initial commit of ebook 16400HEADmain

13 files changed, 42468 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/16400-0.txt b/16400-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..41e30e9
--- /dev/null
+++ b/16400-0.txt
@@ -0,0 +1,9470 @@
+The Project Gutenberg EBook of Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Libris Grammaticis
+
+Author: M. Terentius Varro
+
+Editor: Augustus Wilmanns
+
+Release Date: July 31, 2005 [EBook #16400]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+{Transcriber’s Note:
+
+All material in brackets [ ] or parentheses ( ) is in the original text.
+Material added by the transcriber is in braces { }.}
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                      De
+             M. TERENTI VARRONIS
+              LIBRIS GRAMMATICIS
+
+
+                   Scripsit
+             Relliquiasque Subiecit
+
+               AVGVSTVS WILMANNS
+
+
+                   Berolini
+                Apud Weidmannos
+                  MDCCCLXIIII
+
+
+
+
+Friderico Ritschl
+Ottoni Iahn
+Praeceptoribus
+
+AMORIS CAVSA
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                   PRAEFATIO
+
+Cum per tempus aliquod uersato in conligendis et disponendis
+relliquiis Varronianis specimen studiorum mihi proponendum esset,
+elegi libros grammaticos; nam eos commode ceteris neglectis tractari
+et singulorum argumentum paullo quam adhuc factum est accuratius
+circum scribi posse intellegebam. dispositionem et indolem horum
+librorum indagare contentus neque uniuersam Varronis grammaticam
+theoriam explicate studui, quae res necessaria et magni momenti ad
+cognoscendam historian grammaticae antiquae nitatur in libris V-X de
+lingua latina nunc a meo consilio alienis, neque in singulis locis
+inlustrandis omnia quae cum his coniuncta fuisse coiceres congerere,
+sed in certis testimoniis acquiescere uolui. exclusi uero libros,
+in quibus praeter alia grammaticae quoque obseruationes legebantur,
+quales epistolicas quaestiones fuisse scimus, et mera ueriloquia,
+larga manu ubique a M. Terentio sparsa, quae ex aliis libris repetita
+sunt.
+
+In componendis relliquiis antiquam librorum formam quantum fieri
+potuit restitui, ut et singulas libris e quibus sumptae esse uiderentur
+tribuerem, et pristinum ordinem reuocarem. asterisco signaui fragmenta,
+quibus Varronis nomen ab auctoribus non adponitur. duas relliquiis
+subieci adnotationes. altera perscripsi eos scriptorum locos ad eandem
+Varronis expositionem referendos, qui ad probandam disputationem meam et
+ordinem singulorum fragmentorum reconcinnandum alicuius sunt momenti.
+altera ad criticam spectat; qua in re hanc mihi inposui legem, ut quae
+in codicibus leguntur religiose adnotarem, Putschii et aliorum, quorum
+exemplaria in omnium manibus sunt, nomen singulis locis facili negotio
+saepe emendatis non semper adscriberem. ut autem paullo emendatiora haec
+fragmenta prodeant praesertim Henrici Keili liberalitati mea laude
+maiori debetur, a quo facile Hermannus Vsener inpetrauit, ut quae ad
+Varronis locos in grammaticis latinis obuios adnotauerat meum in usum
+describere sibi liceret. de quibusdam uero locis ipse Keilius benigne
+certiorem me fecit. praeterea Vsener Bernae duos Augustini de dialectica
+libros nitidissime mihi contulit et multos aliorum scriptorum locos a
+me rogatus inspexit. Seruianorum locorum lectiones Georgius Thilo
+liberalissime mecum communicauit. alias alii me instruxerunt quos suo
+quemque loco nominaui. ne autem quidquam, quod aliis debetur taceam,
+conmemorandum est Vseneri et Curti Wachsmuthi amicorum beneficium, qui
+me in Italiam profecto non solum plagularum accuratissime corrigendarum
+taedium susceperunt uerum etiam conplures locos medicina egentes felici
+sagacitate emendauerunt. quibus omnibus gratias ago lectoresque mecum
+agent.
+
+  Romae in Capitolio mense Iulio 1864.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+TABVLA DISPVTATIONIS
+
+{Transcriber’s note: To aid in searching for text, the table of
+contents has been expanded with key phrases taken verbatim from the
+book. The numbered items 1 - 8 are the author’s original _tabula_.
+Sections marked with roman numerals appear in the text, though not
+in the author’s _tabula_.}
+
+I
+  1 de libris *de lingua latina*
+    *Alexandrinorum grammaticorum
+    *de Varronis philosophia
+    *consilium totius operis
+    *hexas prima (liber primus)
+    *libro altero
+    *libro tertio
+    *altera triade / *de uerborum originibus
+    *de relliquiis huc referendis
+    *libro undecimo declinationes
+    *de libro duodecimo
+    *librum decimum tertium
+    *poeticorum uocabulorum explicatione
+    *prooemium totum opus
+    *de postrema hexade
+  2 de epitome librorum de lingua latina
+    *Ἐπιτομἠν de lingua latina
+II
+  3 de libris *de sermone latino*
+    *a prosodiis uel accentibus
+    *de rebus metricis
+    *continentis sermonis uirtutes
+    *de uocis natura
+    *de uariis syllabarum generibus
+III
+  4 *liber de grammatica*
+IIII
+  5 de libris *de antiquitate litterarum*
+  6 de libris *de origine linguae latinae
+V
+  7 de libris *de similitudine verborum
+  8 de libris *de utilitate sermonis
+
+       *       *       *       *       *
+
+In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis
+fundamento (cf. F. Ritschl d. schriftstellerei des M. Terentius Varro
+in nou. mus. Rhen. VI p. 481 sq. XII p. 150) hi tituli grammatici
+enumerantur: *de lingua latina libri XXV*, *epitome de lingua latina
+e libris (X)XV libri VIIII*, *de sermone latino libri V*, *de origine
+linguae latinae libri III*, *de similitudine uerborum libri III*,
+quibus accedit liber disciplinarum *de grammatica*. praeterea
+occurrunt apud grammaticos *liber II de antiquitate litterarum*
+(Prisc. I p. 7 Hertz), *libri ad Attium* (Pompei. comm. art. Don.
+p. 9. 27), *liber IIII de utilitate sermonis* (Char. p. 123 K.).
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           I
+
+Libros *de lingua latina* fuisse XXV et praeter quattuor priores
+(cf. de l.l. V 1 M. p. 12 Sp.) ad Ciceronem ut Caesaris de analogia
+opus scriptos esse constat, illud ex Hieronymi indice et seuerae
+dispositionis lege qua Varro non solum in his libris utebatur{1})
+(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI p. 525), hoc e Ciceronis Academ. post. I
+1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf. O. Muelleri praef. Varr. p. 111),
+e librorum de lingua latina V-X codice Florentino initio libri III et
+in fine libri VIIII (p. 3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum
+testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum
+libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso, reliqui
+XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima etymologiam,
+altera declinationes, tertia et quarta syntaxin tractabant (l.l. VII
+110 p. 390, VII 1 p. 391). infra reiectis quae de singulis libris
+priorum hexadum dicenda sunt, primum de posterioribus hexadibus agam.
+duobus enim locis s. s., quibus totius operis dispositionem proponit,
+Varro profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110 p. 390)
+_quemadmodum uocabula coniungantur_, et (VIII 1 p. 391) _ut uocabula
+inter se ratione coniuncta sententiam efferant_, quae quamquam
+certissimum ipsius scriptoris de consilio suo testimonium continent,
+tamen de omnibus duodecim libris accipere dubitabant uiri docti.
+incredibile enim uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos
+fuisse, cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur,
+quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor diligentius
+explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani aequalem, qui primus
+omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta reuocasset. accedebat,
+quod Varro neque in scribendi genere neque in eis quae occasione
+data de huiusmodi rebus monuit, magnum subtilioris syntaxis studium
+ostendit, et quod, fere ubique ad res et facta siue ad historiam
+gentium et litterarum siue ad naturam spectent intentus et singula
+conponere atque ex his iudicare solitus, eandem rationem in rebus
+grammaticis adhibuisse putabatur. parum profecto consentaneum
+uidebatur talem scriptorem disciplinam tantis difficultatibus
+obstrictam quasi constituisse et condidisse. neque hoc fecit, id
+quod apparebit, si breuiter qua conditione Varronis tempore studia
+grammatica fuerint in memoriam reuocauerimus.
+
+  Footnote 1: cf. praeter libros de re rustica de antiquitatum
+  libris Angustini de ciu. del VI 3, fr. antiquitatum human.
+  lib. XX ap. Non. quadrifariam p. 92, fr. de uita populi
+  Romani lib. I ap. Non. uictuis p. 494.
+
+*Alexandrinorum grammaticorum* et *Pergamenorum* studia artissime cum
+arte critica conexa erant. ut de singulis poetarum locis iudicare
+possent, leges quae linguam regerent perscrutabantur et deliberationes
+suas in poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant
+et hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia
+paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum obseruationum de
+uerborum ui origine declinatione coniunctione coaceruabant. ab his
+profecti singulas quaestiones ordine et in artis modum exponebant{2}.
+scripsit iam Aristophanes Byzantius de analogia{3}, Apollodorus
+Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid. Ἀπολλόδωρος) περὶ
+ἐτυμολογιῶν (Athen. XI p. 483 A. II p. 63 D. al.) eiusque aequalis
+Demetrius Ixion ἐτυμολογούμενα (Athen. III p. 74B. al.); Dionysius
+Thrax, hic quoque Aristarcho praeceptore usus (cf. M. Schmidt philol.
+VII p. 366 sq.) τέχνην γραμματικήν. primis lineis ductis uarios
+poetas et dialectos diuersas percensebant et uerborum classes
+loquendique formulas separatis libris explicabant subtilioremque ita
+et certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam
+adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant. postremo
+ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante magnum
+Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam Tryphon
+eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro laudatus uel
+potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere aequalis erat (cf. A. de
+Velsen Tryph. gramm. fragm. p. 1. 33) non nisi de singularum orationis
+partium constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis
+coniunctionibus participiis praepositionibus pronominibus personis{4},
+Habron de pronomine (Apoll. de synt. p. 60. B.). Ab Alexandrinis
+igitur grammaticis Varro, quorum opera eum diligenter tractasse
+testantur libri de lingua latina, qui ad nos peruenerunt, nec
+consilium neque argumentum syntaxis suae repetere potuit, licet
+Tryphonis scripta in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari
+nec negari potest.
+
+  Footnote 2: Hoc loco haec tetigisse et contrariam rationem
+  Alexandrinorum et stoicorum significasse satis est. qua in re
+  quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum inuenta
+  fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora praetermittenda
+  erant.
+
+  Footnote 3: cf. A. Nauck Aristoph. Byz. fragm. p. 267.
+  Charisii locum p. 116 _specialis (analogia) est, quae
+  spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus_ (Christ münchn.
+  gel. anz. 1859 p. 221 e Donatiano, _rationibus_ cod. Neap.)
+  _occupata; cui Graeci modum istius modi condiderunt_
+  ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων ἐν λέξει. _huic
+  Aristophanes quinque rationes dedit uel ut alii putant sex;
+  primo ut eiusdem sint generis de quibus quaeritur, dein
+  casus, tum exitus, quarto numeri syllabarum, item soni_
+  uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de Cratete Mall. p. 11
+  explicuerit. genus enim etiam in Varronis loco quem confert X
+  21 p. 556 ex Ed. Luebberti emendatione (thes. V quaest.
+  pontif. adn.) id est quod M. Terentius interdum sexum uocat.
+  casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter positum
+  sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui
+  haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si
+  intellegi uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro
+  quoque l.s. de nominum tantum analogia loquatur, nullam
+  dubitationem mouent, de eadem (cf. Varr. de l.l. VIII 13
+  p. 401) Aristophanem egisse; quod si huius disciplinae
+  progressus spectas, non nullius momenti est.
+
+  Footnote 4: De singulis Tryphonis libris recte iudicauit
+  A. de Velsen l.l. p. 24 sq. Qui praeterea de his rebus
+  scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora uixerunt, ut
+  de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd. gr.
+  II p. 424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p. 234) taceam,
+  Telephus Crateteus, qui teste Suida περὶ συντάξεως λόγου
+  Ἀττικοῦ βιβλία έ edidit, post Augustum floruit (cf. Preller
+  ztschr. f. alterthw. 1837 p. 499) et L. Veri praeceptor
+  fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert dissert. Sic. I
+  p. 147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano inferior
+  (Choerob. Bekk. anecd. gr. III p. 1193), qui περὶ συντάξεως
+  τῶν τοῦ λόγου μερῶν scripsit. reliqui praeter Byzantinos
+  grammaticos (de quibus Egger l.l. p. 234. 265) rhetores
+  posterioris aetatis erant, ut Gaianus Arabs Theon
+  Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui uestigia
+  Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri περὶ ὕψους, qui
+  duos libros περὶ συντάξεως conposuit, (π. ὕψους 39, 1)
+  sequebantur.
+
+Prorsus diuersa ratione *stoici* in grammaticis studiis uersabantur
+(cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 72 sq. R. Schmidt stoicorum
+gramm. C. Prantl gesch. d. logik I p. 414 sq. H. Steinthal gesch. d.
+sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p. 278 sq.), quippe qui a philosophia
+profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam referrent,
+idcircoque a principio ad leges generales quae de lingua ualerent
+animum intenderent. dialectica eis secundum Posidonium ἐπιστήμη
+ἀληθῶν καὶ ψευδῶν καὶ οὐδετέρων (Laert. Diog. VII 62) erat itaque
+praecipuas quoque grammaticae partes etymologiam declinationes
+syntaxin, cum linguam tamquam subsidium cognitionis haberent,
+explorabant quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo
+cum τὸ τὴν τοῦ νοουμένου πράγματος σημαντικὴν προφέρεσθαι φωνὴν
+(Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf. Augustini uerba princ. dial. V
+_loqui est articulata uoce signum dare_) acciperent, inde consecuntur
+quae de etymologia (cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui
+patrocinabantur (Varr. de l.l. IX 1 p. 456) docebant. syntaxin,
+illa dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum
+praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut nullum
+fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl l.l. p. 442).
+duobus prioribus nunc missis, de quibus uiri docti supra laudati bene
+meruerunt et mihi his illic infra dicendum est, breuissime syntaxeos
+diuisionem in primis Laertium Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram.
+prae ceteris autem in hac re excelluit Chrysippus ‘homo acutissimus’,
+cuius dialecticam dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum
+usus adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis
+libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes, singulos
+locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne dicam omnes,
+cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus penderet, non minus
+ad dicendi quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est.
+
+Duas igitur fecerunt partes dialecticae, quae secundum Senecam (epist.
+89, 9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes, ne
+pro uero falsa subrepant, τὸν περὶ τῆς φωνῆς ἢ τῶν σημαινόντων τόπον,
+quo de uoce de litteris de uocabulis eorumque pronuntiatione de
+orationis partibus de rhythmis de poematis de uirtutibus uitiisque
+orationis agebatur (L.D. VII 44. 55 sq.), alteram quae ad nos nunc
+pertinet τὸν περὶ τῶν πραγμάτων ἢ τῶν σημαινομένων τόπον, qui praeter
+τὸν περὶ τῶν φαντασιῶν τόπον (L.D. VII 43) conplectebatur τὸ λεκτὸν,
+quod ab Ammonio (ad Aristot. π. ἑρμ. p. 100a Br.) μέσον τοῦ τε νοήματος
+καὶ πράγματος, a Sexto Empirico (adu. math. VIII 70. cf. L.D. VII 73) τὸ
+κατὰ λογικὴν φαντασίαν ὑφιστάμενον explicatur. erant autem τὰ λεκτὰ aut
+ἐλλιπῆ aut αὐτοτελῆ. ἐλλιπῆ enuntiata erant ea, quae e solo uerbo, quod
+nominatiuum ut plenum uel αὐτοτελὲς fiat requirit, constant ut περιπατεῖ
+(L.D. VII 63) eademque et κατηγορήματα et συμβάματα adpellabant, quibus
+praeter hoc simplex κατηγόρημα, uerbum intransitiuum ut nostris terminis
+utar casu obliquo non egens, etiam transitiuum uerbum adnumerabant sine
+accusatiuo positum, ἔλαττον ἢ κατηγόρημα, et duas uerborum inpersonalium
+classes, alteram quae unum casum obliquum poscit ut μεταμέλει (sc.
+Σωκράτει) παρασύμβαμα siue παρακατηγόρημα, alteram quae duos casus
+obliquos postulat, ut μέλει (sc. Σωκράτει Ἀλκιβιάδους) ἔλαττον ἢ
+παρασύμβαμα.{5} huic loco tribuebant cum uniuersam de uerborum generibus
+et speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis
+coniunguntur explicationem (L.D. VII 64 sq. Schmidt l.l. p. 57 sq.). in
+plenis enuntiatis ἀξιώματα ponebant. ἀξίωμα δέ ἐστιν ὅ ἐστιν ἀληθὲς ἢ
+ψεύδος ἢ πρᾶγμα αὐτοτελὲς ἀποφαντὸν ὅσον ἐφ᾽ ἑαυτῷ ἢ καταφαντόν, ὡς
+ὁ Χρύσιππός φησιν ἐν τοῖς διαλεκτικοῖς ὅροισ‧ οἷον ἡμέρα ἐστί, Δίων
+περιπατεῖ (L.D. VII 65). haec iterum aut simplicia aut conposita esse
+existimabant (L.D. VII 68. Sext. Emp. VIII 93.) simplicibus adnumerabant
+ἐρώτημα πύσμα προςτακτικὸν ὁρκικὸν ἀρατικὸν ὑποθετικὸν ἐκθετικὸν
+θαυμαστικὸν ἐπαπορητικὸν πρᾶγμα ὅμοιον ἀξιώματι, quorum definitiones
+leguntur ap. L.D. VII 66 sq. Ammon. ad Aristot. π. ἑρμ. p. 96a Br. Geo.
+Choerob. p. 1178 B. p. 739 Gaisf. Anonym. Coisl. p. 93a Br. praeterea
+simplicium ἀξιωμάτων erant alia ἀποφαντικὰ καταγορευτικὰ κατηγορητικὰ
+ὑπεραποφαντικὰ ἀρνητικὰ στερητικὰ (L.D. VII 69), alia ὡρισμένα ἀόριστα
+μέσα (Sext. Emp. VIII 96 sq.). tractarunt igitur in hac parte modos et
+formulas loquendi ut interrogationem et adhortationem, inter utrumque
+quidem non magis distinguentes, quam Protagoras fecerat (cf. L. Spengel
+art. script, p. 44), deinde affirmationes et negationes, enuntiata
+finita et infinita. Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus
+formantur (cf. C.F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p. 19 sq.)
+diuidebant, quorum praecipua haec erant τὸ συνημμένον (εἰ) τὸ
+παρασυννημένον (ἐπεί) τὸ συμπεπλεγμένον (καί καί) τὸ διεξευγμένον (ἤ ἤ)
+τὸ αἰτιῶδες (διότι) τὸ διασαφοῦν τὸ μᾶλλον (μᾶλλον ἢ) τὸ διασαφοῦν τὸ
+ἧττον (ἧττον ἠ) L.D. VII 69. 71 sq. Postremo sequebatur expositio τῶν
+λόγων καὶ συλλογισμῶν, quorum ‘ingentem diuisionem’ (L.D. VII 76 sq.
+Seneca l.l.) excribere longum nec necesse est; nam id quod uolui satis
+elucere confiteor, stoicos magna cum subtilitate argutaque sagacitate de
+his rebus disputasse uberrimamque materiam hoc argumentum tractantibus
+congessisse. Vnum adicio Dionysi Halicarnasensis locum ita scribentis de
+comp. uerb. IIII p. 70 Sch. (cf. V p. 84): Ἔγωγ᾽ οὖν, ὅτε διέγνων ταύτην
+τὴν ὑπόθεσιν, ἐζήτουν εἴ τι τοῖς πρότερον εἴρηται περὶ αὐτῆς καὶ μάλιστα
+τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλοσόφοις, εἰδὼς τοὺς ἄνδρας οὐ μικρὰν φροντίδα τοῦ
+λεκτικοῦ τόπου πεποιημένους‧ δεῖ γὰρ αὐτοῖς τἀληθῆ μαρτυρεῖν. οὐδαμῇ δὲ
+οὐδὲν ὑπ᾽ οὐδενὸς εὑρὼν τῶν γοῦν ὀνόματος ἠξιωμένων οὔτε μεῖζον οὔτε
+ἔλαττον συναχθὲν εἰς ἣν ἐγὼ προῄρημαι πραγματείαν‧ ἃς δὲ Χρύσιππος
+καταλέλοιπε συντάξεις διττὰς ἐπιγραφὴν ἐχούσας ῾περὶ τῆς συντάξεως τῶν
+τοῦ λόγου μερῶν᾽ οὐ ῥητορικὴν θεωρίαν ἐχούσας, ἀλλὰ διαλεκτικήν, ὡς
+ἴσασιν οἱ τὰς βίβλους ἀνεγνωκότες, ὑπὲρ ἀξιωμάτων συντάξεως ἀληθῶν τε
+καὶ ψευδῶν, καὶ δυνατῶν καὶ ἀδυνατῶν, ἐνδεχομένων τε καὶ μεταπιπτόντων
+καὶ ἀμφιβόλων καὶ ἄλλων τινῶν τοιουτοτρόπων, οὐδεμίαν οὔτε χρείαν οὐτ᾽
+ὠφέλειαν τοῖς πολιτικοῖς λόγοις συμβαλλομένας, εἰς γοῦν ἡδονὴν καὶ
+κάλλος ἑρμηνείας, ὧν δεῖ στοχάζεσθαι τὴν σύνθεσιν‧ ταύτης μὲν τῆς
+πραγματείας ἀπέστην κτλ. quibus uerbis cum dialecticam stoicae syntaxeos
+rationem{6} cognoscimus, tum illo tempore unicuique qui de uerborum
+constructione siue rhetor siue grammaticus scribere uellet, primum
+doctrinam stoicorum in mentem uenire, illorum praecepta circumspici,
+ab illorum studiis omnes huiusmodi quaestiones proficisci.
+
+  Footnote 5: In his secutus sum Porphyrium ap. Amm. in Arist.
+  π. ἑρμ p. 104b Br. et Apoll. d. synt. I 8 p. 31 B. III 32 p. 299.
+  de pronom. p. 146. cf. Lucian. uit. auct. 21. R. Schmidt l.l. p. 64.
+  Prantl l.l. p. 439 sq. Steinthal l.l. p. 298. Suidas u. σύμβαμα
+  nescio quem exscripsit non accuratius quam u. κατηγόρημα Laertium
+  Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam esse diu intellectum est.
+  Priscianus uero XVIII 4. II p. 211 H., qui quidem locus tam
+  turbatus est, ut neque a librariis ita corruptum neque a scriptore
+  rem tam male perspectam esse, sed lectorem eumque non optime
+  doctum haec adiecisse crediderim, ita scribit: et sciendum quod
+  has quidem constructiones quae per nominatiuum absoluuntur, stoici
+  ἀξιώματα uel συμβάματα, id est dignitates uel congruitates,
+  uocabant, ut ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato
+  philosophatur, illas uero quibus transitiones ab alia ad aliam
+  fiunt personam, in quibus necesse est cum nominatiuo etiam
+  obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est
+  minus quam congruitates, ut Cicero seruat patriam, quando uero ex
+  duobus obliquis constructio fit, ἀσύμβαμα id est incongruitatem
+  dicebant ut placet mihi uenire ad te, siue nominibus ipsis tamen
+  seu uerbis hoc exigentibus. uides hic non solum axiomata et
+  συμβάματα confundi, uerum etiam transitiua uerba (de genere
+  loquendi cf. XIII 23 p. 15 H.) cum nominatiuo et accusatiuo,
+  quae axiomata sunt, παρασυμβάματα dici. praeterea tertiae
+  constructionis, quando ex duobus obliquis fit, exemplum nullo modo
+  aptum est, expectares _pudet me illius_, uel tale quid. ceterum
+  dummodo tali loco aliqua fides habenda esset, a quibusdam
+  stoicorum ἀσύμβαμα quod ab aliis ἔλαττον ἢ παρασύμβαμα dictum
+  est, quod eo est incertius, quia appellatio pessime in rem quadrat.
+
+  Footnote 6: Praeterea Dionysi loco euincitur, et illos Chrysippi
+  libros de rhetorica non egisse (rhetoricam uero stoici ad
+  dialecticam referebant L.D. VII 41), et si Dionysium bene elegisse
+  credimus quod in conscribendo opere adhiberet, in aliis quoque
+  libris hanc a Chrysippo esse neglectam, quod in plerisque factum
+  esse index ille confirmat Laertianus.
+
+Videamus nunc, paucis *de Varronis philosophia* praemissis, quae ratio
+inter Alexandrinorum et Stoicorum grammaticam et libros de lingua
+latina sit. Varro erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae
+(Cic. Acad. post. I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque
+probauit (Cic. epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae
+lustris diligenter exposuit{7} (Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2).
+Ciceronem qui academica et epistulas modo laudatas a.u. DCCVIIII
+scripsit acriter inpugnat O. Mueller praef. Varr. p. V sq., quod ne
+conpertum quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam
+transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina eodem
+tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum considerate
+posuit. M. Tullium enim, licet antiquorum philosophorum graecorum
+sententias paullo neglegentius et cuiuis proximo scriptori se dedens
+exposuerit (cf. F. Schleiermacher kritik d. sittenl. p. 157. A.B.
+Krische forsch. in alt. phil. I p. 33. 444 sq.) de amici et
+condiscipuli (R. Kuehner Cic. in phil. mer. p. 38) sensu et cogitandi
+ratione tam grauiter errasse idque publice professum esse, nemo
+credet, qui magnum discrimen inter scholas illas fuisse putet.
+Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla concesserat
+auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec ratione cognosci et
+perspici quidquam ab hominibus posse diu sustinuit ac defendit, deinde
+de eiusdem infirmitate et peruersitate ‘omnium philosophorum concursu’
+conuictus, stoicorum decreta de conprehensione et adprobatione, ut
+Ciceronem κατάληψιν et συγκατάθεσιν uertentem sequar, adsumpsit
+(cf. Krische l.l. p. 166 sq. Grysar d. academik. Philo u. Antioch.
+p. 25) et hanc uiam ingressus eo usque processit, ut non solum
+Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur (Cic. acad. post.
+II 46, 143), uerum etiam ‘si perpauca mutauisset, germanissimus
+stoicus’ fuisset (Cic. l.l. 43, 132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235).
+nempe in philosophiae parte morali sibi constitit (Cic. l.l. 43,
+133), in dialecticis autem non potuit stoicis primas non deferre,
+quorum placita etiam in physicis probasse uidetur. cuius uiri
+auditorem fidelemque sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime
+mirum esse adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L. Krahner l.l.
+p. 8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. röm. staatsrel. p. 51. C.H.I.
+Francken fragm. Varr. quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p.
+160) multa stoam redolent et in libris de lingua latina, quorum pauca
+memorasse sufficiat. cum eis quae ibi leguntur de loco (V 14 p. 24)
+conferas Zenonem apud Stob. ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3
+p. 186) Apollodorum apud Stob. l.s. I 9, 42, de igni (V 70 p. 76)
+Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p. 1053 A, de motu solis
+(VI 4 p. 186 sq.) Zenonem apud Stob. l.l. I 26, 3, de animae partibus
+(VIIII 30 p. 476) Laert. Diog. VII 110. 157, quibus conlatis haec e
+stoicorum mente scripta esse uidebis, et sic multa (cf. V 59 p. 64
+sq.) quae ad rerum naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia
+ex eorum dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui
+docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem
+exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula
+distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d. redeth.
+p. 79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis articulos, illa
+finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de pron. p. 48); utrumque
+habet Varro VIII 45 p. 424, quorum alterum parum ad linguam latinam
+accommodatum esse uides. stoicos secutus quinque casus (VIII 16
+p. 403){8} eorumque primum rectum posuit (VIII 4 p. 393 cf. R. Schmidt
+l.s. p. 58) et ab eisdem temporum uerbi descriptionem (VIIII 97 p. 529
+sq.) mutuatus est (cf. Herm. Schmidt doctr. temp. uerbi gr. et lat. I
+p. 14. R. Schmidt l.l. p. 68). sed nec talia neque uestigia quaedam
+intimae dialecticae stoicae (cf. VI 56 p. 232 cl. Prantl l.s. p. 438.
+519. X 59 p. 578. L.D. VII 53) ut recte de libris nostris iudicemus
+sufficiunt. nam stoici in multis rebus grammaticis auctores erant;
+quorum inuenta omnes grammatici probarent et Varronem in his rebus
+in uniuersum eorum praeceptis obtemperasse supra uidimus.
+
+  Footnote 7: Non recte L. Krahner de Varronis philos. p. 3
+  Ciceronem illius libro de philosophia (Augustin. l.l. XVIIII
+  1, 1) usum esse et academicorum sententias illius uerbis
+  introduxisse sibi persuasit. nam primum si res ita esset,
+  Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit _quaero cur
+  cum multa scribis *genus hoc praetermittas*,_ de rebus
+  philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem I 2, 8
+  saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil de
+  philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere
+  ut l.l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus
+  latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo
+  Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime
+  A.B. Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845
+  p. 175 iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro
+  ab Augustino seruatum libro Tulliano de finibus quinto
+  respondet, post annum igitur 709 scriptum esse oportet (cf.
+  N. Madvig praef. Cic. de finib. p. LVIIII).
+
+  Footnote 8: Verba sic leguntur in codice Florentino quantum
+  sciamus _propter eorum qui *dicuntur* sunt declinati casus,
+  uti is qui de altero diceret, distinguere posset cum uocaret
+  cum daret cum accusaret, sic alia eiusmodi_ (Sp., _eiusdem_
+  F) _discrimina, quae nos et Graecos ad declinandum duxerunt.
+  sine controuersia sunt quinque._ legendum _propter eorum
+  qui *dicunt naturam* (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec
+  superioribus 14 p. 402 respondeant _in sua discrimina
+  declinantur (nomina) aut *propter ipsius rei naturam* de qua_
+  (_quo_ F) _dicitur, aut *propter illius, qui dicit.* propter
+  ipsius rei discrimina aut ab toto aut a parte_ e.q.s., quo
+  loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam,
+  illius qui dicit naturam transit, aliter statuit G. Schoemann
+  l.s. p. 13 n. 2. secuntur haec _quis uocetur ut Hercules,
+  quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem,
+  a quo uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius
+  uocetur ut Herculis._ mirabere non quinque sed sex casus
+  proferri, quod eiectis uerbis _a quo uocetur ut ab
+  Hercule_ tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda sunt.
+  primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera
+  _cum nocaret, cum daret, cum accusaret_ coniuncta et a
+  Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de
+  eo qui _uocetur_ agi debuit, sed de eo qui _vocet_, propter
+  cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec
+  casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum
+  perstringit abhorret.
+
+Rationem et *consilium totius operis* perpendentibus longius nobis
+progrediendum est. quod ad argumentum attinet, eas quaestiones
+tractandas M. Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges
+spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem
+proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes
+conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et
+principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea, quae
+uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem singulas
+hexades in triades diuisit, quarum prima leges generales; altera
+copiam uerborum percenseret quod quamquam de prioribus tantum constat
+nescio an de omnibus probabile sit. hoc consilium adparet non minus ad
+philosophos quam ad grammaticos pertinere scriptoremque utriusque
+partis disputationes suum in usum conuertisse exspectari potest.{9} et
+profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum praecepta eo
+modo memorantur, uel significantur, ut omnis dubitatio tollatur.
+Priore triade hexadis primae, quae de etymologia est, cum priuati
+simus, tamen ex altera stoicorum placita illic quoque fundamentum
+fuisse efficitur. scribit enim Varro V 7 p. 18:
+    nunc singulorum uerborum origines expediam, quorum quatuor
+    explanandi gradus. primus is (Muell. in F.) quo etiam
+    populus uenit, quis enim non uidet, unde aurifodinae et
+    uiocurus? secundus quo grammatica ascendit antiqua, quae
+    ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit uerbum, quod
+    confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui ‘rudentum
+    sibilus’, hic ‘incuruiceruicum pecus’, hic ‘chlamyde
+    clypeat brachium’. tertius gradus, quo philosophia
+    ascendens peruenit atque ea quae in consuetudine communi
+    essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum uicus
+    uia. quartus ubi est aditus ad initia rerum (Vertran.
+    regis F.), quo si non perueniam, scientiam ad opinionem
+    aucupabor, quod etiam in salute nostra nonnunquam facit cum
+    aegrotamus medicus. quodsi summum gradum non attigero,
+    tamen secundum non praeteribo, quod non solum ad
+    Aristophanis lucernam sed etiam ad *Cleanthis* lucubraui.
+et VI 1 p. 183:
+    in hoc (libro) dicam de uocabulis temporum et earum rerum,
+    quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut
+    sedetur ambulatur loquontur. atque si qua erunt ex diuerso
+    genere adiuncta, potius cognationi uerborum quam auditori
+    calumnianti geremus morem. huius rei auctor satis mihi
+    *Chrysippus* et *Antipater* et illi in quibus, si non
+    tantum acuminis at plus litterarum, in quo (cf. A. Nauck
+    Arist. Byz. fr. p. 269. L. Spengel Emend. Varr. p. 7) est
+    Aristophanes et Apollodorus.
+quae cum demonstrent praeter grammaticorum Varronem etiam Cleanthis
+‘quasi maiorum gentium stoici’ (Cic. acad. post. II 41 126), qui
+scripsit περὶ τοῦ λόγου libros tres (L.D. VII 175), Chrysippi, Antipatri
+Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui περὶ λέξεων καὶ τῶν
+λεγομένων disputauit (L.D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip. Tars.
+p. 69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum uerborum
+originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo magis eisdem eum
+usum fuisse in triade priore, qua philosophicae etymologiae rationes
+examinandae erant? De analogia et anomalia declinationum, quas secunda
+hexas tractat, ‘Graeci Latinique libros fecerunt multos’ (VIII 23 p.
+408), et minus necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros confugere.
+nihilo minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de anomalia Varronem
+hausisse testantur prima libri noni uerba:
+    ... in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus
+    *Chrysippo* homine acutissimo, qui reliquit περὶ ἀνωμαλίας
+    IIII libros, contra analogian atque Aristarchum
+    est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius
+    uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de
+    inaequabilite cum scribit sermonis, propositum habet
+    ostendere similis res dissimilibus uerbis et dissimilis
+    similibus esse notatas, id quod est uerum, et Aristarchus
+    de aequabilitate cum scribit [_et de_ add. F], uerborum
+    similitudinem quodammodo (Sp. _quarumdam_ F) in
+    declinatione (Sp. _inclinationes_ F) sequi iubet, quoad
+    patiatur consuetudo.{10}
+e quo argumento librorum Chrysippeorum facilis est coniectura, huic
+Varronem quae libro VIII 34 p. 417-43 p. 423 de eadem re disputat
+debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod nunc non persequor.
+In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos confugere, qui se huic
+disciplinae darent Dionysi Varrone aetate paullo posterioris
+scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur etiam Varro sequi
+debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim libros inpleuerit, si
+uberrimam materiam et ingentem librorum a Chrysippo conscriptorum
+molem reputaueris. habemus autem praeter ipsius Varronis dispositionem
+supra indicatam certum testimonium libro XXIIII talia exposita fuisse,
+Gellius enim scribit noct. att. XVI 8, 6 _sed M. Varro de lingua
+latina ad Ciceronem quarto uicesimo expeditissime ita finit
+‘proloquium est sententia in qua nihil desideratur’_ (cf. l.l. VI 56
+p. 233). Ex illo autem commentario L. Aeli ‘stoici’{11} qui Varronis
+magister erat *de proloquiis*, quem Gellius paullo ante memorat, uides
+quantum absit, ut haec studia aliena a M. Terentio iudicemus, sed cum
+potius magistri exemplo incitatum diligentius in rem inquisiuisse.
+Huius argumenti natura et proprietate etiam factum est ut et
+grammatici posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius
+prodiit, hos libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent.
+
+  Footnote 9: Varronem plerumque graecos scriptores secutum
+  esse iam perspexit, licet rem immodice auxerit, Christoph.
+  Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum historia
+  (Basileae 1554) libro quinto (p. 271) sic scribit
+  ‘conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit
+  similitudine studiorum cum M. Tullio coniunctus M. Varro,
+  a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est
+  argumentum’ e.q.s.
+
+  Footnote 10: In hoc loco scribendo L. Spengelium de emend.
+  rat. libr. Varr. de l.l. p. 9, qui olim de eodem loco in
+  Iahni annal. 1834 p. 7 egerat, secutus sum praeterquam quod
+  simplicius uidebatur e codicis uerbis _similis res
+  dissimilibus uerbis et dissimilibus similes esse uocabulis
+  notatas_ id quod supra posui efficere, quam quod Spengelius
+  uoluit [_similis_] _res dissimiles similibus uerbis, et
+  dissimilibus similes esse_ [_uocabulis_] _notatas._ addo quod
+  _IIII libros_ (cod. _lei libri_) Laerti Diogenis codicibus in
+  indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur. habet
+  enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon.
+  253 saec. XII περὶ τῆς κατὰ λέξεις ἀνωμαλίας πρὸς δίον
+  α β γ δ, cod. Laurent. plut. 69, 35 περὶ τοῦ κατὰ τὰς
+  λέξεις ἀνωμαλίας πρὸς δίωνα α β γ δ, cod. Menagii
+  α β γ, Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit ς᾽ e Varrone ubi
+  olim _sex libros_ legebatur.
+
+  Footnote 11: Cic. Brut. 56, 205: ‘fuit L. Aelius omnino uir
+  egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque
+  eruditissimus et Graecis litteris et Latinis antiquitatisque
+  nostrae et in inuentis rebus et in actis scriptorumque
+  ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro noster
+  acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans
+  omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris
+  explicauit. sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem
+  nec studuit unquam nec fuit.’
+
+Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit. potissimum
+sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo atque in reliquis
+libris grammaticorum stoicorumque placita refutauit uel probauit uel
+correxit. paucissimae relliquiae extant nec tales e quibus effici
+quidquam possit, sed non nullius momenti in hac re Augustini{12}
+libellus est, qui inscribitur ‘principia dialecticae’. Augustinus quem
+Varronis scripta ardenti studio lectitasse constat (cf. L. Krahner de
+Varr. antiq. libr. p. 31, Francken l.l. p. XV sq.), cum postea nimia
+pietate haec studia contemneret, ita scripsit
+    et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas
+    liberales uocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum
+    seruus per me ipsum legi et intellexi quoscunque legere
+    potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset,
+    quidquid ibi uerum et certum esset
+(confess. IIII 16, 30. I p. 123 ed. congr. St. Maur.), eumque in his
+quoque studiis, cum undecunque libros corriperet, Varronem non
+neglexisse per se probabile est. libellum ipsum inspicienti e
+stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad eorum doctrinam
+explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II p. 166 ed. Venet.
+p. 566 ed. Lips.) ab Rudolpho Schmidtio adhibitus est, qui quae de
+etymologia ibi docentur, e Varronis libris de eadem re (libris II-IIII
+de lingua latina) fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur.
+primum enim e ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana
+notanda sunt, aliaque illis tam sunt similia ut ab eodem scriptore in
+libris qui perierunt profecta uideantur.{13} deinde principia
+etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum unusquisque facile
+uideat non multis expono. praeterea argumentum eodem modo ac Varro in
+libris nostris diuidit Augustinus: _ergo omne uerbum propter id quod
+sonat quattuor quaedam necessaria uocat in quaestionem originem suam
+uim declinationem ordinationem._ uis enim uerbi quam arte cum eius
+origine conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia
+triade Varronem locutum esse ostendunt quae V 2 p. 13 dicit,
+Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum libros
+consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum reliquis
+Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit Priscianus doceat
+_consequentia ordinationis id est casus casibus et genera generibus et
+numeros numeris et personas personis et tempora temporibus congrua
+disponere_ (XVII 185 II p. 200). denique si unicus terminus, quo
+Varronem in libris syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus,
+*proloquium* his recurrit, quod uerbum praeter Martianum Capellam et
+Arnobium nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p. 262
+Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis
+coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae ingenium
+Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam. Ad syntaxin
+inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca tantum de uerbis et
+sententiis simplicibus coniunctisque ad firmandam dispositionem suam
+praefatus est. plura de etymologia discimus de qua infra dicam. Sed
+hic facile aliquis obiciat, ne confidentius loquere! cum enim
+Martianus Capella IIII 338 Kopp. p. 97 Grot. non solum eandem totius
+argumenti dispositionem atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam
+in eius disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam
+multo breuius legantur, quae Augustinus profert,{14} praeterea autem
+et hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p. 415 cf. F. Ritschl quaest. uarr.
+p. 7) et illum (IIII 335 p. 97 cf. C.F. Hermann praef. ed. Kopp.
+p. XX. Ritschl l.l. p. 5) Varronis disciplinarum libris usum esse
+constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro disciplinarum de
+dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita non neglecta esse
+uideantur{15}? neque sine specie quadam probabilitatis haec
+opponuntur, praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno
+Varronis libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit,
+nam quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua
+latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in hac
+(libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa disputatio de
+etymologiis offendet nescio an singularis consensus, quem supra
+exposui, cum libris de lingua latina hanc dubitationem tollat. ne
+autem nihil profecisse uideamur, si hoc concedere prorsus recusas,
+unum adicio. Varronem libros disciplinarum multis annis post illos de
+lingua latina scripsisse demonstrauit Ritschelius l.l. p. 57, quamuis
+L. Mercklin (philolog. IIII p. 427) dissentiat; in his igitur sine
+dubio quae ipse summa industria multaque meditatione congesserat non
+neglexit, sed retractata passimque mutata et admodum contracta suum in
+usum conuertit, id quod etiam in aliis libris eum fecisse infra
+monebo. utcunque igitur statuis, quamquam prius illud mihi multo magis
+arridere tacere nolo, iure nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis
+de lingua latina posuisse concedes.
+
+  Footnote 12: Episcopi Hipponensis enim hoc opusculum esse
+  demonstrauit Prantl l.l. p. 666, quamquam id C.F. Webero
+  proleg. in Augustini art. gramm. p. 1 non persuasisse uidetur.
+  addere potuit in libro de magistro quem patrem breui post
+  illud scripsisse constat (cf. Augustin. retract. I 12)
+  nonnulla recurrere quae in illo libello leguntur ut V 12. 16.
+  Tom. I p. 679. 682 ed. congr. S. Maur., unde apparet
+  dialecticam illic expositam re uera Augustinum amplexum esse.
+
+  Footnote 13: Apud Varronem recurrunt ueriloquia _urbis_ V 143
+  p. 145 _horrei_ V 106 p. 109 _putei_ V 25 p. 41. uiolentum
+  apud Augustinum a _ui_, ab eodem _uis_ uiolare VI 80 p. 256,
+  et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen
+  uitis uietus, ab ipso _uis_ V 62 p. 68 uincire uinclum uiere,
+  V 37 p. 38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf.
+  Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius _uiae_ origo, quod
+  V 35 p. 37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non
+  respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum
+  grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone
+  cf. Mueller praef. Varr. p. VII. quae praeterea apud
+  Augustinum occurrunt _lucus bellum foedus_ e.q.s. in libris
+  nostris non explicantur.--Breuiter moneo locum V 22 p. 31,
+  qui multos uexauit, nuper Ludouicum Oxé de Varr. etymolog.
+  quibusd. p. 22, et in codice ut tradunt ita legitur _Vias
+  quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod
+  agendo teritur_ e loco s. s. V 35 p. 37 illuc inlatum et
+  quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod
+  neminem uidisse miror.
+
+  Footnote 14: August. l.l. p. 48E: ‘ea quae una defintio
+  potest includere uniuoca uocantur: illius autem, quae sub uno
+  nomine necesse est definire diuerse, aequiuoci nomen est’.
+  p. 49C: ‘haec sunt igitur uniuoca, quae non solum nomine uno,
+  sed una etiam eiusdem nominis definitione clauduntur, quamuis
+  et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui
+  possunt.’ Mart. Capella IIII 355 p. 103 sq. ‘aequiuocum est
+  quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem
+  definitio, ut leo ... uniuocum est, quando duarum uel plurium
+  rerum unum nomen est et definitio.’
+
+  Footnote 15: Cassiodor. de artib. et discipl. liber, p. 536b
+  Garet: ‘dialecticam uero et rhetoricam Varro in nouem
+  disciplinarum libris tali similitudine definiuit: dialectica
+  et rhetorica est quod in manu hominis pugnus adstrictus et
+  palma distensa, illa breui oratione argumenta concludens,
+  ista facundiae compos copioso sermone discurrens, illa uerba
+  contrahens, ista distendens’. cf. Isid. orig. II 23, 1.
+  a Zenone haec Varronem transtulisse Cassiod. l.l. p. 531b
+  Sext. Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu
+  sunt, quibus illud confirmetur.
+
+Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de enuntiatis
+simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam aut inplent aut
+non inplent (fr. 32*). quae inplent iterum affirmari possunt aut
+nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum, coniunctione postremo
+dixit. haec stoicorum λεκτά ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ, ἀξιώματα ἁπλᾶ
+et οὐχ ἁπλᾶ esse uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi
+persona praeter uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus
+uerbis ponitur, prima et secunda persona in coniunctis _quae simplicem
+non habent significationem_ (cf. Mart. Cap. IIII 388 p. 118), nam ego
+et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de stoicis non
+diserte memoratur{16} ex eorum placitis necessario manat, ut in hac
+quoque re illos Varro secutus sit.
+
+  Footnote 16: Hoc moneo propter Carolum Prantl l.l. p. 667
+  qui id a stoicis alienum putat. Laertius autem Diogenes
+  (VII 63) scribit: ἐλλιπῆ (λεκτά) μὲν οὖν ἐστι τὰ
+  ἀναπάρτιστον ἔχοντα τὴν ἐκφορὰν οἷον ῾γραφεῖ᾽‧
+  ἐπιζητοῦμεν γὰρ τίς; quod cum in prima et secunda persona
+  absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter has et
+  illam fecisse stoicos sequitur.
+
+Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit, conici
+uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus obliquis et
+uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta sint, altera de
+proloquiis simplicibus et conpositis disputasse, quod conuenit cum
+stoicorum diuisione in λεκτὰ ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ. neque e Gelli
+libri XVI capite octauo sequitur (fr. 36), in fine demum libri XXIIII
+proloquia tractata esse, quod quomodocunque rem disposuerit fieri
+potuisse nego. quare quod Gellius adicit, Varronem ἀξιώματα alias
+profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio (l.l. p. 5)
+ad dialecticam sed ad ipsos libros de lingua latina referendum duco,
+ut his uocibus promiscue, ut in aliis terminis fecit, usus sit.
+*profatum* enim, quantum sciam, apud nullum scriptorem, *proloquium*
+apud Augustinum et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica
+legisse constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed
+longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se
+inspectis dialecticorum εἰσαγωγαῖς, ut de axiomatis a M. Varrone
+profata uel proloquia adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium
+L. Aeli de proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque
+illud memoratum uiderat (cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. in
+Fleckeiseni annal. supplem. III p. 646), sed eo reperto nihil inde
+didicisse et ad Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam
+definitionem Chrysippi ἀξιώματος (cf. L.D. VII 65), deinde eam, quam
+Varro de proloquio in libro ‘de lingua latina ad Ciceronem quarto
+uicesimo’ protulit. secuntur, interiectis quibusdam proloquiorum
+exemplis et axiomatis descriptione apud stoicos usitata iterumque
+nominato Varrone (ut de Ciceronis ἀξιώματος uersione ex disp.
+Tusculanis I 7, 14 petita taceam), ἀξιωμάτων συννημμένου
+συμπεπλεγμένου διεζευγμένου παραδιεζευγμένου explicationes, adiectis
+interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante
+significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit, ad
+eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est, num
+utramque quam profert proloquii συνημμένου et συμπεπλεγμένου
+uersionem Varroni an fortasse alteram Aelio debuerit. duo in promptu
+sunt quibus haec suspitio confirmetur. primum enim Gellium has
+interpretationes non de suo addidisse, quod hominem philosophiae non
+ignarum fecisse facile contendas, inde conligendum, quod ἀξίωμα
+διεζευγμένον, quod ipse (V 11, 8) ‘diiunctiuum’ appellat, nostro loco
+‘disiunctum’ uertitur. alterum est, quod proloqui παραδιεζευγμένου,
+stoicis ut uidetur adhuc ignoti (cf. Prantl l.l. p. 448. 605),
+uersionem omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua
+sponte apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius
+παραδιεζευγμένου usu admoniti, ne quid audacius Varroni adscribamus,
+num ex reliquis quidquam ad eum referendum sit, in medio relinquimus.
+qui uero sciunt in his rebus exempla non nullius momenti esse et idem
+proloqui conexi exemplum _si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur_ hic
+et in Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla
+fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum
+existimabunt. in libro XXIIII igitur de proloquiis conpositis
+agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae
+hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim de proloquiis
+dixisse, in posteriore ad singula explicanda profectum libro XXIII
+proloquia simplicia, libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum
+uel nescio quid tractasse. sed haec pro certis non uendiderim.
+
+Transeo ad priores libros. *Hexas prima*, ut saepius dixi, de
+etymologia scripta erat, et libri tres ‘priores de disciplina uerborum
+originis, posteriores de uerborum originibus’. priorum ‘in primo
+uolumine est’ ut ipsa Varronis uerba ponam (VII 109 p. 389) ‘quae
+dicantur, cur ἐτυμολογικὴ neque ars sit neque ea utilis sit, in
+secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis sit, in tertio quae
+forma etymologiae’. primo igitur libro contra stoicos et grammaticos,
+qui eorum uel similia praecepta sequebantur, altero ex eorundem mente
+disputauit, tertio suam de re sententiam exposuit. praeclara sane
+dispositio! Studia etymologica stoicorum (cf. K. Lehrs de Aristarchi
+stud. hom. p. 340. R. Schmidt l.l. p. 21. Ch. A. Lobeck de antiphr.
+et euphemismo in actis societ. gr. II p. 293 sq. C. Wachsmuth de Crat.
+Mall. p. 13. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 323) ex interioribus
+linguae rationibus, quas probabant (cf. p. 5) pendebant eorumque usum
+in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut nihil fere inter eos
+intercedat discriminis. et paullatim efflorescente arte, quod iam
+Plato in Cratylo ioco serioque adgressus erat, certas deriuandi leges
+proposuerunt, quibus ni mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet
+ducere potuerunt. et apud Varronem, ne in reliquis commorer, et
+interiorum rationum et certarum legum specimina, quae satis esse
+uidentur, deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia
+in uniuersum, ut initio octaui libri (3 p. 392--24 p. 409) de
+declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V 2 p. 13 dicit
+    cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a qua re et in
+    qua re uocabulum sit impositum--itaque a qua re sit
+    pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in
+    qua re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non
+    debet pertendi et pertendit pertinaciam esse, quod in quo
+    oporteat manere, si in eo perstet, perseuerantia--priorem
+    illam partem, ubi cur et unde sint uerba scrutantur, Graeci
+    vocant ἐτυμολογίαν, illam alteram περὶ σημαινομένων.
+ipsa etymologiae inpugnatio in duas partes diuisa erat, ut liber
+octauus (25 p. 409), altera erat generalis, cuius nullum uestigium
+indagaui, altera singula crimina amplexabatur. quae crimina (V 3
+p. 14) tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis
+inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo inposita,
+quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa uerba commutatis
+litteris obscurantur; deinde a linguarum diuersitate: non omnis origo
+est latinae linguae e uernaculis uerbis; denique a ui uerborum: multa
+uerba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant. haec omnia
+multis exemplis inlustrauit, qualia facile in libris sequentibus
+inuenies. neque deerant puto querelae ut (V 5 p. 15)
+    uetustas pauca non deprauat, multa tollit. quem puerum
+    uidisti formosum, hunc uides deformem in senecta. tertium
+    saeculum non uidet eum hominem quem uidit primum. quare
+    illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio fugitiua,
+    secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere nequit.
+
+*Libro altero* contra etymologiae praestantiam praedicauit et eodem
+modo quo libro nono opinor primo quae ad uniuersam etymologiam
+spectarent, deinde singula crimina ‘et ea quae in priore libro essent
+dicta et ea quae potuissent dici’ (VIIII 7 p. 461) perlustrauit. In
+priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque
+manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae
+praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere
+probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio explicari
+potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res (nam res et
+uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam cum sono uerbi
+ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor. huc igitur referendus
+uidetur Noni locus (p. 450 M. gannire) de animalium uocibus. talia
+uerba _quasi cunabula uerborum esse_, dixit _ut sensus rerum cum
+sonorum sensu concordaret_. in rebus quae non sonant similitude tactus
+ualet, ut lene lenem crux asperum sonum habet. inde ad rerum
+similitudinem progrediendum esse putauit, deinde ad uicinitatem
+quandam, cuius multos modos enumerauit, fieri per efficientiam et
+effectum, per id quod continet et continetur, a parte totum et a toto
+partem, immo per abusionem. postrema ratio progressus ad contrarium
+est, sed hanc adamasse Varro non uidetur. permultorum uero uerborum
+originem ostendi non posse Varro concessit, ut Augustinus in his
+quoque eum sequatur, quod eum concessisse et mediae uiae, quam in
+libro decimo elegit, exemplum (79 p. 588), et non pauci loci librorum
+etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse
+postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in libro
+praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam initio libri
+septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia de analogia et
+anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc illam causam
+defendisse censendus est, sed duobus partibus constitutis quasi
+arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse uoluit.
+
+Suam denique sententiam in *libro tertio* explicauit, etymologiam, ut
+ex libris sequentibus uidere licet, multis quidem difficultatibus et
+exceptionibus inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et
+praeceptis niteretur. huc igitur pertinent haec (V 6 p. 17):
+
+    in consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit
+    facta qui animaduerterit, facilius scrutari origines
+    patietur uerborum, reperiet enim esse conmutata, ut in
+    superioribus libris ostendi, maxime propter bis quaternas
+    causas. literarum enim fit demptione aut additione, et
+    propter earum adtractionem aut conmutationem, item
+    syllabarum productione....
+loco in codice ita mutilato ex parte O. Mueller succurrit, qui recte
+membrorum aequabilitatem secutus, _aut correptione_ additit et lacunam
+homoeoteleuto ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a
+syllabis ad litterarum transpositionem scriptorem rediisse, quod
+O. Mueller putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod
+facile in mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum ‘aspiratio aut
+uoculatio’ quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro accentu
+usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in sequentibus libris
+profert, utrumque nusquam adhibetur. ne ‘syllabarum demptio aut
+additio’ uel ‘transpositio aut conmutatio’ quidem, quae in prioribus
+legibus de litterarum mutationibus plane generaliter datis,
+conprehensae erant, accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum,
+quorum origines explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi
+uidebitur, nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis
+latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba dico
+conposita, quae iam Plato in Cratylo (p. 425 A. p. 434 A. cf. schol.
+in Crat. p. 43 Boiss. p. 1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus
+est et Aristarchus (Charis. p. 117, 4) in analogiae regulam recepit.
+Varroni non modo uocabulo ‘conpositicia’ (VI 55 p. 232) uel
+‘conposita’ (VIII 61 p. 436) nota erant, uerum etiam duo talium
+uocabularum genera distinxit, simpliciter conposita et ea, quae e
+duobus, uocabulis uel altero uel duobus plus minus mutatis breuiatis
+contractis orirentur, ut loci infra scripti docent: V 141 p. 143 _ab
+aedibus et faciendo maxume aedificium_; V 176 p. 176 _detrimentum a
+detritu ... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter
+se trita et deminuta_; V 178 p. 177 _manupretium a manibus et pretio_.
+et sic permulta praecipue in extremo libro quinto. alterius generis
+haec sufficiant exempla: V 171 p. 171 _septem a septem et uncia
+conlisum_; V 37 p. 38 _uineta ac uineae a uite multa_; X 81 p. 589
+_quod uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam,
+item media extrita syllaba, coactum est nequam_. quam ob rem hoc genus
+in illa regula praetermitti posse nego et Varronem _denique
+uocabulorum conpositione aut conlisione_ scripsisse censeo. nihili in
+hac re est, quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p. 222
+_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde eligere
+possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum
+nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium._ nam horum
+temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad artem dirigere
+didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta esset.
+
+Altera triade, quae seruata est, ‘de uerborum originibus’ agitur,
+primo libro (VII 110 p. 389) de uocabulis ‘locorum et earum rerum quae
+in locis esse solent’, secundo ‘quibus uocabulis tempora sint notata
+et eae res quae in temporibus fiunt’, tertio ‘in quo a poetis sumpta
+ut illa dixi in duobus libris de (_om._ F.) soluta oratione’. de his
+pluribus disputare non magis huius loci est, quam de prima triade
+alterius hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius
+libro primo exposuit ‘quae contra similitudinem declinationum
+dicantur’, altero quae ‘contra dissimilitudinem’, tertio ‘de
+similitudinum forma’ (VIII 24 p. 409), quae diuisio cum dispositioni
+librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109 p. 389), iam hic
+expectamus, alteram{17} triadem eodem modo illius hexadis triadi
+secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter uerba
+temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod confirmabitur si
+diuersas orationis diuisiones a scriptore in libro decimo, quo suam de
+analogia sententiam explicat, propositas examinauerimus. duae enim
+sunt quae in censum ueniunt{18}. prioris hae partes sunt (X 15 p. 552.
+51 p. 574. VIII 21 p. 406): uoluntas hominum quae est inpositio
+uocabulorum, natura quae est declinatio uocabulorum quo decurritur
+sine doctrina, uoluntatis et naturae coniunctio. inpositionem in his
+libris non neglectam esse uel inde euincitur, quod analogiam quae in
+etymologia ualet, in libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et
+quod scriptor ipse ‘de utriusque generis declinationibus’ (VIII 24
+p. 408) actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis
+librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret, non
+usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis et
+naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5 p. 394. X
+51 p. 574 al.) et id docet, quod ita libro tertio primi et secundi
+libri disputationes recoquere coactus fuisset. accedunt grammaticorum
+testimonia ex libro undecimo, quae de declinatione non de impositione
+agunt. Restat igitur altera diuisio saepius obuia (X 17 p. 553. VIII
+31 p. 476. VIII 44 p. 424. VI 36 p. 215), quae summa{19} partium
+orationis apud Varronem conprehensio est. ea distinguit quattuor
+uerborum genera quae habeant casus, quae tempora, quae utrumque, quae
+neutrum. hanc cum in priore quoque triade ubicunque non generalem
+doctrinam sed singula tractat, naturam secutus orationis, constanter
+adhibeat (locis supra significatis, in libro nono lacuna pleraque
+deuorauit{20}), eadem etiam in posterioribus libris quibus singillatim
+analogiarum genera persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro
+undecimo uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod
+confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p. 401): _cum de his nomen sit
+primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et reliqua
+posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina) quare de eorum
+declinatione quam de uerborum ante dicam_, quae quamquam alia
+occasione dicta generalem sententiam continent. ne uero quis miretur,
+quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus grammaticis minus curae
+erant, totum librum dederit, cum libro decimo (31 p. 562 sq.) et nono
+(95 p. 527), (in octauo haec interciderunt) breuissime de eis agat et
+nullae fere huius argumenti relliquiae apud grammaticos extent,
+monendum est de eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et
+Varronem tribus locis (VII 90 p. 368.{21}) VIII 20 p. 416. X 33
+p. 563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris diligenter
+se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora habent in
+transcursu si omnino tangebantur, participialia uero non totum librum
+XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58 p. 434) aut cum
+uerborum (ut VIIII 110 p. 537) analogiis coniuncta fuisse, pro certo
+sumere possumus. contra hic liber sine dubio de illo dicendi genere
+erat, quod in libri decimi dispositionibus fere ubique (70 p. 583. 73
+p. 586. 74 p. 586. 42 p. 568) seiungitur et premitur, declinationes
+dico obsoletiores et rariores quibus poetae utuntur, quae ibi eodem
+modo explicabantur, ut libro septimo poetarum uocabula exposita esse
+scimus.
+
+  Footnote 17: Recte uidit O. Mueller praef. p. L. ad hos
+  libros referenda esse, quae ‘de copia uerborum’ (VIII 2
+  p. 392. 20 p. 406) Varro promittit, eosdemque indicari
+  ‘libris qui de formulis uerborum erunt’ (X 33 p. 536) quod
+  alterum testimonium M. Hertz (philolog. klin. streifzug
+  p. 31) de libris XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum
+  contextu ibi de declinationibus actum iri intellegitur.
+
+  Footnote 18: Reliquae sunt hae: uerba quae declinantur et
+  quae non declinantur (X 14 p. 551), uerba uernacula
+  aduenticia notha ex peregrinis nata (X 69 p. 582), analogia
+  quam sequitur populus singuli e populo (X 74 p. 586),
+  consuetudo qua antiqui usi sunt qua nunc utimur qua poetae
+  utuntur (X 73 p. 585), quas omnes non aptas esse argumenti
+  indoles et mos scriptoris in libris etymologicis conspicuus
+  docent.
+
+  Footnote 19: Duae diuisiones sese excipiunt VIII 44 p. 424
+  _oratio secanda ut natura in quattuor partis, in eam quae
+  habet casus et quae habet tempora et quae neutrum et in qua
+  est utrumque. has uocant quidam appellandi dicendi
+  adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor, dicendi
+  ut scribo et lego, iungendi ut et et que_ (M. _utque_ F),
+  _adminiculandi, ut docte et commode._ quae diuisiones inter
+  se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi partes ambae
+  nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem Varro
+  debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p. 511) indicatis:
+  _quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas esse
+  partes orationis, cetera uero *adminicula uel iuncturas*
+  earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et trabes, cetera
+  autem id est stuppa et claui et similia uincula et
+  conglutinationes partium nauis, non partes nauis dicuntur._
+  quarum altera parte eique coniunctis quae non exscripsi, num
+  Ammonium (in Aristot. π. ἑρμ. p. 99a Br.), aequalem sibi
+  scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore quaestionem
+  tetigerit, incertum est. uerisimile autem est philosophos
+  illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis facientes.
+  Aristotelis (cf. Steinthal l.l. p. 257) sententiam Dio
+  excoluit (VIII 11 p. 400) _quorum generum declinationes
+  oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in tris
+  diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae
+  adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae
+  neutrum. de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit,
+  uocabula et uerba, ut homo et equos, et legit et currit._
+  hanc igitur diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit
+  quode Elink Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p. 9
+  disseruit nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in
+  duas partes iungendi nimirum et adminiculandi discribitur,
+  quae itaque paullo magis est explicata, secundam Varronis
+  esse censeo. Sed etiam prima Varronis diuisio orta est ex
+  Dionea, adiecta parte quae utrumque habet. quare, quamuis non
+  prorsus accurate, tamen non ita neglegenter (cf. Schoemann
+  l.l. p. 14) Varro locutus est, cum *has* ad *quattuor
+  partes* generales non ad proxime antecedentes singulas
+  referret.
+
+  Footnote 20: Vt hoc melius intellegatur simulque aequabilitas
+  librorum VIII et VIIII nec in editis exemplaribus nec in
+  O. Muelleri dispositione satis conspicua oculis subiciatur,
+  eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec
+
+  VIIII   1-6      praefatio                       VIII  1-24
+           7       dispositio sequentium                  25
+          8-35     consuetudo--ratio
+         36-39     A. pars generalis. 1. praefatio
+         40-44      2a de similitudine                   39-43
+           45       2b analogia ubique aut nusquam       37-38
+         46. 47     2c de delectatione                   31. 32
+           48       2d de utilitate                      26-30
+  lacuna 49-54      2e analogiae leges                   33-36
+         55-62      3a declinatio sexus                  46. 47
+         63-69      3b decl. multitudinis                  48
+         70 lacuna  3c decl. casualis (in uniu.)         49
+                |  B pars specialis. dispositio          44. 45
+                |   I uerba iungendi adminic.     lacuna in fine libri
+        lacuna  |   II 1 articuli                         50. 51
+                |      2 pronomina                lacuna in fine libri
+   lacuna 71           3 uocabula. a. decl. nominandi     52-62
+        72. 73         3b decl. augendi                   75-78
+         74            3c decl. minuendi.                   79
+        75-88          3d decl. casualis (de sing.)       63-74
+        89-94          4 nominum decl.                    80-84 lacuna
+        95-110      III uerba temporalia        quae reliqua deuorauit
+
+  Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita
+  respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione
+  reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de
+  analogiae legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus
+  tractandam ibi in fine huius partis positam esse.
+  expositionem uero de sexu numero casu (A 3) in libro VIII
+  principio partis alterius positam, in libro VIIII ubi
+  lectores e libro octauo extremo nouerunt (cf. Mueller
+  p. XXXXVI) praeter nomen et uerbum analogias non esse (cf.
+  VIII 9 p. 398. X 79 p. 588) priori parti statim esse addita.
