. 101 H. + p. 56 O. Vergili uerba pro Varronianis uendidit. talis homo nullam + habet fidem et neglexi quae apud eum leguntur. ne autem prorsus + desint hic adscribam duo uel tria testimonia, quae ad Varronis + libros grammaticos fortasse pertinere possent. 50 p. 28 O.: + _calcem hominis aut iumenti fem. gen. dicendum ut Virgilius_ (Aen. + XI 714): _ferrata calce fatigat. calx uero aedificiorum fem. gen. + cuius nom. calcs per s non per x ut Varro: calcs circum fura + quam_, quae misere quidem corrupta sunt, praeterea autem Varronis + mentem non adsecutus est scriptor (cf. de _x_ littera supra p. + 124). 63 p. 31 O.: _compago gen. fem., ut Varro: haec compages_. + 312 p. 99 H. p. 53 O.: _stiria dicuntur ab stillis quid Virgilius + genere fem., Varro neutro dixerit. sed uicit Virgilii auctoritas_, + cf. Seru. in Verg. geo. III 366. gloss. ant. ap. A. Mai. class. + auct. VII p. 581. + +Contrariam partem eiusdem quaestionis Varro tractauit in libris +*de utilitate sermonis*, quorum notitiam ad nos pertulit Charisius +p. 123, 3, qui Plinio auctore unum uerbum (fr. 110 cf. supra p. 34) +ex libro quarto seruauit. utilitatem similitudini opponit Varro de +l.l. VIIII 48 p. 490: + cum, inquiunt, utilitatis causa introducta sit oratio, + sequendum non quae habebit similitudinem sed quae + utilitatem. ego quidem utilitatis causa orationem factam + concedo, sed ut uestimentum, quare, ut hic similitudines + sequemur, ut uirilis tunica sit uirili similis, item toga + togae, sic mulierum stola ut sit stolae proportione et + pallium pallio simile, sic cum sint nomina utilitatis + causa, tamen uirilia inter se similia, item muliebria inter + se sequi debemus, +quibuscum confer quae VIII 26 p. 410 sq. in contrariam partem +disputata sunt. ueram Varronis sententiam de hac re et prior locus et +quae supra ex libro octauo adscripsi et totus liber decimus ostendit. +persuasum ei erat, in declinationibus analogiam, quam quid esse uoluit +nunc non persequor, regere, praeterquam quod aliquid perspicuitati et +similium uocabulorum distinctioni concedendum esse censuit. idemque +hic quoque docuisse uidetur. in libris enim de lingua latina, ubi +omnia conplectitur, quae contra analogiam et pro ea dicenda sint, +utramque partem quam firmissime defendere non solum licebat, sed +necesse erat; postremo autem suum pronuntiauit iudicium idque +conprobauit ualidissimis argumentis, quo facto neque ipse incertus +inter utrumque fluctuari uidebatur, et lectores quid de his rebus +existimandum sit discebant. nimium uero Varroni tribuimus, si eum in +illo opere alterum, alterum in hoc defendisse in morem sophistarum +putamus, sed eandem sententiam ubique tueri debuit, nisi forte +pluribus praeterlapsis annis antea se errauisse intellexit, quod cum +posterioribus demum uitae annis his quaestionibus studuisse uideatur, +et certos auctores tamquam duces in plerisque sibi sumpserit, non +ita ueri est simile. nihilo minus in prioribus libris formas +declinationesque quatenus analogiae aut respondeant aut repugnent +considerasse, in his contrariam uiam persecutus esse uidetur, si +titulos spectamus. in utroque igitur opere unam earum quaestionum, +quas in libris de lingua latina generaliter exposuit, accuratius +tractauit, qua ex re quanti momenti et Varroni et aequalibus eius +hae res fuerint intellegitur. + +Superest ut uno uerbo tangam perpaucas relliquias, quarum sedem +indagare non contigit. ablatiuum Varro teste Diomede (fr. 111) casum +sextum uel latinum adpellauit. curculionem pro gurgulione per +"antistoichon" uel antithesin (cf. Char. p. 279, 16. Diom. p. 442, 28) +dictum esse (fr. 112) uoluit. + + +Hae sunt relliquiae quas probabiliter libris grammaticis tribui posse +arbitror. nemo enim hic talia expectabit, qualia Gellius habet (IIII +16, 1. cf. Don. in Ter. heaut. II 3, 46) Varronem genetiuos _senatuis +fluctuis domuis_ similia uel (V 21, 6) formas _pluria_ et _conpluria_ +probasse. sciens etiam ut Isidori ita omnes neglexi reliquas +etymologias, quas huc pertinere non certo constabat, qualia sunt ut +paucis exemplis defungar: _ualuae sunt, quae reuoluuntur et se uelant_ +(Seru. in Aen. I 449), _amoena quasi amunia hoc est sine fructu_ +(Seru. Aen. VI 638. cf. thes. nou. lat. in Mai class. auct. VIII p. 5) +_freni a frendere dicti_ (Seru. Aen. VIII 230), _hilum Varro ait +significare medullam eius ferulae quam graeci_ "asphodelon" _uocant, +et sic dici apud nos nihilum, quomodo apud graecos_ "oude gru" (Isid. +orig. X 1, 85. XVII 9, 95). prorsus praeterea contempsi testimonia +ficticia et aut neglegentia aut stupore deprauata, quorum quaedam +protulisse exempla satis sit. ut uix crederes apud Nonium u. protinus +p. 376 haec _uel protinam uel protinus continuationem uel praeteritae +uel futurae longitudinis_ eadem esse ac _protinam a protinus +continuitatem significans_ nisi ipse adscripsisset librum de l.l. VII +(107 p. 385), ita diu quaesiui, unde haec explicatio esset scholiastae +qui dicitur Cruquiani ad Horat. epist. I 2, 28 _Varro nebulones uocat +obscuro loco natos_, donec in hunc Columellae locum (VIII 16, 4) +incidi: _itaque Terentius Varro nullus est inquit hoc seculo nebulo ac +rhinton, qui non iam ducat nihil sua interesse, utrum eiusmodi +piscibus an ranis frequens habet uinarium_, quae excripta sunt, si +tale quid excribere dicere fas est, ex Varronis rer. rust. III 3, 9: +_quis contra nunc rhinton non dicit, sua nihil interesse, utrum iis +piscibus stagnum habeat plenum an ranis?_ primae in hac re deferendae +sunt Pomponio Sabino et Cynthio Cenetensi in conmentariis Vergilianis, +quos primo obtutu singularibus fontibus usos esse putares, deinde +neglegentiae has copias deberi intellegis. Varro scribit de l.l. V 72 +p. 77: _Neptunus, quod mare terras obnubit ut nubes caelum, a nuptu id +est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, nuptus dictus. Salacia +Neptuni a salo._ inde effecit Pomponius ad Verg. Aen. I 125 p. 236 +ed. Bas.: _Varro ait Neptunus dicitur a neptu id est optione, quod ut +coelum nubes, ita mare terras obnubuit. declinatur neptus tus tui. +eius sacrificia dicuntur salatia a salo._ e Varronis (V 73 p. 78) +_uirtus ut uiri uis a uirilitate_ primum fecit Cynthius (ad Aen. V 344 +p. 112) _uirtus a uiriditate_, deinde _uirgo dicitur a uiriditate_ +(ad Aen. VI 45 p. 128 cf. VII 72 p. 162). Pomponius (ad Geo. I 166 +p. 78 ed. Bas.) habet: _mystica dicuntur a mysterio, ut inquit Varro_, +ad eundem uersum Seruius: _uannus: legimus tamen et uallus secundum +Varronem_ (de l.l. V 138 p. 141. rer. rust. I 23, 5. 52, 9), _quod +idem nihilo minus significat. mystica autem Iacchi ideo ait +(Vergilius), quod Liberi patris sacra ad purgationem animae +pertinebant, et sic homines eius mysteriis purgabantur, sicut uannis +frumenta purgantur_, quem quam egregie interpretatus sit Pomponius +uides. sed nolo coaceruare plura eiusdem generis. + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + + M. TERENTI VARRONIS + + LIBRORVM GRAMMATICORVM + PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA + + RELLIQVIAE + + + + +In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili et Hertzi +usurpaui notas. + + * * * * * + +{Transcriber's Note: + +Most fragments have three elements: + --original text, shown with line numbers; + --commentary and testimonia, indented in the same way as footnotes + --critical apparatus keyed to line numbers in the text. +As in the introductory material, words or phrases *enclosed +by asterisks* represent emphatic text. + +The critical apparatus includes elements that could not be fully +reproduced in plain text. + Letters with diacritics are "unpacked" and shown within + braces, top to bottom: + {-e} = e with macron + {e,} = "e caudata" + For this 7-bit ASCII text, raised dot is rendered as + {.} + More complex details are given descriptively: + {*above space: qui} + {*between a and e: small r} + +All other asterisks are as in the original. Asterisks in fragment +numbers are explained in the author's preface.} + + + + + DE LINGVA LATINA LIBRI XXV + + +I + +_1*_ Verbum est uniuscuiusque rei signum quod ab audiente +possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid +uel sentitur uel intellegitur uel latet. signum est +quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit. +loqui est articulata uoce signum dare. articulatam autem 5 +dico quae comprehendi litteris potest. | omne uerbum sonat. +cum enim est in scripto non uerbum sed uerbi signum +est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. de sono enim +uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur qualiter +uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, 10 +item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione +asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus +rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium +tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur praeter +dialecticam non est. haec enim scientia disputandi est. sed 15 +cum uerba sint rerum, quando de ipsis obtinent, uerborum +autem illa quibus de his disputatur (nam cum de uerbis +loqui nisi uerbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de +aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita esse uerba +signa rerum, ut res esse non desinant. cum ergo uerbum 20 +ore procedit, si propter se procedit id est ut de ipso uerbo +aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique disputationi +quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. quicquid +autem ex uerbo non auris sed animus sentit et ipso +animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero uerbum 25 +procedit non propter se sed propter aliud aliquid significandum +dictio uocatur. res autem ipsa quae iam uerbum +non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat uerbum +quo significari possit siue non habeat, nihil aliud +quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo quattuor 30 +distincta teneantur uerbum dicibile dictio res. quod dixi +uerbum et uerbum est et uerbum significat. quod dixi +dicibile uerbum est, nec tamen uerbum sed quod in uerbo +intellegitur et animo continetur significat. quod dixi dictionem +uerbum est, sed quod iam illa duo simul id est et 35 +ipsum uerbum et quod fit in animo per uerbum significat. +quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta +sunt quicquid restat significat. + + TESTIMONIA + _1*_ Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39 + sq. ed. Creceli p. 7: *Verbum est ... litteris potest*. haec + omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint et utrum + hactenus uerba definitionis aliis definitionibus persequenda + fuerint, ille indicabit locus, quo definiendi disciplina + tractatur. nunc quod instat accipe intentus. *omne uerbum ... + signum est.* quippe inspectis a legente litteris occurrit + animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud litterae scriptae + quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo ostendunt? et + paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et + praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non + uerba sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit + pars minima uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo, + [et] ut appellemus litteram etiam cum scriptam uidemus, + quamuis omnino tacita sit neque ulla pars uocis sed signum + partis uocis appareat, ita etiam uerbum appellatur cum + scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum + significantis uocis non _uox_ (uox _add. Vsener_) eluceat. + ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. *sed quod ... + restat significat.* sed exemplis haec inlustranda esse + perspicio. fac igitur a quoquam grammatico puerum + interrogatum hoc modo: arma quae pars orationis est? quod + dictum est arma propter se dictum est id est uerbum propter + ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars orationis, non + propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, uel + animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt, + ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi + proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma, + quod hic uerbum est, cum a Vergilio pronuntiatum est, dictio + fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo + significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et + cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella + uel arma, quae gesta aut gestata (_corr. Vsener pro_ ingesta + _ex D in quo_ igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum + gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent + uel digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non + cogitentur non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se + nec uerba sunt nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam + proprio nomine res uocantur. tractandum est igitur nobis in + hac parte dialecticae de uerbis, de dicibilibus, de + dictionibus, de rebus. in quibus omnibus cum partim uerba + significentur partim non uerba, nihil est tamen, de quo non + uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo disputetur + per quae de ceteris disputare conceditur. + + ADNOTATIO CRITICA + Augustini libelli de dialectica tres habui codices. Bernenses + duos meum in usum contulit accuratissime H. Vsener meus: + B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec scribit: + Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est, + qui unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua + hauserit F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est + quadratus. schedis constat membranaceis CLXXXXVII. + conpositus est uno quinione qui primo loco collocatus est + et XXIIII quaternionibus; sed excisae sunt quaternionis XI + duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. scriptus esse + uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte VIIII + litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius, + nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in + Seruio paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano + (cf. C. Halm praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae + hunc secuntur bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae + uel adeo quadripertitae sunt. + + _folio 153u. leguntur:_ + {-c} {.} chIRII {*starting above h: consulis} for| + TuNaTIaNI {.} aRTIs Rhe|TORICe lib {.} III {.} expl. + IN|cIpIT {.} auRElII {.} au|GUSTINI {.} de dialecTica + + _C = cod. Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae + perquam similes longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli_ + INCIPIT TRACTATUS SCI AGI INDIALECTICA + _extremae litterae legi uix possunt, sed manifesta est + subscriptio_ + EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI AuGuSTINI IN dIAlECTICA + + _P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi undecimi, quem Carolus Morel + in usum meum contulit. D = cod. Darmstadiensis 166 cuius + scripturas e W. Creceli editione opusculi Augustiniani + Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. 'in D liber tribuitur + C. Chirio Fortunatiano et inscribitur_ de dialectica liber': + _Crecelius_. + + 1 rei _om. BDP_ || 2 quidquid _DP_ || 3 uel sentitur + _suprascr._ uel _B_ || 9 qualiter _coni. Vsener pro_ + quanta || 10 disputatione _BD_ || 11 congestione + asperetur] congestione nodetur et congestione + asperetur _B_ || 12 quot _C_ quot _suprascr._ uel + quod _B_ quod _corr. in_ quot _P_ quod _D_ || + 13 rithmus _BC_ || 14 tractatur _P_ tractetur _C_ || + negotia {*above a: o} _P_ || 15 enim _inter + lineas add. C_ || 16 optinent uerb{a.} {*above a: + orum} _C_ || 17 illa _om. D_ || nam--loquimur _uncis + inclusit Vsener_ || 19 loquimur _corr. ex_ loqnimur + _B_ || occurr{*above r: tilde} _C_ || 23 quidquid + _DP_ || 24 aures _BD_ aures{*above e: i} _P_ || et + _DCP_ ex _sed in mg._ i.e. et _B_ || 26 aliquod _BP_ + || 29 quod _D_ || 30 quatuor _P_ {.}IIII{.} {*above + last I: or} _B_ || 31 distincte _P_ || + 32 significat et nomen est sed uerbi {.} {.} quod _B_ || + 34 significat _suprascr. a manu rec.:_ continetur + _P_ || 35 uerbum est nec tamen uerbum sed _P_ || iam + in {*above in: ..} illa _B_ || 36 ipsud _C_ || + quod fit] quod _a manu rec. add. in P_ || + 38 quidquid _DP_ + +Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem +quasi uerberent. immo inquit alius quod aerem. sed quid 40 +nostram? non magna lis est, nam uterque a uerberando +huius uocabuli originem trahit. sed de transuerso tertius +uide quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui +oportet odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium, +uerbum a uero cognominatum est. nec ingenium quartum 45 +defuit. nam sunt qui uerbum a uero quidem dictum putant, +sed prima syllaba satis animaduersa secundam neglegi non +oportere. uerbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius +syllaba uerum significat secunda sonum. hoc enim uolunt +esse 'bum'. unde Ennius sonum pedum 'bombum pedum' 50 +dixit, et "boe:sai" graeci clamare. | ergo uerbum dictum est +quasi a uerum boando hoc est uerum sonando. + + Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare + ad facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam + disciplinam, ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae + facultatis sed non his docetur ipsa rhetorica) ergo omne + uerbum praeter id quod sonat quattuor quaedam necessario + uocat in quaestionem: originem suam uim declinationem + ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum quaeritur unde + ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus + necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni + (_d. nat. deor. III 24, 62_) quoque idem uidetur. quis enim + egeat auctoritate in re tam perspicua. quod si omnino + multum iuuaret explicare originem uerbi, ineptum esset + aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis enim + reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit. + huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum + origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim *uerba ipsa + ... graeci clamare* et Vergilius (_geo. III 223_) 'reboant + siluae'. *ergo uerbum ... uerum sonando*. quod si ita est, + praescribit quidem hoc nomen, ne cum uerbum facimus + mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, mentiantur. + ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a uerberando + an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an potius + unde sit dictum non curemus, cum quid significet + intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de + origine uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem + suscepti operis praetermisisse uideamur. *stoici autumant* + (_fr._ 2*) ... cf. Augustin. de magistro V 12. I p. 679 ed. + congr. S.M. Prise. VIII 1. I p. 369, 5: uerbum autem quamuis + a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus + partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi + proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni + oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II + p. 570A Garet. + + 40 inquid _D_ || 41 nostra _CP_ || 42 sed de + trauerso {*above u: ns} _D_ sed et de transverso + _C_ || 43 ubide {*above b: v} _D_ || 44 odiosum + quae _D_ || fit _corr. Vsener pro_ sit || 45 quarto + _C_ quartum est defuit _deleto_ est _B_ || 46 putent + _C_ || 47 sillaba _C_ || 48 enim _BDP_ autem _C_ || + 50 bonbum _D_ || 51 boesei _B_ boese _C_ boesae _D_ + boase _uel_ boose _P_ || greci _C_ || ergo uerbum + dictum est a uere boando _a man. rec. add. in P_ || + 52 quasi uere boando _C_ + + + LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM + +III + +_2*_ Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius non certa +explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile +fuit, si diceres hoc infinitum esse, quod quibus uerbis alicuius +uerbi originem interpretareris, eorum rursus a te origo +_quaerenda esset: illi docent hoc tamdiu + facien_dum esse, donec 5 +perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine +concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitum, +ouium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum. +perspicis enim haec uerba ita sonare, ut ipsae res +quae his uerbis significantur. sed quia sunt res quae non 10 +sonant, in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel +aspere sensum tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut +tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene +cum dicimus leniter sonat. quis item asperitatem non et +ipso nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus 15 +uoluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae +afficiunt ut uerba sentiuntur. mel, quam suauiter gustum +res ipsa, tam leniter nomine tangit auditum; acre in utroque +asperum est; lana et uepres ut audiuntur uerba sic +illa tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt, 20 +ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordaret. +hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse +licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux propterea +dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem +crux efficit asperitate concordet, crura tamen non propter 25 +asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritie +inter membra cetera sint ligno crucis similiora, sic appellata +sunt. inde ad abusionem uentum, ut usurpetur nomen +non rei similis sed quasi uicinae. quid enim simile habet +significatio parui et minuti, cum possit paruum esse, quod 30 +non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit? +dicimus tamen propter quandam uicinitatem minutum pro +paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet +enim paruum ut minutum non dicat. illud magis pertinet +ad id quod nunc uolumus ostendere, quod cum piscina 35 +dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit nihilque simile +piscibus habeat, uidetur tamen a piscibus dicta propter +aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum +similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est. quod si +quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde 40 +piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, cum +ab re neutrum abhorreat et utrumque lateat. illud tamen +bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus, +qui distet origo uerbi quae de uicinitate arripitur +ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta progressio 45 +usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur quod +minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et foederis +nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate +porci dictum est ut nonnulli uolunt, redit origo ad illam +uicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur. 50 +nam ista omnino uicinitas late patet et per multas partes +secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci +per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus quod +eius effectum potatio est creditur dictus, aut per id quo +continetur, ut urbem ab orbe appellatam uolunt, quod 55 +auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod +continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab +hordeo nominatum, aut per abusionem, ut cum horreum +dicimus et ibi triticum conditur, uel a parte totum ut +mucronis nomine, quae summa pars gladii est, gladium 60 +uocamus, uel a toto pars ut capillus quasi capitis pilus. | +innumerabilia sunt uerba, quorum origo, de qua ratio reddi +possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet ut Stoici +contendunt. + + _2*._ Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S.M. p. 9 ed. + Crec. *stoici autumant*, quos scio (_ci. Vsener_ ci{~e} _B_ + cicero _DCP_) in hac re ut Cicero irridet *nullum esse* ... + [Donat. III 6, 2 p. 1775: "katachre:sis" est usurpatio + nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui occiderit fratrem + et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus + sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, 13: + antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab + ironia hoc differt, quod ironia adfectu mutat + significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat, + ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod + minime luceat. _cf._ Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. Cap. IIII + 360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, 24] ... *circumduci solet*, + cuius rei et Vergilius (_A. V 755_) meminit ubi Aeneas urbem + designat aratro, *aut per id ... capitis pilus*. quid ultra + prouehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine + rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut + uicinitate aut contrario contineri uidebis originem uerbi. + quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus, + sed hoc non semper utique possumus. *innumerabilia sunt* enim + *uerba ... est persequi*. nam et longum et minus quam illa + quae dicta sunt necessarium. + + 2 posit _C_ || 3 dices _P_ || quod _add. Wachsmuth_ || + 4 origine _BD_ || interpraetaris _BC_ interpretaris + _DP_ || rursus _om. C_ || 5 origo dum esse donec + _BD_ origo querendum esse donec _C_ origo dicenda + est donec _P lacunam expleuit Crecelius et + Wachsmuth_ || 7 innitum _C_ || 8 cathenarum _D_ || + 9 ista _BC_ || 13 auditam _DP_ || sicis{*above ic: + c} _C_ || peperit et ipsum _P_ || 16 asperum est cum + _P_ || crux _B_ || 17 adficiunt _D_ efficiunt + {*above e: a} _B_ efficiunt _P_ || sentiuntur + _corr. in_ sentiantur _D_ sentiantur _BP_ || 18 re + _ci. Otto Iahn_ || leuiter _P_ || 19 _post_ uerba + _duae fere litterae erasae in B_ || 21 concordarent + _BCDP_ || 22 ipsam _C_ || similitu{*above u: dine} + processisse _C_ || 25 concordat _CP_ concordaret _B_ || + 26 duritiae et inter _B_ duritiae et inter _sed pro_ + et _antea_ ae _scriptum fuisse uidetur D_ duritie et + inter _C_ duritiae inter _P_ || 27 crucis _om. BCDP + add. Louanienses_ || appellata sint _BCD_ || + 28 uentum est ut _P_ || nomen non _cod. Carthusianus + Louaniensium_ tamen non _BCDP_ || 29 sed _om. P_ || + 30 parum _BCD_ || 32 quamdam _BP_ || 34 dicatur _CP_ || + 35 nunc _om. C_ || 36 piscibus simile _CP_ || + 37 dictam _BD_ || 41 stultu _C_ || repugnare _BDP_ + reputare _C_ || 43 accidi _C_ || hoc _om. C_ || + 44 quid distet _BC_ quod istic _P_ || abripitur _C_ || + 45 de similitudine _BCD_ dissimilitudine _P_ || + dicitur _C_ || 49 origo _BCD_ ergo _P_ || 50 eo _ex + correct. add. in C_ || 52 feditate _C_ || porci + {*above i: per} quem fedus _C_ || 53 efficiatur + _CD_ || per effectum _P_ || 54 eius effectus _P_ || + {*above space: uel o} putatio _B_ putatio _D_ || + quod continetur _C_ quod continet _P_ || + 55 apellatam _C_ || 57 quis .{*above .: h}orreum + _C_ || mutata d littera _P_ || 58 ordeo _C_ || a{.u} + {*above space: t} per _B_ || ut {*above u: cum} + orreum _C_ hordeum _P_ || 60 ubi _D_ || 61 uocamus + _DP_ uocant _C_ dicimus _B_ || capillos _BP_ || + pilos _BP_ || 62 origo _om. C_ || 63 stoyci _C_ + +Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad +illa verborum cunabula uel stirpem potius atque adeo sementum, 65 +ultra quod quaeri originem uetant, nec si quisquam +uelit potest quicquam inuenire. nemo abnuit syllabas, +in quibus V littera locum obtinet consonantis, ut sunt in +his uerbis primae: uafer uelum uinum uomis uulnus, crassum +et quasi ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi 70 +consuetudo, cum de quibusdam uerbis eas subtrahimus ne +onerent aurem. nam unde est, quod amasti dicimus libentius +quam amauisti et nosti quam nouisti, et abiit non abiuit et in +hunc modum innumerabilia? ergo cum dicimus uim, sonus +uerbi ut dictum est quasi ualidus congruit rei quam significat. 