+  Altera pars (B) ab eadem in libro VIII eo discedit ut quae
+  minoris momenti sunt, aut praemittantur, ut particulae (I) et
+  articulis adiecta pronomina II 2 (hoc autem factum esse
+  apparet ex eo quod deinde nusquam memorantur) aut inter
+  grauiora interponuntur, ut declinatio augendi et minuendi
+  (II 3b. c). Lacunae autem, quas inter paragraphos 48 et 49,
+  70 et 71 subtili usus iudicio Mueller indagauit, in eodem
+  codice ortae sunt, quo transpositio V13 p. 33 sq. facta est
+  (cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846 p. 142. ueb. d. kritik
+  d. buech. de l.l. p. 10); in hoc enim quae leguntur VI-41
+  p. 40 quinque explebant folia, quorum singula circiter
+  MMCCCXXXX litteras conplectebantur (Spengeli in hac re
+  editione usus sum), quae uero leguntur IX 49 p. 490-70 p. 508
+  circiter IƆƆMDCCCC litteras conprehendunt, tribus igitur
+  illius codicis foliis (MMCCC litterarum) scripta erant.
+
+  Footnote 21: Hic enim scribendum esse _cape unde accipe sed
+  hoc in proximis libris_ (_proximo libro_ F) _retractandum_
+  mecum censebis, si hoc de libro octauo dici non potuisse
+  Varronemque constanter ad ‘libros’ plurali numero lectores
+  relegare et saepissime in his libris uocabulorum exitus
+  corruptos esse reputaueris.
+
+Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, *de relliquiis huc
+referendis* dicendum est. ad librum undecimum omnia apparet pertinere,
+quae ex libris de lingua latina, certo libri numero non addito,
+laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant. his praemissis ad
+fragmenta grammatica apud Charisium obuia transeo, quem omnia fere
+Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere constat (H. Keil praef.
+gramm. lat. uol. I p. XXXXV. W. Christ Philol. XVII p. 120.
+A. Schottmueller de C. Plini Secundi libr. gramm. p. 7), nec minus
+Romanum, e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea
+pars in qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini
+libris de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis
+excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua latina
+disertis uerbis{22} laudat et non nisi hos e libris Varronianis,
+praeterquam quod semel (uel bis) ‘libro IIII de utilitate sermonis’ in
+re singulari usus est, et ex libro de sermone latino quinto _later
+lutum iugmentatum_ (sic scripsi pro _iugmenta_) uerba ni mirum non
+doctrinam grammaticam excerpsit, si alter locus Plini est (cf.
+Schottmueller l.l. p. 42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni
+debet libris de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio
+praecipue uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p. 53, 17.
+78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char. p. 73, 13 de
+deminutiuis habet conlato Pompei commento artis Donati p. 154 e Plinio
+fluxisse probabile, e Varronis libro XI hausta esse certum est (cf.
+L. Lersch sprachphil. d. alt. I p. 196), cum quibus locis artissime
+cohaerent excerpta Pompei p. 143. Cledon. p. 1897P. cum uero
+praeterea Romanus Varrone laudato proferat p. 58, 17, quae de l.l. V
+118 p. 131, et p. 104, 13 quae Priscian. VII 55. I p. 333 e libris de
+l.l. esse docent, etiam reliqua quae cum eorum argumento conuenire
+uidebantur huc traxi, quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur
+non esse conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis
+frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare
+quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id unice
+uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia quibus
+innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo fieri possit
+inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis quam paucissima
+tamquam incerta relinquas et pro indole et ratione uariorum operum
+singula eis adscribas libris in quorum quadrant argumentum. de quibus
+autem ne sic quidem constare quodammodo uidebatur, ea ad calcem
+conposui.
+
+  Footnote 22: Laudat Plinius librum XI p. 131, 18. 141, 30
+  (cf. Schottmueller l.l. p. 41). p. 142, 21, librum XIII
+  p. 105, 14. p. 139, 15, librum XXII p. 142, 20. praeterea e
+  Plinio fluxit locus p. 106, 2 (cf. Schottmueller p. 43), quem
+  in libri de l.l. octaui ea parte quae intercidit fuisse
+  uidit O. Mueller praef. Varr. p. XXXXVII. ex eodem Plinio
+  librum XI hausisse Romanus p. 80, 3 cl. Pompei p. 154 Char.
+  p. 37, 13 uidetur. restant loci p. 58, 17 (de l.l. V 18
+  p. 131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p. 111) 104, 13. 104, 28 ad
+  Cic. VIII (54 p. 130) p. 105, 14 ad Cic. XIII quos Plinio
+  Romanum debere demonstrari nequit.
+
+*Libro undecimo declinationes* ita exposuisse Varro uidetur, ut genera
+numerum casus deinceps persequeretur, quemadmodum VIII 46 p. 425 sq.
+VIIII 55 p. 495 sq. (cf. X 22 p. 556) fecit. Genera proprie ea esse
+docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p. 495) eamque in
+animalibus sequendam esse (fr. 69); quando dubium sit genus,
+cognosci id posse ex deminutiuis (fr. 10) quae paucis exceptis genus
+uocabulorum principalium retineant (fr. 11). ubique analogiae studium
+in singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in -ης, quae
+antiquorum alii aliter declinauerant, omnia a littera finiri et
+feminino genere proferri iussit, ut charta cochlea (fr. 14), ‘dies’
+non sine discrimine masculino et feminino genere dicendum esse, sed
+illud si unum diem, hoc si temporis spatium significet (fr. 12). De
+numero nihil extat, nisi ‘uis’ etiam in plurali cum praecepisse (fr.
+15), ita enim ut Probum (p. 31, 1 K.) interpreter, alterum fragmentum
+e libris de l.l. a Probo statim praemissum de ‘uade et uase’ (fr. 16)
+me mouet. de uis uocabulo cf. Char. 89, 14 cl. p. 548, l. Priscian. I
+p. 249, 9. Contra usum constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20)
+et Lucili sententiam (cf. Vel. Long. p. 2229. C. Lachmann ad Lucr.
+p. 329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici I scribere
+uoluit (fr. 17), ne contra regulam minor nominatiuo fieret, idemque
+rationem in vocatiuis postulare dixit, sed utilitatis (cf. VIII 10
+p. 424 sq.) causa, ut casus discernerentur, hunc uno I proferri (cf.
+Gell. XIII 26, 1). De ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E
+finiendo non paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de
+analogia, quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit,
+quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim (Nipperd.
+p. 756) neutra in E (Char. p. 122, 13) L (Char. p. 119, 5) AR (Char.
+122, 16. 133, 18) terminantia praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo
+in I proferenda esse. eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui
+illa quoque debemus, respicere uidetur loco a Romano uel Charisio (18)
+tam male et breuiter contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini
+uerba referenda sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum
+legatur. obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum
+quae similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im
+faciant (cf. Charisium p. 47, 14 a Keilio bene conlatum) antiquos
+damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos Varro
+reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos esse, ut
+ipso teste ‘ab hoc canali siti tussi febri’ dixerint. Varro autem, quo
+et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte
+fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe) a Plinio ei
+opposita ipsiusque uerba l.l. VIIII 112 p. 539 ‘qui dicit hoc monti
+et hoc fonti, cum alii dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae
+duobus modis dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter
+peccat tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat’ ducere
+uidentur, praecepit ut omnia tertiae declinationis nomina substantiua
+ἀναλόγως ablatiuum datiuo similem haberent. ad eundem ablatiuum
+spectat, quod discrimen inter ‘rure’ et ‘ruri’ (fr. 19) exposuit. in
+his seuere analogiam secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris
+VIII-X saepius premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam
+desideremus. Plinius licet ipse quasdam exceptiones admiserit (Char.
+p. 129, 27) eum uituperat (fr. 20), quod falces axes lintres uentres
+stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit, sed
+in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris graecis ut
+poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut prorsus tamquam
+latina (fr. 21) aut prorsus tamquam graeca (fr. 22) declinarentur et
+sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud quasi lex
+inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id eo explicatur,
+quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in breues regulas
+discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum breuiasse uidimus, quod
+multis exemplis confirmatur. aliter de eadem re in aliis libris
+scripsit. in IIII de utilitate sermonis (Char. p. 123, 3 cf. Consent.
+p. 2040P), ubi consuetudini communi multum concessisse uidetur,
+uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis expositionem
+secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus dicere mallet. in
+libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem locum inde sumptum esse
+infra exponam) quo certa loquendi praecepta dabantur, poematibus
+schematibus et quae talia sunt dici iussit, quia nomina latina, et
+illa tamquam latina tractanda esse, quae ablatiuum singularis in -e
+formarent, datiuo et ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum
+Plinius in hac re Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae
+in uariis libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet,
+doctis Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum
+sit. Denique, indeclinabilibus non neglectis (fr. 23), ad
+declinationem augendi et minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75
+p. 447 sq. VIIII 72 p. 509), qua conparatiua et diminutiua, ut cum
+Prisciano loquar, conprehendit. ibi conparatiua et in maius et in
+minus fieri dixit, generisque alterius (fr. 24) exempla _inuenior
+non satis iuuenis, senior non satis senex_ posuit.
+
+*De libro duodecimo*, cum praeter unum fragmentum fortasse inde
+sumptum (fr. 27) nihil ex eo seruatum sit, tacere quam hariolari malo.
+suspitionem uero quandam mouent Diomedis (p. 371, 23) uerba corrupta
+(fr. 26), in eo capite conscribendo Varronis doctrinam non neglectam
+fuisse. cum autem quae ex eius libro sumpta sint accuratius
+circumscribere non contigerit, hoc breuissime monito ad *librum
+decimum tertium* transeo.
+
+Perpauca de *poeticorum uocabulorum explicatione* scimus. in Nelei
+carmine et Liui Odyssia puellam _puera_ dictam esse uoluit (fr. 28),
+ubi Aelius Stilo _puer_ retinuit, in quo analogiae studium uides.
+Varronis sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest.
+Suet. p. 465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I p. 231)
+de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum optime huc
+quadrent, a M. Terentio acceperit. Mulierum nomina graeca -on
+terminata ut Leontion Chrysion mire traditur (fr. 29) in ablatiuo et
+datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se ineptum est. nescio
+an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui casus nominatiuo similes
+erant, in comoediis usitatum non fuisse; quam obseruationem
+excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et re uera in Plauti
+Terentique comoediis tales genetiui non, quantum ego quidem sciam{23},
+occurrunt. Praeterea palpetras pro palpebris posuisse dicitur (fr.
+30), eodem sine dubio ueriloquio usus quo Lactantius, qui ipsum
+sequitur (de opific. dei 10){24}
+    ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria eos ciliorum
+    tegminibus occuluit unde oculos dictos esse Varroni placet.
+    nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et
+    palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus
+    uallatae, septum oculis decentissimum praebent.
+Denique de oxygaro (Mart. III 50, 4) uel oxycomino (Petron. fragm. Trag.
+66 p. 79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re rust. 117.
+118) dixisse uidetur (fr. 31). graeco uerbo ὄξος rarissime scriptores
+latini usi sunt, oliuum pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301.
+Lucr. II 391. Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur.
+
+  Footnote 23: Vno Plauti (mil. gl. 271) loco in codice
+  Ambrosiano _Philocomasii custos_ legitur, ubi tamen
+  Ritschelius _Philocomasio custos_ (cf. 1431) cum reliquis
+  libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus
+  Zangemeister.
+
+  Footnote 24: Etymologias in hoc Lactanti libello obuias cur
+  non ad libros de l.l. rettulerim, quamuis cap. V libri ad
+  Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere longum est. uerbo
+  moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum artissime
+  inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die
+  nat. 6, 1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin. 9,
+  1. Ritschl de Varr. logist. p. XI) referendas esse.
+
+Restat liber ille qui quasi *prooemium totum opus* exordiebatur.
+orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio
+libri octaui probatur ubi hoc _in superioribus libris_ legi dicit, cui
+rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo oratione egit; quo
+loco de ratione, quae inter res et uerba intercedat, in qua re cardo
+totius doctrinae stoicorum uertitur, non potuit non disputare.
+peropportune igitur accidit, ut etiam hunc locum quomodo fere
+tractauerit, ex Augustino (fr. 1*) cognoscere possimus. uerbum
+uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente possit
+intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de sono autem
+uerbi (stoicorum locus περὶ φωνῆς) in his libris non esse agendum,
+sed de uerbo quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus
+περὶ πραγμάτων). sequitur lubrica illa rerum uerborumque coniunctio,
+quae quasi per gradus quosdam uerbum dicibile dictionem rem
+amplectitur, quae uocabula graecis φωνὴ λεκτὸν λέξις πρᾶγμα (L.D.
+VII 57) respondentia, num a Varrone sumpserit Augustinus pro certo
+adfirmare non audeo. deinde pluribus de uerbis disputare debuit,
+ibique fortasse unam uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus
+habet, quarumque illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam
+aptas Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres
+praecipuas disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti
+quod tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio
+omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI 3.
+A. Popma biblioth. uarr. p. 500).
+
+De postrema hexade aliter ac nos statuit *O. Mueller* (praef. p. L);
+cum enim syntaxin Varronis tempore minus elaboratam fuisse, quam ut
+duodecim libris a Varrone potuerit tractari sibi persuaserit, ‘ad usum
+uocabulorum et orationis ornatum et similia eum transgressum’ esse
+existimauit. quam sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p.
+526), cum ita Varronem promissis _tres_ fore totius operis partes non
+stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum iudicauit
+ad stabiliendam O. Muelleri coniecturam (praef. p. I sq.), numquam hos
+libros absolutos et a scriptore editos esse. quem scrupulum nescio an
+disputatio nostra exemerit. de illa uero sane speciosa coniectura
+O. Muelleri, libros nostros cum scriptor a.u.c. DCCVIIII proscriptus
+esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime de
+eadem re nuper L. Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr. buech. de l.l.
+Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II p. 443 sq.) dixisse uideo.
+Primum et de tempore quo hoc opus absoluerit Varro et de ipso opere
+sagacius iudicauit O. Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post
+pugnam Pharsalicam a.u. DCCVI (cf. L. Roth leben d. Varro p. 21) ad
+libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis testimonio in
+epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4) constet, ex eiusdem
+uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula ad Att. XIII 12, quam
+N. Maduig praef. Cic. de finib. p. LX n. mense Quinctili scriptam
+censet) a.u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid Varro
+quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil efficiatur, nisi
+tum M. Terentium opus quod moliretur nondum transmisisse et quid
+elaboraret tacuisse, non erat cur O. Mueller p. V. VI dubitaret, maiorem
+operis partem iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta
+librorum mole simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret,
+retinuisse et biennio proximo (a.u. DCCXI mense Decembri Cicero necatus
+est) edidisse. et traditum esse uidetur altera demum anni u. DCCX parte
+uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum excitauerit
+inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes, qui in libro primo
+de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX scripto (cf. E.W. Fischer roem.
+zeittaf. p. 321), oppida quod opem darent esse dicta (Fest. p. 202
+Oppidum) posuit, _adiciens ut imitetur ineptias_ (_inertias_ sch. Laeti)
+_stoicorum_. (cf. de l.l. V 131 p. 143). Etiam de ‘ingente opere’ paullo
+aliter ac Mueller putauit statuendum est. nam si tantum temporis, quam
+ille eum in hoc collocasse uoluit, in singulis operibus consumpsisset,
+uix dimidiam partem quomodo perfecerit librorum, quos eum edidisse
+O. Muelleri tempore minus quam nunc constabat, uix est perspicuum. huius
+autem operis indoles profecto non ea est, ut plus laboris quam alia sibi
+uindicasse concedamus. quae enim graeci philosophi et grammatici de
+graeca elaborarant lingua in latinam transtulit, quorum uestigia quam
+arte sequatur uel ex paene puerili modo contra pro de rebus disputandi
+adparet. singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias ex
+collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis hausit,
+ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus poetarum γλώσσας
+conlegerat (cf. O. Mueller praef. p. XI. Ritschl parerga plaut. I p. 77.
+180), alias ex libris ab ipso editis repetiit, uelut libri sexti
+(86 p. 262 sq.) locum de tabulis censoriis, quem ibi positum mirabere,
+e libro antiquitatum humanarum XX transcriptum esse e Noni (u. sortirent
+p. 471 M) testimonio (cf. W. Christ philol. XI p. 451), et non pauca de
+diebus festis in eodem libro ex eisdem antiquitatum libris, ad quos bis
+(VI 13 p. 195. 18 p. 200) lectores relegat, fluxisse adparet.
+
+Deinde O. Mueller ad indicia partim e natura orationis et
+expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit e
+rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum contra eum
+pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum graecorum et
+latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem repetere et de eisdem
+inter se pugnantia scribere soleant, constet (cf. K. Lehrs nou. mus.
+Rh. II p. 119. Herodiani scripta III p. 417 sq.), talia inde (p. VII)
+effici non possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e
+mensis intercalaris (VI 13 p. 195) mentione librum ante Caesaris
+fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit Th.
+Mommsen{25}, repugnare existimauit haece (VI 22 p. 204): _Saturnalia
+dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium Opalia
+Opis_, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea disputationi
+addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod Varro qui etiam de re
+rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel postea scripsisse constat,
+de Caesaris fastis loquens adiciat _dies qui nunc sunt_ illud continuo
+post correctos fastos tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia
+eodem die antiquitus fuisse testatur Macrobius (sat. I 10, 18), quod
+Caesarem ita mutasse ut illa die quo semper fuerant relinqueret, haec
+transferret, uereor ne citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non
+demonstranti O. Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione
+traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos integros
+reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum post Caesarem
+Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui tum ut antea
+notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent, per triduum
+festos dies instituisse testatur, eundemque ut principium et finem
+certo definiret, Opalia transtulisse existimo. similiter iudicauit
+R. Merkel praef. Ouid. Fest. p. XVIII, quem secuntur I. Marquardt
+R.A. IIII p. 460, L. Preller roem. myth. p. 416. hanc autem Augusti
+mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter Merkel l.l.
+p. IIII ad fastorum ordinationem ab eo factam rettulit eamque a.u.
+DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI
+mortuus est, scribi non potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non
+Varro se ipse correxit illiusque uerbis addidit _post diem tertium_,
+quibus deletis reliqua _ut Opalia Opis_ optime se habent. hunc autem
+unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII libros scriptos esse
+constat.
+
+  Footnote 25: Vsus est loco VI 20 p. 201 (roem. chronol.
+  p. 235. p. 16) ubi in codice Vinalia rustica _a. d. XII kal.
+  Septembr._ agi dicuntur, quod male correxit Augustinus in
+  _a. d. XIIII kal. Sept._, qui in fastis correctis illi
+  respondebat. idem quamquam intellexit L. Pontedera antiq.
+  lat. graec. enarr. p. 317 nugis a uero abduci se passus est;
+  nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse iudicauit I.G.
+  Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2 p. 230.
+
+Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et additamenta
+posterioris retractationis agnoscere O. Mueller sibi uisus est. ex his
+uero solis quidquam efficere uelle quam periculosum et lubricum sit
+apparet in opere tam misere corrupto turbato truncato interpolato,
+quam uix aliud. sed etiam quae huius generis Mueller in praefatione
+tamquam grauissima collegit nihil probant. quid eo efficitur, quod
+Varro in extremo libro septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum
+γλώσσας ponere uoluerit (p. XI), hae autem desint? potuit hoc
+facere, expectares fortasse factum esse, sed non fecit. nisi forte et
+hoc loco librarii cuiusdam pigritia reliqua a scriptore addita omisit.
+nec firmius argumentum esse (p. X) dispositionem libri septimi non
+prorsus cum diuisione quinti sextique congruentem, uel ex eis quae de
+libro VIII et VIIII disputaui adparet{26}. Additamenta uero tria
+p. VIII sq. significauit (nam e locis VI 70 p. 247. X 18 p. 554 sq.
+nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam duos
+L. Spengel l.l. p. 19 a Muelleri incriminationibus uindicauit, pauca
+addam, ne quid ab eo prolatum intactum relinquam. recte intellexit
+(p. VIIII) locum VI 44 p. 222 sq. ut in codice scriptus extat,
+a scriptore profectum non esse. cum et p. 223 et p. 225 uerba memini
+et metuere explicari, illius autem interpretationes inter se
+discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero loco,
+olim in margine a scriptore addita, perperam in textum inrepsisse et
+quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis causa eius paragraphis
+utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic transposuit ut paragraphorum
+49 et 45 sedes inter se permutaret. leguntur 44 p. 222 haec
+    sic reminisci cum ea quae tenuit mens ac memoria cogitando
+    repetuntur. hinc etiam comminisci dictum, a con et mente,
+    cum finguntur in mente, quae non sunt, et ab hoc illud quod
+    dicitur eminisci (M. _reminisi_ cod.), cum commentum
+    pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et amens, qui
+    a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem quodammodo
+    motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus timor,
+    tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis quae
+    tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili
+    ut arista in spica ordei horrent.
+haec sic ferri non posse uides. accuratius examinanti interpolatoris
+manu deprauata ex sequentibus esse mihi constabat, quam multa autem
+librariorum et grammatistarum additamenta in libris nostris lateant
+docuit Spengel l.l. p. 12 sq. praef. Varr. p. XXXVIII sq. nec desunt
+exempla locorum ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis
+interpolatorum. ut in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p. 222):
+_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere
+possit, [sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio
+dicta_ e.q.s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura enim non coguntur
+in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur, uox _sic_ ergo inepta.
+atque Varro semper fere in deriuationibus _a_ praepositione utitur (in
+sequentibus cur id non fecerit adparet, praeterquam quod interest
+aliquid inter dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere
+conposuit uocabulis uocalem _o_ seruauit, quod quamuis leuidense
+uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V 108 p. 111
+_caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus_. similiter in eodem libro
+sexto 69 p. 246 uerba _spondet enim qui dicit a sua sponte: spondeo_
+repetita sunt e praemissis 69 p. 245 _spondere est dicere spondeo, a
+sponte, nam id ualet_ (_ualet et_ cod. cf. Spengel l.l. p. 29) _a
+uoluntate._ et 84 p. 261 quae leguntur _indidem puteus quod sic
+graecum antiquum non ut nunc_ φρέαρ _dictum_ e libro quinto 25
+p. 41 inlata. cf. quae p. 17 de libri quinti 22 p. 31 dixi. sed redeo
+ad locum suprascriptum. uerbi metuo quae ibi profertur explicatio
+misere confecta est ex ea quae infra legitur _metuere a quodam motu
+animi cum id quod male_ (_malum_ F) _casurum putat refugit mens_
+(p. 225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio _mens_ uocabulum prematur
+et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci e.q.s. quoque ducta.
+deinde uerba nec ut scripta sunt sanam praebent sententiam nec quomodo
+talem efficias facile est dictu, nam uix quod Spengelius proposuit
+_hinc etiam metuisti, mentem quodammodo motam amouisti_ placebit.
+grauissimum uero est, quod praeteriti persona secunda nusquam
+praeterea in uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur
+perspicuum est. eodem modo atque metuendi etiam meminisse uerbi
+explicatio conglutinata est ex infra scriptis (p. 225) _meminisse a
+memoria cum id quod remansit in mente rursus_ (_mente in id quod
+rursus_ male F ut diu intellectum), _mouetur_, nisi necessitate quadam
+lectori non plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci
+uerba a mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in
+mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione quae
+in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p. 158. cl. Paul.
+p. 23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate quadam ut ipsi
+uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum nostrum quo uerba
+quaedam a mente ducta tractari uidit, ut Varronem quasi suppleret,
+inculcata sunt{27}. Quod autem ordinem quo singula cognatarum notionum
+uocabula coniungerentur O. Mueller desiderauit ideoque locorum
+transpositionem suscepit, ei rei Varronem operam non dedisse, docet
+uel _recordare_ inter _curiosus_ et _curiae_ (VI 46 p. 424) uel
+_falli_ inter _famam_ et _famigerabile_ (VI 55 p. 231) interpositum et
+multi libri quinti praesertim loci.
+
+  Footnote 26: Maiore cum specie ueritatis sane inconstantiam
+  terminorum doctrinaeque grammaticae incongruentiam
+  protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum definitam
+  ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus grammaticis
+  fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos auctores
+  secutum esse Varronem securum de praeceptorum discrepantia.
+
+  Footnote 27: Inpeditius est iudicium de sequentibus uerbis,
+  quae nec cum reiectaneis nec cum antecedentibus coniunctione
+  _sic_ coniungi potuerunt, cum ne minima quidem similitudo
+  inter illa et haec intercedat. praeterea suspitionem mouent
+  praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia et iam ab
+  Henrico Stephano Varrone indigna iudicata _quasi quicunque
+  metuit, etiam tremat_. sed caue ne haec quoque praeter uerba
+  _tremuisti timuisti_ ab interpolatore orta existimes, nam
+  ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem nusquam
+  leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae illum
+  adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis
+  quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci
+  uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam
+  quem in tali etiam scriptore feras, _sic_ illud fortasse ad
+  omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda
+  sunt: _sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine
+  uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet._
+
+Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi
+sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum
+coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf. G. Scioppius
+consult. de schol. et stud. rat. p. 50. Th. Mommsen roem. Gesch. III
+p. 565) eumque Ciceroni de industria obnixum esse, praeterea autem de
+omnibus subtilioribus certi quidquam statui (cf. W.A. Becker ztschr.
+f. altthw. 1845 p. 992. Spengel ibid. 1846 p. 143) ante non posse quam
+de Florentini codicis (cf. A. Mai praef. ad Cic. de republ. Romae 1822
+p. 20; W. Corssen orig. poes. Rom. p. 54; Spengel emend. in Tacit,
+p. 4) singulis locis constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de
+Varrone optime meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere
+uelit, etiam atque etiam rogandus est.
+
+Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O. Muelleri argumenta
+ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius prolatam
+concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo hos libros in
+lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui praef. Festi p. XXX
+Verrium Flaccum eis usum esse negat, ‘quia delitescebant etiamtum uel
+non ea auctoritate in publicum editi erant, ut Verrius Varronis nomini
+praefixo satis confideret’. plane uero necesse est, eos aut mox post
+illam spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat
+prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra uidit
+eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse. non magis
+intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis posterioris temporis
+prorsus incognitum esse potuerit, nam sane Quintilianus, si hos libros
+nunquam a Cicerone{28} lectos, immo diu post eius et si fieri
+potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum habuisset, non
+scripsisset
+    sed cui non post Varronem sit uenia, qui agrum quia in eo
+    agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos
+    uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum
+    alterum ex Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus
+    auium?
+(I 6, 37. de l.l. V 34 p. 35. 76 p. 81.) Erant autem in Varronis
+manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut primus
+Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf. Fischer l.l.
+p. 382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI p. 107) praef. libri VIIII p. 241
+Schn.: _item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio
+uidebuntur uelut coram de rerum natura disputare, de arte uero
+rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent
+sermonem de lingua latina_, quibus uerbis nisi libros nostros{29}
+significauit, nullam profecto causam habuit, cur non potius
+antiquitates laudaret uel Varronem Nigidio Verrioque praeferret,
+quorum libri Varronianos si nostros excipias numero superabant et
+pariter aestimati erant. Verrium Flaccum libris his usum non esse
+O. Muellero concedo (qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse
+uidetur hoc solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI
+2, 8. XIII 28, 32. praef. p. XXX n.): quamquam{30} enim permulta
+(cf. praecipue de l.l. VII 32 p. 354 sq. Fest. septentriones p. 339b)
+prorsus consentiunt, certi quid uix statui potest, cum non modo
+utrumque opus ualde truncatum sit, uerum etiam uterque eisdem
+auctoribus, praeterea Verrius multis aliis Varronis libris usus sit,
+qui fere eadem praebuerunt. sed nihil inde efficitur. consulto enim
+hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae rationes
+spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil inde sumi posse
+quod non melius aliunde intellexerit. in sequentibus temporibus{31}
+nulla librorum nostrorum uestigia indagari posse, quia omnium qui
+talibus rebus studuerunt omnia scripta perierint, non est quod moneam.
+postea Remmius Palaemon, cui Quintilianum discipulum Varronis
+inpugnationes debere existimo, Plinius Gellius eos tractarunt.
+
+  Footnote 28: Nihil ex silentio in Ciceronis epistulis effici
+  monuit L. Roth leben d. Varro p. 25.
+
+  Footnote 29: Quod negauit O. Mueller praef. Festi p. XXX n.
+  uid. contra eam disputantes Lachmannum l.l. Spengel l.l.
+  p. 21. C. Lachmann Vitruui conmotus testimonio, existimauit
+  statim post Varronis mortem opus, quod scriptor non prorsus
+  perpolitum reliquisset, editum esse et hoc nixus fundamento
+  singulari modo textum tractauit, de quo optime iudicat
+  Spengel l.l. p. 21 sq.
+
+  Footnote 30: Aliter placuit L. Mercklino in indice lect.
+  Dorp. 1858 cui mirum inscripsit titulum ‘de tralaticio
+  Varronis scribendi genere’ p. 9 sq.
+
+  Footnote 31: Apud Ouidium nonnulla e Varrone translata
+  inuestigasse sibi uisus est R. Merkel proleg. Ouid. fast.
+  p. CVI.
+
+*Ἐπιτομὴν de lingua latina* ex libris (X)XV libros VIIII quam non
+nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam
+fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli
+epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p. 527 probabiliter
+statuit. tales epitomae amplorum operum non raro occurrunt.
+Philochorus ἐπιτομἠν τῆς ἰδίας Ἀτθίδος, Phlegon Trallianus uel duas
+Ὀλυμπιάδων siue Ὀλυμπιονικῶν scripsit, Theophrasti et Chrysippi
+plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut
+Diogenianus Pamphili λέξεις, Aristodemus Herodiani καθολικήν,
+Serenus Philoxeni περὶ τῶν παρ᾽ Ὁμήρῳ γλωσσῶν, et ipsorum, ut
+Nicanor ex libris VI περὶ στιγμῆς τῆς καθόλου unius libri epitomen
+fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de schol.
+in Hom. Iliad. Ven. p. 37, qui bene de epitomarum usu disputauit, non
+uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum, quae legere multi
+laboris, quae emere paucorum bene nummatorum erat, quam plurimis
+patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut hi libri optimum
+documentum sint, quantum ei interfuerit ciues suos linguam intellegere
+rationemque dicendi plane perspectam sequi. nempe ad uitae usum omnia
+eius studia spectabant. De libris ipsis nihil constat.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+          II
+
+Libros *de sermone latino* quinque fuisse testatur Hieronymus et qui
+hoc opere usi sunt nullum librum supra quintum conmemorant praeter
+Rufinum in conmentario in metra Terentiana, opusculo perquam turbato
+(cf. F. Ritschl d. alexandr. biblioth. p. 139), ubi legitur (p. 379.
+380 Gaisf. p. 2707P.) _Varro in VII_ et continuo post _idem Varro in
+eodem libra VII de lingua latina, ad Marcellum._ sed corrigendum esse
+_UII_ in _IIII_ uidit O. Iahn ber. d. saechs. ges. d. wiss. II 1850
+p. 114, cui scripturae aliquid probabilitatis infra accedet. titulum
+operis non esse de lingua latina sed eum quem supra scripsi Hieronymi
+et grammaticorum scimus testimoniis{32} eumque eo consilio his libris
+inscriptum fuisse consentaneum est, ut pro argumenti diversitate a
+libris de lingua latina distinguerentur. uocabulum _sermo_ uero
+scriptores romani pro conloquio posuerunt ut ipse Varro in Parmenone:
+_in argumentis Caecilius poscit palmam, in ethesin Terentius, in
+sermonibus Plautus_ (ap. Non. p. 374 Poscere), qui etiam uocem sermo a
+conectendis uerbis ducit de ling. lat. VI 64 p. 241 _sermo opinor est
+a serie unde serta; etiam in uestimento sartum quod comprehensum;
+sermo enim non potest in uno homine esse solo sed ubi oratio cum
+altero coniuncta_; cf. Isidor. de diff. uerb. 578. qua explicatione
+cum doceamur ipsum loqui uel effari in sermonis notione conprehensum
+esse, idem aliorum scriptorum consuetudo confirmat, praesertim
+Ciceronis apud quem sermo non solum cotidianum loquendi morem, uerum
+etiam ipsam uerborum prolationem significat, de orat. III 11, 40
+    atque ut latine loquamur non solum uidendum est ut et uerba
+    efferamus ea quae nemo iure reprehendat, et ea sic et
+    casibus et temporibus et genere et numero conseruemus, ut
+    ne quid perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed
+    etiam lingua et spiritus et uocis sonus est ipse
+    moderandus. nolo exprimi litteras putidius, nolo obscurari
+    neglegentius, nolo uerba exiliter animata exire, nolo
+    inflata et quasi anhelata grauius. nam de uoce nondum ea
+    dico quae sunt actionis, sed hoc quod mihi cum *sermone*
+    quasi coniunctum uidetur.
+II 59, 241 ‘est autem haec huius generis (sc. narrationis) uirtus ut
+ita facta demonstres, ut mores eius de quo narres, ut *sermo*, ut
+uoltus omnes exprimantur, ut eis qui audiunt geri illa fierique
+uideantur’{33}. eandem quam altero loco pronuntiationis uim sermo
+habet in Nigidi Figuli, scriptoris in multis rebus Varronem secuti
+(cf. M. Hertz de Nigid. Fig. stud. et operib. p. 12 sq.), conmentariis
+grammaticis in Gelli XIII, 6, 3 ‘rusticus fit *sermo* si adspires
+perperam’. ex ipso igitur librorum indice non inprobabiliter
+efficeres, ibi praecipue eas esse tractatas quaestiones quae ad rectam
+uerborum pronuntiationem et puram elegantemque latinitatem pertinent.
+quod si paullo accuratius circumscribimus, Ciceronis uerbis quae modo
+excripsimus usi, Varroni agendum fuisse de uocis sono de spiritu de
+litteris recte exprimendis de uitiis orationis uidemus. quod
+argumentum cum optime conueniat cum eis quaestionibus quas stoici cum
+rhythmorum poematumque expositione ad dialecticae locum περὶ φωνῆς
+referebant (cf. supra p. 6), rationem quae inter libros de lingua
+latina et eos qui de sermone latino erant intercedat breuiter ita
+significare possumus, ut illis stoicorum locum περὶ πραγμάτων, his
+eorundem locum περὶ φωνῆς scriptor persecutus sit. quae sententia
+non eo spectat, ut et omnes res quas ibi stoici tractare solebant
+eosdemque solos uel praecipuos auctores secutus Varro hos libros
+conscripserit, sed priori illi operi alterum ex mente stoicorum
+tamquam necessarium supplementum addidit, ne neglectae sint leges quae
+ad linguam quatenus sonet et audiatur et conloquentium sit pertineant.
+quae argumenti definitio singulorum fragmentorum accurata examinatione
+et dispositione, ad quam nunc pergo, egregie confirmabitur.
+
+  Footnote 32: Nonnullis enim locis (Gell. XVIII 12, 8. Aero ad
+  Horat. art. poet. 202. Rufin. l.s.s.) laudantur _libri de
+  lingua latina ad Marcellum_, ad quem libros de sermone latino
+  scriptos esse Gellius (XII 6, 3. 10, 4) tradit. praeterea
+  apud Gellium (XII 10, 4) et Charisium (p. 241, 27) legimus
+  _de latino sermone_, sed uterque aliis locis (Gell. XII 6,
+  10. XVI 12, 7. Char. p. 103, 26. 124, 13. 126, 22. 135, 18.
+  205, 15) eundem quem Hieronymus ordinem tuetur.
+
+  Footnote 33: cf. I.C. Ernesti lex. technol. lat. rhet.
+  p. 354. L. Doederlein lat. synon. u. etymol. IIII p. 22. Cic.
+  orat. 20, 67. 23, 79. 45, 154. de orat. III 11, 42. ad
+  Herenn. III 13, 23. Quint. inst. or. VIII 3, 40 sq. cl. 3,
+  15 sq.
+
+Incipiam *a prosodiis uel accentibus*. quas cum certo Gelli XVIII 12,
+8 (fr. 61) testimonio constet in his libris explicatas fuisse, ex
+eisdem sumptum est praeclarum fragmentum exquisitae doctrinae et
+antiquae artis refertum, quod Seruius quem dicunt seruauit in opusculo
+post Chr. Wasium in libro cui inscribitur Senarius siue de legibus et
+licentia ueterum poetarum e Seruii Ms. cap. de Accentibus (Oxonii
+1687) p. 62 plenius ab Iosepho ab Eichenfeld et Stephano Endlicher in
+analectis grammaticis p. 525 sq. e codice Lauantino saeculi VIII uel
+VIIII (praef. p. XXV) edito. sed non solum codex hic tam neglegenter
+scriptus est, ut interdum de emendatione misere corruptorum uerborum
+desperes, uerum etiam libellus ipse magis excerptorum inconditorum
+quam iustae disputationis speciem praebet. quare primum quae in
+Seruiano opusculo Varroni tribuenda sint quaerendum est, deinde
+paucis eius referemus expositionem quorundamque locorum scripturam
+considerabimus.
+
+Duae enim potissimum partes distinguendae sunt eaedemque prorsus
+diuersae et nullo inter se uinculo coniunctae, quarum altera rursus
+ex duabus particulis constat. primum enim Seruius docet quo accentu
+uocabula latina et graeca enuntianda sint (§ 1-6), deinde nonnullis de
+accentus et uocis natura interpositis (§ 7. 8), quomodo romani graeca
+uocabula extulerint (§ 9-15). altera parte doctissime de numero
+accentuum eorumque indole multis clarissimorum grammaticorum et
+philosophorum testimoniis adlatis disputatur (§ 17-30). quae uero
+priore particula de latinorum uerborum accentu proferuntur non modo
+similiter a Donato I 5, 1 p. 1741P. Diomede p. 426P. Prisciano de
+accentib. p. 1288P. Mart. Cap. III 272 p. 62 Gr. exponuntur, ut
+posteriorum grammaticorum doctrinam hic haberi adpareat, uerum etiam
+cum Maximi Victorini capite{34} de accentibus p. 1942P. ita rebus
+uerbis exemplis consentiunt, ut alterum alterius librum expilasse
+manifestum sit, quem Seruium fuisse non dubium est. nam primum nullo
+modo explicari potest, qua de causa Seruius haud pauca de graecorum
+uerborum accentibus additurus in fine huius particulae uerba _est
+autem forma acuti accentus..._ posuerit quae leniter mutata apud
+Victorinum re confecta suo loco leguntur. deinde haec prior disputatio
+(§ 1-6) cum altera (§ 9-15), ut paragraphos interpositas (7. 8) nunc
+mittam, non modo nullo uinculo conexa est, uerum etiam ab eodem
+scriptore profecta esse non potest, quia cum supra (§ 5) de graecorum
+uocabulorum graecis litteris scriptorum accentu actum sit, de eisdem
+graecis uocabulis quasi re prorsus integra denuo quaeritur. accedit,
+quod statim prima alterius particulae (§ 9) uerba _quod ad latinos
+accentus attinet siue statiuos siue commutabiles satis dictum_
+ostendunt hanc ex alio fonte ac priorem particulam fluxisse, nam
+accentuum mutationes ibi nullo uerbo tanguntur. quem fontem in
+grammaticorum libris, qui hanc rem aut brevissime ut Seruius § 5
+expediunt aut omnino praetermittunt, frustra quaesiuimus. cum igitur
+de conmuni fonte, e quo Seruius plura pauca Victorinus mutuatus sit,
+cogitari nequeat Seruique libellum ab excerptore quodam neglegentur
+conpilatum esse praeter ea quae exposui doceant uerba abrupta
+paragraphi sextae statimque additum dictum Quintiliani{35}, quod hoc
+loco neque intellegi nec ferri potest, alteram particulam Seruium e
+Victorino sumpsisse alteram e scriptore nunc deperdito transtulisse
+censeo. neutra uero ex Varrone fluxit, si ea sequimur quae certis
+argumentis probari possunt. his igitur particulis reiectis ad alteram
+partem magna eruditione insignem (§ 17-30) transeo, quam praeter
+aliquot Serui additamenta totam e Varrone haustam esse Seruius ipse
+satis manifeste declarat, qui eius egregiam harum quoque rerum
+peritiam magnis laudibus effert eumque plurimis et clarissimis
+auctoribus usum esse adfirmat. utrumque ad mediam quidem prosodiam
+spectat, sed reliqua ab eodem esse accepta et res artissime inter
+se coniunctae et Varronis sententia de flexa prosodia §22 prolata
+reconditiorumque auctorum doctrina de eadem prosodia e scriptore
+quodam doctissimo hausta et testimonia aliquot ex aliis scriptoribus
+repetenda docent. incipiunt autem Varroniana his uerbis (§17) _Quot
+ergo sint prosodiae dicendum est._ quae enim praecedunt{36}, quamuis
+ea primo obtutu principium huius alterius disputationis esse facile
+contendas, partim Varronis sententiae repugnant, qui infra (§24. 8)
+uocis altitudinem sed non tempora syllabarum accentibus discerni
+dicit, partim e paragrapho prima repetita sunt, partim ad superiorem
+expositionem spectant. reliqua neglectis eis quae Serui esse res
+ipsa docet ad Varronem refero, cuius praeterea paragraphi illae duae
+prioribus particulis interpositae (7. 8) sunt, in quibus ex parte
+eadem doctrina recurrit et interiores uocis et accentuum leges
+tractantur, quibus cetera nituntur.
+
+  Footnote 34: Quod caput non suo loco legi recte iudicauit
+  L. Spengel allg. schulzeitung 1832 II p. 285.
+
+  Footnote 35: Serui uerba p. 526 §6 sunt haec: ‘Est autem forma
+  acuti accentus ... uerbum hic non id intellegendum cui proprie
+  grammatici tempus cum persona dicunt accidere sed accipiendum
+  generaliter pro qualibet parte sermonis ut est a Vergilio (Aen.
+  VIII 404) dictum _ea uerba locutus_ et nobis mos est dicere
+  _uerba aliquem fecisse_, cum omnem orationem uolumus intellegi’.
+  quibuscum cf. Quint. inst. orat. I 5, 2: ‘uerba nunc generaliter
+  accipi uolo, nam duplex eorum intellectus est, alter qui omnia per
+  quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium (art. poet. 311)
+  _uerbaque prouisam rem non inuisa sequentur_, alter in quo est una
+  pars orationis _lego scribo_’.
+
+  Footnote 36: Seruius §16 p. 530: ‘Accentus proprie qualitas
+  syllabarum hoc est indicium tempora syllabarum, naturam
+  positionemque significans. sunt enim tres: acutus grauis
+  inflexus. hi a graecis προσῳδίαι dicuntur. ergo in hoc
+  cognoscere debes, quaenam (quoniam _cod._) littera uocalis
+  capit (facit _cod._) accentum secundum ordinem syllabarum
+  cuiuslibet partis orationis primo loco, secundo uel tertio.
+
+Vocem enim corpus esse Varro docuit (fr. 55) eique propterea triplicem
+obuenire extensionem, longitudinem altitudinem crassitudinem, in
+utroque stoicorum placita secutus{37}. longitudinem tempore et
+syllabis metiri, reliquis duabus conuenire accentum et spiritum dixit.
+omnia haec tria sine dubio pari subtilitate ac diligentia persecutus
+est, quorum unum tantum quomodo fere explicuerit Serui opusculo
+docemur. in accentu enim tria rursus respexit (fr. 59): materiam locum
+naturam prosodiae. ut omnia neglegenter et parum accurate excerpsit,
+hic quoque multa omisit Seruius, duo praecipue diligentius excribere
+dignatus (fr. 60), quot accentus probandi sint et quae eius sit
+natura in uniuersum et eorum quos omnes agnouerint. quod ad numerum
+prosodiarum adtinet Athenodorum peripateticum duas, Dionysium Thracem
+tres secundum M. Terentium probasse legimus, Tyrannionem uero Amisenum
+quattuor statuisse, praeter tres nimirum notissimas mediam quae inter
+acutam et grauem interposita sit, eiusque auctoritati Varronem se
+adplicuisse multaque ad eam defendendam protulisse. seriem
+argumentorum aut non intellexit Seruius aut inuerecunde confudit, quae
+haec fuit: cum nihil in natura sine media sit parte, nulli igitur
+corpori ea desit, uox autem sit corpus, in hac quoque mediam prosodiam
+esse debere. deinde de musica, quae ei imago prosodiae est, sic fere
+scripsisse traditur:
+    neminem musicum esse, qui mediam uocem in cantu ignorauerit
+    nec quemquam potuisse dicere in sono chordarum aut uoce
+    tibiarum{38} assaue (uoce quarum aliaue _cod._) uoce
+    cantantium μέσην esse, si non in omni uocis natura esset
+    medium minimeque mirum, ut in hanc multorum sensus non
+    aduertat, cum illum qui (ilia quae _cod._) in cithara aut
+    tibia (quia _cod._) aliquanto uberior est, saepe totum non
+    sentiat meatum.
+minus quidem reliquis prosodiis notam esse pergit, sed primum omnium
+rerum initia obscura et μέσην initium cantus esse, quae nescio an ad
+concentum fidium spectent, de quo cf. Westphal l.l. p. 109., deinde
+omne medium non facile cerni. praeterea auctoritatem doctissimorum
+scriptorum hanc prosodiam tueri eamque conmemorari praeter alios
+a grammaticis Glauco Samio et Hermocrate Iasio, a peripateticis
+Athenodoro et Theophrasto. addere poterat Aristotelem (rhet. III 1)
+nisi hic flexam quam omittit μέσην nominauit uel generaliter uocis
+humanae sonos intellexit{39} (cf. classical journ. XI p. 73).
+praeterea non absimilia apud Aristoxenum repperisse uidetur Vitruuius
+(de archit. V 4, 2), qui quidem auctorem suum non admodum perspicue
+reddidit. a media prosodia ad flexam transiit subtilissimeque de eius
+natura quaesiuit, orsus a Glauci Samii sententia, qui sex protulerit
+prosodias. tres enim harum tralatitias acutam grauem mediam, reliquas
+uero diuersas tantum formas unius flexae esse, quam Eratosthenes
+ex acuta in grauem, Theodorus contrario quoque cursu moueri
+existimauerit. Theodori decretum Varro adsciuit sed singulari ratione
+excoluit: ‘ceterum (eam) Varro in utramque partem (utraque parte
+_cod._) moueri arbitratur, neque hoc (hic _cod._) facile fieri sine
+media, eamque acutum plerumque esse potius quam grauem, quod ea
+propius utramque est, quam illa superior et inferior inter se’. in
+quibus uerba _eamque acutam plerumque esse potius quam grauem_ aut
+tollenda sunt aut corrigenda, quae et in sequentibus prorsus
+negleguntur et per se inepta sunt, nam prosodiam quandam, quae
+plerumque acuta interdum grauis est, peculiarem sane nemo dixerit.
+acrius locum intuenti et a uerbis _quod ea propius utramque est_
+proficiscenti non dubium tibi uidebitur in uerbis illis suspectis
+aliquid de transitu acutae et grauis ad mediam ut quae utrique propior
+sit dictum fuisse et tale quid contextui necessarium esse. putabam
+igitur _eamque acutae plerumque coiisse potius_ scribendum esse, sed
+cum perfectum nusquam in hac expositione conpareat, tam leni remedio
+non defungimur, sed aliquanto liberius procedendum et sic fere
+scribendum est: _eamque acutae coniunctam plerumque esse potius_, qua
+ratione si non uerba certe sententiam scriptoris recuperatam esse mihi
+est persuasum. unum quidem restat. de acuta sola enim dicitur, quamuis
+ex sequentibus _quod ea propius utramque est_ satis eluceat utrique
+prosodiae eam propiorem esse quam alteri acutam alteri grauem. sed
+hoc quominus a librario peccatum mihique sanandum ducam excerptoris
+prohibeor socordia, qui num haec religiose ut debuit rettulerit uel
+omnino intellexerit ualde dubito. Varronis autem disputationem hanc
+fuisse uides, cum media prosodia et acutae et graui propior sit, quam
+quae utrique est contraria, in flexa prosodia uocem plerumque non
+magnum illum transitum ab acuta ad grauem, a graui ad acutam facere,
+sed hunc minorem ab acuta ad mediam, a media ad grauem{40}. quae
+quibusdam Serui nugis interpositis proxime de media uix suo loco
+leguntur, ad Varronem quamquam misere deprauata referenda existimo,
+quem de singulari natura acutae prosodiae disputasse eique reliquas
+opposuisse suspicor, ut ita mediam graui potius quam acutae
+conparauerit, nam altitudine eam non longius ab acutu, quam a graui
+abesse uidimus cf. Corssenum l.l. p. 242{41}. his expositis de
+prosodiarum natura et nominibus grauissimis auctoribus laudatis
+tractauit. prosodiam cuius uaria nomina apud Gellium XIII 6, 1, uarias
+definitiones habes apud Theodosium p. 61, totam in altitudine uocis
+positam ideoque musicis sonis finitimam esse dixit{42}, unde etiam
+nomina singulorum accentuum, quotcunque grammatici uel rhetores
+excogitauerint, facilem explicationem habere. in primis de acutae
+natura egregie disputauit quam graui breuiorem esse dixit, ut in
+organis musicis et citharae chorda tenuior acutiorem sonum habeat,
+et tibiae quo angustiores eo acutiores ‘adeo ut corniculo uel
+βομβυκίῳ{43} addito grauior sonus reddatur; quod crassior exit
+in aera’. pariter in pulsu chordarum citius acutam transuolare, et
+chordas quarum sonus grauior longiores esse, quod laxius tendantur.
+fistulae quoque calamos breuissimos acutissimos esse et tibias quo
+acutiores eo breuiores{44},
+    et his (ut Serui uerbis utar) foramina quam sunt ori proxima
+    et breuioris aeris motum persentiscunt, tam uocem reddunt
+    acutam; sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae
+    uelut quaedam istamina, acuta tenuior est quam grauis et breuis
+    adeo, ut non longius quam per unam syllabam, quin immo per unum
+    tempus protrahatur.
+perperam Vindobonenses haec in duo enuntiata discerpsisse uiderunt
+Weil et Benloew l.l. p. 10, sed quid lateat sub istamina uel stamina,
+quae frequens corruptio est, non adsecuti sunt. mihi non dubium
+uidetur, quin discrimina sonorum in uoce humana quibuscum singula
+tibiae foramina sonosque per ea emissos conparauerit, hic significanda
+fuerint, quae nos dicimus _intervalle_ (cf. Aristox. l.l. p. 15),
+ideoque suspicor uocem graecam διαστήματα, quam non magis intellexit
+librarius quam omnia graeca, ita corruptam esse. denique de notis et
+ordine accentuum Varro disputauit. quod autem supra posui Varronem
+non solum de accentibus egisse, uerum etiam de spiritu et syllabarum
+longitudine et breuitate, id extrema libelli Seruiani confirmatur
+particula, qua de longitudine syllabarum diuersisque metricorum et
+rhythmicorum rationibus (cf. A. Rossbach griech. rhythm. p. 18) eum
+disputasse docemur.
+
+  Footnote 37: Laert. Diog. VII 55. σῶμα δ᾽ ἐστὶν ἡ φωνὴ κατὰ τοὺς
+  στωικους ὥς φησιν Ἀρχέδημός τε ἐν τῇ περὶ φωνῆς καὶ Διογένης καὶ
+  Ἀντίπατρος καὶ Χρύσιππος ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν φυσικῶν. πᾶν γὰρ τὸ
+  ποιοῦν σῶμά ἐστι, ποιεῖ δὲ ἡ φωνὴ προσιοῦσα τοῖς ἀκούουσιν ἀπὸ
+  τῶν φωνούντων. VII 135. σῶμα δ᾽ ἐστί, φησὶν Ἀπολλόδωρος ἐν
+  τῇ φυσικῇ, τὸ τριχῆ διαστατόν, εἰς μῆκος εἰς πλάτος εἰς βάθος
+  τοῦτο δὲ καὶ στερεὸν σῶμα καλεῖται. cf. Stob. ecl. phys. I 15
+  p. 340. 350 Heer.
+
+  Footnote 38: Ita scribendum est. nam neque hoc loco Wasii
+  _buccinarum_ nec paullo inferius Vindobonensium _cithara
+  auditur quia_ idoneum est. tibiae, quae uox etiam infra p. 533
+  _tiuia_ (correctum ex _uita_) scribitur, in bis rebus ubique
+  conmemorantur, et Varro hoc loco notissimorum organorum musicorum
+  exemplo demonstrare uolt, quid sonus medius sit. μέση autem
+  primitus nominabatur media chorda heptachordi eiusque sonus (Varr.
+  de l.l. X 46 p. 571. cf. fragm. post Censorin. 12, 3 p. 90 Iahn.
+  R. Westphal harmonik u. melop. d. griech. p. 84 sq.), postea erat
+  certa notula musica cuiusuis organi, quamquam iam in octachordo
+  nondum media erat, ut aut metuam ne nomen magis quam rem Varronem
+  respexerit, aut hic quoque uestigia singularis neglegentiae
+  Seruianae notandae sint. noli autem mirari quod tam audacter
+  _illa quae_ in _illum qui_ mutaui; in archetypo enim e quo codex
+  Lauantinus descriptus est uerba admodum breuiata legebantur,
+  unde uerborum exitus saepissime corruptos esse adnotatio nostra
+  critica docet. num autem in extremis uerbis recte Varronis mentem
+  adsecutus sim qui rei musicae me peritiores sunt uideant.
+
+  Footnote 39: Eadem quae Glaucus Samius prosodiis prioribus dederat
+  nomina recurrunt in fragmento quod ex eodem fonte, Herodiano ut
+  uidetur, atque Arcadii qui dicitur liber uigesimus fluxit et
+  secundum codicem Parisinum 2603 a Goettlingio ad calcem Theodosii
+  p. 202 sq. editum est. ibi leguntur haec: ἡ προσῳδία οὖν φησι
+  τάσις ἐστὶ φωνῆς ποιά, ἤγουν ποιότητά τινα ἔχουσα‧ ἢ γὰρ
+  ἐπιτεταμένη ἐστὶν ἢ ἀνειμένη ἢ μέση, τουτέστιν ἢ ὀξύτονος ἢ
+  περισπώμενος. extrema uerba excerptoris stupiditati tribuenda esse
+  prioribusque nullo modo conuenire adparet, cf. Georg. Choerob. I
+  p. 17 Gaisf.: οἱ γὰρ κύριοι τόνοι τῶν λέξεων δύο εἰσὶν ἥτε ὀξεῖα
+  καὶ ἡ περισπωμένη‧ ἡ γὰρ βαρεῖα οὐκ ἔστι λέξεως τόνος ἀλλὰ
+  συλλαβῆς.
+
+  Footnote 40: Recte P. Langen in Fleckeiseni annal. 1859 p. 49
+  (cf. eundum de gramm. lat. praeceptis quae ad accentum spectant
+  p. 6 sq. Lucianum Muellerum de re metr. poet. lat. p. 373) hunc
+  locum corruptum esse uidit, sed ex ineptis uerbis inepta conligere
+  quam emendationem periclitari maluit. idem pauca tantum e Varrone
+  Seruium hausisse contendit, e cuius opusculo num Varro flexam
+  prosodiam statuerit perspici non possit. quorum alterum tota
+  nostra disputatione refutatur, illud breuiter hic refellendum est.
+  uerba §21 p. 530 _in eadem opinione et Varro fuit_ ad Tyrannionis
+  opinionem quattuor prosodias esse spectant, nam alia Tyrannionis
+  opinio non profertur, quare non uideo quid his verbis dictum sit,
+  nisi easdem quattuor prosodias, itaque flexam quoque Varronem
+  probasse nec quid neglegentia in re tam plana peccare potuerit
+  intellego. manifestior alter locus est (_ceterum Varro_ e.q.s.)
+  de quo modo egi. quod enim ex tribus Glauci prosodiis quae uni
+  flexae respondent duae tantum examinantur id fortasse Serui
+  peccatum. largiamur uero hic non modo aliquid desiderari, sed de
+  ipsa νήτη (ea uoce, quae quamquam male scripta aliter uix legi
+  potest, quamnam uocis modulationem Glaucus significauerit obscurum
+  est; νήτη in musica summus systematis sonus, in octachordo quam
+  nos dicimus _octave_ est cf. Westphal l.l. p. 84 sq.) Varronem
+  agere, ut Langen uoluit; tum ipsa prosodiae huius descriptio
+  docet, motum quendam in utramque partem ei tribui, nam hanc
+  mutationem, quam H. Weilium et L. Benloewium théor. gén. de
+  l’accent. lat. p. 14 dubitanter protulisse miror, nemo inprobabit
+  qui de his rebus iudicare didicit. talis uero motus nec acutae nec
+  graui nec mediae adscribi potuit sed soli flexae quam omnes fere
+  grammatici (cf. Aristoph. Byzant. Pseudo-Arcadii p. 202 Schm.
+  Diomed. p. 431, 6 K Prisc. de accent. II p. 520, 2 K. al.) ex
+  acuta et graui constare dicunt quare si Varro hoc de quadam
+  prosodia scripsit, utrum eam νήτην an περισπωμένην nominauerit
+  nihil refert, re uera flexa erat.--Ceterum cf. de Serui opusculo
+  et rebus ibi tractatis Weil et Benloew l.l. p. 5 sq. W. Corssen
+  ausspr. uocalism. u. betong. d. lat. II p. 202 sq.)
+
+  Footnote 41: Weil et Benloew l.l. p. 13 uerba § 23 p. 533 _media
+  quae inter duas quasi limes est_ et infra §24 p. 533 _inter has
+  est_ μέση, _latine media, quia limes est per quam duae supradictae
+  ultro citroque commeant_ ita intellexerunt, ut syllabas quae inter
+  acutas et graues interpositae essent cum media prosodia efferri
+  putarent. de talium syllabarum accentu nihil quantum e Seruio
+  conligi potest a Varrone traditum, quem mediam altitudinem tantum
+  sonorum spectasse idcircoque mediam inter grauem et acutam
+  posuisse eamque utriusque quasi conpitum (§21 p. 531) duxisse
+  uidimus. sine dubio media in quibusdam syllabis audiebatur sed
+  ex opusculo nostro quae fuerint non patet. Langen l.l. p. 63 hoc
+  inuentum Gallorum recipit indeque cum haec doctrina ueritati
+  repugnet, ipsam disputationem Varrone indignam esse efficit.
+
+  Footnote 42: cf. Aristoxeni elem. harm. I uel potius περὶ ἀρχῶν
+  α´ p. 18 Meib. (cf. Porphyr. ad Ptolem. harm. l.l. p. 257. G.L.
+  Mahne diatr. de Aristox. p. 179 n. Westphal l.s.s. p. 41 sq. P.
+  Marquard de Aristox. Tarent. el. harm. p. 33 sq.) λέγεται γὰρ δὴ
+  καὶ λογῶδές τι μέλος, τὸ συγκείμενον ἐκ τῶν προσῳδιῶν, τὸ ἐν τοῖς
+  ὀνόμασι. φυσικὸν γὰρ τὸ ἐπιτείνειν καὶ ἀνιέναι ἐν τῷ διαλέγεσθαι.
+  Aristid. Quint. de mus. I p. 8 Meib.: τάσις δὲ ἐστι μονὴ καὶ
+  στάσις τῆς φωνῆς. ταύτης δὲ εἴδη δύο ἄνεσις τε καὶ ἐπίτασις.
+  ἄνεσις μὲν οὖν ἐστιν ἡνίκα ἂν ἀπὸ ὀξυτέρου τόπου ἐπὶ βαρύτερον
+  ἡ φωνὴ χωρῇ‧ ἐπίτασις δὲ ὅταν ἐκ βαρυτέρου μεταβαίνῃ πρὸς
+  ὀξύτερον. ἐκ δὴ τούτων τὰ γενόμενα τὸ μὲν βαρύτητα τὸ δὲ ὀξύτητα
+  προςαγορεύομεν. cf. Sext. Emp. πρὸς μους. p. 756. 9 Bekk. Mar.
+  Vict. IIII 2, 7 p. 2605P. Dionys. Halic. de conpos. uerb. 11 p.
+  126 Schaef.: διαλέκτου μὲν οὖν μέλος ἑνὶ μετρεῖται διαστήματι τῷ
+  λεγομένῳ διὰ πέντε ὡς ἔγγιστα‧ καὶ οὔτε ἐπιτείνεται πέρα τῶν τριῶν
+  τόνων καὶ ἡμιτονίου ἐπὶ τὸ ὀξὺ, οὔτε ἀνίεται τοῦ χωρίου τούτου
+  πλεῖον ἐπὶ τὸ βαρύ. οὐ μὴν ἄπασά γε ἡ λέξις ἡ καθ᾽ ἕν μόριον λόγου
+  ταττομένη ἐπὶ τῆς αὐτῆς λέγεται τάσεως, ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἐπὶ τῆς ὀξείας,
+  ἡ δὲ ἐπὶ τῆς βαρείας, ἡ δὲ ἐπ᾽ ἀμφοῖν. τῶν δὲ ἀμφοτέρας τὰς τάσεις
+  ἐχουσῶν αἱ μὲν κατὰ μίαν συλλαβὴν συνεφθαρμένον ἔχουσι τῷ ὀξεῖ τὸ
+  βαρὺ, ἃς δὴ περισπωμένας καλοῦμεν, αἱ δὲ ἐν ἑτέρῳ τε καὶ ἑτέρῳ
+  χωρὶς ἑκάτερον, ἐφ᾽ ἑαυτοῦ τὴν οἰκειαν φυλάττον φύσιν.
+
+  Footnote 43: Ita scripsi pro codicis _bamborio_ quod Vindobonenses
+  in _bomborio_ a βόμβος ductum mutare uoluerunt. βόμβυξ praeter
+  phalaenam illam notissimam secundum Pollucem IIII 82. Hesych.
+  u. βόμβυξ genus quoddam tibiarum, teste Polluce IIII 70.
+  Pseudo-Arcad. p. 213 Schm. cl. Plut. quaest. symp. VII p. 317 A
+  pars quaedam tibiarum est, quare diminutiuum, quamquam in hac
+  significatione (bestiola est Aristoteli hist. anim. V 19, 24 al.)
+  non occurrit quod sciam, eodem modo ac βόμβυξ pro tibiarum parte
+  quadam usurpatum existimo, quae pars ut Arcadius l.s. et locus
+  noster indicare uidentur eadem erat quam graeci plerumque κέρας,
+  latini cornu uel corniculum nominabant. cf. Ouid, metam. XI 16.
+  Hor. carm. I 18, 14. C.F. Heinrich ad Iuuen. VI 314. Aristotelis
+  metaphys. _N_ 6 p. 1093b 3 scholiastam p. 832a 45 recte
+  explicuisse uix credo.
+
+  Footnote 44: cf. Theophrastum in Porphyrii conm. in Ptolemaei
+  harmonica ap. Ioh. Wallisium op. math. III p. 243 Ὁ γὰρ μακρότερος
+  αὐλὸς βαρύτερος, ἐν ᾧ πλεῖον τὸ πνεῦμα περὶ ὃ πᾶν ἡ κίνησις. multa
+  omnino huc facientia habes in Ptolemaei harm. I 2. 3 (l.l. p. 4
+  sq.) et Porphyrii conmentario in libri primi capita priora III
+  p. 191 sq.--cf. Macrob. in somn. Scip. II 4, 5.
+
+Antequam quaerimus quo in libro has res scriptor persecutus sit,
+pauca de eius auctoribus et nostro Varronianae doctrinae auctore
+interponenda sunt. usus est Varro Tyrannionis{45} libro, quem hanc
+tenuem θεωρίαν tractasse e Ciceronis epistula ad Atticum XII 6, 2
+notum erat; minus certum uidetur num has quaestiones de generalibus
+prosodiarum legibus in libro περὶ τῆς Ὁμηρικῆς προσῳδίας, recte ad
+maiorem Tyrannionem relato ab H. Planero de Tyrann. gramm. p. 7,
+exposuerit. huius uero sententiam de quattuor prosodiis cum suam
+fecerit, non inprobabile est eum ex eodem libro haec illa de priorum
+grammaticorum placitis accepisse. ex his auctoribus non magis constat
+de Dionysio Olumpio quam de Epicharmo Syracusano{46}. Glaucus
+Samius{47} idem fuisse uidetur ac Glaucon Teius, ut eius patriam
+ueteres non certo explorasse uideantur, quem Aristoteles{48} de
+actione uel de usu uocis in dicendo scripsisse testatur eundemque
+librum uel Tyrannio uel Varro inspexit. Theodori Byzantii, quem Plato
+(Phaedr. p. 226 E) λογοδαίδαλον uocat, artem rhetoricam (cf. Dionys.
+Hal. de Isaeo 21 p. 211 Sylb. Cic. Brut. 12, 48. L. Spengel art.
+script. p. 98 sq.) in usum suum Varronem, ut ita breuitatis causa
+loquar, conuertisse puto, nam Theodorum οὗ τὸ φωνασκικὸν φέρεται
+βιβλίον πάγκαλον (Laert. Diog. II 103) Gadarenum uel Rhodium
+(cf. Quint. III 1, 7. G. Westermann gesch. d. beredsk. I p. 186 sq.)
+fuisse ueri est simile. Ephorus quoque Isocratis discipulus in libro
+περὶ λέξεως (cf. Theo progymn. II p. 71, 22 Sp. Cic. orat. 57, 172.