75 +iam ex illa uicinitate per id quod efficiunt, hoc est +quia uiolenta sunt, dicta uincula possunt uideri et uimen, +quo aliquid uinciatur. inde uites, quod adminicula quibus +innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter similitudinem +incuruum senem uietum Terentius appellauit. hinc 80 +terra, quae pedibus itinerantium flexuosa et trita est, uia +dicitur. si autem uia, quod ui pedum trita est, magis creditur +dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed faciamus +a similitudine uitis uel uiminis, hoc est a flexu esse dictam. +quaerit ergo a me quispiam: quare uia dicta est, 85 +respondeo: a flexu, quod flexum uelut incuruum uietum +ueteres dixerunt, unde uietos etiam quae cantho ambiantur +rotarum ligna uocant. persequitur quaerere unde uietum +flexum dicatur, et hic respondeo a similitudine uitis. +instat atque exigit, unde ita sit uitis nomen; dico: quod 90 +uinciat ea quae compraehenderit. scrutatur ipsum uincire +unde dictum sit; dicemus a ui. Vis quare sic appellatur +requiret; reddetur ratio quod robusto et quasi ualido sono +uerbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat +non habet. quot modis autem origo uerborum corruptione 95 +uocum uarietur, ineptum est persequi. + + 65 cunabula uerborum _C_ || sementum _BDP_ + se{~m}ttu{~u} _C_ || 66 quisque _P_ || 67 quidquam + _P_ || syblabas _D_ || 68 {.}u{.} littera _B_ quinta + littera _C_ || obtinent _C_ || 69 primae _DP_ prime + _C_ primae syllabae _B_ || uafer _suprascr._ fer + _a man. rec. P_ || grassum _D_ || 71 eas _BCD_ eam + _P_ || 72 honerent _CP_ || unde _BD_ inde _CP_ || + 73 habiit _D_ || habiit non habiuit _utroque loco + deleto_ h _C_ || non] quam _P_ || 74 hunc _corr. ex_ + hoc _C_ || 75 quasi _corr. ex_ quae si _C_ quaesi + _D_ || ualidius _BCDP_ || 77 uiolentia _B_ || + possint _B_ || 78 quo aliquid uinciatur _om. B_ || + amminicula _B_ || 79 innituntur _corr. ex_ + inmituntur _C_ || prendunt _corr. ex_ prendent _uel_ + prendont _C_ praendunt _B_ || 80 Terentius] + _Eun. IIII 4, 21_ || 81 iterantium _corr. ex_ + itinerantium _C_ iterantium _P_ || est et trita _P_ || + 82 ui pedum _corr. ex_ uis pedum _C_ uis pedum _B_ + usu (_suprascr._ uel ui) pedum _P_ || 83 faciemus + {*above e: a} _C_ || 84 dicta _C_ || 85 qu{.e}. + {*above .: rit}ergo _B_ || a me _C_ me _BDP_ || + 86 uictum _D_ || 87 uictos _D_ || etiam quod _P_ || + canto _C_ cantu _BDP_ || ambiuntur _P_ || 89 dicatur + i _in rasura scripto C_ || 90 ita sit uitis nomen + _BDP_ istud uiti sit nomen _corr. ex_ ista uitis sit + nomen _C_ || quod _CP_ quid _BD_ || 92 dicemus + _corr. ex_ dicimus _D_ || a ui uis _add. a man. rec. + in P_ a uiuis. quare _B_ a uiuis. quare _corr. ex_ + a uiuis. quere _C_ || 93 reddetur ratio _add. a man. + rec. in P_ || 94 ultro _C_ || 96 prosequi _P_ + +_3_ Varro asinos rudere canes gannire pullos pipare dixit. + + _3._ Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum (*Varro ... + dixit* et Lucretius lib. V (_1070_) alio pacto gannitu uocis + adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum uocauerunt. + _cf._ Non. p. 156. + +_4_ Ita respondeant cur dicant deos cum omnes antiqui +dixerint diuos. + + _4._ Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale + nomen est omnibus. nam graece "deos", qui latine timor + ("deos" est latine timor _volg._ deus graece dicitur + ("phobos" id est timor _Daniel_) uocatur. inde deus dictus + est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem + tertio: *ita respondeant ... diuos*. _cf._ Seru. ad A. V 45. + VIII 275. + + 1 deus _cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg. + Varronis desiderantur uerba._ || omnibus _Paris._ + +_5_ Fixum. + + 5. Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud ueteres + tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus de + uita sua 'sagittis' inquit 'confictus', Varro ad Ciceronem + tertio *fixum*. + + 1 Ciceronem fixum _M_ + +_6_ Sicut nocet panthera et lea. + + _6._ Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet + ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant + enim leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam + audiui feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria + libro II sic ait: statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro + ad Ciceronem dicit libro III (libro NII _cod. Paris. 7960_): + *sicut ... lea*. + + 1 noc{~e} pantera {*above 't': h} _cod. Laurent. pl. + 45, 14 Paris._ + + +IIII + +_7_ Prolubium et prolubidinem dici ab eo quod lubeat. +unde etiam lucus Veneris Lubentinae dicatur. + + _7._ Non. p. 64 Prolubium .... Varro de lingua latina libro + IIII (lingua lib. IIII _suprascr._ latina _W_): *prolubium + ... dicatur*. _cf._ Varro l.l. VI 47 p. 224. + + 1 proluuiem et proluuidinem _W_ || 2 lubentina _WL_ + + + LIBRI V-XXV AD CICERONEM + QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO + +XI + +_8_ Varro ait genera tantum illa esse quae generant. + + _8._ Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p. 143 Lind.: *Varro ait + ... generant*. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur + auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum + et femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec + duo. Seru. exposit. super paries minores p. 491 Lind.: + *Varro* dicit genera dicta a generando. quicquid enim gignit + uel gignitur, hoc potest genus dici et genus facere. quod si + uerum est. nulla potest res integrum genus habere nisi + masculinum et femininum. Seru. in secundam Donati edit. comm. + p. 1782P.: genera dicta sunt ab eo quod generant atque ideo + tantum duo sunt genera principalia: masculinum et femininum, + hi enim sexus tantum generant. Prisc. V 1 p. 141, 4: genera + nominum principalia sunt duo, quae sola nouit ratio naturae: + masculinum et femininum. genera enim dicuntur a generando + proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et + femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia + generent, ut masculinum et femininum. + + 1 esse _supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec. + VIIII uel X_ + +_9_ Dicit Varro nullam rem animalem neutro genere declinari. + + _9._ Cledon. p. 1897P.: Ostrea si primae declinationis fuerit + sicut musa, feminino genere declinabitur, ut ad animans + referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro genere + et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut + ostri. quia *dicit Varro ... declinari*. _cf._ Seru. expos. + Don. p. 492 Lind. Caper de uerb. dub. p. 2249P.: ostrea et + ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est. Char. + p. 57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero an + hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec + ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non + uane adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri + quod neutrale sit. + + 1 dicitur _cod. Bern. 380 saec. VI uel VII_ + +_10_ Ait Plinius Secundus, secutus Varronem, quando +dubitamus principale genus redeamus ad diminutionem, et +ex diminutiuo cognoscimus principale genus. + + _10._ Pomp. comm. art. Don. 11, 7 p. 154 Lind.: *Ait Plinius + ... principale genus*. puta arbor ignoro cuius generis sit. + fac diminutiuum arbuscula, ecce hinc intellegis et principale + genus quale sit. item si dicas columna, cuius generis est? + facis inde diminutiuum id est columella et intellegis, + quoniam principale feminini generis est. _cf._ Char. p. 155, + 13. Diom. p. 326, 9. Excerpta gramm. p. 535, 19K. Prisc. III + 27 p. 102, 1. + + 3 diminutiuo _cod. Sangermanens. 1179 saec. VIIII + uel X_ || cognoscemus _Sangerm. 1179_ + +_11_ Hypocorismata semper generibus suis unde oriuntur +consonant, pauca dissonant velut haec rana hic ranunculus, +hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula, +hic panis hic pastillus et hoc pastillum, ut Varro dixit: +haec beta hic betaceus, haec malua hic maluaceus, hoc 5 +pistrinum haec pistrilla, ut Terentius in Adelphis; hic ensis +haec ensicula et hic ensiculus, sic in Rudente Plautus. + + _11._ Char. p. 37, 13: *Hypocorismata ... Plautus*. Char. + p. 155, 13: illud uero meminerimus quod semper deminutiones + generibus suis unde oriuntur consonant, pauca dissonant, ut + rana ranunculus, unguis ungula, glandium glandula, beta + betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius + in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. + Exc. gramm. I p. 535, 21 K.: illud uero memineris quod semper + deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca + dissonant, ut rana ranunculus, glandium glandicula, beta + betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius + in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. + p. 551, 36: semper "hypokorismata" generibus suis unde + oriuntur consonant, pauca dissonant, ut haec rana ranunculus, + unguis ungula, beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum + pistrilla, ensis ensicula. Char. p. 94, 2: deminutionis + inaequalitas dura est, ut iuuenis iuuenculus, canis catulus, + puluis puluisculus, uinum uinulum, talus taxillus, panis + pastillus, homo homunculus et homuncio, piscis pisciculus et + pisculus. Diom p. 326, 9: apud nos diminutionis hoc genus + seruatur quod est primae positionis, id est prima diminutio + ... sunt item quae non seruant genera, quae ex nominibus + primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella, + pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis + ungula ungella ungellula. Prisc. III 44 p. 115, 6: et + sciendum quod pauca inueniuntur diminutiua, quae non seruant + genera primitiuorum, ut rana ranunculus, canis canicula, + scutum uel scuta scutula scutella. Lucilius in V: 'scutam + ligneolam in cerebro infixit'. hic qualus hoc quasillum, + pistrinum pistrilla, haec acus hic aculeus, et praeterea + anguis anguilla, unguis ungula, nubes nubilum, quae magis + denominatiua sunt existimanda quam diminutiua, quippe non + habent diminutiuorum significationem, sed formam tantum. + praeterea panus panucula. Lucilius in VIII 'intus modo stet + rectus ... subteminis panus'. Probus etiam ponit hoc glandium + haec glandula, ensis ensiculus ensicula, praeterea haec beta + malua, his betaceus maluaceus. + + 1 Ypocorismata semper generib: suis und ... hic + ranuncul: hic ungis {*above u: a} haec ungula + {*above 'ungula': anguilla}. _h ... h_. pastillum + ut uarro dixit haec beta hic betace ... h. pistrinum + haec pistrilla ut terentius in ad ... sic in rudente + plautus: _N reliqua, quae ibi iam legi non possunt, + e Charisio exc. grammaticis editione principe + Diomede Prisciano suppleta_ || 6 Terentius + _Ad. IIII 2, 44_ || 7 hic _om. libri_ || Plautus + _Rud. IIII 4, 112_ + +_12_ Dies communis generis est. qui masculino genere dicendum +putauerunt has causas reddiderunt, quod dies festos +auctores dixerunt non festas, et quartum et quintum +kalendas, non quartam nec quintam, et cum hodie dicimus, +nihil aliud quam hoc die intellegitur. qui uero feminino, 5 +catholico utuntur quod ablatiuo casu E non nisi producta +finiatur, et quod deminutio eius diecula sit non dieculus, +ut ait Terentius 'quod tibi addo dieculam'. Varro autem +distinxit ut masculino genere unius diei cursum significaret, +feminino autem temporis spatium. quod nemo seruauit. 10 + + _12._ Char. p. 110, 8: *Dies communis ... seruauit*. nam et + secundum distinctionem dixit Vergilius (_Aen. II 324_): + 'uenit summa dies' id est tempus, et (_Aen. IIII 169_): 'ille + dies primus leti' pro uno die. tamen et feminino genere diei + spatium significat, cum ait (_Aen. V 104_): 'exspectata dies + aderat'. cf. Prisc. V 26 p. 158, 11. _in 'libro glossarum' + Bern. n. 16 fol. 121u leguntur haec, quae Vsener mihi + descripsit:_ dies cum multa significet, significat etiam + tempus plerumque generale, quod (quo _Vsener_) et dies et nox + conprehendatur. dies generis masculini bonum tempus, feminini + malum significat. dies secundum artis regulam feminini + generis est, cum significat tempus: eius diminutio diecula et + ablatiuus casus producta -e- littera terminatus, ut ab hac + die, ab hac re, ab hac specie, uerum masculino genere + dicendum in trina obseruatione retinemus: in qualitate numero + aduerbio. qualitate, ut 'serenus dies' [numero serena], + numero, aut (ut _Vsener_) 'bis quinos silet ille dies' non + 'bis quinas', aduerbio, ut hodie non hac die. Ceterum diecula + nihil praeiudicat, qui nihil (quia nonnulla _Wachsmuth_) + diminutiua recedunt a nominibus primae positionis, ut scutum + scutula (_corr. ex_ scutela) scutella, canis canicula, rana + raniculus. + + 4 nec quintam _N_ et quintam _p_ || 5 intellegitur + _p_ intellegatur N || 8 _Terent. Andr. IIII 2, 27_ || + 9 distinxit et ma{-s} gen{-e} _N_ distincxit + masculino genere _p_ ut _Putschius_ || cursum + significare _N_ cursus significaret _p_ + +_13_ Hic naeuus. + + _13._ Gramm. inc. de generib. nom. 224 p. 89, 12 Haupt. p. 45 + Otto: Naeuus generis neutri, sed Varro ad Ciceronem: *hic + naeuus*. + + 1 netius _bis cod. Laon._ neuuis _bis cod. Vindob._ + +_14_ Varro de lingua latina ait, talia ex Graeco sumpta +ex masculino in femininum transire et A litera finiri "ho +kochlias" haec cochlea, "ho charte:s" haec charta, "ho gausape:s" +haec gausapa. + + _14._ Prisc. VII 55 p. 333, 1: Horatius in II sermonum (8, 10): + 'his ut sublatis puer alte cinctus acernam gausape purpureo + mensam pertersit'. unde Persius (_VI 46_), quasi in e tantum + desinente supra dicti nominis ablatiuo, gausapa dixit + plurale, non gausapia: 'iam chlamydes regum, iam lutea + gausapa captis'. idem (_IIII 37_) 'balanatum gausape pectes'. + antiquissimi tamen et his gausapes et haec gausapa et hoc + gausape et plurale neutri haec gausapa quasi a nominatiuo hoc + gausapum protulisse inueniuntur, unde Cassius ad Maecenatem: + 'gausapo purpureo salutatus'. *Varro* uero *de lingua ... + gausapa.* Seneca Ouidium sequens: 'gausapa si sumpsit, + gausapa sumpta proba'. Char. p. 104, 8: gausapa Ouidius + (_art. am. II 300_) neutraliter dixit 'gausapa si sumpsit, + gausapa sumpta' et Cassius Seuerus ad Maecenatem 'gausapo + purpureo salutatus', sed Augustus in testamento: 'gausapes, + lodices purpureas et colorias meas'. *Varro* autem ait + uocabula ex Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex + masculino in femininum latine transire et A littera + terminari, uelut "kochlias" cochlea, "Herme:s" herma, + "charte:s" charta, ergo "gausape:s" gausapa. cui generi + elegantiores addiderunt necessitatem, ut dicerent tunicam + gausapam, quod quomodo diceretur merito non constitit. quia + usus eius apud ueteres nou fuit. et M. Messala de Antonii + statuis 'Armenii regis spolia gausapae'. Char. p. 108, 4: + Margarita feminini generis est, quia graeca nomina "e:s" + terminata in A transeunt et fiunt feminina, ut, "ho charte:s"; + haec charta, "margarite:s" margarita, aut communia ut + "athle:te:s" athleta. ergo neutraliter hoc margaritum dicere + uitiosum est, et tamen multi dixerunt, ut Valgius in + epigrammate 'situ rugosa, rutunda margarita'. et *Varro* + epistulicarum VIII 'margaritum unum, margarita plura'. sed + idem *Varro* saepe et alii plures margarita feminine + dixerunt, in genetiuo tamen plurali non nisi feminino genere + margaritarum. + + 1 sumta _L_ sumpta et masculino _R_ || 2 aliterea + _Rr_ et ea littera _in mg. r_ aliterea _K_ aliter ea + _BDHGL_ || finibri _K_ || 3 "KOCHLEAS" _L_ "KOCHLE:AS" + _K_ "KOCHLIAS" {*above "L": "L"} _Rr_ "KOK"l"AIS" _H_ || + coclea _RBH_ coclia _DGL_ || "O * CHARTES" _K_ "CHARTES" + _R_ "KARTES" _H_ || cartha _R_ carta _DH_ || "GAUSAPES" + _BHGK_ + +_15_ VIS et ipsa tertiae sunt declinationis et similem nominatiuo +faciunt genetiuum: hic ciuis huius ciuis, haec uis +huius uis et plurali hae uis sicut Lucretius et Varro, nam +hae uires numero semper plurali declinantur. + + _15._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS terminata et SIS faciunt + genetiuo et DIS ... *uis et ipsa ... declinantur*. cf. Prob. + cath. p. 19,19. Prisc. VI 64 p. 249, 9. Sacerd. II 66 p. 59 + Endl.: VIS tertiae sunt declinationis, similem nominatiuo + faciunt genetiuum hic: ciuis huius ciuis, haec uis huius uis, + et plurali hae uis, nam hae uires numero semper plurali + declinantur. + + 2 hic _om. libri_ || 3 huius uis et pluraliter hae + uis _p_ huius uis et piu hae uis _alio atramento ut + uisum est Lindemanno suprascr. in B_ || sicut reneus + (_corr._ renus) et uarro _B_ sicut ritiennus et uarro _p_ + +_16_ VAS terminata et SIS faciunt genetiuo et DIS, hoc uas +huius uasis his uas huius uadis: utrumque Varro ait de +lingua latina. + + _16._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS *terminata ... latina*. Cicero + (_p. Sest. 8, 19_) 'uultu tamquam uade'. _cf._ Prob. cath. + p. 19, 16. Sacerd. II 64 p. 59 Endl.: VAS tertiae sunt + declinationis et SIS faciunt genetiuo et DIS: hoc uas huius + uasis uel uadis. Cicero 'uultu tamquam uade'. + + 1 hoc uas huius uasis his uas huius uadis utrumque + _ci. Spengelius allg. schulz. 1832 p. 275_ hoc uas + huius uasis uel hoc uasum huius uasi utrumque _ci. + Keilius_ hoc uas huius uasis utrumque Varro ait de + lingua latina hic uas huius uadis _B_ + +_17_ Lucius et Aemilius et cetera nomina quae ante V habent +I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ne necesse +sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo minorem +fieri genetiuum. idque Varro tradens adicit uocatiuum +quoque singularem talium nominum per duplex I 5 +scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi. +Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse +existimat. ait enim 'seruandi Numeri, numerum ut seruemus +modumque'. numquam enim hoc intulisset, nisi et Numerium +per I huius Numeri faciendum crederet. denique 10 +et in libro VIIII sic ait 'porro hoc, filius Luci, feceris I +solum ut Corneli Cornificique'. et paulo post 'pupilli pueri +Lucili, hoc unius fiet'. + + _17._ Char. p. 78, 4: *Lucius et ... unius fiet.* et Plinius + quoque dubii sermonis VI (_cf. Schottmueller l.l. p. 42_) + adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa + iam consuetudine superari. sane opinionem de uocatiuo casu + traditam infirmat, quod his pius in uocatiuo pii faciat, adeo + enim [non] semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur + quam genetiuus. cf. Vel. Long. p. 2220 _ad fr. 44 exscr._ + Beda p. 2373P. Scaur. de orthogr. p. 2257P.: per + detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est, quibusdam + uno I scribentibus genetiuum eorum nominum, quae IVS + nominatiuo singulari finiuntur, ut Antonius Antoni, Tremelius + Tremeli, exigente regula, ut in horum genetiuis I littera + geminetur, quoniam genetiuus =singularis non debeat minorem + numerum syllabarum habere, quam nominatiuus, quin imo + interdum etiam maior fit. propter quam causam ego etiam + uocatiuos horum per duo I, non ut consuetudo usurpauit, per + unum putem esse scribendum. quia non debeat aeque uocatiuus + minorem numerum syllabarum habere quam nominatiuus. ita + o Antonii, o Aemilii in singulari uocatiuo et dicendum et + scribendum esse contenderim. Prob. de ult. syll. p. 227, 22: + necessarium esse existimo rationem horum nominum et + declinationis exponere, quae genetiui singularis uel + nominatiui et uocatiui pluralium I litteram ultimam debeant + duplicare. ea nomina, quae nominatiuo casu singulari I + litteram uocalem ante ultimam syllabam habuerint, in omni + genere I litteram debent necessario geminare, non solum metri + gratia sed etiam propter uitium barbarismi, et ut ne sit + contra rationem nominatiuo breuior genetiuus, ut 'Chaoniique + patris' (_Verg. georg. II 67_), quia dicimus hic Chaonius. + + 1 Lucius et Aemilius et cetera _in N legi non + possunt_ (= _desunt in N_) Lucius Aemilius et cetera + _Putschius ex codice Dousae Lucil. sat. VIIII 7 + p. 45 et 123 quem in reliquis quoque secutus est_ + (= _P_) || 2 duplici .ii. _N_ || genetiuo singulari + _desunt in N_ || genetivos singulares finire debent + _P_ || finiri debentur _N_ || ne _om. N_ ut _P_ || + 3 tionem nominum _desunt in N_ || obseruationem + nominatiuo non minorem _P_ || 4 uocatiuum quoque _P + desunt in N_ || 6 sed propter differentiam _P desunt + in N_ || corrumpi .i. _N_ corripi _P_ || 7 Lucilius + tamen et per unum i _desunt in N_ Lucilius tamen et + per unum i in genitiuo _P_ || 8 enim (quare _add. + Dousa_) seruandi numeri et uersus faciendi. Nos + Caeli Numeri numerum et (ut _Dousa_) seruemus _P_ || + 9 modumque _P deest in N_ || nisi et Caelii et + Numerii per ii huius Numerii faciendum _P_ || + numerum _N_ || 10 Numeri fa _desunt in N_ || + 11 libro IIII sic ad _N_ libro nono sic ait _P_ || + filius Luci _desunt in N_ si filius Luci ferit + collum ut Corneli Cornificique _P uui_ fecerit colum + ut cornelii cornificiique _N_ feceris i solum _L.F. + Schmidtius Lucil. sat. VIIII p. 21_ || 12 pupilli + _deest in N_ || pueri lucii h. unius fieri _N_ pueri + Lucili hoc unius fiet _P ex Velio Longo p. 2220_ + +_18_ Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro +reprehendit, obseruatio omnis illa damnata est, non quidem +in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc canali siti tussi +febri. maiore tamen ex parte forma mutata est. ab hoc +enim cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte 5 +fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe dicimus. + + _18._ Char. p. 122, 23: Amni Maro 'secundo defluit amni' + (_georg. III 447_), ubi *Plinius eodem ... dicimus*. ac ne + illa quidem ratio recepta est quam C. Caesar ponit in + femininis, ut puppim restim peluim * * * hoc enim modo et ab + hoc cani dicemus et ab hoc iuueni pani. _cf._ Varro de l.l. + VIIII 112 p. 539. Char. p. 47, 14. + + 6 strigle _N_ || aue _in N uix legi potuit_ + +_19_ Rure ordinatum arbustum. + + _19._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_) + 'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad + Ciceronem XXII 'rure ueni'. quem Plinius ad eundem XI *rure + ... arbustum* dixisse laudat, sed et Terentium in Adelphis + (_IIII 2, 3_) 'filium negat esse rure' [sed] et Titinium in + Hortensio 'in foro aut in curia | posita potius quam rure + apud te inclusa', cum nemo dubitet. + + 1 ambustum _N_ + +_20_ Quorum nominum genetiui pluralis ante VM syllabam +I litteram merebuntur, accusatiuus, inquit Plinius, per EIS +loquetur, montium monteis; licet Varro, inquit, exemplis +hanc regulam confutare temptarit istius modi: falcium falces +non falceis facit, nec has merceis, nec hos axeis lintreis 5 +uentreis stirpeis urbeis corbeis uecteis inerteis. et +tamen manus dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis +his nominibus ualeat regula. + + _20._ Char. p. 129, 19: Fonteis. *quorum nominum ... ualeat + regula*. _cf._ Char. p. 137, 27. Varro de l.l. VIII 66 + p. 440. + + 2 per.is {*above .: e} _N_ || 5 lyntreis _N_ || + 6 corbeis "omega" curueis _M_ || inepteis _N_ + +_21_ Varro dicit ad Ciceronem XI horum poematorum et +his poematis oportere dici. + + _21._ Char. p. 141, 29: Poematorum et in II et in III idem + Varro adsidue dicit et his poematis, tam quam nominatiuo hoc + poematum sit et non hoc poema. nam et *ad Ciceronem ... + oportere dici*. + +_22_ Plinius sermonis dubii VI de Varrone: quam maxime +uicina Graeco Graeca dicit, uti nec schematis quidem dicat +sed schemasin. + + _22._ Char. p 52, 21: Singularia neutra A littera terminata + nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema, + de quibus dubitatur quem casum genetiuum et ablatiuum + habeant. legimus toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et + toreumatis et sic similia. commodius tamen senserunt, qui + toreumatum et poematum dicendum putauerunt, primum quod haec + magis ad romanum colorem uidentur accedere, dein quod + quaecumque nomina genetiuo plurali apud graecos per "o:n" + litteras terminantur, translata in latinum "o:n" in VM mutant, + ut "Hektoro:n Nestoro:n", Hectorum Nestorum. sic ergo, cum illi + dicant "emble:mato:n toreumato:n poie:mato:n", nos recte + emblematum toreumatum poematum dicimus similiter in genetiuo + quoque singulari "os" graecum in is latinum mutamus, ut + "emble:matos" emblematis, "ke:ro:matos" ceromatis, "poie:matos" + poematis, "pe:gmatos" pegmatis. nam nominatiuum pluralem + graece proferemus: poemata ceromata pegmata emblemata et + similia. item poematibus schematibus emblematibus dicendum + est, quoniam quaecumque nomina cuiuscumque generis singulari + numero casu ablatiuo per E litteram exeunt, ea in genetiuo + plurali VM et datiuo et ablatiuo BVS litteras habent, ut a + pariete parietum parietibus, a muliere mulierum mulieribus, + ab homine hominum hominibus, a litore litorum litoribus; sic + a poemate poematum poematibus et cetera similia. Cicero in + Verrem IIII tantum emblematum. Romanus (_Char. p. 140, 5_) + poematis refert, quamuis ratio poematibus faciat. nam et + *Varro* sic inscribit in libro suo 'de poematis' et Annius + Florus ad diuum Hadrianum 'poematis dilector'. Plautus schema + pro schemate dixit in Amphitruone (_prol. 117_) 'huc ergo + processi cum seruili schema'. *Plinius sermonis ... sed + schemasin*. + + 1 plenius _N_ || 2 greco grece {-d}{-t} _N_ + +_23_ Git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus id nomen +ire debere conmeminit. + + _23._ Char. p. 131, 7: *Git. Varro ... conmeminit*. uolgo autem + hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro VI + * * _cf._ Char. p. 34, 27. 35, 28. exc. gramm. p. 546, 36. + 551, 17. + +_24_ Secundum Varronem iuuenior et senior comparatiui +sunt per inminutionem. + + _24._ Seru. ad Verg. Aen. V 409: *Secundum Varronem ... + inminutionem*. hinc et (_Aen. VI 304_) 'iam senior, sed cruda + deo uiridisque senectus'. additum enim hoc est ad exprimendum + quid sit senior. item Ouidius (_metam. XII 464_) 'inter + iuuenemque senemque'. et re uera non conuenit hunc satis + senem accipi, qui et uincere potest et uno ictu taurum + necare. ergo senior non satis senex, sicut iunior non satis + iuuenis, intra iuuenem, sicut pauperior intra pauperem. dicit + autem hoc *Varro in libris ad Ciceronem*. Seru. ad Verg. Aen. + VI 304: senior] aut pro positiuo posuit (id est senex _add. + cod. Paris. 7929_), aut ut diximus senior est uir intra senem + (uirens senex _uolg._), ut iuuenior (_sic cod. Paris._) intra + iuuenem est, quam rem a *Varrone* tractatam (tracita _Paris. + qui_ confirmat et Plinius _omittit_) confirmat et (_sic + Regin. 1674_) Plinius. Prisc. III 14 p. 92, 9: est quando + (comparatiuus) pro positiuo positus minus eo significat et + nulli comparatur, ut (_Verg. Aen. I 228_) 'tristior atque + oculos lacrimis suffusa nitentes', tristior enim hic ex parte + tristis significat, et 'iam senior, sed cruda deo uiridisque + senectus' (_Verg. Aen. VI 304_). + + 1 iuuenior et senior _cod. Laurent. plut. XXII 1 + Hamburg._ + +_25_ Catinuli. + + _25._ Char. p. 79, 23: Catinus masculino genere dicitur, ut + Maecenas in X 'ingeritur' ait 'fumans calido cum farre + catinus'. et hinc deminutiue catillus fit, ut Asinius contra + maledicta Antonii 'uolitantque urbe tota catilli'. sed Varro + ad Ciceronem XI *catinuli* dixit, non catilli. _cf._ Varr. de + l.l. VIIII 74 p. 511. Diom. p. 326, 7. + + +XII + +_26_ Haec de quattuor coniugationibus quae pertinent ad +uerba quae analogiae parent, quarum exempla passim perscripta +sunt et sunt nota. quae si quis conceperit animo, +non facile labetur. sunt enim euidenter exposita * * et +Varroni Menippeo. 5 + + _26._ Diom. p. 371, 23: *Haec de quattuor ... Varroni + Menippeo.