+57, 191. 64, 218) de rhythmo oratorio eodemque loco de accentu puto
+egit. paucissima de grammaticis dicenda sunt. de Hermocrate Iasio
+nihil conpertum nisi eum Callimachi magistrum fuisse (Suid.
+Καλλίμαχος cf. Mar. Vict. I 4, 96 p. 2468P), Eratosthenes
+Cyrenaeus in libro musico uel mathematico (cf. G. Bernhardy Eratosth.
+p. 169) suam de flexo accentu sententiam exposuit, Dionysius Thrax de
+tribus accentibus uolgaribus in arte grammatica (Bekker anecd. gr.
+II p. 629 sq.) dixit, Ammonium Alexandrinum obseruationes de rebus
+prosodiacis fecisse scimus (Bekk. l.l. I p. 470. III p. 1006).
+restant peripatetici Athenodorus et Theophrastus, quorum alterum
+quamquam summi acuminis uirum usquam memoratum{49} non inuenio,
+alter num de media prosodia in libro περὶ τεχνῆς ῥητορικῆς uel περὶ
+λέξεως (cf. Max. Schmidt de Theophr. rhet.{50} p. 37 sq. H. Vsener
+anal. Theophr. p. 20) an in libris περὶ μουσικῆς locutus sit
+incertum est, ex his uero tantum non omnia de musicis organis et
+sonorum rationibus Varronem mutuatum esse admodum ueri simile est.
+his adnumerare licet Aristoxenum, quem in superioribus interdum testem
+protulimus; quamquam enim Theophrastus in musicis rebus ab aemulo suo
+magno non ita longe discessisse uidetur (cf. Aristox. ap. Boeth. de
+mus. V 3 p. 1288 Mign. Theophr. ap. Porphyr. l.l. p. 241 sq.), Varro
+sine dubio omnium musicorum principem non neglexit, cuius libros eum
+lectitasse infra quoque uidebimus. tot antiquissimorum et magnam
+partem reconditorum scriptorum libros consuluit uel saltem sententias
+rettulit, ut optime hinc quanto studio et quali eruditione hos libros
+conposuerit conligamus.
+
+  Footnote 45: cf. turbatam Suidae de Tyrannionibus glossam cl.
+  W. Drumann gesch. Roms V p. 85. I. Hasenmueller de Strabonis geogr.
+  uita p. 23 sq. I. Bernays d. dialoge des Aristot. p. 31. 150. cum
+  uero Ciceronis epistula a.u. DCCVIII scripta sit (cf. F.W. Fischer
+  roem. zeitt. p. 297), male correxit Suidam M. Schmidt Philolog.
+  VII p. 365.
+
+  Footnote 46: De Epicharmo litterarum inuentore uid. Plin. VII 192.
+  Villoison anecd. gr. II p. 187. Bekker anecd. gr. II p. 782.
+  Cramer anecd. Oxon. IIII p. 400. cl. I. Franz elem. epigraph.
+  graec. p. 21. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. LXIII. C.I. Grysar de
+  Doriensium com. p. 157 sq. G. Bernhardy griech. litt. II 2 p. 461.
+
+  Footnote 47: Alius erat Glaucus Rheginus uel Italus, Democriti
+  Abderitae aequalis (Laert. Diog. VIIII 38) qui scripsit περὶ τῶν
+  ἀρχαίων ποιητῶν τε καὶ μουσικῶν (Plut. de mus. 4 cl. uit. X orat.
+  p. 833 D). cf. R. Volkmann praef. Plut. de mus. p. XII. E. Meier
+  opusc. II p. 159.
+
+  Footnote 48: De nominibus Glaucus et Glaucon uid. M. Sengebusch.
+  diss. Hom. I p. 208. cf. Ritschl de Oro et Orione p. 3
+  sq.--Aristot. rhet. III 1: τρίτον δὲ τούτων, ὁ δύναμιν μὲν ἔχει
+  μεγίστην οὔπω δ᾽ ἐπικεχείρηται, τὰ περὶ τὴν ὑπόκρισιν ... δῆλον
+  οὖν ὅτι καὶ περὶ τὴν ῥητορικήν ἐστι τὸ τοιοῦτον ὥσπερ καὶ περὶ τὴν
+  ποιητικήν‧ ὅπερ ἕτεροί τινες ἐπραγματεύθησαν καὶ Γλαύκων ὁ Τήιος.
+  ἔστι δὲ αὐτὴ μὲν ἐν τῇ φωνῇ, πῶς αὐτῇ δεῖ χρῆσθαι πρὸς ἕκαστον
+  πάθος, οἷον πότε μεγάλῃ καὶ πότε μικρᾷ καὶ πότε μέσῃ. καὶ πῶς τοῖς
+  τόνοις, οἷον οξείᾳ καὶ βαρείᾳ καὶ μέσῃ, καὶ ῥυθμοῖς τίσι πρὸς
+  ἕκαστον., ut fortasse a Glauco Aristoteles mediam prosodiam
+  transtulerit. Glauci artis meminit schol. Plat. Phaed. (p. 108 D)
+  p. 234 Herm.: ἔστι δὲ καὶ ἑτέρα τέχνη γραμμάτων, ἣν ἀνατιθέασι
+  Γλαύκῳ Σαμίῳ, ἀφ᾽ ᾗς ἴσως καὶ ἡ παροιμία διεδόθη. cf. Zenob. II
+  91. hunc praue confudit scholiasta cum Glauco Chio, quem Herodot.
+  I 25 (cf. Pausan. X 16, 1) σιδήρου κόλλησιν inuenisse dicit. (cf.
+  Fr. Osann anecd. rom. p. 301.)
+
+  Footnote 49: I.A. Fabricius bibl. gr. III p. 472 unum profert
+  Athenodorum cuius περιπάτους Laertius Diogenes ter quaterue
+  adhibuit.
+
+  Footnote 50: Frustra fragmenta rhetorica exceptis quattuor
+  ex Demetrii περὶ ἑρμηνείας (p. 191) quaeris in fragmentorum
+  Theophrasteorum conlectione, quam nuper edidit F. Wimmer, qui
+  quamquam aliorum sollertia se fructum esse praedicat, ne Schmidti
+  quidem librum I s.l. nouit.
+
+Num uero qui hanc doctrinae Varronianae particulam nobis seruauit
+ipse ex illius libris eam decerpserit ualde dubium uidetur. homini
+enim tantae neglegentiae, quantae opusculi nostri conpilatorem esse
+cognouimus, talem industriam uix tribuerim. uerum potius ex alio
+scriptore neque indocto homine, fortasse ipso Seruio Vergilianorum
+carminum conmentatore{51}, qui hunc antiquae eruditionis pannum cum
+ipsius temporum doctrina consuit, haec fluxisse existimo. quod etiam
+suadere uidentur quae de auctorum quorundam uita ut Dionysii Thracis
+et Tyrannionis (cf. Plut. Lucull. 20) hic leguntur, de qua Varro
+tacere uel breuissime ingenium scriptoris praedicare solet. talia
+autem opusculi conpilatorem multo posterioris ut genus scribendi
+prodit temporis uirum nec nouisse nec conquisiuisse arbitror.
+
+  Footnote 51: In eo conmentario haud pauca occurrunt, quae ei
+  particulae quam nostro opusculo peculiarem esse diximus similia
+  (ut Aen. I 100. II 778. III 569. IIII 268. V 613 al.), in hoc
+  uero omnia exempla e Vergilio sumpta sunt.
+
+Quaerentibus *in quo libro operis de sermone latino* haec disputatio
+posita fuerit quodam modo adiumento nobis est unus Acronis quem dicunt
+(cf. H. Vsener ind. lect. aest. Bern. 1863 p. VII) locus qui ad Horati
+artem poet. 202 sic scribit ‘Varro ait in III disciplinarum et ad
+Marcellum de lingua latina quattuor foraminum fuisse tibias apud
+antiquos, et se ipsum ait in templo (Apollinis) Marsyae uidisse tibias
+quattuor foraminum’. (fr. 60A) haec optime conueniunt cum eis quae
+apud Seruium de diastematis in citharis tibiisque et in humana uoce
+legimus, quo consensu Varronem in hac libelli Seruiani parte ubique
+fontem esse uides. numerum uero III Ritschelius quaest. Varr. p. 20
+sq. ad libros disciplinarum, quorum tertius de rhetorica{52} erat
+pertinere non posse censuit, itaque aut sic corrigendum ut liber
+septimus qui musicam tractauerit et sine dubio hic indicatus sit
+efficiatur aut ad alterum titulum referendum esse. VII autem cum non
+facile in III corrumpatur, alterum praeferendum est. quo testimonio
+lubrico quidem et non satis firmo donec idem reliquorum librorum
+argumento confirmabitur confidere liceat. praeter Acronis uerba cum
+Serui expositione coniungenda uidentur quae idem Seruius si quidem
+est idem ad Verg. Aen. VIII 618 (fr. 60B) e Varrone adscripsit (cf.
+C. Bartholini de tibiis uet. p. 54 sq. R. Volkmann ad Plut. de mus.
+p. 142 sq.)
+
+  Footnote 52: In libri rhetorici parte de elocutione (cf.
+  L. Spengel nou. mus. rh. XVIII p. 492) tibias conmemorari posse
+  non prorsus negem. illud autem quod ad accuratam disputationem
+  spectat in libro de musica fuisse sane multo maiorem habet
+  probabilitatem, quare transpositionem illam recipere non dubito.
+
+In *tertio* igitur *libro* easdem res perlustrauit Varro quas antea
+Aristophanem Byzantium (p. 12 ed. A. Nauck, cf. C. Goettling lehre v.
+acc. d. gr. spr. p. 10 sq. A. Rossbach griech. rhythmik p. 33. F.A.
+Wolf proleg. ad Hom. p. CCXVIIII sq.) consociasse Arcadius quem dicunt
+testatur (p. 212 Schm.): τρίχα τεμὼν τὴν κίνησιν τῆς φωνῆς, τὸ μὲν
+εἰς χρόνους, τὸ δὲ εἰς τόνους, τὸ δὲ εἰς αὐτὸ τὸ πνεῦμα. καὶ τοὺς μὲν
+χρόνους τοῖς ῥυθμοῖς ᾔκασε, τοὺς δὲ τόνους τοῖς τόνοις τῆς μουσικῆς
+(cf. Theodos. p. 204, 6 Goettl.). accentus igitur musicam
+naturam Aristophanem reliquosque quos supra recensui secutus agnouit
+neque in legibus generalibus inuestigandis se continuit sed etiam usum
+prosodiarum in singulis uocabulorum generibus eum explicuisse Gelli
+locus (fr. 61) a quo orsus sum ostendit. quod in reliquis quoque rebus
+sine dubio fecit. de syllabarum temporibus{53} praeter ea quae Seruius
+habet quid docuerit dici nequit{54}. conmunem certe syllabam ab eo
+_mediam_ esse adpellatam e Mario Victorino I 5 p. 30 G. p. 2471P.
+suspicor, quem ne plura hoc capite e Varrone hausisse putes Luciani
+Muelleri uide disputationem (l.l. p. 16 sq.). ordinem autem rerum si
+Seruio est fides hunc instituit, ut primo de spiritu deinde de accentu
+postremo de syllabarum longitudine et breuitate ageret, quae ratio
+praeterea eo conmendatur, quod ita simplicissimum transitum ad
+sequentem sibi parauit librum.
+
+  Footnote 53: De adspiratione infra disputabo.
+
+  Footnote 54: In quo rerum conexu duo reliqua huius libri
+  fragmenta fuerint difficile est dictu; fortasse de primae
+  syllabae longitudine in _fenore_ (fr. 62) locutus ad originem
+  huius uocabuli ut adsolet transiit. ceterum Ludouico Mercklin
+  d. citiermeth. d. Gell. p. 649. et Iulio Kretzschmer de Gelli
+  fontib. p. 9 (cf. M. Hertz in Fleckeiseni ann. 1862 p. 715
+  sq.) Cloati Veri dictum Varroni Gellium debere negantibus
+  adsentior. quod enim a Verrio Flacco (teste Festo u. obstitum
+  p. 193. subuculam p. 309. molucrum p. 141 sacrima p. 318,
+  posterioribus enim locis certissimum Vrsini supplementum;
+  solus occurrit Cloatius u. obscum p. 189. piacularis p. 213.)
+  saepe cum Aelio Stilone laudatus est, id in utramque partem
+  ualet atque uter ab altero adhibitus sit non facile adfirmabis.
+  neque e Varrone de l.l. V 102 p. 104 ubi conplura uerba latina
+  e graeco ducta recenset, quorum quaedam a Cloatio tractata esse
+  Macrob. sat III 18, 4. 19, 2 docet (cf. praeterea de l.l. VI 96
+  p. 277 cum Gelli XVI 12, 2), Varronem Cloati libris usum esse
+  efficies, nam haec uterque ut alia mittam a conmuni auctore
+  Hypsicrate (cf. de l.l. V 88 p. 90, M. Schmidt Philol. III p. 458.
+  M. Sengebusch diss. hom. I p. 11 sq.) accipere potuit.
+
+*Quartus* enim *liber de rebus metricis* erat, quas Varronem
+explicuisse sat magnus fragmentorum numerus demonstrat, in hoc libro
+explicuisse euincit Rufini testimonium probabiliter emendatum (cf.
+supra p. 47). et egregia congruentia qua tam apte et conuenienter
+argumenta tertii et quarti libri sese excipiunt haud sane mediocriter
+hanc rerum dispositionem firmare ac munire mihi uidetur.
+
+Versus secundum Varronem (fr. 69) uerborum iunctura est, quae per
+articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. quam definitionem
+qui proposuit praemittere debuit quid sint articuli commata rhythmus.
+propterea Varroni tribui quae apud Victorinum, quem Aphthonium dici
+mauolt Th. Bergk philolog. XVI p. 639 sq., hoc fragmentum praecedunt
+et de colis commatisque agunt (fr. 68). de differentia metri ac
+rhythmi M. Terentium dixisse certiores nos facit Diomedes (fr. 66),
+e quo testimonio de utriusque natura eum disseruisse sequitur. quae
+igitur apud Victorinum et Diomedem, ad quos frustula quaedam huius
+libri peruenisse iam uidimus, de hac re conuenientia inter se
+leguntur, probabiliter ad Varronem referemus. confirmatur autem hoc
+Augustini auctoritate, quem in libris de musica e Varronis libro de
+eadem re scripto hausisse recte uidit H. Weil in Fleckeiseni annal.
+1862 p. 336. 344 cf. Bergk l.s. p. 641, praeterea ad eundem pertinent
+quae uterque de poetice (fr. 59) habet cl. Isidori orig. VIII 7, 3
+et Varronis Parmenone ap. Nonium u. poesis p. 428. circumspecto uero
+in his rebus iudicio opus est, cum non solum omnes fere scriptores
+metrici latini a Caesio Basso (cf. O. Iahn conm. in Pers. sat. VI 1
+p. 211 sq. H. Wentzel symbola crit. ad hist. script. metr. lat.
+p. 6. E. a Leutsch philolog. XI p. 739 sq.) pendeant, e quo
+Atilium Fortunatianum Diomedem Terentianum Maurum hausisse ostendit
+C. Lachmann praef. Terent. Maur. p. XVI. cf. Wentzel l.l., uerum etiam
+omnes cum bona et antiqua doctrina posteriorum temporum uana inuenta
+dubiasque uel falsas obseruationes miscuisse et confudisse constet
+(cf. A. Rossbach de metr. graec. disp. alt. p. 16 sq. R. Westphal d.
+fragm. u. lehrs. d. griech. rhythm. p. 102. 113. al. I. Caesar grundz.
+d. griech. rhythm. p. 273 sq. H. Weil l.s.s. p. 338 sq. Luc. Mueller
+de re metr. poet. lat. p. 16 sq.). praeterea Mari Victorini ars
+grammatica de orthographia et metrica ratione et Diomedis liber
+tertius tam mire inter se consentiunt{55}, ut conmunem auctorem siue
+Caesius Bassus siue alius fuit prodant. quibus omnibus consideratis in
+eis quae necessario uel saltem certis rationibus a Varrone repetenda
+suat me continere quam omnia quae eo non indigna uidentur credule
+congerere malui.
+
+  Footnote 55: Idem consensus cum Diomede in arte grammatica uolgo
+  Maximo Victorino adscripta et post Putschium a Lindemanno in
+  corpore grammaticorum lat. I p. 271 sq. edita conspicuus est
+  (cf. L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286. F. Osann beitr.
+  z. gr. u. roem. litteraturgesch. II p. 355 sq.). quare non tam
+  inprobabile ab eodem scriptore duas illas artes profectas esse
+  mihi uidetur, quam Osanno l.l. p. 371, qui tamen ipse eadem apud
+  Marium et Maximum quibusdam locis recurrere concedit cf. L. Lersch
+  ztschr. f. alterthw. 1840 p. 116. Wentzel l.l. p. 55.
+
+In rhythmo definiendo Aristoxenum Varro secutus est. M. Terentio est
+enim ‘rhythmus pedum temporumque iunctura uelox diuisa in arsi et
+thesi, uel tempus quo syllabas metimur’ (fr. 64), Aristoxeno ῥυθμός
+ἐστι χρόνων τάξις (Max. Planud. in Hermog. id. V p. 454 W. cf. anon.
+schol. VII p. 892) uel χρόνος διῃρῃμένος ἐφ᾽ ἑκάστῳ τῶν ῥυθμίζεσθαι
+δυναμένων (Bacch. p. 22 Meib.), quas generaliter positas definitiones
+eum ad rhythmum qui in uoce ualet pergentem ita circumscripsisse, ut
+Varroniana proxime ad eam accedat R. Westphal l.l. p. 86 sq. p. 101.
+cl. Aristox. rhythm. elem. p. 272. 276 Mor. ostendit {56}. etiam in
+metro explicando, de quo quid Aristoxenus senserit ex Aristide
+Quintiliano{57} (cf. A. Rossbach griech. metr. p. 13 sq.) conligendum
+est, ab hoc non discessit, nam metrum rhythmum modo finitum dixit
+(fr. 65), et hac definitione nixus quid inter utrumque discrimen sit
+accuratius exposuit (fr. 66). cum autem in metri definitione praecipuum
+ei sit quod finem habet, statim hoc loco eum disputasse existimo de
+finibus uel clausulis metrorum (fr. 67), de quibus cf. R. Bentley
+sched. de metr. Terent. p. 8. ad Terent. Adelph. IIII 4,1. G. Hermann
+elem. doctr. metr. p. 181. 432. deinde partes quasi metri recensendae
+erant cola commata periodi (fr. 68), cf. Westphal philol. XX p. 79 sq.,
+quorum colon est quod finitis constat pedibus, comma in quo pars pedis
+remanet, quae nomina constanter confunduntur, ut a Diomede p. 498, 10,
+immo a Victorino ipso qui statim post has definitiones (I 13, 2
+p. 2498P) _arma uirumque cano_ colon adpellat, cum sit comma, cf.
+Atilium Fortunatianum quem dicunt II 28, 8 p. 2699P. utrumque igitur
+ad caesuram spectat, quae si cum fine pedis conuenit colon, si in pedem
+incidit comma efficit{58}. uersum autem a metro ita distinxit, ut eum
+caesura in duas diuidi partes diceret, quod in definitione uersus supra
+scripta a (fr. 69) Victorino ut omnia fere quae ad nos nunc pertinent
+obscuratum quamquam non prorsus deletum, manifestis uerbis Augustinus
+et Victorinus aliis locis tradunt (cf. H. Weil l.l. p. 336); eumque
+uocari a uersura et a dimetro ad hexametrum progredi uoluit. qui uero
+uersus faciant uates a uersibus uiendis nuncupari uel graece poetas
+a ποιεῖν (fr. 70), unde poetice quoque et poesis et poema sint ducta,
+quorum illa ars ipsa, altera perpetuum argumentum uersibus tractatum
+ut Enni annales, tertium carmen quodque uel minus uel maius sit. hoc
+secundum stoicos dictum esse docet Posidonius apud Laert. Diog. VII 60:
+ποίημα δὲ ἐστιν, ὡς ὁ Ποσειδώνιός φησιν ἐν τῇ περὶ λέξεως εἰσαγωγῇ,
+λέξις ἔμμετρος ἢ ἔρρυθμος μετὰ σκευῆς τὸ λογοειδὲς ἐκβεβηκυῖα‧ τὸ
+ἔρρυθμον δὲ εἶναι τὸ ῾Γαῖα μεγίστη᾽ καὶ ῾Διὸς αἰθήρ᾽. ποίησις δὲ ἐστι
+σημαντικὸν ποίημα μίμησιν περιέχον θείων καὶ ἀνθρωπείων (cf.
+R. Schmidt stoic. gramm. p. 50. Lucil. ap. Non. u. poesis p. 428).
+breuiter tum quibus uersuum generibus poetae latini{59} usi sint
+significant, ut mihi quidem uidetur. ad hunc igitur locum Rufini
+testimonium (fr. 71) de fabulis Plautinis et Terentianis (cf.
+F. Ritschl parerga Plaut. et Terent. I p. 359) refero.
+
+  Footnote 56: Has definitiones cum Aristoxeneis quem ad modum ab
+  ipso prolatae erant prorsus conuenire non magis adfirmare uolo,
+  quam in his Varronis ipsa uerba seruata existimo. reputa enim,
+  omnes fere metricorum latinorum definitiones inter se pugnare et
+  hebeti iudicio nec rebus subtiliter perceptis esse perscriptas,
+  praeterea singulos scriptores longe a primo fonte abesse, pluribus
+  qui eadem retractauerint interiectis auctoribus, neque sane miram
+  tibi uidebitur Varronis doctrinam haud mediocriter deprauatam et
+  deformatam esse. quamuis uero Aristoxeno Varronem usum esse mihi
+  constet, omnia quae in Victorini libris ex illo fluxisse Westphal
+  (l.l. p. 91. 101. al. cf. harmonik u. melop. d. gr. p. 36 sq.)
+  probauit Varroni tamquam ab hoc accepta tribuere nolui, quia etiam
+  alios uelut Caesium Bassum ex illo, posteriores autem ex
+  enchiridiis posteriorum Graecorum, qui iterum ilium hic illic
+  adhibere potuerunt, hausisse uel certum est uel probabile.
+
+  Footnote 57: I p. 49 Meib.: μέτρον μὲν οὖν ἐστι σύστημα ποδῶν ἐξ
+  ἀνομοίων συλλαβῶν συγκείμενον ἐπὶ μῆκος σύμμετρον. διαφέρειν δὲ
+  τοῦ ῥυθμοῦ φασιν, οἱ μὲν ὡς μέρος ὅλου, τομὴν γὰρ ῥυθμοῦ φασιν
+  αὐτὸ, παρὸ καὶ μέτρον εἰρῆσθαι, διὰ τὸ μείρειν ὅ σημαίνει
+  μερίζειν. οἱ δὲ κατὰ τὴν ὕλην‧ τῶν γὰρ γινομένων ἐκ δυοῖν ἀνομοίων
+  τοὐλάχιστον γεννώμενον τὸν μὲν ῥυθμὸν ἐν ἄρσει καὶ θέσει τὴν
+  οὐσίαν ἔχειν‧ τὸ δὲ μέτρον ἐν συλλαβαῖς καὶ τῇ τούτων ἀνομοιότητι.
+
+  Footnote 58: Vnde etiam adparet paullo inferius apud Victorinum
+  (I 13,6 p. 2498), quem omnino iusto corruptiorem edidit Thomas
+  Gaisford, _non_ inserendum esse: ‘partes ergo uersus, cum ea qua
+  _non_ coniunctus erat parte dissoluitur, cola efficient; cum uero
+  ea qua coniunctus erat parte absciditur particula quae diuolsa
+  ex eo est comma dicetur, ut in illis uersus soluatur, in his
+  caedatur’.
+
+  Footnote 59: Noli autem putare ex hoc libro fluxisse quae in
+  Diomedis libro tertio de tragoedia comoedia palliata (p. 487, 15.
+  488, 7. 489, 18) e Varrone leguntur (nam de satura p. 486, 8 liber
+  quaestionum Plautinarum II laudatur). haec enim e Suetonio
+  Diomedem sumpsissa constat (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet.
+  p. 370 sq. W. Christ philol. XVIII p. 161 sq.) nulloque prorsus
+  uinculo cum reliquis uestigiis doctrinae Varronianae apud Diomedem
+  coniuncta sunt. quae cum e libris de poematis excerpta uideantur,
+  facile ad eosdem cum Isidor. orig. VIII 7, 3 reliqua quae de
+  poetice poesi poemate libro nostro tribui referas nixus Varronis
+  uerbis de l.l. VII 36 p. 325 ‘antiquos poetas uates appellabant a
+  uersibus uiendis ut de *poematis* cum scribam ostendam’. quamquam
+  sine dubio ex libris de poematis sunt quae Isidorus l.l. habet
+  ibidemque fortasse quae Victorinus (I 15, 1 p. 2499P) et Diomedes
+  (p. 473) cum his coniuncta fuisse ostendunt exposita erant, tamen
+  non magis in dubio relinquit Victorini et Diomedis consensus eadem
+  breuius opinor et quasi in transcursu in eo libro scripta fuisse
+  cui omnia reliqua debent.
+
+His praemissis ad singula versuum genera transiit, quae eodem quo
+plerumque ea metrici latini ordine proferre solent, eum recensuisse
+puto, ut primum γένος ἴσον διπλάσιον ἡμιόλιον, deinde uersus
+conpositos tractaret. diligenter haec omnia persecutus est, ut
+fragmenta quae huc pertinere docuit Ritschl quaest. Varr. p. 34 sq.
+demonstrant. quid uero de singulis statuerit relliquiarum paucitas
+disceptare uetat. nam nihil fere de metris dactylicis traditum, pauca
+de iambicis, paucissima de conpositis. quamuis enim in Diomedis
+expositione de hexametro dactylico quaedam a Varrone repetita esse
+credam, praesertim quae de nominibus eius p. 494 sq. et incisionibus
+p. 497 (cl. Victorino I 19, 2 p. 2508P.) leguntur, tamen minus certa
+sunt, quam quae in fragmentorum seriem recipienda duxerim. unum tantum
+superest frustulum quod huc spectat (fr. 72). Archilochum enim
+trimetro dactylico uel heroo unam syllabam addidisse et talem uersum
+effecisse tradidit ‘omnipotente parente meo’ quod metrum Seruius
+(centimetr. p. 369 Gaisf. p. 1820P.) Alcmanium{60} dicit, Archilochium
+contra tetrametrum dactylicum acatalectum spondeo finitum Seruius et
+Victorinus l.l. adpellant. e iambicis metris Varronem de senario
+locutum esse scimus, e quo additis tribus syllabis septenarius
+(fr. 73), praepositis duobus pedibus iambicis octonarius (fr. 75)
+fieret. praeterea de nota quadam transuersa breuibus syllabis
+pro longis positis in septenario adscribenda egit (fr. 74), quod
+praeceptum apud Rufinum Diomedis de septenario testimonium excipit,
+nullo tamen cum hoc uinculo coniunctum est. ‘non potest enim’ ut
+Ritscheli uerbis (quaest. Varr. p. 35) utar,
+    non hic esse utriusque nexus, ut a modo, quo septenarius
+    fieret e senario, transiretur ad talium septenariorum
+    commemorationem, quorum media syllaba breuis haberetur:
+    qualium constat non minorem esse multitudinem, quam quorum
+    media syllaba admisit hiatum. _in huiusmodi_ igitur _locis_
+    h.e. cum in mediis septenariis tum ubicunque breuis est
+    pro longa syllaba, ut in extremis uersibus arsi terminatis,
+    Varro poni iussit hanc notam metricam;
+cf. G. Hermann l.l. p. 149 sq. ex senario iambico alium uersum nasci
+uoluit (fr. 76), quem Marius Plotius p. 270 G. p. 2642P. dimetrum
+iambicum catalecticum Anacreontium dicit (cf. Serui centimetr.
+p. 366 G. p. 1818P. Terent. Maur. 2480 sq.). si nouum carmen hoc
+Diomedes nuncupat id non de aetate qua primum eo usi sint ualere
+docet priscum carmen populare uirginum Bottiacarum ἴωμεν εἰς Ἀθήνας
+(Plut. quaest. gr. 35 cf. Rossbach u. Westphal l.l. p. 197) et
+Simonidis ἐβόμβησεν θαλάσσα (fr. 1 Bergk.), sed cum Ritschelio
+l.l. p. 36 carmen nondum conmemoratum intellegendum est. uersuum
+conpositorum a Varrone explanatorum unum extat exemplum (fr. 77).
+paroemiacum cum ithyphallico coniunctum (cf. Hermann l.l. p. 592.
+Rossbach u. Westphal p. 358) Archilochium metrum dixit (cf. Seru.
+cent. p. 376 G. ubi pessime Putschius p. 1825 _partheniaco_ pro
+_paroemiaco_ edidit). hae exiguae relliquiae disputationis
+Varronianae supersunt{61}, qua singula uersuum genera haud paucis
+sine dubio poetarum potissimum latinorum, ubi fieri potuit, exemplis
+additis percensuit.
+
+  Footnote 60: Quo nomine etiam tetrametrum dactylicum in dactylum
+  desinentem intellegunt Seruius l.s.s. et Victorinus II 2, 33
+  p. 2518P. cf. Rossbach u. Westphal griech. metr. p. 42.
+
+  Footnote 61: Non inprobabiliter quidem Ritschelius l.l. p. 36
+  suspicatus est plura Diomedem in capite de uersuum generibus
+  p. 506 sq. Varroni debere, sed rationibus supra expositis
+  obsecutus in eis quae conposui acquiesco.
+
+Quem uero in rebus metricis auctorem praecipue M. Terentius secutus
+sit ex tam paucis relliquiis expiscari difficile est. si magis de
+Heliodori metrici aetate, de qua post Ritschelium d. alexandr.
+biblioth. p. 138 sq. nuper in uarias partes discesserunt H. Keil
+quaest. gramm. p. 14 sq. C. Wachsmuth philol. XVI p. 618 sq.
+H. Lipsius in Fleckeiseni ann. 1860 p. 609 sq., constaret, de hoc
+cogitauerim. eundem metricum ac rhetorem Horati comitem in itinere
+Brundisino (sat. I 5, 2. cf. I.G.F. Estrée Horat. prosopogr. p. 195)
+esse mihi quoque (cf. Th. Bergk nou. mus. rhen. I p. 374 sq.) ualde
+ueri simile uidetur et temporum ratio ut infra uidebimus non obstat,
+quominus huius uiri scriptis Varro usus sit, nam Horati saturam illam
+anno u. c. DCCXVII scriptam esse probauerunt C. Kirchner quaest.
+Horat. p. 58 sq. C. Franke fast. Horat. p. 96 sq. Varro autem artem
+metricam, quam praeterea in transcursu quasi tractauit, si magna
+Hephaestionis uolumina (cf. A. Rossbach d. Hephaest. Alexandr. libr.
+p. 8 sq.) conparamus, uix ipse primus constituit atque elaborauit,
+sed ut solet a graeco quodam scriptore transtulit, Heliodorus autem
+princeps τῶν συμπλεκόντων τῇ μετρικῇ θεωρίᾳ τὴν περὶ ῥυθμῶν (Arist.
+Quint, p. 40 Meib. cf. I. Caesar grundz. d. gr. rhythm. p. 226) fuisse
+uidetur, et ‘inter graecos huius (metricae) artis aut primus aut solus
+est’ (Mar. Vict. II 9, 8 p. 2541P. cf. Westphal d. fragm. d. gr. rhythm.
+p. 12 sq.) quam ratiocinationem si non prorsus aspernaris addiderim,
+quod per se non magni momenti esse concedo, Heliodorum uersus iambicos
+de quibus Varronem quoque diligenter egisse uidimus, magna subtilitate
+persecutum esse, id quod demonstrat Prisciani libellus de metris
+Terentianis (cf. H. Keil l.l. p. 13), eundemque de dimetro catalectico
+disputasse eiusque exemplum Simonidis uersum supra conmemoratum (Prisc.
+l.l. II p. 428, 7) proposuisse, qui cum exemplo quod Varronem adtulisse
+Diomedes testatur (fr. 76) etiam in spondeo secundo loco posito conuenit
+(cf. C.L. Schneider lat. gramm. I 1 p. 683).
+
+Hoc uero argumento subtiliter tractato, satis amplo profecto et
+inpedito, Varronem totum librum quartum expleuisse arbitror. accedebat
+autem ni uehementer fallor aliud. non erat enim, cur in opere de
+sermone latino, quo tam accurate poetarum metra scriptorem inlustrasse
+uidimus, solutae orationis numeros neglegeret. in quibus explicandis
+antiquos haud mediocriter uersatos esse et inde a sophistarum Hippiae
+et Gorgiae temporibus praesertim qui de arte dicendi scripserunt huic
+doctrinae operam dedisse notum est (cf. Aristot. rhet. III 8. Cic.
+orat. 41, 140 sq. Quint. inst. orat. VIIII 4, 45 sq. E.M. Cope journ.
+of class. a. sacr. philol. III p. 51 sq.). Varronem autem non solum
+talia scripta ut Ephori περὶ λέξεως et Theophrasti libros in quibus
+prosae numeros tractauerat (cf. supra p. 61. Max. Schmidt l.l. p. 45
+sq.) in hoc opere conscribendo consuluisse supra uidimus, uerum etiam
+ipsum opus siue titulum spectamus siue argumentum admodum simile et
+propinquum est eis libris, qui περὶ λέξεως inscripti artis rhetoricae
+partem de elocutione (cf. L. Spengel ueb. d. stud. d. rhetorik b. d.
+alt. p. 26) docebant (cf. E. Meier opusc. II p. 18. G. Westermann gesch.
+d. bereds. I p. 138. 171). in quibus cum orationis solutae numeros
+exponere solerent ex argumenti simillimi indole id Varronem quoque
+fecisse probabile est. grauius autem est, quod ab opere in quo puri
+sermonis praecepta danda erant prosae numeri, quorum scientia unicuique
+publice dicenti necessaria erat, non magis alieni erant quam poetarum
+metra. haec igitur cum a Varrone tractata esse sciamus, de illis satis
+probabiliter idem conligere possumus. testimonia certa et manifesta
+huius rei non repperi. non autem inconsiderate contendere mihi uideor
+alicuius momenti in hac quaestione esse Rufini locum qui in libello
+de metris oratorum e Cicerone et Victorino maximam partem excerpto
+Varronem de numeris scripsisse testatur (fr. 78), quod in illo opusculo
+et rerum conexu de prosae tantum numeris accipi potest. Rufinum
+excerptorem quidem neglegentissimum et stupidum cum libris nostris uel
+ipsum uel quod magis placet aliis intercedentibus usum esse uiderimus
+ad eosdem hoc testimonium spectare existimo.{62} quod fortasse aliquo
+modo Diomedis confirmatur auctoritate qui in libri secundi capite de
+conpositione, quamuis ibi constanter Ciceronis et Quintiliani libros
+rhetoricos adhibeat, haec scribit (p. 465, 1):
+    nam structurae obseruatio bipartita tam ad oratorias uirtutes
+    quam ad partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere
+    rhetorico trahitur trina ratione colligitur et est primum
+    incisum, hoc graeci comma nominant; ex commatibus [hoc est
+    incisis] membrum fit, quod illi colon appellant; ex commatibus
+    et colis periodus constat, quam nostri conprehensionem dicunt.
+    alterum ad officium artis grammaticae refertur hoc est ad pedes,
+    si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula
+    struitur; quare (quod _codd._) genus hoc possis grammaticum,
+    illud rhetoricum magis dicere.
+
+  Footnote 62: Ad disciplinarum librum de rhetorica Rufini
+  testimonium refert Ritschelius l.l. p. 33, in quo quamquam
+  eadem res paucis retractari potuit, tamen nescio an
+  interpretatio mea probabilitatis quadam specie conmendetur.
+
+Pergo ad *librum quintum*. huc referendum est teste Romano, cui
+omnia horum librorum frustula Charisius debet, fragmentum de
+interiectione (fr. 81), de quo optime disputantem audi Ottonem Iahn
+in conmentatione ueber die kunsturtheile bei Plinius (ber. d. saechs.
+gesellsch. d. wiss. II 1850 p. 114):
+    das ungeschickt wiederholte _ut ait Varro, inquit Varro_
+    beweist, dass wir es hier mit einem excerpt zu thun haben,
+    welches aus einer laengern auseinandersetzung die hauptpunkte
+    zusammengerueckt hat, aus der auch die zunaechst folgenden
+    bemerkungen entlehnt sein werden. ohne zweifel gehoert alles
+    genau zusammen. Varro handelte von den interiectionen, durch
+    welche ganz vorzugsweise ein characteristischer ausdruck der
+    gemuethsstimmung hervorgebracht wird, und zugleich von andern
+    mitteln der sprachlichen darstellung, um diese wirkung zu
+    erreichen. dabei hatte er vom ἦθος und πάθος gesprochen und
+    die dichter auf deren beispiel er sich berufen musste, nach
+    dieser richtung kurz charakterisirt. so erklaert sich die sonst
+    auffallende erscheinung in einer grammatischen schrift de latino
+    sermone eine bemerkung dieser art zu finden.
+artem ἤθη et πάθη recte et pulchre exprimendi et oratoribus et
+poetis esse maxime necessariam Cicero orat. 37, 128.{63} Quint. inst.
+orat. VI 2, 8 sq. Macrobi quae ex libro saturnaliorum IIII extant
+satis ostendunt, in his igitur libris, quibus quid pura et elegans
+latinitas postularet docebatur, rem tam magni momenti intactam
+relinquere non licuit. e loco nostro uero facile intellegitur in libro
+quinto *continentis sermonis uirtutes* expositas fuisse, quod
+argumentum quam prope ad rhetorum praecepta de eisdem rebus accedat
+sua sponte adparet. nemo ignorat, quanta subtilitate et rhetores et
+grammatici de uirtutibus et uitiis orationis disserant et infinitas
+eorum partitiones et definitiones proferant. longum est nec necesse
+pluribus de hac re agere quae Ciceronem uel Quintilianum, Diomedem uel
+Donatum, ut taceam posteriores rhetores graecos et latinos,
+inspicienti obicitur. propagata erat harum rerum expositio ad
+utriusque artis auctores inde ab eo tempore quo sophistae utrique
+studuerunt (cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 23 sq. L. Spengel
+art. script. p. 39 sq.), quod ueteres quoque grammaticos Romae fecisse
+Suetonius{64} narrat, et quamquam postea schemata λέξεως quae aut ad
+grammaticum aut ad rhetorem pertinerent inter se distinguere uoluerunt
+(cf. Quint. inst. orat. VIIII 3, 2. Donat. III 5, 1 p. 1773P.), tamen
+easdem maxime figuras apud utrosque enumeratas inuenies. de eadem re,
+uirtutes dico et uitia sermonis, Varronem dixisse Romani testimonium
+indicat, quod quomodo, quamquam sine dubio multo simplicius et doctius
+quam posteriores, in singulis instituerit non liquet. loco nostro (cf.
+Ritschl parerg. Plaut. et Ter. I p. 194 sq.) Titinnius Terentius Atta
+pulchrae ἠθοποιίας uel morum descriptionis causa laudantur, Trabea
+contra Atilius Caecilius adfectus facile mouere dicuntur, quarum rerum
+exempla, a Varrone certo non parce adposita, paucissimis exceptis
+Romanus uel Charisius omisit. e Terentio enim ἠθοποιίας principe
+(cf. Varr. Parmen. ap. Non. u. poscere p. 374) adfectus exemplum
+profertur, quod ex meris exclamationibus constat. addit scriptor, tale
+enuntiatum, quamquam interiectionis particula desit,{65} tamen
+interiecti animi causa ita uocari. secuntur quaedam irascentis amantis
+dolentis exempla.{66}
+
+  Footnote 63: ‘Duo sunt quae bene tractata ab oratore admirabilem
+  eloquentiam faciant, quorum alterum est quod graeci ἠθικὸν
+  uocant, ad naturas et ad mores et ad omnem uitae consuetudinem
+  accommodatum, alterum, quod eidem παθητικὸν nominant, quo
+  perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. illud
+  superius come iucundum, ad beneuolentiam conciliandam paratum, hoc
+  uehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur; quod cum
+  rapide fertur sustineri nullo pacto potest’. cf. O. Iahn l.l.
+  p. 108 sq.
+
+  Footnote 64: De gramm. et rhet. 4: ‘ueteres grammatici et
+  rhetoricam docebant ac multorum de utraque arte commentarii
+  feruntur. secundum quam consuetudinem posteriores quoque existimo
+  quamquam iam discretis professionibus nihilo minus uel retinuisse
+  uel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum ad
+  eloquentiam praeparandam, ut problemata paraphrasis allocutiones
+  *ethologias* atque alia hoc genus, ne scilicet sicci omnino
+  atque aridi pueri rhetoribus traderentur. quae quidem omitti iam
+  uides desidia quorundam et infantia, non enim fastidio putem’.
+  _ethologias_ pro codicum _aethiologias_ uel _ethiologias_ i.e.
+  aetiologias, quod retinere uolt W. Christ philol. XVIII p. 161,
+  scripsit Beroaldus.
+
+  Footnote 65: Idem habes apud Macrobium saturn. IIII 6, 17:
+  ‘exclamatio, quae apud graecos ἐκφώνησις dicitur, mouet pathos.
+  haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius quem
+  inducit loquentem. ex poetae quidem persona est: _Mantua uae
+  miserae nimium uicina Cremonae!_ (Verg. ecl. VIIII 28). _Infelix!
+  utcunque ferent ea facta nepotes..._ (Aen. VI 823), _crimen amor
+  uestrum!_ (Aen. X 188) et alia similia. ex persona uero alterius
+  _Di capiti ipsius generique reseruent_ (Aen. VIII 484), _Di talia
+  Graiis instaurate, pio si poenas ore reposco!_ (Aen. VI 529), _Di
+  talem terris auertite pestem!_ (Aen. III, 620).
+
+  Footnote 66: In exemplis autem interiectionum quae locum nostrum
+  praecedunt nullae Varronis partes esse ostendunt Caeselli Vindicis
+  Statili Maximi Pauli nomina adscripta.
+
+In eodem libro de tribus dicendi generibus a poetis et oratoribus
+usurpatis dixit. Gelli enim libri sexti caput XIIII sumptum esse ex
+libris de sermone latino Ritschelio non inprobabile uidebatur, qui
+quaest. Varr. p. 15 et nou. mus. rhen. VI p. 524 diiudicare noluit,
+utrum hoc testimonium ad libros de proprietate scriptorum an ad
+nostros spectaret. prius illud non ita ueri simile est, postquam
+reperto Hieronymi indice libros περὶ χαρακτήρων (Char. p. 189) non
+eosdem atque eos de proprietate scriptorum esse, sed potius conuenire
+cum libris de descriptionibus Ritschelius l.l. p. 520 perspexit, nam
+nunc in hac re disceptanda nomen χαρακτῆρες a Gellio initio capitis
+positum nullius momenti est. accedit quod libros de proprietate
+scriptorum numquam Gellius conmemorat nihilque fere adhuc de eis
+constat, ut dubium et lubricum uideatur unum fragmentum ad eos
+referre. maximi contra ponderis est, quod genera dicendi tamquam
+orationis uirtutes praedicantur (fr. 80) ‘quibus uitia agnata sunt
+pari numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur.
+sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et
+ieiunidici pro gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus.’ his
+rebus cum librum quintum destinatum fuisse uiderimus, haec{67} indidem
+fluxisse confidenter adfirmo. tria igitur genera dicendi sunt (cf. Cic.
+orat. 5, 20. Quint. XII 10, 58) a Graecis ἁδρὸν ἰσχνὸν μέσον, quae
+Theophrastum primum agnouisse sequitur e Dionys. Hal. de Dem. ui dic. 3.
+Lys. 6 (cf. Westermann l.s. p. 170), a Romanis uber mediocre gracile
+adpellata, quae uirtutes si modum excedunt uitia fiunt. latinorum
+poetarum exempla esse ubertatis Pacuuium, gracilitatis Lucilium,
+mediocritatis Terentium, eandemque orationis diuersitatem teste Polybio
+et Rutilio prae se tulisse claros legates quos a.u. DLXXXXVIIII
+Athenienses Romam miserint (cf. Cic. acad. pr. II 45, 137), Carneadem
+academicum Diogenem stoicum Critolaum peripateticum. cum uero hoc
+fragmento iterum uideamus, quam arte ubique oratorum et poetarum
+loquendi morem coniunxerit, iure nostro in hoc libro de discrimine
+solutae et poeticae orationis actum esse expectamus ideoque huic libro
+uindicamus quae Isidorus I 37 habet (fr. 79). quamquam non sine ulla
+haesitatione hoc factum esse fateor. non desunt quidem uestigia Isidori
+auctores libros nostros adhibuisse, quod adnotatione nostra discas, sed
+parum liquet, quibus operibus Varronianis illi omnino usi sint, quam ut
+certo demonstrari possit cui libro singula frustula debuerint. quare
+etiam omnes fere Isidori etymologias nisi aliorum testimoniis tribuuntur
+grammaticis libris neglexi, nec dubium est quin eae omnes uel saltem
+longe maximam partem ex aliis libris excerptae sint, nunquam uero eis
+de librorum indole ac ratione quidquam doceatur. fragmentum de quo
+nunc loquor e quodam libro sumptum esse oportet, in quo de prosa et
+eloquentia disputabatur, quod etiamsi in pluribus fieri potuit ut in
+libris rhetoricorum, tamen librorum nostrorum uestigia quae hunc locum
+apud Isidorum excipiunt{68} et poetarum et prosae scriptorum conparatio
+ut ad eosdem hoc frustulum referam me mouent. initio igitur libri quinti
+de hac re Varronem disseruisse breuiterque quo tempore utrumque ortum
+sit adiecisse credo. carmina enim inde ab antiquissimis temporibus esse
+cantata existimauit, et soluta oratione primum apud graecos Pherecydem
+Syrium (cf. Suid. Φερεκύδης. F.G. Sturz Pherecyd. fragm. p. 11 sq.
+ed. alt.), apud Romanos Appium Claudium Caecum (cf. Cic. Brut. 16, 61.
+H. Meyer orat. rom. fragm. p. 1 sq.) scripsisse. deinde ad genera
+dicendi transiit et ubi et quatenus adhibenda in sermone urbano sint
+exposuit, quo facto singulas virtutes orationis et uitia recensuit.
+denique de uocabulorum significatione (fr. 83. 84. 85. 86) secundum usum
+elegantioris latinitatis{69} deque aliorum formis praestantioribus{70}
+(fr. 88. 89) locutus est, sed ex paucis et exiguis relliquiis nec ordo
+rerum nec ratio expositionis indagari potest.
+
+  Footnote 67: Et totum quidem caput, retento igitur Rutili et
+  Polybii testimonio a Varrone Gellium accepisse puto, cf. L.
+  Mercklin d. citiermeth. d. Gell. p. 651. A. Krause uit. et fragm.
+  hist. rom. p. 230. H. Nissen krit. untersuchgn ueb. d. quell. d.
+  Liu. p. 42 sq.
+
+  Footnote 68: Vide Isidori orig. I 38, 1. 2. 3 siue adnotationem
+  nostram ad fragmenta 65. 69. 64.
+
+  Footnote 69: Locum a Probo apud Gellium VIIII 9, 9 (fr. 84)
+  seruatum huc traxi propter singularem congruentiam cum Charisi
+  loco p. 103, 26 (fr. 85). quare haec arte conexa et de communi
+  origine uocabulorum caper capus (caballus) dictum fuisse credo.
+  aliam _capri_ etymologiam proposuit Varro de l.l. V 97 p. 99. rer.
+  rust. II 3, 7.
+
+  Footnote 70: Cum fragmenta 87. 88 de aduerbiorum formis plura in
+  hoc libro tradita esse doceant ad eundem locum pertinere puto quae
+  de usu coniunctionis _quando_ Formianorum et Fundanorum (oppida ea
+  in Latio esse scis), ubi pura latinitas _cum_ postulet, apud
+  Charisium ex Romano p. 111, 23 leguntur (fr. 90).--Praeterea apud
+  Donatum in Terenti Eun. IIII 3, 7 _Varro in Marcellum_ pro _Varro
+  in Varro ad Marcellum_ (fr. 82) scriptum esse conicio, quem locum
+  Ausonius Popma (Varronis opera quae extant p. 153) incerto libro
+  de lingua latina tribuit. de tali oratione enim nihil unquam
+  auditum est obseruationemque quandam de obsoleta dicendi figura
+  _praesente legatis omnibus_ bene libro quinto aptam esse uides.
+
+Perlustratis posteriorum librorum relliquiis totiusque operis
+peculiari indole quodammodo perspecta ad *priores libros* transeo quos
+adhuc neglexi. quale et quid eorum in uniuersum fuerit argumentum non
+ita difficile est demonstratu, sed singula multo obscuriora quam in
+illis sunt, nam paucissima tantum frustula aetatem tulerunt. initio
+*libri primi* necesse erat ut de consilio et argumento operis
+disputaretur, praesertim quid sit sermo latinus uel pura *latinitas*
+accurate circumscriberetur. Varro hoc generaliter definiuit atque
+addidit ducibus _natura analogia consuetudine auctoritate_ quid bene
+dictum sit iudicandum esse. discimus hoc ex Diomede p. 439 (fr. 41),
+qui cum in libro tertio non solum omnia quae sub Varronis nomine
+profert (exceptis eis quae Suetonio eum debere supra dixi), uerum
+etiam haud pauca praeterea e libro de sermone latino quarto habeat,
+reliqua quoque, quae in libro secundo e Varrone laudat, ex eisdem
+libris sumpsisse putandus est, siquidem fragmenta ipsa cum argumento
+librorum conueniunt. uix ac ne uix quidem ipse libris Varronianis usus
+est, sed ex aliis auctoribus sua hausit, ut praeter externa indicia in
+primis librorum natura et ratio respicienda sit. ex tribus autem
+fragmentis (p. 426, 21. 428, 22. 439, 15), quae in secundo Diomedis
+libro leguntur, duo ex eodem fonte fluxerunt atque illa quae supra
+tractauimus, tertium ad librum de grammatica pertinere infra
+demonstrabitur. alterum, de quo modo dicere coepi, apud Charisium
+quoque p. 50, 34 Varrone non nominato{71} legitur, ubi prima uerba
+sunt _constat ergo latinus sermo natura analogia consuetudine
+auctoritate._ haec igitur tanquam quattuor fundamenta et principia
+bonae latinitatis posuit, ut quid eorum uni repugnaret reiciendum
+esset. natura uerborum ipsa materia uel potius peculiaris uerborum
+forma et figura est, quae constanter eadem manet, ut _scribo_ non
+_scrimbo_ dicat qui intellegi uelit necesse sit. eam autem artissime
+cum origine uerborum conexam esse et ex hac pendere manifestum est et
+confirmatur Varronis uerbis (de l.l. V 2 p. 13) _uniuscuiusque uerbi
+naturae sunt duae a qua re et in qua re uocabulum sit impositum._
+analogiae interpretatio _sermonis a natura proditi ordinatio secundum
+technicos_ vix integra e Varrone translata est, quod pluribus inter
+scriptorem primum et grammaticum nostrum intercedentibus auctoribus
+non ualde est mirum. ordinationem uero si summam spectas rei non
+alienam esse ab analogia testatur Vitruuius, qui de suis rebus ita
+scribit (I 2, 2): ‘ordinatio est modica membrorum operis commoditas
+separatim uniuersaeque proportionis ad symmetriam comparatio’, cuius
+definitionis pars altera ostendit quomodo hoc nomen ad analogiam
+explicandam adhiberi potuerit cf. Varro de l.l. X 37 p. 565:
+‘sequitur tertius locus, quae sit ratio proportionis{72}; ea graece
+uocatur ἀνάλογον; ab analogo dicta analogia’, cl. X 42 p. 568.
+65 p. 581. consuetudo in multorum consensione et usu loquendi uersatur
+et eadem ui non raro in libris de lingua latina analogiae opponitur ut
+VIII 26 p. 410 sq. VIIII 2 p. 458 sq. X 73 p. 585, auctoritas uero,
+qua ueterum usum loquendi uel scribendi significat, in illis libris
+non occurrit.{73} paucis mutatis eandem de sermone obseruationem
+Quintilianus (inst. orat. I 6, 1) profert, qui pro analogia rationem
+(cf. de l.l. X 36 p. 564) quam praecipue analogia, interdum
+etymologia praestet, pro natura uetustatem ponit quae quasi pars
+auctoritatis est, nam ‘uetera’ ait ‘maiestas quaedam et ut sic dixerim
+religio{74} commendat’. similiter Maximus Victorinus (p. 272 L.
+p. 1938P.) et Augustinus de grammatica (p. 7 Web. p. 167 Mai nou.
+bibl. patr. I 2) Varrone nituntur quorum uterque naturam simpliciter
+omittit, Probus contra (inst. art. p. 47; 19 K.) analogiam tantum et
+anomaliam retinuit.
+
+  Footnote 71: Hoc unicum uidetur fragmentum quod non Romano debuit
+  Charisius. in codicis quidem Bernensis 123 fol. 21 excerptis
+  legitur _ut Comminianus dicit constat ergo latinus sermo_, sed
+  nihil inde efficiendum esse docet Henricus Keil praef. gramm. lat.
+  uol. I p. XXXXVIII. Palaemonis potius est initium capitis XV
+  (Char. p. 50), cf. A. Schottmueller de C. Plini Secundi libris
+  gramm. I p. 20. W. Christ philol. XVIII p. 124. muenchn. gel. anz.
+  1859 p. 220.
+
+  Footnote 72: _Proportionis ea_ scripsi pro eo quod codex
+  Florentinus habet _proportione a grece_ (i.e. _proportioñ ea
+  graece_), ex quo effecit Spengelius de emend. rat. libr. Varr. de
+  l.l. p. 13 _proportione. ea graece_ cf. Gell. XV 9, 4 ἀνάλογον
+  a graecis non declinari docuit idem ad Philodem. rhet. IIII col.
+  XIII 10 in abhdlgn d. muenchn. acad. 1840 I p. 267.
+
+  Footnote 73: Ibi _natura_ plerumque significat declinationem
+  naturalem quae uoluntariae opponitur (cf. VIII 22 p. 409. X 51
+  p. 574), auctoritatem contra simul conprehendunt usus et consuetudo
+  (cf. X 73 p. 585).
+
+  Footnote 74: _religio_ edidit Spalding _religiosa_ habet
+  Ambrosianus I, _religio_ Bambergensis (de quo cf. C. Halm ber.
+  d. muenchn. acad. 1863 p. 391). idem recte deleuit _uel_, quod in
+  codice Bambergensi non legitur: sermo constat ratione _uel_
+  uetustate auctoritate consuetudine.
+
+His praemissis in libro primo copiose *de uocis natura* disseruit
+ut Seruius de accentibus paragrapho octaua docet, e quo Varronem
+breuissime de hac re in libro tertio egisse uidemus, quem ibi quae
+ad sequentia probanda necessaria erant ex initio operis repetiisse
+consentaneum est. secutus est ut uidimus stoicos (cf. R. Schmidt
+stoic. gramm. p. 16 sq.) quorum sententiam, quam iam supra (p. 6. 47)
+indicaui, nunc satis habeo breuissime Gelli (V 15, 3 sq.) uerbis
+proferre:
+    corpus est quod aut efficiens est aut patiens. id graece
+    definitur τὸ ἤτοι ποιοῦν ἢ πάσχον. quam definitionem
+    significare uolens Lucretius poeta ita scripsit _tangere
+    enim aut tangi nisi corpus nulla potest res_ (I 304). alio
+    quoque modo graeci dicunt τὸ τριχῆ διάστατον. sed uocem stoici
+    corpus esse contendunt eamque dicunt ictum aera.{75}
+his coniuncta erat distinctio uocis in articulatam et confusam, quam
+apud omnes fere grammaticos latinos reperimus, praeter alios apud
+Diomedem (p. 420, 9) et Marium Victorinum (I 2, 1 p. 2451P.). recepi
+autem Diomedis uerba inter relliquias (fr. 42), non quo eum doctam
+Varronis disputationem integram reddidisse crediderim, sed quia multa
+uestigia horum librorum apud eum inuenimus Varronemque talia, quamuis
+alia profecto doctrina, dixisse nullus dubito. ab articulata uoce rei
+natura{76} fert ad *litteras* eum progressum esse, quod quomodo fere
+instituerit, bene opinor intellegimus Audacis fragmento quodam ab
+Angelo Mai e ‘glossario maximae molis Vaticano perantiquo’ in
+classicorum auctorum uolumine sexto p. 589 edito:
+    uox est aer ictus auditui sensibilis. uocis autem duae sunt
+    partes, articulata et confusa; articulata est hominum tantum,
+    quae scribi potest id est _orator uenit et docuit_, et dicta
+    articulata quod articulo [sic] scribentis conpraehendi possit.
+    confusa est quae scribi non potest, ut puta uelut ouium balatus,
+    equi hinnitus, mugitus bouis, latratus canis et cetera, sed
+    articulata uox, quamquam sit prolixa oratio, soluitur et facit
+    sermonem. iterum sermonem soluis et facit syllabam. si uero
+    syllabam soluas, remanet littera, et iam non procedit ultra
+    (ultro _cod._) resolutio.
+singularum litterarum potestatem ac pronuntiationem Varronem
+subtiliter explicasse credo et huic argumento totum librum dedisse.
+de cuius disputationis relliquiis, quae probabiliter ad hunc locum
+referri possint infra dicam. in aliis quoque libris non pauca, quae
+bene huc quadrent disputata esse infra adparebit.
+
+  Footnote 75: Gelli caput e fonte graeco deriuatum esse ueri
+  simile facit Theodosius p. 15, ubi eidem auctores recurrunt: ὁ δὲ
+  Δημόκριτος καὶ ὁ Ἐπίκουρος καὶ οἱ Στωικοὶ σῶμα λέγουσι τὴν φωνὴν,
+  ὅτι πᾶν ὃ ἔχει ἐνέργειαν καὶ πάθος, ἤγουν δύναται δρᾶσαι καὶ
+  παθεῖν, σῶμα ἐστιν‧ ὥσπερ ὁ σίδηροσ‧ πάσχει γὰρ οὗτος ὑπὸ πυρὸς,
+  δρᾷ δὲ εἰς ἀνθρώπους καὶ εἰς τὰ ξύλα καὶ πέτρασ‧ εἰ τοίνυν ἡ φωνὴ
+  καὶ δρᾷ καὶ πάσχει σῶμά ἐστιν‧ καὶ δρᾷ μὲν, ἡνίκα ἀκούοντες ἡμεῖς
+  ἢ φωνῆς ἢ κιθάρας πρὸς τέρψιν ἐρχόμεθα. πάσχει δὲ ὡς ὅταν
+  φωνούντων ἡμῶν πνευσῇ ἄνεμος καὶ ποιήσῃ ἧττον ἀκούεσθαι τὴν
+  φωνήν. καὶ ἔτι πᾶν αἰσθητὸν σῶμά ἐστιν, οἷον τὸ ξύλον καὶ ὁ
+  σίδηρος, ὁ λίθος καὶ τὰ ὅμοιοα‧ ταῦτα γὰρ αἰσθητά εἰσι καὶ τῇ
+  ὁράσει ὑποπίπτουσιν. αἰσθητὸν τοίνυν καὶ ἡ φωνή ἐστι καὶ τῇ ἀκοῇ
+  ὑποπίπτει‧ ἄρα ἡ φωνὴ σῶμά ἐστιν. καὶ ἐτι ἴδιον τοῦ σώματός ἐστι
+  τὸ ποτὲ μὲν αὐξάνεσθαι, ποτὲ δὲ λήγειν ἡ οὖν φωνὴ ποτὲ μὲν αὔξεται
+  ποτὲ δὲ λήγει‧ ἄρα σῶμά ἐστιν‧ ἐπὶ μὲν τῶν παιδίων βραχεῖά ἐστιν
+  ἡ φωνή μικρῶν ὄντων‧ αὐξηθέντων δὲ μεγάλη‧ λήγει δὲ ἐπὶ τῶν
+  ἀσθενούντων. καὶ ἔτι πᾶν τὸ ἀντιτυποῦν σῶμά ἐστιν, ὡς ἐπὶ τοῦ
+  λίθου‧ καὶ γὰρ ἁπτομένων ἡμῶν τοῦτο ἀντιτυπία γινεται‧ τότε οὖν
+  γίνεται ἡ ἀντιτυπία ὅταν εὑρεθῇ τι προςκροῦον‧ εἰ οὖν ἡ φωνὴ
+  ἀντιτυπεῖ προςκρούουσα ταῖς ἀκοαῖς, ἅρα σῶμά ἐστιν. cf.
+  Pseudo-Galen. hist. phil. XVIIII p. 310 sq. K. Plut. de plac.
+  phil. p. 903A. sq. Vitruu. V 3, 6.
+
+  Footnote 76: cf. Laert. Diog. VII 56: πᾶν τὸ ποιοῦν σῶμά ἐστι,
+  ποιεῖ δὲ ἡ φωνὴ προσιοῦσα τοῖς ἀκούουσιν ἀπὸ τῶν φωνοῦντων. λέξις
+  δέ ἐστιν ὥς φησι Διογένης, φωνὴ ἐγγράμματος, οἷον ἡμέρα ... τῆς δὲ
+  λέξεως στοιχεῖα ἐστι τὰ εἰκοσιτέσσαρα γράμματα.
+
+*Libro secundo* alterum quod in Diomedis libro secundo (p. 428, 22)
+legitur fragmentum (fr. 49) tribuo, misere excerptum ex longiore
+disputatione *de uariis syllabarum generibus*. duae praesertim classes
+discerni possunt. nam sunt aut barbarae aut graeculae aut quod addere
+licet latinae, deinde aliae asperae aliae leues, aliae procerae aliae
+retorridae, aliae durae aliae molles. singula satis copiose persequi
+debebat, uix enim quid praeterea in hoc libro tractauerit inuenies,
+quocum, si in hoc argumento acquieuit, optime conuenit liber tertius
+quem de spiritu accentu longitudine syllabarum fuisse scimus. neque ex
+duobus fragmentis, quae Gelli diligentiae debemus quidquam conligi
+potest, nisi quod uberius de praestantioribus formis uocabulorum
+egisse et multis exemplis rem scriptorem inlustrasse demonstrant.
+altero (fr. 53) _aeditumum_ non _aedituum_ Varroni placuisse discimus,
+quia ueterum auctoritas illud exegerit, alterum (fr. 54) continet
+bellum aenigma de Termino, ut dudum intellectum est, quod qua
+occasione adtulerit coniectura adsequi nequeo. argumentum uero libri
+ut aperte quod significaui dicam, syllabarum et uocabulorum pura et
+emendata *pronuntiatio* (cf. Quint. inst. orat. I 4, 6 sq. 11, 1 sq.)
+erat. tales autem quaestiones orthoepicae quam saepe ad formas
+uocabulorum perscrutandas et explicandas eum deduxerint, res ipsa et
+ex tribus fragmentis unum docet. pronuntiatio in sono uocabulorum
+uertitur, de quo ita fere Varronem dixisse Augustinus (princ.
+dialecticae V p. 40 B ed. congr. S. Maur. p. 7, 18 ed. Creceli)
+testatur
+    de sono uerbi agitur cum quaeritur uel animaduertitur, quanta
+    uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat,
+    item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione
+    asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus
+    rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur
+    negotia.
+quibus uerbis cum breuiter locus περὶ φωνῆς circumscribatur,
+quanti ponderis in his rebus pronuntiatio apud Varronem fuerit optime
+ostenditur, ut per totum librum de hac re eum disseruisse minime sit
+mirum.
+
+His expositis subicienda est quaestio de *relliquiis ad hanc
+partem operis pertinentibus* quae quidem non minus ad librum primum
+et tertium quam ad secundum spectat, sed in singulorum librorum
+argumento restituendo non commode tractari potuit, quia res artissime
+inter se cohaerent. qui enim Veli Longi uerba statim adponenda legit
+non cogitare de libris nostris non potest. reprehendit Longus quod
+ὀρθοέπεια et ὀρθογραφία a plerisque confundantur et deinde
+pergit (p. 2232P.);
+    nam ὀρθοέπεια non quaerit quomodo scribendum sit, cum ad uocis
+    legem adlegatus sit ille qui scribit (scripsit _P._), sed est
+    quaestio in loquendo, ut _forcipes_ et _forpices_, et _arcesso_
+    et _accerso_ (his enim minimum erit dignoscere quomodo dicantur)
+    proinde ac dixero scribes mihi ... at proprium ὀρθογραφίας est,
+    quotiens in uocis enuntiatione nihil uidemus ambiguum, ut in
+    scriptione tota haesitatio est posita, ut cum dico _Troia_ per I
+    unum an per duo scribere debeam ... sed (nec _P._) potest in
+    quibusdam ὀρθογραφία cum ὀρθοεπείᾳ misceri, ut enuntiatio cum
+    scriptione pariter titubet, ut in _accusatore comisatore_, ubi
+    quaeritur geminatis consonantibus an simplicibus scribendum et
+    enuntiandum ... nec non et ibi ὀρθοέπεια ὀρθογραφία coniuncta
+    est ubi quaeritur _foenoris_ an _foeneris_{77} dicant, quoniam
+    nomen inde tractum dicimus _foeneratorem_, item _facinoris_ an
+    (non _P._) _facineris_, quoniam _facinerosum_ uocamus. sic etiam
+    _delirus_ placet *Varroni* non _delerus_. non enim ut quidam
+    existimant, a graeco tracta uox est παρὰ τὸ λήρειν, sed est
+    latina a _lira_ id est sulco (a lira id est _inseruit
+    Ritschelius quaest. Varr. p. 29_) ... hinc nascuntur (noscuntur
+    _P._) etiam quaestiones interdum, quibus noua a ueteribus
+    discernantur (_cf. adnotatio ad fr. 47_) ... mihi uero placet ut
+    *in latino sermone antiquitatis religio* seruetur ut potius
+    _sorbui_ secundum *auctoritatem* eruditissimorum et eloquentium
+    uirorum dicamus, quam _sorpsi_, cum recens haec declinatio
+    sordidi sermonis usum receperit (_ci. Vsener_) ... hinc
+    nascuntur etiam diuersarum significationum quaestiones,
+    _actarios_ an _actuarios_ et dicere et scribere debeamus, cum
+    _actuarios_ canes quidem ab actu appellemus, _actarios_ uero
+    scriptores actorum.