* + + 1 pertenent _B_ || 3 et sunt _om. M._ || 5 uarrom _A + Keilio uidentur uerba_ et Varroni Menippeo _ad + exemplum uel a grammatico uel a librario omissum + pertinere et alieno loco interposita esse_ + +_27_ Sapio tam sapui uel sapii quam sapiui protulisse auctores +inueniuntur, Probo tamen sapui placet dici, Charisio +sapui uel sapiui, Aspro sapiui et sapii secundum Varronem, +quod Diomedes etiam approbat. + + _27._ Prisc. X 7 p. 499, 17: *Sapio tam ... etiam approbat.* + Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit: + sapiui pro sapui. _cf._ Char. p. 246, 11. Diom. p. 369, 25. + Non. p. 508: sapiui. + + 1 sapui quam {*above ua: uel} sapii quam sapiui + _Kk_ sapiui uel sapii quam sapui _B_ sapui {*above + u: i} uel sapii quam sapui _H_ quam sapiui _om. R_ || + 2 inueniuntur _r_ inueniantur _R_ || Charisio _r_ + carisio _LK_ cariseo _G_ Charisius _R_ || 3 uel + sapiui _r_ uel sapii _R_ || Aspero _k_ || et sapii] + uel sapii _r_ uel sapui _d_ assapui D || 4 diomides + _GLK_ || adprobat _B_ + + +XIII + +_28_ Puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut graeci +"ho pais kai he: pais", ut in Odyssia uetere, + quod est antiquissimum +carmen: 'mea puer, quid uerbi ex tuo ore audio'? +et in Nelei carmine aeque prisco: 'saucia puer filia +sumam' ubi tamen Varro, cum A puera putat dictum, sed 5 +Aelius Stilo magister eius et Asinius contra. + + _28._ Char. p. 84, 5: *Puer et in ... Asinius contra.* Prisc. + VI 41 p. 230, 27: Haec etiam contra rationem supra dictarum + regularum declinantur: puer pueri, cuius femininum puera + dicebant antiquissimi, unde et puerpera dicitur, quae puerum + uel pueram parit id est puellam, quod est diminutiuum puerae + ut capra capella, tenera tenella, umbra umbella. Ouidius + etiam hoc approbat qui in V metamorphoseon (_400_) de puella + Proserpina narrans dicit 'tantaque simplicitas puerilibus + adfuit annis', quod deriuatiuum non pertineret ad feminas, + nisi etiam puera esset dictum. quod tamen comprobat etiam + Suetonius (_fr._ 199 _Reiff._) diuersos ponens usus in libro + qui est de institutione officiorum. Liuius in Odyssia: 'mea + puera quid uerbi ex tuo ore supera (_sic Fleckeisenus_ supra + _libri_) fugit'? idem alibi: 'puerarum manibus confectum + pulcherrime'. non est tamen ignorandum, quod etiam hic puerus + et hic et haec puer uetustissimi protulisse inueniuntur et + puellus puella. Lucilius in XI: 'inde uenit Romam tener ipse + etiam atque puellus'. Caecilius in Imbris: 'age age i, puere, + duc me ad patrios fines decoratum opipare'. Afranius in + incendio: 'o puere puere, sine prospicere me mihi'. Plautus + in lenonibus geminis: 'dolet hic puellus sese uenum ducier'. + Lucilius in IIII: 'cumque hic tam formosus homo ac te dignus + puellus'. Liuius in Odyssia: 'sancta puer Saturni filia + regina' (_quo de uersu cf. Fleckeisen krit. Miscellen + p. 13_). Naeuius in II belli punici: 'prima incedit Cereris + Proserpina puer'. *Varro* in satura quae inscribitur "allos + houtos He:rakle:s": 'grauidaque mater * * peperit Ioui + puellum'. + + 2 uetere _deleri mauolt Otto Iahn_ || 3 _numeros + saturnios ita reuocauit Keilius_: mea puer (_rectius + opinor_ por) quid uerbi ex tuo ore audivi || 4 nelei + _N_ menelai _uetus codex Merulae Enni ann. fr. + p. 53_ || carmine aeque prisco _ci. Keilius_ carmine + eaque prisco _N_ carmine eoque prisco: saucia + _Putschius_ carmine: ea quae petisso saucia, puera + filia, sumam _ci. Lindemannus_ carmine eo quoque + prisco _ci. Ribbeckius trag. lat. rel. p. 199_ || + 5 summam *omega Summani _Hermannus elem. doctr. + metr. p. 639_ Salmonei _O. Mueller suppl. Festi + p. 388_ || 6 Aelius Stilo *omega aedilius cilo _N_ + +_29_ Leontion et Chrusion et Phanion ex neutris graecis +feminina nostri fecere * * * et Plautus quod dixit haec +Phronesium et Caecilius Leontium. Varroni autem placet +talia nomina datiuo tantum casu et ablatiuo declinari, in +ceteris uero sic efferri ut nominatiuo. 5 + + _29._ Char. p. 104, 1: *Leontion et ... ut nominatiuo*. + + 1 Leontion et thrusion et paunion _p_ thyrusion et + faunion _N_ Chrysion et Phanion _Spengelius Caecil. + Stat. fragm. p. 6, modo praestat_ Chrusion || greci + _N_ || 2 neutra fecere _N_ metra facta sunt _p_ || + _lacunam indicauit Keilius, cui excidisse uidentur + quaedam quibus et de declinatione nominum graecorum + dictum fuerit et alia exempla qualia praebeat Prisc. + VI 24 p. 215, 18, posita erant_ || 3 fronesium _N_ || + 4 in] de _N_ + +_30_ Palpetras per T Varro ad Ciceronem XIII dixit. + + _30._ Char. p. 105: *Palpetras per ... dixit*. sed Fabianus de + animalibus primo palpebras per B. alii dicunt palpetras + genas, palpebras autem ipsos pilos. Lactant. de opif. dei 10: + ut oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum + tegminibus occuluit, unde oculos dictos esse *Varroni* + placet, nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et + palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus + uallatae septum oculis decentissimum praebent. + +_31_ Varro ad Ciceronem XIII: oliuo et oxo putat fieri. + + _31._ Char. p. 139, 15: Oxo. *Varro ... fieri* inquit Plinius + sermonis dubii libro VI. + + 1 oliuo et osso "omega" + + +XIIII-XVI + +_32*_ Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia +sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus +'homo' 'equus' 'disputat' 'currit'. | itaque hoc includitur hac +definitione, qua non includitur cum dicimus 'loquor'. quamuis +enim unum uerbum sit, non habet tamen simplicem 5 +significationem, siquidem significat etiam personam quae +loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam +et negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda +persona uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen +inter coniuncta uerba numerabitur, quia simplicem non 10 +habet significationem. | tertia persona uerbi semper inter +simplicia numeratur et nondum aut affirmari aut negari +potest, nisi cum talia uerba sunt, quibus necessario cohaeret +personae significatio consuetudine loquendi, ut cum +dicimus 'pluit' uel 'ninguit', etiam si non addatur quis pluat 15 +aut ninguat, tamen quia intellegitur non potest inter simplicia +numerari. + + 2 quiddam _BCD_ quidem _P_ || 13 quum _C_ || sint + _P_ || coheret _C_ || 15 uel ningit _B_ uel ninguet + _D_ aut ninguit _P_ || etiam si non addatur quis + pluat aut ninguat _om. B_ || pluiet _C_ || + 17 n{~u}ari _B_ + +Coniuncta uerba sunt quae sibi conexa res plures +significant, ut cum dicimus 'homo ambulat' aut 'homo festinans +in montem ambulat' et si quid tale. sed coniunctorum 20 +uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut +ea quae dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad conpletionem +sententiae, ut eadem ipsa quae nunc diximus, si +subtrahas uerbum quod positum est 'ambulat'; quamuis enim +uerba coniuncta sint 'homo festinans in montem', tamen 25 +adhuc pendet oratio. separatis igitur his coniunctis uerbis, +quae non implent sententiam, restant ea uerba coniuncta, +quae sententiam compraehendunt. horum item duae species +sunt. aut enim sic sententia compraehenditur ut uero +aut falso teneatur obnoxia, ut est 'omnis homo ambulat' 30 +aut 'omnis homo non ambulat' et si quid huiusmodi est. +aut ita impletur sententia, ut licet perficiat propositum +animi, affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus +cum optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis +dicit 'perge ad uillam' uel 'utinam pergat ad uillam' 35 +uel 'di illum perduint', non potest argui quod mentiatur +aut credi quod uerum dicat. nihil enim affirmauit aut negauit, +ergo nec tales sententiae in quaestionem ueniunt, +ut disputatorem requirant. + + 18 connexa _C_ || 22 dicta sunt expectant aliquid, + ut eadem _BCDP in mg. add._ alia quae _C lacunam + explendam esse eis quae male inrepserunt p. 165, 5 + {frg 32 l 54} uidit Crecelius. ibi enim et_ sententiam + conpraehendunt _et_ aliquid expectant _ex loco + nostro repetuntur, quae cum reliquis_ alia quae ... + ad conpletionem sententiae _in codicis cuiusdam + margine scripta fuisse et alieno loco intrusa esse + uidentur_ || 24 ambulat _C om. BDP_ || 26 aduc + {*above du: h} _C_ || 30 obnoxio _P_ || 31 est + _PDP_ et _C_ || 32 ita _BC_ itaque _DP_ || + 34 exsecramus _BP_ execramus _D_ || quisquis _BDP_ + si quis _C_ || 35 dicit _BDP_ dicat _C_ || uillam + _BDC_ illam _P_ || 36 uel dii _BDC_ aut dii _P_ || + perduint _D_ perdant {*above a: u} _B_ perdant + _C_ perdunt _P_ || 37 dicit _BDP_ || affirmabit _C_ || + negabit _C_ || 38 tales sententiae nec _P_ || + questionem _C_ + +Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae. 40 +simplices sunt, quae sine ulla copulatione sententiae +alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus 'omnis +homo ambulat'. coniunctae sunt de quarum copulatione +iudicatur, ut est 'si ambulat mouetur'. sed cum de coniunctione +sententiarum iudicium fit, tamdiu est donec perueniatur 45 +ad summam. summa est autem quae conficitur ex +concessis. quod dico tale est: qui dicit 'si ambulat mouetur' +probare uult aliquid, ut cum hoc concessero uerum +esse restet illi docere, quod ambulet, et summa consequatur, +quae iam negari non potest, id est quod mouetur, aut 50 +restet illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa, +quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet. +rursus si hoc modo uelit dicere 'homo iste ambulat', +simplex sententia est, quam si concessero et adiunxerit +aliam 'quisquis autem ambulat mouetur', et hanc etiam 55 +concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamuis singillatim +enuntiatarum et concessarum ilia summa sequitur, +quae iam necessario concedatur, id est: homo iste igitur +mouetur. + + 41 sunt quae] sunt _om. B_ || 42 ut est illud quod + dicimus omnis homo ambulat _om. P_ || 44 coniuntione + _C_ || 45 tandiu _B_ || 46 summam] summa _P_ || + 48 hoc non concessero _BDP_ non _erasum in C_ || + 49 docere quod non mouetur ambulet _deletis uerbis_ + quod non mouetur _B_ || est quod mouetur] est _om. + P_ || ut restet _C_ || 52 non concedi] non _add. + inter lineas in C_ || est quod non] est _om. P_ || + 54 concessero et alia quae aliquid expectant ad + conplectionem sententiae sententiam compraehendunt + adiunxerat aliam _B_ concessero alium et aliam quae + aliquid expectant ad completionem sententiae + sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam _C_ + concessero et alia quae aliquid expectant ad + conpletionem sententiae sententiam conpraehendunt + Adiunxerit aliam _D_ concessero et alia quae aliquid + exspectant ad complectionem sententiae sententiam + comprehendunt Adiunxerit aliam _P cf. adnot. ad + p. 163, 5 {frg 32 l 22}_ || 56 sententia{*above a: + rum} _in fine uersus P_ || 57 concearum _B_ || + 58 conceditur _C_ concedit _in fine uersus P_ || + +His breuiter constitutis singulas partes consideremus. 60 +nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur +ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae +coniuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de +simplicibus est uocatur de loquendo. illa uero quae de +coniunctis est, in tres partes diuiditur. + separata enim coniunctione 65 +uerborum quae non implet sententiam, illa quae +sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem uel +disputatorem requirat, uocatur de eloquendo. illa quae sic +implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur, +uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam, 70 +ut de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec +perueniatur ad summam uocatur de proloquiorum summa. + + _32*._ Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI p. 36. + ed. Crec. p. 5: Dialectica est bene disputandi scientia. + disputamus autem utique uerbis. *uerba* igitur *aut ... + disputat currit*. nec mireris quod 'disputat', quamuis ex + duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum + est. nam res definitione illustratur, dictum est enim id esse + simplex quod unum quiddam significat. *itaque hoc ... habet + significationem*. siquidem quisquis dicit 'ambulo', et + ambulationem facit intellegi et se ipsum qui ambulat, et + quisquis dicit 'ambulas', similiter et rem quae fit et eum + qui facit significat. at uero qui dicit 'ambulat' nihil aliud + quam ipsam significat ambulationem, quamobrem *tertia persona + ... proloquiorum summa*. Mart. Cap. IIII 388 p. 117 sq. Gr.: + Nomen est, quod aliquam rem significat et per casus flecti + potest. uerbum est quod aliquid significat et per tempora + flecti potest, ut 'Cicero' nomen, 'disputat' uerbum. haec ab + inuicem separata non nihil quidem significant, uerum tamen + uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta iam + possunt et affirmari et negari, ut 'Cicero disputat', iam + dici potest 'Cicero non disputat'. esse autem debet + nominatiuus casus nominis, et tertia uerbi persona. prima + persona significat aliquid, quod iam negari uel affirmari + possit, et in hominem tantum cadit; in ea autem intellegitur + nomen etiam si non dicatur, ut 'disputo' totum plenum est, + etiam si non dicas 'ego'. item secunda persona et ipsa iam + ueritati aut falsitati obnoxia est, sed etiam ipsa in hominem + cadit, et ei nec recte dicimus 'disputas', qui nec audire nec + intellegere quod dicitur potest. ergo et hoc cum dicatur sine + nomine, tamen ibi nomen intellegitur. aliter figurate utimur + siue prima siue secunda persona, ut aut loquentem eum + inducas, qui loqui non potest, aut ad eum conuertamus + orationem qui neque audire neque intellegere potest. tertia + uero persona non hominis tantum est, sed aliarum etiam + rerum et simul ac dicta fuerit non continuo intellegitur, + nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo possit + intellegi, ut cum dicimus 'pluit' iam potest esse uerum aut + falsum, cum non addamus nomen, quia notum est qui pluit. cum + uero dicimus 'disputat', cum aliquid iam significet, non + tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non addatur. et + quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de + uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et + 'resistit' cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim + nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere + potest. prima igitur et secunda persona et de homine tantum + possunt intellegi et solae dictae possunt aut uerae aut + falsae dici, quia cum his etiam nomina intelleguntur. tertia + uero et non omnis sola dici potest et non de solo homine + intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et + tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, ita ut + iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque + 'homo animal est' omnes iudicamus uerum esse, et 'omne animal + homo est' omnes iudicamus falsum. 'ille disputat', quamuis + necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium + est, alterum enim (_sic ci. Vsener pro_ alterum, nihil) horum + intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus. + ubi uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex + nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit, + ut 'disputatur' cum dicitur, plena sententia est, si + ablatiuum adiungas, hoc est 'a Cicerone', et 'poenitet' cum + dicitur plena sententia est, si accusatiuum adiungas, id est + 'Ciceronem' et sunt multa alia. illud tamen constat, + personalia uerba non implere sententiam, nisi cum nominatiuo + casu et tertia uerbi persona. sunt etiam sententiae, quae + quamuis constent ex nomine et uerbo, affirmari tamen aut + negari non possunt, quae non proloquia, sed eloquia dicere + nonnullis placuit, ut est modus imperatiuus. cum dicimus + 'Aiax curre', iam plena sententia est, nam nec solum + intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus (_libri_ + dicis), negari tamen non potest, non enim hoc negat, + qui dixerit 'noli currere'. hoc enim non est aduersum ei quod + dictum est 'curre', ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit + nasci quaestio. nam de aientia et negatione quaestio sine + dubio nascitur, ut 'ille currit ille non currit' quaestio + est, utrum currat an non. 'curre' autem et 'non curre' non + facit quaestionem, utrum currat. nulla quidem quaestio hic + potest intellegi utrum currere debeat an non. hoc enim ex + aientia et negatione natum est, ut 'currere debet' et + 'currere non debet'. hoc facit et optatiuus modus. cum enim + plena sit sententia cum dicimus 'utinam scribam' et 'utinam + non scribam', non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam + an non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant. + quod ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen + et plenum uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non + necessario facit proloquium. si enim est, quod iam est, + affirmari et negari potest, et supra diximus multa dici plena + sententia, quae tamen affirmari et negari non possint. plenum + igitur proloquium est 'omnis homo animal est', et quamuis + natura illud exigat, ut primo nomen et postea uerbum dicatur, + ut dictum est, non desinit uerum esse proloquium etiam si + dicas 'animal est omnis homo'. IIII 338 p. 97 Gr.: Quippe in + ditione mea (_dialectica loquitur_) iureque consistunt + sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam prima est + de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo, + quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando quae + pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de + dicendo quae (_libri_ quae dicenda) rhetoribus commodata est. + in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma, + quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid + definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui + in partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut + ita dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo + diximus, quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his + iunctum, quae ex his subiectiua pars sententiae sit, quae + declaratiua, qui subiectivae modus sit, qui declaratiuae, + quatenus nomen accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit + perfecta sententia ut possit esse proloquium. excipit hanc + pars tertia de proloquendo. in ea quaeritur,... quae sint + differentiae proloquiorum in quantitate, quae in qualitate, + quid uniuersale sit, quid particulare, quid indefinitum, quae + sint aientia, quae negantia, quam uim habeant singula, et + quemadmodum inter se affecta sint. hinc progeditur ad quartam + partem, quam esse diximus de proloquiorum summa. in ea + quaeritur, quid sit sumptum, quid illatio, quid syllogismus, + quid symperasma e.q.s. + + 61 primae duae _CDP_ primae et duae _B_ || + 62 dialecticae _C_ || 64 est _om. P_ || 66 illa quae + sic implet sententiam _om. B_ || sic] sit _D_ || + 68 uocatur _B_ uocatur _om. P_ + + +XVIII + +_33_ Quibus nos in hoc libro proinde ut nihil intersit utemur +indiscriminatim. + + _33._ Non. p. 127: Indiscriminatim indifferenter. Varro de + lingua latina libro XVIII: *quibus nos ... indiscriminatim,* + promisce. + + 1 intussit _cod. Guelferb. Gud. 103_ + + +XXII + +_34_ Rure ueni. + + _34._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_) + 'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad + Ciceronem XXII *rure ueni*. _cf._ fr. 19. + + + +XXIII + +_35_ Ingluuies sunt tori circa gulam qui propter pinguedinem +fiunt atque interiectas habent rugas. + + _35._ Philarg. ad Verg. georg. III 433: Varro ad Ciceronem in + libro XXIII: *ingluuies inquit sunt ... habent rugas*. sed + nunc pro gula positum. + + 1 ingluuies inquit sunt tori _Vrsinus Daniel_ + ingluuies tori inquit sunt _Lion_ + + +XXIIII + +_36_ ("axio:mata") M. Varro alias profata alias proloquia +appellat. + + _Gelli codices librorum VIIII-XX quibus usus sum sunt hi: + V = cod. Lugd. Voss. F. 7 saec. fere XIII iudice Martino Hertz + ber. d. berl. acad. 1847 p. 412, quem ipse contuli L = cod. + Lugd. Voss. F. 112 saec. X iudice Hertzio cuius lectiones + Lucianus Mueller mecum commmunicauit_ + +M. Varro de lingua latina ad Ciceronem quarto uicesimo +expeditissime ita finit: proloquium est sententia in +qua nihil desideratur. Erit autem planius quid istud sit, 5 +si exemplum eius dixerimus. "axio:ma" igitur sine id proloquium +dicere placet, huiuscemodi est 'Hannibal Poenus fuit', +'Scipio Numantiam deleuit', 'Milo caedis dampnatus est', +'neque bonum est uoluptas neque malum'. et omnino quicquid +ita dicitur plena atque perfecta uerborum sententia, 10 +ut id necesse sit aut uerum aut falsum esse, id a dialecticis +"axio:ma" appellatum est, a M. Varrone sicuti dixi proloquium. + + 3 ad ceronem _L_ || XXIIII _L_ || 5 nichil _VL_ || + 6 "aZio:ma" _V_ || 7 huiusmodi _L_ || penus _V_ || + 8 nummantiam _V_ numanciam _L_ || cedis dapnatus _V_ || + 10 'dicitur' ita _V_ || 11 aut uerum] an uerum _V_ || + 12 "aZio:ma" _V_ + +Sed quod graeci "sune:mmenon axio:ma" dicunt, alii nostrorum +adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum +tale est 'si Plato ambulat, Plato mouetur'; 'si dies est, sol 15 +super terras est'. item quod illi "sumpeplegmenon", nos uel +coniunctum uel copulatum dicimus, quod est huiusmodi: P. +Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphauit et censura +functus est et conlega in censura L. Mummi fuit. in +omni autem coniuncto si unum est mendacium, etiamsi 20 +cetera uera sunt, totum esse mendacium dicitur. nam si +ad ea omnia, quae de Scipione illo uera dixi, addidero +'et Hannibalem in Africa superauit', quod est falsum, uniuersa +quoque illa quae coniuncte dicta sunt propter hoc +unum quod falsum accesserit, quia simul dicentur, uera 25 +non erunt. est item aliud, quod graeci "diezeugmenon axio:ma", +nos disiunctum dicimus. id huiuscemodi est: 'aut malum +est uoluptas aut bonum aut neque malum neque bonum +est'. omnia autem quae disiunguntur, pugnantia esse inter +sese oportet, eorumque opposita, quae "antikeimena" graeci 30 +dicunt, ea quoque ipsa inter se aduersa esse. ex omnibus, +quae disiunguntur unum esse uerum debet, falsa cetera. +quodsi aut nihil omnium uerum aut omnia pluraue quam +unum uera erunt aut quae disiuncta sunt non pugnabunt +aut quae opposita eorum sunt, contraria inter sese non 35 +erunt, tum id disiunctum mendacium est et appellatur +"paradiezeugmenon" sicuti hoc est, in quo quae opposita non +sunt contraria: 'aut curris aut ambulas aut stas'. nam ipsa +quidem inter sese aduersa sunt sed opposita eorum non +pugnant, non ambulare enim et non stare et non currere 40 +contraria inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur, +quae simul uera esse non queunt. possis enim simul +eodemque tempore neque ambulare neque stare neque +currere. + + _36._ Gell. XVI 8: Cum in disciplinas dialecticas induci atque + imbui uellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas + uocant dialectici "eisago:gas". tum, quia in primo "peri + axio:mato:n" discendum, quae *M. Varro ... appellat*, + commentarium de proloquiis L. Aelii docti hominis, qui + magister Varronis fuit, studiose quaesiuimus eumque in Pacis + bibliotheca repertum legimus. sed in eo nihil edocenter neque + ad instituendum explanate scriptum est, fecisseque uidetur + eum librum Aelius sui magis admonendi, quam aliorum docendi + gratia, redimus igitur necessario ad graecos libros ex quibus + accepimus "axio:ma" esse his uerbis: "lekton autoteles + apophanton hoson eph' hauto:". hoc ego supersedi uertere, quia + nouis et inconditis uocibus utendum fuit, quas pati aures per + insolentiam uix possent. sed *M. Varro ... dixi proloquium*, + a M. autem Cicerone (_disp. tusc. I 7, 14_) pronuntiatum, quo + ille tamen uocabulo tantisper uti se attestatus est, 'quoad + melius' inquit 'inuenero'. *sed quod graeci ... neque + currere*. Apul. de dogm. Plat. III p. 265 Oudend.: est una + inter has ad propositum potissima, quae pronuntiabilis + appellatur, absolutam sententiam comprehendens, sola ex + omnibus ueritati aut falsitati obnoxia, quam uocat Sergius + effatum, *Varro* proloquium, Cicero enuntiatum, graeci + "protasin", tum "axio:ma". + + 13 greci _VL_ || "SYNE:mmeno aZio:ma" _V om. L_ || + dicunt id alii _L_ || 14 connexum _V_ || c{~o}nexum _V_ || + 15 ambulat Plato _ab alia manu suprascr. in L_ || + 16 "SYmpepaetmenon" _V om. L_ || 17 eiusdemmodi + _VL_ eiusmodi _uolgo_ || 19 collega _V_ || Mummi] + mimi {*above first i: ', above second i: "} _V_ || + 20 mendatium _bis V_ || 22 omnia que _V_ || 24 illa + que _V_ || 26 istitem _V_ || greci _ubique VL_ || + "MeZeitMeNONaxio:ma" _V om. L_ || 27 huiusmodi + {*above 'm': ce} _V_ || 28 neque bonum neque malum + _L_ || 29 diiunguntur _V_ || 30 opposita que _V_ || + 32 diiunguntur _V_ || 33 aut nichil _V_ autem nihil + _L_ || 34 erunt aut que _VL_ || disiuncta _V_ + adiuncta _L_ || 35 que opposita _VL_ || sunt _om. L_ || + se _V_ || 37 "paRaaieZeYtMeNON" _V_ quo que _VL_ || + 39 sunt sed] {~/f}ed _L_ || 41 contraria inter sese + non sunt quoniam _om. L_ || contrarie dicuntur _V_ || + 42 que simul _VL_ || 43 tempe _V_ + +_37_ Cum indidem haurierint. + + _37._ Prisc. X 50 p. 540, 3: Haurio hausi, inuenitur tamen + etiam hauriui uel haurii. Varro in XXIIII ad Ciceronem: *cum + ... haurierint*. + + 2 Varro in XXIII. _GL_ || haurierunt{*above last u: i} + _Rr_ haurieriint _L_ + +_38_ In summa constructionis eius caput collocauit, in +quo esset regimen totius animantis, datumque illi hoc nomen +est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod +hinc capiant initium sensus ac nerui. + + _38._ Lactant. de opif. dei 5, 6: *In summa* uero + *constructionis eius*, quam similem nauis carinae diximus, + *caput ... ac nerui*. + +_39_ Varro de lingua latina alam culmum fabae dicit. + + _39._ Seru. ad Verg. georg. I 75: Nonnulli proprie culmos + lupinorum alas dici putant, ut Aelius 'alae ex lupino, + surculi sine foliis', Cato in Originibus 'alae ex lupino + lugium * * tamen *Varro de ... dicit*. + + _Varronis uerba teste Thilone non occurrunt nisi in cod. Leidensi + 80, ubi haec legi possunt_ Varro de lingua latina alam. + ulm....fab.... || dicit _Burmannus_ dicere _Daniel_ + +_40_ De fenestella quiritatur. + + _40._ Diom. p. 381, 22: Solent in uerbis etiam peritiores + errare, incerti utrum cum R an sine R debeant proferri. + quirito. Liuius in attico: quirit, Varro ad Ciceronem: + *de ... quiritatur*. est autem quiritare Quirites ciere. + + 1 quirit * Varro ad Ciceronem * Fenestella quiritatur + _Keilius qui asteriscis lacunas quibus Liui et + Varronis exempla periisse ei uidentur indicauit_ de + fenestella _Mercklinus Philol. III p. 151. + I. Poethius de Fenestella diss. Bonn. 1849 p. 6_ + + * * * * * + + + DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM + + LIBRI V + + +I + +_41*_ Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum +romanam linguam. constat autem, ut adserit Varro, his +quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate. natura +uerborum omnium, quae inmutabilis est, non quicquam +aut minus aut plus tradidit nobis, quam quod accepit. 5 +nam si quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae +uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia +sermonis a natura proditi ordinatio est secundum technicos +neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum +a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae 10 +sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum +consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio +non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu +placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi +nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam, 15 +quem ad modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam +aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum +tantum opinione secundum ueterum lectionem recepta sit +nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt, +scientium. 