+excerpsi longum Longi locum, ut non solum generalia cum Varronis
+libris conuenire, uerum etiam quam arte cum tali argumento quaestiones
+de antiquis formis et significatione uerborum, ad quas Varronem saepe
+transiisse dixi, coniunctae sint ostenderem. similis disputatio Veli
+p. 2228 sq. legitur et ibi quoque, paucis interpositis, Varronis
+quoddam praeceptum orthographicum uel orthoepicum de _harena_ adfertur
+(p. 2230). priore loco e Varrone non modo obseruatio de _deliro_
+fluxit, sed plura huic deberi ostendit _meridies_ (p. 2232) ex eius
+mente explicatus, cf. de ling. lat. VI 4 p. 186, et iudicium de
+adspiratione in uocabulis _uehemens_ et _reprehensus_ p. 2234, quod
+Terentius Scaurus p. 2256 aperte Varroni tribuit. cum hoc loco quaedam
+de _Cilone_ et _Chilone_, de _cohortibus_ et _coortibus_ coniunxit,
+quae omnia recurrunt altero Longi loco p. 2229, ubi de multorum
+uerborum agitur adspiratione. de _harena_ ipse Velius Varronis profert
+auctoritatem (cf. Seru. ad Verg. Aen. I 172{78}), praeter _uehemens_
+et _prehensus_ etiam _Pulcher_ et _Gracchus_ Scaurus l.s.s.,
+_Pulcher Gracchus hortus_ Charisius{79} p. 73. 82 tamquam Varroniana
+tuentur. confidenter igitur hanc uniuersam disputationem Varroni
+adscribo, non quidem arbitratus Longum eum in singulis semper secutum
+esse, sed omnia haec uocabula uno eodemque loco tractata repperisse et
+inde transtulisse. atque de singulorum uocabulorum adspiratione
+plerumque Varronis sententiam accepit, interdum suum iudicium edixit.
+de qua re infra accuratius dicam. Terentius uero Scaurus{80} non illis
+tantum locis cum Velio congruit sed permultis, e quibus Varroniana
+eligere satis habeo. Scaurus tradit p. 2255, Varronem Lucili doctrinam
+de I et EI inprobasse, p. 2261 eundem _urbs_ et _Pelops_ scribi
+iussisse; utrumque non ita quidem copiose habes apud Velium p. 2220.
+p. 2233 cf. Papirianum Cassiodori p. 2291. non minus conspicuus est
+consensus eorum quae ex Annaeo Cornuto excerpsit Cassiodorius{81} cum
+Velio Longo. quae e Varrone profert Cornutus p. 2282 de litteris V et
+F et p. 2284 de I pingui recurrunt apud illum p. 2222 et p. 2216
+(cf. p. 2228. Scaurus p. 2259). praeterea Cornutus p. 2285. p. 2286
+Varronis de adspiratione praecepta inpugnat, de qua re Velium e
+Varrone hausisse modo uidimus. contra Cornuti antiquos p. 2286 inter
+alios Varronem esse ostendunt Velius Longus p. 2229 et Terentius
+Scaurus p. 2256. grauissima delegi ut singularem horum scriptorum
+consensum demonstrem, plura in locis diserte Varroni adscriptis
+adnotatio nostra suppeditat. ex hac uero egregia congruentia eodem
+opere Varroniano omnes usos esse non audacius conligere mihi
+uideor{82}, nam alter alterum, Varronis nomine ab alio huic, ab
+alio illi obseruationi adposito, non excripsit. neque dubito quin
+scriptores de orthographia, qui bona doctrina instructi et aptis
+auctoribus usi rem tractarunt (nam posteriores priores mere
+excerpserunt neque sunt respiciendi) permulta eorum quae ad
+cognoscendam linguae latinae historiam maximi momenti sunt, e Varrone
+transtulerint. sed quamuis fines quos mihi constitui in hac re non
+inuito animo transgrederer, tamen in certis uel simplicissima
+argumentatione huc referendis acquiesco.
+
+  Footnote 77: Prorsus alienum hoc esse ab eo quod supra (p. 64
+  n. 2) in libro tertio (fr. 62) positum fuisse uidimus uix est quod
+  moneam.
+
+  Footnote 78: Cum uero e consensu huius loci Seruiani cum Velio
+  Longo, e quo simul adparet Velium non ita accurate Varronis uerba
+  reddidisse, sequatur Seruium, qui libros nostros nominatim non
+  adfert, eos in usum suum conuertisse, ad eorundem librum quintum
+  refero duo fragmenta apud Seruium ad Verg. Aen. VIIII 194 (fr. 86)
+  et I 595 (fr. 89), quae perquam bene cum eo congruunt. alterum
+  (fr. 89) neglegentius a Seruio excriptum esse conparata Suetoni
+  et Isidori eorundem uerborum explicatione quam subieci facile
+  intelleges.
+
+  Footnote 79: Cum uero in Charisi libris praeter singulas librorum
+  de similitudine uerborum et utilitate sermonis mentiones nonnisi
+  libri de lingua latina et de sermone latino nominentur, hac quoque
+  re illa ex his sumpta esse quodammodo confirmatur.
+
+  Footnote 80: Etiam in principiis Scaurus cum Varrone consentit
+  p. 2251: ‘recorrigitur uero (scribendi ratio) regulis tribus:
+  historia, originatione quam graeci ἐτυμολογίαν appellant,
+  proportione quae graece ἀναλογία dicitur’. historia quaerit quid
+  auctoritas ueterum commendet et etymologia naturam uocabulorum
+  indagare studet, ut artem rei in qua uertitur substituerit.
+  consuetudo tantum desideratur. praue orthographiam analogiam
+  nuncupat Mar. Vict. I 4, 1 p. 2465P.
+
+  Footnote 81: Quanta scientia et sollertia Cassiodorius auctores
+  suos ‘deflorauit’, ostendunt misera excerpta ex Velio Longo
+  p. 2287. non melius rem in Cornuto praestitit, quem Curtius
+  Valerianus excripserat, id quod extrema uerba Cornuti conlata cum
+  Valeriano p. 2289 docent. Cornuto igitur Curtius debet quae de
+  litteris Ζ Ξ Ψ p. 2289 leguntur, quae omnia Cassiodorius in
+  Cornuto deflorando omisit exceptis paucis de Ζ littera et lepido
+  additamento, quod bis ponere ei non longum erat.
+
+  Footnote 82: Eidem igitur operi praeter locum de _deliro_ (Velius
+  Long. p. 2233), quem supra excripsi reliqua quoque tribuo quae
+  apud hos scriptores Varronis nomine inscribuntur: Velius Long.
+  p. 2236, p. 2238 = Papirian. Cassiodori p. 2291, Cornutus p. 2284,
+  quae obseruationes apud ceteros non repetuntur.
+
+Si uero Veli Longi disputationem quam supra excripsi percurrentibus
+ueri erat nobis simile libros de sermone latino scriptorem in manibus
+habuisse, duo nunc accedunt, quibus omnes hos grammaticos ex his
+libris hausisse confirmatur. primum enim scimus Varronem in horum
+librorum tertio de adspiratione egisse, quod quin satis copiose et
+accurate fecerit dubitare non poterit, qui quanta doctrina et
+diligentia elaborarit de accentibus meminerit. optime igitur hae
+relliquiae quae ampliorem expositionem produnt illi libro apta sunt.
+alterum ad temporum rationes spectat. Cornutus enim Cassiodori haec
+scribit (p. 2284):
+    _lacrumae_ an _lacrimae, maxumus_ an _maximus_ et si quae
+    similia sunt scribi debeat (debeant _P._), quaesitum est.
+    Terentius Varro tradidit Caesarem{83} per I eiusmodi uerba
+    solitum esse enuntiare et scribere. inde propter
+    auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam.
+de consuetudine uero C. Caesaris auctoritate orta Caesare adolescente
+uel potius, ut dicam quod sentio, uiuo Caesare uix quisquam loqui
+potuit. opera autem Varronis grammatica quae hic in censum ueniunt aut
+multo prius scripta sunt, quam in quibus scribendi ratio a Caesare
+instituta posteaque peruolgata conmemori potuerit, aut propter alias
+rationes in hac quaestione neglegenda sunt. nam libri de antiquitate
+litterarum primis iuuentutis annis a scriptore editi sunt, libri autem
+de origine linguae latinae ut uidetur ad Cn. Pompeium missi ideoque
+aut antequam talia continere potuerunt conscripti aut si posterioribus
+temporibus conpositi sunt, non debuerunt talia continere, in quibus
+Pompeius merito offendisset. denique ex libro de grammatica haec
+sumpta non esse demonstrauit; si praeterea consensum illum
+orthographicorum respicis, Ritschelius quaest. Varr. p. 23. restant,
+nam de libris de lingua latina nemo cogitabit, nostri libri cum quorum
+argumento haec optime conueniunt et qui eo tempore scripti sunt, quo
+talis consuetudinis mentio nemini mira uel temerarie iacta uidebitur.
+his igitur omnia quae modo conposui adsigno eaque inter libros
+distribuam, prout singulorum argumenta quae supra stabilire studui
+postulant.
+
+  Footnote 83: Quintilianus (inst. orat. I 7, 21) et Velius Longus
+  (p. 2228) in Caesaris titulis ita scriptum fuisse tradunt.--Cum
+  hoc loco Varro Caesarem nominet, contra Varronem a Caesare
+  inpugnatum esse noli efficere e Pompeio ad Don. p. 233 Lind.:
+  ‘Lectum est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit, _lac_
+  non debemus dicere sed _lact_. sed dixit Caesar contra ipsum rem
+  ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari’. Caesaris enim
+  praecepto ad castigandum Varronem utitur Pompeius siue quis fuit
+  eius auctor, sed ipsum Caesarem id fecisse e contorto et fere
+  ubique absono Pompei genere dicendi conligere non licet.
+
+Incipiam ab eis quae ad *librum primum* pertinere uidentur. notum
+est grammaticos latinos multum quaesiuisse de diuersis I litterae
+sonis uariasque rationes quomodo haec discrimina notanda essent
+excogitasse (cf. Schneider lat. gramm. I 1 p. 19. 63 sq. W. Corssen
+ausspr. uocal. u. betong. d. lat. I p. 142 sq. Ritschl nou. mus.
+rhen. XIIII p. 298. 378 sq. G. Schmitz studia orthoep. et orthogr.
+lat. I p. 6. 13 sq.). breuiter summam rei conprehendit quamquam non
+admodum acute diuersas res confudit Velius Longus (p. 2216):
+    I uero littera interdum exilis est, interdum pinguis, ut in
+    eo quod est _prodit uincit condit_ exilius uolo sonare, in
+    eo uero quod significatur _prodire uincire condire_ aeque
+    usque pinguescit. utiamin ambiguitatem cadat, utrum per I
+    quaedam debeant (habeant _P._) dici an per V, ut est
+    _optimus maximus_. in quibus adnotandum antiquum sermonem
+    plenioris sonus fuisse et ut ait Cicero rusticanum, atque
+    illis fere placuisse per V talia scribere et enuntiare.
+    errauere autem grammatici, qui putauerunt superlatiua per V
+    enuntiari
+e.q.s. de his superlatiuis Varronem egisse e loco supra posito
+(fr. 43) Cornuti, quem excripsit Isidorus orig. I 26, 15, uidemus
+eumque inter grammaticos a Longo uituperatos fuisse existimo, nam
+Caesaris aequalis uiri auctoritatem opposuit antiquae consuetudini,
+quam sine dubio defendit. etiam alteram de I exili et pingui
+quaestionem teste Scauro (fr. 44) non neglexit, et ita quidem
+tractauit, ut a Lucili praeceptis orsus ea maximam partem inprobaret,
+unum tantum retineret. Lucilius (cf. Ritschl nou. mus. rhen. VIII
+p. 487 sq. monum. epigraph. tria p. 31 sq. C. Lachmann ad Lucr. p. 244
+sq.) ubicunque pinguiorem uel ut ipsum sequar pleniorem sonum longae
+huius uocalis audire sibi est uisus, et profecto talia discrimina in
+pronuntiatione audiebantur, EI scribere uoluit, ita in nominatiuo
+pluralis secundae declinationis (Vel. Long. p. 2220) et datiuo
+singularis tertiae declinationis (Quint. inst. orat. I 7, 15. Vel.
+Long. l.s.), praeterea (quod apud Scaurum legitur) in nonnullis
+uocabulis ut _meile meiles meilitia_, in quibus interdum et pluralem a
+singulari eodem modo distinxit, ut _pilum_ quo pinsitur _peila_ iacula
+militaria. non ualde accurate haec et reliqua Terentius e Varrone
+excerpsit. primum enim Varro plura e Lucilio adferre, ut illius
+doctrina cui suam opposuit patefieret, et cum in scribendis
+nominatiuis pluralis secundae declinationis per EI cum illo
+consentiat{84}, hanc praecipue legem auctoris uerbis proponere debuit,
+euius rei apud Scaurum nec uola reperitur nec uestigium. deinde
+reliquas quidem orthographiae mutationes Lucilianas propter
+inconstantiam Varronem respuisse refert, sed de rationibus quibus
+ductus unum illud probauerit, prorsus silet. ipse rursus Varronem
+inpugnat, eo argumento nixus, quod in uerbis temporalibus quoque
+diuersus I litterae sonus in singulari et plurali non notaretur. haec
+enim sententia loci esse uidetur, quem a Putschio male editum duce
+codice Bernensi sic fere legendum esse puto:
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I
+    litterae extremae E praeponi, in singulari uero non.
+    minime, cum et alioqui aliter in singulari quam in plurali
+    syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, dicimus enim
+    mitto emisimus. nisi aliam hic uult esse rationem, quod
+    absurdum est, [ut] cum uerba quoque ex syllabis constent et
+    diuersa regula corrigantur.{85}
+eodem loco etiam uocabula quaedam conmemorasse uidetur, in quorum
+pronuntiatione non prorsus constiterit num per I an E litteram
+enuntianda sint (fr. 45). _mium_ pro _meum_, _commircium_ pro
+_commercium_, _Mircurius_ pro _Mercurius_ audiri dixit. hanc
+pronuntiationem si tuebatur in Mercurio{86} quod mirandarum rerum
+esset inuentor, alteram profecto Mercurio a merce ducto (cf. Paul.
+p. 124) tacere non potuit. nam licet sonus I litterae in talibus
+uocabulis paullo obscurior fuerit (cf. Quint. inst. orat. I 4, 8. 17.
+Paul. amicitiae p. 15. Gell. X 24, 8) Varronis tempore non magis
+elegantiorum hominum erat, I in his enuntiare, quam Velio Longo
+placuit. et ipse Varro (de ling. lat. V 178 p. 177) _mercedem_
+a _merendo_ ducit.
+
+  Footnote 84: Idem uoluit Nigidius Figulus in libro XXIIII
+  commentariorum grammaticorum (Gell. XIII 26, 4): ‘Si _huius_’
+  inquit ‘_amici_ uel _huius magni_ scribas, unum _i_ facito
+  extremum, sin uero _hei magnei, hei amicei_ casu multitudinis
+  recto, tum ante _i_ scribendum erit _e_, atque id ipsum facies in
+  similibus’. sic codex Lugdunensis Voss. F 7 et Gronouius,
+  praeterquam quod ille _hii magnii hii amicii_, hic _hi magnei hi
+  amicei_ habet. ceterum Lucilium magis quam Varronem Nigidium
+  secutum esse docet idem Gelli caput.
+
+  Footnote 85: Verba non mediocriter corrupta sic teste Henrico Keil
+  leguntur in cod. Bern. 330:
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia dilabitur, dicens in plurali quidem numero debere
+    litterę {*above ę: ·i·} praeponi in singulari uero
+    minime cum alioqui {*above space: &} non aliunde in singulari
+    quam in extrema syllaba sonat ut in uerbis manifestum est.
+    dicimus enim mitto emisimus, nisi aliam hic uult esse rationem
+    quod absurdum est, ut cum uerba quoque ex syllabis constant
+    et diuersa regula corrigantur.
+  uox _et_ non suo loco ac littera _·i·_ omisso _e_ (quod requiri
+  uidit L.F. Schmidt C. Lucili saturar. quae de nono libro supersunt
+  disp. et ill. p. 24) suprascriptae praue scripta esse uerba
+  ostendunt. et haud uolgari modo confusa et perturbata esse debent
+  quae neque intellegi neque singularum uerborum mutationibus
+  restitui possunt. librarium quendam existimo nonnulla omisisse
+  et margini adscripsisse, quae deinde non solum alieno loco
+  inrepserunt, uerum etiam alia et necessaria expulerunt, ut ita
+  fere uerba se habuisse uideantur:
+
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia dilabitur dicens in plurali quidem numero debere litterae    |
+    praeponi, in singulari uero minime cum alioqui aliunde in singu- |
+    lari quam in plurali syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, |
+
+    {Continuing from right edge:}
+
+          litterae |·i·
+         in singu- |extremę
+    ...festum est, |·e· & non
+
+  _dicimus_ e.q.s. in recipiendis omissis uerbis in ordinem neglecta
+  sunt signa, quae singulorum locum significari solent, itaque uerba
+  _extremę, et, non_ falso loco inserta sunt, qua in re, intrusa et
+  ad _syllaba_ accommodata uoce _extremę_, uocabulum _plurali_ et
+  littera _·e·_ intercidit. praeterea autem _aliunde_, quod quid
+  sibi uelit non adsequor, in _aliter_ correxi. in extremis uerbis
+  _ut_ superuacaneum et pro _et diuersa_ fortasse _nec diuersa_
+  scribendum est, nisi hoc obscuriori cuidam generi dicendi tribuere
+  mauis.
+
+  Footnote 86: MIRQVRIOS legitur in speculo etrusco apud Eduardum
+  Gerhard tab. 182. Ritschl prisc. lat. mon. epigr. I F. Similiter
+  autem _dios_ pro _deos_ antiquos pronuntiasse dixit in libro
+  tertio de lingua latina (fr. 4), ab hoc pluralem _di_, a _mium_
+  uocatiuum _mi_ duxit.
+
+V litteram ante uocalem positam cum digamma Aeolico conparauit
+(fr. 46){87} eundemque ei sonum tribuit (cf. Schneider l.l. p. 357.
+Corssen l.l. p. 193 sq. F. Buecheler de Ti. Claudio Caesare gramm.
+p. 7 sq.) et antiquis temporibus Romanos pro V consonante ϝ
+uel potius ipsorum F scripsisse addidit, quod Priscianus quoque
+testatur I 4, 12 p. 11 H.: ‘ϝ Aeolicum digamma, quod apud
+antiquissimos latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit’. pro
+graecorum Ψ in fine uocabulorum posito Varro praecepit (fr. 47),
+ut in nominatiuo _bs_ scriberetur, si genetiuos in _bis_, _ps_ si in
+_pis_ exiret ut urbs et stirps (cf. Schneider l.l. p. 218. Corssen
+l.l. p. 60 sq.), etymologiam et antiquom graecorum morem secutus
+(cf. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2466. I. Franz elem. epigraph. gr. p. 20
+sq.). posteriores grammatici ubique _ps_ scribere uoluerunt analogiae
+cuidam simulatae qua et Cinyps Cinyphis (siue Cynips illius Libyae
+fluminis nomen est) scriberetur obtemperantes, ut Terentius Scaurus
+p. 2261, Papirianus p. 2291, Marius Victorinus l.s., Curtius
+Valerianus p. 2289, unus Velius Longus p. 2233 ueterum auctoritati
+obedire mauolt.
+
+  Footnote 87: Seruauit hoc testimonium Cornutus apud Cassiodorium
+  p. 2282, quocum prorsus congruit Priscianus I 4, 20 p. 15.
+  Prisciani locum Ritschelius libris de origine linguae latinae
+  adscripsit (quaest. Varr. p. 27), quia eos grammaticum nouisse
+  constaret. sed recte H. Keil quaest. gramm. p. 10 (cf. M. Schmidt
+  Didymi Chalcent. fr. p. 345 sq.) uidit, haec Priscianum Didymo
+  debere, qui etiamsi ex pluribus libris ea transferre potuit, tamen
+  in opere, cui inscriptum erat περὶ τῆς παρὰ Ῥωμαίοις ἀναλογίας
+  (Prisc. II p. 411) uel de latinitate (Prisc. I p. 548), fortasse
+  libros de sermone latino potissimum respexit, quae suspitio
+  confirmatur consensu illo cum Cornuto.
+
+Ad *librum secundum* refero quae apud Longum Cornutum Papirianum de
+uerbis _delirus_ (fr. 50) _interuallum_ (fr. 51) _naro_ (fr. 52)
+leguntur, de quibus cum fragmenta quid scriptor docuerit ostendant
+pluribus loqui non opus est.
+
+Denique pauca de *adspiratione* quam in *libro tertio* tractatam
+fuisse scimus adicio. adspirationis enim notam non litteram H esse
+Varro{88} uoluit, quod in his quidem libris dictum fuisse non
+disertis uerbis testantur, sed et ex eis sequitur quae statim
+referam, et in libro de grammatica aperte positum erat. contra hanc
+sententiam magna cum subtilitate et doctrina pugnauerunt posteriores
+grammatici, ante alios Velius Longus (p. 2217) et Scaurus (p. 2258).
+Longi adponam prima uerba, e quibus qua ratione fere Varro illud
+statuerit discimus. ‘H littera’ inquit
+    tanquam sonus magis fit, quam litera et accedens literae.
+    et utuntur auctoritate graecorum apud quos ut superuacua
+    sublata est. fuisse tamen et apud illos manifestum est ex
+    ueteribus scriptis et ex eo quod hodie, cum apud illos
+    numeri prima semper litera nominis quo significantur
+    notentur, ut Δ δέκα, Π πεντήκοντα, Η ἕκατον notentur (ut
+    δέκα πεντήκοντα ἕκατον _P._). unde adparet hanc literam
+    loco adspirationis non fuisse, alioquin per E notaretur.
+uidebatur Varroni autem haec nota ut uocalibus ita consonantibus quoque
+(fr. 56) praeponenda, R uero littera contra graecorum usum adspiranda
+non esse (fr. 57). spiritum quem _adflatum_ ipse dicit rerum
+rusticarum III 1, 6, _flatum_ ex eo ut uidetur Scaurus p. 2252,
+quantum fieri posset reprimere studuit (fr. 58) et in eis tantum
+uocabulis admisit, ubi etymologia eum postularet, itaque scribi iussit
+_ortus_ non _hortus_ ab oriendo, _alica_ ab alendo, _alicula_ ab alis.
+idem etiam ad peregrina uerba transtulit ut sine dubio in _Cilone_ eam
+originem secutus est, qua homo angusti capitis et oblongi est, non eam
+qua inprobioribus labris esse dicitur (cf. Vel. Long. p. 2234). contra
+cum adspiratione ei placuit dicenda esse harena, quae a Sabinis
+fasena, haedus hircus hordeum hariolus hostis, quia ab antiquis qui
+eidem Sabini sunt (cf. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 sq.) faedus
+fircus fordeum fariolus fostis (cf. Paul. p. 84 M.) pronuntiabantur{89}.
+adspiratio in mediis uocabulis ei quam maxime coercenda uidebatur, ut
+Scaurus p. 2256 demonstrat
+    et Pulcrum (negat Varro adspirandum esse), quamuis in
+    consuetudine adspiretur. nihilo minus tamen ratio exiliter
+    C enuntiandum et scribendum esse persuadet, ne una omnino
+    dictio aduersus latini sermonis naturam in media adspiretur,
+quae licet tamquam sua Scaurus posuerit a M. Varrone accepit.
+consentaneum uero est ex hac lege eum excepsisse ea uocabula quae
+necessario H poscunt, ut _ueho traho_. scripsit autem _uemens_ a ui
+mentis, _prensus_ a prendendo, Graccus a gerendo, _coors_ a coercendo,
+quamquam alii _cohortem_ militum a mutua cohortatione, _coortes_
+uillarum unde cooriantur homines dicere maluerunt. in graecis quoque
+eundem spiritum amouere studuit, ut _coclea_ eum protulisse scimus.
+ad Varronem quoque spectare uidentur extrema Longi uerba de hac re,
+_non firmum est catholicum grammaticorum quo censent aspirationem
+consonanti_ (adde _in medio uocabulo_, ut Varronis mentem restituas)
+_non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et Pulcher et Gracchus
+et Otho et Bocchus_, nam et Pulcrum Graccumque Varronem praecepisse,
+et reliqua cum eius legibus conuenire uidimus. cum uero parcissime
+ueteres Romanos spiritu usos esse testantur Quintilianus inst. orat.
+I 5, 20 et Terentius Scaurus p. 2249 (cf. Mommsen l.s. p. 33. Ritschl
+l.s. p. 53), Varro his legibus datis in uniuersum urbanum sequebatur
+dicendi usum, sed ad certas eum reuocare studuit regulas.
+
+  Footnote 88: In hac quoque re Nigidium adseclam fuisse Varronis
+  docet Mar. Vict. I 4, 5 p. 2456P. ceterum cf. Schneider l.l.
+  p. 180 sq. Corssen l.l. p. 46 sq.
+
+  Footnote 89: Cum uero praeterea e Varrone antiquos _habam_ dixisse
+  quod posteriores _fabam_ proferatur, hoc non multum ab eis abesse
+  uides quae A. Kiessling de Dionys. Halic. antiq. auct. lat. p. 39
+  Varrone non indigna putabat apud Seruium ad Verg. Aen. VII 695:
+  ‘Faliscos Halesus condidit. hi autem immutato H in F Falisci dicti
+  sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae
+  quae Hormiae fuerunt ἀπὸ τῆς ὁρμῆς. nam posteritas in multis
+  nominibus F pro H posuit’.
+
+Loco Varroniano ab Augustino seruato reuersus eram ad illud a quo
+proficiscebar et nunc singulis perlustratis satis perspicuum et
+manifestum esse opinor libros de sermone latino stoicorum loco περὶ
+φωνῆς respondere, quod cuicunque Laertii Diogenis epitomen (VII 44.
+55 sq.) inspicienti se offert. latinitas conuenit cum hellenismo:
+ἑλληνισμὸς οὖν ἐστι φράσις ἀδιάπτωτος ἐν τῇ τεχνικῇ καὶ μὴ εἰκαίᾳ
+συνηθείᾳ (L.D. VII 59 cf. Sext. Emp. adu. gramm. 176 sq.), qua
+definitione analogiam maxime et consuetudinem attingi uides. in eadem
+dialecticae parte actum esse de uoce de litteris de pronuntiatione de
+accentibus de rhythmis de orationis uirtutibus et uitiis partim
+Diogenes l.s.s., partim Varro ipse uerbis quae supra excripsi
+narrat{90}. desunt contra omnia uestigia in his libris partes
+orationis tractatas esse, quas stoicos eidem loco tribuisse non dubium
+est. has autem Varronem hic neglexisse puto, quia cum reliquo
+argumento non satis apte conuenire ei uidebantur, eumque eas in libro
+de grammatica exposuisse statim uidebimus. praeterea uero libros
+nostros ad rhetoricos libros περὶ λέξεως prope accedere nonnullis
+locis monui. qui libri perierunt omnes, sed quales fuerint cum ex
+libri Theophrastei περὶ λέξεως fragmentis quae conposuit Max.
+Schmidt l.s. l. p. 37 sq.{91} intellegitur, tum ex Dionysii
+Halicarnasensis opusculi eximii de conpositione uerborum parte secunda
+(p. 112-286 Schaef.), in qua Theophrasto et Aristoxeno, e quibus Varro
+quoque hausit, auctoribus usus quaerit quae potissimum curae esse
+debeant τῷ βουλομένῳ τὴν λέξιν εὖ συντιθέναι eademque omnia
+tractauit, quae M. Terentium tractasse uidimus. quam arte in hac re
+coniunctae sint rhetorica et grammatica M. Antoni Gniphonis quoque
+grammatici, Ciceronis magistri, exemplo confirmatur, de quo Suetonius
+(de gramm. et rhet. 7) ‘docuit autem’ ait ‘et rhetoricam, ita ut
+quotidie praecepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi
+nundinis’. scripsit uero teste Ateio Philologo (ap. Suet. l.s.)
+nihil nisi libros II de latino sermone (cf. Quint. inst. orat.
+I 6, 23), in quibus illud quasi confinium duarum disciplinarum
+explicuisse congruentemque rei titulum inscripsisse existimandus est.
+
+  Footnote 90: Stoicos quidem eadem qua in libris de lingua latina
+  constantia sequi non potuit, quia ibi principia prorsus generalia
+  tractanda erant, hic de latinorum uocabulorum pronuntiatione
+  accentibus e.q.s. agebatur.
+
+  Footnote 91: Posidonii quoque περὶ λέξεως εἰςαγογήν (cf. I. Bake
+  Posidon. Rhod. rel. p. 233. C. Wachsmuth philol. XVI p. 649 n. 4)
+  Varronem fortasse adhibuisse supra uidimus p. 17. Antipater quoque
+  Tarsensis scripsit περὶ λέξεως καὶ λεγομένων (Laert. Diog. VII
+  58), ubi λέξεως cod. Arundel. et teste Wachsmuthio cod. Burbon.
+  253 et Laur. plut. LXVIIII 13. 35, λέξεων cod. Laur. plut LXVIIII
+  28, qui peioris est notae.
+
+Restat, ut quo tempore Varro hos libros conposuisse uideatur paucis
+significem. epistola illa Ciceronis (XII 6), qua Atticum rogat ut
+Tyrannionis librum modo absolutum sibi mittat, ad annum u. DCCVIII
+refertur. hoc ipso tempore uero eum in conscribendis libris de lingua
+latina occupatum fuisse eosque uix ante annum DCCX transmisisse
+uidimus (cf. supra p. 38). post hunc igitur annum libros in quibus
+Tyrannionis uolumen adhibebatur esse scriptos necesse est, nam eodem
+tempore duo amplissima opera inter manus eum habuisse non est cur
+statuamus. angustioribus finibus temporis spatium quo editi sint
+circumscribere ante non audeo quam quibus annis quodque opus sit
+tribuendum accurate quaesitum sit. quod nunc quamquam multa certa sunt
+alia probabiliter conici possunt longum neque huius loci est. cum uero
+Tyrannionis aequalis scriptoris librum Varronem excussisse constet
+Heliodori quoque, cuius Horatius anno u. DCCXVII mentionem fecit,
+encheiridion in usum suum conuertere potuit, quod num ante uel post
+hunc annum ille, si quidem metricus est, scripserit sciri nequit.
+Marcellus autem ad quem haec uolumina misit quis fuerit nescio. de
+M. Claudio Marcello consule anni DCCIII, Pompeianarum partium cum
+Varrone socio, cogitarem, quem exercitationibus oratoriis studuisse
+bonarumque artium cupidissimum fuisse audimus (cf. Cic. Brut. 71, 249
+sq. Seneca cons. ad Helu. 9, 4. W. Drumann gesch. Roms II p. 393 sq.),
+nisi temporum ratio obstaret. interfectus est enim anno u. DCCVIIII.
+reliquorum Marcellorum quemnam tali honore dignum M. Terentius
+iudicauerit prorsus incertum est.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+          III
+
+Operibus duobus, quorum argumenta indagare et restituere adhuc
+studuimus, leges quae uniuersam linguam regerent anquirere et
+inlustrare uoluit scriptor, altero philosophicis rationibus deditus,
+altero uocalem orationis partem persecutus. in reliquis libris, qui
+nunc recensendi sunt, aut particulam quandam eiusdem uberrimae
+materiae accuratius tractandam delegit, aut praecipua doctrinae
+grammaticae capita docendi magis quam quaerendi causa adumbrauit.
+
+Alterius classis est *liber de grammatica*, quem disciplinarum primum
+fuisse Ritschelius (quaest. Varr. p. 6 sq.) demonstrauit. non autem
+quae modo dixi intellegenda sunt quasi maiora illa opera hic in usum
+discentium contraxerit, uerum ex uniuerso horum studiorum ambitu eas
+quaestiones, quae illo consilio proposito grauissimae uidebantur,
+explicandas prompsit. supra iam significaui hunc librum uertisse inter
+alia in orationis partium expositione, quam Pompeius, infimae quidem
+aetatis scriptor sed in hac re non male doctus, proprie grammaticorum
+esse adfirmat (p. 4 Lind. cf. Seru. in Donat. 1779): ‘de uoce tractare
+quid est? (_male additur_ uox) hoc philosophorum est; de litteris
+tractare omnium est, nam et orator quaerit litteras discere et ludi
+magister idem. de partibus (orationis) tractare hoc grammatici est’.
+constare uidetur non nisi de pronominibus a Varrone expositis. cum
+enim Probus eum inter artis latores numeret (inst. art. p. 48, 37 K.),
+hunc librum indicauit, nam maiora opera longe ab eo aberant, quod hi
+scriptores artem dicebant. ex eodem libro mutuatus est quae in eisdem
+institutis artium (p. 152, 30) de aduerbiis a pronominibus deriuatis
+leguntur{92}, quibuscum conponenda sunt quae Cledonius p. 1905 et
+Pompeius ad Donatum (p. 239) e Varrone de pronominibus proferunt.
+
+  Footnote 92: Ter omnino in eo opere Varronem laudat Probus. non
+  uidetur tertium testimonium ad librum quendam grammaticum spectare
+  (p. 127, 31: ‘quaeritur qua de causa Varro masculum et feminam
+  *auos* pronuntiarit. hac de causa, quoniam quaecumque generis
+  feminini nomina generibus masculinis reperiuntur esse coniuncta,
+  haec sub sono generis masculini necesse est ut procedant’. eodem
+  modo ante et post hunc locum quaestiones e Cicerone Lucilio
+  Sallustio Vergilio sumpsit. cf. Ter. Scaur. p. 2251P.
+
+Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc esse
+uoluit: _grammatica est scientia eorum quae a poetis historicis
+oratoribusque dicuntur ex parte maiore_ (fr. 91). eam egregie
+conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio τέχνης γραμματικῆς
+proposita: γραμματική ἐστιν ἐμπειρία τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ
+συγγραφεῦσιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ λεγομένων{93} uidit Elink Sterk de
+parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p. 6 cf. M. Schmidt philolog.
+VIII p. 235. 247 et profecto prorsus eadem est, praeterquam quod pro
+συγγραφεῦσιν accuratius locutus historicos et oratores dicere
+maluit. duos autem huius scientiae gradus eum distinxisse, quorum
+alterum litterationem alterum litteraturam nuncupauit, coniuncta
+Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex parte excripsit Isidorus
+orig. I 3, 1, et Martiani Capellae III 229 p. 50 Gr. testimonia
+(fr. 92) euincunt, quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse
+supra (p. 18) conmemorauimus. cum uero Augustinus Martianus Isidorus
+inferiorem grammaticae gradum, grammaticae quasi infantiam,
+_litterationem_ a Varrone dictam fuisse testentur, hinc corrigendus
+est Asper I 2 p. 1725P. ibi enim legitur in codice Vaticano 1492
+teste Henrico Brunn: _grammatica est scientia recte scribendi et
+enunciandi interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro
+primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam._ definitio
+mutila esse uidetur K. Lehrsio (anal. gramm. post Herod. scr. tria
+p. 389) neque ex Varrone translata est, reliqua uero sic scribenda
+sunt: _quam Terentius Varro primum ut adhuc rudem appellatam esse
+dicit litterationem_; errauit autem F. Lindemann (ad Asprum p. 309),
+qui ex Aspro Isidorum corrigere uoluit, litteratura enim erat altera
+maior et quasi superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt
+graeci, quod praeter alios testatur Philo Iudaeus περὶ τῆς εἰς τὰ
+προπαιδ. συνόδ. I p. 540 Mang.: τὸ γε μὴν γράφειν καὶ ἀναγιγνώσκειν
+γραμματικῆς τῆς ἀτελεστέρας ἐπάγγελμα, ἣν παρατρέποντές τινες
+γραμματιστικὴν καλοῦσι‧ τῆς δὲ τελειοτέρας ἀνάπτυξις τῶν παρὰ
+ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσιν.{94} copiosius eandem rem tractat Sextus
+Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque τὸ τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς
+τούτων συμπλοκὰς διδάσκειν esse dicit, in altera uero τῇ τελείῳ uel
+βαθυτέρᾳ γραμματικῇ Aristophanum Aristarchorumque ingenium atque
+studia uersari. cum hac uero diuisione, quam secundum graecos
+Varronem protulisse uidemus, conexae esse debent duae expositiones
+de grammaticorum officiis{95}, quae inter se diuersae nec altera
+ex altera deriuanda et graecorum explicationibus in uniuersum
+respondentes a grammaticis traduntur. grammaticae enim officia sunt
+secundum alteram _scribere legere intellegere probare_ (fr. 91),
+secundum alteram _lectio enarratio emendatio indicium_ (fr. 93).
+rationem, quae inter has intercedat, breuiter sic possumus significare
+ut priorem ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus
+continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6 p. 2451
+P. recte tradiderit dubito, cum et graeci scriptores de legendo tantum
+et scribendo in hac re loquantur et latini, qui eundem Varronis librum
+ante oculos habuerunt, ut Diomedes p. 426, 18, quem excripsit Seruius
+in analectis Vindobonensibus p. 512, Maximus Victorinus 2 p. 1937P.
+recte scribendi loquendique rationem conmemorent et Martianus Capella
+III 230 p. 51 Gr. haec duo disertis uerbis ab reliquis secernat:
+_officium uerum meum tunc fuerat docte scribere legereque. nunc etiam
+illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque._ quare
+nescio an Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud
+auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae
+dubitatio augetur si singula perlustramus. in _scribendo_ non uideo
+cur offenderit Lehrs l.s. p. 437, cum id graecorum grammaticorum
+uerbis confirmetur; _legere_ hic simpliciter litterarum peritiam
+significat, qua instructi pueri scriptum quoddam recitare possunt;
+_intellegere_ quoque quodam modo ad inferiorem grammaticam referre
+possimus, nisi accederet _probare_. hoc autem uereor ut in priore
+diuisione Victorinus inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad
+alteram spectat discernas praesto est{96}, etiamsi Diomedem secutus
+aestheticam quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum
+iudicium respexeris _quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+pronuntiatam specialiter iudicamus_ (p. 426, 29), hoc quoque non
+puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis Victorinum uel
+errore uel neglegentia peccasse et duo priora tantum Varronem posuisse
+persuasum mihi est. quis uero primum huius grammatisticae, quam uitae
+usus a grammatica distinxerat, officia data opera circumscripserit
+quaerenti certi quid respondere tibi non licet; suspicor uero
+Asclepiadem Myrleanum{97} hoc fecisse. neque a quo altera diuisio
+profecta sit dici potest. prope quidem accedit ad eam, quam Dionysius
+habet (p. 629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252):
+    πρῶτον ἀνάγνωσις ἐντριβὴς κατὰ προσῳδίαν, δεύτερον
+    ἐξήγησις κατὰ τοὺς ἐνυπάρχοντας ποιητικοὺς τρόπους, τρίτον
+    γλωσσῶν τε καὶ ἱστορίων πρόχειρος ἀπόδοσις, τέταρτον
+    ἐτυμολογίας εὕρεσις, πέμπτον ἀναλογίας ἐκλογισμός, ἕκτον
+    κρίσις ποιημάτων. ὃ δὴ κάλλιστόν ἐστι πάντων τῶν ἐν τῇ
+    τέχνῃ.
+pro qua deinde{98} hanc ualuisse testatur scholiasta p. 736, 5: τὸ
+πάλαι μέρη τῆς γραμματικῆς ἦν τέσσαρα καὶ εἰσὶ ταῦτα‧ διορθωτικὸν
+ἀναγνωστικὸν ἐξηγητικὸν κριτικόν. hanc igitur Varro secutus est et
+singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc fragmentum (93)
+seruauit conligendum, nam non modo ipsius Varronis uerba mutauit et
+satis neglegenter rem egit, uerum etiam de suo haud pauca addidit.
+explicationes enim omnium quattuor officiorum e duobus membris
+constant, quorum priora aut ipsum excogitasse aut ex alio scriptore
+sed minime Varrone adiecisse non dubium est. id quod statim in
+primo officio conspicuum est. dicit enim: ‘lectio est artificialis
+interpretatio uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
+personarum exprimensque animi habitum cuiusque’, quae inter se non
+conuenire adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est.
+alterum conuenit cum Dionysio p. 629: ἀνάγνωσίς ἐστι ποιημάτων ἢ
+συγγραμμάτων ἀδιάπτωτος προφορά. ἀναγνωστέον δὲ καθ᾽ ὑπόκρισιν,
+κατὰ προςῳδίαν, κατὰ διαστολήν, ut non dubitem quin _artificialis
+interpretatio_ accentum et discretionem expulerit. enarrationis
+explicationem uel latinitas arguit non accurate secundum Varronem
+positam sed generaliter ex eius mente perscriptum esse, qua in re hic
+quoque quaedam omissa esse uidentur. respondet enim Varronis enarratio
+Dionysii γλωσσῶν τε καὶ ἱστοριῶν ἀποδόσει, e quibus historiam id
+est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod Varronem neglexisse
+nego, frustra quaeris, de emendatione haec habet Diomedes: ‘emendatio
+est qua singula pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes
+uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel recorrectio errorum qui
+per scripturam dictionemue fiunt’. ut primum de secundo membro loquar,
+mirum sane est, cum in tota hac expositione de ea agatur grammatica,
+quae in legendis interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic
+uelit dictio. dictio Diomedi idem est quod λέξις,{99} λέξις autem
+aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit in libro
+scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi non aptis
+scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne arbitrariae
+rationes ualeant et scriptorum proprietas extinguatur. quare
+_dictionem_ ferri non posse maleque scriptam esse pro _dictatione_
+censeo, quod uocabulum apud scriptores posterioris aetatis non raro
+occurrit (Paul. digest. XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu. Vigilant. 3:
+_dictatiuncula_. Symmach. epist. VI 4). errores autem in antiquorum
+libris aut praue scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum
+membrum ad res a scriptoribus traditas spectat, quae secundum
+singulorum sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici
+uel mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de
+aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii κρίσις est, agere
+uidimus, prius autem si _pronuntiationem_ premis ad lectionem
+referendum est, si pronuntiatum pro _dictum_ accipis, idem fere quod
+alterum membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti
+aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an praue
+dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora membra
+male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse nunc
+manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi ‘obscurorum sensuum
+quaestionumue explanatio’ et barbare dicta et superuacanea est
+(cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum fieri potuit Varronis
+doctrina{100} recuperata, adparet quam arto uinculo cum Alexandrinorum
+praeceptis ea coniuncta ac copulata sit.
+
+  Footnote 93: Eam definitionem Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita
+  tradit: γραμματική ἐστιν ἐμπειρία ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τῶν παρὰ
+  ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων, quam pro genuina Dionysi
+  (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera opusculum illud
+  esse demonstrauerunt G. Schoemann opusc. III p. 244 sq. M. Schmidt
+  l.s.) definitione post Ptolemaeum Peripateticum apud Sextum l.s.
+  72 acceperunt Lehrs l.l. Schmidt l.l. p. 242, Schoemann l.s.
+  p. 247, id quod Varronis auctoritate, qui manifesto Dionysii
+  artem sequitur, non confirmatur.
+
+  Footnote 94: Cf. eundem l.s.s. p. 530. 521. idem γραμματιστικὴν
+  adpellat π. τοῦ θεοπόμπ. εἶναι τοὺς ὀνείρ. p. 652 παιδικὴν
+  γραμματικήν. cf. schol. Dion. Thrac. p. 667, 17: καὶ ἡ γραμματικὴ
+  δὲ κατὰ τὸν παλαιὸν ἐν δύο σημαινομένοις ἦν. τὴν μὲν γὰρ μικρὰν
+  ἐκάλουν, ἥ τις ἦν τέχνη περὶ τοῦ γράφειν καὶ ἀναγιγνώσκειν τὴν
+  ἐγγράμματον φωνὴν τούς τε χαρακτῆρας τῶν γραμμάτων εἰδέναι καὶ τὰς
+  συλλήψεις αὐτῶν ἤγουν τὰς συλλαβάσ‧ τὴν δὲ μεγάλην ἐκάλουν τὴν ἐπὶ
+  τοὺς ποιητὰς θεωρίαν, ἥν τινα νῦν ἐξηγοῦνται οἱ γραμματικοῖ, καί
+  ἐστιν αὕτη τέχνη θεωρητικὴ τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ λογεῦσιν.
+  iamapud Platonem Euthyd. p. 276A γραμματιστὴς occurrit.
+
+  Footnote 95: Non dubito quin eadem causa qua rhetores oratorum
+  officia persecutos esse Spengelius docet nou. mus. rh. XVIII
+  p.493 hanc officiorum descriptionem grammatici excogitauerint.
+
+  Footnote 96: Nisi probare pro δηλοῦν accipiendum esse et duas
+  officiorum enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr.
+  p. 659, 1 inter se coniunctas fuisse putas.
+
+  Footnote 97: Ex Sexti Empirici adu. gramm. 47: τάχα δὲ ὡς φασὶν οἱ
+  περὶ τὸν Ἀσκληπιάδην, καὶ αὐτὴ ἀπὸ μὲν γραμμάτων ὠνόμασται, οὐκ
+  ἀπὸ τούτων δὲ ἀφ᾽ ὧν καὶ ἡ γραμματιστική, ἀλλ᾽ ἐκείνη μὲν ἀπὸ τῶν
+  στοιχείων, αἵτη δὲ ἀπὸ τῶν συγγραμμάτων περὶ οἷς πονεῖται sequitur
+  Asclepiadis discipulis (qua loquendi formula plerumque nihil nisi
+  praeceptoris sententia intellegenda est) hanc partitionem notam
+  fuisse. Asclepiadem illum esse Myrleanum negauit Lehrs l.l.
+  p. 436, quia Dionysii artem, quam Asclepiadem nostrum legisse
+  constat (Sext. Emp. l.s. 72), post Myrleani tempora conscriptam
+  esse putabat. hanc offensionem cum sustulerit M. Schmidt in
+  conmentatione saepius adlata (cuius cf. p. 510) nihil obstat,
+  quominus nostrum pro Myrleano accipiamus. fuit hic Cratelis
+  discipulus (cf. C. Wachsmuth de Crat. Mall. p. 6), Cratetei autem
+  qui crisin a grammatica tamquam maiorem discernere solebant,
+  facile quoque gradum alterum, bonorum ludi magistrorum munus,
+  seiungere potuerunt. optime autem conuenit temporum ratio.
+  Asclepiadem Myrleanum ‘primo ante Christum n. saeculo ita ut certe
+  natales ante annum septuagesimum ponendi sint’ floruisse ostendit
+  Lehrs l.s. p. 432 cf. M. Sengebusch diss. Hom. I p. 61, aetas
+  igitur eius inter Dionysii Thracis et Varronis tempora intercedit.
+
+  Footnote 98: Idem scholiasta p. 737, 22: ἐαν οὖν τὸ πάλαι τέσσαρα
+  μέρη ἦν τῆς γραμματικῆς, πῶς νῦν ἕξ αὐτά φησιν ὁ Διονύσιος; τὸ ἓν
+  ἐξ αὐτῶν ἐτμήθη εἰς τρία καὶ τὰ μὲν ἄλλα τρία γεγόνασιν ἕξ. τὸ
+  ποῖον ἐτμήθη εἰς τρια̣; τὸ διορθωτικον. cf. p. 659. 671. 683. 728.
+  E. Meier opusc. II p. 21 sq. sed euidenter errauit qui haec
+  scripsit. ex tribus partibus enim, quas in διορθωτικῷ coniunctas
+  esse dicit, prima (γλωσσῶν καὶ ἱστοριῶν ἀπόδοσις) omnino non ad
+  διόρθωσιν sed ad ἐξήγησιν paullo plus quam apud Dionysium
+  amplificatam pertinet et similiter reliquae duae, analogiae et
+  etymologiae inuentio, quamquam hae praesertim analogia non raro
+  emendationis duces erant; Dionysius uero de earum in διορθώσει usu
+  nihil significat. uerum potius haec altera diuisio ex Dionysiana
+  orta est (cf. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 547), sed prorsus
+  alio spectat. Dionysius enim in sua diuisione sex omnino partes
+  praecipuas grammaticae quae tunc erat conprehendit, altera tamen
+  ad praeclaram tantum industriam doctorum uirorum pertinet, quae
+  in legendis recensendis aestimandis poetarum scriptorumque libris
+  uertebatur, et egregie summam rerum conplectitur.
+
+  Footnote 99: Diom. p. 436, 10: ‘dictio est uox articulata cum
+  aliqua significatione, ex qua instruitur oratio et in quam
+  resoluitur; uel sic: dictio est ex syllabis finita cum
+  significatione certa locutio, ut est dico facio’.
+
+  Footnote 100: Steinthal l.l. p. 547 in Diomedis socordiam et
+  neglegentiam nimis festinanter inuexit neque quid apud eum
+  melioris esset notae excussit.
+
+Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio quae
+nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi possit.
+Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non conuenire
+uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud quoddam opus
+rettulit (quaest. Varr. p. 7). primum autem Victorinum et Diomedem,
+apud quos haec testimonia extant, multis rebus ita consentire uidimus,
+ut necesse sit eundem auctorem usurpauerint. ille igitur auctor initio
+operis sui Varronis grammaticam consuluit et inde quae apta ei
+uidebantur satis accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus
+ubique dubium est num alii quoque praeterea intercesserint) Diomedes
+p. 426 primum Varronis definitionem paullo mutatam sumpsit: _tota
+grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
+historiarum prompta expositione_{101}; cum hac priorem officiorum
+enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: _et in recte
+loquendi scribendique ratione_, ubi Varronem recte _legendi_
+scribendique rationem posuisse ueri simile est. deinde sequitur altera
+officiorum diuisio, quam supra tractauimus. sin Diomedes haec omnia
+apud auctorem suum repperit, quod non est cur dubitemus, admodum
+probabile fit eundem auctorem a Victorino, qui post integram Varronis
+definitionem turbatam illam seriem officiorum habet, neglegentius
+excriptum esse. accedit autem aliud. si enim has officiorum
+enumerationes diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae
+definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere, alteram ad
+libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore saepe adhibitos esse
+constat, referre debes. tum uero cum definitione e Dionysio Thrace
+sumpta, grammaticae diuisio quae ab eo aliena est coniungitur, altera
+contra quae ab eodem repetita est ideoque si ueri similia sequimur,
+cum illa definitione conexa erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus
+probabilitatem pugnet, ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his
+contemptis argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino
+adsignare uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi
+Victorini capite de lectione (p. 272 Lind. p. 1938P.) inueniri facile
+sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram officiorum enumerationem
+quam Diomedes habet haec leguntur: _partes lectionis sunt quatuor:
+accentus discretio pronunciatio modulatio_, eaedemque partes{102}
+subtilius quam a Maximo explicatae recurrunt apud Diomedem p. 430, 29.
+436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in libro de sermone
+latino ita legi potuisse manifestum est, ut neglectis ceteris
+grammaticae partibus lectio accuratius tractata sit et ab hac
+praefatione transitus ad librorum argumentum, quod magna ex parte
+arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed quamuis hoc facile
+placeat{103}, uerum non est. nam eodem modo atque apud Maximum
+Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius arti Maximi libellum
+perquam similem esse M. Schmidt l.s. p. 421 ostendit, ἀνάγνωσις
+exponitur, cuius diuisioni{104} modulatio addita est. etiam hac igitur
+uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam restet, quam ut in ea quam
+supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo autem consensu
+Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile est, Varronem etiam
+in hac re Dionysium secutum et post grammaticae diuisionem lectionis
+partes accurate persecutum esse, sed uereor ne in singulis Varronis
+doctrina admodum obscurata sit, ut eius uestigia{105}, quae in hac
+expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam.
+
+  Footnote 101: Ea satis bene cum fragmento 91 conuenit; _praecipue_
+  illud ortum est e Varronis uerbis _ex parte maiore_, quae non
+  recte intellexit Diomedes.
+
+  Footnote 102: Singulariter in multis conuenire Maximum Victorinum
+  et Diomedem uidit L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286, ut
+  supra monui. sed consensus ille magis in dispositionibus quam in
+  rebus conspicuus est (exempli gratia cf. adnotationem ad fr. 93),
+  nam omnia fere doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede
+  hausisse non credet, qui rerum diuersam tractationem et diuersum
+  ordinem spectat. tertium igitur habemus testem, quamquam longe a
+  fonte remotum, de libro Varroniano.
+
+  Footnote 103: Melius quam Maximi lectionis expositio Theodosi,
+  qui Dionysium secutus est (cf. Villoison anecd. gr. II p. 102 sq.
+  Bekkeri anecd. gr. II 676. gramm. post F. Osanni Philemon. p.
+  303), ἀναγνώσεως explicatio cum librorum de sermone latino
+  argumento conueniret, unde quam fallacia talia sint adparet.
+
+  Footnote 104: Dionysii de accentibus sententiam in libro tertio de
+  sermone latino a Varrone prolatam fuisse supra uidimus (p. 59).
+
+  Footnote 105: Nihil fere ad Varronem rettulerim nisi fundamenta
+  eorum quae p. 437 sq. de posituris leguntur conlatis Aristophane
+  in Pseudo-Arcad. p. 214 sq. Schm. et Dionysio p. 630.
+
+De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et testatur
+Cornutus Cassiodori p. 2286P. eidemque tribuo quod Probus tradit,
+nomina litterarum indeclinabilia esse (fr. 94). de litteris autem
+teste Cornuto (fr. 95) haec Varro scripsit ‘litterarum partim
+sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut
+H et X, partim sunt neque dicuntur ut Φ et Ψ’. deinde de
+uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere debuit, ut
+Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex huius uero uerbis
+III 263 p. 59 Gr.: _haec cum grammatica diceret, eamque progredi
+Iuppiter Deliusque praeciperent, hic Pallas ‘de iunctura syllabarum’
+inquit ‘dum haec litteratura deproperat, partem historicam
+praetermisit’_ fortasse conligendum etiam historicas de litteris
+obseruationes a Varrone additas fuisse, nam quanti momenti talia in
+Martiano sint, docuit C.F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX, cui
+accedit quod etiam Marius Victorinus I 4 p. 2456P. multa de eadem
+re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est,
+quia praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I 3, 8. 10
+p. 2455P. cf. Mart. Cap. III 259 p. 58 Gr. spectat, etiam quae
+cum libris de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae
+conueniunt habet. sequebantur sine dubio syllabae, fortasse etiam
+breuis disputatio de uocabulis et enuntiatis. sed haec etiamsi ueri
+similia incerta sunt, cum nec quatenus Dionysium Varro secutus sit
+sciamus, nec Martiano Capellae satis confidere licet, ut eo solo
+auctore nisi aut disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de
+qualibet re a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus
+orationis egit.
+
+Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non est.
+crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius Aristarchum
+(Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has posuerunt; nomen
+uerbum participium articulum pronomen praepositionem aduerbium
+coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p. 10 Bekk.). sed hoc
+incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam aliis
+testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei notas fuisse.
+in quattuor partes eum orationem in libris de l.l. diuisisse supra
+(p. 28) exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae
+utrumque, quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis
+praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur,
+quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium coniunctionem
+conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae huius generis extant
+percurram, deinde num eandem disputationis suae fundamentum Varro esse
+uoluerit dicam.
+
+Primae classis
+    partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula
+    quae sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina
+    ut Romulus Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur
+    nominatus, prima et extrema articuli. primum genus est
+    infinitum, secundum ut infinitum, tertium est finitum,
+    quartum ut finitum.{106}
+nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes stoicis erant,
+sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad alterum genus duae
+spectant obseruatiunculae. primum enim praecepit (fr. 97) _lact_ in
+nominatiuo dici debere,{107} cuius genetiuus sit _lactis_. quamquam
+enim Probus scribit (cathol. I p. 7, 3 K.): _e littera unum nomen
+reperitur terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim
+facit genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici,
+sed non legi nisi in Varrone de lingua latina_, et Spengelius
+philologi XI p. 402 codicem Florentinum de lingua latina V 104 p. 106
+_lact_ praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi p. 303, 7
+qui _lac_ exterminasse Varronem tradit, et Pompeio XVIII 2 p. 233, qui
+de certo quodam Varronis praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem
+statuisse narrat Cledonius p. 1904P.: ‘lact (lacte _cod. Bern. 380.
+Putsch._) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus mutis
+terminatur aut currit: hoc lacte’. sed aperte confudit Varronem cum
+Caesare qui teste Pompeio (cf. supra p. 55) nullum uocabulum duabus
+consonantibus terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius
+auctorem male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in
+tot rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad
+fragmenta 99. 100, ut omnes ex uno eodemque doctiore conmentario
+hausisse aliumque plura alium pauciora inde sumpsisse existimem. in eo
+autem conmentario conscribendo Varronis grammaticam adhibitam esse ex
+fragmentis modo adlatis conligendum ideoque hanc quoque obseruationem
+de forma _lact_ codem refero, quod Martiani (III 256 p. 57 Gr.)
+consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius (p. 131,
+10) de graecis uocabulis -a terminatis tradit (fr. 98) supra (p. 34)
+iam indicaui, cum in libro de grammatica breuia de iustis uocabulorum
+formis praecepta dari oporteret, quale hoc fuisse uidetur.
+
+  Footnote 106: In hoc loco (de l.l. VIII 45 p. 424 sq.) scribendo
+  Spengelium et Augustinum ab eo laudatum sequor.
+
+  Footnote 107: cf. W. Freund in Iahni annal. V 1832 p. 100. Ritschl
+  nou. mus. rh. VII p. 606 sq. H. Wentzel symb. crit. ad hist. scr.
+  rei metr. lat. p. 33. I. Vahlen anal. Non. p. 10. L. Mueller de re
+  metr. poet. lat. p. 379. W. Corssen krit. beitr. z. lat. formenl.
+  p. 578.
+
+Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis rerum
+nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed duas has
+classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in primigenia et
+deductiua (fr. 99), ut _quis_ et _quisquam quispiam_. primigenia autem
+erant uiginti unum, quorum quattuor classes, quas contra Donatum duas
+tantum proferentem{108} Pompeius Sergius Cledonius enumerant, ad
+Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem Probum,
+in cuius institutis artium p. 131, 25 hoc legitur, sed primum Varro
+accurate quae pronomina essent primigenia indicare debuit, deinde hoc
+prope ad stoicorum doctrinam accedit,{109} talesque partitiones
+Varronem adamasse uel locus suprascriptus e libris de lingua latina
+docet. uoluit enim pronomina aut finita (ego tu ille{110}) aut minus
+quam finita (ipse iste is hic idem sui) aut infinita (qui uel quis
+qualis talis tantus quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus
+suus noster uester) esse, ut ex eo Probum et Isidorum orig. I 7, 2. 3.
+6 hausisse existimem. hanc autem diuisionem a Varrone profectam esse
+confirmant quae Probus instit. art. p. 151, 30 ex eodem de aduerbiis a
+pronominibus deriuandis profert (fr. 102). aduerbia enim e sedecim
+pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem
+enumerantur: ex _ille_, ex _iste hic idem_, ex _qui_ (_quique
+quicunque quidam quispiam aliquis_) _qualis_, ex possessiuis.{111} in
+hac quidem re duorum scriptorum auctoritati cedendum erat, non tamen
+credo Cledonio p. 1905P., qui omnia pronomina succedanea Varronem
+dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar. lect.
+II 2 p. 115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II p. 151 quod in codice
+Bernensi 380, quo ipso Putschius usus est, legitur: ‘pronomen quia non
+(non _om. cod._) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo haec
+pars a Varrone _succedat in ea_ dicitur’ (fr. 100). succedaneum bene
+adpellari potuit relatiuum, ut _is_ et _ipse_ a Prisciano (I p. 579,
+20. 580, 14), _is_ et _tantus_ a Diomede p. 329, 20. 331, 5. cf. Char.
+163, 28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus
+personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea
+Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt.
+
+  Footnote 108: Donat. II 11, 2 p. 1752. cf. Sergius p. 1847 P.:
+  Probus autem pronomen in quatuor partes diuidi putauit, id est
+  pronomen infinitum, finitum, minus quam finitum et possessiuum.
+  quod non uidetur habere rationem. unde Donatus melius qui in duas
+  partes in primo diuisit. nam si ea sunt finita pronomina, quae
+  recipiunt personas, alia omnia quae non recipiunt personas
+  infinita dicenda sunt; unde apparet quod infinita et minus quam
+  finita et possessiua sunt. quod quam bene ad artem logicam
+  accommodatum sit doceat Cledonius p. 1906: ‘minus quam finita
+  sunt quae nec finita sunt nec infinita, nam iste et ipse et de
+  praesentibus dicimus et de absentibus’.
+
+  Footnote 109: Prisc. XIII p. 548: ‘stoici enim articulum et
+  pronomen unam partem orationis accipiebant, infinitum articulum
+  uocantes, quem grammatici articulum, eique adiungentes etiam
+  infinita nomina uel relatiua,... finitum autem articulum dicebant
+  idem stoici, quod nunc pronomen uocamus finitum, quod et uera
+  ratione solum pronomen est dicendum; ergo Romani quoque artium
+  scriptores stoicorum secuti magis traditionem pronomina finita
+  dixerunt et infinita, nam articulos non habent e.q.s.’--aliter
+  Dionysius Thrax p. 640 Bekk. cf. Apoll. de pron. p. 4 cl.
+  M. Schmidt l.s. p. 513. G. Schoemann lehre v. d. redeth.
+  p. 119 sq.
+
+  Footnote 110: Num _ille_ huic classi adnumerauerit dubito cf.
+  Diom. p. 329, 5: ‘qualitas finita in prima et in secunda persona
+  est, infinita et minus quam finita in tertia inuenitur. finita
+  est, quae notat certum numerum et certum gestum dirigit ad certam
+  personam ut ego. infinita est, quae certam non recipit personam
+  sed cuilibet potest aptari, ut quis quae quod, minus quam finita
+  est quae certis et incertis personis aptari potest, ut ipse’.
+  Seru. ad Don. p. 1785: ‘_ille_ plerumque uariatur, nam si ad
+  praesentis personam refertur, tunc recte finitum est; si de
+  absente dicatur, minus quam finitum est’.
+
+  Footnote 111: His coniunctis testimoniis obsecutus sum, quamuis
+  alia diuisio a Prisciano XII 1. tom. I p. 577 (cf. p. 575)
+  prolata, secundum quam octo pronomina primitiua (ego tu ille ipse
+  iste hic is sui), septem deriuatiua (meus tuus suus noster uester
+  nostras uestras), reliqua quae uolgo huc referuntur nomina sunt,
+  simplicior sit meliusque cum Dionysio (p. 640. 22) conueniat.
+
+De uerbis et participiis (de l.l. VIII 58 p. 434) uel participialibus
+(de l.l. X 34 p. 564) cum nihil e grammatica seruatum sit ad quartam
+orationis partem transeo, quae praepositiones aduerbia coniunctiones
+conprehendit. quorum nominauit quidem copulam (de l.l. VIII 10
+p. 399) uel iungendi partem (de l.l. VIII 44 p. 424). sed praeterea
+nihil de hac traditum est. praepositiones contra non agnouisse
+uidetur; quamuis enim _ad ab in ex_, sed _re_ quoque et ut uidetur
+_dis_ praeuerbia dicat (de l.l. VI 38 p. 217 sq.), ea in libro nostro
+aduerbia localia adpellauit. ad hunc enim pertinere arbitror quae ad
+calcem Scauri de orthographia p. 2262 sq. leguntur nulloque uinculo
+cum praemissa expositione coniuncta sunt. ad finem enim iam antea
+Scaurus librum perduxerat p. 2262 ‘haec sunt quae urgenti tempore
+complecti tibi in praesentia potui Theseu; si quid exemplis defecerit
+uel quaestionibus subiungetur, nam, quod ad rem maxime pertinet
+regulam uides’. deinde continuo secuntur quaedam de scriptura aduerbii
+temporis _cum_, quae excipiuntur longiore disputatione de aduerbiis
+localibus e Varrone exscripta, denique adiectae sunt breues
+obseruationes orthographicae et secunda clausula, qua iterum
+breuitatis ueniam petit qui earn scripsit. uix credibile est Scaurum
+tam neglegenter libros suos conposuisse, quam ob rem ab alio quodam
+homine, qui simul Scauri epilogum discerpsit, illa interposita esse
+suspicor. sed quisquis ille erat, bene de nobis meruit, quod tam
+luculentum pannum doctrinae Varronianae nobis seruauit. expositio
+illa de aduerbiis Varroni diserte adscribitur eamque totam interiectis
+quibusdam alienis e Varrone fluxisse uidit C. Lachmann ad Lucr. III
+835 p. 186: ‘sunt autem illae tres Putschii paginae excerptae e libro
+Varronis, sed interpolatae iis quae alio modo concepta leguntur in
+grammaticis Eichenfeldii p. 452’. optime enim intellexit a Varrone non
+profecta esse quae nimia uerbositate de scribendis _e_ uel _ex_,
+_a_ uel _ab_ p. 2262 sq. leguntur et similiter e codice Parisino 7520
+a Vindobonensibus edita sunt. his igitur reiectis{112} reliqua libro
+de grammatica (fr. 101) tribuo, quia ex disputatione de aduerbiis
+temporum et locorum, quae igitur ordinem orationis partium sequebatur,
+sumpta sunt taliaque breuia praecepta recte loquendi perbene huic
+operi conueniunt. de temporum aduerbiis nihil excripsit ille nisi
+_cum_ per _c_ scribendum esse; quae secuntur aliis tribuuntur et
+Varrone indigna sunt. etiam expositio de locorum aduerbiis
+interpolationibus quibusdam et lacunis turbata et mutilata est; et
+praeterea ille prout aliquid ei in Varronis libro notabile uidebatur
+transcripsit, ordine rerum prorsus contempto, quod in tali fragmento
+ab homine quodam non indiligenti suum in usum alii libro addito non
+admodum mirum est. exposuit igitur Varro satis eopiose de usu horum
+aduerbiorum, ubi adhibenda ubi uitanda essent, semper eonparatis
+similibus loquendi formulis. ita cum uerbis mouendi _e_ aduerbium,
+ut eius termino utar, non _de_ coniungi iussit, ut _e prouincia_,
+_e senatu redeo_, ‘nam de prouincia existimamus cum de ea bene
+aut male praedicamus’. qua in re reliquorum quoque aduerbiorum
+significationem respexit et explicuit, ut _e contione uenit_,
+_in contione stat_, _de contione loquitur_, item _e scena_ uenit
+actor, _a scena_ spectator, contra spectator _e theatro_, actor
+_a theatro_, _de scena_ loquitur, _in scena_ pronuntiat actor secundum
+graecorum loquendi morem, secundum latinorum _pro scena_, ‘nam exiit e
+scena’. similiter _pro rostris_ ‘is contionatur qui his dicit qui ante
+rostra sunt, pro rostris enim et ante idem sunt’. ut _e prouincia
+uenire_, ita etiam _e tabulis recitare_, _e senatus sententia_
+dicendum esse censuit, sed litteris perperam inscribi _datae e Gallia_
+uel _in Roma_, nam in loco dari. etiam de his aduerbiis cum uerbis
+conpositis locutus est ut de discrimine inter _describere_ et
+_transcribere_, et scribendi rationem non prorsus neglectam fuisse
+ostendit id quod _ebibit_ pro _exhibit_ scribi conmemorauit.
+
+  Footnote 112: Etiam quae hanc disputationem excipiunt (p. 2264) de
+  rebus orthographicis Lachmannus ad Varronem rettulit. sed quamuis
+  per se probabile uideatur omnia interpolatorem ex uno eodemque
+  libro sumpsisse, res tamen tam diuersae et discrepantes inter se
+  sunt, ut in hac re Lachmannum sequi non audeam, cum circumspecte
+  et caute hic agendum esse doceat satis ampla de _ex_ et _ab_
+  scribendis expositio, quam ipse a Varrone alienam esse iudicauit,
+  et memoria _aliorum_ statim in initio excerpti posita.
+
+In explicandis igitur orationis partibus nec Dionysium cuius
+praepositiones et pronominum diuisionem neglexit, nec stoicos, quorum
+terminos frustra quaeris, secutus est, quantum ex relliquiarum
+paucitate conligi potest, etiamsi in singulis exponendis, ubi fieri
+potuit, et illius et horum doctrinam respexit atque transtulit.
+itaque eandem diuisionem, quam in libris de lingua latina protulit,
+repetiisse et pro fundamento adhibuisse censendus est. idem Cledonius
+p. 1861P. significat, e cuius testimoniis quattuor Varronianis duo ad
+grammaticam pertinere exposui, unum quamquam probabiliter supra ad
+librum undecimum (fr. 9) de lingua latina relatum, eodem fere iure
+grammaticae tribui poterat{113}. itaque ad eandem quartum quoque
+Cledoni fragmentum spectare ueri simile est, quo quattuor orationis
+partes Varronem statuisse diserte adfirmat (fr. 96), quam partitionem
+eandem fuisse, qua secundum naturam diuisa (cf. C. Lachmann ad Lucr. V
+1006 p. 328) in libris de lingua latina utitur, res ipsa clamat. cum
+uero omnes posteriores grammatici latini octo habeant partes
+orationes, antea id a Varronis{114} in libro de grammatica auctoritate
+repetendum esse existimaui, nunc omnibus consideratis hanc sententiam
+abicio primumque a quo posteriores pendent Palaemonem fuisse conicio
+memor Quintiliani ita scribentis (inst. or. I 4, 20): ‘alii tamen ex
+idoneis duntaxat auctoribus octo partes secuti sunt ut Aristarchus et
+aetate nostra Palaemon, qui uocabulum siue appellationem nomini
+subiecerunt tanquam species eius’. cum Aristarcho enim, qui primus
+omnium hanc diuisionem protulit, ne praeceptorem quidem suum ita
+conponere Quintilianus potuit, nisi re uera ante eum nemo Latinorum
+idem fecerat. quod autem in breui talium diuisionum historia quam
+Quintilianus l.s., Priscianus II 16, I p. 54 sq., Pompeius ad Don.
+p. 82 sq. habent, Varroniana partitio non conmemoratur, id factum esse
+adparet, quia haec noua et minime usitata erat, illi autem generalia
+tantum et notiora persecuntur. sin hunc fructum ingeni Varroniani
+contempserunt qui post eum uixerunt, in multis singulis eum secutos
+esse posteriores uel exigua uestigia, quae nominatim ad eum
+referuntur, docent. de grammatica igitur idem, quod de omnibus
+disciplinis (cf. L. Mercklin philol. IIII p. 427. F. Ritschl quaest.
+Varr. p. 1 sq. O. Iahn ueb. roem. encyclop. in ber. d. saechs. ges. d.
+wiss. II 1850 p. 272 sq.) dicendum est, Varronem graecas litteras
+retractatas correctas amplificatas quantum fieri potuit cum ciuibus
+suis communicasse, quo facto plurimum in posteriorum temporum studiis
+eius auctoritas ualuit, ut permulta in medii aeui doctrina ab eo
+repetenda sint.
+
+  Footnote 113: De generibus utroque loco tractandum erat et non
+  dubitarem fragmentum illud grammaticae uindicare, nisi haud pauca
+  Donati interpretes Plinio debere scirem, quem praecipue libris de
+  lingua latina usum esse supra uidimus.
+
+  Footnote 114: Pro articulo enim latini ad explendas octo partes
+  interiectionem, a graecis aduerbio adnumeratam (cf. Dion. Thr.
+  p. 642, 3. 11. 17) addiderunt, quam Varroni notam fuisse ostendit
+  fr. 81.
+
+Absoluisse Varronem octoginta tres annos natum a. ab u. c. DCCXXI
+libros disciplinarum Ritschelius l.s. p. 53 cl. L. Roth leben d.
+Varro p. 31 sq. docuit. hinc autem, ut illius uerbis utar, fieri
+coniectura potest, quam maturae et tanquam consummatae eruditionis
+thesauris hi potissimum libri referti fuerint.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+         IIII
+
+Quam egregiis ac paene singularibus ingeni facultatibus ad tractandas
+quaestiones historicas cuiusque generis Varro praeditus fuerit
+quantoque studio et amore se conlocauerit non solum in inuestigandis
+ac perscrutandis antiquorum romanorum moribus et institutis, uerum
+etiam in exquirenda et inlustranda litterarum scriptorumque historia
+demonstrat longa series operum doctissimorum et amplissimorum, quam de
+his rebus conposuit. non mirum igitur est, quod etiam in rebus
+grammaticis partem historicam, quam alioquin in deliciis habuit,
+respexit et pro uirili parte in his quoque studiis, quae hodie demum
+recte aestimantur, elaborauit. etiamsi uero in ceteris libris
+grammaticis has quaestiones ubicunque non ab argumento alienae erant
+magno cum gaudio uel attigit uel accuratius tractauit, duo tamen
+potissimum opera sunt, quae eis instituendis destinauit, libros dico
+de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae. illis enim de
+inuentione et propagatione litterarum exposuit, in his primordia et
+progressus patrii sermonis persecutus est.
+
+Libros *de antiquitate litterarum* uno nouimus Prisciani testimonio,
+qui I 3 p. 7 eorum secundum adhibet. quot igitur fuerint nescimus, sed
+minimum tres fuisse ex more uiri πολυγραφωτάτου conligendum est.
+eosdem autem hos libros esse atque libros ad Attium, quos bis Pompeius
+ad Donatum I 7. 17 p. 9. 27 Lind. profert, tam firmis argumentis
+conprobauit Ritschelius nou. mus. rh. VI p. 530, ut non ueri simile
+sed certum sit. primum enim talia ex libris ad Attium Pompeius
+excribit quae nulli operi melius quam huic si titulum spectas
+conueniant. deinde ni omnia fallunt ex alio libro omnino sumpta esse
+nequeunt. quamquam enim e libris de origine linguae latinae similia
+traduntur, felici casu accidit, ut in unico fragmento (Prisc. I 39
+p. 30) ex hoc opere seruato _Attius noster_ conmemoretur, quod
+secundum antiquorum morem fieri non potuit, si illi libri ad eundem
+missi erant. de his igitur cogitare non licet, reliquis uero omnibus
+quorum omnino tituli ad nos peruenerunt, non Atti sed aliorum nomina
+inscripta fuisse constat. in primis hic in censum uenire possent, si
+argumentum respiceremus, libri de sermone latino et liber de
+grammatica, in quibus de litteris actum esse certum est; sed illi ad
+Marcellum scripti erant, grammatica unum tantum librum expleuit, cum
+Pompeius de _libris ad Attium_ loquatur. praeterea autem quam maxime
+probabile est hunc Attium{115} tragicum illum clarissimum fuisse, quem
+in scribendi ratione emendanda elaborauisse (cf. Mar. Vict. I 4, 4
+p. 2456P.) et geminatis uocalibus natura longas syllabas scribere
+uoluisse (cf. Vel. Long. p. 2220. Ter. Scaur. p. 2255. Ritschl mon.
+epigr. tria p. 22 sq. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p. 52) scimus,
+cum quibus studiis argumentum nostrorum librorum tam egregie conuenit,
+ut hoc casu tribuere temerarium esset. non uero dubium est, quin
+tragico Attio disciplinarum libri propter temporum rationem mitti
+non potuerint.
+
+  Footnote 115: Pro Attio ponere uoluerunt D. Ruhnken (post Mallium
+  Theodorum ed. Heusinger p. 64), probante L. Krahnero de Varr.
+  antiq. libr. p. 10, Atticum, ad quem libri de uita populi romani
+  (cf. H. Kettner de M. Ter. Varr. de uita p. r. lib. p. 2 sq.)
+  missi erant, F. Osann (anal. crit. p. 67) Atteium (cf. Suet. de
+  gramm. 10), quos refutauerunt I.G. Schneider de uita et script.
+  Varr. p. 239. O. Mueller ad Varr. p. 264. Ritschl quaest. Varr.
+  p. 25 sq. de Q. Axio (cf. rer. rust. III 2 sq.) cogitare uidetur
+  B. ten Brink M. Ter. Varr. locus de urbe Roma p. 2, idemque
+  proposuit L. Roth leben d. Varro p. 11 n. quibus ne credas cf.
+  Lachmannum ad Lucr. IIII 727 p. 254 de _Actio_, quod legitur in
+  Pompei codice Guelferbytano, et _Attio_ disputantem.
+
+Cum uero neque quot fuerint libri sciamus et duo tantum uel tria
+fragmenta supersint, ordo disputationis uel singulorum librorum
+argumenta nequeunt indagari, sed acquiescendum est in eis quae
+Pompeius ibi exposita fuisse testatur, qui non solum obseruationem
+de numero litterarum inde excripsit, sed breuiter quid omnino Varro
+ibi docuerit significauit. primum de inuentoribus singularum
+litterarum Varronem tractasse tradit (fr. 104), de qua re multum
+quaesitum ab antiquis et in uarias partes discessum esse notum est.
+quot autem et quam ineptae maximam partem doctorum sententiae fuerint
+ut ostendam quam breuissime, adponam particulam disputationis e Lucii
+Tarrhaei libro{116} περὶ γραμμάτων excerptae:
+    τῶν στοιχείων ὁ Κάδμος εὑρετής ἐστιν, ὥς φησιν Ἔφορος
+    καὶ Ἀριστοτέλης‧ ἄλλοι δὲ λέγουσιν ὅτι Φοινίκων εἰσὶν
+    ἑυρήματα, Κάδμος δὲ ταῦτα διεπόρθμευσεν εἰς τὴν Ἑλλάδα.
+    Πυθόδωρος δέ φησι‧ καὶ πρὸ Κάδμου ὁ Δαναὸς ἐκεῖθεν αὐτὰ
+    μετεκόμισεν. ἔνιοι δὲ Μουσαῖον εὑρετὴν λέγουσι τῶν
+    στοιχείων τὸν Μητίονος καὶ Στερόπης, γενόμενον κατὰ τοὺς
+    καιροὺς τοῦ Ὀρφέως. Ἀντικλείδης δὲ τοῖς Αἰγυπτίοις τὴν
+    εὕρεσιν ἀνατίθησιν. Αἰσχύλος δὲ Προμηθέα φησὶν εὑρηκέναι
+    αὐτὰ. Δωτιάδης (i.e. Δωσιάδης) δὲ ἐν Κρήτῃ λέγει
+    εὑρεθῆναι αὐτά. Στησίχορος δὲ Παλαμήδην εὑρετὴν αὐτῶν
+    ποιεῖται, ᾧ συμφωνεῖ καὶ Εὐριπίδης. Μνασέας δὲ κατὰ πάντα
+    τάπον εὑρετὰς γεγενῆσθαι τῶν στοιχεῖων.
+prudentiores quidem non dubitabant, quin in Aegypto aut Assyria siue
+Syria inuentae essent litterae et postea a Cadmo uel Phoenicibus in
+Graeciam translatae (Herod. V 58. Diodor. III 67. Plin. VII 192 sq.
+Tacit. annal. XI 14 cf. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. L sq.). ita
+Varro Chaldaeos primos litterarum esse auctores iudicauit, eo usus
+argumento, quod earum nomina, quae a singularum figura repetenda
+essent, ad Chaldaeorum linguam spectarent (fr. 103). has litteras a
+Phoenicibus cum Graecis communicatas sedecim fuisse tradunt, quibus
+Palamedes Simonides Epicharmus reliquas addiderint. ualde discrepat
+inter scriptores quas quisque eorum adiecerit (cf. I. Franz elem.
+epigr. gr. p. 14 sq.), quod partim ad diuersas sententias pertineat,
+partim fortasse librariorum culpa est. satis sit conmemorasse,
+plerumque Palamedi (cf. O. Iahn Palam. p. 25 sq. E. Curtius nou.
+mus. rh. VII p. 455 sq.) tribui consonantium adspiratarum, Simonidi
+inuentionem litterarum Η Ω Ξ Ψ; sed haec non modo confunduntur et
+inuertuntur, sed etiam aut alterum aut singulae harum litterarum
+Epicharmo adscribuntur. quid in hac causa Varro statuerit ex contrariis
+narrationibus scriptorum latinorum inuestigari non potest, nec magni
+momenti est, cum in hac re omnes fere antiquos errasse satis constet.
+in rebus autem historicis parum interest priorum hominum errores
+exponere, si uerum inuentum est, cum in eis rebus, quae in cogitandi
+ratione nituntur, etiam errorum historia non solum sapientem uehementer
+adliciat, sed perquam utilis sit. in Italiam omnes consentiunt (cf. Tac.
+l.l. Dion. Hal. ant. rom. I 33), Euandrum Arcadem (cf. R.H. Klausen
+Aeneas u. d. penat. II p. 889 sq.) eiusque matrem Carmentem graecas
+litteras adtulisse{117}, quod Varroni quoque placuisse Pompeius
+(fr. 104) docet. nam haec quin ex eodem fonte fluxerint atque ea quae
+de numero litterarum secuntur noli dubitare, cum ex Liuio quem profert
+sumta esse non possint.
+
+  Footnote 116: Schol. Dion. Thr. p. 786. Lucii Tarrhaei haec esse
+  ostendunt Crameri anecd. Oxon. IIII p. 318 sq. cf. L. Preller
+  Polem. fragm. p. 62. praeterea de litterarum inuentione cf. sch.
+  Dion. Thr. p. 781 sq. 1168 sq. Theodos. p. 1 sq. 10 sq.
+
+  Footnote 117: Ioannes Lydus quoque de mens. I 9 Euandrum sedecim
+  litteras in Italiam tulisse scribit, sed qua est inscitia et
+  inconsiderantia Cn. Flauium, quem M. dicit, reliquas addidisse
+  opinatur (cf. Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, 7. S.W. Zimmern
+  gesch. d. roem. priuatrechts p. 205 sq.). ingeniose subicit
+  φιλεῖ γὰρ ὁ χρόνος ἐναμείβειν τὰ πράγματα, sed uereor ne tantundem
+  stupor Lydorum.
+
+Praeterea teste Pompeio (p. 9) exposuit Varro _cur tot sint litterae
+et quare eo ordine positae et cur isdem nominibus uocentur_.
+antiquitus litteras latinas sedecim fuisse existimauit (fr. 104)
+totidemque suas antiquissimas Graecos putauisse supra dixi. cum
+uero nec graecae litterae unquam (cf. Franz l.l. p. 17) nec latinae
+(cf. Franz l.l. p. 27 sq. Th. Mommsen unterital. dial. p. 33 sq.)
+sedecim fuerint sed plures, in hac re facta ignorauerunt uel
+neglexerunt et ficticiam doctrinam protulerunt grammatici. eundem
+quem Varro statuit litterarum numerum sumpsit Marius Victorinus
+I 4, 95 p. 2468 ex historicis ipsasque litteras enumerat. quos
+auctores cum facile conicias idem atque Varronem docuisse adscribam
+Victorini uerba, quae non leuiter interpolata mutilata corrupta sunt:
+    Repertores litterarum ... Cadmus ex Phoenice in Graeciam et
+    Euander ad nos transtulerunt a b c d e i k l m n o p q r s t
+    litteras numero XVI. postea quasdam a Palamede et alias a
+    Simonide adiectas implesse numerum XXIIII [in comoedia
+    scriptum erat ellum, non recte uos fecistis illum, est enim
+    en illum] grammatici _praeterea_ Demetrius Phalereus,
+    Hermocrates, ex nostris autem Cincius Fabius Gellius
+    tradiderunt. ex quibus Cincius paucis, inquit, commutatis
+    ut ad linguam nostram _peruenirent_, eas namque Cadmus in
+    Graeciam, unde ad nos Euander transtulerat.
+cum non repertores litterarum sed litteras Cadmus in Graeciam
+transtulerit, post _litterarum_ minimum _Chaldaei_, quod propter
+similitudinem sequentis uocis facile neglegi potuit, uel _Phoenices
+erant_ nisi plura interciderunt. taceo de additamento uncis incluso,
+quod a Gaisfordio ut haec omnia bona fide prolatum (cf. M. Hertz de
+Luciis Cinciis p. 59) medium enuntiatum dissecat. etiam _praeterea_
+aut eiciendum aut uestigium est historicorum quorundum grammaticis
+praemissorum et illa interpolatione submotorum, sicut statim latini
+historici secuntur. extrema dubito utrum pro Cinci uerbis, a Victorino
+male excerptis, accipienda an prauo Victorini generi dicendi
+indulgenda sint, sed non dubito, quin pro _peruenirent_ scribendum
+sit _conuenirent_. ex auctoribus a Victorino prolatis Demetrius et
+Hermocrates de graecis litteris antiquissimis locuti sunt, latinique
+(cf. Hertz l.l. p. 82) easdem XVI ab Euandro in Italiam aduectas esse
+dixerunt, praeter Cincium, qui paucis conmutatis hoc factum esse
+uoluit. graecas litteras omnes scriptores una mente has fuisse tradunt
+α β γ δ ε ι κ λ μ ν ο π ρ σ τ υ, easdem igitur pro latinis acceptas
+fuisse consentaneum est, praeterquam quod pro Υ poneretur V, quod
+primitus idem atque Υ esse Verrius Flaccus apud Velium Longum p. 2215
+intellexit, easdemque apud Victorinum, ubi congruentia graecarum et
+latinarum litterarum premitur, propositas esse expectares. sed Υ
+simpliciter reiectum est et numerus XVI addito Q expletur{118}. cum
+uero Victorinus eo loco, quo eas posuit, de communibus graecorum et
+latinorum litteris loquatur, itaque hoc contra omnem rationem pugnet,
+facile contenderes, illam seriem litterarum turbatam esse, quod L
+omissum et H ab hac re prorsus alienum, inlatum confirmare uideretur,
+nisi I 4, 20 p. 2458 easdem ac nostro loco enumeratas litteras
+uideres. itaque fortasse secutus est in hac re Cincium eiusque
+enumerationem ibi quoque posuit ubi non prorsus apta erat.
+
+  Footnote 118: Qui hanc rationem secuti sunt Q, quod saepe in
+  antiquorum graecorum scriptura occurrit (cf. Franz l.s. p. 16),
+  antiquitus traditum putauerunt (cf. W. Corssen l.s. p. 15), V
+  contra aliam atque Υ litteram, quia alium apud graecos sonum
+  haberet, eamque postea XVI illis adiectam esse duxerunt.
+
+Varro autem aliter statuit. cuius libros de antiquitate litterarum
+cum a Prisciano semel proferantur, et aliud fragmentum quod idem
+(I 16 p. 13) librorum nostrorum argumento bene aptum habet{119} ad
+eosdem referre et quaerere licet, num alia praeterea uestigia eorum
+apud illum indaganda sint. sine dubio uero huc pertinent, quae I 12
+p. 11, 1 leguntur:
+    apud antiquissimos graecorum non plus sedecim erant
+    literae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem
+    seruauerunt perpetuam. nam si uerissime uelimus inspicere
+    eas, non plus duas additas in latino inueniemus sermone:
+    _digamma_ Aeolicum ϝ, quod apud antiquissimos latinorum
+    eandem uim quam apud Aeolis habuit ... X etiam duplicem loco
+    C et S uel G et S postea a graecis inuentam assumpsimus.
+adparet igitur Priscianum eiusque auctorem V eandem litteram atque Υ
+accepisse{120}. ceterum discrepantiam antiquarum et recentiorum
+litterarum non accurate persequitur. antiquis enim C media ut graecis,
+K tenuis erat, deinde G addito C pro tenui ponebatur, K paullatim
+neglegebatur, quod Varronem praetermisisse nemo credet, Priscianus
+praetermisit cum diceret (I 14 p. 12, 5): ‘K et Q, quamuis figura et
+nomine uideantur aliquam habere differentiam, cum C tamen eandem tam
+in sono uocum quam in metro potestatem continent. et K quidem prorsus
+superuacua est’ e.q.s. quae cum ea quae supra scripsi excipiant, ne
+intellexit quidem hanc sententiam cum illa de sedecim litteris non
+conuenire, Varro autem G et Q postea addita esse docuit. quam Prisciani
+inconstantiam qui considerauerit non dubitabit, quin ipse Varronis
+libros non legerit sed apud alium quendam scriptorem fortasse
+Censorinum eos adhibitos inuenerit. confudisse enim uidetur cum
+illa de antiquissimis litteris aliam Varronis disputationem, quam in
+fine operis uel alio idoneo loco posuit, de litteris e numero uolgo
+traditarum re uera necessariis. ad talem enim expositionem alterum
+Prisciani locum (fr. 115) spectare arbitror, quo Varronem K et Q
+superuacaneas duxisse, H reiecisse sine dubio tamquam adspirationis
+notam tradit; praeterea X quoque ut duplicem sicut in grammatica
+(fr. 95) repudiasse censendus est{121}. in illa uero de antiquis
+litteris disputatione neque ab antiquissimorum monumentorum scriptura
+profectus est Varro, ut debuit, cognatarumque litterarum apud reliquas
+gentes conparatione, neque arbitrariam doctrinam excogitauit, sed
+simpliciter graecorum scriptorum de graecis litteris sententiam
+secutus easdem ad latinam scripturam transtulit. scripserunt autem non
+pauci graeci de hac re, quorum non nullos a Lucio Tarrhaeo conmemorari
+uidimus. sed primus erat ut uidetur{122} Aristoteles.
+
+  Footnote 119: Debet quidem hoc testimonium Censorino, sed fortasse
+  alterum quoque (fr. 103) ex eiusdem sumpsit libro grammatico, de
+  quo parum constat cf. O. Iahn praef. Censor. p. VII.
+
+  Footnote 120: Minus patet, quid Caesarem (Pomp. ad Don. I 17 p.
+  27) mouerit ut undecim tantum litteras adsignaret antiquissimis
+  romanis. fortasse, si tam peruersas opiniones explicare operae
+  pretium est, has admisit: A E I O, nam V alios quoque omisisse
+  uidimus, B C D, quorum singula simul pro tenuibus, uel tenuia pro
+  mediis posita essent, L M N R. restat S, quod nonnulli ut Messala
+  Coruinus (cf. Quint. inst. orat. I 7, 23. Mart. Cap. III 245 p. 55
+  Gr. Cledon. p. 1882 sq. Prisc. I 42 p. 32, 19) sibilum esse
+  uoluerunt, nisi eos Caesar secutus est, qui Appium Claudium Caecum
+  demum R inuenisse putabant (Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2,
+  36). undecim litteras Palamedem inuenisse tradit Hygin. fab. 277,
+  ubi G.I. Vossius Arist. I 10 p. 35 F. sexdecim scribere maluit,
+  cf. O. Iahn Palam. p. 24.
+
+  Footnote 121: Cf. de Nigidio Figulo disserentem Marium Victorinum
+  I 4, 5 p. 2456P.: Nigidius Figulus in commentariis suis nec K
+  posuit nec Q nec X. idem H non esse litteram sed notam
+  adspirationis tradidit.
+
+  Footnote 122: Cuius libros III περὶ στοιχείων Laert. Diog. V 23
+  profert, cf. Plin. VII 192. schol. Dion. Thr. p. 783. 786. V. Rose
+  Aristot. pseudepigr. p. 472. 534. praeterea occurrunt Pythodorus
+  (cf. supra p. 119), Apion eiusque discipulus Apollonius Archibii,
+  qui idem esse uidetur ac Messenius, περὶ ἀρχαίων γραμμάτων(sch.
+  Dion. Thr. p. 484), Diogenes uel Diogenianus et Apollonius
+  Dyscolus (Suid.).
+
+De ordine litterarum multa docte disputari potuerunt (cf. Th. Mommsen
+l.l. p. 30 sq. nou. mus. rh. XV p. 463 sq.), sed talia quomodo cum
+numero litterarum a Varrone posito coniuncta fuerint, non facile est
+dictu. uereor autem ne similia quoque protulerit eis, quae multo
+quidem ineptius graeci posterioris temporis habent (cf. Bekkeri anecd.
+gr. III p. 1171. Theodos. p. 6 sq.). nomina litteris a Chaldaeis
+singularum formis congruentia data esse scripsit (fr. 103) et sine
+dubio addidit, haec nomina indeclinabilia esse (cf. de l.l. VIII 64
+p. 439), de qua re et Priscianus eodem loco nonnulla dicit, et graecos
+diligenter quaesiuisse ostendit Lucius Tarrhaeus l.s. p. 319 cf.
+schol. Dion. Thr. p. 781.
+
+Valde dolendum est quod non plura ex his libris seruata sunt, nam
+etiam in Prisciani libro primo praeter ea quae supra significaui uix
+aliquid inde ductum est. quam ob rem admodum inpeditum est iudicium de
+ratione quae inter eos et posteriorum grammaticorum libros intercedat.
+ante alios hic in censum ueniunt scriptores de orthographia, quorum
+Velius Longus p. 2215 haec scribit:
+    Verrio Flacco uidetur, eandem esse apud nos V litteram quae
+    apud Graecos Υ ... graecorum uero qui de antiquis literis
+    scripserunt commentaria, ii item latinorum qui illos secuti
+    sunt, eadem litera ueteres solitos scribere ostendunt μακρὸς
+    μακροῦ μακρῷ et confusas fuisse Ο et Ω.
+latinorum uero qui _de antiquis litteris_ scripserunt neminem nouimus
+praeter Varronem, quamquam multi in libris aliter inscriptis de eadem
+re egerunt{123}. non inprobabiliter igitur libros nostros a Velio
+adhibitos esse conligeremus et cum Varronis si certas spectamus
+litteras de H Q K tantum supersit doctrina, quid de his Longus
+docuerit quaerendum est. de H littera eum Varronis sententiam
+inprobasse supra (p. 93 sq.) vidimus, de K p. 2218 cum eo consentit,
+Q litteram ex C et V conpositam esse putat. quae uereor ut satis
+firma sint quibus alia superstruas, nam de his litteris non agere
+non potuit, qui de recte scribendi ratione scripsit et omnes fere
+grammatici hanc rem attigerunt (cf. Donat. I 2. 3 p. 1736. Max. Vict.
+p. 277 L. p. 1945P. al. cf. adnotationem ad fr. 105). praeterea Longi
+disputatio ad plures auctores spectat, inter quos num Varro fuerit
+dubium et eo incertius est, quia certa testimonia Varronis quae
+profert e libris de sermone latino hausit. similia de Mario Victorino
+ualent qui in capite de orthographia permulta habet quae apprime apte
+huc quadrant.
+
+  Footnote 123: Simile argumentum Terentius Scaurus tractauit in
+  libro _de nouis litteris_, quem ipse conmemorat p. 2264, cui larga
+  materia praesto erat inde ab Appio Claudio et Sp. Caruilio usque
+  ad Ti. Claudi Caesaris litteras.
+
+L. Attium poetam probabiliter statuunt fere anno u. DCLXX mortuum esse
+(cf. Ritschl mon. epigr. tria p. 30. G. Bernhardy roem. litt. p. 391)
+ideoque ante hunc annum Varronem hos libros scripsisse necesse est,
+quod etiam a ueri similitudine non abhorret. natus enim erat anno
+u. DCXXXVIII, triginta igitur annos egressus uel hac fere aetate opus
+nostrum conposuit (cf. Ritschl n. m. rh. VI p. 557).
+
+Transeo ad libros *de origine linguae latinae*, quos tres fuisse
+Hieronymi indice scimus. antea de libro primo tantum semel a Prisciano
+I 39 p. 30 conmemorato constabat, quem primum esse de lingua latina
+uoluerunt (cf. L. Spengel ed. Varr. p. 7. 592. O. Mueller ed. Varr.
+p. 264. cf. paed. phil. litt. bl. d. allg. schulzeitg. 1827 II p. 4),
+quam coniecturam per se parum probabilem (cf. G. Pape lect. Varr.
+p. 41. ztschr. f. alterth. 1834 p. 215 sq.) Hieronymi testimonium
+explosit. fragmento uerum a Prisciano seruato (fr. 107) in hoc quoque
+opere de litterarum quarundum scriptura et pronuntiatione actum fuisse
+docemur. teste enim M. Terentio Ion, quem Chium esse probabiliter
+suspicatus est F.W. Schneidewin n. mus. rh. VII p. 463 (cf. B. ten
+Brink Varr. locus de urb. Roma p. 2. C. Mueller hist. gr. fr. II p. 44
+sq.), uoluit sonum illum peculiarem, quem Γ ante Γ Κ Χ haberet,
+ἄγγμα{124} nuncupari et hanc litteram, etiamsi nota
+eius non in promptu esset, uigesimam quintam esse. addidit Varro
+eundem sonum eisdem locis in uocabulis latinis audiri ideoque
+Attium{125} talia uerba duplici G scripsisse. uerba tradita sunt haec:
+_in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt, alii N et G,
+quod in hoc ueritatem uidere facile non est._ additis uerbis ‘_quod
+... non est_’ non id agit Varro, utra sententia uera sit, utra falsa;
+nam deinceps relicuam Attianae sententiae partem memoratus est:
+_similiter agceps agcora_, quibus quo conpleretur dictio haec fere
+adiecisse scriptor uidetur _per GC Attius, illi per NC_. itaque non
+illam Varro dicit ueritatem quae grammatici iudicio conprobatur, sed
+eam quae in ipso loquentium sermone est et auditur; ab hoc autem
+sermonis sono dissociat signum soni quod in litteris cernitur: prorsus
+simili ratione atque artis rhetoricae scriptores ueritatem actioni
+forensi tribuunt, procul habent ab umbratica declamatione
+exercitationis causa instituta; cuius rei exempla suppeditabent
+Ernestius lexic. technol. latin. p. 417 et Ellendtius ad Ciceron. de
+orat. II 23, 94 uol. II p. 217 sq. quam ob causam dubitari nequit quin
+Marius Victorinus I 4, 71 eandem Varronis sententiam siue expresserit
+siue interpretatus sit, cum ‘anceps’ et similia uerba per NC non GC
+scribi ideo iubet ‘_quoniam ... familiarior est auribus nostris N
+potius quam G_’. rectissime igitur Ritschelius mon. epigr. tr. p. 24
+sic locum scripsit: _quod in hoc ueritatem facile uidere est, in illo
+non est._ ex illa uero conparatione graeci sermonis et latini, facile
+est intellectu in hoc libro non numerum et historiam litterarum, ut
+in libris de quibus modo dixi, persecutum esse scriptorem, sed quid
+antiquitus utrique linguae commune fuerit inuestigasse, quod quanti
+momenti sit ad origines linguae latinae indagandas manifestum est.
+
+  Footnote 124: Ἄγγμα e coniectura ten Brinki l.s. scripsi cum nomen
+  litterae sono illi accommodatum fuisse consentaneum sit.
+
+  Footnote 125: Verba Victorini (I 4, 4 p. 2456P.) _Attius cum
+  scriberet anguis angulus_ (_anguies angules_ cod. Paris. 7539
+  Gaisfordi et cod. Valentinianus cf. Ritschl l.s. p. 23)
+  _imponebat_ referenda sunt ad ea quae praecedunt _consonantes
+  litteras non geminabant, ...sed supra litteram quam geminari
+  oportebat scilicet sicilicum imponebant..., sicut apparet in
+  multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem uoces, quae
+  pressiore sono educuntur ausus causa fusus odiosus per duo S
+  scribebant aussus (caussa fussus odiossus). iuxta autem non
+  ponebant CM, deinde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam_ e.q.s.
+  in quibus quaedam de scribendo nomine _Tecmesa_ cum duobus S
+  excidisse puto, a quibus ad formas _Tecumesa_ et _Tecmesa_
+  declinarit Victorinus, quem quidem satis neglegenter scripsisse
+  uel hic locus docet. de sicilico cf. Ritschl. prisc. lat. mon.
+  epigr. enarr. p. 81.
+
+Cum hoc argumento optime conueniunt, quae Ioannes Lydus{126} de
+magistr. I 5 profert, Romulum eiusque aequales bene calluisse sermonem
+graecum, nempe aeolicum, quem Euander Arcas (cf. de l.l. V 21 p. 31)
+in Italia peruolgasset. tradidisse haec Varronem τὸν πολυμαθέστατον
+dicit ἐν προοιμίοις τῶν πρὸς Πομπήιον αὐτῷ γεγραμμένων. unde sequi
+uidetur libros nostros Pompeio{127} missos fuisse. multis quidem
+libris Varro Pompei nomen inscribere pariterque in multorum operum
+praefatione de cognatione aeolicae linguae et latinae loqui potuit,
+sed haec singularis argumentorum congruentia, praeeunte Ritschelio
+n. mus. rh. VI p. 531 sq., me mouet ut ad eosdem libros utrumque
+testimonium referam, donec constat de opere quodam ad Pompeium misso,
+cui tale prooemium aptum est. hodie autem praeter isagogicum ex quo
+disceret Pompeius consul, _quid facere dicereque deberet cum senatum
+consuleret_ (Gell. XIIII 7, 2) et ephemeridem naualem (itiner.
+Alexandri 6 ed. pr. Mai. 3. p. 5 class. auct. uol. VII), de quibus
+in hac re nemo cogitabit, ad Pompeium librum aliquem scriptum esse
+nescimus. egregie uero illa (fr. 106) habent locum suum (cf. Spengel
+l.s. p. 7) in prooemio librorum de origine linguae latinae, ubi
+igitur Euandrum eum esse dixit, a quo linguae aeolicae et latinae
+similitudo repetenda sit. cum aeolico sermone latinum saepius
+contulerunt uolgaremque de hac re sententiam profert Quintilianus
+(inst. or. I 6, 31): ‘continet (etymologia) in se multam eruditionem,
+siue ex graecis orta tractemus, quae sunt plurima praecipueque
+_aeolica_ ratione, cui est sermo noster simillimus, declinata, siue’
+e.q.s. etiam I 5, 55 latini et graeci sermonis similitudinem premit:
+    uerba aut latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex
+    omnibus prope dixerim gentibus ut instituta etiam multa
+    uenerunt. taceo de _tuscis_ et _sabinis_ et _praenestinis_
+    quoque ... plurima _gallica_ ualuerunt ... sed haec diuisio
+    mea ad _graecum_ sermonem praecipue pertinet, nam et maxima
+    ex parte romanus inde conuersus est, et confessis quoque
+    graecis utimur uerbis, ubi nostra desunt,
+cf. Varr. de l.l. V 10 p. 22. X 69 p. 582 sq.
+
+  Footnote 126: Lydum hunc locum scholiis Vergilianis debere
+  iudicauit I.F. Schultze quaest. Lyd. I p. 17. 43, quod, quamuis
+  ipsum Diogeniani Varronis Catonis libros, quos omnes eodem loco
+  laudat, legisse minime credam, certum non est. Seruius quidem ad
+  Aen. I 292 _Quirinum_ a κοιράνῳ, eundem Lydus a κυρίῳ ducit, et
+  scholia ad eum uersum fortasse quondam pleniora erant Lydumque
+  praeterea permulta simulasse et sine ulla religione fontibus suis
+  usum esse (cf. Schultze l.l. p. 47 sq.) scimus; sed his omnibus
+  concessis parum similes Lydi Seruique expositiones sunt, quam ut
+  illud inde efficias.
+
+  Footnote 127: Spengelius ed. Varr. p. 7 librum primum de lingua
+  latina, de origine linguae latinae, _ad Pompeium_ missum fuisse
+  uoluit, L. Krahner l.s. p. 20, ut quam plurima confunderet, librum
+  illum primum a Prisciano de origine l.l., in Pompei conmento _ad
+  Atticum_, a Lydo πρὸς Πομπώνιον, quod pro πρὸς Πομπήιον scribit,
+  uocari opinatur.
+
+Ita uia munita aliud quoque Lydi testimonium his libris tribuendum
+est. scribit enim in eodem opere II 13 haec:
+    τὴν δὲ ὅλην κατασκευὴν τοῦ περιζώματος οἱ Γάλλοι
+    καρταμέραν (λέγουσιν), ἣν τὸ πλῆθος καρτάλαμον ἐξ
+    ἰδιωτείας ὀνομάζει. ὅτι δὲ οὐ Ῥωμαικὸν τουτὶ τὸ ῥημάτιον,
+    μάρτυς ὁ Ῥωμαῖος Βάρρων ἐν βιβλίῳ πέμπτῳ περὶ Ῥωμαικῆς
+    διαλέκτου, ἐν ᾧ διαρθροῦται ποία μὲν τις λέξις ἐστὶν
+    Αἰολική, ποία δὲ Γαλλική, καὶ ὅτι ἑτέρα μὲν ἡ Θούσκων,
+    ἄλλη δὲ Ἐτρούσκων, ὧν συγχυθεισῶν ἡ νῦν κρατοῦσα τῶν
+    Ῥωμαίων ἀπετελέσθη φωνή.
+unus quisque uidet hanc rem, uestigia dico aliarum linguarum in latino
+sermone indaganda, quam maxime ad hos libros aptam esse. in qua re
+nullius momenti est, quod Lydus titulum non accuratius indicat, cum
+ipse hos libros haudquaquam legerit et insolita neglegentia
+stupiditate uanitate praeditus fuerit{128}. grauius fortasse est quod
+quintus liber in opus nostrum non quadrat, sed non dubito quin in hac
+quoque re Lydus peccauerit. quinque enim libros uel plures, ut libros
+de antiquitate litterarum mittam, non nisi opera de lingua latina et
+de sermone latino conplectebantur. ad eum librum de sermone latino
+haec, si ueri similia sequimur, spectare nullo modo possunt. ad
+quintum de lingua latina relata sunt ab I.D. Fussio, primo librorum
+Lydianorum editore (de magistr. p. 118), cui adsenserunt L. Spengel
+ed. Varr. p. 5. 121 et R. Merkel praef. Ouid. fast. p. CVI. generalia
+autem, quae Lydus profert, minime huic libro accommodata esse,
+perspexit O. Mueller ad de l.l. V 116. nihilo magis in hoc libro
+locum habet uox καρταμέρα, quam V 116 p. 121 excidisse putabant.
+leguntur ibi in codice Florentino haec: _lorica quod e loris de corio
+crudo pectoralia faciebant. postea subcidit galli e ferro sub id
+uocabulum ex anulis ferream tunicam_, ubi siue cum O. Muellero _ex
+anulis ferrea tunica_ siue cum Lachmanno (ad Lucr. VI 954 p. 404)
+_ex anulis fere iam tunica_ scribis, de re non de gallico nomine agi
+concedendum est. nam loricam romanam antiquitus e loris factam indeque
+nominatam fuisse dicit, postea idem nomen in ferream e Gallia
+translatam transiisse. ex eo autem quod apud Varronem baltei
+explicatio sequitur, apud Lydum praemittitur, noli efficere Lydum eo
+loco usum esse, nam magna uerbositate de uestimentis magistri equitum
+locutus singula percensere debuit, Varroni autem nihil adscribit nisi
+καρταμέραν (cf. L. Diefenbach orig. europ. p. 285 sq.) et illa
+generalia, quorum omnium in libro de lingua latina quinto nec uola nec
+uestigium. quare ad libros nostros (fr. 108) ea refero contentus, quod
+non solum in titulo et numero Lydus peccauit, sed etiam inpudenter res
+a Varrone expositas auxit. nam neque ille docuit e linguis gallica
+aeolica etrusca inter se mixtis latinam linguam ortam esse, id quod
+quaeuis pagina librorum de lingua latina ostendit, sed nonnulla ex eis
+sumpta esse existimauit, quae sine dubio accuratius pertractauit,
+neque facile dixeris quae discrepantia inter Tuscos et Etruscos
+intercedat (cf. O. Mueller Etrusk. I p. 100. C. Wachsmuth l.s.
+p. XXXI). parui sane tale testimonium aestimandum est, sed etiamsi
+omnia finxit Lydus, haec in libris nostris exposita fuisse reliqua
+testimonia probant.
+
+  Footnote 128: De Lydi indole fide linguae latinae peritia optime
+  disputauit I.F. Schultze l.s. p. 6 sq. cf. praeterea E. Dirksen
+  verm. schr. I p. 62 sq. C. Wachsmuth proleg. Lydi de ostentis p.
+  XVIII. XXXVI. ipse de se uerissime iudicauit de magistr. I 23: καὶ
+  πολλὰ ἄν τις τοιαῦτα συνάγοι κατὰ σχολήν, εἰ τυχὸν αὐτόν, οὐκ
+  ἔχοντα ὅ τι πράττοι, ἀφρόντιδα συμβαίνει διαβιοῦν, καὶ τοιουτοις
+  ὁποιοις ἐγο, καιπερ μυριαις συμπεπλεγμένος φροντίσιν, ἐναγρυπνῶ
+  *μωραίνων* ἀθύρμασιν.
+
+Praeterea de eis nihil constat: neque quo tempore scripti sint dici
+potest. nam cum Pompeio (cf. L. Roth leben d. Varr. p. 11 sq.) per
+triginta annos, inde ab a.u. DCLXXVIII usque ad cladem Pharsalicam,
+coniunctus erat, sed artiores fines nullum indicium prodit.
+
+Non mediocris relliquiarum copia ex Apulei libellis de nota
+aspirationis et de diphthongis (cf. I.N. Madvig opusc. acad. p. 3)
+accedere uidebatur, qui de nota asp. p. 107 Osann. Varronem _in libro
+de origine l.l._ et de diphth. p. 125 eundem _in libris de origine
+l.l._ adfert. accuratius tamen inquirenti non dubium est, quin sic
+libros de lingua latina V-VII significauerit (cf. Spengel. ap.
+Ritschelium l.s. p. 531. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 n.),
+siue ita argumentum librorum de origine uerborum indicare uoluit, siue
+codex quo usus est hunc titulum habuit. in Florentino quidem codice
+libris V-VII inscribitur _de lingua latina de disciplina originum
+uerborum_, in Gothano (cf. Iacobs u. Vkert beitr. z. alt. litt. I
+p. 270) _de uerborum origine_{129}, aliis uero _de origine linguae
+latinae_ inscriptum fuisse ostendit catalogus bibliothecae coenobii
+Fesulani (cf. F. Blume iter ital. II p. 31. 47), quem Montfaucon diar.
+ital. p. 393. bibl. biblioth. I p. 418 edidit. hunc enim nemo de ueris
+libris de origine l.l. accipiet, quos uix Priscianus legit. interdum
+uero neglegenter uel cum suis additamentis Varronis uerba posuit
+Apuleius, quare breuiter testimonia percurram{130}. ex uno autem loco
+ipse Varro corrigendus esse uidetur, nam cum Apulei uerbis (de not.
+asp. p. 107) _M. Varro in libro de origine latinae linguae ab hordeo
+horreum deriuatum aspirat, hordeum uero ab horrore tractum dicitur_
+(_dicit?_ Osann) si contuleris locum de l.l. V 106 p. 109 _hordeum ab
+horrido_ ibi aliquid excidisse putabis et scribendum esse _horreum ab
+hordeo, hordeum ab horrido_, quod confirmat Augustinus de dial. VI
+p. 11, 5 Crec., quem e Varrone hausisse uidimus: _aut per id quod
+continetur (dictum), ut si quis horreum mutata littera adfirmet ab
+hordeo nominatum._ quae leguntur de not. asp. p. 94. p. 107. de
+diphth. p. 125 sumpta sunt e libro V 97 p. 99, inepte adiectis p. 94
+_trahere_, p. 125 _uehere_, cf. Mommsen l.s. p. 358. de diphth.
+p. 127: _ae ante d reperitur in aedes quod ab edendo secundum Varronem
+deriuatum est_ conlatis de l.l. V 160 p. 160 _aedes ab aditu quod
+plano pede adibant_ scribendum est _ab adeundo_{131}. p. 129 scribit
+_aes aeris quod Marcus Varro ab asse, alii ab auri similitudine dictum
+putant_, contra Varro V 169 p. 169 _as ab aere_.
+
+  Footnote 129: Ex re etiam titulus libri septimi in scholio quodam
+  Plautino apud Ritschelium d. alex. bibl. p. 5 _M. Varro in libro
+  de uerbis poeticis_ sumptus est.
+
+  Footnote 130: Locos qui cum Varronis uerbis congruunt his
+  conposui. de diphth. 9 p. 129 cf. de l.l. VII 23 p. 308. Isid.
+  XIII 12, 1. 14, 2. XX 3, 1. p. 132 cf. VII 96 p. 372. p. 135 cf. V
+  20 p. 29. p, 138. 139 cf. VI 50 p. 226. Isid. I 26, 14. X 155. p.
+  141 cf. V 178 p. 178. p. 141 cf. V 40 p. 40. p. 142 cf. VI 79 p.
+  255. p. 143 cf. VI 11 p. 193. locum p. 145 e pluribus locis
+  Varronianis conglutinauit V 173 p. 173. VI 11 p. 193 deque suo
+  addidit _saenus a sex_.
+
+  Footnote 131: Quod non reiciendum est, quia apud Apuleium haec
+  secuntur: _et e quam in diphthongo habet a principali traxit. sed
+  male uidetur dicere quod a principali traxit e, cum edo breuietur
+  in prima syllaba._ pro priore _e_ habet codex Gudianus _ae_ et
+  scribendum est _a_, in omnibus enim his etymologiis exponitur unde
+  _a_ in diphthongo _ae_ oriatur. quae uero secuntur _sed male_ e.q.s.
+  quidam adscripsit uerbis iam deprauatis.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           V
+
+A certis uel probabilibus uenio ad dubia et obscura. duo enim restant
+opera, de quibus cum praeter titulum nihil fere traditum sit uix
+habeo quod dicam.
+
+Libri *de similitudine uerborum III* in Hieronymi indice exstant et
+semel a Charisio p. 91 conmemorantur. similitudo quid sit et quid de
+ea Varro iudicauerit ut quam breuissime ostendam duos adponam locos
+e libris de lingua latina. X 3 p. 545:
+    de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum,
+    quod ea res est fundamentum omnium declinationum ac
+    continet rationem uerborum. simile est quod res plerasque
+    uidetur habere easdem quas illud cuius est simile.
+    dissimile est, quod uidetur esse contrarium huius. minimum
+    ex duobus constat omne simile, item dissimile, quod nihil
+    potest esse simile, quin alicuius sit simile, item nihil
+    dicitur dissimile quin addatur cuius sit dissimile.
+VIII 23 p. 407:
+    cum utrumque nonnunquam accidat, ut et in uoluntaria
+    declinatione animaduertatur natura et in naturali uoluntas
+    (quae cuius modi sint aperietur infra{132}), quod utraque
+    declinatione alia fiunt similia alia dissimilia, de eo
+    graeci latinique libros fecerunt multos, partim cum alii
+    putarent in loquendo ea uerba sequi oportere, quae a
+    similibus similiter essent declinata quas appellarunt
+    ἀναλογίας, alii cum id neglegendum putarent ac potius
+    sequendam dissimilitudinem quae in consuetudine est quam
+    uocant ἀνωμαλίαν, cum ut ego arbitror utrumque sit nobis
+    sequendum, quod in declinatione uoluntaria sit anomalia, in
+    naturali magis analogia.
+de eadem igitur re{133} hos libros conscripsit. num uero eis quasi
+praeparauerit libros de lingua latina an fortasse quod illic docuerat
+contra aduersarios, qui eum inpugnauerant, defenderit perspici non
+potest. e libro secundo (fr. 109) picem{134} singulariter tantum dici
+legimus, quod olim Spengelius ed. Varr. p. 594 ad librum de lingua
+latina nonum, quamuis ibi non occurrat, referre uoluit (cf. O. Mueller
+ed. Varr. p. 264. Ritschl l.s. p. 528). pertinet autem hoc praeceptum
+ad ea quae de l.l. VIIII 37 p. 482. X 83 p. 590 exponuntur, quod enim
+natura non subest deest multitudinis casus.
+
+  Footnote 132: cf. X 51 p. 574: uoluntatem dico impositionem
+  uocabulorum, naturam declinationem uocabulorum, quo decurritur
+  sine doctrina.
+
+  Footnote 133: G. Boissier étude sur la uie et les ouvr. de M.T.
+  Varron p. 130 errat cum scribit _le de similitudine uerborum, qui
+  était sans doute quelque traité sur les synonymes_. ne uero mirere
+  quod hunc librum nusquam conmemoraui, in illo crasso uolumine
+  nihil noui inesse scito, quod homini germano aut accipere liceat
+  aut refutare lubeat.
+
+  Footnote 134: E Charisi uerbis _pix singulariter dicitur ut ait
+  Varro de similitudine uerborum II, quamuis Vergilius (geo. III
+  450) dixerit; Idaeasque pices et pingues unguine ceras_ effecit
+  grammaticus incertus de generibus nominum a Mauritio Haupt post
+  Ouidi Halieutica p. 74 sq., deinde plenior a F.G. Ottone Gissae
+  1850 editus haec (p. 93 H. p. 49 O.): _pix gen. fem. ut Varro:
+  Idaeasque pices_. idem p. 92 H. p. 48 O. et p. 104 H. p. 59 O.
+  Ouidi, p. 45 H. p. 50 O. et p. 98 H. p. 53 O. Lucili, p. 101 H.
+  p. 56 O. Vergili uerba pro Varronianis uendidit. talis homo nullam
+  habet fidem et neglexi quae apud eum leguntur. ne autem prorsus
+  desint hic adscribam duo uel tria testimonia, quae ad Varronis
+  libros grammaticos fortasse pertinere possent. 50 p. 28 O.:
+  _calcem hominis aut iumenti fem. gen. dicendum ut Virgilius_ (Aen.
+  XI 714): _ferrata calce fatigat. calx uero aedificiorum fem. gen.
+  cuius nom. calcs per s non per x ut Varro: calcs circum fura
+  quam_, quae misere quidem corrupta sunt, praeterea autem Varronis
+  mentem non adsecutus est scriptor (cf. de _x_ littera supra p.
+  124). 63 p. 31 O.: _compago gen. fem., ut Varro: haec compages_.
+  312 p. 99 H. p. 53 O.: _stiria dicuntur ab stillis quid Virgilius
+  genere fem., Varro neutro dixerit. sed uicit Virgilii auctoritas_,
+  cf. Seru. in Verg. geo. III 366. gloss. ant. ap. A. Mai. class.
+  auct. VII p. 581.
+
+Contrariam partem eiusdem quaestionis Varro tractauit in libris
+*de utilitate sermonis*, quorum notitiam ad nos pertulit Charisius
+p. 123, 3, qui Plinio auctore unum uerbum (fr. 110 cf. supra p. 34)
+ex libro quarto seruauit. utilitatem similitudini opponit Varro de
+l.l. VIIII 48 p. 490:
+    cum, inquiunt, utilitatis causa introducta sit oratio,
+    sequendum non quae habebit similitudinem sed quae
+    utilitatem. ego quidem utilitatis causa orationem factam
+    concedo, sed ut uestimentum, quare, ut hic similitudines
+    sequemur, ut uirilis tunica sit uirili similis, item toga
+    togae, sic mulierum stola ut sit stolae proportione et
+    pallium pallio simile, sic cum sint nomina utilitatis
+    causa, tamen uirilia inter se similia, item muliebria inter
+    se sequi debemus,
+quibuscum confer quae VIII 26 p. 410 sq. in contrariam partem
+disputata sunt. ueram Varronis sententiam de hac re et prior locus et
+quae supra ex libro octauo adscripsi et totus liber decimus ostendit.
+persuasum ei erat, in declinationibus analogiam, quam quid esse uoluit
+nunc non persequor, regere, praeterquam quod aliquid perspicuitati et
+similium uocabulorum distinctioni concedendum esse censuit. idemque
+hic quoque docuisse uidetur. in libris enim de lingua latina, ubi
+omnia conplectitur, quae contra analogiam et pro ea dicenda sint,
+utramque partem quam firmissime defendere non solum licebat, sed
+necesse erat; postremo autem suum pronuntiauit iudicium idque
+conprobauit ualidissimis argumentis, quo facto neque ipse incertus
+inter utrumque fluctuari uidebatur, et lectores quid de his rebus
+existimandum sit discebant. nimium uero Varroni tribuimus, si eum in
+illo opere alterum, alterum in hoc defendisse in morem sophistarum
+putamus, sed eandem sententiam ubique tueri debuit, nisi forte
+pluribus praeterlapsis annis antea se errauisse intellexit, quod cum
+posterioribus demum uitae annis his quaestionibus studuisse uideatur,
+et certos auctores tamquam duces in plerisque sibi sumpserit, non
+ita ueri est simile. nihilo minus in prioribus libris formas
+declinationesque quatenus analogiae aut respondeant aut repugnent
+considerasse, in his contrariam uiam persecutus esse uidetur, si
+titulos spectamus. in utroque igitur opere unam earum quaestionum,
+quas in libris de lingua latina generaliter exposuit, accuratius
+tractauit, qua ex re quanti momenti et Varroni et aequalibus eius
+hae res fuerint intellegitur.
+
+Superest ut uno uerbo tangam perpaucas relliquias, quarum sedem
+indagare non contigit. ablatiuum Varro teste Diomede (fr. 111) casum
+sextum uel latinum adpellauit. curculionem pro gurgulione per
+ἀντίστοιχον uel antithesin (cf. Char. p. 279, 16. Diom. p. 442, 28)
+dictum esse (fr. 112) uoluit.
+
+
+Hae sunt relliquiae quas probabiliter libris grammaticis tribui posse
+arbitror. nemo enim hic talia expectabit, qualia Gellius habet (IIII
+16, 1. cf. Don. in Ter. heaut. II 3, 46) Varronem genetiuos _senatuis
+fluctuis domuis_ similia uel (V 21, 6) formas _pluria_ et _conpluria_
+probasse. sciens etiam ut Isidori ita omnes neglexi reliquas
+etymologias, quas huc pertinere non certo constabat, qualia sunt ut
+paucis exemplis defungar: _ualuae sunt, quae reuoluuntur et se uelant_
+(Seru. in Aen. I 449), _amoena quasi amunia hoc est sine fructu_
+(Seru. Aen. VI 638. cf. thes. nou. lat. in Mai class. auct. VIII p. 5)
+_freni a frendere dicti_ (Seru. Aen. VIII 230), _hilum Varro ait
+significare medullam eius ferulae quam graeci_ ἀσφόδελον _uocant,
+et sic dici apud nos nihilum, quomodo apud graecos_ οὐδὲ γρῦ (Isid.
+orig. X 1, 85. XVII 9, 95). prorsus praeterea contempsi testimonia
+ficticia et aut neglegentia aut stupore deprauata, quorum quaedam
+protulisse exempla satis sit. ut uix crederes apud Nonium u. protinus
+p. 376 haec _uel protinam uel protinus continuationem uel praeteritae
+uel futurae longitudinis_ eadem esse ac _protinam a protinus
+continuitatem significans_ nisi ipse adscripsisset librum de l.l. VII
+(107 p. 385), ita diu quaesiui, unde haec explicatio esset scholiastae
+qui dicitur Cruquiani ad Horat. epist. I 2, 28 _Varro nebulones uocat
+obscuro loco natos_, donec in hunc Columellae locum (VIII 16, 4)
+incidi: _itaque Terentius Varro nullus est inquit hoc seculo nebulo ac
+rhinton, qui non iam ducat nihil sua interesse, utrum eiusmodi
+piscibus an ranis frequens habet uinarium_, quae excripta sunt, si
+tale quid excribere dicere fas est, ex Varronis rer. rust. III 3, 9:
+_quis contra nunc rhinton non dicit, sua nihil interesse, utrum iis
+piscibus stagnum habeat plenum an ranis?_ primae in hac re deferendae
+sunt Pomponio Sabino et Cynthio Cenetensi in conmentariis Vergilianis,
+quos primo obtutu singularibus fontibus usos esse putares, deinde
+neglegentiae has copias deberi intellegis. Varro scribit de l.l. V 72
+p. 77: _Neptunus, quod mare terras obnubit ut nubes caelum, a nuptu id
+est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, nuptus dictus. Salacia
+Neptuni a salo._ inde effecit Pomponius ad Verg. Aen. I 125 p. 236
+ed. Bas.: _Varro ait Neptunus dicitur a neptu id est optione, quod ut
+coelum nubes, ita mare terras obnubuit. declinatur neptus tus tui.
+eius sacrificia dicuntur salatia a salo._ e Varronis (V 73 p. 78)
+_uirtus ut uiri uis a uirilitate_ primum fecit Cynthius (ad Aen. V 344
+p. 112) _uirtus a uiriditate_, deinde _uirgo dicitur a uiriditate_
+(ad Aen. VI 45 p. 128 cf. VII 72 p. 162). Pomponius (ad Geo. I 166
+p. 78 ed. Bas.) habet: _mystica dicuntur a mysterio, ut inquit Varro_,
+ad eundem uersum Seruius: _uannus: legimus tamen et uallus secundum
+Varronem_ (de l.l. V 138 p. 141. rer. rust. I 23, 5. 52, 9), _quod
+idem nihilo minus significat. mystica autem Iacchi ideo ait
+(Vergilius), quod Liberi patris sacra ad purgationem animae
+pertinebant, et sic homines eius mysteriis purgabantur, sicut uannis
+frumenta purgantur_, quem quam egregie interpretatus sit Pomponius
+uides. sed nolo coaceruare plura eiusdem generis.
+
+
+       *       *       *       *       *
+           *       *       *       *
+       *       *       *       *       *
+
+
+              M. TERENTI VARRONIS
+
+            LIBRORVM GRAMMATICORVM
+      PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA
+
+                  RELLIQVIAE
+
+
+
+
+In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili et Hertzi
+usurpaui notas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+{Transcriber’s Note:
+
+Most fragments have three elements:
+  --original text, shown with line numbers;
+  --commentary and testimonia, indented in the same way as footnotes;
+  --critical apparatus keyed to line numbers in the text.
+Words or phrases *enclosed by asterisks* represent emphatic text.
+
+Some details of the critical apparatus are given descriptively:
+    {*above space: qui}
+    {*between a and e: small r}
+
+All other asterisks are as in the original. Asterisks in fragment
+numbers are explained in the author’s preface.}
+
+
+
+
+          DE LINGVA LATINA LIBRI XXV
+
+
+I
+
+_1*_ Verbum est uniuscuiusque rei signum quod ab audiente
+possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid
+uel sentitur uel intellegitur uel latet. signum est
+quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit.
+loqui est articulata uoce signum dare. articulatam autem          5
+dico quae comprehendi litteris potest. | omne uerbum sonat.
+cum enim est in scripto non uerbum sed uerbi signum
+est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. de sono enim
+uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur qualiter
+uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat,     10
+item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione
+asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus
+rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium
+tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur praeter
+dialecticam non est. haec enim scientia disputandi est. sed      15
+cum uerba sint rerum, quando de ipsis obtinent, uerborum
+autem illa quibus de his disputatur (nam cum de uerbis
+loqui nisi uerbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de
+aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita esse uerba
+signa rerum, ut res esse non desinant. cum ergo uerbum           20
+ore procedit, si propter se procedit id est ut de ipso uerbo
+aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique disputationi
+quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. quicquid
+autem ex uerbo non auris sed animus sentit et ipso
+animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero uerbum         25
+procedit non propter se sed propter aliud aliquid significandum
+dictio uocatur. res autem ipsa quae iam uerbum
+non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat uerbum
+quo significari possit siue non habeat, nihil aliud
+quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo quattuor          30
+distincta teneantur uerbum dicibile dictio res. quod dixi
+uerbum et uerbum est et uerbum significat. quod dixi
+dicibile uerbum est, nec tamen uerbum sed quod in uerbo
+intellegitur et animo continetur significat. quod dixi dictionem
+uerbum est, sed quod iam illa duo simul id est et                35
+ipsum uerbum et quod fit in animo per uerbum significat.
+quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta
+sunt quicquid restat significat.
+
+  TESTIMONIA
+  _1*_ Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39
+  sq. ed. Creceli p. 7: *Verbum est ... litteris potest*. haec
+  omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint et utrum
+  hactenus uerba definitionis aliis definitionibus persequenda
+  fuerint, ille indicabit locus, quo definiendi disciplina
+  tractatur. nunc quod instat accipe intentus. *omne uerbum ...
+  signum est.* quippe inspectis a legente litteris occurrit
+  animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud litterae scriptae
+  quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo ostendunt? et
+  paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et
+  praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non
+  uerba sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit
+  pars minima uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo,
+  [et] ut appellemus litteram etiam cum scriptam uidemus,
+  quamuis omnino tacita sit neque ulla pars uocis sed signum
+  partis uocis appareat, ita etiam uerbum appellatur cum
+  scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum
+  significantis uocis non _uox_ (uox _add. Vsener_) eluceat.
+  ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. *sed quod ...
+  restat significat.* sed exemplis haec inlustranda esse
+  perspicio. fac igitur a quoquam grammatico puerum
+  interrogatum hoc modo: arma quae pars orationis est? quod
+  dictum est arma propter se dictum est id est uerbum propter
+  ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars orationis, non
+  propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, uel
+  animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt,
+  ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi
+  proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma,
+  quod hic uerbum est, cum a Vergilio pronuntiatum est, dictio
+  fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo
+  significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et
+  cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella
+  uel arma, quae gesta aut gestata (_corr. Vsener pro_ ingesta
+  _ex D in quo_ igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum
+  gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent
+  uel digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non
+  cogitentur non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se
+  nec uerba sunt nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam
+  proprio nomine res uocantur. tractandum est igitur nobis in
+  hac parte dialecticae de uerbis, de dicibilibus, de
+  dictionibus, de rebus. in quibus omnibus cum partim uerba
+  significentur partim non uerba, nihil est tamen, de quo non
+  uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo disputetur
+  per quae de ceteris disputare conceditur.