20 + + _41._ Diom. p. 439, 15: *Latinitas est ... scientium*. Char. + p. 50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis suae natus + significandis intellegundisque quae diceret praestitit + (praesto fuit _Vsener_). _sed_ postquam plane + superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae + nostrae obseruationibus captus est, paucis admodum partibus + orationis normae suae dissentientibus, regendum se regulae + tradidit et illam loquendi licentiam seruituti rationis + addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata + (congenerata _Vsener_) est, ut hodie nihil de suo analogia + inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud + sensus nostros educta sunt a confusione uniuersitatis + disseminauit et a disparibus paria coaluit. adprobatur autem + defectionis regula argumento similium. constat ergo latinus + sermo natura analogia consuetudine auctoritate. natura + uerborum (alias uerborum omnium _in mg. N_) nominumque + inmutabilis est nec quicquam aut plus aut minus tradidit + nobis quam quod accepit. nam si quis dicat scrimbo pro eo + quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius + constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi + ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam + argentum a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae + sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum + consensione conualuit, ita tamen ut illi ratio non accedat + sed indulgeat. auctoritas in regula loquendi nouissima est. + namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad + aram sacram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut + naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione auctorum + recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent + interrogati nescire confiterentur. ex his ergo omnibus + consuetudo non haec uulgaris nec sordida recipienda est, sed + quae horridiorem rationem sono blandiore depellat. interdum + enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst. orat. + I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate + consuetudine. rationem praestat praecipue analogia, + nonnumquam et etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic + dixerim religio commendat. auctoritas ab oratoribus uel + historicis peti solet; nam poetas metri necessitas excusat + .... cum summorum in eloquentia uirorum iudicium pro ratione + et uelut error honestus est magnos duces sequentibus. + consuetudo uero certissima loquendi magistra, utendumque + plane sermone ut nummo, cui publica forma est. _cf._ VIIII + 3, 3. Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1938P.: latinitas est + obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam. + constat autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine; + ratione secundum technicos id est artium traditores; + auctoritate, ueterum scilicet lectionum; consuetudine eorum + quae in medio (_sic cod. Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba + supra scripta_ modo _edit._) loquendi usu placita assumptaque + sunt. Augustin. art. 1 p. 167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p. 7 + Web.: latinitas est obseruatio incorrupte loquendi secundum + romanam linguam. constat autem modis tribus id est ratione + auctoritate consuetudine; ratione secundum artem; auctoritate + secundum eorum scripta, quibus ipsa est auctoritas adtributa; + consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita + adsumptaque sunt. _cf._ Prob. inst. art. p. 47, 19. + + 2 his _om. BM_ || 4 omnium quae B omniumque _AM_ + omnium _mg. codicis Charisi_ (_cf. testimonia_) + nominumque _Charisius Putschius Keilius_ || + inmutabili ne quicquam _ABM_ inmutabilis est nec + quicquam _Charisium secutus Keilius_ || 5 traditur B || + quo accipitur _M_ || 8 a _om. M_ || thechinicos _M_ + technos _B_ || 9 erudit {*after t: curved line} _M_ + erudit _AB_ || 11 par _B_ pars _AM_ || 12 consessione + _AM_ consesione _B_ || 16 anchoram _BM_ anachortam + _A_ aram _Varro ipse scripserit cf. Char, l.s._ || + +_42*_ Vox est, ut stoicis uidetur, + spiritus tenuis auditu sensibilis, +quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae +pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata +est, aut confusa. articulata est rationali hominum loquellis +explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia 5 +litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel +inscriptilis, simplici uocis sono animalium effecta, quae +scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus. + + _42*._ Diom. p. 420, 9: _Vox est ... tauri mugitus._ Max. Vict. + p. 272 Lind. p. 1939P.: uox est aer ictus sensibilis, qui + auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt duae, + articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est, + unde articulata dicta est, quod articulo scribentis + comprehendi possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti + ouium balatus, equi hinnitus, bouis mugitus et aliae + nonnullae uoces sunt. _cf._ Mar. Vict. I 2, 1 p. 2451P. + Priscian. I 1 p. 5, 2: philosophi definiunt uocem esse aerem + tenuissimum ictum uel suum sensibile aurium id est quod + proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia + sumpta, altera uero a notione, quam graeci "ennoian" dicunt, + hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus, quantum + in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor: + articulata inarticulata litterata illitterata articulata est, + quae coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius + qui loquitur profertur, inarticulata est contraria quae a + nullo affectu proficiscitur mentis, litterata est, quae + scribi potest, illitterata quae scribi non potest. _cf._ + Donat. I 1, 1 p. 1735P. Prob. inst. art. p. 47, 1. Pomp. + comm. art. Don. I 7 p. 10 Lind. Audax in Mai class. auct. II + p. 589. + + 1 audito _A_ || 2 exillis _A_ exillis _corr. a manu + alia in_ exilis _M_ || 5 et _om. BM_ || scriptilis _A_ + scribalis _M_ scripturalis _B_ || 7 inscriptulis _B_ + +_43_ Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et si +qua similia sunt, quo modo scribi debeant, quaesitum est. +Terentius Varro tradit Caesarem per I eiusmodi uerba solitum +esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem +uiri consuetudinem factam. 5 + + _43._ Cassiodori Annaeus Corn. p. 2284P. p. 576A Garet.: + *Lacrumae an ... consuetudinem factam*. sed ego in + antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar est per V pleraque + scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus lubido dicundum + faciundum maxume monumentum contumelia minume. melius tamen + est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V + ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I 26, + 15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter + scribenda sunt quaesitum est. *Varro* tradidit Caesarem per I + eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per + auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus + optimus pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus + maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat + acciperent, C. primum Caesaris inscriptione traditur factum. + Vel. Long. p. 2228P: antiquis uarie etiam scriptitatum est + mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit, + ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V, + ut testes sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt, + illam rationem secuntur, quod aliae quoque denominationes per + eandem litteram exeant, ut cum manicas maniculum (quibus + nomen apponi potest, quod per V manuleus) dicimus. item qui + aucupium per V scribunt, putant ab aue occupanda dictum, qui + aucipium (aut quia aucupium _P._) ab aue capienda, cum A + litterae in I familiaris transitus sit. quibus aeque opponi + potest, non minus in I transire quam in V, nam ab amico fit + inimicus, et a salso insulsus. sequitur igitur electio, + utrumne per antiquum sonum, qui est pinguissimus et V + litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui + iam uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has + proferat uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua. + _cf._ p. 2235. + + _Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330 + saec. X B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) 'Claudii + Puteani' membr. 4. saec. XIII_ + 1 si qua _A_ si q{*above q: a} _B_ || 2 debent _AB_ || + 7 auctoritatem tanti uiri _Putschius_ + +_44_ Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi +plenum est praeponendum esse E credit, his uersibus: + Meille hominum, duo meillia; item huice utroque opus, meiles, + Meilitiam. tenues I: pilam qua lusimus, pilum + Quo pinso, tenues I. plura haec feceris: peila 5 + Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius fiat. +quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem +diuersa uia delabitur, dicens in plurali quidem numero, +debere I litterae E praeponi, in singulari uero minime, +cum alioqui et non aliud in singulari, quam in plurali 10 +extrema syllaba sonet et * * *, ut in uerbis manifestum +est. dicimus enim mitto misi misimus. nisi aliam hic +uult esse rationem [quod absurdum est], ut cum uerba +quoque ex syllabis constent, at diuersa regula corrigantur. + + _44._ Terent. Scaur. p. 2255P.: Primum igitur per adiectionem + illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis uocalibus + scribi natura longas syllabas uoluit, cum alioqui adiecto uel + sublato apice, longitudinis et breuitatis nota, posset + ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi + possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de + orthographia praecipiens ait ... item quod *Lucilius, ubi ... + regula corrigantur*. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu + non fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium + et ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus + scripserunt. diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione + qua graeci _EI_ uterentur. ea casibus numerisque discreta + est, ut Lucilius praecipit: 'iam puerei uenere, E postremum + facito atque I, ut pueri plures fiant', ac deinceps idem: + 'mendaci furique addes E cum dare furei iusseris'. quod + quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis + naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae + proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa + terminabuntur, illam rationem sequentes utemur E gemina, + qualia sunt haec: aurei argentei et his similia. idque eis + praecipue, qui ad lectionem instituentur, etiam impedimento + erit, sicut in graecis accidit adiectione I litterae, quam + non solum datiuis casibus in parte ultima ascribunt sed + quibusdam etiam interponunt, ut in "LE:ISTE:I", quia etymologia + ex diuisione in tris syllabas facta desideret eam litteram. + Vel. Long. p. 2220P.: his quaeritur etiam, an per E et I + quaedam debeant scribi secundum consuetudinem graecam. + nonnulli enim ea quae producerentur sic scripserunt. alii + contenti fuerunt huic productioni _I_ longam ut (_sic Vsener + pro_ longam aut) notam dedisse. alii uero quorum est item + Lucilius uarie scriptitauerunt, siquidem in his quae + producerentur, alia per I longam, alia per E et I notauerunt, + uidelicet ut differentia quadam separantes, ut cum diceremus + 'uiri', si essent plures, per E et I scriberemus, si uero + esset unus, 'uiri' per I notaremus. et Lucilius in VIIII: + 'iam puerei uenere, E postremum facito atque I, ut plures + faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc unius fiet'. + item 'hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I. haec illei + fecere, adde E, ut pinguius fiat', idemque peila quibus + milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum quo + pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur + superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo + discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus + in his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit? + Mar. Vict. I 4, 60 p. 2464P: omnes qui de orthographia + scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac + quaerunt, quae per I litteram singularem genetiuum, et quae + per EI litteras nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim + acute, partim (partim _add. Wachsmuth_), ut mihi quidem + uidetur, inepte. (uidetur. inepte _libri_) illud [atque _om. + Par._] etiam ridicule * *, nam mihi quaedam succurrunt: pilum + aiunt militare et uinea, si sit supra quam milites aggerem + instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per E et I + scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea + quae ruri colitur et fistula per I. _cf._ ibid. par.. 59. + + _Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B_ + 2 esse credit _B_ || 3 mille hominum {.}II{.} _B_ || + huce utroque opus mille _B_ huic EI utroque _coni. + Vsener_ || 4 militiam _B_ || pilam in qua _B_ || + 5 quo ipse{*above e: o} tenues si _B_ pila _B_ || + 6 qua iacimus ad{~ee}*. pella ut plenus fiat _B_ || + 8 dilabitur _B_ || 9 liter{e,} praeponi _B totum hoc + fragmentum Vsener correxit, ego p. 91n. erraui_ || + uero minime cum alioqui {*above space: &} non + aliunde in singulari _B_ || 11 plurali _om. B_ || + sonat _B_ || et ***] _add. Vs._ || 12 mitto emisimus + _libri_ || 13 ut _add. B_ || 14 constant _B_ || et + _libri_ + +_45_ Mium et commircium per I antiquis relinquamus, apud +quos aeque et Mircurius per I dicebatur, quod mirandarum +esset rerum inuentor, ut Varro dicit. | item miis per +I, non meis per E ut Terentius: at enim istoc nihil magis +Syre miis nuptiis aduorsum. 5 + + _45._ Vel. Long. p. 2236P.: Namque *mium et commircium* quoque + *per ... Varro dicit*. nostris iam auribus _secus placet_ + (_add. Ritschelius l.s._), scilicet per E, ut et + (_Ritschelius_ et ut _cod._) Mercurius et commercia dicantur. + *item miis ... aduorsum*. + + _Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V_ nam qu{e,} + nimium et commercium _V_ + 1 reliquamus _V_ || 2 mercirius _V_ || 3 ut + _Ritschelius quaest. Varr. p. 29_ et _V_ || + 4 Terentius _Heaut. IIII 3, 21_ + +_46_ Est quaedam littera in F litterae speciem figurata, +quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma +littera habere uidetur. ad huius similitudinem soni nostri +coniunctas uocales digammon appellare uoluerunt, ut est +notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et uocalem 5 +oportuit poni: *wotum *wirgo, quod et Aeolii fecerunt +et antiqui nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat. +hanc litteram Terentius Varro dum uult demonstrare +ita perscribit: VAV. + + _46._ Cassiodori Cornut. p. 2282P. *Est quaedam ... + perscribit: VAV*. Prisc. I 20 p. 15, 1: V loco consonantis + posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud Latinos quam + apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc datur, + quod apud Aeolis habuit olim "*digamma" digamma id est uau, ab + ipsius uoce profectum teste *Varrone* et Didymo, qui id ei + nomen esse ostendunt. _cf._ I 10 p. 11, 5. Quint. XII 10, 29: + Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque dicimus, + etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa + persequitur. _cf._ I 4,7. Scaur, p. 2254P.: Vau littera + omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut ua + ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma, + quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long. + p. 2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma + esse interdum non tantum in his debemus animaduertere, in + quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo + et primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa + hace littera est, _ut_ in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4, + 43 p. 2461P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum + uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro + uocali, nam per V et O scriptae significant pluralem numerum + et casum accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ... + attamen has etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo + V scribite, ut uulua uultus et similia, sicuti sine ulla + dubitatione per V et O, quae sonant ita ut uoluit uoluo + uolutus conuolutus, nam littera V uocalis est sicut AEIO, sed + eadem uicem obtinet consonantis, cuiua potestatis notam + graeci habent "*digamma", nostri uau uocant et illi (alii + _Putsch. Gaisf._) digamma. ea per se scripta non facit + syllabam, anteposita autem uocali facit ut "*wamaxa" + "*weke:bolos" et "*welene:". nos uero, qui non habemus huius + uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una uocalis + pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V + litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam + syllabam: assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et + similia. at cum praeponitur uocali, tunc accipitur pro + consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis, in 'uuido' + enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I + consonans. cf. Diom. p. 422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1 + p. 1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p. 21 Lind. Serg. + p. 1827P. Cledon. p. 1882. Donat. ad Terent. Andr. I 2, 2. + Beda p. 2335. + + _de codd. uide adnot. ad fr. 43_ + 1 speciem _add. m. rec. in mg. B_ || 3 uideatur _A_ || + 6 quae (qua _cod. Bern. 243_) et Aeoli _AB_ || + 7 nostri] non _A om. B_ || 8 terentius usu raro _AB_ || + 9 perscribit _A_ || VAV _Ritschelius l.s. p. 27_ ua _AB_ + +_47_ Non caret quaestione etiam plebs et urbs et Pelops, +quae Varro ita distinguit ut per B et S ea nominatiuo +casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetiuo +reddant ut plebs plebis urbs urbis, ea uero per PS, quae +similiter genetiuo eiusdem numeri in PIS excurrant ut Pelops 5 +Pelopis. + + _47._ Ter. Scaur. p. 2261: Quaesitum est hiemps utrum per PS an + per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin per + MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam + per P et S ea scribantur, quae apud graecos _in_ "Psi" + desinunt. hanc autem non in "Psi" desinere manifestum est ex + eo quod quae illa littera terminantur aut in "pos" ut "Pelops + Pelopos" aut in "bos" desinunt, ut "phleps phlebos", hiems + autem neutram harum syllabarum recipit. item non constat, + obscurum utrum _per_ OB an per OP debeat scribi, nec minus + obseruo obsido, cum in illis B littera euidenter sonum suum + uindicet. *non caret ... Pelops Pelopis*. sed nobis utrumque + per PS uidetur esse scribendum, quoniam ex his "Psi" littera + constet, quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire. + Cassiodori Papirian. p. 2291P. p. 578B Garet.: traps ab eo + quod dicitur trabis et urps per P debent scribi, licet + *Varro* per B scribenda putet, quod in reliquis casibus B + habeant. sed tamen cum "Psi" littera graeca nullo modo + transferri potuerit in usum nostrum et uis eius per P et S + litteras scribatur, necessarium est, ut ubi "Psi" graecum + sonat, apud nos quod uitari non potest per has litteras + scribatur id est P et S, licet in obliquis casibus B habeant, + ut caeleps caelibis, urps urbis, item in aliis ipsam + retineant, ut auceps aucupis. unde apparet in his casibus + mutare nos debere P in B, in quibus se etiam ambae + consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam sequimur + in "Phi", quae ipsa PH constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in + nominatiuo casu P et S, in aliis casibus per P et H + scribitur. Vel. Long. p. 2233: hinc noscuntur etiam + quaestiones interdum quibus noua a ueteribus discernantur + utrum absorbui an absorpsi, _uel_ cum ad hanc disputationem + pertinere non debeat, nisi quod proprium est "orthographias", + utrum per B an per P absorpsi scribi debeat: et aliis + seruanda (sequenda _libri_) B littera _uidetur_, quoniam + sorbere dicimus, aliis P, quoniam quaecumque apud graecos per + "Psi" scribuntur et constat haec littera "Pi" "Sigma", apud + nos per P scribenda. idque (ideoque _libri_) in similibus + seruandum, ut in eo quod est urbs et nupsi et plebs ac + ceteris. p. 2224: ea quae apud nos "Psi" litteram sonant, + putant plerique per P et S scribenda, quoniam et graeci + pronuntiauerunt, [per] litteram "Psi" constare "ek tou pionos + (ek tou p kai tou s" ci. _Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv. + gramm. 103_). sed qui origini uerborum propiores (proniores + _an_ propensiores?) sunt, per B scribunt. Prisc. I 42 + p. 33, 3: huic (S) praeponitur P et loco "Psi" graecae + fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma "Antisigma" + hac figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam + scripturam mutare, quamuis non sine ratione haec quoque + duplex a graecis addita uideatur, nam multo molliorem et + uolubiliorem sonum habet "Psi" quam PS uel BS. hae tamen id + est BS non alias debent poni pro "Psi", hoc est in eadem + syllaba coniunctae, nisi in fine nominatiui, cuius genetiuus + in BIS desinit, ut urbs urbis, caelebs caelibis, Arabs + Arabis. _cf._ Prisc. I 58 p. 43, 9, Cassiodori Valerian. + p. 2289. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2465 _sq._ P. Beda p. 2337P. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 44_ + 1 et non paret _B_ || urbs e pelobs _B_ || + 5 eiusdemmodi _B_ || in ps excurrunt _B_ || pelobs + pelopis _B_ + +_48_ Cretenses Ennius (dixit). + + _48._ Char. p. 124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro II + (_14, 34_): 'Cretum legis', *Cretenses Ennius*, ut Varro + libro I de sermone latino scribit. + + +II + +_49_ Syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae leues, +aliae procerae aliae retorridae, aliae barbarae aliae graeculae, +aliae durae aliae molles. asperae sunt ut trux crux +trans, leues ut lana luna, procerae sunt quae uocalem longam +extremam habent aut paenultimam ut facilitas, retorridae 5 +sunt quae mutam habent extremam ut hic hoc, barbarae +sunt ut gaza, graeculae ut hymnos Zenon, durae ut +ignotus, molles ut aedes. + + _49._ Diom. p. 428, 22: *Syllabae ut ait ... ut aedes*. + + 1 leues _B_ leue sunt _A_ leuae _M_ || 2 procere _A_ + proceres _BM_ || gregulae _BM_ || 4 proceres _ABM_ || + 7 gregulae _M_ || ymnos _A_ ymnus _B_ + +_50_ Delirus placet Varroni, non delerus. non enim, ut +quidam existimant, a Graeco tracta uox est "para to le:rein" +sed est latina a lira id est sulco. itaque sicuti boues +cum se a recto actu operis detorserint delirare dicuntur, +sic qui a recta uia uitae ad prauam declinant, per similitudinem 5 +translationis item delirare existimantur. + + _50._ Vel. Long. p. 2233P.: Nec non et ibi "orthoepeia + orthographia" coniuncta est, ubi quaeritur, foenoris an + foeneris dica_mus_, quoniam nomen inde tractum dicimus + foeneratorem. item facineris non facinoris, quoniam + facinerosum uocamus. sic etiam *delirus placet ... delirare + existimantur*. Caper p. 2248P.: delirare et delerare "apo + tou le:rein". Non. p. 17: Delirare (delerare _codd._) est de + recto decedere. lira est autem fossa recta, quae contra agros + tuendos ducitur et in quam uligo terrae decurrat. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_ + 2 "le:rin" _in mg._ "le:rein"] _V_ || 3 latine sulco + _VP_ latina a lira id est sulco _Ritschelius quaest. + uarr. p. 29_ || existimatur _V_ + +_51_ Interuallum duas L habet, uallum enim ipsum non +aliter scribitur, a quo interuallum. Varro dicit interualla +esse spatia, quae sunt inter capita uallorum id est stipitum +quibus uallum fit, unde cetera quoque spatia dicuntur. + + _51._ Cassiodori Cornut. p. 2284P. p. 576B Garet.: + *Interuallum duas ... spatia dicuntur*. Beda p. 2337P.: + interuallum per duo L scribendum est. + + _de codd. uid. ad fr. 43_ + 1 duas .l.l. habet _AB_ || 3 sunt _B erasum in A_ + +_52_ Narare per unum R scribitur, ut Varroni placet. secutus +est enim etymologiam nominis eius, qua gnarus dicitur, +qui scit et accipit quod loqui debeat. denique compositio +uerbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R +sed per unum scribitur. ideo et naratio unum R habere 5 +debet. + + _52._ Cassiodori Papirian. p. 2290P. p. 578A Garet.: Querella + per duo L scribitur. *narare per ... habere debet*. Vel. + Long. p. 2238: sane in eo quod est narare obseruatum est ut + unum R scriberemus, quoniam uenit a gnaro cui contrarium est + ignarus. Beda p. 2340: naro et naratio per R scribantur. + + 1 scribitur _om. A_ || secutus enim est ethimologiam + _B_ || 3 et accipit _om. B_ || quod loqui] quid + loqui _A_ qui loqui _B_ || 5 narratio _eraso priore_ + r _A_ + +_53_ M. Varro in libro secundo ad Marcellum de latino +sermone aeditumum dici oportere censet, magis quam aedituum, +quod alterum sit recenti nouitate fictum, alterum +antiqua origine incorruptum. + + _53._ Gell. XII 10, 1: Aeditimus uerbum latinum est et uetus, + ea forma dictum qua finitimus et legitimus. pro eo a + plerisque nunc aedituus dicitur noua et commenticia + usurpatione, quasi a tuendis aedibus appellatus. satis hoc + esse potuit admonendi gratia dixisse * * propter agrestes + quosdam et indomitos certatores, qui nisi auctoritatibus + adhibitis non comprimuntur. *M. Varro ... origine + incorruptum*. cf. Varro de l.l. VII 12 p. 298. VIII 61 + p. 437. de re rust. I 2, 1. Fest. Pauli p. 13 M.: aedituus + aedis sacrae tuitor id est curam agens, aeditimus aedis + intimus. Char. p. 75, 18: aeditumus dicitur qui aedem seruat + quasi aedis intimus, dicitur etiam aedituus ab aede tuenda. + _cf._ Placidi gl. in Mai class. auct. III p. 427. Thes. + latin. in Mai class. auct. VIII p. 192. + + _de codd. uid. adn. ad fr. 36_ + 1 marcellium _V_ || 2 editumum _L_ editummum _V_ || + edituum _V_ edit{~u}um _L_ + +_54_ Quae graeci dicunt aenigmata, hoc genus quidam ex +nostris ueteribus scirpos appellauerunt. | quale est: + Semel minusne an bis minus non sat scio, + an utrumque eorum. ut quondam audiui dicier, + Ioui ipsi regi noluit concedere. 5 +hoc qui nolet diutius apud sese quaerere, inueniet quid sit +in M. Varronis de sermone latino ad Marcellum libro secundo. + + _54._ Gell. XII 6: *Quae graeci ... quale est*, quod nuper + inuenimus per hercle antiquum, perquam lepidum tribus + uersibus senaris compositum aenigma, quod reliquimus + inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo + acueremus. uersus tres hi sunt: *semel minus ... libro + secundo*. + + _Gelli codicibus VL accedit B = fragm. Bernense cod. msc. 404 + scriptum anno ae. n. 1173 cf. Hertz l.s. p. 412_ + 1 quae greci _L_ que greci _VB_ || enigmata _VL_ + enicmata _B_ || 2 appallauerunt{*above second a: e} + _L_ || 3 minusne _L_ minusque{*above que: ne} + _B_ minus _V_ || minus non sat scio _Scaliger + Virgilii append. p. 230_ minus non sit sat scio _L_ + minus non sit sed scio _VB_ || 4 an _LVB_ at + _Hertzius_ || eorum ut quondam _VB_ eorum quod _L_ || + audiui ipsi dicier ioui regi _L_ audiui ipsi dicier + ioui regi regi _B_ audiui ipsi.......oui regi + _lacuna sex uel septem litterarum inter_ ipsi _et_ + oui _V_ audiui dicier Ioui ipsi regi _Scaliger_ || + 5 uoluit _V hoc aenigma Barthius aduers. XVI 22 sic + scripsit:_ semel minus? non. bis minus? non. sat + scio. |an utrumque? uerum. ut quondam audiui dicier + _e.q.s._ || 6 nolet _L_ noluit _VB_ || aput _V_ || + quaereret _VB_ || 7 in m. uarronis _LB_ . {)i}n. + uarronis _V_ || mercellum _L_ macellium _V_ + + +III + +_55_ Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere +distantias: longitudinem altitudinem crassitudinem. longitudinem +tempore ac syllabis metimur, nam et quantum +morae enuntiandis uerbis teratur et quanto numero modoque 5 +syllabarum unumquodque sit uerbum, plurimum refert. +altitudinem discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue +deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem +in spiritu est, unde etiam graeci adspirationem "pneuma +dasu" appellant. nam omnes uoces aut aspirando facimus 10 +pinguiores, aut sine spiritu pronuntiando tenuiores. + + _55._ Seru. de accent. 