+
+  ADNOTATIO CRITICA
+  Augustini libelli de dialectica tres habui codices. Bernenses
+  duos meum in usum contulit accuratissime H. Vsener meus:
+  B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec scribit:
+    Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est,
+    qui unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua
+    hauserit F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est
+    quadratus. schedis constat membranaceis CLXXXXVII.
+    conpositus est uno quinione qui primo loco collocatus est
+    et XXIIII quaternionibus; sed excisae sunt quaternionis XI
+    duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. scriptus esse
+    uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte VIIII
+    litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius,
+    nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in
+    Seruio paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano
+    (cf. C. Halm praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae
+    hunc secuntur bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae
+    uel adeo quadripertitae sunt.
+
+  _folio 153u. leguntur:_
+      c̄ · chIRII [*starting above h: consulis] for|
+      TuNaTIaNI · aRTIs Rhe|TORICe lib · III · expl.
+      IN|cIpIT · auRElII · au|GUSTINI · de dialecTica
+
+  _C = cod. Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae
+  perquam similes longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli_
+      INCIPIT TRACTATUS SCI AGI INDIALECTICA
+  _extremae litterae legi uix possunt, sed manifesta est
+  subscriptio_
+      EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI AuGuSTINI IN dIAlECTICA
+
+  _P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi undecimi, quem Carolus Morel
+  in usum meum contulit. D = cod. Darmstadiensis 166 cuius
+  scripturas e W. Creceli editione opusculi Augustiniani
+  Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. ‘in D liber tribuitur
+  C. Chirio Fortunatiano et inscribitur_ de dialectica liber’:
+  _Crecelius_.
+
+      1 rei _om. BDP_ || 2 quidquid _DP_ || 3 uel sentitur
+      _suprascr._ uel _B_ || 9 qualiter _coni. Vsener pro_
+      quanta || 10 disputatione _BD_ || 11 congestione
+      asperetur] congestione nodetur et congestione
+      asperetur _B_ || 12 quot _C_ quot _suprascr._ uel
+      quod _B_ quod _corr. in_ quot _P_ quod _D_ ||
+      13 rithmus _BC_ || 14 tractatur _P_ tractetur _C_ ||
+      negotia {*above a: o} _P_ || 15 enim _inter
+      lineas add. C_ || 16 optinent uerbạ {*above ạ:
+      orum} _C_ || 17 illa _om. D_ || nam--loquimur _uncis
+      inclusit Vsener_ || 19 loquimur _corr. ex_ loqnimur
+      _B_ || occurr̃ _C_ || 23 quidquid _DP_ ||
+      24 aures _BD_ aures{*above e: i} _P_ || et
+      _DCP_ ex _sed in mg._ i.e. et _B_ || 26 aliquod _BP_
+      || 29 quod _D_ || 30 quatuor _P_ ·IIII· {*above
+      last I: or} _B_ || 31 distincte _P_ ||
+      32 significat et nomen est sed uerbi · · quod _B_ ||
+      34 significat _suprascr. a manu rec.:_ continetur
+      _P_ || 35 uerbum est nec tamen uerbum sed _P_ || iam
+      in {*above in: ..} illa _B_ || 36 ipsud _C_ ||
+      quod fit] quod _a manu rec. add. in P_ ||
+      38 quidquid _DP_
+
+Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem
+quasi uerberent. immo inquit alius quod aerem. sed quid          40
+nostram? non magna lis est, nam uterque a uerberando
+huius uocabuli originem trahit. sed de transuerso tertius
+uide quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui
+oportet odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium,
+uerbum a uero cognominatum est. nec ingenium quartum             45
+defuit. nam sunt qui uerbum a uero quidem dictum putant,
+sed prima syllaba satis animaduersa secundam neglegi non
+oportere. uerbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius
+syllaba uerum significat secunda sonum. hoc enim uolunt
+esse ‘bum’. unde Ennius sonum pedum ‘bombum pedum’               50
+dixit, et βοῆσαι graeci clamare. | ergo uerbum dictum est
+quasi a uerum boando hoc est uerum sonando.
+
+  Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare
+  ad facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam
+  disciplinam, ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae
+  facultatis sed non his docetur ipsa rhetorica) ergo omne
+  uerbum praeter id quod sonat quattuor quaedam necessario
+  uocat in quaestionem: originem suam uim declinationem
+  ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum quaeritur unde
+  ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus
+  necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni
+  (_d. nat. deor. III 24, 62_) quoque idem uidetur. quis enim
+  egeat auctoritate in re tam perspicua. quod si omnino
+  multum iuuaret explicare originem uerbi, ineptum esset
+  aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis enim
+  reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit.
+  huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum
+  origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim *uerba ipsa
+  ... graeci clamare* et Vergilius (_geo. III 223_) ‘reboant
+  siluae’. *ergo uerbum ... uerum sonando*. quod si ita est,
+  praescribit quidem hoc nomen, ne cum uerbum facimus
+  mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, mentiantur.
+  ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a uerberando
+  an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an potius
+  unde sit dictum non curemus, cum quid significet
+  intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de
+  origine uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem
+  suscepti operis praetermisisse uideamur. *stoici autumant*
+  (_fr._ 2*) ... cf. Augustin. de magistro V 12. I p. 679 ed.
+  congr. S.M. Prise. VIII 1. I p. 369, 5: uerbum autem quamuis
+  a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus
+  partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi
+  proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni
+  oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II
+  p. 570A Garet.
+
+      40 inquid _D_ || 41 nostra _CP_ || 42 sed de
+      trauerso {*above u: ns} _D_ sed et de transverso
+      _C_ || 43 ubide {*above b: v} _D_ || 44 odiosum
+      quae _D_ || fit _corr. Vsener pro_ sit || 45 quarto
+      _C_ quartum est defuit _deleto_ est _B_ || 46 putent
+      _C_ || 47 sillaba _C_ || 48 enim _BDP_ autem _C_ ||
+      50 bonbum _D_ || 51 boesei _B_ boese _C_ boesae _D_
+      boase _uel_ boose _P_ || greci _C_ || ergo uerbum
+      dictum est a uere boando _a man. rec. add. in P_ ||
+      52 quasi uere boando _C_
+
+
+           LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM
+
+III
+
+_2*_ Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius non certa
+explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile
+fuit, si diceres hoc infinitum esse, quod quibus uerbis alicuius
+uerbi originem interpretareris, eorum rursus a te origo
+_quaerenda esset: illi docent hoc tamdiu
+                facien_dum esse, donec                            5
+perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine
+concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitum,
+ouium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum.
+perspicis enim haec uerba ita sonare, ut ipsae res
+quae his uerbis significantur. sed quia sunt res quae non        10
+sonant, in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel
+aspere sensum tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut
+tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene
+cum dicimus leniter sonat. quis item asperitatem non et
+ipso nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus        15
+uoluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae
+afficiunt ut uerba sentiuntur. mel, quam suauiter gustum
+res ipsa, tam leniter nomine tangit auditum; acre in utroque
+asperum est; lana et uepres ut audiuntur uerba sic
+illa tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt,   20
+ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordaret.
+hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse
+licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux propterea
+dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem
+crux efficit asperitate concordet, crura tamen non propter       25
+asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritie
+inter membra cetera sint ligno crucis similiora, sic appellata
+sunt. inde ad abusionem uentum, ut usurpetur nomen
+non rei similis sed quasi uicinae. quid enim simile habet
+significatio parui et minuti, cum possit paruum esse, quod       30
+non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit?
+dicimus tamen propter quandam uicinitatem minutum pro
+paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet
+enim paruum ut minutum non dicat. illud magis pertinet
+ad id quod nunc uolumus ostendere, quod cum piscina              35
+dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit nihilque simile
+piscibus habeat, uidetur tamen a piscibus dicta propter
+aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum
+similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est. quod si
+quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde        40
+piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, cum
+ab re neutrum abhorreat et utrumque lateat. illud tamen
+bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus,
+qui distet origo uerbi quae de uicinitate arripitur
+ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta progressio        45
+usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur quod
+minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et foederis
+nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate
+porci dictum est ut nonnulli uolunt, redit origo ad illam
+uicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur.       50
+nam ista omnino uicinitas late patet et per multas partes
+secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci
+per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus quod
+eius effectum potatio est creditur dictus, aut per id quo
+continetur, ut urbem ab orbe appellatam uolunt, quod             55
+auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod
+continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab
+hordeo nominatum, aut per abusionem, ut cum horreum
+dicimus et ibi triticum conditur, uel a parte totum ut
+mucronis nomine, quae summa pars gladii est, gladium             60
+uocamus, uel a toto pars ut capillus quasi capitis pilus. |
+innumerabilia sunt uerba, quorum origo, de qua ratio reddi
+possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet ut Stoici
+contendunt.
+
+  _2*._ Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S.M. p. 9 ed.
+  Crec. *stoici autumant*, quos scio (_ci. Vsener_ ciẽ _B_
+  cicero _DCP_) in hac re ut Cicero irridet *nullum esse* ...
+  [Donat. III 6, 2 p. 1775: κατάχρησις est usurpatio
+  nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui occiderit fratrem
+  et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus
+  sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, 13:
+  antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab
+  ironia hoc differt, quod ironia adfectu mutat
+  significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat,
+  ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod
+  minime luceat. _cf._ Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. Cap. IIII
+  360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, 24] ... *circumduci solet*,
+  cuius rei et Vergilius (_A. V 755_) meminit ubi Aeneas urbem
+  designat aratro, *aut per id ... capitis pilus*. quid ultra
+  prouehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine
+  rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut
+  uicinitate aut contrario contineri uidebis originem uerbi.
+  quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus,
+  sed hoc non semper utique possumus. *innumerabilia sunt* enim
+  *uerba ... est persequi*. nam et longum et minus quam illa
+  quae dicta sunt necessarium.
+
+      2 posit _C_ || 3 dices _P_ || quod _add. Wachsmuth_ ||
+      4 origine _BD_ || interpraetaris _BC_ interpretaris
+      _DP_ || rursus _om. C_ || 5 origo dum esse donec
+      _BD_ origo querendum esse donec _C_ origo dicenda
+      est donec _P lacunam expleuit Crecelius et
+      Wachsmuth_ || 7 innitum _C_ || 8 cathenarum _D_ ||
+      9 ista _BC_ || 13 auditam _DP_ || sicis{*above ic:
+      c} _C_ || peperit et ipsum _P_ || 16 asperum est cum
+      _P_ || crux _B_ || 17 adficiunt _D_ efficiunt
+      {*above e: a} _B_ efficiunt _P_ || sentiuntur
+      _corr. in_ sentiantur _D_ sentiantur _BP_ || 18 re
+      _ci. Otto Iahn_ || leuiter _P_ || 19 _post_ uerba
+      _duae fere litterae erasae in B_ || 21 concordarent
+      _BCDP_ || 22 ipsam _C_ || similitu{*above u: dine}
+      processisse _C_ || 25 concordat _CP_ concordaret _B_ ||
+      26 duritiae et inter _B_ duritiae et inter _sed pro_
+      et _antea_ ae _scriptum fuisse uidetur D_ duritie et
+      inter _C_ duritiae inter _P_ || 27 crucis _om. BCDP
+      add. Louanienses_ || appellata sint _BCD_ ||
+      28 uentum est ut _P_ || nomen non _cod. Carthusianus
+      Louaniensium_ tamen non _BCDP_ || 29 sed _om. P_ ||
+      30 parum _BCD_ || 32 quamdam _BP_ || 34 dicatur _CP_ ||
+      35 nunc _om. C_ || 36 piscibus simile _CP_ ||
+      37 dictam _BD_ || 41 stultu _C_ || repugnare _BDP_
+      reputare _C_ || 43 accidi _C_ || hoc _om. C_ ||
+      44 quid distet _BC_ quod istic _P_ || abripitur _C_ ||
+      45 de similitudine _BCD_ dissimilitudine _P_ ||
+      dicitur _C_ || 49 origo _BCD_ ergo _P_ || 50 eo _ex
+      correct. add. in C_ || 52 feditate _C_ || porci
+      {*above i: per} quem fedus _C_ || 53 efficiatur
+      _CD_ || per effectum _P_ || 54 eius effectus _P_ ||
+      {*above space: uel o} putatio _B_ putatio _D_ ||
+      quod continetur _C_ quod continet _P_ ||
+      55 apellatam _C_ || 57 quis .{*above .: h}orreum
+      _C_ || mutata d littera _P_ || 58 ordeo _C_ || au̇
+      {*above space: t} per _B_ || ut {*above u: cum}
+      orreum _C_ hordeum _P_ || 60 ubi _D_ || 61 uocamus
+      _DP_ uocant _C_ dicimus _B_ || capillos _BP_ ||
+      pilos _BP_ || 62 origo _om. C_ || 63 stoyci _C_
+
+Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad
+illa verborum cunabula uel stirpem potius atque adeo sementum,   65
+ultra quod quaeri originem uetant, nec si quisquam
+uelit potest quicquam inuenire. nemo abnuit syllabas,
+in quibus V littera locum obtinet consonantis, ut sunt in
+his uerbis primae: uafer uelum uinum uomis uulnus, crassum
+et quasi ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi       70
+consuetudo, cum de quibusdam uerbis eas subtrahimus ne
+onerent aurem. nam unde est, quod amasti dicimus libentius
+quam amauisti et nosti quam nouisti, et abiit non abiuit et in
+hunc modum innumerabilia? ergo cum dicimus uim, sonus
+uerbi ut dictum est quasi ualidus congruit rei quam significat.  75
+iam ex illa uicinitate per id quod efficiunt, hoc est
+quia uiolenta sunt, dicta uincula possunt uideri et uimen,
+quo aliquid uinciatur. inde uites, quod adminicula quibus
+innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter similitudinem
+incuruum senem uietum Terentius appellauit. hinc                 80
+terra, quae pedibus itinerantium flexuosa et trita est, uia
+dicitur. si autem uia, quod ui pedum trita est, magis creditur
+dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed faciamus
+a similitudine uitis uel uiminis, hoc est a flexu esse dictam.
+quaerit ergo a me quispiam: quare uia dicta est,                 85
+respondeo: a flexu, quod flexum uelut incuruum uietum
+ueteres dixerunt, unde uietos etiam quae cantho ambiantur
+rotarum ligna uocant. persequitur quaerere unde uietum
+flexum dicatur, et hic respondeo a similitudine uitis.
+instat atque exigit, unde ita sit uitis nomen; dico: quod        90
+uinciat ea quae compraehenderit. scrutatur ipsum uincire
+unde dictum sit; dicemus a ui. Vis quare sic appellatur
+requiret; reddetur ratio quod robusto et quasi ualido sono
+uerbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat
+non habet. quot modis autem origo uerborum corruptione           95
+uocum uarietur, ineptum est persequi.
+
+      65 cunabula uerborum _C_ || sementum _BDP_
+      sem̃ttuũ _C_ || 66 quisque _P_ || 67 quidquam
+      _P_ || syblabas _D_ || 68 ·u· littera _B_ quinta
+      littera _C_ || obtinent _C_ || 69 primae _DP_ prime
+      _C_ primae syllabae _B_ || uafer _suprascr._ fer
+      _a man. rec. P_ || grassum _D_ || 71 eas _BCD_ eam
+      _P_ || 72 honerent _CP_ || unde _BD_ inde _CP_ ||
+      73 habiit _D_ || habiit non habiuit _utroque loco
+      deleto_ h _C_ || non] quam _P_ || 74 hunc _corr. ex_
+      hoc _C_ || 75 quasi _corr. ex_ quae si _C_ quaesi
+      _D_ || ualidius _BCDP_ || 77 uiolentia _B_ ||
+      possint _B_ || 78 quo aliquid uinciatur _om. B_ ||
+      amminicula _B_ || 79 innituntur _corr. ex_
+      inmituntur _C_ || prendunt _corr. ex_ prendent _uel_
+      prendont _C_ praendunt _B_ || 80 Terentius]
+      _Eun. IIII 4, 21_ || 81 iterantium _corr. ex_
+      itinerantium _C_ iterantium _P_ || est et trita _P_ ||
+      82 ui pedum _corr. ex_ uis pedum _C_ uis pedum _B_
+      usu (_suprascr._ uel ui) pedum _P_ || 83 faciemus
+      {*above e: a} _C_ || 84 dicta _C_ || 85 quė.
+      {*above .: rit}ergo _B_ || a me _C_ me _BDP_ ||
+      86 uictum _D_ || 87 uictos _D_ || etiam quod _P_ ||
+      canto _C_ cantu _BDP_ || ambiuntur _P_ || 89 dicatur
+      i _in rasura scripto C_ || 90 ita sit uitis nomen
+      _BDP_ istud uiti sit nomen _corr. ex_ ista uitis sit
+      nomen _C_ || quod _CP_ quid _BD_ || 92 dicemus
+      _corr. ex_ dicimus _D_ || a ui uis _add. a man. rec.
+      in P_ a uiuis. quare _B_ a uiuis. quare _corr. ex_
+      a uiuis. quere _C_ || 93 reddetur ratio _add. a man.
+      rec. in P_ || 94 ultro _C_ || 96 prosequi _P_
+
+_3_ Varro asinos rudere canes gannire pullos pipare dixit.
+
+  _3._ Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum (*Varro ...
+  dixit* et Lucretius lib. V (_1070_) alio pacto gannitu uocis
+  adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum uocauerunt.
+  _cf._ Non. p. 156.
+
+_4_ Ita respondeant cur dicant deos cum omnes antiqui
+dixerint diuos.
+
+  _4._ Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale
+  nomen est omnibus. nam graece δέος, qui latine timor (δέος
+  est latine timor _volg._ deus graece dicitur (φόβος id est
+  timor _Daniel_) uocatur. inde deus dictus est, quod omnis
+  religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio: *ita
+  respondeant ... diuos*. _cf._ Seru. ad A. V 45. VIII 275.
+
+      1 deus _cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg.
+      Varronis desiderantur uerba._ || omnibus _Paris._
+
+_5_ Fixum.
+
+  5. Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud ueteres
+  tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus de
+  uita sua ‘sagittis’ inquit ‘confictus’, Varro ad Ciceronem
+  tertio *fixum*.
+
+      1 Ciceronem fixum _M_
+
+_6_ Sicut nocet panthera et lea.
+
+  _6._ Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet
+  ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant
+  enim leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam
+  audiui feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria
+  libro II sic ait: statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro
+  ad Ciceronem dicit libro III (libro NII _cod. Paris. 7960_):
+  *sicut ... lea*.
+
+      1 nocẽ pantera {*above t: h} _cod. Laurent. pl.
+      45, 14 Paris._
+
+
+IIII
+
+_7_ Prolubium et prolubidinem dici ab eo quod lubeat.
+unde etiam lucus Veneris Lubentinae dicatur.
+
+  _7._ Non. p. 64 Prolubium .... Varro de lingua latina libro
+  IIII (lingua lib. IIII _suprascr._ latina _W_): *prolubium
+  ... dicatur*. _cf._ Varro l.l. VI 47 p. 224.
+
+      1 proluuiem et proluuidinem _W_ || 2 lubentina _WL_
+
+
+           LIBRI V-XXV AD CICERONEM
+  QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO
+
+XI
+
+_8_ Varro ait genera tantum illa esse quae generant.
+
+  _8._ Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p. 143 Lind.: *Varro ait
+  ... generant*. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur
+  auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum
+  et femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec
+  duo. Seru. exposit. super paries minores p. 491 Lind.:
+  *Varro* dicit genera dicta a generando. quicquid enim gignit
+  uel gignitur, hoc potest genus dici et genus facere. quod si
+  uerum est. nulla potest res integrum genus habere nisi
+  masculinum et femininum. Seru. in secundam Donati edit. comm.
+  p. 1782P.: genera dicta sunt ab eo quod generant atque ideo
+  tantum duo sunt genera principalia: masculinum et femininum,
+  hi enim sexus tantum generant. Prisc. V 1 p. 141, 4: genera
+  nominum principalia sunt duo, quae sola nouit ratio naturae:
+  masculinum et femininum. genera enim dicuntur a generando
+  proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et
+  femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia
+  generent, ut masculinum et femininum.
+
+      1 esse _supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec.
+      VIIII uel X_
+
+_9_ Dicit Varro nullam rem animalem neutro genere declinari.
+
+  _9._ Cledon. p. 1897P.: Ostrea si primae declinationis fuerit
+  sicut musa, feminino genere declinabitur, ut ad animans
+  referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro genere
+  et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut
+  ostri. quia *dicit Varro ... declinari*. _cf._ Seru. expos.
+  Don. p. 492 Lind. Caper de uerb. dub. p. 2249P.: ostrea et
+  ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est. Char.
+  p. 57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero an
+  hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec
+  ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non
+  uane adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri
+  quod neutrale sit.
+
+      1 dicitur _cod. Bern. 380 saec. VI uel VII_
+
+_10_ Ait Plinius Secundus, secutus Varronem, quando
+dubitamus principale genus redeamus ad diminutionem, et
+ex diminutiuo cognoscimus principale genus.
+
+  _10._ Pomp. comm. art. Don. 11, 7 p. 154 Lind.: *Ait Plinius
+  ... principale genus*. puta arbor ignoro cuius generis sit.
+  fac diminutiuum arbuscula, ecce hinc intellegis et principale
+  genus quale sit. item si dicas columna, cuius generis est?
+  facis inde diminutiuum id est columella et intellegis,
+  quoniam principale feminini generis est. _cf._ Char. p. 155,
+  13. Diom. p. 326, 9. Excerpta gramm. p. 535, 19K. Prisc. III
+  27 p. 102, 1.
+
+      3 diminutiuo _cod. Sangermanens. 1179 saec. VIIII
+      uel X_ || cognoscemus _Sangerm. 1179_
+
+_11_ Hypocorismata semper generibus suis unde oriuntur
+consonant, pauca dissonant velut haec rana hic ranunculus,
+hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula,
+hic panis hic pastillus et hoc pastillum, ut Varro dixit:
+haec beta hic betaceus, haec malua hic maluaceus, hoc          5
+pistrinum haec pistrilla, ut Terentius in Adelphis; hic ensis
+haec ensicula et hic ensiculus, sic in Rudente Plautus.
+
+  _11._ Char. p. 37, 13: *Hypocorismata ... Plautus*. Char.
+  p. 155, 13: illud uero meminerimus quod semper deminutiones
+  generibus suis unde oriuntur consonant, pauca dissonant, ut
+  rana ranunculus, unguis ungula, glandium glandula, beta
+  betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius
+  in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente.
+  Exc. gramm. I p. 535, 21 K.: illud uero memineris quod semper
+  deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca
+  dissonant, ut rana ranunculus, glandium glandicula, beta
+  betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius
+  in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente.
+  p. 551, 36: semper ὑποκορίσματα generibus suis unde
+  oriuntur consonant, pauca dissonant, ut haec rana ranunculus,
+  unguis ungula, beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum
+  pistrilla, ensis ensicula. Char. p. 94, 2: deminutionis
+  inaequalitas dura est, ut iuuenis iuuenculus, canis catulus,
+  puluis puluisculus, uinum uinulum, talus taxillus, panis
+  pastillus, homo homunculus et homuncio, piscis pisciculus et
+  pisculus. Diom p. 326, 9: apud nos diminutionis hoc genus
+  seruatur quod est primae positionis, id est prima diminutio
+  ... sunt item quae non seruant genera, quae ex nominibus
+  primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella,
+  pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis
+  ungula ungella ungellula. Prisc. III 44 p. 115, 6: et
+  sciendum quod pauca inueniuntur diminutiua, quae non seruant
+  genera primitiuorum, ut rana ranunculus, canis canicula,
+  scutum uel scuta scutula scutella. Lucilius in V: ‘scutam
+  ligneolam in cerebro infixit’. hic qualus hoc quasillum,
+  pistrinum pistrilla, haec acus hic aculeus, et praeterea
+  anguis anguilla, unguis ungula, nubes nubilum, quae magis
+  denominatiua sunt existimanda quam diminutiua, quippe non
+  habent diminutiuorum significationem, sed formam tantum.
+  praeterea panus panucula. Lucilius in VIII ‘intus modo stet
+  rectus ... subteminis panus’. Probus etiam ponit hoc glandium
+  haec glandula, ensis ensiculus ensicula, praeterea haec beta
+  malua, his betaceus maluaceus.
+
+      1 Ypocorismata semper generib: suis und ... hic
+      ranuncul: hic ungis {*above u: a} haec ungula
+      {*above ‘ungula’: anguilla}. _h ... h_. pastillum
+      ut uarro dixit haec beta hic betace ... h. pistrinum
+      haec pistrilla ut terentius in ad ... sic in rudente
+      plautus: _N reliqua, quae ibi iam legi non possunt,
+      e Charisio exc. grammaticis editione principe
+      Diomede Prisciano suppleta_ || 6 Terentius
+      _Ad. IIII 2, 44_ || 7 hic _om. libri_ || Plautus
+      _Rud. IIII 4, 112_
+
+_12_ Dies communis generis est. qui masculino genere dicendum
+putauerunt has causas reddiderunt, quod dies festos
+auctores dixerunt non festas, et quartum et quintum
+kalendas, non quartam nec quintam, et cum hodie dicimus,
+nihil aliud quam hoc die intellegitur. qui uero feminino,        5
+catholico utuntur quod ablatiuo casu E non nisi producta
+finiatur, et quod deminutio eius diecula sit non dieculus,
+ut ait Terentius ‘quod tibi addo dieculam’. Varro autem
+distinxit ut masculino genere unius diei cursum significaret,
+feminino autem temporis spatium. quod nemo seruauit.            10
+
+  _12._ Char. p. 110, 8: *Dies communis ... seruauit*. nam et
+  secundum distinctionem dixit Vergilius (_Aen. II 324_):
+  ‘uenit summa dies’ id est tempus, et (_Aen. IIII 169_): ‘ille
+  dies primus leti’ pro uno die. tamen et feminino genere diei
+  spatium significat, cum ait (_Aen. V 104_): ‘exspectata dies
+  aderat’. cf. Prisc. V 26 p. 158, 11. _in ‘libro glossarum’
+  Bern. n. 16 fol. 121u leguntur haec, quae Vsener mihi
+  descripsit:_ dies cum multa significet, significat etiam
+  tempus plerumque generale, quod (quo _Vsener_) et dies et nox
+  conprehendatur. dies generis masculini bonum tempus, feminini
+  malum significat. dies secundum artis regulam feminini
+  generis est, cum significat tempus: eius diminutio diecula et
+  ablatiuus casus producta -e- littera terminatus, ut ab hac
+  die, ab hac re, ab hac specie, uerum masculino genere
+  dicendum in trina obseruatione retinemus: in qualitate numero
+  aduerbio. qualitate, ut ‘serenus dies’ [numero serena],
+  numero, aut (ut _Vsener_) ‘bis quinos silet ille dies’ non
+  ‘bis quinas’, aduerbio, ut hodie non hac die. Ceterum diecula
+  nihil praeiudicat, qui nihil (quia nonnulla _Wachsmuth_)
+  diminutiua recedunt a nominibus primae positionis, ut scutum
+  scutula (_corr. ex_ scutela) scutella, canis canicula, rana
+  raniculus.
+
+      4 nec quintam _N_ et quintam _p_ || 5 intellegitur
+      _p_ intellegatur N || 8 _Terent. Andr. IIII 2, 27_ ||
+      9 distinxit et mas̄ genē _N_ distincxit
+      masculino genere _p_ ut _Putschius_ || cursum
+      significare _N_ cursus significaret _p_
+
+_13_ Hic naeuus.
+
+  _13._ Gramm. inc. de generib. nom. 224 p. 89, 12 Haupt. p. 45
+  Otto: Naeuus generis neutri, sed Varro ad Ciceronem: *hic
+  naeuus*.
+
+      1 netius _bis cod. Laon._ neuuis _bis cod. Vindob._
+
+_14_ Varro de lingua latina ait, talia ex Graeco sumpta
+ex masculino in femininum transire et A litera finiri ὁ
+κοχλίας haec cochlea, ὁ χάρτης haec charta, ὁ γαυσάπης
+haec gausapa.
+
+  _14._ Prisc. VII 55 p. 333, 1: Horatius in II sermonum (8, 10):
+  ‘his ut sublatis puer alte cinctus acernam gausape purpureo
+  mensam pertersit’. unde Persius (_VI 46_), quasi in e tantum
+  desinente supra dicti nominis ablatiuo, gausapa dixit
+  plurale, non gausapia: ‘iam chlamydes regum, iam lutea
+  gausapa captis’. idem (_IIII 37_) ‘balanatum gausape pectes’.
+  antiquissimi tamen et his gausapes et haec gausapa et hoc
+  gausape et plurale neutri haec gausapa quasi a nominatiuo hoc
+  gausapum protulisse inueniuntur, unde Cassius ad Maecenatem:
+  ‘gausapo purpureo salutatus’. *Varro* uero *de lingua ...
+  gausapa.* Seneca Ouidium sequens: ‘gausapa si sumpsit,
+  gausapa sumpta proba’. Char. p. 104, 8: gausapa Ouidius
+  (_art. am. II 300_) neutraliter dixit ‘gausapa si sumpsit,
+  gausapa sumpta’ et Cassius Seuerus ad Maecenatem ‘gausapo
+  purpureo salutatus’, sed Augustus in testamento: ‘gausapes,
+  lodices purpureas et colorias meas’. *Varro* autem ait
+  uocabula ex Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex
+  masculino in femininum latine transire et A littera
+  terminari, uelut κοχλίας cochlea, Ἑρμῆς herma,
+  χάρτης charta, ergo γαυσάπης gausapa. cui generi
+  elegantiores addiderunt necessitatem, ut dicerent tunicam
+  gausapam, quod quomodo diceretur merito non constitit. quia
+  usus eius apud ueteres nou fuit. et M. Messala de Antonii
+  statuis ‘Armenii regis spolia gausapae’. Char. p. 108, 4:
+  Margarita feminini generis est, quia graeca nomina ης
+  terminata in A transeunt et fiunt feminina, ut, ὁ χάρτης ;
+  haec charta, μαργαρίτης margarita, aut communia ut
+  ἀθλητὴς athleta. ergo neutraliter hoc margaritum dicere
+  uitiosum est, et tamen multi dixerunt, ut Valgius in
+  epigrammate ‘situ rugosa, rutunda margarita’. et *Varro*
+  epistulicarum VIII ‘margaritum unum, margarita plura’. sed
+  idem *Varro* saepe et alii plures margarita feminine
+  dixerunt, in genetiuo tamen plurali non nisi feminino genere
+  margaritarum.
+
+      1 sumta _L_ sumpta et masculino _R_ || 2 aliterea
+      _Rr_ et ea littera _in mg. r_ aliterea _K_ aliter ea
+      _BDHGL_ || finibri _K_ || 3 ΚΟΧΛΕΑϹ _L_ ΚΟΧΛΗΑϹ
+      _K_ ΚΟΧΛΙΑϹ {*above Λ: Λ} _Rr_ ΚΟΚlΑΙϹ _H_ ||
+      coclea _RBH_ coclia _DGL_ || Ο * ΧΑΡΤΕϹ _K_ ΧΑΡΤΕϹ
+      _R_ ΚΑΡΤΕϹ _H_ || cartha _R_ carta _DH_ || ΓΑΥϹΑΠΕϹ
+      _BHGK_
+
+_15_ VIS et ipsa tertiae sunt declinationis et similem nominatiuo
+faciunt genetiuum: hic ciuis huius ciuis, haec uis
+huius uis et plurali hae uis sicut Lucretius et Varro, nam
+hae uires numero semper plurali declinantur.
+
+  _15._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS terminata et SIS faciunt
+  genetiuo et DIS ... *uis et ipsa ... declinantur*. cf. Prob.
+  cath. p. 19,19. Prisc. VI 64 p. 249, 9. Sacerd. II 66 p. 59
+  Endl.: VIS tertiae sunt declinationis, similem nominatiuo
+  faciunt genetiuum hic: ciuis huius ciuis, haec uis huius uis,
+  et plurali hae uis, nam hae uires numero semper plurali
+  declinantur.
+
+      2 hic _om. libri_ || 3 huius uis et pluraliter hae
+      uis _p_ huius uis et piu hae uis _alio atramento ut
+      uisum est Lindemanno suprascr. in B_ || sicut reneus
+      (_corr._ renus) et uarro _B_ sicut ritiennus et uarro _p_
+
+_16_ VAS terminata et SIS faciunt genetiuo et DIS, hoc uas
+huius uasis his uas huius uadis: utrumque Varro ait de
+lingua latina.
+
+  _16._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS *terminata ... latina*. Cicero
+  (_p. Sest. 8, 19_) ‘uultu tamquam uade’. _cf._ Prob. cath.
+  p. 19, 16. Sacerd. II 64 p. 59 Endl.: VAS tertiae sunt
+  declinationis et SIS faciunt genetiuo et DIS: hoc uas huius
+  uasis uel uadis. Cicero ‘uultu tamquam uade’.
+
+      1 hoc uas huius uasis his uas huius uadis utrumque
+      _ci. Spengelius allg. schulz. 1832 p. 275_ hoc uas
+      huius uasis uel hoc uasum huius uasi utrumque _ci.
+      Keilius_ hoc uas huius uasis utrumque Varro ait de
+      lingua latina hic uas huius uadis _B_
+
+_17_ Lucius et Aemilius et cetera nomina quae ante V habent
+I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ne necesse
+sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo minorem
+fieri genetiuum. idque Varro tradens adicit uocatiuum
+quoque singularem talium nominum per duplex I                  5
+scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi.
+Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse
+existimat. ait enim ‘seruandi Numeri, numerum ut seruemus
+modumque’. numquam enim hoc intulisset, nisi et Numerium
+per I huius Numeri faciendum crederet. denique                10
+et in libro VIIII sic ait ‘porro hoc, filius Luci, feceris I
+solum ut Corneli Cornificique’. et paulo post ‘pupilli pueri
+Lucili, hoc unius fiet’.
+
+  _17._ Char. p. 78, 4: *Lucius et ... unius fiet.* et Plinius
+  quoque dubii sermonis VI (_cf. Schottmueller l.l. p. 42_)
+  adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa
+  iam consuetudine superari. sane opinionem de uocatiuo casu
+  traditam infirmat, quod his pius in uocatiuo pii faciat, adeo
+  enim [non] semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur
+  quam genetiuus. cf. Vel. Long. p. 2220 _ad fr. 44 exscr._
+  Beda p. 2373P. Scaur. de orthogr. p. 2257P.: per
+  detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est, quibusdam
+  uno I scribentibus genetiuum eorum nominum, quae IVS
+  nominatiuo singulari finiuntur, ut Antonius Antoni, Tremelius
+  Tremeli, exigente regula, ut in horum genetiuis I littera
+  geminetur, quoniam genetiuus =singularis non debeat minorem
+  numerum syllabarum habere, quam nominatiuus, quin imo
+  interdum etiam maior fit. propter quam causam ego etiam
+  uocatiuos horum per duo I, non ut consuetudo usurpauit, per
+  unum putem esse scribendum. quia non debeat aeque uocatiuus
+  minorem numerum syllabarum habere quam nominatiuus. ita
+  o Antonii, o Aemilii in singulari uocatiuo et dicendum et
+  scribendum esse contenderim. Prob. de ult. syll. p. 227, 22:
+  necessarium esse existimo rationem horum nominum et
+  declinationis exponere, quae genetiui singularis uel
+  nominatiui et uocatiui pluralium I litteram ultimam debeant
+  duplicare. ea nomina, quae nominatiuo casu singulari I
+  litteram uocalem ante ultimam syllabam habuerint, in omni
+  genere I litteram debent necessario geminare, non solum metri
+  gratia sed etiam propter uitium barbarismi, et ut ne sit
+  contra rationem nominatiuo breuior genetiuus, ut ‘Chaoniique
+  patris’ (_Verg. georg. II 67_), quia dicimus hic Chaonius.
+
+      1 Lucius et Aemilius et cetera _in N legi non
+      possunt_ (= _desunt in N_) Lucius Aemilius et cetera
+      _Putschius ex codice Dousae Lucil. sat. VIIII 7
+      p. 45 et 123 quem in reliquis quoque secutus est_
+      (= _P_) || 2 duplici .ii. _N_ || genetiuo singulari
+      _desunt in N_ || genetivos singulares finire debent
+      _P_ || finiri debentur _N_ || ne _om. N_ ut _P_ ||
+      3 tionem nominum _desunt in N_ || obseruationem
+      nominatiuo non minorem _P_ || 4 uocatiuum quoque _P
+      desunt in N_ || 6 sed propter differentiam _P desunt
+      in N_ || corrumpi .i. _N_ corripi _P_ || 7 Lucilius
+      tamen et per unum i _desunt in N_ Lucilius tamen et
+      per unum i in genitiuo _P_ || 8 enim (quare _add.
+      Dousa_) seruandi numeri et uersus faciendi. Nos
+      Caeli Numeri numerum et (ut _Dousa_) seruemus _P_ ||
+      9 modumque _P deest in N_ || nisi et Caelii et
+      Numerii per ii huius Numerii faciendum _P_ ||
+      numerum _N_ || 10 Numeri fa _desunt in N_ ||
+      11 libro IIII sic ad _N_ libro nono sic ait _P_ ||
+      filius Luci _desunt in N_ si filius Luci ferit
+      collum ut Corneli Cornificique _P uui_ fecerit colum
+      ut cornelii cornificiique _N_ feceris i solum _L.F.
+      Schmidtius Lucil. sat. VIIII p. 21_ || 12 pupilli
+      _deest in N_ || pueri lucii h. unius fieri _N_ pueri
+      Lucili hoc unius fiet _P ex Velio Longo p. 2220_
+
+_18_ Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro
+reprehendit, obseruatio omnis illa damnata est, non quidem
+in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc canali siti tussi
+febri. maiore tamen ex parte forma mutata est. ab hoc
+enim cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte       5
+fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe dicimus.
+
+  _18._ Char. p. 122, 23: Amni Maro ‘secundo defluit amni’
+  (_georg. III 447_), ubi *Plinius eodem ... dicimus*. ac ne
+  illa quidem ratio recepta est quam C. Caesar ponit in
+  femininis, ut puppim restim peluim * * * hoc enim modo et ab
+  hoc cani dicemus et ab hoc iuueni pani. _cf._ Varro de l.l.
+  VIIII 112 p. 539. Char. p. 47, 14.
+
+      6 strigle _N_ || aue _in N uix legi potuit_
+
+_19_ Rure ordinatum arbustum.
+
+  _19._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_)
+  ‘ex meo propinquo rure hoc capio commodi’. itaque et Varro ad
+  Ciceronem XXII ‘rure ueni’. quem Plinius ad eundem XI *rure
+  ... arbustum* dixisse laudat, sed et Terentium in Adelphis
+  (_IIII 2, 3_) ‘filium negat esse rure’ [sed] et Titinium in
+  Hortensio ‘in foro aut in curia | posita potius quam rure
+  apud te inclusa’, cum nemo dubitet.
+
+      1 ambustum _N_
+
+_20_ Quorum nominum genetiui pluralis ante VM syllabam
+I litteram merebuntur, accusatiuus, inquit Plinius, per EIS
+loquetur, montium monteis; licet Varro, inquit, exemplis
+hanc regulam confutare temptarit istius modi: falcium falces
+non falceis facit, nec has merceis, nec hos axeis lintreis      5
+uentreis stirpeis urbeis corbeis uecteis inerteis. et
+tamen manus dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis
+his nominibus ualeat regula.
+
+  _20._ Char. p. 129, 19: Fonteis. *quorum nominum ... ualeat
+  regula*. _cf._ Char. p. 137, 27. Varro de l.l. VIII 66
+  p. 440.
+
+      2 per.is {*above .: e} _N_ || 5 lyntreis _N_ ||
+      6 corbeis ω curueis _M_ || inepteis _N_
+
+_21_ Varro dicit ad Ciceronem XI horum poematorum et
+his poematis oportere dici.
+
+  _21._ Char. p. 141, 29: Poematorum et in II et in III idem
+  Varro adsidue dicit et his poematis, tam quam nominatiuo hoc
+  poematum sit et non hoc poema. nam et *ad Ciceronem ...
+  oportere dici*.
+
+_22_ Plinius sermonis dubii VI de Varrone: quam maxime
+uicina Graeco Graeca dicit, uti nec schematis quidem dicat
+sed schemasin.
+
+  _22._ Char. p 52, 21: Singularia neutra A littera terminata
+  nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema,
+  de quibus dubitatur quem casum genetiuum et ablatiuum
+  habeant. legimus toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et
+  toreumatis et sic similia. commodius tamen senserunt, qui
+  toreumatum et poematum dicendum putauerunt, primum quod haec
+  magis ad romanum colorem uidentur accedere, dein quod
+  quaecumque nomina genetiuo plurali apud graecos per ων
+  litteras terminantur, translata in latinum ων in VM mutant,
+  ut Ἑκτόρων Νεστόρων, Hectorum Nestorum. sic ergo, cum illi
+  dicant ἐμβλημάτων τορευμάτων ποιημάτων, nos recte
+  emblematum toreumatum poematum dicimus similiter in genetiuo
+  quoque singulari ος graecum in is latinum mutamus, ut
+  ἐμβλήματος emblematis, κηρώματος ceromatis, ποιήματος
+  poematis, πήγματος pegmatis. nam nominatiuum pluralem
+  graece proferemus: poemata ceromata pegmata emblemata et
+  similia. item poematibus schematibus emblematibus dicendum
+  est, quoniam quaecumque nomina cuiuscumque generis singulari
+  numero casu ablatiuo per E litteram exeunt, ea in genetiuo
+  plurali VM et datiuo et ablatiuo BVS litteras habent, ut a
+  pariete parietum parietibus, a muliere mulierum mulieribus,
+  ab homine hominum hominibus, a litore litorum litoribus; sic
+  a poemate poematum poematibus et cetera similia. Cicero in
+  Verrem IIII tantum emblematum. Romanus (_Char. p. 140, 5_)
+  poematis refert, quamuis ratio poematibus faciat. nam et
+  *Varro* sic inscribit in libro suo ‘de poematis’ et Annius
+  Florus ad diuum Hadrianum ‘poematis dilector’. Plautus schema
+  pro schemate dixit in Amphitruone (_prol. 117_) ‘huc ergo
+  processi cum seruili schema’. *Plinius sermonis ... sed
+  schemasin*.
+
+      1 plenius _N_ || 2 greco grece d̄t̄ _N_
+
+_23_ Git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus id nomen
+ire debere conmeminit.
+
+  _23._ Char. p. 131, 7: *Git. Varro ... conmeminit*. uolgo autem
+  hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro VI
+  * * _cf._ Char. p. 34, 27. 35, 28. exc. gramm. p. 546, 36.
+  551, 17.
+
+_24_ Secundum Varronem iuuenior et senior comparatiui
+sunt per inminutionem.
+
+  _24._ Seru. ad Verg. Aen. V 409: *Secundum Varronem ...
+  inminutionem*. hinc et (_Aen. VI 304_) ‘iam senior, sed cruda
+  deo uiridisque senectus’. additum enim hoc est ad exprimendum
+  quid sit senior. item Ouidius (_metam. XII 464_) ‘inter
+  iuuenemque senemque’. et re uera non conuenit hunc satis
+  senem accipi, qui et uincere potest et uno ictu taurum
+  necare. ergo senior non satis senex, sicut iunior non satis
+  iuuenis, intra iuuenem, sicut pauperior intra pauperem. dicit
+  autem hoc *Varro in libris ad Ciceronem*. Seru. ad Verg. Aen.
+  VI 304: senior] aut pro positiuo posuit (id est senex _add.
+  cod. Paris. 7929_), aut ut diximus senior est uir intra senem
+  (uirens senex _uolg._), ut iuuenior (_sic cod. Paris._) intra
+  iuuenem est, quam rem a *Varrone* tractatam (tracita _Paris.
+  qui_ confirmat et Plinius _omittit_) confirmat et (_sic
+  Regin. 1674_) Plinius. Prisc. III 14 p. 92, 9: est quando
+  (comparatiuus) pro positiuo positus minus eo significat et
+  nulli comparatur, ut (_Verg. Aen. I 228_) ‘tristior atque
+  oculos lacrimis suffusa nitentes’, tristior enim hic ex parte
+  tristis significat, et ‘iam senior, sed cruda deo uiridisque
+  senectus’ (_Verg. Aen. VI 304_).
+
+      1 iuuenior et senior _cod. Laurent. plut. XXII 1
+      Hamburg._
+
+_25_ Catinuli.
+
+  _25._ Char. p. 79, 23: Catinus masculino genere dicitur, ut
+  Maecenas in X ‘ingeritur’ ait ‘fumans calido cum farre
+  catinus’. et hinc deminutiue catillus fit, ut Asinius contra
+  maledicta Antonii ‘uolitantque urbe tota catilli’. sed Varro
+  ad Ciceronem XI *catinuli* dixit, non catilli. _cf._ Varr. de
+  l.l. VIIII 74 p. 511. Diom. p. 326, 7.
+
+
+XII
+
+_26_ Haec de quattuor coniugationibus quae pertinent ad
+uerba quae analogiae parent, quarum exempla passim perscripta
+sunt et sunt nota. quae si quis conceperit animo,
+non facile labetur. sunt enim euidenter exposita * * et
+Varroni Menippeo.  5
+
+  _26._ Diom. p. 371, 23: *Haec de quattuor ... Varroni
+  Menippeo.*
+
+      1 pertenent _B_ || 3 et sunt _om. M._ || 5 uarrom _A
+      Keilio uidentur uerba_ et Varroni Menippeo _ad
+      exemplum uel a grammatico uel a librario omissum
+      pertinere et alieno loco interposita esse_
+
+_27_ Sapio tam sapui uel sapii quam sapiui protulisse auctores
+inueniuntur, Probo tamen sapui placet dici, Charisio
+sapui uel sapiui, Aspro sapiui et sapii secundum Varronem,
+quod Diomedes etiam approbat.
+
+  _27._ Prisc. X 7 p. 499, 17: *Sapio tam ... etiam approbat.*
+  Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit:
+  sapiui pro sapui. _cf._ Char. p. 246, 11. Diom. p. 369, 25.
+  Non. p. 508: sapiui.
+
+      1 sapui quam {*above ua: uel} sapii quam sapiui
+      _Kk_ sapiui uel sapii quam sapui _B_ sapui {*above
+      u: i} uel sapii quam sapui _H_ quam sapiui _om. R_ ||
+      2 inueniuntur _r_ inueniantur _R_ || Charisio _r_
+      carisio _LK_ cariseo _G_ Charisius _R_ || 3 uel
+      sapiui _r_ uel sapii _R_ || Aspero _k_ || et sapii]
+      uel sapii _r_ uel sapui _d_ assapui D || 4 diomides
+      _GLK_ || adprobat _B_
+
+
+XIII
+
+_28_ Puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut graeci
+ὁ παῖς καὶ ἡ παῖς, ut in Odyssia uetere, quod est antiquissimum
+carmen: ‘mea puer, quid uerbi ex tuo ore audio’?
+et in Nelei carmine aeque prisco: ‘saucia puer filia
+sumam’ ubi tamen Varro, cum A puera putat dictum, sed             5
+Aelius Stilo magister eius et Asinius contra.
+
+  _28._ Char. p. 84, 5: *Puer et in ... Asinius contra.* Prisc.
+  VI 41 p. 230, 27: Haec etiam contra rationem supra dictarum
+  regularum declinantur: puer pueri, cuius femininum puera
+  dicebant antiquissimi, unde et puerpera dicitur, quae puerum
+  uel pueram parit id est puellam, quod est diminutiuum puerae
+  ut capra capella, tenera tenella, umbra umbella. Ouidius
+  etiam hoc approbat qui in V metamorphoseon (_400_) de puella
+  Proserpina narrans dicit ‘tantaque simplicitas puerilibus
+  adfuit annis’, quod deriuatiuum non pertineret ad feminas,
+  nisi etiam puera esset dictum. quod tamen comprobat etiam
+  Suetonius (_fr._ 199 _Reiff._) diuersos ponens usus in libro
+  qui est de institutione officiorum. Liuius in Odyssia: ‘mea
+  puera quid uerbi ex tuo ore supera (_sic Fleckeisenus_ supra
+  _libri_) fugit’? idem alibi: ‘puerarum manibus confectum
+  pulcherrime’. non est tamen ignorandum, quod etiam hic puerus
+  et hic et haec puer uetustissimi protulisse inueniuntur et
+  puellus puella. Lucilius in XI: ‘inde uenit Romam tener ipse
+  etiam atque puellus’. Caecilius in Imbris: ‘age age i, puere,
+  duc me ad patrios fines decoratum opipare’. Afranius in
+  incendio: ‘o puere puere, sine prospicere me mihi’. Plautus
+  in lenonibus geminis: ‘dolet hic puellus sese uenum ducier’.
+  Lucilius in IIII: ‘cumque hic tam formosus homo ac te dignus
+  puellus’. Liuius in Odyssia: ‘sancta puer Saturni filia
+  regina’ (_quo de uersu cf. Fleckeisen krit. Miscellen
+  p. 13_). Naeuius in II belli punici: ‘prima incedit Cereris
+  Proserpina puer’. *Varro* in satura quae inscribitur ἄλλος
+  οὗτος Ἡρακλῆς: ‘grauidaque mater * * peperit Ioui
+  puellum’.
+
+      2 uetere _deleri mauolt Otto Iahn_ || 3 _numeros
+      saturnios ita reuocauit Keilius_: meá puer (_rectius
+      opinor_ por) quíd uérbi éx tuo óre audívi || 4 nelei
+      _N_ menelai _uetus codex Merulae Enni ann. fr.
+      p. 53_ || carmine aeque prisco _ci. Keilius_ carmine
+      eaque prisco _N_ carmine eoque prisco: saucia
+      _Putschius_ carmine: ea quaé petísso saúcia, púera
+      fília, súmam _ci. Lindemannus_ carmine eo quoque
+      prisco _ci. Ribbeckius trag. lat. rel. p. 199_ ||
+      5 summam *omega Summani _Hermannus elem. doctr.
+      metr. p. 639_ Salmonei _O. Mueller suppl. Festi
+      p. 388_ || 6 Aelius Stilo *omega aedilius cilo _N_
+
+_29_ Leontion et Chrusion et Phanion ex neutris graecis
+feminina nostri fecere * * * et Plautus quod dixit haec
+Phronesium et Caecilius Leontium. Varroni autem placet
+talia nomina datiuo tantum casu et ablatiuo declinari, in
+ceteris uero sic efferri ut nominatiuo.                           5
+
+  _29._ Char. p. 104, 1: *Leontion et ... ut nominatiuo*.
+
+      1 Leontion et thrusion et paunion _p_ thyrusion et
+      faunion _N_ Chrysion et Phanion _Spengelius Caecil.
+      Stat. fragm. p. 6, modo praestat_ Chrusion || greci
+      _N_ || 2 neutra fecere _N_ metra facta sunt _p_ ||
+      _lacunam indicauit Keilius, cui excidisse uidentur
+      quaedam quibus et de declinatione nominum graecorum
+      dictum fuerit et alia exempla qualia praebeat Prisc.
+      VI 24 p. 215, 18, posita erant_ || 3 fronesium _N_ ||
+      4 in] de _N_
+
+_30_ Palpetras per T Varro ad Ciceronem XIII dixit.
+
+  _30._ Char. p. 105: *Palpetras per ... dixit*. sed Fabianus de
+  animalibus primo palpebras per B. alii dicunt palpetras
+  genas, palpebras autem ipsos pilos. Lactant. de opif. dei 10:
+  ut oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum
+  tegminibus occuluit, unde oculos dictos esse *Varroni*
+  placet, nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et
+  palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus
+  uallatae septum oculis decentissimum praebent.
+
+_31_ Varro ad Ciceronem XIII: oliuo et oxo putat fieri.
+
+  _31._ Char. p. 139, 15: Oxo. *Varro ... fieri* inquit Plinius
+  sermonis dubii libro VI.
+
+      1 oliuo et osso ω
+
+
+XIIII-XVI
+
+_32*_ Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia
+sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus
+‘homo’ ‘equus’ ‘disputat’ ‘currit’. | itaque hoc includitur hac
+definitione, qua non includitur cum dicimus ‘loquor’. quamuis
+enim unum uerbum sit, non habet tamen simplicem                   5
+significationem, siquidem significat etiam personam quae
+loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam
+et negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda
+persona uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen
+inter coniuncta uerba numerabitur, quia simplicem non            10
+habet significationem. | tertia persona uerbi semper inter
+simplicia numeratur et nondum aut affirmari aut negari
+potest, nisi cum talia uerba sunt, quibus necessario cohaeret
+personae significatio consuetudine loquendi, ut cum
+dicimus ‘pluit’ uel ‘ninguit’, etiam si non addatur quis pluat   15
+aut ninguat, tamen quia intellegitur non potest inter simplicia
+numerari.
+
+      2 quiddam _BCD_ quidem _P_ || 13 quum _C_ || sint
+      _P_ || coheret _C_ || 15 uel ningit _B_ uel ninguet
+      _D_ aut ninguit _P_ || etiam si non addatur quis
+      pluat aut ninguat _om. B_ || pluiet _C_ ||
+      17 nũari _B_
+
+Coniuncta uerba sunt quae sibi conexa res plures
+significant, ut cum dicimus ‘homo ambulat’ aut ‘homo festinans
+in montem ambulat’ et si quid tale. sed coniunctorum             20
+uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut
+ea quae dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad conpletionem
+sententiae, ut eadem ipsa quae nunc diximus, si
+subtrahas uerbum quod positum est ‘ambulat’; quamuis enim
+uerba coniuncta sint ‘homo festinans in montem’, tamen           25
+adhuc pendet oratio. separatis igitur his coniunctis uerbis,
+quae non implent sententiam, restant ea uerba coniuncta,
+quae sententiam compraehendunt. horum item duae species
+sunt. aut enim sic sententia compraehenditur ut uero
+aut falso teneatur obnoxia, ut est ‘omnis homo ambulat’          30
+aut ‘omnis homo non ambulat’ et si quid huiusmodi est.
+aut ita impletur sententia, ut licet perficiat propositum
+animi, affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus
+cum optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis
+dicit ‘perge ad uillam’ uel ‘utinam pergat ad uillam’            35
+uel ‘di illum perduint’, non potest argui quod mentiatur
+aut credi quod uerum dicat. nihil enim affirmauit aut negauit,
+ergo nec tales sententiae in quaestionem ueniunt,
+ut disputatorem requirant.
+
+      18 connexa _C_ || 22 dicta sunt expectant aliquid,
+      ut eadem _BCDP in mg. add._ alia quae _C lacunam
+      explendam esse eis quae male inrepserunt p. 165, 5
+      {frg 32 l 54} uidit Crecelius. ibi enim et_ sententiam
+      conpraehendunt _et_ aliquid expectant _ex loco
+      nostro repetuntur, quae cum reliquis_ alia quae ...
+      ad conpletionem sententiae _in codicis cuiusdam
+      margine scripta fuisse et alieno loco intrusa esse
+      uidentur_ || 24 ambulat _C om. BDP_ || 26 aduc
+      {*above du: h} _C_ || 30 obnoxio _P_ || 31 est
+      _PDP_ et _C_ || 32 ita _BC_ itaque _DP_ ||
+      34 exsecramus _BP_ execramus _D_ || quisquis _BDP_
+      si quis _C_ || 35 dicit _BDP_ dicat _C_ || uillam
+      _BDC_ illam _P_ || 36 uel dii _BDC_ aut dii _P_ ||
+      perduint _D_ perdant {*above a: u} _B_ perdant
+      _C_ perdunt _P_ || 37 dicit _BDP_ || affirmabit _C_ ||
+      negabit _C_ || 38 tales sententiae nec _P_ ||
+      questionem _C_
+
+Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae.      40
+simplices sunt, quae sine ulla copulatione sententiae
+alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus ‘omnis
+homo ambulat’. coniunctae sunt de quarum copulatione
+iudicatur, ut est ‘si ambulat mouetur’. sed cum de coniunctione
+sententiarum iudicium fit, tamdiu est donec perueniatur          45
+ad summam. summa est autem quae conficitur ex
+concessis. quod dico tale est: qui dicit ‘si ambulat mouetur’
+probare uult aliquid, ut cum hoc concessero uerum
+esse restet illi docere, quod ambulet, et summa consequatur,
+quae iam negari non potest, id est quod mouetur, aut             50
+restet illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa,
+quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet.
+rursus si hoc modo uelit dicere ‘homo iste ambulat’,
+simplex sententia est, quam si concessero et adiunxerit
+aliam ‘quisquis autem ambulat mouetur’, et hanc etiam            55
+concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamuis singillatim
+enuntiatarum et concessarum ilia summa sequitur,
+quae iam necessario concedatur, id est: homo iste igitur
+mouetur.
+
+      41 sunt quae] sunt _om. B_ || 42 ut est illud quod
+      dicimus omnis homo ambulat _om. P_ || 44 coniuntione
+      _C_ || 45 tandiu _B_ || 46 summam] summa _P_ ||
+      48 hoc non concessero _BDP_ non _erasum in C_ ||
+      49 docere quod non mouetur ambulet _deletis uerbis_
+      quod non mouetur _B_ || est quod mouetur] est _om.
+      P_ || ut restet _C_ || 52 non concedi] non _add.
+      inter lineas in C_ || est quod non] est _om. P_ ||
+      54 concessero et alia quae aliquid expectant ad
+      conplectionem sententiae sententiam compraehendunt
+      adiunxerat aliam _B_ concessero alium et aliam quae
+      aliquid expectant ad completionem sententiae
+      sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam _C_
+      concessero et alia quae aliquid expectant ad
+      conpletionem sententiae sententiam conpraehendunt
+      Adiunxerit aliam _D_ concessero et alia quae aliquid
+      exspectant ad complectionem sententiae sententiam
+      comprehendunt Adiunxerit aliam _P cf. adnot. ad
+      p. 163, 5 {frg 32 l 22}_ || 56 sententia{*above a:
+      rum} _in fine uersus P_ || 57 concearum _B_ ||
+      58 conceditur _C_ concedit _in fine uersus P_ ||
+
+His breuiter constitutis singulas partes consideremus.           60
+nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur
+ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae
+coniuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de
+simplicibus est uocatur de loquendo. illa uero quae de
+coniunctis est, in tres partes diuiditur.
+                    separata enim coniunctione                   65
+uerborum quae non implet sententiam, illa quae
+sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem uel
+disputatorem requirat, uocatur de eloquendo. illa quae sic
+implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur,
+uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam,  70
+ut de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec
+perueniatur ad summam uocatur de proloquiorum summa.
+
+  _32*._ Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI p. 36.
+  ed. Crec. p. 5: Dialectica est bene disputandi scientia.
+  disputamus autem utique uerbis. *uerba* igitur *aut ...
+  disputat currit*. nec mireris quod ‘disputat’, quamuis ex
+  duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum
+  est. nam res definitione illustratur, dictum est enim id esse
+  simplex quod unum quiddam significat. *itaque hoc ... habet
+  significationem*. siquidem quisquis dicit ‘ambulo’, et
+  ambulationem facit intellegi et se ipsum qui ambulat, et
+  quisquis dicit ‘ambulas’, similiter et rem quae fit et eum
+  qui facit significat. at uero qui dicit ‘ambulat’ nihil aliud
+  quam ipsam significat ambulationem, quamobrem *tertia persona
+  ... proloquiorum summa*. Mart. Cap. IIII 388 p. 117 sq. Gr.:
+  Nomen est, quod aliquam rem significat et per casus flecti
+  potest. uerbum est quod aliquid significat et per tempora
+  flecti potest, ut ‘Cicero’ nomen, ‘disputat’ uerbum. haec ab
+  inuicem separata non nihil quidem significant, uerum tamen
+  uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta iam
+  possunt et affirmari et negari, ut ‘Cicero disputat’, iam
+  dici potest ‘Cicero non disputat’. esse autem debet
+  nominatiuus casus nominis, et tertia uerbi persona. prima
+  persona significat aliquid, quod iam negari uel affirmari
+  possit, et in hominem tantum cadit; in ea autem intellegitur
+  nomen etiam si non dicatur, ut ‘disputo’ totum plenum est,
+  etiam si non dicas ‘ego’. item secunda persona et ipsa iam
+  ueritati aut falsitati obnoxia est, sed etiam ipsa in hominem
+  cadit, et ei nec recte dicimus ‘disputas’, qui nec audire nec
+  intellegere quod dicitur potest. ergo et hoc cum dicatur sine
+  nomine, tamen ibi nomen intellegitur. aliter figurate utimur
+  siue prima siue secunda persona, ut aut loquentem eum
+  inducas, qui loqui non potest, aut ad eum conuertamus
+  orationem qui neque audire neque intellegere potest. tertia
+  uero persona non hominis tantum est, sed aliarum etiam
+  rerum et simul ac dicta fuerit non continuo intellegitur,
+  nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo possit
+  intellegi, ut cum dicimus ‘pluit’ iam potest esse uerum aut
+  falsum, cum non addamus nomen, quia notum est qui pluit. cum
+  uero dicimus ‘disputat’, cum aliquid iam significet, non
+  tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non addatur. et
+  quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de
+  uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et
+  ‘resistit’ cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim
+  nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere
+  potest. prima igitur et secunda persona et de homine tantum
+  possunt intellegi et solae dictae possunt aut uerae aut
+  falsae dici, quia cum his etiam nomina intelleguntur. tertia
+  uero et non omnis sola dici potest et non de solo homine
+  intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et
+  tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, ita ut
+  iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque
+  ‘homo animal est’ omnes iudicamus uerum esse, et ‘omne animal
+  homo est’ omnes iudicamus falsum. ‘ille disputat’, quamuis
+  necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium
+  est, alterum enim (_sic ci. Vsener pro_ alterum, nihil) horum
+  intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus.
+  ubi uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex
+  nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit,
+  ut ‘disputatur’ cum dicitur, plena sententia est, si
+  ablatiuum adiungas, hoc est ‘a Cicerone’, et ‘poenitet’ cum
+  dicitur plena sententia est, si accusatiuum adiungas, id est
+  ‘Ciceronem’ et sunt multa alia. illud tamen constat,
+  personalia uerba non implere sententiam, nisi cum nominatiuo
+  casu et tertia uerbi persona. sunt etiam sententiae, quae
+  quamuis constent ex nomine et uerbo, affirmari tamen aut
+  negari non possunt, quae non proloquia, sed eloquia dicere
+  nonnullis placuit, ut est modus imperatiuus. cum dicimus
+  ‘Aiax curre’, iam plena sententia est, nam nec solum
+  intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus (_libri_
+  dicis), negari tamen non potest, non enim hoc negat,
+  qui dixerit ‘noli currere’. hoc enim non est aduersum ei quod
+  dictum est ‘curre’, ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit
+  nasci quaestio. nam de aientia et negatione quaestio sine
+  dubio nascitur, ut ‘ille currit ille non currit’ quaestio
+  est, utrum currat an non. ‘curre’ autem et ‘non curre’ non
+  facit quaestionem, utrum currat. nulla quidem quaestio hic
+  potest intellegi utrum currere debeat an non. hoc enim ex
+  aientia et negatione natum est, ut ‘currere debet’ et
+  ‘currere non debet’. hoc facit et optatiuus modus. cum enim
+  plena sit sententia cum dicimus ‘utinam scribam’ et ‘utinam
+  non scribam’, non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam
+  an non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant.
+  quod ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen
+  et plenum uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non
+  necessario facit proloquium. si enim est, quod iam est,
+  affirmari et negari potest, et supra diximus multa dici plena
+  sententia, quae tamen affirmari et negari non possint. plenum
+  igitur proloquium est ‘omnis homo animal est’, et quamuis
+  natura illud exigat, ut primo nomen et postea uerbum dicatur,
+  ut dictum est, non desinit uerum esse proloquium etiam si
+  dicas ‘animal est omnis homo’. IIII 338 p. 97 Gr.: Quippe in
+  ditione mea (_dialectica loquitur_) iureque consistunt
+  sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam prima est
+  de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo,
+  quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando quae
+  pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de
+  dicendo quae (_libri_ quae dicenda) rhetoribus commodata est.
+  in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma,
+  quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid
+  definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui
+  in partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut
+  ita dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo
+  diximus, quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his
+  iunctum, quae ex his subiectiua pars sententiae sit, quae
+  declaratiua, qui subiectivae modus sit, qui declaratiuae,
+  quatenus nomen accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit
+  perfecta sententia ut possit esse proloquium. excipit hanc
+  pars tertia de proloquendo. in ea quaeritur,... quae sint
+  differentiae proloquiorum in quantitate, quae in qualitate,
+  quid uniuersale sit, quid particulare, quid indefinitum, quae
+  sint aientia, quae negantia, quam uim habeant singula, et
+  quemadmodum inter se affecta sint. hinc progeditur ad quartam
+  partem, quam esse diximus de proloquiorum summa. in ea
+  quaeritur, quid sit sumptum, quid illatio, quid syllogismus,
+  quid symperasma e.q.s.
+
+      61 primae duae _CDP_ primae et duae _B_ ||
+      62 dialecticae _C_ || 64 est _om. P_ || 66 illa quae
+      sic implet sententiam _om. B_ || sic] sit _D_ ||
+      68 uocatur _B_ uocatur _om. P_
+
+
+XVIII
+
+_33_ Quibus nos in hoc libro proinde ut nihil intersit utemur
+indiscriminatim.
+
+  _33._ Non. p. 127: Indiscriminatim indifferenter. Varro de
+  lingua latina libro XVIII: *quibus nos ... indiscriminatim,*
+  promisce.
+
+      1 intussit _cod. Guelferb. Gud. 103_
+
+
+XXII
+
+_34_ Rure ueni.
+
+  _34._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_)
+  ‘ex meo propinquo rure hoc capio commodi’. itaque et Varro ad
+  Ciceronem XXII *rure ueni*. _cf._ fr. 19.
+
+
+
+XXIII
+
+_35_ Ingluuies sunt tori circa gulam qui propter pinguedinem
+fiunt atque interiectas habent rugas.
+
+  _35._ Philarg. ad Verg. georg. III 433: Varro ad Ciceronem in
+  libro XXIII: *ingluuies inquit sunt ... habent rugas*. sed
+  nunc pro gula positum.
+
+      1 ingluuies inquit sunt tori _Vrsinus Daniel_
+      ingluuies tori inquit sunt _Lion_
+
+
+XXIIII
+
+_36_ (ἀξιώματα) M. Varro alias profata alias proloquia
+appellat.
+
+  _Gelli codices librorum VIIII-XX quibus usus sum sunt hi:
+  V = cod. Lugd. Voss. F. 7 saec. fere XIII iudice Martino Hertz
+  ber. d. berl. acad. 1847 p. 412, quem ipse contuli L = cod.
+  Lugd. Voss. F. 112 saec. X iudice Hertzio cuius lectiones
+  Lucianus Mueller mecum commmunicauit_
+
+M. Varro de lingua latina ad Ciceronem quarto uicesimo
+expeditissime ita finit: proloquium est sententia in
+qua nihil desideratur. Erit autem planius quid istud sit,         5
+si exemplum eius dixerimus. ἀξίωμα igitur sine id proloquium
+dicere placet, huiuscemodi est ‘Hannibal Poenus fuit’,
+‘Scipio Numantiam deleuit’, ‘Milo caedis dampnatus est’,
+‘neque bonum est uoluptas neque malum’. et omnino quicquid
+ita dicitur plena atque perfecta uerborum sententia,             10
+ut id necesse sit aut uerum aut falsum esse, id a dialecticis
+ἀξίωμα appellatum est, a M. Varrone sicuti dixi proloquium.
+
+      3 ad ceronem _L_ || XXIIII _L_ || 5 nichil _VL_ ||
+      6 αΖιωμα _V_ || 7 huiusmodi _L_ || penus _V_ ||
+      8 nummantiam _V_ numanciam _L_ || cedis dapnatus _V_ ||
+      10 ‘dicitur’ ita _V_ || 11 aut uerum] an uerum _V_ ||
+      12 αΖιωμα _V_
+
+Sed quod graeci συνημμένον ἀξίωμα dicunt, alii nostrorum
+adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum
+tale est ‘si Plato ambulat, Plato mouetur’; ‘si dies est, sol    15
+super terras est’. item quod illi συμπεπλεγμένον, nos uel
+coniunctum uel copulatum dicimus, quod est huiusmodi: P.
+Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphauit et censura
+functus est et conlega in censura L. Mummi fuit. in
+omni autem coniuncto si unum est mendacium, etiamsi              20
+cetera uera sunt, totum esse mendacium dicitur. nam si
+ad ea omnia, quae de Scipione illo uera dixi, addidero
+‘et Hannibalem in Africa superauit’, quod est falsum, uniuersa
+quoque illa quae coniuncte dicta sunt propter hoc
+unum quod falsum accesserit, quia simul dicentur, uera           25
+non erunt. est item aliud, quod graeci διεζευγμένον ἀξίωμα,
+nos disiunctum dicimus. id huiuscemodi est: ‘aut malum
+est uoluptas aut bonum aut neque malum neque bonum
+est’. omnia autem quae disiunguntur, pugnantia esse inter
+sese oportet, eorumque opposita, quae ἀντικείμενα graeci       30
+dicunt, ea quoque ipsa inter se aduersa esse. ex omnibus,
+quae disiunguntur unum esse uerum debet, falsa cetera.
+quodsi aut nihil omnium uerum aut omnia pluraue quam
+unum uera erunt aut quae disiuncta sunt non pugnabunt
+aut quae opposita eorum sunt, contraria inter sese non           35
+erunt, tum id disiunctum mendacium est et appellatur
+παραδιεζευγμένον sicuti hoc est, in quo quae opposita non
+sunt contraria: ‘aut curris aut ambulas aut stas’. nam ipsa
+quidem inter sese aduersa sunt sed opposita eorum non
+pugnant, non ambulare enim et non stare et non currere           40
+contraria inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur,
+quae simul uera esse non queunt. possis enim simul
+eodemque tempore neque ambulare neque stare neque
+currere.
+
+  _36._ Gell. XVI 8: Cum in disciplinas dialecticas induci atque
+  imbui uellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas
+  uocant dialectici εἰσαγωγάς. tum, quia in primo περὶ
+  ἀξιωμάτων discendum, quae *M. Varro ... appellat*,
+  commentarium de proloquiis L. Aelii docti hominis, qui
+  magister Varronis fuit, studiose quaesiuimus eumque in Pacis
+  bibliotheca repertum legimus. sed in eo nihil edocenter neque
+  ad instituendum explanate scriptum est, fecisseque uidetur
+  eum librum Aelius sui magis admonendi, quam aliorum docendi
+  gratia, redimus igitur necessario ad graecos libros ex quibus
+  accepimus ἀξίωμα esse his uerbis: λεκτὸν αὐτοτελὲς
+  ἀπόφαντον ὅσον ἐφ᾽ αὑτῷ. hoc ego supersedi uertere, quia
+  nouis et inconditis uocibus utendum fuit, quas pati aures per
+  insolentiam uix possent. sed *M. Varro ... dixi proloquium*,
+  a M. autem Cicerone (_disp. tusc. I 7, 14_) pronuntiatum, quo
+  ille tamen uocabulo tantisper uti se attestatus est, ‘quoad
+  melius’ inquit ‘inuenero’. *sed quod graeci ... neque
+  currere*. Apul. de dogm. Plat. III p. 265 Oudend.: est una
+  inter has ad propositum potissima, quae pronuntiabilis
+  appellatur, absolutam sententiam comprehendens, sola ex
+  omnibus ueritati aut falsitati obnoxia, quam uocat Sergius
+  effatum, *Varro* proloquium, Cicero enuntiatum, graeci
+  πρότασιν, tum ἀξίωμα.
+
+      13 greci _VL_ || ϹΥΝΗμμενο ἀΖιωμα _V om. L_ ||
+      dicunt id alii _L_ || 14 cõnexum _V_ || cõnexum _V_ ||
+      15 ambulat Plato _ab alia manu suprascr. in L_ ||
+      16 ϹΥμπεπαeτμενον _V om. L_ || 17 eiusdemmodi
+      _VL_ eiusmodi _uolgo_ || 19 collega _V_ || Mummi]
+      mimi {*above first i: ’, above second i: ”} _V_ ||
+      20 mendatium _bis V_ || 22 omnia que _V_ || 24 illa
+      que _V_ || 26 istitem _V_ || greci _ubique VL_ ||
+      ΜeΖeιτΜeΝΟΝαξιωμα _V om. L_ || 27 huiusmodi
+      {*above m: ce} _V_ || 28 neque bonum neque malum
+      _L_ || 29 diiunguntur _V_ || 30 opposita que _V_ ||
+      32 diiunguntur _V_ || 33 aut nichil _V_ autem nihil
+      _L_ || 34 erunt aut que _VL_ || disiuncta _V_
+      adiuncta _L_ || 35 que opposita _VL_ || sunt _om. L_ ||
+      se _V_ || 37 παΡααιeΖeΥτΜeΝΟΝ _V_ quo que _VL_ ||
+      39 sunt sed] ſ̃ed _L_ || 41 contraria inter sese
+      non sunt quoniam _om. L_ || contrarie dicuntur _V_ ||
+      42 que simul _VL_ || 43 tempe _V_
+
+_37_ Cum indidem haurierint.
+
+  _37._ Prisc. X 50 p. 540, 3: Haurio hausi, inuenitur tamen
+  etiam hauriui uel haurii. Varro in XXIIII ad Ciceronem: *cum
+  ... haurierint*.
+
+      2 Varro in XXIII. _GL_ || haurierunt{*above last u: i}
+      _Rr_ haurieriint _L_
+
+_38_ In summa constructionis eius caput collocauit, in
+quo esset regimen totius animantis, datumque illi hoc nomen
+est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod
+hinc capiant initium sensus ac nerui.
+
+  _38._ Lactant. de opif. dei 5, 6: *In summa* uero
+  *constructionis eius*, quam similem nauis carinae diximus,
+  *caput ... ac nerui*.
+
+_39_ Varro de lingua latina alam culmum fabae dicit.
+
+  _39._ Seru. ad Verg. georg. I 75: Nonnulli proprie culmos
+  lupinorum alas dici putant, ut Aelius ‘alae ex lupino,
+  surculi sine foliis’, Cato in Originibus ‘alae ex lupino
+  lugium * * tamen *Varro de ... dicit*.
+
+  _Varronis uerba teste Thilone non occurrunt nisi in cod. Leidensi
+  80, ubi haec legi possunt_ Varro de lingua latina alam.
+  ulm....fab.... || dicit _Burmannus_ dicere _Daniel_
+
+_40_ De fenestella quiritatur.
+
+  _40._ Diom. p. 381, 22: Solent in uerbis etiam peritiores
+  errare, incerti utrum cum R an sine R debeant proferri.
+  quirito. Liuius in attico: quirit, Varro ad Ciceronem:
+  *de ... quiritatur*. est autem quiritare Quirites ciere.
+
+      1 quirit * Varro ad Ciceronem * Fenestella quiritatur
+      _Keilius qui asteriscis lacunas quibus Liui et
+      Varronis exempla periisse ei uidentur indicauit_ de
+      fenestella _Mercklinus Philol. III p. 151.
+      I. Poethius de Fenestella diss. Bonn. 1849 p. 6_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+        DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM
+
+                    LIBRI V
+
+
+I
+
+_41*_ Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum
+romanam linguam. constat autem, ut adserit Varro, his
+quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate. natura
+uerborum omnium, quae inmutabilis est, non quicquam
+aut minus aut plus tradidit nobis, quam quod accepit.            5
+nam si quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae
+uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia
+sermonis a natura proditi ordinatio est secundum technicos
+neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum
+a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae            10
+sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
+consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio
+non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu
+placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi
+nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam,       15
+quem ad modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam
+aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum
+tantum opinione secundum ueterum lectionem recepta sit
+nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt,
+scientium.                                                      20
+
+  _41._ Diom. p. 439, 15: *Latinitas est ... scientium*. Char.
+  p. 50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis suae natus
+  significandis intellegundisque quae diceret praestitit
+  (praesto fuit _Vsener_). _sed_ postquam plane
+  superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae
+  nostrae obseruationibus captus est, paucis admodum partibus
+  orationis normae suae dissentientibus, regendum se regulae
+  tradidit et illam loquendi licentiam seruituti rationis
+  addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata
+  (congenerata _Vsener_) est, ut hodie nihil de suo analogia
+  inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud
+  sensus nostros educta sunt a confusione uniuersitatis
+  disseminauit et a disparibus paria coaluit. adprobatur autem
+  defectionis regula argumento similium. constat ergo latinus
+  sermo natura analogia consuetudine auctoritate. natura
+  uerborum (alias uerborum omnium _in mg. N_) nominumque
+  inmutabilis est nec quicquam aut plus aut minus tradidit
+  nobis quam quod accepit. nam si quis dicat scrimbo pro eo
+  quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius
+  constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi
+  ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam
+  argentum a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae
+  sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
+  consensione conualuit, ita tamen ut illi ratio non accedat
+  sed indulgeat. auctoritas in regula loquendi nouissima est.
+  namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad
+  aram sacram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut
+  naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione auctorum
+  recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent
+  interrogati nescire confiterentur. ex his ergo omnibus
+  consuetudo non haec uulgaris nec sordida recipienda est, sed
+  quae horridiorem rationem sono blandiore depellat. interdum
+  enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst. orat.
+  I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate
+  consuetudine. rationem praestat praecipue analogia,
+  nonnumquam et etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic
+  dixerim religio commendat. auctoritas ab oratoribus uel
+  historicis peti solet; nam poetas metri necessitas excusat
+  .... cum summorum in eloquentia uirorum iudicium pro ratione
+  et uelut error honestus est magnos duces sequentibus.
+  consuetudo uero certissima loquendi magistra, utendumque
+  plane sermone ut nummo, cui publica forma est. _cf._ VIIII
+  3, 3. Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1938P.: latinitas est
+  obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam.
+  constat autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine;
+  ratione secundum technicos id est artium traditores;
+  auctoritate, ueterum scilicet lectionum; consuetudine eorum
+  quae in medio (_sic cod. Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba
+  supra scripta_ modo _edit._) loquendi usu placita assumptaque
+  sunt. Augustin. art. 1 p. 167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p. 7
+  Web.: latinitas est obseruatio incorrupte loquendi secundum
+  romanam linguam. constat autem modis tribus id est ratione
+  auctoritate consuetudine; ratione secundum artem; auctoritate
+  secundum eorum scripta, quibus ipsa est auctoritas adtributa;
+  consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita
+  adsumptaque sunt. _cf._ Prob. inst. art. p. 47, 19.
+
+      2 his _om. BM_ || 4 omnium quae B omniumque _AM_
+      omnium _mg. codicis Charisi_ (_cf. testimonia_)
+      nominumque _Charisius Putschius Keilius_ ||
+      inmutabili ne quicquam _ABM_ inmutabilis est nec
+      quicquam _Charisium secutus Keilius_ || 5 traditur B ||
+      quo accipitur _M_ || 8 a _om. M_ || thechinicos _M_
+      technos _B_ || 9 erudit  ͝ _M_ erudit _AB_ ||
+      11 par _B_ pars _AM_ || 12 consessione
+      _AM_ consesione _B_ || 16 anchoram _BM_ anachortam
+      _A_ aram _Varro ipse scripserit cf. Char, l.s._ ||
+
+_42*_ Vox est, ut stoicis uidetur,
+                    spiritus tenuis auditu sensibilis,
+quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae
+pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata
+est, aut confusa. articulata est rationali hominum loquellis
+explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia    5
+litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel
+inscriptilis, simplici uocis sono animalium effecta, quae
+scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus.
+
+  _42*._ Diom. p. 420, 9: _Vox est ... tauri mugitus._ Max. Vict.
+  p. 272 Lind. p. 1939P.: uox est aer ictus sensibilis, qui
+  auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt duae,
+  articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est,
+  unde articulata dicta est, quod articulo scribentis
+  comprehendi possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti
+  ouium balatus, equi hinnitus, bouis mugitus et aliae
+  nonnullae uoces sunt. _cf._ Mar. Vict. I 2, 1 p. 2451P.
+  Priscian. I 1 p. 5, 2: philosophi definiunt uocem esse aerem
+  tenuissimum ictum uel suum sensibile aurium id est quod
+  proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia
+  sumpta, altera uero a notione, quam graeci ἔννοιαν dicunt,
+  hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus, quantum
+  in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor:
+  articulata inarticulata litterata illitterata articulata est,
+  quae coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius
+  qui loquitur profertur, inarticulata est contraria quae a
+  nullo affectu proficiscitur mentis, litterata est, quae
+  scribi potest, illitterata quae scribi non potest. _cf._
+  Donat. I 1, 1 p. 1735P. Prob. inst. art. p. 47, 1. Pomp.
+  comm. art. Don. I 7 p. 10 Lind. Audax in Mai class. auct. II
+  p. 589.
+
+      1 audito _A_ || 2 exillis _A_ exillis _corr. a manu
+      alia in_ exilis _M_ || 5 et _om. BM_ || scriptilis _A_
+      scribalis _M_ scripturalis _B_ || 7 inscriptulis _B_
+
+_43_ Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et si
+qua similia sunt, quo modo scribi debeant, quaesitum est.
+Terentius Varro tradit Caesarem per I eiusmodi uerba solitum
+esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem
+uiri consuetudinem factam.                                        5
+
+  _43._ Cassiodori Annaeus Corn. p. 2284P. p. 576A Garet.:
+  *Lacrumae an ... consuetudinem factam*. sed ego in
+  antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar est per V pleraque
+  scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus lubido dicundum
+  faciundum maxume monumentum contumelia minume. melius tamen
+  est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V
+  ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I 26,
+  15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter
+  scribenda sunt quaesitum est. *Varro* tradidit Caesarem per I
+  eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per
+  auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus
+  optimus pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus
+  maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat
+  acciperent, C. primum Caesaris inscriptione traditur factum.
+  Vel. Long. p. 2228P: antiquis uarie etiam scriptitatum est
+  mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit,
+  ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V,
+  ut testes sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt,
+  illam rationem secuntur, quod aliae quoque denominationes per
+  eandem litteram exeant, ut cum manicas maniculum (quibus
+  nomen apponi potest, quod per V manuleus) dicimus. item qui
+  aucupium per V scribunt, putant ab aue occupanda dictum, qui
+  aucipium (aut quia aucupium _P._) ab aue capienda, cum A
+  litterae in I familiaris transitus sit. quibus aeque opponi
+  potest, non minus in I transire quam in V, nam ab amico fit
+  inimicus, et a salso insulsus. sequitur igitur electio,
+  utrumne per antiquum sonum, qui est pinguissimus et V
+  litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui
+  iam uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has
+  proferat uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua.
+  _cf._ p. 2235.
+
+  _Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330
+  saec. X B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) ‘Claudii
+  Puteani’ membr. 4. saec. XIII_
+      1 si qua _A_ si q{*above q: a} _B_ || 2 debent _AB_ ||
+      7 auctoritatem tanti uiri _Putschius_
+
+_44_ Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi
+plenum est praeponendum esse E credit, his uersibus:
+    Meille hominum, duo meillia; item huice utroque opus, meiles,
+    Meilitiam. tenues I: pilam qua lusimus, pilum
+    Quo pinso, tenues I. plura haec feceris: peila                5
+    Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius fiat.
+quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem
+diuersa uia delabitur, dicens in plurali quidem numero,
+debere I litterae E praeponi, in singulari uero minime,
+cum alioqui et non aliud in singulari, quam in plurali           10
+extrema syllaba sonet et * * *, ut in uerbis manifestum
+est. dicimus enim mitto misi misimus. nisi aliam hic
+uult esse rationem [quod absurdum est], ut cum uerba
+quoque ex syllabis constent, at diuersa regula corrigantur.
+
+  _44._ Terent. Scaur. p. 2255P.: Primum igitur per adiectionem
+  illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis uocalibus
+  scribi natura longas syllabas uoluit, cum alioqui adiecto uel
+  sublato apice, longitudinis et breuitatis nota, posset
+  ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi
+  possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de
+  orthographia praecipiens ait ... item quod *Lucilius, ubi ...
+  regula corrigantur*. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu
+  non fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium
+  et ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus
+  scripserunt. diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione
+  qua graeci _EI_ uterentur. ea casibus numerisque discreta
+  est, ut Lucilius praecipit: ‘iam puerei uenere, E postremum
+  facito atque I, ut pueri plures fiant’, ac deinceps idem:
+  ‘mendaci furique addes E cum dare furei iusseris’. quod
+  quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis
+  naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae
+  proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa
+  terminabuntur, illam rationem sequentes utemur E gemina,
+  qualia sunt haec: aurei argentei et his similia. idque eis
+  praecipue, qui ad lectionem instituentur, etiam impedimento
+  erit, sicut in graecis accidit adiectione I litterae, quam
+  non solum datiuis casibus in parte ultima ascribunt sed
+  quibusdam etiam interponunt, ut in ΛΗΙΣΤΕΙ, quia etymologia
+  ex diuisione in tris syllabas facta desideret eam litteram.
+  Vel. Long. p. 2220P.: his quaeritur etiam, an per E et I
+  quaedam debeant scribi secundum consuetudinem graecam.
+  nonnulli enim ea quae producerentur sic scripserunt. alii
+  contenti fuerunt huic productioni _I_ longam ut (_sic Vsener
+  pro_ longam aut) notam dedisse. alii uero quorum est item
+  Lucilius uarie scriptitauerunt, siquidem in his quae
+  producerentur, alia per I longam, alia per E et I notauerunt,
+  uidelicet ut differentia quadam separantes, ut cum diceremus
+  ‘uiri’, si essent plures, per E et I scriberemus, si uero
+  esset unus, ‘uiri’ per I notaremus. et Lucilius in VIIII:
+  ‘iam puerei uenere, E postremum facito atque I, ut plures
+  faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc unius fiet’.
+  item ‘hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I. haec illei
+  fecere, adde E, ut pinguius fiat’, idemque peila quibus
+  milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum quo
+  pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur
+  superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo
+  discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus
+  in his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit?
+  Mar. Vict. I 4, 60 p. 2464P: omnes qui de orthographia
+  scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac
+  quaerunt, quae per I litteram singularem genetiuum, et quae
+  per EI litteras nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim
+  acute, partim (partim _add. Wachsmuth_), ut mihi quidem
+  uidetur, inepte. (uidetur. inepte _libri_) illud [atque _om.
+  Par._] etiam ridicule * *, nam mihi quaedam succurrunt: pilum
+  aiunt militare et uinea, si sit supra quam milites aggerem
+  instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per E et I
+  scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea
+  quae ruri colitur et fistula per I. _cf._ ibid. §. 59.
+
+  _Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B_
+      2 esse credit _B_ || 3 mille hominum ·II· _B_ ||
+      huce utroque opus mille _B_ huic EI utroque _coni.
+      Vsener_ || 4 militiam _B_ || pilam in qua _B_ ||
+      5 quo ipse{*above e: o} tenues si _B_ pila _B_ ||
+      6 qua iacimus ade͠e. pella ut plenus fiat _B_ ||
+      8 dilabitur _B_ || 9 literę praeponi _B totum hoc
+      fragmentum Vsener correxit, ego p. 91n. erraui_ ||
+      uero minime cum alioqui {*above space: &} non
+      aliunde in singulari _B_ || 11 plurali _om. B_ ||
+      sonat _B_ || et ***] _add. Vs._ || 12 mitto emisimus
+      _libri_ || 13 ut _add. B_ || 14 constant _B_ || et
+      _libri_
+
+_45_ Mium et commircium per I antiquis relinquamus, apud
+quos aeque et Mircurius per I dicebatur, quod mirandarum
+esset rerum inuentor, ut Varro dicit. | item miis per
+I, non meis per E ut Terentius: at enim istoc nihil magis
+Syre miis nuptiis aduorsum.                                       5
+
+  _45._ Vel. Long. p. 2236P.: Namque *mium et commircium* quoque
+  *per ... Varro dicit*. nostris iam auribus _secus placet_
+  (_add. Ritschelius l.s._), scilicet per E, ut et
+  (_Ritschelius_ et ut _cod._) Mercurius et commercia dicantur.
+  *item miis ... aduorsum*.
+
+  _Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V_ nam quę
+  nimium et commercium _V_
+      1 reliquamus _V_ || 2 mercirius _V_ || 3 ut
+      _Ritschelius quaest. Varr. p. 29_ et _V_ ||
+      4 Terentius _Heaut. IIII 3, 21_
+
+_46_ Est quaedam littera in F litterae speciem figurata,
+quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma
+littera habere uidetur. ad huius similitudinem soni nostri
+coniunctas uocales digammon appellare uoluerunt, ut est
+notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et uocalem           5
+oportuit poni: *wotum *wirgo, quod et Aeolii fecerunt
+et antiqui nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat.
+hanc litteram Terentius Varro dum uult demonstrare
+ita perscribit: VAV.
+
+  _46._ Cassiodori Cornut. p. 2282P. *Est quaedam ...
+  perscribit: VAV*. Prisc. I 20 p. 15, 1: V loco consonantis
+  posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud Latinos quam
+  apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc datur,
+  quod apud Aeolis habuit olim ϝ digamma id est uau, ab
+  ipsius uoce profectum teste *Varrone* et Didymo, qui id ei
+  nomen esse ostendunt. _cf._ I 10 p. 11, 5. Quint. XII 10, 29:
+  Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque dicimus,
+  etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa
+  persequitur. _cf._ I 4,7. Scaur, p. 2254P.: Vau littera
+  omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut ua
+  ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma,
+  quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long.
+  p. 2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma
+  esse interdum non tantum in his debemus animaduertere, in
+  quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo
+  et primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa
+  hace littera est, _ut_ in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4,
+  43 p. 2461P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum
+  uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro
+  uocali, nam per V et O scriptae significant pluralem numerum
+  et casum accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ...
+  attamen has etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo
+  V scribite, ut uulua uultus et similia, sicuti sine ulla
+  dubitatione per V et O, quae sonant ita ut uoluit uoluo
+  uolutus conuolutus, nam littera V uocalis est sicut AEIO, sed
+  eadem uicem obtinet consonantis, cuiua potestatis notam
+  graeci habent ϝ, nostri uau uocant et illi (alii
+  _Putsch. Gaisf._) digamma. ea per se scripta non facit
+  syllabam, anteposita autem uocali facit ut ϝάμαξα
+  ϝεκηβόλος et ϝελένη. nos uero, qui non habemus huius
+  uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una uocalis
+  pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V
+  litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam
+  syllabam: assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et
+  similia. at cum praeponitur uocali, tunc accipitur pro
+  consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis, in ‘uuido’
+  enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I
+  consonans. cf. Diom. p. 422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1
+  p. 1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p. 21 Lind. Serg.
+  p. 1827P. Cledon. p. 1882. Donat. ad Terent. Andr. I 2, 2.
+  Beda p. 2335.
+
+  _de codd. uide adnot. ad fr. 43_
+      1 speciem _add. m. rec. in mg. B_ || 3 uideatur _A_ ||
+      6 quae (qua _cod. Bern. 243_) et Aeoli _AB_ ||
+      7 nostri] non _A om. B_ || 8 terentius usu raro _AB_ ||
+      9 perscribit _A_ || VAV _Ritschelius l.s. p. 27_ ua _AB_
+
+_47_ Non caret quaestione etiam plebs et urbs et Pelops,
+quae Varro ita distinguit ut per B et S ea nominatiuo
+casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetiuo
+reddant ut plebs plebis urbs urbis, ea uero per PS, quae
+similiter genetiuo eiusdem numeri in PIS excurrant ut Pelops      5
+Pelopis.
+
+  _47._ Ter. Scaur. p. 2261: Quaesitum est hiemps utrum per PS an
+  per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin per
+  MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam
+  per P et S ea scribantur, quae apud graecos _in_ Ψ
+  desinunt. hanc autem non in Ψ desinere manifestum est ex
+  eo quod quae illa littera terminantur aut in πος ut Πέλοψ
+  Πέλοπος aut in βος desinunt, ut φλέψ φλεβός, hiems
+  autem neutram harum syllabarum recipit. item non constat,
+  obscurum utrum _per_ OB an per OP debeat scribi, nec minus
+  obseruo obsido, cum in illis B littera euidenter sonum suum
+  uindicet. *non caret ... Pelops Pelopis*. sed nobis utrumque
+  per PS uidetur esse scribendum, quoniam ex his Ψ littera
+  constet, quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire.
+  Cassiodori Papirian. p. 2291P. p. 578B Garet.: traps ab eo
+  quod dicitur trabis et urps per P debent scribi, licet
+  *Varro* per B scribenda putet, quod in reliquis casibus B
+  habeant. sed tamen cum Ψ littera graeca nullo modo
+  transferri potuerit in usum nostrum et uis eius per P et S
+  litteras scribatur, necessarium est, ut ubi Ψ graecum
+  sonat, apud nos quod uitari non potest per has litteras
+  scribatur id est P et S, licet in obliquis casibus B habeant,
+  ut caeleps caelibis, urps urbis, item in aliis ipsam
+  retineant, ut auceps aucupis. unde apparet in his casibus
+  mutare nos debere P in B, in quibus se etiam ambae
+  consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam sequimur
+  in Φ, quae ipsa PH constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in
+  nominatiuo casu P et S, in aliis casibus per P et H
+  scribitur. Vel. Long. p. 2233: hinc noscuntur etiam
+  quaestiones interdum quibus noua a ueteribus discernantur
+  utrum absorbui an absorpsi, _uel_ cum ad hanc disputationem
+  pertinere non debeat, nisi quod proprium est ορθογραφίας,
+  utrum per B an per P absorpsi scribi debeat: et aliis
+  seruanda (sequenda _libri_) B littera _uidetur_, quoniam
+  sorbere dicimus, aliis P, quoniam quaecumque apud graecos per
+  Ψ scribuntur et constat haec littera Π Σ, apud
+  nos per P scribenda. idque (ideoque _libri_) in similibus
+  seruandum, ut in eo quod est urbs et nupsi et plebs ac
+  ceteris. p. 2224: ea quae apud nos Ψ litteram sonant,
+  putant plerique per P et S scribenda, quoniam et graeci
+  pronuntiauerunt, [per] litteram Ψ constare ἐκ τοῦ πίονος
+  (ἐκ τοῦ π καὶ τοῦ σ ci. _Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv.
+  gramm. 103_). sed qui origini uerborum propiores (proniores
+  _an_ propensiores?) sunt, per B scribunt. Prisc. I 42
+  p. 33, 3: huic (S) praeponitur P et loco Ψ graecae
+  fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma ƆϹ
+  hac figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam
+  scripturam mutare, quamuis non sine ratione haec quoque
+  duplex a graecis addita uideatur, nam multo molliorem et
+  uolubiliorem sonum habet Ψ quam PS uel BS. hae tamen id
+  est BS non alias debent poni pro Ψ, hoc est in eadem
+  syllaba coniunctae, nisi in fine nominatiui, cuius genetiuus
+  in BIS desinit, ut urbs urbis, caelebs caelibis, Arabs
+  Arabis. _cf._ Prisc. I 58 p. 43, 9, Cassiodori Valerian.
+  p. 2289. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2465 _sq._ P. Beda p. 2337P.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 44_
+      1 et non paret _B_ || urbs e pelobs _B_ ||
+      5 eiusdemmodi _B_ || in ps excurrunt _B_ || pelobs
+      pelopis _B_
+
+_48_ Cretenses Ennius (dixit).
+
+  _48._ Char. p. 124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro II
+  (_14, 34_): ‘Cretum legis’, *Cretenses Ennius*, ut Varro
+  libro I de sermone latino scribit.
+
+
+II
+
+_49_ Syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae leues,
+aliae procerae aliae retorridae, aliae barbarae aliae graeculae,
+aliae durae aliae molles. asperae sunt ut trux crux
+trans, leues ut lana luna, procerae sunt quae uocalem longam
+extremam habent aut paenultimam ut facilitas, retorridae          5
+sunt quae mutam habent extremam ut hic hoc, barbarae
+sunt ut gaza, graeculae ut hymnos Zenon, durae ut
+ignotus, molles ut aedes.
+
+  _49._ Diom. p. 428, 22: *Syllabae ut ait ... ut aedes*.
+
+      1 leues _B_ leue sunt _A_ leuae _M_ || 2 procere _A_
+      proceres _BM_ || gregulae _BM_ || 4 proceres _ABM_ ||
+      7 gregulae _M_ || ymnos _A_ ymnus _B_
+
+_50_ Delirus placet Varroni, non delerus. non enim, ut
+quidam existimant, a Graeco tracta uox est παρὰ τὸ ληρεῖν
+sed est latina a lira id est sulco. itaque sicuti boues
+cum se a recto actu operis detorserint delirare dicuntur,
+sic qui a recta uia uitae ad prauam declinant, per similitudinem  5
+translationis item delirare existimantur.
+
+  _50._ Vel. Long. p. 2233P.: Nec non et ibi ὀρθοέπεια
+  ὀρθογραφίᾳ coniuncta est, ubi quaeritur, foenoris an
+  foeneris dica_mus_, quoniam nomen inde tractum dicimus
+  foeneratorem. item facineris non facinoris, quoniam
+  facinerosum uocamus. sic etiam *delirus placet ... delirare
+  existimantur*. Caper p. 2248P.: delirare et delerare ἀπὸ
+  τοῦ ληρεῖν. Non. p. 17: Delirare (delerare _codd._) est de
+  recto decedere. lira est autem fossa recta, quae contra agros
+  tuendos ducitur et in quam uligo terrae decurrat.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_
+      2 ληριν _in mg._ ληρεῖν] _V_ || 3 latine sulco
+      _VP_ latina a lira id est sulco _Ritschelius quaest.
+      uarr. p. 29_ || existimatur _V_
+
+_51_ Interuallum duas L habet, uallum enim ipsum non
+aliter scribitur, a quo interuallum. Varro dicit interualla
+esse spatia, quae sunt inter capita uallorum id est stipitum
+quibus uallum fit, unde cetera quoque spatia dicuntur.
+
+  _51._ Cassiodori Cornut. p. 2284P. p. 576B Garet.:
+  *Interuallum duas ... spatia dicuntur*. Beda p. 2337P.:
+  interuallum per duo L scribendum est.
+
+  _de codd. uid. ad fr. 43_
+      1 duas .l.l. habet _AB_ || 3 sunt _B erasum in A_
+
+_52_ Narare per unum R scribitur, ut Varroni placet. secutus
+est enim etymologiam nominis eius, qua gnarus dicitur,
+qui scit et accipit quod loqui debeat. denique compositio
+uerbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R
+sed per unum scribitur. ideo et naratio unum R habere    5
+debet.
+
+  _52._ Cassiodori Papirian. p. 2290P. p. 578A Garet.: Querella
+  per duo L scribitur. *narare per ... habere debet*. Vel.
+  Long. p. 2238: sane in eo quod est narare obseruatum est ut
+  unum R scriberemus, quoniam uenit a gnaro cui contrarium est
+  ignarus. Beda p. 2340: naro et naratio per R scribantur.
+
+      1 scribitur _om. A_ || secutus enim est ethimologiam
+      _B_ || 3 et accipit _om. B_ || quod loqui] quid
+      loqui _A_ qui loqui _B_ || 5 narratio _eraso priore_
+      r _A_
+
+_53_ M. Varro in libro secundo ad Marcellum de latino
+sermone aeditumum dici oportere censet, magis quam aedituum,
+quod alterum sit recenti nouitate fictum, alterum
+antiqua origine incorruptum.
+
+  _53._ Gell. XII 10, 1: Aeditimus uerbum latinum est et uetus,
+  ea forma dictum qua finitimus et legitimus. pro eo a
+  plerisque nunc aedituus dicitur noua et commenticia
+  usurpatione, quasi a tuendis aedibus appellatus. satis hoc
+  esse potuit admonendi gratia dixisse * * propter agrestes
+  quosdam et indomitos certatores, qui nisi auctoritatibus
+  adhibitis non comprimuntur. *M. Varro ... origine
+  incorruptum*. cf. Varro de l.l. VII 12 p. 298. VIII 61
+  p. 437. de re rust. I 2, 1. Fest. Pauli p. 13 M.: aedituus
+  aedis sacrae tuitor id est curam agens, aeditimus aedis
+  intimus. Char. p. 75, 18: aeditumus dicitur qui aedem seruat
+  quasi aedis intimus, dicitur etiam aedituus ab aede tuenda.
+  _cf._ Placidi gl. in Mai class. auct. III p. 427. Thes.
+  latin. in Mai class. auct. VIII p. 192.
+
+  _de codd. uid. adn. ad fr. 36_
+      1 marcellium _V_ || 2 editumum _L_ editummum _V_ ||
+      edituum _V_ editūum _L_
+
+_54_ Quae graeci dicunt aenigmata, hoc genus quidam ex
+nostris ueteribus scirpos appellauerunt. | quale est:
+    Semel minusne an bis minus non sat scio,
+    an utrumque eorum. ut quondam audiui dicier,
+    Ioui ipsi regi noluit concedere.                           5
+hoc qui nolet diutius apud sese quaerere, inueniet quid sit
+in M. Varronis de sermone latino ad Marcellum libro secundo.
+
+  _54._ Gell. XII 6: *Quae graeci ... quale est*, quod nuper
+  inuenimus per hercle antiquum, perquam lepidum tribus
+  uersibus senaris compositum aenigma, quod reliquimus
+  inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo
+  acueremus. uersus tres hi sunt: *semel minus ... libro
+  secundo*.
+
+  _Gelli codicibus VL accedit B = fragm. Bernense cod. msc. 404
+  scriptum anno ae. n. 1173 cf. Hertz l.s. p. 412_
+      1 quae greci _L_ que greci _VB_ || enigmata _VL_
+      enicmata _B_ || 2 appallauerunt{*above second a: e}
+      _L_ || 3 minusne _L_ minusque{*above que: ne}
+      _B_ minus _V_ || minus non sat scio _Scaliger
+      Virgilii append. p. 230_ minus non sit sat scio _L_
+      minus non sit sed scio _VB_ || 4 an _LVB_ at
+      _Hertzius_ || eorum ut quondam _VB_ eorum quod _L_ ||
+      audiui ipsi dicier ioui regi _L_ audiui ipsi dicier
+      ioui regi regi _B_ audiui ipsi.......oui regi
+      _lacuna sex uel septem litterarum inter_ ipsi _et_
+      oui _V_ audiui dicier Ioui ipsi regi _Scaliger_ ||
+      5 uoluit _V hoc aenigma Barthius aduers. XVI 22 sic
+      scripsit:_ semel minus? non. bis minus? non. sat
+      scio. |an utrumque? uerum. ut quondam audiui dicier
+      _e.q.s._ || 6 nolet _L_ noluit _VB_ || aput _V_ ||
+      quaereret _VB_ || 7 in m. uarronis _LB_ . ĭn.
+      uarronis _V_ || mercellum _L_ macellium _V_
+
+
+III
+
+_55_ Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere
+distantias: longitudinem altitudinem crassitudinem. longitudinem
+tempore ac syllabis metimur, nam et quantum
+morae enuntiandis uerbis teratur et quanto numero modoque         5
+syllabarum unumquodque sit uerbum, plurimum refert.
+altitudinem discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue
+deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem
+in spiritu est, unde etiam graeci adspirationem πνεῦμα
+δασὺ appellant. nam omnes uoces aut aspirando facimus           10
+pinguiores, aut sine spiritu pronuntiando tenuiores.
+
+  _55._ Seru. de accent. 8 p. 526 Endl.: *Scire* autem *oportet
+  ... pronuntiando tenuiores*. Prisc. de accent. p. 519, 6: uox
+  corpus esse ostenditur. nam et si corpus non esset, auditus
+  aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum et
+  reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine
+  scilicet latitudine longitudine. habet quippe littera
+  altitudinem in pronuntiatione, latitudinem in spiritu,
+  longitudinem in tempore, hoc est et alte et late et longe
+  auditur.
+
+  _L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex
+  analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono_
+      3 distantias altitudinem _L_ || 4 quantum ore _L_ ||
+      6 sit] si _L_ || 7 altitudinem] ab altitudine _L_ ||
+      8 Crasitudo _L_ || 9 spiratu _corr. in_ spiritu _L_ ||
+      πνεῦμα δασὺ _add. Albertus Zippmann om. L_ ||
+      10 aspiranda _L_ || 11 pingui res _L_ || aspiratu _L_
+
+_56_ H sicut in quaestione est littera sit necne: sic nunquam
+dubitatum, an secundo loco a quacunque consonante
+poni deberet, quod solus Varro dubitat. uult enim auctoritate
+sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem
+conferat, et tanto magis hoc tentat persuadere,                   5
+quod uocalibus quoque dicat anteponi ut heres, hircus.
+
+  _56._ Cassiodori Cornut. p. 2285P. p. 576B Garet.: *H sicut in
+  ... heres hircus*. sed Varronem praeterit consonantem ideo
+  secundo loco H recipere, quia non possit ante _se_
+  adspirationem nisi uocalis habere. itaque et ante et post H
+  littera, cuicumque _uoc_ali adiungatur, consonabit (_sic
+  corr. Vsener, cum codd. om._ se, _scrib._ uocales, tali, non
+  sonabit). haec enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante
+  se aut _codd._) post se habeant H, enuntiationem non
+  inpediant. Prisc. I 25 p. 19, 12: _PH_ autem ideo non est
+  translatum ab illis in aliam figuram, quod nec sic cohaeret
+  huic quomodo mutis, nec si tollatur minuit significationem.
+  quamuis enim subtracta aspiratione dicam: retor Pyrrus,
+  intellectus integer manet, non aliter quam si antecedens
+  uocalibus auferatur, unde ostenditur ex hoc quoque aliqua
+  esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo quidam
+  dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an
+  subiungi.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
+      1 sic] sit _AB_ || nunquam _A_ || dubitatum ac
+      secundo _A_ dubitatum est ac secundo _B_ ||
+      consonanti _B_ || 3 debere _AB_ || quia solus _B_ ||
+      4 quae adspirationem _B_ quae ad adspirationem _A_ ||
+      5 conferat _edidit Fornerius_ (_Paris. 1588_)
+      conferet _B_ confert _A_ || temptat _B_ || 6 qu...
+      uocalibus (quod _corr._) _B_ ut uocalibus _A_ ||
+      q̃q; _A_
+
+_57_ Varroni placet R litteram, si primo loco ponatur, non
+adspirari. lector enim ipse, inquit, intellegere debet Rodum,
+tamen etsi H non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem.
+
+  _57._ Cassiodori Cornut. p. 2286P. p. 577A Garet.: *Varroni*
+  enim *placet ... retorem rhetorem*. sed eadem obseruatio non
+  necessaria est R litterae. sunt enim uerba primo loco R
+  litteram habentia non minus latina quam graeca. itaque merito
+  auferemus aut amouebimus adspirationem: Roma regina rapa
+  Rodus. _cf. Prisciani uerba ad fr. 56. exscripta._
+
+      1 placet. h. littera _B_ placet h litera _A_ || si
+      pro loco _B_ || 2 ipse intelligere debet inquit _A_ ||
+      debet Rhodum _A_ || 3 non _om. A_ || rodum esse _AB_ ||
+      retorem. rethorem _B_
+
+_58_ De H littera quaeritur quae se cum his aut inseruit
+uocibus aut praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit,
+cum elegantiores et ueementer dicant et reprendit
+secundum primam positionem. prendo enim dicimus
+non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis harena           5
+halicam et haliculam, cum ab alendo possit alica dici, et
+aliculam existiment dictam, quod alas nobis iniecta contineat.
+hortus quoque non desiderabat aspirationem, quod
+ibi herbae oriantur id est nascantur, sed tamen a consuetudine
+accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex eodem                   10
+loco dictae sunt, et eam differentiam quidam esse
+uoluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a mutua
+hortatione dicantur. item nonnulli harenam cum aspiratione,
+siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat, dicendam
+existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur enuntianda.        15
+nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus,
+quam propter originem uocis, siquidem, ut testis
+est Varro, a sabinis fassana dicitur: et sicut S familiariter
+in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur. similiter
+ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam                   20
+foedi dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam
+eosdem aeque fircos uocabant. nam et e contrario, quam
+antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque
+et cocleam et cocleare sine aspiratione scribemus,
+et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit enuntiare.      25
+non enim firmum est catholicum grammaticorum,
+quo censent aspirationem consonanti non esse iungendam,
+cum et Carthago dicatur et pulcher et Gracchus et Otho
+et Bocchus.
+
+  _58._ Vel. Long. p. 2229P.: Et *de H littera ... Otho
+  Bocchus*.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_
+      1 de hac litera _V_ || cum his] ?? || 3 et reprendit]
+      In reprendit _V_ || 5 harenę ha:alicam {*above
+      second a: h} et aliculam _V_ || 7 existimet _V_ ||
+      11 et tam _V_ || 18 fassana f fasma [*below a: alpha
+      stacked on .i.] _V_ || 22 fercos f fircos _V_ ||
+      24 coleam _V_ || 27 censent _P_ || 28 gracchos _V_ ||
+      29 bocchus _V_
+
+_58A_ Peccant qui prehensus cum adspiratione scribunt, cum
+eam prima persona non habeat, et similiter uehemens, cum
+a ui mentis dicatur. quam quidam putant adiciendam,
+quoniam id non aliud putant esse quam altius _mentem uehi
+id est_ ferri, cum huic uerbo sine dubitatione adspiretur.       5
+negat Varro etiam Graccho adspirandum, quoniam a gerendo
+sit cognominatus, matrem enim eius qui primus Graccus
+sit dictus, duodecim mensibus utero eum gessisse. et
+pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur, nihilo minus
+tamen ratio exili littera C enuntiandum et scribendum           10
+esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini
+sermonis naturam media adspiretur. quamuis Santra
+a graecis putet esse translatum quasi πολύχρουν.
+
+  _58A._ Ter. Scaur. p. 2256P.: Similiter *peccant* et qui nucs
+  et trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item,
+  *qui prehensus ... quasi πολύχρουν*.
+
+  _de cod. uid. adn. ad fr. 44_
+      1 aspiratione _B_ || 2 ueemens _B_ || 4 quoniam ·i·
+      non _B_ || quam alterius . {*above .: ferri} cum
+      hoc _B_ || 5 aspiretur _B_ || 6 grẹco {*above ẹ:
+      ae} aspirandum _B_ || 7 enim eius] enim enim _B_ ||
+      8 utero eum _Ritschelius quaest. uarr. p. 28_ uterum
+      _B_ || gessisset _B_ || 9 nihilhominus _B_ ||
+      10 ratio exhi littere tenuntiandum _B_ || exiliter c
+      _P_ || 12 aspiretur _B_ || 13 polichrum _B_
+
+_58B_ Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro
+ait et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum
+autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus
+utero eum gestauerit, uel a gracilitate corporis ut quidam
+uolunt.                                                           5
+
+  58B. Char. p. 82, 7: *Graccus et ortus ... quidam uolunt*.
+  sed consuetudo et Gracchos et hortos cum adspiratione
+  usurpauit. _de re cf. M. Haupt quaest. Catull. p.78 sq._
+
+_58C_ Arena si ab ariditate dicitur non habet aspirationem,
+si ab haerendo ut in fabricis uidemus habet.
+
+  _58C._ Seru. ad Verg. Aen. I 172: *Arena*: quaeritur habeat
+  necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit: *si ab
+  ariditate ... uidemus habet*. melior tamen est superior
+  etymologia.
+
+      1 si] sed _H = cod. Hamburgensis_ || aritutate _corr.
+      in_ ariditate _H_ aritate _cod. Lips. saec. X_ ||
+      2 herendo _H_ || ut _suprascr. manu sec. in cod.
+      Cassellano_ || uidemus _om. cod. Bernens. 363.
+      suprascr. m. sec. in Cass._
+
+_58D_ Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus
+consonantibus media intercedat aspiratio, quod minime
+rectum antiquis uidebatur.
+
+  _58D._ Char. p. 73, 17: *Pulchrum Varro ... recordationem
+  doloris*. unde et sepulcrum hodieque manet, quod sit seorsum
+  a pulcro.
+
+  _58-58D._ Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure exiguntur,
+  quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue
+  adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an
+  in scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius
+  quidem ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea
+  ueteres usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant,
+  diu deinde seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis
+  et in triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae
+  chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus
+  maneant, qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde
+  durat ad nos usque uehementer et comprehendere et mihi, nam
+  mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue
+  scriptores in ueteribus libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6:
+  uemens ... a mentis ui atque impetu dicitur. cf. Macrob. sat.
+  VI 8, 18. Vel. Long. p. 2234P.: uoluerunt item alium esse
+  Cilonem alium Chilonem, et Cilones homines uocari angusti
+  capitis et oblongi, Chilones uero improbioribus labris
+  homines a Graeco παρὰ τὰ χειλη. talis quaestio est circa
+  cohortes et coortes, ubi diuersam esse significationem
+  uoluerunt grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines
+  cooriantur pariter. oriri enim apud antiquos surgere
+  frequenter significabat, ut apparet in eo quod dicitur:
+  ‘Oriens consul magistrum populi dicat’, quod est surgens. at
+  cohortes militum a mutua cohortatione. nam cortes audimus
+  quidem uolgo sed barbare dici. de superiore differentia mihi
+  aliud uidetur, quod cum superius de adspiratione loquerer
+  ostendi, id quoque illum (_an_ ibi quoque illam?) sibi locum
+  fecisse, cum alioquin non desideraretur, ut in uehemente et
+  in reprehenso, cum ueemens et reprensus sine adspiratione
+  emendatius dicatur. nam tam militum quam rusticorum coortes
+  sunt, si quidem et milites e rusticis et ex eiusdem regionis
+  hominibus conscribebantur, ut et agnoscere et tueri inuicem
+  possint. cf. Cassiodori Vel. Long. p. 2287P. Cassiodori
+  Cornut. p. 2286P.: uehemens et uemens apud antiquos et apud
+  Ciceronem lego, aeque prehendo et prendo, hercule et hercle,
+  nihil et nil. haec obseruare ea tenus poteris consuetudine
+  potius quam ratione, in his praecipue uerbis, quae
+  adspirationem habere debent. Fest. Pauli p. 84 M.: foedum
+  antiqui dicebant pro hoedo, folus pro olere, fostem pro
+  hoste, fostiam pro hostia. p. 7: alica dicitur quod alit
+  corpus, p. 102: hortus apud antiquos omnis uilla dicebatur,
+  quod ibi qui arma capere possint orirentur. Char. p. 103, 21:
+  harena dicitur quod haereat et arena quod areat, gratius
+  tamen cum adspiratione sonat. Mar. Vict. I 4, 84 p. 2466P.:
+  uideo uos saepe et orco et uulcano H litteram relinquere, sed
+  credo uos antiquitatem sequi. sed cum asperitas uetus illa
+  paulatim ad elegantioris uitae sermonisque est limam
+  perpolita, sic uos quoque has uoces sine H secundum
+  consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora
+  sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut
+  brachium cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis
+  obseruare ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis
+  praeceptum antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus
+  litteris oportere, in enuntiando autem quasdam litteras
+  elidere, in quo ... bis peccatis, quod aliud scribitis et
+  aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long, p. 2238P.: de
+  aspiratione ... aliquid iam locuti sumus, repetendum tamen
+  existimaui sermonem propter eos qui hymnum, item hyacinthum
+  et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim praeponendam
+  adspirationem putauerunt, alii tamquam non necessariam
+  omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua graecorum
+  numquam non adspirationem in se habet Υ littera
+  quotiens inchoat uoces. nam quod ad latina pertinet, in
+  quibus tale quid (_Vsener pro_ late aliquid) ambigitur,
+  antiqua consuetudo respicienda est, quibus moris fuit pro hac
+  adspiratione litteram dicere F. itaque harenam iustius quis
+  dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et hordeum quia
+  fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci erant,
+  et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p. 2249P.: per
+  detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine
+  adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam
+  apud antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram
+  posuerunt, nos litteram (autem P) H substituimus, ut quod
+  illi fordeum dicebant nos hordeum, fariolum quem nos
+  hariolum, similiter faedum quem nos haedum dicimus. p. 2252:
+  nec minus consonantes (inter se mutuis uicibus in
+  declinatione funguntur) ut F et H, utraque enim ut flatus
+  est. quare quem antiqui fircum nos hircum, et quam Falisci
+  habam nos fabam appellamus, et quem antiqui fariolum nos
+  hariolum. _cf._ p. 2258. Fest. Pauli p. 43: Chilo dicitur
+  cognomento a magnitudine labrorum. Cilo sine adspiratione,
+  cui frons est eminentior ac dextra sinistraque ueluti recisa
+  uidetur. Char. p. 102, 1: Cilones dicuntur, quorum capita
+  oblonga et conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex
+  graeco a labris inprobioribus, quae illi uocant χείλη,
+  unde et pisces chilones inprobius labrati.
+
+_59_ In accentu materia locus et natura prosodiae breuissime
+conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur vox
+et ea quidem, qua uerba possunt sonare, id est scriptilis.
+locus autem syllaba, quoniam haec proprie uerbi pars est,
+quae recipit accentum. natura uero prosodiae in eo est,          5
+quod aut sursum est aut deorsum; nam in uocis altitudine
+omnino spectatur adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio
+uocis enuntientur, prosodia sit nulla.
+
+  _59._ Seru. de accentib. 7 p. 526 Endl.: *In accentu ... sit
+  nulla*.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 55_
+      1 natura est prosodie _L_ || qua] quae _L_ ||
+      4 probrie _L_ || 7 omno {*above n: 3 dots} _L_ ||
+      fastigia _corr. in_ fastigio _L_
+
+_60_ Quot sint prosodiae dicendum est.
+
+      1 quod _L_
+
+Athenodorus duas esse prosodias putauit, unam inferiorem,
+alteram superiorem. flexam autem, nam ita nostra
+lingua περισπωμένην uocamus, nihil aliud esse quam
+has duas in una syllaba.                                          5
+
+      2 at henodorus _L_ || 4 perispomen _L_ || uocauimus _L_
+
+Dionysius autem Aristarchi discipulus, cognomento
+Thrax, domo Alexandrinus, qui Rhodi docuit, lyricorum
+poetarum longe studiosissimus, tres tradidit quibus nunc
+omnes utuntur βαρεῖαν ὀξεῖαν περισπωμένην.
+
+      6 dionisius _L_ || aristarci _L_ || 7 trax _L_ ||
+      alexandrios{*above o: u} a qui rodii _L_ || liricorum
+      _L_ || 9 baria noxian perispomenon _L_
+
+Tyrannio uero Amisenus, quem Lucullus Mithridatico               10
+bello captum Lucio Murenae concessit, a quo ille libertate
+simul et ciuitate donatus fuit, quattuor scribit esse
+prosodias βαρεῖαν μέσην οξεῖαν et περισπωμένην. atqui
+memoriae proditum est hunc ante alios fuisse pronuntiatione
+peritum, quod nequaquam assequi potuisset, nisi tenore           15
+singularum uocum diligentissime perquisito.
+
+      10 tyrannion uero iamisenus _L_ || lucillus
+      mitridatico _L_ || 11 captam _corr. in_ captum _L_ ||
+      munere _corr. in_ murene _L_ || concesit _L_ || quo
+      illo _L_ || 12 fuit] sit _L_ || 13 barian
+      mesehenoxiant perispomenenat qui _L_ || 14 peritum]
+      potiorem _L_ || assequi] esse{*above e: a} qui _L_
+
+In eadem opinione et Varro fuit, qui in leges suas
+redegit accentuum scientiam et doctrinam, isque omnibus
+a se propositis euidentissimas affert probationes, ut id quoque
+pro media prosodia facit; dicendo ipsam naturam nihil            20
+facere totum, ubi non sit medium. ut enim inter rudem
+et eruditum, inter calidum et frigidum, amarum et dulce,
+longum et breue sit quiddam medium, quod neutrum est,
+sic inter imam summamque uocem esse mediam, ibique
+quam quaerimus prosodiam. neminem musicum esse, qui              25
+mediam uocem in cantu ignorauerit, nec quemquam potuisse
+dicere in sono chordarum aut uoce tibiarum assaue
+uoce cantantium μέσην esse, si non in omni uocis natura
+esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum
+sensus non animaduertat, cum illum, qui in cithara aut tibia     30
+aliquanto uberior est, saepe totum non sentiat meatum.
+
+      17 qui in _Endl._ quin _L_ || 18 redigit _L corr.
+      Endl._ || scientia et doctrina _L_ scientiam.
+      doctrina _Endl._ || isque] eius quae _L_ ||
+      19 quodque _L_ || 20 prodosia _L_ || dicendo ipsam]
+      _hic incipit Wasi (cf. supra p. 49) excerptum (= W)
+      his uerbis: Varro laudatus in Seruii Ms. Cap. de
+      Accentib. pluribus pro Media Prosodia arguit_, ipsa
+      in natura nihil totum || 22 amarum et dulce longum
+      et breue _W_ et amarum dulcem longum et brebem _L_ ||
+      23 sit] est _LW_ || quoddam _W_ || 25 querimus _L_ ||
+      musicam _L_ || 26 quenquam _W_ || potuisse _L_
+      potius esse _W_ || cordarum _L_ || aut uoce quarum
+      aliaue _L_ alia uoce buccinarum assaue _W_ ||
+      28 mesen _LW_ || si _W_ si si _L_ || 30 illa quae
+      _LW_ || chitera{*above e: i} aut quia aliquando
+      _L_ cithara auditur quia aliquanto _W_ || 31 tatum
+      _corr. in_ totum _L_ tantum _W_ || cum illam, quae
+      etc., saepe totum non sentiat theatrum _ci. Wachsmuth_
+
+Praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit
+principium aliarum ut μέση in musice initium cantionis, et
+omnium rerum initia semper obscura sint. dein quod omne
+medium in angustis non uideatur, ut punctum in quamuis          35
+magno orbe, quod uocant κέντρον. nullum esse corpus,
+ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse,
+omnem igitur uocem medium habere. quod enim fuit deorsum
+prius in medium succedere quam euolet sursum, et
+quod sursum est ante eodem uenire quam deorsum, quare           40
+utriusque compitum medium esse. et multa praeterea latius
+in eam rem disputata profert, quae nunc nobis locus
+non est iterare. scire enim oportet rationis huius recens
+non esse commentum, sed omnium, qui ante Varronem et
+Tyrannionem de prosodia aliquid reliquerunt, plurimos et        45
+clarissimos quosque mediae huius fecisse mentionem, quos
+omnes sibi fuisse auctores Varro commemorat: grammaticos
+Glaucum Samium et Hermocraten Iasium; item philosophum
+Theophrastum peripateticum cui diuina facundia
+nomen adsciuit, nec non eiusdem sectae Athenodorum,             50
+summi acuminis uirum, qui quandam prosodiam μονότονον
+appellat, quae uidetur non alia esse quam media, licet diuerso
+uocabulo.
+
+      32 preterea _L_ || 33 mese _W_ mesae _L_ || musica
+      _W_ || 34 omnia initia _W_ || deinde _W_ || 35 in
+      quamuis _W_ non quamuis _L_ || 36 quod] quem _LW_ ||
+      centron _LW_ || 38 fuit _Weil et Benloew théor. gén.
+      de l’accent. lat. p. 16_ fluit _LW_ || 39 succendere
+      _L_ || 40 eodem uenire _Weil et Benloew l.s._ eo
+      deuenire _LW_ || quare utriusque _L_ quantumuis _W_ ||
+      41 et multa--14 aliquid reliquerunt] _om. W_ ||
+      42 disputatam _L_ || locum est iterarae _L_ ||
+      44 barronem _corr. in_ Varronem _L_ || 45 relinquerunt
+      _L_ || Haec Varro, qui plurimos _W_ || 46 quoque _L_ ||
+      huius sibi fuisse autores commemorat _W_ || 47 barro
+      _corr. in_ Varro _L_ || 48 ioseum _L_ || philosofum
+      theoprastum _L_ || 50 ut henothorum _corr. in_
+      athenothorum _L_ || 51 prosodoam _corr. in_
+      prosodiam _L_ || monotonon _corr. in_ monotomon _L_
+
+Nec desunt, qui prosodias plures esse quam quatuor
+putauerint. ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae             55
+propositae sunt sub hisce nominibus: ἀνειμένη,
+μέση, ἐπιτεταμένη, κεκλασμένη, ἀντανακλωμένη, νήτη. sed
+hic quoque non dissentit a nobis. nam cuiuis ex ipsis
+nominibus intellectu procliue est tres primas esse simplices
+et non alias quam βαρεῖαν μέσην ὀξεῖαν, postremas            60
+autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae
+est genere una. hanc enim flecti non uno modo omnes
+putauerunt, Eratosthenes ex parte priore acuta in grauem
+posteriorem, Theodorus autem aliquando etiam ex graui
+in acutiorem excendere. ceterum Varro in utramque partem       65
+moueri arbitratur, neque hoc facile fieri sine media,
+eamque acutae coniunctam plerumque esse potius quam
+grauem, quod ea propius utramque est, quam illa superior
+et inferior inter se.|
+
+      54 nec desunt _L_ nec deesse monet Seruius _W_ ||
+      prosodosias _L_ || 55 prosodiae sunt _LW_ ||
+      56 hiisce _W_ || ansimen himesip petamene cecasmen
+      antanaca homenehc _L_ an simenhimes ip pentamene
+      cecasmen antanaca homenech _W_ || 58 desentit _L_ ||
+      60 uariam mesenoxian _L_ || 63 erat ostenes _L_ ||
+      64 posteriorem _om. W_ || autem _om. W_ ||
+      65 extendere _W_ || in utramque partem _Weil et
+      Benloew l.s. p. 14_ in utraque parte _LW_ ||
+      66 hoc] his _LW_ || 67 acutam plerumque esse putius
+      quam grabem (_corr. in_ grauem) _L_ acutam plerumque
+      esse potius quam grauem _W cf. supra p. 55_
+      adiunctam _ci. Vsener_ || 68 probrius utraque _L_ ||
+      69 inter se] _hucusque W_
+
+Media, quae inter duas quasi limes est, quod grauioris           70
+quam acutioris similior est, in inferioris potius quam
+superioris numerum relegatur. in hoc enim fere doctissimorum
+consensus est, acutam plus una uno in uerbo esse
+non posse, graues esse complures.
+
+      71 similior est] similiores _L_ || putius _L_ ||
+      72 superiorum || 73 uno _om. L_
+
+Prosodiam ibi esse dicimus, ubi aut sursum est aut               75
+deorsum. quae demissior est, ea a pluribus βαρεῖα appellatur
+graece, latine uero grauis ideo quod deorsum est,
+in sede scilicet ponderum grauiorum. at eam quae sursum
+est Glaucus ἐπιτεταμένην, item alius aliter, sed nemo
+adhuc leuem uocauit, quamuis id erat graui contrarium,           80
+uerum ea nomen optinet ὀξείας latine acutae, ideo quod
+tenuis et omne acutum tenue. inter has est μέση; latine
+media, quia limes est per quem duae supradictae ultro citroque
+commeant. quartae illi coniunctae, quia ceteris
+perplexior est, plura sunt uocabula. Ammonius Alexandrinus,      85
+qui Aristarchi scholae successit; ὀξύβαρυν uocat,
+Ephorus autem Cymaeus περίσπασιν, Dionysius Olumpics
+δίτονον, Hermocrates Iasius σύμπλεκτον, Epicharmus Syracusius
+κεκλασμένην. uerum ea nunc ab omnibus περισπωμένη
+graece uocatur, apud nos flexa; quoniam primo erecta             90
+rursus in grauem flectitur.
+
+      75 prosodiant _L_ || 76 quae demisior est quae a _L_ ||
+      βαρεῖα uaria _L_ || 78 eamque rursum est _L_ ||
+      79 epitetamenen _L_ || 81 numen _L_ || oxian _L_ ||
+      acuta _L_ || 82 mese _L_ || 84 commeant] commentat
+      _L_ || quarte _L_ || illi coniungit liquia _L_
+      coniunctili, quia _ci. Vsener_ || 85 hammonius
+      alixondris{*above last i: u} _L_ || 86 aristarci
+      scollae[*small l inserted before l] _L_ || oxibarin
+      _L_ || 87 cymeus perispasin _L_ || 88 δίτονον _ci.
+      Weil et Benloew l.s. p. 10_ aponon _L_ || sim
+      plecton _L_ || epicarmus siracusius cetasmenen _L_ ||
+      89 perespomene _L_ || 90 prima _corr. in_ primo _L_ ||
+      91 grauem] grebem _L_
+
+Acuta exilior et breuior et omni modo minor est,
+quam grauis, ut est facile ex musica cognoscere cuius
+imago prosodia. nam et in cithara omnique psalterio quo
+quaeque chorda acutior eo exilior, et tibia tanto est uoce       95
+acutiore quanto cauo angustiore, adeo ut corniculo aut
+βομβυκίω addito grauior reddatur, quod crassior exit in
+aera. breuitatem quoque acutae uocis in iisdem organis
+animaduertere licebit, siquidem in pulsu chordarum citius
+acuta transuolat, grauis autem diutius auribus immoratur.       100
+etiam ipsae chordae, quae crassius sonant, longiores uidentur
+quia laxius tenduntur. item in fistula duo calami breuissimi,
+qui acutissimae uocis, tibiae quoque acutiores quae
+breuiores, et his foramina quam sunt ori proxima et breuioris
+aeris motum persentiscunt tam uocem reddunt acutam.             105
+sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae
+uelut quaedam διαστήματα, acuta tenuior est quam
+grauis et breuis adeo, ut non longius quam per unam syllabam
+quin immo per unum tempus protrahatur, cum grauis
+quo uberior et tardior est diutius in uerbo moretur et          110
+iunctim quamuis in multis syllabis residat. quocirca graues
+sunt numero plures, pauciores acutae, flexae rarissimae.
+
+      92 brebior _L_ || 94 chitera _L_ || quoque quae _L_ ||
+      95 tibia] uita _corr. in_ tiuia _L_ || tanta _corr.