8 p. 526 Endl.: *Scire* autem *oportet + ... pronuntiando tenuiores*. Prisc. de accent. p. 519, 6: uox + corpus esse ostenditur. nam et si corpus non esset, auditus + aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum et + reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine + scilicet latitudine longitudine. habet quippe littera + altitudinem in pronuntiatione, latitudinem in spiritu, + longitudinem in tempore, hoc est et alte et late et longe + auditur. + + _L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex + analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono_ + 3 distantias altitudinem _L_ || 4 quantum ore _L_ || + 6 sit] si _L_ || 7 altitudinem] ab altitudine _L_ || + 8 Crasitudo _L_ || 9 spiratu _corr. in_ spiritu _L_ || + "pneuma dasu" _add. Albertus Zippmann om. L_ || + 10 aspiranda _L_ || 11 pingui res _L_ || aspiratu _L_ + +_56_ H sicut in quaestione est littera sit necne: sic nunquam +dubitatum, an secundo loco a quacunque consonante +poni deberet, quod solus Varro dubitat. uult enim auctoritate +sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem +conferat, et tanto magis hoc tentat persuadere, 5 +quod uocalibus quoque dicat anteponi ut heres, hircus. + + _56._ Cassiodori Cornut. p. 2285P. p. 576B Garet.: *H sicut in + ... heres hircus*. sed Varronem praeterit consonantem ideo + secundo loco H recipere, quia non possit ante _se_ + adspirationem nisi uocalis habere. itaque et ante et post H + littera, cuicumque _uoc_ali adiungatur, consonabit (_sic + corr. Vsener, cum codd. om._ se, _scrib._ uocales, tali, non + sonabit). haec enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante + se aut _codd._) post se habeant H, enuntiationem non + inpediant. Prisc. I 25 p. 19, 12: _PH_ autem ideo non est + translatum ab illis in aliam figuram, quod nec sic cohaeret + huic quomodo mutis, nec si tollatur minuit significationem. + quamuis enim subtracta aspiratione dicam: retor Pyrrus, + intellectus integer manet, non aliter quam si antecedens + uocalibus auferatur, unde ostenditur ex hoc quoque aliqua + esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo quidam + dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an + subiungi. + + _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_ + 1 sic] sit _AB_ || nunquam _A_ || dubitatum ac + secundo _A_ dubitatum est ac secundo _B_ || + consonanti _B_ || 3 debere _AB_ || quia solus _B_ || + 4 quae adspirationem _B_ quae ad adspirationem _A_ || + 5 conferat _edidit Fornerius_ (_Paris. 1588_) + conferet _B_ confert _A_ || temptat _B_ || 6 qu... + uocalibus (quod _corr._) _B_ ut uocalibus _A_ || + {-q}q; _A_ + +_57_ Varroni placet R litteram, si primo loco ponatur, non +adspirari. lector enim ipse, inquit, intellegere debet Rodum, +tamen etsi H non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem. + + _57._ Cassiodori Cornut. p. 2286P. p. 577A Garet.: *Varroni* + enim *placet ... retorem rhetorem*. sed eadem obseruatio non + necessaria est R litterae. sunt enim uerba primo loco R + litteram habentia non minus latina quam graeca. itaque merito + auferemus aut amouebimus adspirationem: Roma regina rapa + Rodus. _cf. Prisciani uerba ad fr. 56. exscripta._ + + 1 placet. h. littera _B_ placet h litera _A_ || si + pro loco _B_ || 2 ipse intelligere debet inquit _A_ || + debet Rhodum _A_ || 3 non _om. A_ || rodum esse _AB_ || + retorem. rethorem _B_ + +_58_ De H littera quaeritur quae se cum his aut inseruit +uocibus aut praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit, +cum elegantiores et ueementer dicant et reprendit +secundum primam positionem. prendo enim dicimus +non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis harena 5 +halicam et haliculam, cum ab alendo possit alica dici, et +aliculam existiment dictam, quod alas nobis iniecta contineat. +hortus quoque non desiderabat aspirationem, quod +ibi herbae oriantur id est nascantur, sed tamen a consuetudine +accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex eodem 10 +loco dictae sunt, et eam differentiam quidam esse +uoluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a mutua +hortatione dicantur. item nonnulli harenam cum aspiratione, +siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat, dicendam +existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur enuntianda. 15 +nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus, +quam propter originem uocis, siquidem, ut testis +est Varro, a sabinis fassana dicitur: et sicut S familiariter +in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur. similiter +ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam 20 +foedi dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam +eosdem aeque fircos uocabant. nam et e contrario, quam +antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque +et cocleam et cocleare sine aspiratione scribemus, +et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit enuntiare. 25 +non enim firmum est catholicum grammaticorum, +quo censent aspirationem consonanti non esse iungendam, +cum et Carthago dicatur et pulcher et Gracchus et Otho +et Bocchus. + + _58._ Vel. Long. p. 2229P.: Et *de H littera ... Otho + Bocchus*. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_ + 1 de hac litera _V_ || cum his] ?? || 3 et reprendit] + In reprendit _V_ || 5 haren{e,} ha:alicam {*above + second a: h} et aliculam _V_ || 7 existimet _V_ || + 11 et tam _V_ || 18 fassana f fasma {*below a: alpha + stacked on .i.} _V_ || 22 fercos f fircos _V_ || + 24 coleam _V_ || 27 censent _P_ || 28 gracchos _V_ || + 29 bocchus _V_ + +_58A_ Peccant qui prehensus cum adspiratione scribunt, cum +eam prima persona non habeat, et similiter uehemens, cum +a ui mentis dicatur. quam quidam putant adiciendam, +quoniam id non aliud putant esse quam altius _mentem uehi +id est_ ferri, cum huic uerbo sine dubitatione adspiretur. 5 +negat Varro etiam Graccho adspirandum, quoniam a gerendo +sit cognominatus, matrem enim eius qui primus Graccus +sit dictus, duodecim mensibus utero eum gessisse. et +pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur, nihilo minus +tamen ratio exili littera C enuntiandum et scribendum 10 +esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini +sermonis naturam media adspiretur. quamuis Santra +a graecis putet esse translatum quasi "polychroun". + + _58A._ Ter. Scaur. p. 2256P.: Similiter *peccant* et qui nucs + et trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item, + *qui prehensus ... quasi "polychroun"*. + + _de cod. uid. adn. ad fr. 44_ + 1 aspiratione _B_ || 2 ueemens _B_ || 4 quoniam {.}i{.} + non _B_ || quam alterius . {*above .: ferri} cum + hoc _B_ || 5 aspiretur _B_ || 6 gr{e.}co {*above e: + ae} aspirandum _B_ || 7 enim eius] enim enim _B_ || + 8 utero eum _Ritschelius quaest. uarr. p. 28_ uterum + _B_ || gessisset _B_ || 9 nihilhominus _B_ || + 10 ratio exhi littere tenuntiandum _B_ || exiliter c + _P_ || 12 aspiretur _B_ || 13 polichrum _B_ + +_58B_ Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro +ait et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum +autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus +utero eum gestauerit, uel a gracilitate corporis ut quidam +uolunt. 5 + + 58B. Char. p. 82, 7: *Graccus et ortus ... quidam uolunt*. + sed consuetudo et Gracchos et hortos cum adspiratione + usurpauit. _de re cf. M. Haupt quaest. Catull. p.78 sq._ + +_58C_ Arena si ab ariditate dicitur non habet aspirationem, +si ab haerendo ut in fabricis uidemus habet. + + _58C._ Seru. ad Verg. Aen. I 172: *Arena*: quaeritur habeat + necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit: *si ab + ariditate ... uidemus habet*. melior tamen est superior + etymologia. + + 1 si] sed _H = cod. Hamburgensis_ || aritutate _corr. + in_ ariditate _H_ aritate _cod. Lips. saec. X_ || + 2 herendo _H_ || ut _suprascr. manu sec. in cod. + Cassellano_ || uidemus _om. cod. Bernens. 363. + suprascr. m. sec. in Cass._ + +_58D_ Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus +consonantibus media intercedat aspiratio, quod minime +rectum antiquis uidebatur. + + _58D._ Char. p. 73, 17: *Pulchrum Varro ... recordationem + doloris*. unde et sepulcrum hodieque manet, quod sit seorsum + a pulcro. + + _58-58D._ Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure exiguntur, + quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue + adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an + in scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius + quidem ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea + ueteres usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant, + diu deinde seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis + et in triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae + chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus + maneant, qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde + durat ad nos usque uehementer et comprehendere et mihi, nam + mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue + scriptores in ueteribus libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6: + uemens ... a mentis ui atque impetu dicitur. cf. Macrob. sat. + VI 8, 18. Vel. Long. p. 2234P.: uoluerunt item alium esse + Cilonem alium Chilonem, et Cilones homines uocari angusti + capitis et oblongi, Chilones uero improbioribus labris + homines a Graeco "para ta cheile:". talis quaestio est circa + cohortes et coortes, ubi diuersam esse significationem + uoluerunt grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines + cooriantur pariter. oriri enim apud antiquos surgere + frequenter significabat, ut apparet in eo quod dicitur: + 'Oriens consul magistrum populi dicat', quod est surgens. at + cohortes militum a mutua cohortatione. nam cortes audimus + quidem uolgo sed barbare dici. de superiore differentia mihi + aliud uidetur, quod cum superius de adspiratione loquerer + ostendi, id quoque illum (_an_ ibi quoque illam?) sibi locum + fecisse, cum alioquin non desideraretur, ut in uehemente et + in reprehenso, cum ueemens et reprensus sine adspiratione + emendatius dicatur. nam tam militum quam rusticorum coortes + sunt, si quidem et milites e rusticis et ex eiusdem regionis + hominibus conscribebantur, ut et agnoscere et tueri inuicem + possint. cf. Cassiodori Vel. Long. p. 2287P. Cassiodori + Cornut. p. 2286P.: uehemens et uemens apud antiquos et apud + Ciceronem lego, aeque prehendo et prendo, hercule et hercle, + nihil et nil. haec obseruare ea tenus poteris consuetudine + potius quam ratione, in his praecipue uerbis, quae + adspirationem habere debent. Fest. Pauli p. 84 M.: foedum + antiqui dicebant pro hoedo, folus pro olere, fostem pro + hoste, fostiam pro hostia. p. 7: alica dicitur quod alit + corpus, p. 102: hortus apud antiquos omnis uilla dicebatur, + quod ibi qui arma capere possint orirentur. Char. p. 103, 21: + harena dicitur quod haereat et arena quod areat, gratius + tamen cum adspiratione sonat. Mar. Vict. I 4, 84 p. 2466P.: + uideo uos saepe et orco et uulcano H litteram relinquere, sed + credo uos antiquitatem sequi. sed cum asperitas uetus illa + paulatim ad elegantioris uitae sermonisque est limam + perpolita, sic uos quoque has uoces sine H secundum + consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora + sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut + brachium cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis + obseruare ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis + praeceptum antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus + litteris oportere, in enuntiando autem quasdam litteras + elidere, in quo ... bis peccatis, quod aliud scribitis et + aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long, p. 2238P.: de + aspiratione ... aliquid iam locuti sumus, repetendum tamen + existimaui sermonem propter eos qui hymnum, item hyacinthum + et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim praeponendam + adspirationem putauerunt, alii tamquam non necessariam + omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua graecorum + numquam non adspirationem in se habet "Upsilon" littera + quotiens inchoat uoces. nam quod ad latina pertinet, in + quibus tale quid (_Vsener pro_ late aliquid) ambigitur, + antiqua consuetudo respicienda est, quibus moris fuit pro hac + adspiratione litteram dicere F. itaque harenam iustius quis + dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et hordeum quia + fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci erant, + et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p. 2249P.: per + detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine + adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam + apud antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram + posuerunt, nos litteram (autem P) H substituimus, ut quod + illi fordeum dicebant nos hordeum, fariolum quem nos + hariolum, similiter faedum quem nos haedum dicimus. p. 2252: + nec minus consonantes (inter se mutuis uicibus in + declinatione funguntur) ut F et H, utraque enim ut flatus + est. quare quem antiqui fircum nos hircum, et quam Falisci + habam nos fabam appellamus, et quem antiqui fariolum nos + hariolum. _cf._ p. 2258. Fest. Pauli p. 43: Chilo dicitur + cognomento a magnitudine labrorum. Cilo sine adspiratione, + cui frons est eminentior ac dextra sinistraque ueluti recisa + uidetur. Char. p. 102, 1: Cilones dicuntur, quorum capita + oblonga et conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex + graeco a labris inprobioribus, quae illi uocant "cheile:", + unde et pisces chilones inprobius labrati. + +_59_ In accentu materia locus et natura prosodiae breuissime +conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur vox +et ea quidem, qua uerba possunt sonare, id est scriptilis. +locus autem syllaba, quoniam haec proprie uerbi pars est, +quae recipit accentum. natura uero prosodiae in eo est, 5 +quod aut sursum est aut deorsum; nam in uocis altitudine +omnino spectatur adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio +uocis enuntientur, prosodia sit nulla. + + _59._ Seru. de accentib. 7 p. 526 Endl.: *In accentu ... sit + nulla*. + + _de cod. uid. adnot. ad fr. 55_ + 1 natura est prosodie _L_ || qua] quae _L_ || + 4 probrie _L_ || 7 omno {*above n: 3 dots} _L_ || + fastigia _corr. in_ fastigio _L_ + +_60_ Quot sint prosodiae dicendum est. + + 1 quod _L_ + +Athenodorus duas esse prosodias putauit, unam inferiorem, +alteram superiorem. flexam autem, nam ita nostra +lingua "perispo:mene:n" uocamus, nihil aliud esse quam +has duas in una syllaba. 5 + + 2 at henodorus _L_ || 4 perispomen _L_ || uocauimus _L_ + +Dionysius autem Aristarchi discipulus, cognomento +Thrax, domo Alexandrinus, qui Rhodi docuit, lyricorum +poetarum longe studiosissimus, tres tradidit quibus nunc +omnes utuntur "bareian oxeian perispo:mene:n". + + 6 dionisius _L_ || aristarci _L_ || 7 trax _L_ || + alexandrios{*above o: u} a qui rodii _L_ || liricorum + _L_ || 9 baria noxian perispomenon _L_ + +Tyrannio uero Amisenus, quem Lucullus Mithridatico 10 +bello captum Lucio Murenae concessit, a quo ille libertate +simul et ciuitate donatus fuit, quattuor scribit esse +prosodias "bareian mese:n oxeian" et "perispo:mene:n". atqui +memoriae proditum est hunc ante alios fuisse pronuntiatione +peritum, quod nequaquam assequi potuisset, nisi tenore 15 +singularum uocum diligentissime perquisito. + + 10 tyrannion uero iamisenus _L_ || lucillus + mitridatico _L_ || 11 captam _corr. in_ captum _L_ || + munere _corr. in_ murene _L_ || concesit _L_ || quo + illo _L_ || 12 fuit] sit _L_ || 13 barian + mesehenoxiant perispomenenat qui _L_ || 14 peritum] + potiorem _L_ || assequi] esse{*above e: a} qui _L_ + +In eadem opinione et Varro fuit, qui in leges suas +redegit accentuum scientiam et doctrinam, isque omnibus +a se propositis euidentissimas affert probationes, ut id quoque +pro media prosodia facit; dicendo ipsam naturam nihil 20 +facere totum, ubi non sit medium. ut enim inter rudem +et eruditum, inter calidum et frigidum, amarum et dulce, +longum et breue sit quiddam medium, quod neutrum est, +sic inter imam summamque uocem esse mediam, ibique +quam quaerimus prosodiam. neminem musicum esse, qui 25 +mediam uocem in cantu ignorauerit, nec quemquam potuisse +dicere in sono chordarum aut uoce tibiarum assaue +uoce cantantium "mese:n" esse, si non in omni uocis natura +esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum +sensus non animaduertat, cum illum, qui in cithara aut tibia 30 +aliquanto uberior est, saepe totum non sentiat meatum. + + 17 qui in _Endl._ quin _L_ || 18 redigit _L corr. + Endl._ || scientia et doctrina _L_ scientiam. + doctrina _Endl._ || isque] eius quae _L_ || + 19 quodque _L_ || 20 prodosia _L_ || dicendo ipsam] + _hic incipit Wasi (cf. supra p. 49) excerptum (=W) + his uerbis: Varro laudatus in Seruii Ms. Cap. de + Accentib. pluribus pro Media Prosodia arguit_, ipsa + in natura nihil totum || 22 amarum et dulce longum + et breue _W_ et amarum dulcem longum et brebem _L_ || + 23 sit] est _LW_ || quoddam _W_ || 25 querimus _L_ || + musicam _L_ || 26 quenquam _W_ || potuisse _L_ + potius esse _W_ || cordarum _L_ || aut uoce quarum + aliaue _L_ alia uoce buccinarum assaue _W_ || + 28 mesen _LW_ || si _W_ si si _L_ ||| 30 illa quae + _LW_ || chitera{*above e: i} aut quia aliquando + _L_ cithara auditur quia aliquanto _W_ || 31 tatum + _corr. in_ totum _L_ tantum _W_ || cum illam, quae + etc., saepe totum non sentiat theatrum _ci. Wachsmuth_ + +Praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit +principium aliarum ut "mese:" in musice initium cantionis, et +omnium rerum initia semper obscura sint. dein quod omne +medium in angustis non uideatur, ut punctum in quamuis 35 +magno orbe, quod uocant "kentron". nullum esse corpus, +ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse, +omnem igitur uocem medium habere. quod enim fuit deorsum +prius in medium succedere quam euolet sursum, et +quod sursum est ante eodem uenire quam deorsum, quare 40 +utriusque compitum medium esse. et multa praeterea latius +in eam rem disputata profert, quae nunc nobis locus +non est iterare. scire enim oportet rationis huius recens +non esse commentum, sed omnium, qui ante Varronem et +Tyrannionem de prosodia aliquid reliquerunt, plurimos et 45 +clarissimos quosque mediae huius fecisse mentionem, quos +omnes sibi fuisse auctores Varro commemorat: grammaticos +Glaucum Samium et Hermocraten Iasium; item philosophum +Theophrastum peripateticum cui diuina facundia +nomen adsciuit, nec non eiusdem sectae Athenodorum, 50 +summi acuminis uirum, qui quandam prosodiam "monotonon" +appellat, quae uidetur non alia esse quam media, licet diuerso +uocabulo. + + 32 preterea _L_ || 33 mese _W_ mesae _L_ || musica + _W_ || 34 omnia initia _W_ || deinde _W_ || 35 in + quamuis _W_ non quamuis _L_ || 36 quod] quem _LW_ || + centron _LW_ || 38 fuit _Weil et Benloew theor. gen. + de l'accent. lat. p. 16_ fluit _LW_ || 39 succendere + _L_ || 40 eodem uenire _Weil et Benloew l.s._ eo + deuenire _LW_ || quare utriusque _L_ quantumuis _W_ || + 41 et multa--14 aliquid reliquerunt] _om. W_ || + 42 disputatam _L_ || locum est iterarae _L_ || + 44 barronem _corr. in_ Varronem _L_ || 45 relinquerunt + _L_ || Haec Varro, qui plurimos _W_ || 46 quoque _L_ || + huius sibi fuisse autores commemorat _W_ || 47 barro + _corr. in_ Varro _L_ || 48 ioseum _L_ || philosofum + theoprastum _L_ || 50 ut henothorum _corr. in_ + athenothorum _L_ || 51 prosodoam _corr. in_ + prosodiam _L_ || monotonon _corr. in_ monotomon _L_ + +Nec desunt, qui prosodias plures esse quam quatuor +putauerint. ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae 55 +propositae sunt sub hisce nominibus: "aneimene:, +mese:, epitetamene:, keklasmene:, antanaklo:mene:, ne:te:". sed +hic quoque non dissentit a nobis. nam cuiuis ex ipsis +nominibus intellectu procliue est tres primas esse simplices +et non alias quam "bareian mese:n oxeian", postremas 60 +autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae +est genere una. hanc enim flecti non uno modo omnes +putauerunt, Eratosthenes ex parte priore acuta in grauem +posteriorem, Theodorus autem aliquando etiam ex graui +in acutiorem excendere. ceterum Varro in utramque partem 65 +moueri arbitratur, neque hoc facile fieri sine media, +eamque acutae coniunctam plerumque esse potius quam +grauem, quod ea propius utramque est, quam illa superior +et inferior inter se.| + + 54 nec desunt _L_ nec deesse monet Seruius _W_ || + prosodosias _L_ || 55 prosodiae sunt _LW_ || + 56 hiisce _W_ || ansimen himesip petamene cecasmen + antanaca homenehc _L_ an simenhimes ip pentamene + cecasmen antanaca homenech _W_ || 58 desentit _L_ || + 60 uariam mesenoxian _L_ || 63 erat ostenes _L_ || + 64 posteriorem _om. W_ || autem _om. W_ || + 65 extendere _W_ || in utramque partem _Weil et + Benloew l.s. p. 14_ in utraque parte _LW_ || + 66 hoc] his _LW_ || 67 acutam plerumque esse putius + quam grabem (_corr. in_ grauem) _L_ acutam plerumque + esse potius quam grauem _W cf. supra p. 55_ + adiunctam _ci. Vsener_ || 68 probrius utraque _L_ || + 69 inter se] _hucusque W_ + +Media, quae inter duas quasi limes est, quod grauioris 70 +quam acutioris similior est, in inferioris potius quam +superioris numerum relegatur. in hoc enim fere doctissimorum +consensus est, acutam plus una uno in uerbo esse +non posse, graues esse complures. + + 71 similior est] similiores _L_ || putius _L_ || + 72 superiorum || 73 uno _om. L_ + +Prosodiam ibi esse dicimus, ubi aut sursum est aut 75 +deorsum. quae demissior est, ea a pluribus "bareia" appellatur +graece, latine uero grauis ideo quod deorsum est, +in sede scilicet ponderum grauiorum. at eam quae sursum +est Glaucus "epitetamene:n", item alius aliter, sed nemo +adhuc leuem uocauit, quamuis id erat graui contrarium, 80 +uerum ea nomen optinet "oxeias" latine acutae, ideo quod +tenuis et omne acutum tenue. inter has est "mese:"; latine +media, quia limes est per quem duae supradictae ultro citroque +commeant. quartae illi coniunctae, quia ceteris +perplexior est, plura sunt uocabula. Ammonius Alexandrinus, 85 +qui Aristarchi scholae successit; "oxybaryn" uocat, +Ephorus autem Cymaeus "perispasin", Dionysius Olumpics +"ditonon", Hermocrates Iasius "symplekton", Epicharmus Syracusius +"keklasmene:n". uerum ea nunc ab omnibus "perispo:mene:" +graece uocatur, apud nos flexa; quoniam primo erecta 90 +rursus in grauem flectitur. + + 75 prosodiant _L_ || 76 quae demisior est quae a _L_ || + "bareia" uaria _L_ || 78 eamque rursum est _L_ || + 79 epitetamenen _L_ || 81 numen _L_ || oxian _L_ || + acuta _L_ || 82 mese _L_ || 84 commeant] commentat + _L_ || quarte _L_ || illi coniungit liquia _L_ + coniunctili, quia _ci. Vsener_ || 85 hammonius + alixondris{*above last i: u} _L_ || 86 aristarci + scollae{*small l inserted before l} _L_ || oxibarin + _L_ || 87 cymeus perispasin _L_ || 88 "ditonon" _ci. + Weil et Benloew l.s. p. 10_ aponon _L_ || sim + plecton _L_ || epicarmus siracusius cetasmenen _L_ || + 89 perespomene _L_ || 90 prima _corr. in_ primo _L_ || + 91 grauem] grebem _L_ + +Acuta exilior et breuior et omni modo minor est, +quam grauis, ut est facile ex musica cognoscere cuius +imago prosodia. nam et in cithara omnique psalterio quo +quaeque chorda acutior eo exilior, et tibia tanto est uoce 95 +acutiore quanto cauo angustiore, adeo ut corniculo aut +"bombukio:" addito grauior reddatur, quod crassior exit in +aera. breuitatem quoque acutae uocis in iisdem organis +animaduertere licebit, siquidem in pulsu chordarum citius +acuta transuolat, grauis autem diutius auribus immoratur. 100 +etiam ipsae chordae, quae crassius sonant, longiores uidentur +quia laxius tenduntur. item in fistula duo calami breuissimi, +qui acutissimae uocis, tibiae quoque acutiores quae +breuiores, et his foramina quam sunt ori proxima et breuioris +aeris motum persentiscunt tam uocem reddunt acutam. 105 +sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae +uelut quaedam "diaste:mata", acuta tenuior est quam +grauis et breuis adeo, ut non longius quam per unam syllabam +quin immo per unum tempus protrahatur, cum grauis +quo uberior et tardior est diutius in uerbo moretur et 110 +iunctim quamuis in multis syllabis residat. quocirca graues +sunt numero plures, pauciores acutae, flexae rarissimae. + + 92 brebior _L_ || 94 chitera _L_ || quoque quae _L_ || + 95 tibia] uita _corr. in_ tiuia _L_ || tanta _corr. + in_ tanto _L_ || 97 "bombukio:" bamborio _L cf. supra + p. 58_ || addita _corr. in_ addito _L_ || + 98 brebitatem _L_ || isdem _L_ || 99 in _om. L._ || + cordarum _L_ || 100 transuolai _L_ || 101 cordae + _L_ || 102 tendentur _corr. in_ tenduntur _L_ || + 103 tiuiae quo acutiores _L_ || 104 sint _corr. in_ + sunt _L_ || 107 "diaste:mata"] istamina _L_ _cf. supra + p. 59_ + +Acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum +sublime fastigata. grauis autem notatur simili uirgula in +eadem parte depresso fastigio, quae notae demonstrant 115 +omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum. +ipsum etiam musicorum docetur diagrammate in quo tropi +pro acumine uocum superiores scribuntur; denique summus +huperlydius quia acutissimus, infimus hypodorius quo +nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est 120 +et ex acuta grauique ficta, notam habet nomini potestatique +respondentem. nam a sinistro cornu surgens arduo +fastigio et sursum molli curuatura dextrouersum flexa +praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae litterae V +efficit et priorem acutam et posteriorem grauem sibi inesse 125 +significat. | + + 114 _an_ in eandem partem depressa a fastigio? || + 115 depressa _L_ || 117 diagrammatae _L_ || + 118 sumus hic per lidius _L_ || 119 quo _corr. in_ + qua _L_ || 121 nominis _L_ || 122 cum surgens _L an_ + a sinistra consurgens? || 123 curuatur adextro uersu + _L_ || 125 efficit et] et _om. L_ + +Ordo in accentibus non adtenditur, uerum uarie, nunc +grauem nunc acutum nonnumquam flexum primo loco +poni dubium non recipit.| + +Longitudo uerborum duabus in rebus est, tempore et 130 +syllabis. tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos. +inter rhythmicos et metricos dissensio nonnulla est, +quod rythmici in uersu longitudinem uocis tempore metiuntur +et huius mensurae modulum faciunt tempus breuissimum +in quo quaecunque syllaba enuntiata sit breuem 135 +uocari. metrici autem uersuum mensuram syllabis conpraehendunt +et huius modulum syllabam breuem arbitrantur, +tempus autem breuissimum intellegi quod enuntiationem +breuissimae syllabae cohaerens adaequauerit. itaque +rhythmici temporibus syllabas, metrici tempora syllabis 140 +finiunt. + + _60._ Seru. de accentib. 17 p. 530 Endl.: *Quot* ergo *sint ... + dicendum est*. quae res eo maiore cum cura tractanda est, + quod nostra ratio ab opinione iam inueterata et omnium fere + animis adfixa discrepat. *Athenodorus duas ... inferior inter + se*. sed hoc mediae prosodiae satis, quo quis sciat esse + quaerendam. ceterum qui hanc ignorant, 'quia sola nouerunt, + quae scholis studuerunt, non sunt culpandi. sed nec + magistros, qui tres solas demonstrant, erroris arguerim, si + modo hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat. + tres prosodias in usu esse scire oportet, *media* autem *quae + ... inesse significat*. mediae uero cuius nunc usus non + habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus + neque fingere possumus. *ordo in accentibus ... non recipit*, + non tamen setius est aliquis (_an_ alius?) prior natura quam + alius, non secus atque in litteris euenit. nobis de accentu + _dicturis non_ longitudo tractanda est, _uerum_ (accentu + longirido tractandum est ue _cod._) altidudo, quae tamen + liquido cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio + habeatur. in eius enim aliqua parte esse debet id quod + altissimum est. denique cum uerbum enuntietur, aliqua in eo + syllaba necessse est summum illud uocis fastigium possideat, + sed quae potissimum sit, ea monstrari non potest, nisi per + temporum syllabarumue numerum, qui proprie longitudinis est, + quapropter etsi metricis uidetur syllabarum naturam * ad + rhythmicos solos pertinere temporum denumerare interualla, + tamen, quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem, + ne quid quod ad discendos accentus pertinet deesse uideatur, + de uerbi longitudine dicendum est, ea sola adtingentes, quae + operi necessaria uidebuntur. *longitudo uerborum ... syllabis + finiunt*. neque enim refert, tempus in syllaba esse an in + tempore syllabam dicamus, dummodo discendi causa concessum + est eam moram qua breuis syllaba dicitur, unum et breuissimum + tempus uocare, qua uero longa profertur, duo tempora + appellare, ipsa cogit natura, cum loquimur. breuem + monochronon, longam dichronon appellamus. duo enim longa + syllaba habet tempora, positionis et naturae, breuis naturae + habet tantum (unum?) modo. Terentius rhythmis scribit + comoedias uel Plautus. Prisc. de accentib. p. 519, 25: + accentus est certa lex et regula ad eleuandam et deprimendam + syllabam uniuscuiusque particulae orationis, qui fit ad + similitudinem elementorum litterarum syllabarumque, qui etiam + tripertito diuiditur, acuto graui circumflexo. acutus namque + accentus ideo inuentus est, quod acuat siue eleuet syllabam; + grauis uero eo, quod deprimat aut deponat. circumflexus ideo + quod deprimat et acuat. Isid. orig. I 17, 1: accentus, qui + graece prosodia est, ex graeco nomen accepit, nam graece + "pros" ad latine, "o:de:" graece latine cantus est ... accentus + autem dictus, quod iuxta cantum sit sicut aduerbium quod + iuxta uerbum est. acutus accentus dictus, quod acuat et + erigat syllabam, grauis quod deprimat et deponat, est enim + contrarius acuto. circumflexus, quia de acuto et graui + constat, incipiens enim ab acuto in grauem desinit, atque ita + dum ascendit et descendit, circumflexus efficitur. acutus + autem et circumflexus similes sunt. nam uterque leuat + syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus, nam semper + deprimit syllabas, cum illi leuent, ut 'unde uenit Titan et + nox ubi sidera condit'. unde hic grauis est, minus enim + sonat, quam acutus et circumflexus. Mar. Vict. I 8, 1 p. 2481 + P.: inter metricos et musicos propter spatia temporum, quae + syllabis conprehenduntur, non parua dissensio est. nam musici + non omnis inter se longas aut breuis pari mensura consistere, + si quidem et breui breuiorem et longa longiorem dicant posse + syllabam fieri, metrici autem prout cuiusque syllabae + longitudo ac breuitas fuerit, ita temporum spatia definiri + neque breui breuiorem, aut longa longiorem, quam natura in + syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri. + + 133 longitudine uocis tempora _L_ || 135 in + quocumque _L_ in quo cum quae _Westphalus fragm. d. + gr. rhythm. p. 42_ || 137 et] ut _L_ || brebem _L_ || + 138 brebissimum _L_ || enuntiationem _Westphalus + l.s. p. 43_ enuntiatione _L_ || 139 brebissimae || + coherens adaequaberit _L_ || 140 rithmihi temporibus + syllabis _L_ + +_60A_ Varro ait ad Marcellum de lingua latina: quattuor +foraminum fuisse _tibias_ apud antiquos. etenim et se ipsum +ait in templo Marsyae uidisse tibias quattuor foraminum. + + _60A._ Acro ad Horat. art. poet. 202: *Varro ait* in tertio + disciplinarum et *ad Marcellum ... foraminum*. quare quaterna + tantum foramina antiquae tibiae habuerunt. alii dicunt non + plus quam tria. Comm. Cruqui ad h. u.: *Varro* in tertio + disciplinarum _et_ ad Marcellum de lingua latina quattuor + foraminum fuisse tibias apud antiquos ait, et se ipsum in + Marsyae templo eas uidisse refert. + + 2 tibias _om. P_ = _cod. Paris. 7975 saec. XI cuius + Alfredus Holderus mecum communicauit lectiones_ || + antiquos. & Nam & si ipsum _P_ || 3 in templo + Marsiae _Paulyus uolg._ in marsiae templo _P_ || + {.}IIII{.} _P_ + +_60B_ Tibia phrygia dextra unum foramen habet, sinistra +duo, quorum unum acutum sonum habet alterum grauem. + + _60B._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 618: Tibiae aut serranae + dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cauernas, aut + Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cauernas + ... ut enim ait Varro: *tibia Phrygia ... alterum grauem*. + + 1 phrigia _cod. Regin. 1674 saec. X_ frigia _cod. + Paris. 7929 saec. X_ + +_61_ In priore uerbo graues prosodiae quae fuerunt manent, +reliquae mutant. + + _61._ Gell. XVIII 12, 1: Id quoque habitum est in oratione + facienda elegantiae genus, ut pro uerbis habentibus patiendi + figuram agentia ponerent ac deinde haec uice inter sese mutua + uerterent ... Varro libris quos ad Marcellum de lingua latina + fecit: *in priore ... reliquae mutant* inquit elegantissime + pro mutantur. + +_62_ Faenerator, sicuti M. Varro in libro tertio de sermone +latino scripsit, a faenore est nominatus. faenus autem dictum +ait a fetu et quasi a fetura quadam pecuniae parientis +atque increscentis. idcirco et M. Catonem et ceteros +aetatis eius feneratorem sine A littera pronuntiasse tradit, 5 +sicuti fetus ipse et fecunditas appellata. + + _62._ Gell. XVI 12, 1: Cloatius Verus in libris, quos + inscripsit uerborum a graecis tractorum, non pauca hercle + dicit curiose et sagaciter conquisita neque non tamen quaedam + futilia et friuola ... in libro quarto 'faenerator' inquit + 'appellatus est quasi "phainerato:r apo tou phainesthai epi to + chre:stoteron", quoniam id genus hominum speciem ostentent + humanitatis et commodi esse uideantur inopibus nummos + desiderantibus' idque dixisse ait Hypsicratem quempiam + grammaticum, cuius libri sane nobiles sunt super his, quae a + graecis accepta sunt. sine hoc autem ipse Cloatius siue + nescio quis alius nebulo effutiuit, nihil potest dici + insulsius. *faenerator* enim *sicuti ... fecunditas + appellata*. Non. p. 54: faenus ab eo dictum est, quod + pecuniam pariat increscenti tempore quasi fetus aut fetura. + nam et graece "tokos" dicitur "apo tou tiktein", quod est + parere. *Varro* libro III de latino sermone: foenus autem + dictum a foetu, et quasi foetura quadam (foeturam quandam + _W_) pecuniae. nam et Catonem et ceteros antiquiores sine A + littera faenus pronuntiasse contendit, ut fetus et + fecunditas. _cf._ Varr. de l.l. VII 96 p. 373. Fest. Pauli + p. 86: fenus et feneratores et lex de credita pecunia + fenebris a fetu dicta, quod crediti nummi alios pariant ut + apud graecos eadem res "tokos" dicitur. cf. p. 94: fenus. + + _de codd. uid. adnot. ad fr. 36_ + 1 fenerator _LV_ || sicuti _V_ uti _L_ || tercio _L_ || + 11 latine _L_ || foenore _L_ fenore _V_ || est _V_ + esse _L_ || f{e,}nus _L_ fenus _V_ || 3 ait _om. L_ + || ad f{e,}tu _L_ || pecuni{e,} _L_ pecunie _V_ || + 4 et in catoneinne ceteros _L_ || 5 etatis _V_ || + sine A] A _om. V_ || pronunciasse _L_ || + f{e,}cunditas _L_ + +_63_ Vtrumque mulieres et epicrocum uiri quoque habitarunt. + + _63._ Non. p. 318: Habitare est inhabitare habere uti. Varro + _de_ sermone latino libro III: *utrumque ... habitarunt*. + + +IIII + +_64*_ Rhythmus est pedum temporumque iunctura uelox +diuisa in arsin et thesin, uel tempus quo syllabas metimur. +latine numerus dicitur. + + _64*._ Mar. Vict. I 10, 1 p. 2484P.: Rhythmi origo de arsi et + thesi manare dinoscitur. nam *rhythmus est ... numerus + dicitur*. Diom. p. 473, 21: rhythmus est pedum temporumque + iunctura cum leuitate sine modo. Augustin. de musica III 1, + 2. I p. 581 ed. congr. S. Mauri: quoniam oportet distingui + etiam uocabulis ea quae re ab se distincta sunt, scias illud + superius genus copulationis rhythmum a graecis, hoc autem + alterum metrum uocari, latine autem dici possent illud + numerus, hoc mensio uel mensura. sed quoniam haec apud nos + nomina late patent et cauendum est, ne ambigue loquamur, + commodius utimur graecis. uides tamen ut opinor, quam recte + utrumque nomen his rebus sit impositum, nam quoniam illud + pedibus certis prouoluitur peccaturque in eo si pedes dissoni + misceantur, recte appellatus est rhythmus id est numerus, sed + quia ipsa prouolutio non habet modum, nec statutum est in + quoto pede finis aliquis emineat, propter nullam mensuram + continuationis non debuit metrum uocari. hoc autem utrumque + habet, nam et certis pedibus currit et certo terminatur modo. + itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam + rhythmus est propter pedum rationabilem connexionem. quocirca + omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. de + ord. II 14, 40. I p. 417: quod autem non esset certo fine + moderatum, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus + curreret, rhythmi nomine notauit (ratio), qui latine nihil + aliud quam numerus dici potuit. _cf._ Atil. Fortun. + p. 2689P. 337 G. Isidor. orig. I 38, 3: uersui adhaeret + rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen + rationaliter ordinatis pedibus currit, qui latine nihil aliud + quam numerus dicitur. Quint. VIIII 4, 55: rhythmi neque finem + habent certum nec ullam in contextu uarietatem, sed qua + coeperunt sublatione ac positione ad finem usque decurrunt. + + 2 arsi et thesi _P_ + +_65*_ Metrum est compositio pedum ad certum finem deducta +uel rhythmus modis finitus. + + _65*._ Mar. Vict. I 12, 1 p. 2493P.: *Metrum ... deducta* seu + dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata, *uel ... + finitus*. Diom. p. 474, 2: metrum est conpositio pedum ordine + statuto decurrens modum positionis sublationisque conseruans. + _cf. Augustini uerba ad fr. 64*._ Isidor. orig. I 38, 1: + metra uocata, quia certis pedum mensuris atque spatiis + terminantur. neque ultra dimensionem temporum constitutam + procedunt. mensura enim graece "metron" dicitur. _cf. Atil. + Fortun. l.s.s._ + +_66_ Alienum pedem metra nisi recipiant modus non facile +finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro +dicit inter rhythmum, qui latine numerus uocatur, et metrum +hoc interesse quod inter materiam et regulam. + + _66._ Diom. p. 512, 37: *alienum* autem *pedem ... et regulam*. + Mar. Vict. I 10, 3 p. 2484P.: differt rhythmus a metro, quod + metrum in uerbis, rhythmus in modulatione ac motu corporis + sit, et quod metrum pedum sit quaedam compositio, rhythmus + autem temporum inter se ordo quidam, et quod metrum certo + numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus autem + numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474, 5: distat + metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero + syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac + clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque + congruentia in (_sic B_) infinitum multiplicatur ac profluit. + Char. p. 289, 15: nihil est inter rhythmon et metron nisi + quod rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos + clausus. Augustin. de mus. V 1, 1. I p. 617 ed. congr. + S. Mauri: interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum + aliquid, ut omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus + metrum sit. omnis enim legitima pedum connexio numerosa est, + quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo + potest, id est non esse rhythmus. sed quoniam non est idem, + quamuis legitimis pedibus nullo tamen certo fine prouolui, et + item legitimis progredi pedibus sed certo fine coerceri, haec + duo genera etiam uocabulis discernenda erant, ut illud + superius rhythmus tantum proprio iam nomine, hoc autem + alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur. _cf._ Atil. + Fortum. p. 337 G. p. 2689P. Quint. VIIII 4, 50. + + 1 recipiantur _M_ || modos _B_ + +_67_ Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod +clauderent sententiam, ut apud Attium: 'an haec iam obliti +sunt Bruges?' nonnumquam ab his initium fit; ut apud +Caecilium: 'di boni quid hoc?', apud Terentium: 'discrucior +animi'. 5 + + _67._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 379 G.: Varro in + VII (in septimo _A_ VII _B_): *clausulas quoque ... + discrucior animi*. idem Varro in eodem libro VII de lingua + latina ad Marcellum sic dicit e.q.s. (_fr. 73_). Mar. Vict. + I 17, I p. 2503P.: nunc de metrorum prout uersus processerit + praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam metrica + lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam + exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede + uel dipodia sit terminatum. hano graeci "katale:xin" uocant, + id est cum legitimum metrum in syzygia simplicem pedem, in + monopodia uero, id est in simplici pede syllabam perdit. + II 3, 38 p. 2524P.: quod uero ad clausulas id est minuscala + cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum membra + pro clausulis poni possunt et (_scr._ set) solent in canticis + magis quam _in_ diuerbiis, quae ex trimetro magis subsistunt, + collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et Afranium. + nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his + separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. _exscripsit + Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708P. 381 G._ + cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula, quam graeci "epo:don" uocant, + a breui conclusione est appellata. + + _A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc. + p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X_ + 2 haec iam haec _deleto altero_ haec _A_ || + 3 Bruges _Ritschelius quaest uarr. p. 34_ Phryges + _A_ phyres _B_ || nonnunquam _B_ || 4 cecilium _B_ || + dei _A_ dei{.} (_i ab altera manu in loco eraso scr._) + _B_ || Terentium] _Ad. IIII 4, 1_ || discrutior _B_ + +_68*_ Consideranda praeterea in metris cola quae latine +membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur, +| quorum differentia talis est. colon est membrum +quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel +pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus 5 +erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea +qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa +ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur, +in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione +circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium 10 +uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium] +ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum +uel sacrorum trieteris. ita et in poematis, quando non +uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis +uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam 15 +ad ordinem suum recurrit, "periodos" dicitur _circuitus_ +omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae +modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit +autem ex commatis colis et uersibus. + + _68*._ Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497P.: *Consideranda praeterea + ... proprie dicitur*, id est extrema et exigua pars in + metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur, + nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur, + constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum + decametrum porrigetur, *quorum differentia ... pedis est*. + erunt itaque cola particulae solutorum metrorum, ut 'arma + uirumque cano'. omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo + cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his + quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi + differentia, ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et + hemistichium dicitur, colon autem et comma intra dimetrum. + erit itaque colon cum integrae fuerint syzygiae, comma uero + cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt, quaecumque + circa iuncturas aut artus porrecta sunt in longitudinem + membra, unde Euripides '"kai ko:la ko:lois tetrapoun + mime:somai"', brachia scilicet et femina. * unde dictum + "melos" (_libri_ unde dictum "melos" brachia sc. et fem.) + * nec in metro *. apud quosdam haec communiter "mele:" + appellantur, quae nos carmina interpretamur et membra, quia + (quae _P_) "mele:" graeci diuisa membrorum uocant. *partes + ergo ... et uersibus*. Aphthon. p. 241 G.: constat "melos" + colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra + pedum compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt + itaque cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum + integrae fuerint syzygiae, comma uero cum imperfecta est. + omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo cola diuiditur, + abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1 + p. 2508P.: incisiones uersuum, quas graeci "tomas" uocant, + ante omnia in hexametro heroo necessario obseruandae sunt. + omnis enim uersus in duo cola formandus est, qui herous + hexameter merito nuncupabitur, si conpetenti diuisionum + ratione dirimatur. + + _totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit; + quae nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod. + Parisinus 7539 (membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi_ || + 2 quod] quae _P_ || 5 cum ex ea _P_ || 6 disoluitur + _P_ || efficit _P_ || 9 cedatur _P_ * nam] _ex. gr. + poteris_ consideranda nunc || quae] qui _P_ || + 11 complurum _P_ || abdissimilium _P_ || + 12 temporibus _P_ || 13 trieterici, uel in _P corr. + Vsener_ || 14 uno _om. P_ || 15 _an_ omne + _delendum?_ || 16 _num_ ad exordium suum? || + decurrit. "Periodos" dicitur omnis _P_ || + 17 exametri _P_ || unde--sunt] _uncis inclusit + Vsener_ || 19 commate _P_ + +_69_ Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae +per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. +incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum +in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur, +in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum 5 +uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt; +quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen +est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros, +octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel +haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione 10 +graecorum. + + 2 ac rhythmos] arythmos _P_ || 3 exametrum _infra + quoque P_ || 5 dipodian _P_ || 7 sua cuique _P_ || + 8 quodsi _Vsener_ quos _P_ || simplicum _P_ || + 10 appellatione habebitur _P corr. Vsener_ + +Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est +a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis +enim temporibus, sicut quidam asserunt, sic soliti erant +scribere ut cum a sinista parto initium facere coepissent 15 +et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra +parte inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem +ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc autem +genus scripturae dicebant "boustrophe:don" a boum uersatione, +unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, 20 +uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis +autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram +desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter +dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud +epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu 25 +et apocope praecepta est, + id est subtractio syllabae syllabarumue +[cuiuslibet _partis_ orationis] metro cogente facta, +quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra +parte orationis accipietur, ut 'indo sua do' id est in sua +domo. *item:* 'ac famul infimus esset' pro famulo. similiter 30 +'proras detondete et despoliate guberna' id est gubernacula. +| uersus autem distat a metro, quod in uersu statim +auditur et metrum, in metro autem non statim uersus. + + _69._ Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498P.: *Versus est ... + significatione graecorum*. [uersus herous hexameter epos + dicatur]. *apud nos ... necessitate diuiduntur*, ut apud + Vergilium (_georg. Ill 381_) 'septem subiecta trioni'. *pari + ratione ... gubernacula*, sicut diximus metri necessitate. + *uersus autem ... statim uersus*. Diom. p. 506, 15: uersuum + genera praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut + trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri. + Augustin. de ord. II 40. I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne + longius pedum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset + sustinere, modum statuit (ratio) unde reuerteretur et ab eo + ipso uersum uocauit. _cf._ Augustin. de mus. V 3, 4, I + p. 619. Isidor. orig. I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod + pedibus in ordine suo dispositis, certo fine moderantur per + articulos, qui caesa et membra nominantur. qui ne longius + prouoluerentur, quam iudicium posset sustinere, modum statuit + ratio. unde reuerteretur, et ab eo ipso uersus uocatus, quod + reuertatur. VI 14, 7: uersus autem uocati uolgo, quia sic + scribebant antiqui sicut aratur terra. a sinistra enim ad + dextram primum deducebant stilum, deinde conuertebantur ab + inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et hodie rustici + uersus uocant. + + 19 Bostrophen _P_ || 23 quae] qui _P_ || 24 quae] + qui _P_ || 27 partis _om. P_ || 29 _cf. Ennius + annal. 563 Vahl._ suam _Charisius ceterique_ || + 30 _Ennius ann. 317 Vahl._ || a famul _P_ || + 31 _Lucilius sat. XX fr. 10 Dous._ detendite et + spoliate _P_ despoliate et detundite _Nonius p. 490_ + +_70*_ Qui uersus facit "para to poiein" dictus est "poie:te:s", +latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat. +uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti +species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam +poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo 5 +clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem +ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri. + + _70*._ Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499P.: *Qui uersus ... Ilias + Homeri* et Aeneis Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est + fictae ueraeue narrationis congruenti rhythmo ac pede + conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque + accommodata. distat autem poetica a poemate et poesi, quod + poetica ars ipsa intellegitur, poema autem pars operis ut + tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis effecti + ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII 7, 3: uates a ui + mentis appellatos *Varro* auctor est uel a uiendis + carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et proinde + poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia + dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo + commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere + antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad + Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex + ut Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui + mentis appellates *Varro* auctor est. Non. p. 428: poesis et + poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum, + poema inuentio parua quae paucis uerbis (_an_ uersibus?) + expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... *Varro* + Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura + modice in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon + epigrammation uocant poema. poesis est perpetuum argumentum + ex rhythmis. _cf._ Varr. de l.l. VII 36 p. 323. Sueton. + fr. 2 Reiff. + + 1 "to" _om. P_|| 2 quod] qui _P_ || 4 uiti _P_ || + 5 uno _add. O. Iahn_ || 7 est] id est _P_ + +_71_ Mensuram esse in fabulis [hoc est "metron"] Terentii et +Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi: +Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus. + + _71._ Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G. p. 2713P.: + *Mensuram esse ... Victorinus* Caesius Bassus Terentianus + Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus Quintilianus + Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius Probus + Plinius Euantius (_sic BC_) Sacerdos qui et Donatus Iuba. + Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis scribit + comoedias uel Plautus. + + _codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad fr. 67) accedit + hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C_ + 2 et ceterorum _B_ + +_72_ Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus. +sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta +syllaba et factum tale: 'omni potente parente meo'. huic +si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos +prior pars hexametri recipere consueuit. 5 + + _72._ Diom. p. 515, 14: *Trimeter herous ... recipere + consueuit*. + + 1 Dimeter _ABM_ || heroious ex superiore iambico fit + ut _Buschius_ _et, nisi quod_ hexametro _pro_ + iambico _cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius + quaest. uarr. p. 35. lacunam indicauit Keilius cui + intercidisse uidentur quaedam quibus trimetrum + heroum ex superiore parte hexametri in epodis + coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit + Diom. p. 502, 3_ + +_73_ At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis +fiet comicus quadratus, ut hic: 'heri aliquot adulescentuli +coimus in Piraeo'. + + _73._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 380 G.: idem + Varro in eodem libro VII (in eodem septimo _A_ eodem VII _B_) + de lingua latina ad Marcellum sic dixit: *at in ... in + Piraeo*. Diom. p. 515, 3: septenarium uersum *Varro* fieri + dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et + fit tale 'quid immerentibus noces quid inuides amicis?' + similis in Terentio (_Hecyr. III 2, 14_) uersus est 'nam si + remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto saepius + tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G. p. 2706P.: Diomedes sic: + 'septenarium uersum *Varro* fieri dicit hoc modo, cum ad + iambicum trisyllabus pes additur et fit tale 'quid + inmerentibus noces, quid inuides amicis?'. similiter in + Terentio uersus est 'nam si remittent quippiam Philumenae + dolores'. et in Plauto saepius tales reperiuntur' ... + (_fr. 74_) ... Charisius sic 'septenarium uersum fieri dicit + *Varro* hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur, ut + praefatum est, et fit tale 'quid inmerentibus noces, quid + inuides amicis?' similis in Terentio uersus est: 'nam si + remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto sac pius + tales reperiuntur. (et fit--reperiuntur _A om. B_). + + _de codd. uid. adn. ad fr. 67_ + 1 at _A_ aut _B_ || 2 fiat _AB_ || heri (h _in + rasura_) B _Terent. Eun. III 4, 1_ || aliquod _AB_ + +_74_ Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I +transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum +senarium et similes, si pro longa breuem habebunt +extremam, ut in hoc: 'amicus summus meus et popularis +Geta'. 5 + + _74._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706P. 378 G.: Varro de + lingua latina ad Marcellum sic: *quare in ... popularis Geta*. + + 1 notam {.}I{.} transuersam _A_ notam et transuersum + _corr. alt. m. in_ notam I tranuersam _B_ || + 2 sillabas _A_ || uorsum _B_ || 4 amicus] _Terent. + Phorm. I 1, 1_ || meus _sup. lineam B_ + +_75_ Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes +iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: 'pater +meus dicens docendo qui docet dicit docens'. + + _75._ Diom. p. 515, 9: *Octonarius est ... dicit docens*. tolle + hinc primos duos iambos et erit tale quale illud est: 'ibis + Liburnis inter alta nauium' (_Horat. epod. I 1_). + + 2 proponuntur _ABM_ || 3 dicens _priore loco a_ docens _ABM_ + +_76_ Ex iambico nouum carmen refert Varro cuius exemplum +est tale: 'pedem rhythmumque finit'. si addas hic +quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis +sic: 'pedem rhythmumque finit [alta nauium]' potest hoc +comma tale esse, quale illud: 'Philumenae dolores', quod 5 +est ex iambico septenario. + + _76._ Diom. p. 518, 14: *Ex iambico ... iambico septenario*. et + illud hinc est comma, quod Arbiter fecit tale: 'anus recocta + uino | trementibus labellis'. + + 1 Ex _om. ABM_ || iambico] iambionicum _Lachmannus in + Lucr. p. 276_ || 5 phylumenae _BM Terent. Hec. + III 2, 14_ + +_77_ Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: 'ex litoribus +properantes nauibus recedunt'. + + _77._ Diom. p. 515, 19: *Archilochium Varro ... recedunt*. hic + superius comma quod est tale ['ex litoribus properantes' + simile est illi quod est tale]: 'Troiae qui primus ab oris', + inferius comma, quod est tale 'nauibus recedunt' simile est + illi quod est tale 'machinae carinas'. + +_78_ Latine (scripserunt) de numeris hi: Cicero Victorinus +Eusebius Terentianus Varro Probus. + + _78._ Rufin. de metr. orat. p. 2720P. 398 G.: Victorinus multa + dicit de compositione et numeris et pedibus oratoriis. ut + Cicero (_in Oratore_) dicit, isti scripserunt apud graecos + Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates Theodectes + Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus [Hieronymus]. + *latine de numeris ... Probus* Charisius Diomedes + Quintilianus Donatas Victor Seruius. + + 1 hiccecero {*above first e: i} _B_ + + +V + +_79_ Prosa est producta oratio a lege metri soluta. prosum +enim antiqui productum dicebant et rectum, unde ait +Varro, apud Plautum 'prosis lectis' significari rectis. unde +etiam quae non est perflexa numero sed recta prosa oratio 5 +dicitur, in rectum producendo. | praeterea tam apud +graecos quam apud latinos longe antiquiorem curam fuisse +carminum quam prosae. omnia enim prius uersibus condebantur, +prosae autem studium sero uiguit. primus apud +graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud 10 +romanos autem Appius Caecus aduersus Pyrrhum solutam +orationem primus exercuit. iam exin ceteri prosae eloquentia +contenderunt. + + _79._ Isidor. orig. I 37, 1: *Prosa est ... rectum producendo*. + alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, uel ab eo + quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino + praefinito. *praeterea tam ... eloquentia contenderunt.* + + _Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos: + A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95 + saec. XII uel XIII_ + 2 producta _sup. lin. add. ab alt. manu in A_ || + 4 uaro _A_ || letis {*above e: c} _D_ || + significare _BD_ || 5 perflexa _AB_ per.lexa + {*above .: p} _C_ perplexa _D_ || 6 producenda + _D_ || preterea _D_ || 7 grecos _A_ || aput latinos + _A_ || longe _ab alt. m. add. C_ || 8 pros{e,} _AB + prose C_ || {~p}rius _C_ || condebatur {*above at: n} + _C_ || 9 prose _C_ || prim; _A_ || grecos _AD_ || + 10 ferecides _ABCD_ || syrus _AD_ sirus _BC_ || + oration~ _B_ || _recte iudicauit Vsener quae uolgo + leguntur cap. 38, 12 quondam uerbis nostris adscripta + fuisse, praue relata ad par. 11_ 'ante Pherecydem'; + _sunt autem haec:_ hoc (hunc _AB_) apud graecos Hecataeus + Milesius (achatesius milesius _A_ acatesius melesius _B_ + acathes milesius _ras. trium litterarum post_ acathes + _D_) fertur primus conposuisse uel ut alii putant + Phercydes Syrus (ferecides sirus _ABD_). _de C tacet + Vsener_ || apius _C_ || caecus _A_ cecus _CD_ c&us _B_ || + pirrum _ABCD_ || 12 prius {*above u: M} _M alt. m. + add. A_ prius _C_ || exhinc & caeteri _A_ exhinc & ceteri + _BCD_ || pose {*above po: r} aeloquentia condiderunt _C_ + +_80_ Et in carmine et in soluta oratione genera dicendi +sunt tria probabilia, quae graeci "charakte:ras" uocant nominaque +eis fecerunt "hadron ischnon meson". nos quoque quem +primum posuimus uberem uocamus, secundum gracilem, +tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitude est, 5 +gracili uenustas et subtilitas, medius in confinio est utriusque +modi particeps. + + _R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf. + Hertz ber. d. berlin. acad. 1847 p. 411) + 1 quem ipse contuli_ in soluta] in _om. R_ || + 2 pabilia (_corr. ex_ babilia) eis fecerunt tria u~ + nos primum uberem uocamus _om. reliquis R_ || + 5 atq: atq: _R_ + +His singulis orationis uirtutibus uitia agnata sunt pari +numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis +ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt 10 +pro uberibus, squalentes et ieiuni dici pro gracilibus, incerti +et ambigui pro mediocribus. uera autem et propria +huiuscemodi formarum exempla in latina lingua M. Varro +esse dicit ubertatis Pacuuium, + gracilitatis Lucilium, mediocritatis +Terentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus 15 +tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum +in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, mixtum +moderatumque in Nestore. + + 8 uicia _R_ || 10 emenciuntur _R_ || 12 propria] pa + {*above p: i} _R_ + +Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus +philosophis quos Athenienses Romam ad senatum legauerant 20 +impetratum, uti multam remitteret, quam fecerat +is propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere +quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia; +Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum +quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore, 25 +sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia +magno conuentu hominum dissertauerunt. tum admirationi +fuisse aiunt Rutilius et Polybius philosophorum trium sui +cuiusque generis facundiam. uiolenta, inquiunt, et rapida +Carneades dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Diogenes 30 +et sobria. + + _80._ _Gell._ VI 14, 1: *Et in carmine ... et sobria*. + unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque + ornatur fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit + praestigiosum. Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos + Athenienses quondam ad senatum legauerant impetratum uti + multam remitteret, quam ciuitati eorum fecerat propter Oropi + uastationem. ea multa fuerat talentum fere quingentum. erant + isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes stoicus, + Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque + ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu + hominum dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades + uiolenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta + Diogenes et sobria. sed in senatum introducti interprete usi + sunt C. Acilio senatore. + + 20 filosophis _R_ || atenienses _R_ || senatum + populi legrauerunt imperatum _R_ || 21 remitterent + _R_ || fecerant _R_ || 22 uastacionem _R_ || + 25 cecilio _R_ || 27 disseritauerunt _R_ || + admiracioni _R_ || 28 polibius _R_ || 29 rapida + capida _del._ capida _R_ || 30 terecia _R_ || + modesdiogenes {*above di: ta} _R_ + +_81_ "E:the:" ut ait Varro de latino sermone libro V, * * nullis +aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae. +"pathe:" uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt. + + 1 _lacunam signauit O. Iahn_ || nullis aliis + _Ritschelius parergon plaut. I p. 194_ nullus ali + _N_ || 2 atte pathe _N_ + +'Egone illam? quae illum? quae me? quae non? sine +modo, mori me malim. sentiet qui uir siem': praecise, +inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis 5 +cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti +animi causa uocitamus. 'tu me homo adigis ad insaniam' +irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta +particula. 'tun consulis quicquam'? et haec irascentis +oratio est. 'tremo horreoque postquam aspexi hanc' 10 +adfectus ob amorem. 'heus heus pater, heus Hector' a +dolore mentis adfectus. 'mane mane, porro ut audias' cupiditatis +adfectus est. + + _81._ Char. p. 241, 27: *"E:the:" ut ait ... adfectus est*. _cf._ + Isidor. orig. II 14. + + 4 egone] _Ter. Eun. I 1, 20_ || illam quae] illamq: + _N_ || 6 praecis{e,} _N_ || 8 tu me] _Terent. + Ad. I 2, 31_ || 10 tun] _Ter. Ad, I 2, 47_ || + 11 tremo] _Ter. Eun. I 2, 4_ || 12 adolere _N_|| + 13 adfectae _N et edit._ + +_82_ Id praesente legatis omnibus exercitui pronuntiat. + + _82._ Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: _Nescio quid profecto + absente nobis turbatumst domi_: aut subdistinguendum est et + subaudiendum 'me' aut "archaismos" figura est 'absente nobis' + pro nobis absentibus. Pomponius: 'sine ergo istuc praesente + amicis inter cenam'. Varro ad Marcellum (Varro Marcello + _codd. omnes_ Varro in Marcellum _uolg._): *id praesente ... + pronuntiat.* + + 1 exercitu _codd. ut Schopenius mecum communicauit: + num seruandum coll. Prisciano VII p. 363, 6?_ + +_83_ Later lutum iugmentatum. + + _83._ Char. p. 135. 17: Later an lateris? et huic nominatiuum + singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram + deponat. Varro de sermone latino V: *later ... iugmentatum.* + + 1 iugmenta _N_ + +_84_ Auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur +qui excastratus est. + + _84._ Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) "to kalon + pephilamene:", uerba hercle non translaticia, sed cuiusdam + natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit et cetera uertit non + infestiuiter (_Theocr. III 3 sq. Verg. buc. III 64 sq._), + nisi quod caprum dixit quem Theocritus "enorchan" appellauit. + *auctore* enim *M. Varrone ... excastratus* est. cf. Varr. de + l.l. V 97 p. 99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p. 48: + Caprae. + + _de codd. VB uid. adnot. ad fr. 36. 54_ + 1 M. Varrone] {.}H{.} Varrone _V_ Varrone _B_ + +_85_ Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus. + + _85._ Char. p. 103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de sermone + latino *iterum* ait *ex ... fit capus*. Beda qui uoc. de + orthogr. p. 2780P.: capo nunc, sed *Varro* de sermone latino + ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus. _cf._ Varro rer. + rust. II 7, 15. + +_86_ Poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, +petere uero est cum aliquid humiliter et precibus +postulamus. + + _86._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: *Poscere est* secundum + Varronem *quotiens ... postulamus*. + + 1 quoties _cod. Regin. 1674 saec. X_ || precibus + _cod. Paris. 7929 saec. X_ cum precibus _Regin._ + +_87_ Domi suae. + + _87._ Char. p. 126, 22: *Domi suae* Varro de sermone latino + libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen + adest. Cato de multa contra L. Furium 'domi meae saepe fuit' + et est genetiuus. + +_88_ Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur, +in consuetudine est, mutue uero ut docte scribendum +putat. + + _88._ Char. p. 205, 15: *Mutuo ut ... scribendum putat*. nec + non et illi qui de differentiis scribunt. + + 2 consuetudine] cognomine _N_ || mutue _N_ || docte + sic putant _N_ + +_89_ Coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus. + + _89._ Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut + 'coram uiro', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam + omnibus'. Varro: *coram ... absentibus*. sane coram quidam + aduerbium putant, quia non subsequitur casus. quidam + praepositionem loquentis, non casibus seruientem. Suet. + p. 286 Reiff.: palam omnium praesentiam notat, coram personam + accipere desiderat. Isidor. diff. uerb. 91: inter coram et + palam: coram ad personam refertur, dicimus enim coram illo, + palam autem personae caret, quia id ipsum significat quod + omnes sciunt. ergo coram ad personam certam refertur, palam + ad omnes. _cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17._ + + 1 presentibus _cod. Cassellanus, in ceteris Varronis + uerba desunt_ + +_90_ Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos +ait Varro. + + _90._ Char. p. 111, 23: *Quando ... Varro*, sed et alii faciunt + nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (_III 3, 23_) ita + ait 'non habeo. at tu quando habebis, tum dato'. uitium tamen + esse non dubium est. _cf._ Fest. p. 258a. quando. + + 1-2 formianus et fundanius ait ut uarro _N_ + + * * * * * + + + DE GRAMMATICA + + +_91_ Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura +dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis +oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius praecipua +officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere +probare. 5 + + _91._ Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541P.: *Vt Varroni ... + intellegere probare.* Diom. p. 426, 18: tota grammatica + consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et + historiarum prompta expositione et in recte loquendi + scribendique ratione. _cf._ Seru. in Donat. p. 512 Endl. + Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum (_grammatica + loquitur_) tunc fuerat docte scribere legereque. nuno etiam + illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque, + Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937P.: grammatica est scientia + interpretandi poetas et recte loquendi scribendique ratio, + dicta "apo to:n grammato:n" [id est ab his litteris] unde + incipere debet. + +_92_ Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio +peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque +discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo +rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur. +ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa 5 +est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum +et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia, +quam Varro litterationem uocat; [Graece autem +quomodo appelletur non in praesentia recolo]. | +Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso 10 +nomine profiteri se litteras clamat, + unde etiam latine litteratura +dicitur, factum est, ut quicquid dignum memoria +litteris mandaretur ad eam necessario pertineret. + + _92._ Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr. + S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod + ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia + naturali quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum + quibus illi erat ratio ipsa communis nec homini homo + firmissime sociari posset nisi colloquerentur atque ita sibi + mentes suas cogitationesque quasi refunderent, uidit esse + imponenda rebus uocabula id est significantes quosdam sonos, + ut quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi + copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed *audiri + absentium ... praesentia recolo.* progressa deinde ratio + animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos + litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu, + quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione + defluerent, alios diuerso pressu oris tenere tamen aliquem + sonum, extremos autem qui nisi adiunctis sibi primis erumpere + non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt + uocales semiuocales et mutas nominauit. deinde syllabas + notauit, deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt, + omnisque illorum motus integritas iunctura perite + subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et + dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et + syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla + alia simpla esse comperit, quibus longae breuesque syllabae + tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas + disposuit. *poterat iam ... necessario pertineret.* _cf._ de + mus. II 1, 1. I p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc + illa, ut familiare habebat exponere percunctata et docere + facile quae ab eadem quaerebantur, penula a dextra cum + modestia uerecundiaque releuata (_sic codd.: B = Bambergensis + et D = Darmstadiensis, quos ipse contuli_) sic coepit: + "grammatike:" dicor in Graecia, quod "gramme:" linea et + "grammata" litterae nuncupentur, mihique sit attributum + litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi + Romulus litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me + litterationem uoluerit nuncupare, sicut *apud graecos + "grammatistike:" primitus uocitabar*, tunc et antistitem dedit + et assectatores (_B_ assectores _D_) impuberes aggregauit. + cf. Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles. Asper. + p. 309 Lind. p. 1725P. (_cf. supra p. 100_): grammatica est + scientia recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem + (_sic cod. Vatican. 1492 chart._) uerborum. quam *Terentius* + (et _add. Vat._) *Varro* primum ut adhuc rudem appellatam + esse dicit litterationem (litteraturam _Vat._). Isidor. orig. + I 3, 1: primordia grammaticae artis litterae communes + existunt, quas librarii et calculatores secuntur. quorum + disciplina uelut quaedam grammaticae artis infantia est, unde + et eam *Varro* litterationem uocat. _cf._ I 5, 1. Diom. + p. 421, 9: artium genera sunt plura, quarum grammatice sola + litteralis est, ex qua rhetorice et poetice consistunt. + idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat. nam et + grammaticus latine litterator est appellatus et grammatica + litteratura, quae formam loquendi ad certam rationem dirigit. + Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum transferentes + litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim tantum + ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi + constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis + historicorum criticorumque uiribus pleno iam satis alueo + fluit, cum praeter rationem recte loquendi non parum alioqui + copiosam prope omnium maximarum artium scientiam amplexa sit. + +_93_ Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus +quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio. +lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati +personarum exprimensque animi habitum cuiusque. +enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei 5 +qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est +recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue +fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta +perpendimus. + + _93._ Diom. p. 426, 21: *Grammaticae officia ... lectio est* + artificialis interpretatio uel *uaria cuiusque ... enarratio + est* obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel + *exquisitio per ... emendatio est* qua singula prout ipsa + res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum + diuersam sententiam uel *recorrectio errorum ... iudicium + est* quo omnem orationem recte uel minus quam recte + pronuntiatam specialiter iudicamus uel *aestimatio qua ... + perpendimus*. Max. Victor. p. 272 Lind. p. 1938P.: + grammaticae officia sunt quatuor: lectio enarratio emendatio + iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum + necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae + uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio + est errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium + est bene dictorum comprobatio. + + 4 expremensque _A_ ex{-p}mensque _M_ expraemensque + _B_ || 4-5 cuisque narratio _A_ cuius narratio _BM_ || + 5 exquisitio _AB_ adquisitio _M_ || 7 dictionemue _ABM_ + +_94_ Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque +Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote +declinari iusserunt. + + _94._ Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est quo + appellatur. sane *nomen unius cuiusque ... declinari + iusserunt*. + +_95_ Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim +dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque +dicuntur ut "Phi" et "Psi". + + _95._ Cassiodori Cornut. p. 576B Garet. p. 2286P.: Praeterea + in libro qui est de (_sic A_, qui est in _B_) grammatica + Varro cum de litteris dissereret, HA (ita. h. _libri_) inter + litteras non esse disputauit. quod multo minus mirum, quam + quod X quoque litteram esse negat. in quo quid uiderit nondum + deprehendi. ipsius uerba subiciam: *litterarum partim ... ut + "Phi" "Psi"*. Mar. Vict. I 3, 12 p. 2452P.: nec dubitatur + his litteris omnibus absque sola V remotis, latinae linguae + reliquas decem et septem posse satis facere. nam pro H + adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset F et P et + eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S possemus + scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4 p. 1736P. + Serg. in Donat. p. 1829P. + + _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_ + 1 ut A et B et h et x partim sunt qu{e,} neque + dicuntur. qu{e,}dam _AB_ || 2 ut phi{.}y _B_ ut + phi{.}"psi"{.}_A_ + +_96_ Probus et Varro, alter eorum in duas partes scribit +et reliquas subiectas facit, alter in quattuor prout quisque +potuit sentire. + + _96._ Cledon. comm. in Donat. p. 1861P.: De partibus + orationis. *Probus et ... potuit sentire*. nos uero conuenit + Donati sequi auctoritatem. + + _B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec. + VI uel VII_ + 1 Vasso altereutrum {*above utrum: eorum} + _deleto_ e (eorum _man. rec. suprascr._) _B_ || + nouas _in mg. man. altera:_ in duas _B_ || an + _discribit_? + +_97_ Lac non debemus dicere sed lact. + + _97._ Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p. 233 Lind.: Nominatiuus + tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C. ut + allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi + dicunt (_num_ inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et + reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris + lac, erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum + est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: *lac non + ... lact*. sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam, + nullum nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt, + ergo exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur + regulam Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus + (_19_): 'sicut lacte lactis simile'. Diom. p. 303, 3: omnia + nomina latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim + extremis terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod + *Varro* (doctissimus _add. Keil._) artis grammaticae + exterminat. Cledon. comm. in Donat. p. 1904P.: 'ut allec uel + lac uel lacte', quia uolunt dicere quod lacte dicitur in + nominatiuo singulari iuxta Plautum. 'lact' (lacte _libri_) + ait *Varro* * * * non dici, numquam enim nomen ex duabus + mutis terminatur. occurrit, (_sic Vsener pro_ aut currit.) + 'hoc lacte', quod dicit Plautus (_fr. Bacch. 19 Ritschl._) + 'sicut (ut sit _libri_) lacte lactis', non 'sicut _lac_ + lactis'. auctoritas Vergilii tamen lac dixit. _cf._ Varro + l.l. V 104 p. 106. Prob. cath. p. 7, 5. Varr. Andabatis ap. + Non. p. 483 u. lacte. + + _A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179, uterque + saec. VIIII uel X_ + 1 lac non _A_ lac non _rasura unius litterae post_ lac _B_ + +_98_ Glossemata ut toreumata enthymemata noemata schemata +poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit +Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS dirigit, quia singularis +ablatiuus E littera finiatur. + + _98._ Char. p. 131, 10: _Glossemata ut ... littera finiatur._ + melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et ideo haec + et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia + datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. _cf._ + p. 123, 3. + + 1 "eNTHYME:MATA NOE:MATA CKE:MATA" _N_ || 3 derigit _N_ + +_99_ Sunt autem pronomina finita _tria_ [ego tu ille], infinita +septem, minus quam finita sex, possessiua quinque. et haec +sunt pronomina. in rerum natura plus non inuenies. omnia +pronomina quae sunt inuenta in latina lingua ista sunt: +finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem: + quis qualis talis 5 +tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt sex: +ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus +tuus suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed +dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri, +sed inueni alia, dico tibi: ego dixi, quia non sunt 10 +primigenia quae dicit Varro, sed deductiua. multum interest +utrum sit aliquid naturale an aliquid deriuatum. + + _99._ Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p. 239 Lind.: *Sunt autem + ... sed deductiua*. Prob. inst. art. p. 131, 25: qualitas + pronominum in quattuor formas diuiditur: finita minus quam + finita infinita possessiua. finita pronomina sunt, quae + notant certum numerum, certam personam. haec tria sunt + tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex haec + pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ... + infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum: + qui uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam + quispiam aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis + quantus quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ... + possessiua forma quinque haec pronomina continet tantum: meus + tuus suus noster uester. _cf._ Serg. comm. in Don. p. 1847P. + Cledon. comm. in Don. p. 1906P. Seru. comm. in Don. + p. 1785P.: qualitas pronominum principaliter bipartita est. + omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita + sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt + personas, et sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille + plerumque uariatur. nam si ad praesentis personam refertur, + tunc recte finitum est, si de absente dicatur, minus quam + finitum est. infinita autem pronomina uarias habent species. + nam licet omnia quaecumque non recipiunt personas infinita + sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita, alia minus + quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia + possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique + personae aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem + tantum: quis talis qualis quantus tantus quotus totus. minus + quam finita dicuntur, quae commemorationem habent notarum + personarum, ut est ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is + hic idem sui ... possessiua dicuntur pronomina, quae nos + aliquid possidere ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem + possessiua pronomina quinque tantum: meus tuus suus noster et + uester. absque his pronominibus, quae omnia sunt uiginti et + unum, nullum aliud quod suam originem habeat poterit + reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. _cf._ Diom. + p. 329, 5. + + _Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB, de quibus + uid. adnot. ad fr. 97, conlata sunt_ + 1 tria _add. et_ ego tu ille _uncis inclusit + Wachsmuth_ || 2 septim _infra quoque G = cod. + Guelferbytanus Lindemanni_ || 3 inuenis _libri_ || + 11 primigenia _AB_ primogenia _corr. ab alt. man. + in_ primigenia _G_ || 12 aliquid a naturali _AB_ || + diriuatum _B_ deriuatiuum _corr. in_ deriuatum _G_ + +_100_ Pronomen quia non fungitur officio nisi praemisso +nomine, ideo haec pars a Varrone succedanea dicitur, +quia non potest in eadem locutione esse; hoc est quia bis +nomen repeti non potest. ordo tamen hic custodiendus +est, ut nomen in praecedenti sit loco, pronomen in subiectis. 5 + + _100._ Cledon. comm. in Don. p. 1905P.: *Pronomen quia ... in + subiectis.* Seru. comm. in Don. p. 484 Lind.: (pronomina) + sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent + succedendo in ipsa nominis significatione. p. 501: pronomen + dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis + ... et ideo etiam in subiectis locis ponuntur. + + 1 non _om. B de quo uid. ad fr. 96_ || 2 barrone _B_ || + succedanea _Bondamus uar. lect. II 2 p. 115_ + succedat in ea _B_ || 3 poteset _B_ || 4 potes _B_ + +_101_ Per C 'cum' aduerbium erit temporis ut: cum uenerit +loquemur, cum uoles ibimus, _cum_ petieris feres. | + + _de cod. uid. adnot. fr. 44_ + +Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant, +quattuor esse dicit: ex in ad ab. 'ex' locum significat unde +egredimur ut ex area, 'in' locum in quem ibimus ut in 5 +aream, 'ad' locum ad quem adimus ut ad parietem, 'ab' locum +a quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum, +ex et ab, poste riores literae solent demi, alias +recte alias perperam. quando ergo ex, quando e dici +oporteat ex consequentibus uocabulis animaduertitur. 10 +item et 'apud' locum significat ut: [accede ad me] qui dominati +apud me sunt, apud illum est. 'de' quoque nonnumquam +pro 'a' ponitur, et nonnumquam pro 'ex', pro 'a' +ut in hoc ... 'de prouincia uenire' qui se dicit; nam perperam +est, imus enim in prouinciam ut in nauem et in 15 +circum, eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia +existimamus cum de ea bene aut male praedicamus, +de naue dicimus cum longa an oneraria sit rogamus, de +circo cum flaminius an maximus. item uitiose dicitur senatum +habere apud aedem Apollinis, quod in aede dici 20 +oportet. et 'de senatus sententia' uitiose, nam debent dicere +ut ex mea sententia ex tua sententia, sic ex sensatus +sententia. item qui dicunt 'de senatu redii' potius quam e +senatu, eo quod quo _quom_ imus IN dicimus, inde cum redimus +dicendum ex. ex senatu eiectus potius quam de senatu. 25 +male imperant qui dicunt 'de tabulis quid dicere'. de tabulis +enim is dicit qui eas laudat aut culpat, e tabulis is +dicit qui quod est in his scriptum recitat scriptumue +pronuntiat. si eas uidet, potius dici oportet 'legi', contra +quam 'dici', eas literas _si_ non spectat. 'a capite dempta' qui 30 +uocant male appellant, quod sunt de capite dempta non +a capite, 'ad caput additum' recto dicitur si est extra caput +quod additur. qui transcribunt tabulas, non describunt +sed exscribunt, qui quales sunt scribunt ii describunt. a +scena uenit spectator, e scena uenit qui egit, contra spectator 35 +e theatro, a theatro actor, de scena loquitur qui de ea +bene an male ornata sit loquitur, in scena pronuntiat _actor_. +qui hoc idem subtilius uult dicere non in scena sed pro +scena dicit pronuntiare actorem. nam scena significat +graece 'domus', e scena actor exiit, uenit in pulpitum ac 40 +uestibulum, pro scena itaque actor est. cum eo uenit dicimus +prodire, qui domo excedit procedere, qui ex ea quid +ducit producere. pro rostris dici oportet cum is qui contionatur +iis dicit qui ante rostra sunt, pro rostris enim et +ante idem sunt. in rostra ascendit, e rostris descendit, de 45 +rostris dicit qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat, +e contione uenit, de contione dicit. inscribunt quidam +literis 'e': datae 'e Gallia', item 'e Roma', uitiose. nam sic +dici oportet: 'in Gallia' et 'Romae'. dantur enim in loco, +afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Romae. 50 +[praepositio nonnunquam per unam literam scribitur, sed +per diminutionem ut ebibit pro exbibit.] 'ab Roma uenio +"metaplasmos" est pro 'Roma'. + + _101._ Ter. Scaur. p. 2262P.: *Per C cum ... petieris feres.* + alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO + litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in + ceteris uocalibus id est _AEIO_ (est eo P) C ponendum, ut + * cecidit Cornelius citatus. *Varro aduerbia ... + animaduertitur.* nam si id quod sequitur, litteram habet + primam semiuocalem aut mutam 'e', dictum leuius uidebitur, ut + e Gallia et e Tuscia. quotiens uero uocales secuntur in eo + quod sequitur _AEO_, simplicem et eandem habent rationem, + quod 'ex' praeponitur; ut in his: ex arce, ex Eryco, ex + Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco, + e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera + uel I uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si + aliqua uocalis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc + sicut, cum est semiuocalis aut muta, obseruare dixi oportere. + ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea. sin + uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas, + quorum sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit + obseruandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e + Irpinis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera + obseruari debet, ut in A E O litteris, ne dicamus e Hymetto + (hymaesto _bis B_) sed ex Hymetto. similiter est in 'ab'. + quisbusdam diligentioribus leuitatis causa solet demi B + (p _B_), cum propositum _est_ uocabulis aut nominibus + locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales aut + mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non + demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O, + ut ab Aricia, ab E_le_a. sin V aut I, duplicem habent + rationem. si enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales: + ab Apso ab Illyrico (ababs abilli dico _B_). sin proximas + litteras uocales secum habent coniunctas, proinde obseruandum + est, an sint semiuocales, an mutae: a Venusia, a Ianiculo. + *item et ... pro Roma*. singularis numerus per unam I + litteram scribitur: docilis facilis, pluralis autem per E et + I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat singularis utrum + (idem _corr. in_ item _B_) sit appellatio an pluralis. + aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus audimus + (quomodo audimus quibus _B_). nec (ne _B_) minus a nobis I + singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi _B_) + scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud breue, aliud + longum est ut illa et pila. apices ibi poni debent ubi iisdem + litteris alia atque alia res designatur, ut uenit et ue:nit, + aret et aret, legit et le:git ceteraque his similia. super I + tamen litteram apex non (in _B_) ponitur, melius enim I _in_ + pIla in longum producetur. ceterae uocales, quia (_an_ quae + _uel_ quom?) eodem ordine positae diuersa significant, apice + distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne + os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p. 452 Endl.: + praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (_an_ + asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde + exitur significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes + quo aditur et unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro. + antiqui in duabus praepositionibus ex et ab sequentes + demebant litteras, si proximum uerbum semiuocalem primam aut + mutam habiturum erat ut: e Galliae locis, quoniam ex minus + leuem compositionem facit. hoc consuetudo non conseruat, + dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales secuntur + ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V, + habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua + iungeretur, demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo + non seruat. si per se essent sine aliqua uocali, + X adiiciebant, ut ex Illyrico ex Vmbria, item si H + praeponeretur: ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur + uoces, in quibus consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a + Capua, a Dertona. in quibus uocales secuntur, B praeponimus, + ut ab Erycinis ab Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut + supra duo seruantur modi, si per se sunt _admittunt_, ut ab + Illyrico ab Vrbino, si cum altera uocali amittunt, ut a + Venusia a ianitore. _cf._ Sueton. fr. 206 Reiff. Diom. + p. 414, 32: ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a + uocali incipiat, integre efferuntur, ut ex oppido ab illo, si + consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut e foro a + Marco. similiter si uocalis sequatur consonantis loco posita, + ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea praepositiones + non ut quibusdam uidetur [non _hinc transposuit Christ. + Philol. XVIII p. 135_] idem unumque significant, nec enim + unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a + theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus + theatro, qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit + theatro. his praepositionibus contraria potestate sunt ad et + in, quae et ipsae non unum idemque significant, quia in forum + ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in locum + foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum + est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero + praetor aut iudex. + + 10 oportet ex consonantib. uocalibus _B_ || + 11 significandum _B_ || 13 pro ex et nonnunquam _B_ + || pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire _B + lacunam significaui qua exempla quaedam + praepositionis de pro a positae et uerba:_ peccat + etiam (_de prouincia uenire e.q.s._) _excidisse + uidentur_ || perpera in _B_ || 14 ut in circum _B_ || + 15 eximus in naue{*above e: b} (b _manu alt. + suprascr._) circo _B_ || 18 longa aut _B_ || + 19 flamminius _B_ || 20 Apollonis _B_ || In aedem + _B_ || 21 senatu _B_ || 24 quod quo inimus _eraso_ + in _B corr. Vsener_ || 25 dicendum ex _om. B_ || + 26 tabulis {.}n{.} his _eraso_ h _B_ || 27 eas] eius _B_ || + is] his _eraso_ h _B_ || 28 s~criptum q: pronuntiat + _B_ || 29 ea _B_ || uidet et potius _B_ || + legi quam dici contra eas litteras non _B + corr. Vsener_ || 32 capud {*above d: t} _B_ || 34 ii + describunt] idem tribuunt _B_ || 37 actor _add. + Wachsmuth_ || 38 non in] in _om. B_ || 39 autorem + {*above u: c} in scena significare _B corr. + O. Iahn_ || 41 uestibulum. scena _B_ || auctor + _eraso_ u _B_ || 42 eocedit _B_ || ex ea] ex _om. B_ + || quod _B_ || 43 his qui concionaturus dicit _B_ || + 44 pro rostris] prorsus _B_ || 48 litere datae _B_ || + uiciose _B_ || 49 Romae. Ceduntur _B_ || 50 Roma _B_ || + 52 exebibit _B_ || ad (_corr. alt. m. in_ ab) Roma + _B_ || 53 "NLTHONLE:*C-CAC" _B_ + +_102_ Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia +eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit: +ille illic illinc illuc illo, iste istic istinc istuc, + hic hic hinc +huc, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque quocumque, +quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo 5 +alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more +meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus suatim et +significat more suo, noster nostratim et significat more nostro, +uester uestratim et significat more uestro. ex quibus +pronominibus tantum quem ad modum aduerbia fiant, sic 10 +uti Varro docuit, demonstrauimus. + + _102._ Prob. inst. art. p. 152, 30: De pronomine. *ex his + pronominibus ... docuit demonstrauimus.* _cf._ Prisc. XV 5 + p. 63, 18. + + 3 istic istinc _rv_ istic stinc _R_ || hic hic _R_ + hic hac _B_ || 4 quique _B_ quicque _R_ + + * * * * * + + + DE ANTIQVITATE LITTERARVM + AD L. ATTIVM + + +II + +_103_ Sunt indeclinabilia tam apud graecos elementorum +nomina quam apud latinos, siue quod a barbaris inuenta +dicuntur, quod esse ostendit Varro in secundo de antiquitate +litterarum, docens lingua chaldaeorum singularum nomina +litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc certum 5 +fieri eos esse primos auctores literarum, siue quod +simplicia haec et stabilia esse debent quasi fundamentum +omnis doctrinae immobile, siue quod nec aliter apud latinos +poterant esse, cum a suis uocibus uocales nominentur, +semiuocales uero in se desinant, mutae a se incipientes 10 +uocali terminentur, quas si flectas, significatio quoque nominum +una euanescit. + + _103._ Prisc. I 7 p. 7, 27: *Sunt indeclinabilia ... una + euanescit.* + + 1 elimentorum (ylementorum _G_) nomina tam apud + graecos _LG_ || aput graecos _H_ || 2 quod {*above + space: a} barbaris _Dd_ || 3 quod esse--6 auctores + literarum] _om. RADH in mg. add. d, in schedula + exhibet K_ || _ante_ esse _O. Iahn_ ita _add._ || + _esse om. d_ || 4 docens--5 literarum] _om. d_ || + caldeorum _GK_ || 6 eos] eorum _G_ || 7 simplitia + hec _A_ || et _om. K_ || 8 inmobile _D_ + {-i}{n.}mobile _G_ || 10 disinant G dissinant _K_ + || mutae {*above ut: t} _L_ || incipientes a se _L_ + || 11 quas si _d_ quasi _AD_ || 12 euanescit una _K_ + + * * * * * + +_104_ Litterae apud maiores nostros non fuerunt XXIII sed +XVI. postea additae sunt aliae. ita etiam tractatoris est, ut +doceat olim XVI fuisse, postea ex superfluo additas alias +litteras et factas XXIII. habemus hoc in libris ad Attium +apud Varronem, et cur tot sint et quare eo ordine 5 +positae et quare isdem nominibus uocentur. + + _104._ Pomp. comm. art. Don. I 7 p. 9 Lind.: Istae *litterae + apud ... nominibus uocentur.* I 17 p. 27: legimus apud + maiores nostros primas apud romanos XI litteras fuisse tantum + modo, ut dicit Caesar libro analogiarum primo. [in libro + analogiarum Caesar hoc dixit, XI fuisse]. *Varro* docet in + aliis libris quos ad Attium scripsit, sedecim fuisse, postea + tamen creuisse et factas esse XXIII. tamen primae quae + inuentae sunt fuerunt undecim. postea quae inuentae sunt + fuerunt sedecim, postea item XX et tres factae sunt. illic + commemoratur, qui illam litteram fecit, qui illam. Prisc. I + 12 p. 11, 1: apud antiquissimos graecorum non plus sedecim + erant litterae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem + seruauerunt perpetuam. Max. Vict. p. 276 Lind. p. 1944P. + (cl. Endlicheri anal. gramm. p. 199): littera est figuratio + quaedam, qua cum aliis adnexa nox emissa comprehenditur. + Phoenices primi litterarum inuentores fuisse traduntur, + quamuis alii Assyrios alii Mercurium apud Aegyptios asserunt. + in Graeciam certe Cadmum Phoenicem sedecim attulisse constat + "alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa" + "lambda" "mu" "nu" "xi" "pi" "rho" "sigma" "tau" "omega", eis + Troiano bello Palamedem addidisse quattuor "e:ta" "psi" "phi" + "chi", post eum Simonidem melicum totidem "upsilon" "zeta" + "omicron" "theta". haec auctore Eaundro, ut quidam uolunt, + alii uero Hercule in Italiam a Pelasgis allatae sunt. _cf._ + Max. Vict. I 4, 95 p. 2468P. I 4, 20 p. 2458. Plin. VII 172. + + _Ad haec uerba B (cf. adn. ad fr. 97, 99) non conlatus est_ + 1 sed sedecim _A_ || 2 tractaturus _A_ || 6 quare + hisdem _A_ + +_105_ Auctoritas tam Varronis quam Macri teste Censorino +nec K nec Q nec H in numero adhibet literarum. + + _105._ Prisc. I 16 p. 13: *Auctoritas* quoque *tam ... adhibet + litterarum.* _cf._ Quint. I 4, 9. Vel. Long. p. 2218P. Ter. + Scaur. p. 2252. 2258. 2261. Mar. Vict. I 3, 9 p. 2452P.: + (mutae) sunt numero nomen _BCDGHKPQT_. ex his superuacuae + quibusdam uidentur K et Q, quia C littera harum locum possit + implere. H quoque adspirationis notam non litteram + aestimamus. _cf._ I 6, 13 p. 2455. Max. Vict. p. 277 Lind. + p. 1495P. cl. Endl. anal. gramm. p. 200: (mutae) sunt nouem + _BCDGHKPQT_. duae ex his superuacuae uidentur K et Q, quia C + littera eorum locum possit explere. uerum has quoque + necessarias orthographiae ratio efficit, ut quotiens A + sequitur per K scribendum sit, ut kanna kalendae Karthago, + quotiens V per Q ut quoniam Quirites, quotiens reliquae + uocales per C ut certus ciuis Commodus. H uero existimatur + adspirationis nota, uerum tamen littera est. _cf._ Diom. + p. 423, 10. Donat. I 2, 3. 4 p. 1736P. + + 1 autoritas _D_ || tam _in mg. add. h_ || macri et + censorini _GL_ teste _in mg. l_ || 2 K] f _K ante_ K + _unius litterae, post_ Q _duarum litt._ (ue _ut + uidetur_) _litura in R_ || nomero _A_ + + * * * * * + + + DE ORIGINE LINGVAE LATINAE AD CN. + POMPEIVM MAGNVM LIBRI III + + +_106_ "Oude gar agnoe:sas ho Rho:mylos e: hoi kat' auton deiknytai +kat' ekeino kairou te:n Hellada pho:ne:n, te:n Aiolida lego:, +ho:s phasin ho te Kato:n en to: peri Rho:maike:s archaiote:tos, +Barro:n te ho polymathestatos en prooimiois to:n pros Pompe:ion +auto: gegrammeno:n, Euandrou kai to:n allo:n Arkado:n 5 +eis Italian elthonto:n pote kai te:n Aiolida tois barbarois +enspeiranton pho:ne:n." + + _106._ Ioan. Lyd. de magist. I 5 p. 125 Bekk.: "ho:ste tyrannos + e:n ho Rho:mylos, pro:ton men ton adelphon anelo:n kai ton + meizona kai pratto:n alogo:s ta prospiptonta. taute: kai Kyrinos + prose:goreuthe: hoionei kurios, kan ei Diogeniano: to: + lexikographo: allo:s dokei (doke: C); *oude gar ... enspeiranto:n + pho:ne:n*. he: gar grammatikois para taute:n eisagomene: + etymologia meta sungno:me:s bebiastai; apo Kyreo:s gar polichne:s + Sabino:n houtos auton paronomasthe:nai boulontai, kaiper ouch + hormo:menon ekeithen, epi de tou Palatinou bounou techthenta + te para tais ochthais tou Tiberidos kai traphenta ekei. + kurious gar heautous kai despotas, all' ou basileas tyrannoi + philousi kaleisthai." _cf._ Plut. quaest. gr. 59. Max. Vict. + p. 276 Lind. p. 1944P. + + 2 "ekeinou" _corr. ab alt. m. in_ "ekeino" C = cod. + Caseolinus || 5 "alkado:n" C + +_107_ Vt Ion scribit quinta uicesima est litera, quam uocant +"angma", cuius forma nulla est et uox communis est graecis +et latinis, ut his uerbis: aggulus aggens agguilla iggerunt. +in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt; +alii N et G. quod in hoc ueritatem uidere facile 5 +_est, in illo_ non est. similiter agceps agcora. + + _107._ Prisc. I 39 p. 30, 12: Sequente G uel C pro ea + (_scit._ N) G scribunt graeci et quidam tamen uetustissimi + auctores romanorum euphoniae causa bene hoc facientes, ut + Agchises agceps aggulus aggens, quod ostendit Varro in primo + de origine linguae latinae his uerbis: *ut Ion ... agceps + agcora.* Gell. XVIIII 14, 7: (Nigidi Figuli e commentariis + grammaticis) uerba haec sunt: inter litteram N et G est alia + uis, ut in nomine anguis et angari et ancorae et increpat et + incurrit et ingenuus. in omnibus his non uerum N, sed + adulterinum ponitur. nam N non esse lingua indicio est, nam + si ea littera esset, lingua palatum tangeret. Mar. Vict. I 4, + 70 p. 2465P.: anceps ancilla angitia angustum anquirit iam + dixi Attium non (_sic Ritschl mon. ep. tria p. 25_ non + iudicat _cod. P_) per AN, sed more graecorum per AG solitum + scribere. nunc adicio, sicut inter M et N litteram uox media + tam graecis desit quam nobis, ita inter N quoque et G deesse. + neque enim ut illi "angelon" et "ankyle:n" et similia sine per + "Nu" siue per "Gamma" scripserint alterutram in pronuntiando + litteram exprimunt, nec nos supradictas uoces siue per N siue + per G scribamus, proprie aut N exprimimus in dicendo aut G. + quae uox, quoniam ordini litterarum nostrarum deest et + familiarior est auribus nostris N potius quam G, et anceps + et ancilla et angitia et angustum et anquirit et ancora et + similia per N potius quam per G scribite, sicut per duo G, + quotiens duorum G sonum aures exigent ut aggerem suggillat + suggerendum suggestum et similia. _cf._ I 4, 4 p. 2456. 4, 54 + _sq._ p. 2461. + + 1 latinae linguae L || ut Ion--his uerbis] _om. RBH + add. r_ || scripsit _r_ || uicesima quinta _r_ + uigesima _ex_ uicessima _corr. g_ uicissima K || + littera est _r_ || 2 agma _codd. Hertzi_ "angma" + _ten Brinkius cf. supra p. 127_ || 3 ut _om. r_ || + his in uerbis _r_ || aggula G uel aggilla _g_ + aggilla _L_ agguila _L_ || 4 huiuscemodi GL + huiusmodi K || accius _codd. Hertzi praeter H in + quo_ actius || binam _GLK_ || G] _b gg Bg_ || + 5 {.}n{.}g{.} _G_ || ueritatem facile uidere est, in illo + non est _Ritschelius mon. epigr. tria p. 24_ || + facile--6 non est] non facile{*above space: non} _L_ + non facile est _ceteri_ || 6 agceps agcora] _uetus + commentator in cod. Darmstad. 204 adnotat ad has + uoces:_ adhuc sunt uerba uarronis continuata. non + enim priscianus ex sua parte diceret similiter + agceps agcora. _cf. Ritschelius l.s._ + +_108_ "Te:n hole:n kataskeue:n tou perizo:matos + hoi Galloi kartameran, +he:n to ple:thos kartalamon ex idio:teias onomazei. hoti +de ou Rho:maikon touti to rhe:mation, martus ho Rho:maios Barro:n +en biblio: pempto: peri Rho:maike:s dialektou, en ho: diarthroutai +poia men tis lexis estin Aiolike: poia de Gallike: 5 +kai hoti hetera men he: Thousko:n alle: de Etrousko:n, + ho:n sunchutheiso:n +he: nun kratousa to:n Rho:maio:n apetelesthe: pho:ne:." + + _108._ Ioan. Lud. de magistr. II 13 p. 179 Bekk.: "Toiaute: men + he: chlamus, parago:de:s de chito:n kataporphuros kai zo:ste:r ek + phoinikou dermatos, eph' heauton men anakekolle:menos, ex + akro:n de to:n pleuro:n eis lepte:n katarraphe:n espoudasmenos kai + sele:niskon men echo:n tina ex euo:numo:n chruso: pepoie:menon, ek + de te:s heteras glo:ssida tina e:goun diable:ma, chrusoteles kai + auto, eis botruos sche:ma pepoie:menon ... hoper diable:ma apo + dexias pheromenon kai epi ton sele:niskon ballomenon + diazo:nnusi ton peritithemenon asphalo:s, perone:s kai aute:s + chruse:s endaknouse:s ton himanta kai sunaptouse:s ton botrun to: + sele:nisko:. phiboulan aute:n patrio:s hoi Rho:maioi kai balteon + ton zo:ste:ra legousi. *te:n de hole:n ... apetelesthe: pho:ne:.*" + + 1 "rhizo:matos" _Caseolinus corr. Fussius_ || 6 "he:" + deleri iubet _Otto Iahn_ || + + * * * * * + + + DE SIMILITVDINE VERBORVM + + +II + +_109_ 'Pix' singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine +uerborum II. + + _109._ Char. 91, 26: *Pix singulariter ... uerborum II*, + quamuis Vergilius dixerit (_georg. III 450_): 'idaeasque + pices et pingues unguine ceras'. gramm. inc. de generib. nom. + 265 p. 93 Haupt. p. 49 Otto: pix, gen. fem., ut Varro: + idaeasque pices'. + + * * * * * + + + DE VTILITATE SERMONIS + + +IIII + +_110_ Aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII. ait enim +Plinius: quamquam ab hoc poemate his poematibus facere +debeat, tamen consuetudini et suauitati aurium censet summam +esse tribuendam et quia graeca nomina non debent +latinis regulis alligari. 5 + + _110._ Char. p. 123, 3: *Aenigmatis Varro ... esse tribuendam*, + ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum (_cf._ p. 67, + 15), *et quia ... regulis alligari*. Consent, p. 2040P.: + secundus modus quo etsi cadunt in regulam regulae tamen + ueluti addictae non seruiunt. ea sunt quae semper singularia + sunt, ut lux. item quae septimi casus tantum singularia sunt + ut sponte tabo. nihil enim prodest esse litteram in his + nominibus ablatiuo singulari debitam, cum alia plurali numero + non attingant, alia eodem modo non mutent. item graeca quae E + littera correpta terminantur, ut ab hoc schemate. hoc enim + liberum est nobis et ad nostram regulam declinare ut horum + schematum his et ab his schematibus, at in contrarium ducere + quae nostra non sunt ut schematum schematis declinemus, sicut + plerumque et in Cicerone et in *Varrone* legimus. + + 5 regulis _iam legi non potest in N add. Fabricius_ + + * * * * * + + + INCERTAE SEDIS + + +_111_ Ablatiuum Varro sextum, interdum latinum appellat, +quia latinae linguae proprius est. + + _111._ Diom. p. 302, 4: *Ablatiuum* graeci non habent, hunc + tamen *Varro sextum ... proprius est*, cuius uis apud graecos + per genetiuum explicabitur. Consent. p. 2033P.: ablatiuum + casum graeci non habent. denique hunc *Varro* interdum + sextum, interdum latinum appellat, quem rectissime nostri + sermonis usus inuenit, qui plurimum a datiuo differt. cf. + Prisc. V 75 p. 187, 7. + +_112_ Curculio. Varro ait hoc nomen per antistoichon dictum +quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur. + + _112._ Seru. ad Verg. georg. I 186: *Curculio Varro ... nisi + guttur.* Schol. Bern. ad h. u. p. 28 Muell.: Curculio. + *Varro* ait hoc nomen per antistoichum dictum, quasi + gurgulio, genus bestiae, quae semper quaerit alienum auxilium + (alimentum [auxilium] _coni. Vsener_). + + * * * * * + + +CORRIGENDA ET ADDENDA + +{Transcriber's note: +The changes listed here have been made in the text. The original form +is given in braces, as are some additional corrections not on the +printed list.} + +p. 3 u. 2 _inf._ _lege_ Aristophanem {Aristophanon} +" 8 " 11 _inf._ " "tale:the:" {talathe:} +" 19 " 10 _inf._ " posuisse {posuise} +" 21 " 3 _inf._ " in libro XXIIII {in libro XIIII} +" 23 " 18 " saeculum {seculam} +" 26 " 5 _inf._ " indicari {iudicari} +" 27 " 17 _inf._ " populus {populis} +" 30 " 6 _inf._ " huc referendis {hic referendis} +" 36 " 6 " oxycomino {oxycomina} +" 38 " 12 _inf._ " quam {qnam} +" 50 " 3 " duabus {duabis} +" 52 " 1 _inf._ " quoque {quoquo} +" 53 " 3 " eorum quos {earum quas} +" 57 " 9 " p. 126 Schaef. {p. 1126 Schaef.} + {_sic_: should be 9 _inf._} +" 60 " 7 " de Isaeo {de Isaco} +" 61 " 16 " "techne:s" {incorrect accent} +" 66 " 4 " fuit {fuerit} +" 67 " 12 _inf._ " enchiridiis {encheiridiis} +" 68 " 9 _inf._ " quaestionum {quaestionem} +" 78 " 6 _inf._ " Varro *in* V ad Marcellum + {Varro ad Marcellum} +" 81 " 4 _inf._ _lege_ nulla potest {ulla potest} +" 85 " 5 " facinoris {facineris} +" 85 " 16 sordidi sermonis *usum* receperit _ci. Vsener_ + {s. s. uires {uirus _P._} ceperit} +" 88 " 1 _lege_ cognoscendam {cognoscendum} +" 97 " 16 " quaesitum sit {quaesitum est} +{ 101 "grammatike:" {"grammmtike:"} } +" 107 " 12 " restet {restat} +" 112 " 13 " quo ipso Putschius + {quo ipso uel simillimo Putschius} +" 118 " 17 " clarissimum {clarissinum} +{ 127 "Gamma Kappa Chi" + {"Gamma Kappa Kappa"} } +{ 174 syllabas {syllbas} } +{ 176 animaduertere {animaduuertere} } +{ 179 frg. 52, 53 {53, 54} } +{ 188 accentibus {accentibns} } +{ 198 uersibus {uersibns} } +{ 200 integram {intetegram} } +{ 217app. uestibulum. scena _uel_ scaena? + {u. sccena} } + + * * * * * + + +INDEX RELLIQVIARVM IN DISPVTATIONE TRACTATARVM + +{Transcriber's note: +Not all fragments listed on this page are identified by number +in the text.} + + fr. p. fr. p. + + 1 36 62 64n.2 + 2 23 64 66 + 3 23 65 67 + 8 32 66 67 + 9 32 67 67 + 10 32 68 65. 67 + 11 32 69 65. 68 + 12 32 70 65. 68 + 14 32 71 69 + 15 32 72 69 + 16 32 73 69 + 17 33 74 70 + 18 33 75 70 + 19 34 76 70 + 20 34 77 70 + 21 34 78 73 + 22 34 79 77 + 23 34 80 76 + 24 35 81 73 + 26 35 82 78n.3 + 27 35 83 78 + 28 35 84 78 + 29 35 85 78 + 30 35 86 78. 86 + 31 36 87 78 + 32 19 88 78 + 36 20 89 78. 86 + 38 36n. 90 78 + 41 79 91 99. 101 + 42 82 92 100 + 43 90 93 101 + 44 90 94 108 + 45 92 95 108 + 46 92 96 115 + 47 93 97 109 + 49 83 98 110 + 50 93 99 110 + 51 93 100 110 + 52 93 101 113 + 53 83 102 112 + 54 83 103 125 + 55 52 104 119 + 56 94 105 122 + 57 94 106 129 + 58 94 107 126 + 59 52 108 131 + 60 53 109 135 + 60A 62 110 34. 136 + 60B 63 111 137 + 61 63 112 137 + + * * * * * + + +BEROLINI APVD WEIDMANNOS (I. REIMER) + + FORMIS CAROLI GEORGI BONNENSIS + + + + + + +End of Project Gutenberg's Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS *** + +***** This file should be named 16400.txt or 16400.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/4/0/16400/ + +Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/16400.zip b/old/16400.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1a81f81 --- /dev/null +++ b/old/16400.zip |