+      in_ tanto _L_ || 97 βομβυκίῳ bamborio _L cf. supra
+      p. 58_ || addita _corr. in_ addito _L_ ||
+      98 brebitatem _L_ || isdem _L_ || 99 in _om. L._ ||
+      cordarum _L_ || 100 transuolai _L_ || 101 cordae
+      _L_ || 102 tendentur _corr. in_ tenduntur _L_ ||
+      103 tiuiae quo acutiores _L_ || 104 sint _corr. in_
+      sunt _L_ || 107 διαστήματα] istamina _L_ _cf. supra
+      p. 59_
+
+Acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum
+sublime fastigata. grauis autem notatur simili uirgula in
+eadem parte depresso fastigio, quae notae demonstrant          115
+omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum.
+ipsum etiam musicorum docetur diagrammate in quo tropi
+pro acumine uocum superiores scribuntur; denique summus
+huperlydius quia acutissimus, infimus hypodorius quo
+nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est      120
+et ex acuta grauique ficta, notam habet nomini potestatique
+respondentem. nam a sinistro cornu surgens arduo
+fastigio et sursum molli curuatura dextrouersum flexa
+praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae litterae V
+efficit et priorem acutam et posteriorem grauem sibi inesse    125
+significat. |
+
+      114 _an_ in eandem partem depressa a fastigio? ||
+      115 depressa _L_ || 117 diagrammatae _L_ ||
+      118 sumus hic per lidius _L_ || 119 quo _corr. in_
+      qua _L_ || 121 nominis _L_ || 122 cum surgens _L an_
+      a sinistra consurgens? || 123 curuatur adextro uersu
+      _L_ || 125 efficit et] et _om. L_
+
+Ordo in accentibus non adtenditur, uerum uarie, nunc
+grauem nunc acutum nonnumquam flexum primo loco
+poni dubium non recipit.|
+
+Longitudo uerborum duabus in rebus est, tempore et              130
+syllabis. tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos.
+inter rhythmicos et metricos dissensio nonnulla est,
+quod rythmici in uersu longitudinem uocis tempore metiuntur
+et huius mensurae modulum faciunt tempus breuissimum
+in quo quaecunque syllaba enuntiata sit breuem                  135
+uocari. metrici autem uersuum mensuram syllabis conpraehendunt
+et huius modulum syllabam breuem arbitrantur,
+tempus autem breuissimum intellegi quod enuntiationem
+breuissimae syllabae cohaerens adaequauerit. itaque
+rhythmici temporibus syllabas, metrici tempora syllabis         140
+finiunt.
+
+  _60._ Seru. de accentib. 17 p. 530 Endl.: *Quot* ergo *sint ...
+  dicendum est*. quae res eo maiore cum cura tractanda est,
+  quod nostra ratio ab opinione iam inueterata et omnium fere
+  animis adfixa discrepat. *Athenodorus duas ... inferior inter
+  se*. sed hoc mediae prosodiae satis, quo quis sciat esse
+  quaerendam. ceterum qui hanc ignorant, ‘quia sola nouerunt,
+  quae scholis studuerunt, non sunt culpandi. sed nec
+  magistros, qui tres solas demonstrant, erroris arguerim, si
+  modo hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat.
+  tres prosodias in usu esse scire oportet, *media* autem *quae
+  ... inesse significat*. mediae uero cuius nunc usus non
+  habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus
+  neque fingere possumus. *ordo in accentibus ... non recipit*,
+  non tamen setius est aliquis (_an_ alius?) prior natura quam
+  alius, non secus atque in litteris euenit. nobis de accentu
+  _dicturis non_ longitudo tractanda est, _uerum_ (accentu
+  longirido tractandum est ue _cod._) altidudo, quae tamen
+  liquido cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio
+  habeatur. in eius enim aliqua parte esse debet id quod
+  altissimum est. denique cum uerbum enuntietur, aliqua in eo
+  syllaba necessse est summum illud uocis fastigium possideat,
+  sed quae potissimum sit, ea monstrari non potest, nisi per
+  temporum syllabarumue numerum, qui proprie longitudinis est,
+  quapropter etsi metricis uidetur syllabarum naturam * ad
+  rhythmicos solos pertinere temporum denumerare interualla,
+  tamen, quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem,
+  ne quid quod ad discendos accentus pertinet deesse uideatur,
+  de uerbi longitudine dicendum est, ea sola adtingentes, quae
+  operi necessaria uidebuntur. *longitudo uerborum ... syllabis
+  finiunt*. neque enim refert, tempus in syllaba esse an in
+  tempore syllabam dicamus, dummodo discendi causa concessum
+  est eam moram qua breuis syllaba dicitur, unum et breuissimum
+  tempus uocare, qua uero longa profertur, duo tempora
+  appellare, ipsa cogit natura, cum loquimur. breuem
+  monochronon, longam dichronon appellamus. duo enim longa
+  syllaba habet tempora, positionis et naturae, breuis naturae
+  habet tantum (unum?) modo. Terentius rhythmis scribit
+  comoedias uel Plautus. Prisc. de accentib. p. 519, 25:
+  accentus est certa lex et regula ad eleuandam et deprimendam
+  syllabam uniuscuiusque particulae orationis, qui fit ad
+  similitudinem elementorum litterarum syllabarumque, qui etiam
+  tripertito diuiditur, acuto graui circumflexo. acutus namque
+  accentus ideo inuentus est, quod acuat siue eleuet syllabam;
+  grauis uero eo, quod deprimat aut deponat. circumflexus ideo
+  quod deprimat et acuat. Isid. orig. I 17, 1: accentus, qui
+  graece prosodia est, ex graeco nomen accepit, nam graece
+  πρὸς ad latine, ᾠδή graece latine cantus est ... accentus
+  autem dictus, quod iuxta cantum sit sicut aduerbium quod
+  iuxta uerbum est. acutus accentus dictus, quod acuat et
+  erigat syllabam, grauis quod deprimat et deponat, est enim
+  contrarius acuto. circumflexus, quia de acuto et graui
+  constat, incipiens enim ab acuto in grauem desinit, atque ita
+  dum ascendit et descendit, circumflexus efficitur. acutus
+  autem et circumflexus similes sunt. nam uterque leuat
+  syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus, nam semper
+  deprimit syllabas, cum illi leuent, ut ‘unde uenit Titan et
+  nox ubi sidera condit’. unde hic grauis est, minus enim
+  sonat, quam acutus et circumflexus. Mar. Vict. I 8, 1 p. 2481
+  P.: inter metricos et musicos propter spatia temporum, quae
+  syllabis conprehenduntur, non parua dissensio est. nam musici
+  non omnis inter se longas aut breuis pari mensura consistere,
+  si quidem et breui breuiorem et longa longiorem dicant posse
+  syllabam fieri, metrici autem prout cuiusque syllabae
+  longitudo ac breuitas fuerit, ita temporum spatia definiri
+  neque breui breuiorem, aut longa longiorem, quam natura in
+  syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri.
+
+      133 longitudine uocis tempora _L_ || 135 in
+      quocumque _L_ in quo cum quae _Westphalus fragm. d.
+      gr. rhythm. p. 42_ || 137 et] ut _L_ || brebem _L_ ||
+      138 brebissimum _L_ || enuntiationem _Westphalus
+      l.s. p. 43_ enuntiatione _L_ || 139 brebissimae ||
+      coherens adaequaberit _L_ || 140 rithmihi temporibus
+      syllabis _L_
+
+_60A_ Varro ait ad Marcellum de lingua latina: quattuor
+foraminum fuisse _tibias_ apud antiquos. etenim et se ipsum
+ait in templo Marsyae uidisse tibias quattuor foraminum.
+
+  _60A._ Acro ad Horat. art. poet. 202: *Varro ait* in tertio
+  disciplinarum et *ad Marcellum ... foraminum*. quare quaterna
+  tantum foramina antiquae tibiae habuerunt. alii dicunt non
+  plus quam tria. Comm. Cruqui ad h. u.: *Varro* in tertio
+  disciplinarum _et_ ad Marcellum de lingua latina quattuor
+  foraminum fuisse tibias apud antiquos ait, et se ipsum in
+  Marsyae templo eas uidisse refert.
+
+      2 tibias _om. P_ = _cod. Paris. 7975 saec. XI cuius
+      Alfredus Holderus mecum communicauit lectiones_ ||
+      antiquos. & Nam & si ipsum _P_ || 3 in templo
+      Marsiae _Paulyus uolg._ in marsiae templo _P_ ||
+      ·IIII· _P_
+
+_60B_ Tibia phrygia dextra unum foramen habet, sinistra
+duo, quorum unum acutum sonum habet alterum grauem.
+
+  _60B._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 618: Tibiae aut serranae
+  dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cauernas, aut
+  Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cauernas
+  ... ut enim ait Varro: *tibia Phrygia ... alterum grauem*.
+
+      1 phrigia _cod. Regin. 1674 saec. X_ frigia _cod.
+      Paris. 7929 saec. X_
+
+_61_ In priore uerbo graues prosodiae quae fuerunt manent,
+reliquae mutant.
+
+  _61._ Gell. XVIII 12, 1: Id quoque habitum est in oratione
+  facienda elegantiae genus, ut pro uerbis habentibus patiendi
+  figuram agentia ponerent ac deinde haec uice inter sese mutua
+  uerterent ... Varro libris quos ad Marcellum de lingua latina
+  fecit: *in priore ... reliquae mutant* inquit elegantissime
+  pro mutantur.
+
+_62_ Faenerator, sicuti M. Varro in libro tertio de sermone
+latino scripsit, a faenore est nominatus. faenus autem dictum
+ait a fetu et quasi a fetura quadam pecuniae parientis
+atque increscentis. idcirco et M. Catonem et ceteros
+aetatis eius feneratorem sine A littera pronuntiasse tradit,      5
+sicuti fetus ipse et fecunditas appellata.
+
+  _62._ Gell. XVI 12, 1: Cloatius Verus in libris, quos
+  inscripsit uerborum a graecis tractorum, non pauca hercle
+  dicit curiose et sagaciter conquisita neque non tamen quaedam
+  futilia et friuola ... in libro quarto ‘faenerator’ inquit
+  ‘appellatus est quasi φαινεράτωρ ἀπὸ τοῦ φαίνεσθαι ἐπὶ τὸ
+  χρηστότερον, quoniam id genus hominum speciem ostentent
+  humanitatis et commodi esse uideantur inopibus nummos
+  desiderantibus’ idque dixisse ait Hypsicratem quempiam
+  grammaticum, cuius libri sane nobiles sunt super his, quae a
+  graecis accepta sunt. sine hoc autem ipse Cloatius siue
+  nescio quis alius nebulo effutiuit, nihil potest dici
+  insulsius. *faenerator* enim *sicuti ... fecunditas
+  appellata*. Non. p. 54: faenus ab eo dictum est, quod
+  pecuniam pariat increscenti tempore quasi fetus aut fetura.
+  nam et graece τόκος dicitur ἀπὸ τοῦ τίκτειν, quod est
+  parere. *Varro* libro III de latino sermone: foenus autem
+  dictum a foetu, et quasi foetura quadam (foeturam quandam
+  _W_) pecuniae. nam et Catonem et ceteros antiquiores sine A
+  littera faenus pronuntiasse contendit, ut fetus et
+  fecunditas. _cf._ Varr. de l.l. VII 96 p. 373. Fest. Pauli
+  p. 86: fenus et feneratores et lex de credita pecunia
+  fenebris a fetu dicta, quod crediti nummi alios pariant ut
+  apud graecos eadem res τόκος dicitur. cf. p. 94: fenus.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 36_
+      1 fenerator _LV_ || sicuti _V_ uti _L_ || tercio _L_ ||
+      11 latine _L_ || foenore _L_ fenore _V_ || est _V_
+      esse _L_ || fęnus _L_ fenus _V_ || 3 ait _om. L_
+      || ad fętu _L_ || pecunię _L_ pecunie _V_ ||
+      4 et in catoneinne ceteros _L_ || 5 etatis _V_ ||
+      sine A] A _om. V_ || pronunciasse _L_ ||
+      fęcunditas _L_
+
+_63_ Vtrumque mulieres et epicrocum uiri quoque habitarunt.
+
+  _63._ Non. p. 318: Habitare est inhabitare habere uti. Varro
+  _de_ sermone latino libro III: *utrumque ... habitarunt*.
+
+
+IIII
+
+_64*_ Rhythmus est pedum temporumque iunctura uelox
+diuisa in arsin et thesin, uel tempus quo syllabas metimur.
+latine numerus dicitur.
+
+  _64*._ Mar. Vict. I 10, 1 p. 2484P.: Rhythmi origo de arsi et
+  thesi manare dinoscitur. nam *rhythmus est ... numerus
+  dicitur*. Diom. p. 473, 21: rhythmus est pedum temporumque
+  iunctura cum leuitate sine modo. Augustin. de musica III 1,
+  2. I p. 581 ed. congr. S. Mauri: quoniam oportet distingui
+  etiam uocabulis ea quae re ab se distincta sunt, scias illud
+  superius genus copulationis rhythmum a graecis, hoc autem
+  alterum metrum uocari, latine autem dici possent illud
+  numerus, hoc mensio uel mensura. sed quoniam haec apud nos
+  nomina late patent et cauendum est, ne ambigue loquamur,
+  commodius utimur graecis. uides tamen ut opinor, quam recte
+  utrumque nomen his rebus sit impositum, nam quoniam illud
+  pedibus certis prouoluitur peccaturque in eo si pedes dissoni
+  misceantur, recte appellatus est rhythmus id est numerus, sed
+  quia ipsa prouolutio non habet modum, nec statutum est in
+  quoto pede finis aliquis emineat, propter nullam mensuram
+  continuationis non debuit metrum uocari. hoc autem utrumque
+  habet, nam et certis pedibus currit et certo terminatur modo.
+  itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam
+  rhythmus est propter pedum rationabilem connexionem. quocirca
+  omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. de
+  ord. II 14, 40. I p. 417: quod autem non esset certo fine
+  moderatum, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus
+  curreret, rhythmi nomine notauit (ratio), qui latine nihil
+  aliud quam numerus dici potuit. _cf._ Atil. Fortun.
+  p. 2689P. 337 G. Isidor. orig. I 38, 3: uersui adhaeret
+  rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen
+  rationaliter ordinatis pedibus currit, qui latine nihil aliud
+  quam numerus dicitur. Quint. VIIII 4, 55: rhythmi neque finem
+  habent certum nec ullam in contextu uarietatem, sed qua
+  coeperunt sublatione ac positione ad finem usque decurrunt.
+
+      2 arsi et thesi _P_
+
+_65*_ Metrum est compositio pedum ad certum finem deducta
+uel rhythmus modis finitus.
+
+  _65*._ Mar. Vict. I 12, 1 p. 2493P.: *Metrum ... deducta* seu
+  dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata, *uel ...
+  finitus*. Diom. p. 474, 2: metrum est conpositio pedum ordine
+  statuto decurrens modum positionis sublationisque conseruans.
+  _cf. Augustini uerba ad fr. 64*._ Isidor. orig. I 38, 1:
+  metra uocata, quia certis pedum mensuris atque spatiis
+  terminantur. neque ultra dimensionem temporum constitutam
+  procedunt. mensura enim graece μέτρον dicitur. _cf. Atil.
+  Fortun. l.s.s._
+
+_66_ Alienum pedem metra nisi recipiant modus non facile
+finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro
+dicit inter rhythmum, qui latine numerus uocatur, et metrum
+hoc interesse quod inter materiam et regulam.
+
+  _66._ Diom. p. 512, 37: *alienum* autem *pedem ... et regulam*.
+  Mar. Vict. I 10, 3 p. 2484P.: differt rhythmus a metro, quod
+  metrum in uerbis, rhythmus in modulatione ac motu corporis
+  sit, et quod metrum pedum sit quaedam compositio, rhythmus
+  autem temporum inter se ordo quidam, et quod metrum certo
+  numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus autem
+  numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474, 5: distat
+  metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero
+  syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac
+  clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque
+  congruentia in (_sic B_) infinitum multiplicatur ac profluit.
+  Char. p. 289, 15: nihil est inter rhythmon et metron nisi
+  quod rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos
+  clausus. Augustin. de mus. V 1, 1. I p. 617 ed. congr.
+  S. Mauri: interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum
+  aliquid, ut omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus
+  metrum sit. omnis enim legitima pedum connexio numerosa est,
+  quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo
+  potest, id est non esse rhythmus. sed quoniam non est idem,
+  quamuis legitimis pedibus nullo tamen certo fine prouolui, et
+  item legitimis progredi pedibus sed certo fine coerceri, haec
+  duo genera etiam uocabulis discernenda erant, ut illud
+  superius rhythmus tantum proprio iam nomine, hoc autem
+  alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur. _cf._ Atil.
+  Fortum. p. 337 G. p. 2689P. Quint. VIIII 4, 50.
+
+      1 recipiantur _M_ || modos _B_
+
+_67_ Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod
+clauderent sententiam, ut apud Attium: ‘an haec iam obliti
+sunt Bruges?’ nonnumquam ab his initium fit; ut apud
+Caecilium: ‘di boni quid hoc?’, apud Terentium: ‘discrucior
+animi’.                                                          5
+
+  _67._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 379 G.: Varro in
+  VII (in septimo _A_ VII _B_): *clausulas quoque ...
+  discrucior animi*. idem Varro in eodem libro VII de lingua
+  latina ad Marcellum sic dicit e.q.s. (_fr. 73_). Mar. Vict.
+  I 17, I p. 2503P.: nunc de metrorum prout uersus processerit
+  praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam metrica
+  lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam
+  exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede
+  uel dipodia sit terminatum. hano graeci κατάληξιν uocant,
+  id est cum legitimum metrum in syzygia simplicem pedem, in
+  monopodia uero, id est in simplici pede syllabam perdit.
+  II 3, 38 p. 2524P.: quod uero ad clausulas id est minuscala
+  cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum membra
+  pro clausulis poni possunt et (_scr._ set) solent in canticis
+  magis quam _in_ diuerbiis, quae ex trimetro magis subsistunt,
+  collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et Afranium.
+  nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his
+  separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. _exscripsit
+  Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708P. 381 G._
+  cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula, quam graeci ἐπῳδὸν uocant,
+  a breui conclusione est appellata.
+
+  _A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc.
+  p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X_
+      2 haec iam haec _deleto altero_ haec _A_ ||
+      3 Bruges _Ritschelius quaest uarr. p. 34_ Phryges
+      _A_ phyres _B_ || nonnunquam _B_ || 4 cecilium _B_ ||
+      dei _A_ dei· (_i ab altera manu in loco eraso scr._)
+      _B_ || Terentium] _Ad. IIII 4, 1_ || discrutior _B_
+
+_68*_ Consideranda praeterea in metris cola quae latine
+membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur,
+| quorum differentia talis est. colon est membrum
+quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel
+pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus       5
+erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea
+qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa
+ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur,
+in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione
+circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium   10
+uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium]
+ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum
+uel sacrorum trieteris. ita et in poematis, quando non
+uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis
+uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam           15
+ad ordinem suum recurrit, περίοδος dicitur _circuitus_
+omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae
+modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit
+autem ex commatis colis et uersibus.
+
+  _68*._ Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497P.: *Consideranda praeterea
+  ... proprie dicitur*, id est extrema et exigua pars in
+  metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur,
+  nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur,
+  constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum
+  decametrum porrigetur, *quorum differentia ... pedis est*.
+  erunt itaque cola particulae solutorum metrorum, ut ‘arma
+  uirumque cano’. omnis autem uersus κατὰ τὸ πλεῖστον in duo
+  cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his
+  quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi
+  differentia, ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et
+  hemistichium dicitur, colon autem et comma intra dimetrum.
+  erit itaque colon cum integrae fuerint syzygiae, comma uero
+  cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt, quaecumque
+  circa iuncturas aut artus porrecta sunt in longitudinem
+  membra, unde Euripides ‘καὶ κῶλα κώλοις τετράπουν
+  μιμήσομαι’, brachia scilicet et femina. * unde dictum
+  μέλος (_libri_ unde dictum μέλος brachia sc. et fem.)
+  * nec in metro *. apud quosdam haec communiter μέλη
+  appellantur, quae nos carmina interpretamur et membra, quia
+  (quae _P_) μέλη graeci diuisa membrorum uocant. *partes
+  ergo ... et uersibus*. Aphthon. p. 241 G.: constat μέλος
+  colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra
+  pedum compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt
+  itaque cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum
+  integrae fuerint syzygiae, comma uero cum imperfecta est.
+  omnis autem uersus κατὰ τὸ πλεῖστον in duo cola diuiditur,
+  abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1
+  p. 2508P.: incisiones uersuum, quas graeci τομὰς uocant,
+  ante omnia in hexametro heroo necessario obseruandae sunt.
+  omnis enim uersus in duo cola formandus est, qui herous
+  hexameter merito nuncupabitur, si conpetenti diuisionum
+  ratione dirimatur.
+
+  _totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit;
+  quae nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod.
+  Parisinus 7539 (membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi_ ||
+      2 quod] quae _P_ || 5 cum ex ea _P_ || 6 disoluitur
+      _P_ || efficit _P_ || 9 cedatur _P_ * nam] _ex. gr.
+      poteris_ consideranda nunc || quae] qui _P_ ||
+      11 complurum _P_ || abdissimilium _P_ ||
+      12 temporibus _P_ || 13 trieterici, uel in _P corr.
+      Vsener_ || 14 uno _om. P_ || 15 _an_ omne
+      _delendum?_ || 16 _num_ ad exordium suum? ||
+      decurrit. Περίοδος dicitur omnis _P_ ||
+      17 exametri _P_ || unde--sunt] _uncis inclusit
+      Vsener_ || 19 commate _P_
+
+_69_ Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae
+per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes.
+incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum
+in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur,
+in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum             5
+uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt;
+quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen
+est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros,
+octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel
+haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione  10
+graecorum.
+
+      2 ac rhythmos] arythmos _P_ || 3 exametrum _infra
+      quoque P_ || 5 dipodian _P_ || 7 sua cuique _P_ ||
+      8 quodsi _Vsener_ quos _P_ || simplicum _P_ ||
+      10 appellatione habebitur _P corr. Vsener_
+
+Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est
+a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis
+enim temporibus, sicut quidam asserunt, sic soliti erant
+scribere ut cum a sinista parto initium facere coepissent         15
+et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra
+parte inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem
+ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc autem
+genus scripturae dicebant βουστροφηδὸν a boum uersatione,
+unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, 20
+uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis
+autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram
+desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter
+dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud
+epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu       25
+et apocope praecepta est,
+          id est subtractio syllabae syllabarumue
+[cuiuslibet _partis_ orationis] metro cogente facta,
+quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra
+parte orationis accipietur, ut ‘indo sua do’ id est in sua
+domo. *item:* ‘ac famul infimus esset’ pro famulo. similiter      30
+‘proras detondete et despoliate guberna’ id est gubernacula.
+| uersus autem distat a metro, quod in uersu statim
+auditur et metrum, in metro autem non statim uersus.
+
+  _69._ Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498P.: *Versus est ...
+  significatione graecorum*. [uersus herous hexameter epos
+  dicatur]. *apud nos ... necessitate diuiduntur*, ut apud
+  Vergilium (_georg. Ill 381_) ‘septem subiecta trioni’. *pari
+  ratione ... gubernacula*, sicut diximus metri necessitate.
+  *uersus autem ... statim uersus*. Diom. p. 506, 15: uersuum
+  genera praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut
+  trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri.
+  Augustin. de ord. II 40. I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne
+  longius pedum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset
+  sustinere, modum statuit (ratio) unde reuerteretur et ab eo
+  ipso uersum uocauit. _cf._ Augustin. de mus. V 3, 4, I
+  p. 619. Isidor. orig. I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod
+  pedibus in ordine suo dispositis, certo fine moderantur per
+  articulos, qui caesa et membra nominantur. qui ne longius
+  prouoluerentur, quam iudicium posset sustinere, modum statuit
+  ratio. unde reuerteretur, et ab eo ipso uersus uocatus, quod
+  reuertatur. VI 14, 7: uersus autem uocati uolgo, quia sic
+  scribebant antiqui sicut aratur terra. a sinistra enim ad
+  dextram primum deducebant stilum, deinde conuertebantur ab
+  inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et hodie rustici
+  uersus uocant.
+
+      19 Bostrophen _P_ || 23 quae] qui _P_ || 24 quae]
+      qui _P_ || 27 partis _om. P_ || 29 _cf. Ennius
+      annal. 563 Vahl._ suam _Charisius ceterique_ ||
+      30 _Ennius ann. 317 Vahl._ || a famul _P_ ||
+      31 _Lucilius sat. XX fr. 10 Dous._ detendite et
+      spoliate _P_ despoliate et detundite _Nonius p. 490_
+
+_70*_ Qui uersus facit παρὰ τὸ ποιεῖν dictus est ποιητής,
+latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat.
+uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti
+species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam
+poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo              5
+clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem
+ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri.
+
+  _70*._ Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499P.: *Qui uersus ... Ilias
+  Homeri* et Aeneis Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est
+  fictae ueraeue narrationis congruenti rhythmo ac pede
+  conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque
+  accommodata. distat autem poetica a poemate et poesi, quod
+  poetica ars ipsa intellegitur, poema autem pars operis ut
+  tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis effecti
+  ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII 7, 3: uates a ui
+  mentis appellatos *Varro* auctor est uel a uiendis
+  carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et proinde
+  poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia
+  dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo
+  commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere
+  antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad
+  Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex
+  ut Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui
+  mentis appellates *Varro* auctor est. Non. p. 428: poesis et
+  poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum,
+  poema inuentio parua quae paucis uerbis (_an_ uersibus?)
+  expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... *Varro*
+  Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura
+  modice in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon
+  epigrammation uocant poema. poesis est perpetuum argumentum
+  ex rhythmis. _cf._ Varr. de l.l. VII 36 p. 323. Sueton.
+  fr. 2 Reiff.
+
+      1 τὸ _om. P_|| 2 quod] qui _P_ || 4 uiti _P_ ||
+      5 uno _add. O. Iahn_ || 7 est] id est _P_
+
+_71_ Mensuram esse in fabulis [hoc est μέτρον] Terentii et
+Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi:
+Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus.
+
+  _71._ Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G. p. 2713P.:
+  *Mensuram esse ... Victorinus* Caesius Bassus Terentianus
+  Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus Quintilianus
+  Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius Probus
+  Plinius Euantius (_sic BC_) Sacerdos qui et Donatus Iuba.
+  Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis scribit
+  comoedias uel Plautus.
+
+  _codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad fr. 67) accedit
+  hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C_
+      2 et ceterorum _B_
+
+_72_ Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus.
+sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta
+syllaba et factum tale: ‘omni potente parente meo’. huic
+si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos
+prior pars hexametri recipere consueuit.                          5
+
+  _72._ Diom. p. 515, 14: *Trimeter herous ... recipere
+  consueuit*.
+
+      1 Dimeter _ABM_ || heroious ex superiore iambico fit
+      ut _Buschius_ _et, nisi quod_ hexametro _pro_
+      iambico _cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius
+      quaest. uarr. p. 35. lacunam indicauit Keilius cui
+      intercidisse uidentur quaedam quibus trimetrum
+      heroum ex superiore parte hexametri in epodis
+      coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit
+      Diom. p. 502, 3_
+
+_73_ At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis
+fiet comicus quadratus, ut hic: ‘heri aliquot adulescentuli
+coimus in Piraeo’.
+
+  _73._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 380 G.: idem
+  Varro in eodem libro VII (in eodem septimo _A_ eodem VII _B_)
+  de lingua latina ad Marcellum sic dixit: *at in ... in
+  Piraeo*. Diom. p. 515, 3: septenarium uersum *Varro* fieri
+  dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et
+  fit tale ‘quid immerentibus noces quid inuides amicis?’
+  similis in Terentio (_Hecyr. III 2, 14_) uersus est ‘nam si
+  remittent quippiam Philumenae dolores’. et in Plauto saepius
+  tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G. p. 2706P.: Diomedes sic:
+  ‘septenarium uersum *Varro* fieri dicit hoc modo, cum ad
+  iambicum trisyllabus pes additur et fit tale ‘quid
+  inmerentibus noces, quid inuides amicis?’. similiter in
+  Terentio uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae
+  dolores’. et in Plauto saepius tales reperiuntur’ ...
+  (_fr. 74_) ... Charisius sic ‘septenarium uersum fieri dicit
+  *Varro* hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur, ut
+  praefatum est, et fit tale ‘quid inmerentibus noces, quid
+  inuides amicis?’ similis in Terentio uersus est: ‘nam si
+  remittent quippiam Philumenae dolores’. et in Plauto sac pius
+  tales reperiuntur. (et fit--reperiuntur _A om. B_).
+
+  _de codd. uid. adn. ad fr. 67_
+      1 at _A_ aut _B_ || 2 fiat _AB_ || heri (h _in
+      rasura_) B _Terent. Eun. III 4, 1_ || aliquod _AB_
+
+_74_ Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I
+transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum
+senarium et similes, si pro longa breuem habebunt
+extremam, ut in hoc: ‘amicus summus meus et popularis
+Geta’.                                                            5
+
+  _74._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706P. 378 G.: Varro de
+  lingua latina ad Marcellum sic: *quare in ... popularis Geta*.
+
+      1 notam ·I· transuersam _A_ notam et transuersum
+      _corr. alt. m. in_ notam I tranuersam _B_ ||
+      2 sillabas _A_ || uorsum _B_ || 4 amicus] _Terent.
+      Phorm. I 1, 1_ || meus _sup. lineam B_
+
+_75_ Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes
+iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: ‘pater
+meus dicens docendo qui docet dicit docens’.
+
+  _75._ Diom. p. 515, 9: *Octonarius est ... dicit docens*. tolle
+  hinc primos duos iambos et erit tale quale illud est: ‘ibis
+  Liburnis inter alta nauium’ (_Horat. epod. I 1_).
+
+      2 proponuntur _ABM_ || 3 dicens _priore loco a_ docens _ABM_
+
+_76_ Ex iambico nouum carmen refert Varro cuius exemplum
+est tale: ‘pedem rhythmumque finit’. si addas hic
+quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis
+sic: ‘pedem rhythmumque finit [alta nauium]’ potest hoc
+comma tale esse, quale illud: ‘Philumenae dolores’, quod          5
+est ex iambico septenario.
+
+  _76._ Diom. p. 518, 14: *Ex iambico ... iambico septenario*. et
+  illud hinc est comma, quod Arbiter fecit tale: ‘anus recocta
+  uino | trementibus labellis’.
+
+      1 Ex _om. ABM_ || iambico] iambionicum _Lachmannus in
+      Lucr. p. 276_ || 5 phylumenae _BM Terent. Hec.
+      III 2, 14_
+
+_77_ Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: ‘ex litoribus
+properantes nauibus recedunt’.
+
+  _77._ Diom. p. 515, 19: *Archilochium Varro ... recedunt*. hic
+  superius comma quod est tale [’ex litoribus properantes’
+  simile est illi quod est tale]: ‘Troiae qui primus ab oris’,
+  inferius comma, quod est tale ‘nauibus recedunt’ simile est
+  illi quod est tale ‘machinae carinas’.
+
+_78_ Latine (scripserunt) de numeris hi: Cicero Victorinus
+Eusebius Terentianus Varro Probus.
+
+  _78._ Rufin. de metr. orat. p. 2720P. 398 G.: Victorinus multa
+  dicit de compositione et numeris et pedibus oratoriis. ut
+  Cicero (_in Oratore_) dicit, isti scripserunt apud graecos
+  Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates Theodectes
+  Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus [Hieronymus].
+  *latine de numeris ... Probus* Charisius Diomedes
+  Quintilianus Donatas Victor Seruius.
+
+      1 hiccecero {*above first e: i} _B_
+
+
+V
+
+_79_ Prosa est producta oratio a lege metri soluta. prosum
+enim antiqui productum dicebant et rectum, unde ait
+Varro, apud Plautum ‘prosis lectis’ significari rectis. unde
+etiam quae non est perflexa numero sed recta prosa oratio        5
+dicitur, in rectum producendo. | praeterea tam apud
+graecos quam apud latinos longe antiquiorem curam fuisse
+carminum quam prosae. omnia enim prius uersibus condebantur,
+prosae autem studium sero uiguit. primus apud
+graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud         10
+romanos autem Appius Caecus aduersus Pyrrhum solutam
+orationem primus exercuit. iam exin ceteri prosae eloquentia
+contenderunt.
+
+  _79._ Isidor. orig. I 37, 1: *Prosa est ... rectum producendo*.
+  alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, uel ab eo
+  quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino
+  praefinito. *praeterea tam ... eloquentia contenderunt.*
+
+  _Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos:
+  A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95
+  saec. XII uel XIII_
+      2 producta _sup. lin. add. ab alt. manu in A_ ||
+      4 uaro _A_ || letis {*above e: c} _D_ ||
+      significare _BD_ || 5 perflexa _AB_ per.lexa
+      {*above .: p} _C_ perplexa _D_ || 6 producenda
+      _D_ || preterea _D_ || 7 grecos _A_ || aput latinos
+      _A_ || longe _ab alt. m. add. C_ || 8 prosę _AB
+      prose C_ || p̃rius _C_ || condebatur {*above ‘at’: n}
+      _C_ || 9 prose _C_ || prim; _A_ || grecos _AD_ ||
+      10 ferecides _ABCD_ || syrus _AD_ sirus _BC_ ||
+      oration~ _B_ || _recte
+      iudicauit Vsener quae uolgo leguntur cap. 38, 12
+      quondam uerbis nostris adscripta fuisse, praue
+      relata ad § 11_ ‘ante Pherecydem’; _sunt autem
+      haec:_ hoc (hunc _AB_) apud graecos Hecataeus
+      Milesius (achatesius milesius _A_ acatesius melesius
+      _B_ acathes milesius _ras. trium litterarum post_
+      acathes _D_) fertur primus conposuisse uel ut alii
+      putant Phercydes Syrus (ferecides sirus _ABD_). _de
+      C tacet Vsener_ || apius _C_ || caecus _A_ cecus
+      _CD_ c&us _B_ || pirrum _ABCD_ || 12 prius {*above
+      u: M} _M alt. m. add. A_ prius _C_ || exhinc &
+      caeteri _A_ exhinc & ceteri _BCD_ || pose {*above
+      po: r} aeloquentia condiderunt _C_
+
+_80_ Et in carmine et in soluta oratione genera dicendi
+sunt tria probabilia, quae graeci χαρακτῆρας uocant nominaque
+eis fecerunt ἁδρόν ἰσχνόν μέσον. nos quoque quem
+primum posuimus uberem uocamus, secundum gracilem,
+tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitude est,            5
+gracili uenustas et subtilitas, medius in confinio est utriusque
+modi particeps.
+
+  _R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf.
+  Hertz ber. d. berlin. acad. 1847 p. 411)
+      1 quem ipse contuli_ in soluta] in _om. R_ ||
+      2 pabilia (_corr. ex_ babilia) eis fecerunt tria u~
+      nos primum uberem uocamus _om. reliquis R_ ||
+      5 atq: atq: _R_
+
+His singulis orationis uirtutibus uitia agnata sunt pari
+numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis
+ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt         10
+pro uberibus, squalentes et ieiuni dici pro gracilibus, incerti
+et ambigui pro mediocribus. uera autem et propria
+huiuscemodi formarum exempla in latina lingua M. Varro
+esse dicit ubertatis Pacuuium,
+                    gracilitatis Lucilium, mediocritatis
+Terentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus             15
+tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum
+in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, mixtum
+moderatumque in Nestore.
+
+      8 uicia _R_ || 10 emenciuntur _R_ || 12 propria] pa
+      {*above p: i} _R_
+
+Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus
+philosophis quos Athenienses Romam ad senatum legauerant         20
+impetratum, uti multam remitteret, quam fecerat
+is propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere
+quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia;
+Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum
+quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore,        25
+sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia
+magno conuentu hominum dissertauerunt. tum admirationi
+fuisse aiunt Rutilius et Polybius philosophorum trium sui
+cuiusque generis facundiam. uiolenta, inquiunt, et rapida
+Carneades dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Diogenes  30
+et sobria.
+
+  _80._ _Gell._ VI 14, 1: *Et in carmine ... et sobria*.
+  unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque
+  ornatur fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit
+  praestigiosum. Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos
+  Athenienses quondam ad senatum legauerant impetratum uti
+  multam remitteret, quam ciuitati eorum fecerat propter Oropi
+  uastationem. ea multa fuerat talentum fere quingentum. erant
+  isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes stoicus,
+  Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque
+  ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu
+  hominum dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades
+  uiolenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta
+  Diogenes et sobria. sed in senatum introducti interprete usi
+  sunt C. Acilio senatore.
+
+      20 filosophis _R_ || atenienses _R_ || senatum
+      populi legrauerunt imperatum _R_ || 21 remitterent
+      _R_ || fecerant _R_ || 22 uastacionem _R_ ||
+      25 cecilio _R_ || 27 disseritauerunt _R_ ||
+      admiracioni _R_ || 28 polibius _R_ || 29 rapida
+      capida _del._ capida _R_ || 30 terecia _R_ ||
+      modesdiogenes {*above di: ta} _R_
+
+_81_ Ἤθη ut ait Varro de latino sermone libro V, * * nullis
+aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae.
+πάθη uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt.
+
+      1 _lacunam signauit O. Iahn_ || nullis aliis
+      _Ritschelius parergon plaut. I p. 194_ nullus ali
+      _N_ || 2 atte pathe _N_
+
+‘Egone illam? quae illum? quae me? quae non? sine
+modo, mori me malim. sentiet qui uir siem’: praecise,
+inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis         5
+cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti
+animi causa uocitamus. ‘tu me homo adigis ad insaniam’
+irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta
+particula. ‘tun consulis quicquam’? et haec irascentis
+oratio est. ‘tremo horreoque postquam aspexi hanc’               10
+adfectus ob amorem. ‘heus heus pater, heus Hector’ a
+dolore mentis adfectus. ‘mane mane, porro ut audias’ cupiditatis
+adfectus est.
+
+  _81._ Char. p. 241, 27: *Ἤθη ut ait ... adfectus est*. _cf._
+  Isidor. orig. II 14.
+
+      4 egone] _Ter. Eun. I 1, 20_ || illam quae] illamq:
+      _N_ || 6 praecisę _N_ || 8 tu me] _Terent.
+      Ad. I 2, 31_ || 10 tun] _Ter. Ad, I 2, 47_ ||
+      11 tremo] _Ter. Eun. I 2, 4_ || 12 adolere _N_||
+      13 adfectae _N et edit._
+
+_82_ Id praesente legatis omnibus exercitui pronuntiat.
+
+  _82._ Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: _Nescio quid profecto
+  absente nobis turbatumst domi_: aut subdistinguendum est et
+  subaudiendum ‘me’ aut ἀρχαισμὸς figura est ‘absente nobis’
+  pro nobis absentibus. Pomponius: ‘sine ergo istuc praesente
+  amicis inter cenam’. Varro ad Marcellum (Varro Marcello
+  _codd. omnes_ Varro in Marcellum _uolg._): *id praesente ...
+  pronuntiat.*
+
+      1 exercitu _codd. ut Schopenius mecum communicauit:
+      num seruandum coll. Prisciano VII p. 363, 6?_
+
+_83_ Later lutum iugmentatum.
+
+  _83._ Char. p. 135. 17: Later an lateris? et huic nominatiuum
+  singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram
+  deponat. Varro de sermone latino V: *later ... iugmentatum.*
+
+      1 iugmenta _N_
+
+_84_ Auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur
+qui excastratus est.
+
+  _84._ Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) τὸ καλὸν
+  πεφιλαμένη, uerba hercle non translaticia, sed cuiusdam
+  natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit et cetera uertit non
+  infestiuiter (_Theocr. III 3 sq. Verg. buc. III 64 sq._),
+  nisi quod caprum dixit quem Theocritus ἐνόρχαν appellauit.
+  *auctore* enim *M. Varrone ... excastratus* est. cf. Varr. de
+  l.l. V 97 p. 99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p. 48:
+  Caprae.
+
+  _de codd. VB uid. adnot. ad fr. 36. 54_
+      1 M. Varrone] ·H· Varrone _V_ Varrone _B_
+
+_85_ Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus.
+
+  _85._ Char. p. 103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de sermone
+  latino *iterum* ait *ex ... fit capus*. Beda qui uoc. de
+  orthogr. p. 2780P.: capo nunc, sed *Varro* de sermone latino
+  ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus. _cf._ Varro rer.
+  rust. II 7, 15.
+
+_86_ Poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus,
+petere uero est cum aliquid humiliter et precibus
+postulamus.
+
+  _86._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: *Poscere est* secundum
+  Varronem *quotiens ... postulamus*.
+
+      1 quoties _cod. Regin. 1674 saec. X_ || precibus
+      _cod. Paris. 7929 saec. X_ cum precibus _Regin._
+
+_87_ Domi suae.
+
+  _87._ Char. p. 126, 22: *Domi suae* Varro de sermone latino
+  libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen
+  adest. Cato de multa contra L. Furium ‘domi meae saepe fuit’
+  et est genetiuus.
+
+_88_ Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur,
+in consuetudine est, mutue uero ut docte scribendum
+putat.
+
+  _88._ Char. p. 205, 15: *Mutuo ut ... scribendum putat*. nec
+  non et illi qui de differentiis scribunt.
+
+      2 consuetudine] cognomine _N_ || mutue _N_ || docte
+      sic putant _N_
+
+_89_ Coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus.
+
+  _89._ Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut
+  ‘coram uiro’, palam ad omnes referri uolunt, ut ‘palam
+  omnibus’. Varro: *coram ... absentibus*. sane coram quidam
+  aduerbium putant, quia non subsequitur casus. quidam
+  praepositionem loquentis, non casibus seruientem. Suet.
+  p. 286 Reiff.: palam omnium praesentiam notat, coram personam
+  accipere desiderat. Isidor. diff. uerb. 91: inter coram et
+  palam: coram ad personam refertur, dicimus enim coram illo,
+  palam autem personae caret, quia id ipsum significat quod
+  omnes sciunt. ergo coram ad personam certam refertur, palam
+  ad omnes. _cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17._
+
+      1 presentibus _cod. Cassellanus, in ceteris Varronis
+      uerba desunt_
+
+_90_ Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos
+ait Varro.
+
+  _90._ Char. p. 111, 23: *Quando ... Varro*, sed et alii faciunt
+  nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (_III 3, 23_) ita
+  ait ‘non habeo. at tu quando habebis, tum dato’. uitium tamen
+  esse non dubium est. _cf._ Fest. p. 258a. quando.
+
+      1-2 formianus et fundanius ait ut uarro _N_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                 DE GRAMMATICA
+
+
+_91_ Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura
+dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis
+oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius praecipua
+officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere
+probare.                                                           5
+
+  _91._ Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541P.: *Vt Varroni ...
+  intellegere probare.* Diom. p. 426, 18: tota grammatica
+  consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
+  historiarum prompta expositione et in recte loquendi
+  scribendique ratione. _cf._ Seru. in Donat. p. 512 Endl.
+  Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum (_grammatica
+  loquitur_) tunc fuerat docte scribere legereque. nuno etiam
+  illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque,
+  Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937P.: grammatica est scientia
+  interpretandi poetas et recte loquendi scribendique ratio,
+  dicta ἀπὸ τῶν γραμμάτων [id est ab his litteris] unde
+  incipere debet.
+
+_92_ Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio
+peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque
+discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo
+rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur.
+ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa            5
+est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum
+et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia,
+quam Varro litterationem uocat; [Graece autem
+quomodo appelletur non in praesentia recolo]. |
+Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso             10
+nomine profiteri se litteras clamat,
+                    unde etiam latine litteratura
+dicitur, factum est, ut quicquid dignum memoria
+litteris mandaretur ad eam necessario pertineret.
+
+  _92._ Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr.
+  S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod
+  ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia
+  naturali quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum
+  quibus illi erat ratio ipsa communis nec homini homo
+  firmissime sociari posset nisi colloquerentur atque ita sibi
+  mentes suas cogitationesque quasi refunderent, uidit esse
+  imponenda rebus uocabula id est significantes quosdam sonos,
+  ut quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi
+  copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed *audiri
+  absentium ... praesentia recolo.* progressa deinde ratio
+  animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos
+  litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu,
+  quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione
+  defluerent, alios diuerso pressu oris tenere tamen aliquem
+  sonum, extremos autem qui nisi adiunctis sibi primis erumpere
+  non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt
+  uocales semiuocales et mutas nominauit. deinde syllabas
+  notauit, deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt,
+  omnisque illorum motus integritas iunctura perite
+  subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et
+  dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et
+  syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla
+  alia simpla esse comperit, quibus longae breuesque syllabae
+  tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas
+  disposuit. *poterat iam ... necessario pertineret.* _cf._ de
+  mus. II 1, 1. I p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc
+  illa, ut familiare habebat exponere percunctata et docere
+  facile quae ab eadem quaerebantur, penula a dextra cum
+  modestia uerecundiaque releuata (_sic codd.: B = Bambergensis
+  et D = Darmstadiensis, quos ipse contuli_) sic coepit:
+  γραμματικὴ dicor in Graecia, quod γραμμὴ linea et
+  γράμματα litterae nuncupentur, mihique sit attributum
+  litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi
+  Romulus litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me
+  litterationem uoluerit nuncupare, sicut *apud graecos
+  γραμματιστικὴ primitus uocitabar*, tunc et antistitem dedit
+  et assectatores (_B_ assectores _D_) impuberes aggregauit.
+  cf. Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles. Asper.
+  p. 309 Lind. p. 1725P. (_cf. supra p. 100_): grammatica est
+  scientia recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem
+  (_sic cod. Vatican. 1492 chart._) uerborum. quam *Terentius*
+  (et _add. Vat._) *Varro* primum ut adhuc rudem appellatam
+  esse dicit litterationem (litteraturam _Vat._). Isidor. orig.
+  I 3, 1: primordia grammaticae artis litterae communes
+  existunt, quas librarii et calculatores secuntur. quorum
+  disciplina uelut quaedam grammaticae artis infantia est, unde
+  et eam *Varro* litterationem uocat. _cf._ I 5, 1. Diom.
+  p. 421, 9: artium genera sunt plura, quarum grammatice sola
+  litteralis est, ex qua rhetorice et poetice consistunt.
+  idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat. nam et
+  grammaticus latine litterator est appellatus et grammatica
+  litteratura, quae formam loquendi ad certam rationem dirigit.
+  Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum transferentes
+  litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim tantum
+  ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi
+  constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis
+  historicorum criticorumque uiribus pleno iam satis alueo
+  fluit, cum praeter rationem recte loquendi non parum alioqui
+  copiosam prope omnium maximarum artium scientiam amplexa sit.
+
+_93_ Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus
+quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio.
+lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
+personarum exprimensque animi habitum cuiusque.
+enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei             5
+qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est
+recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue
+fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta
+perpendimus.
+
+  _93._ Diom. p. 426, 21: *Grammaticae officia ... lectio est*
+  artificialis interpretatio uel *uaria cuiusque ... enarratio
+  est* obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel
+  *exquisitio per ... emendatio est* qua singula prout ipsa
+  res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum
+  diuersam sententiam uel *recorrectio errorum ... iudicium
+  est* quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+  pronuntiatam specialiter iudicamus uel *aestimatio qua ...
+  perpendimus*. Max. Victor. p. 272 Lind. p. 1938P.:
+  grammaticae officia sunt quatuor: lectio enarratio emendatio
+  iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum
+  necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae
+  uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio
+  est errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium
+  est bene dictorum comprobatio.
+
+      4 expremensque _A_ exp̃mensque _M_ expraemensque
+      _B_ || 4-5 cuisque narratio _A_ cuius narratio _BM_ ||
+      5 exquisitio _AB_ adquisitio _M_ || 7 dictionemue _ABM_
+
+_94_ Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque
+Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote
+declinari iusserunt.
+
+  _94._ Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est quo
+  appellatur. sane *nomen unius cuiusque ... declinari
+  iusserunt*.
+
+_95_ Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim
+dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque
+dicuntur ut Φ et Ψ.
+
+  _95._ Cassiodori Cornut. p. 576B Garet. p. 2286P.: Praeterea
+  in libro qui est de (_sic A_, qui est in _B_) grammatica
+  Varro cum de litteris dissereret, HA (ita. h. _libri_) inter
+  litteras non esse disputauit. quod multo minus mirum, quam
+  quod X quoque litteram esse negat. in quo quid uiderit nondum
+  deprehendi. ipsius uerba subiciam: *litterarum partim ... ut
+  Φ Ψ*. Mar. Vict. I 3, 12 p. 2452P.: nec dubitatur
+  his litteris omnibus absque sola V remotis, latinae linguae
+  reliquas decem et septem posse satis facere. nam pro H
+  adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset F et P et
+  eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S possemus
+  scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4 p. 1736P.
+  Serg. in Donat. p. 1829P.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
+      1 ut A et B et h et x partim sunt quę neque
+      dicuntur. quędam _AB_ || 2 ut phi·y _B_ ut
+      phi·ψ·_A_
+
+_96_ Probus et Varro, alter eorum in duas partes scribit
+et reliquas subiectas facit, alter in quattuor prout quisque
+potuit sentire.
+
+  _96._ Cledon. comm. in Donat. p. 1861P.: De partibus
+  orationis. *Probus et ... potuit sentire*. nos uero conuenit
+  Donati sequi auctoritatem.
+
+  _B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec.
+  VI uel VII_
+      1 Vasso altereutrum {*above utrum: eorum}
+      _deleto_ e (eorum _man. rec. suprascr._) _B_ ||
+      nouas _in mg. man. altera:_ in duas _B_ || an
+      _discribit_?
+
+_97_ Lac non debemus dicere sed lact.
+
+  _97._ Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p. 233 Lind.: Nominatiuus
+  tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C. ut
+  allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi
+  dicunt (_num_ inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et
+  reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris
+  lac, erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum
+  est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: *lac non
+  ... lact*. sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam,
+  nullum nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt,
+  ergo exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur
+  regulam Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus
+  (_19_): ‘sicut lacte lactis simile’. Diom. p. 303, 3: omnia
+  nomina latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim
+  extremis terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod
+  *Varro* (doctissimus _add. Keil._) artis grammaticae
+  exterminat. Cledon. comm. in Donat. p. 1904P.: ‘ut allec uel
+  lac uel lacte’, quia uolunt dicere quod lacte dicitur in
+  nominatiuo singulari iuxta Plautum. ‘lact’ (lacte _libri_)
+  ait *Varro* * * * non dici, numquam enim nomen ex duabus
+  mutis terminatur. occurrit, (_sic Vsener pro_ aut currit.)
+  ‘hoc lacte’, quod dicit Plautus (_fr. Bacch. 19 Ritschl._)
+  ‘sicut (ut sit _libri_) lacte lactis’, non ‘sicut _lac_
+  lactis’. auctoritas Vergilii tamen lac dixit. _cf._ Varro
+  l.l. V 104 p. 106. Prob. cath. p. 7, 5. Varr. Andabatis ap.
+  Non. p. 483 u. lacte.
+
+  _A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179, uterque
+  saec. VIIII uel X_
+      1 lac non _A_ lac non _rasura unius litterae post_ lac _B_
+
+_98_ Glossemata ut toreumata enthymemata noemata schemata
+poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit
+Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS dirigit, quia singularis
+ablatiuus E littera finiatur.
+
+  _98._ Char. p. 131, 10: _Glossemata ut ... littera finiatur._
+  melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et ideo haec
+  et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia
+  datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. _cf._
+  p. 123, 3.
+
+      1 eΝΘΥΜΗΜΑΤΑ ΝΟΗΜΑΤΑ ϹΚΗΜΑΤΑ _N_ || 3 derigit _N_
+
+_99_ Sunt autem pronomina finita _tria_ [ego tu ille], infinita
+septem, minus quam finita sex, possessiua quinque. et haec
+sunt pronomina. in rerum natura plus non inuenies. omnia
+pronomina quae sunt inuenta in latina lingua ista sunt:
+finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem:
+                    quis qualis talis                             5
+tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt sex:
+ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus
+tuus suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed
+dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri,
+sed inueni alia, dico tibi: ego dixi, quia non sunt              10
+primigenia quae dicit Varro, sed deductiua. multum interest
+utrum sit aliquid naturale an aliquid deriuatum.
+
+  _99._ Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p. 239 Lind.: *Sunt autem
+  ... sed deductiua*. Prob. inst. art. p. 131, 25: qualitas
+  pronominum in quattuor formas diuiditur: finita minus quam
+  finita infinita possessiua. finita pronomina sunt, quae
+  notant certum numerum, certam personam. haec tria sunt
+  tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex haec
+  pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ...
+  infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum:
+  qui uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam
+  quispiam aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis
+  quantus quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ...
+  possessiua forma quinque haec pronomina continet tantum: meus
+  tuus suus noster uester. _cf._ Serg. comm. in Don. p. 1847P.
+  Cledon. comm. in Don. p. 1906P. Seru. comm. in Don.
+  p. 1785P.: qualitas pronominum principaliter bipartita est.
+  omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita
+  sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt
+  personas, et sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille
+  plerumque uariatur. nam si ad praesentis personam refertur,
+  tunc recte finitum est, si de absente dicatur, minus quam
+  finitum est. infinita autem pronomina uarias habent species.
+  nam licet omnia quaecumque non recipiunt personas infinita
+  sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita, alia minus
+  quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia
+  possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique
+  personae aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem
+  tantum: quis talis qualis quantus tantus quotus totus. minus
+  quam finita dicuntur, quae commemorationem habent notarum
+  personarum, ut est ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is
+  hic idem sui ... possessiua dicuntur pronomina, quae nos
+  aliquid possidere ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem
+  possessiua pronomina quinque tantum: meus tuus suus noster et
+  uester. absque his pronominibus, quae omnia sunt uiginti et
+  unum, nullum aliud quod suam originem habeat poterit
+  reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. _cf._ Diom.
+  p. 329, 5.
+
+  _Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB, de quibus
+  uid. adnot. ad fr. 97, conlata sunt_
+      1 tria _add. et_ ego tu ille _uncis inclusit
+      Wachsmuth_ || 2 septim _infra quoque G = cod.
+      Guelferbytanus Lindemanni_ || 3 inuenis _libri_ ||
+      11 primigenia _AB_ primogenia _corr. ab alt. man.
+      in_ primigenia _G_ || 12 aliquid a naturali _AB_ ||
+      diriuatum _B_ deriuatiuum _corr. in_ deriuatum _G_
+
+_100_ Pronomen quia non fungitur officio nisi praemisso
+nomine, ideo haec pars a Varrone succedanea dicitur,
+quia non potest in eadem locutione esse; hoc est quia bis
+nomen repeti non potest. ordo tamen hic custodiendus
+est, ut nomen in praecedenti sit loco, pronomen in subiectis.     5
+
+  _100._ Cledon. comm. in Don. p. 1905P.: *Pronomen quia ... in
+  subiectis.* Seru. comm. in Don. p. 484 Lind.: (pronomina)
+  sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent
+  succedendo in ipsa nominis significatione. p. 501: pronomen
+  dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis
+  ... et ideo etiam in subiectis locis ponuntur.
+
+      1 non _om. B de quo uid. ad fr. 96_ || 2 barrone _B_ ||
+      succedanea _Bondamus uar. lect. II 2 p. 115_
+      succedat in ea _B_ || 3 poteset _B_ || 4 potes _B_
+
+_101_ Per C ‘cum’ aduerbium erit temporis ut: cum uenerit
+loquemur, cum uoles ibimus, _cum_ petieris feres. |
+
+  _de cod. uid. adnot. fr. 44_
+
+Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant,
+quattuor esse dicit: ex in ad ab. ‘ex’ locum significat unde
+egredimur ut ex area, ‘in’ locum in quem ibimus ut in              5
+aream, ‘ad’ locum ad quem adimus ut ad parietem, ‘ab’ locum
+a quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum,
+ex et ab, poste riores literae solent demi, alias
+recte alias perperam. quando ergo ex, quando e dici
+oporteat ex consequentibus uocabulis animaduertitur.              10
+item et ‘apud’ locum significat ut: [accede ad me] qui dominati
+apud me sunt, apud illum est. ‘de’ quoque nonnumquam
+pro ‘a’ ponitur, et nonnumquam pro ‘ex’, pro ‘a’
+ut in hoc ... ‘de prouincia uenire’ qui se dicit; nam perperam
+est, imus enim in prouinciam ut in nauem et in                    15
+circum, eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia
+existimamus cum de ea bene aut male praedicamus,
+de naue dicimus cum longa an oneraria sit rogamus, de
+circo cum flaminius an maximus. item uitiose dicitur senatum
+habere apud aedem Apollinis, quod in aede dici                    20
+oportet. et ‘de senatus sententia’ uitiose, nam debent dicere
+ut ex mea sententia ex tua sententia, sic ex sensatus
+sententia. item qui dicunt ‘de senatu redii’ potius quam e
+senatu, eo quod quo _quom_ imus IN dicimus, inde cum redimus
+dicendum ex. ex senatu eiectus potius quam de senatu.             25
+male imperant qui dicunt ‘de tabulis quid dicere’. de tabulis
+enim is dicit qui eas laudat aut culpat, e tabulis is
+dicit qui quod est in his scriptum recitat scriptumue
+pronuntiat. si eas uidet, potius dici oportet ‘legi’, contra
+quam ‘dici’, eas literas _si_ non spectat. ‘a capite dempta’ qui  30
+uocant male appellant, quod sunt de capite dempta non
+a capite, ‘ad caput additum’ recto dicitur si est extra caput
+quod additur. qui transcribunt tabulas, non describunt
+sed exscribunt, qui quales sunt scribunt ii describunt. a
+scena uenit spectator, e scena uenit qui egit, contra spectator   35
+e theatro, a theatro actor, de scena loquitur qui de ea
+bene an male ornata sit loquitur, in scena pronuntiat _actor_.
+qui hoc idem subtilius uult dicere non in scena sed pro
+scena dicit pronuntiare actorem. nam scena significat
+graece ‘domus’, e scena actor exiit, uenit in pulpitum ac         40
+uestibulum, pro scena itaque actor est. cum eo uenit dicimus
+prodire, qui domo excedit procedere, qui ex ea quid
+ducit producere. pro rostris dici oportet cum is qui contionatur
+iis dicit qui ante rostra sunt, pro rostris enim et
+ante idem sunt. in rostra ascendit, e rostris descendit, de       45
+rostris dicit qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat,
+e contione uenit, de contione dicit. inscribunt quidam
+literis ‘e’: datae ‘e Gallia’, item ‘e Roma’, uitiose. nam sic
+dici oportet: ‘in Gallia’ et ‘Romae’. dantur enim in loco,
+afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Romae.         50
+[praepositio nonnunquam per unam literam scribitur, sed
+per diminutionem ut ebibit pro exbibit.] ‘ab Roma uenio
+μεταπλασμὸς est pro ‘Roma’.
+
+  _101._ Ter. Scaur. p. 2262P.: *Per C cum ... petieris feres.*
+  alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO
+  litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in
+  ceteris uocalibus id est _AEIO_ (est eo P) C ponendum, ut
+  * cecidit Cornelius citatus. *Varro aduerbia ...
+  animaduertitur.* nam si id quod sequitur, litteram habet
+  primam semiuocalem aut mutam ‘e’, dictum leuius uidebitur, ut
+  e Gallia et e Tuscia. quotiens uero uocales secuntur in eo
+  quod sequitur _AEO_, simplicem et eandem habent rationem,
+  quod ‘ex’ praeponitur; ut in his: ex arce, ex Eryco, ex
+  Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco,
+  e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera
+  uel I uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si
+  aliqua uocalis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc
+  sicut, cum est semiuocalis aut muta, obseruare dixi oportere.
+  ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea. sin
+  uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas,
+  quorum sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit
+  obseruandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e
+  Irpinis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera
+  obseruari debet, ut in A E O litteris, ne dicamus e Hymetto
+  (hymaesto _bis B_) sed ex Hymetto. similiter est in ‘ab’.
+  quisbusdam diligentioribus leuitatis causa solet demi B
+  (p _B_), cum propositum _est_ uocabulis aut nominibus
+  locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales aut
+  mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non
+  demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O,
+  ut ab Aricia, ab E_le_a. sin V aut I, duplicem habent
+  rationem. si enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales:
+  ab Apso ab Illyrico (ababs abilli dico _B_). sin proximas
+  litteras uocales secum habent coniunctas, proinde obseruandum
+  est, an sint semiuocales, an mutae: a Venusia, a Ianiculo.
+  *item et ... pro Roma*. singularis numerus per unam I
+  litteram scribitur: docilis facilis, pluralis autem per E et
+  I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat singularis utrum
+  (idem _corr. in_ item _B_) sit appellatio an pluralis.
+  aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus audimus
+  (quomodo audimus quibus _B_). nec (ne _B_) minus a nobis I
+  singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi _B_)
+  scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud breue, aliud
+  longum est ut illa et pila. apices ibi poni debent ubi iisdem
+  litteris alia atque alia res designatur, ut uenit et uênit,
+  aret et âret, legit et lêgit ceteraque his similia. super I
+  tamen litteram apex non (in _B_) ponitur, melius enim I _in_
+  pIla in longum producetur. ceterae uocales, quia (_an_ quae
+  _uel_ quom?) eodem ordine positae diuersa significant, apice
+  distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne
+  os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p. 452 Endl.:
+  praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (_an_
+  asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde
+  exitur significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes
+  quo aditur et unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro.
+  antiqui in duabus praepositionibus ex et ab sequentes
+  demebant litteras, si proximum uerbum semiuocalem primam aut
+  mutam habiturum erat ut: e Galliae locis, quoniam ex minus
+  leuem compositionem facit. hoc consuetudo non conseruat,
+  dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales secuntur
+  ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V,
+  habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua
+  iungeretur, demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo
+  non seruat. si per se essent sine aliqua uocali,
+  X adiiciebant, ut ex Illyrico ex Vmbria, item si H
+  praeponeretur: ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur
+  uoces, in quibus consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a
+  Capua, a Dertona. in quibus uocales secuntur, B praeponimus,
+  ut ab Erycinis ab Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut
+  supra duo seruantur modi, si per se sunt _admittunt_, ut ab
+  Illyrico ab Vrbino, si cum altera uocali amittunt, ut a
+  Venusia a ianitore. _cf._ Sueton. fr. 206 Reiff. Diom.
+  p. 414, 32: ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a
+  uocali incipiat, integre efferuntur, ut ex oppido ab illo, si
+  consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut e foro a
+  Marco. similiter si uocalis sequatur consonantis loco posita,
+  ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea praepositiones
+  non ut quibusdam uidetur [non _hinc transposuit Christ.
+  Philol. XVIII p. 135_] idem unumque significant, nec enim
+  unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a
+  theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus
+  theatro, qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit
+  theatro. his praepositionibus contraria potestate sunt ad et
+  in, quae et ipsae non unum idemque significant, quia in forum
+  ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in locum
+  foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum
+  est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero
+  praetor aut iudex.
+
+      10 oportet ex consonantib. uocalibus _B_ ||
+      11 significandum _B_ || 13 pro ex et nonnunquam _B_
+      || pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire _B
+      lacunam significaui qua exempla quaedam
+      praepositionis de pro a positae et uerba:_ peccat
+      etiam (_de prouincia uenire e.q.s._) _excidisse
+      uidentur_ || perpera in _B_ || 14 ut in circum _B_ ||
+      15 eximus in naue{*above e: b} (b _manu alt.
+      suprascr._) circo _B_ || 18 longa aut _B_ ||
+      19 flamminius _B_ || 20 Apollonis _B_ || In aedem
+      _B_ || 21 senatu _B_ || 24 quod quo inimus _eraso_
+      in _B corr. Vsener_ || 25 dicendum ex _om. B_ ||
+      26 tabulis ·n· his _eraso_ h _B_ || 27 eas] eius _B_ ||
+      is] his _eraso_ h _B_ || 28 s~criptum q: pronuntiat
+      _B_ || 29 ea _B_ || uidet et
+      potius _B_ || legi quam dici contra eas litteras non _B
+      corr. Vsener_ || 32 capud {*above d: t} _B_ || 34 ii
+      describunt] idem tribuunt _B_ || 37 actor _add.
+      Wachsmuth_ || 38 non in] in _om. B_ || 39 autorem
+      {*above u: c} in scena significare _B corr.
+      O. Iahn_ || 41 uestibulum. scena _B_ || auctor
+      _eraso_ u _B_ || 42 eocedit _B_ || ex ea] ex _om. B_
+      || quod _B_ || 43 his qui concionaturus dicit _B_ ||
+      44 pro rostris] prorsus _B_ || 48 litere datae _B_ ||
+      uiciose _B_ || 49 Romae. Ceduntur _B_ || 50 Roma _B_ ||
+      52 exebibit _B_ || ad (_corr. alt. m. in_ ab) Roma
+      _B_ || 53 ΝΛΘΟΝΛΗƆ-ϹΑϹ _B_
+
+_102_ Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia
+eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit:
+ille illic illinc illuc illo, iste istic istinc istuc,
+                    hic hic hinc
+huc, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque quocumque,
+quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo                   5
+alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more
+meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus suatim et
+significat more suo, noster nostratim et significat more nostro,
+uester uestratim et significat more uestro. ex quibus
+pronominibus tantum quem ad modum aduerbia fiant, sic            10
+uti Varro docuit, demonstrauimus.
+
+  _102._ Prob. inst. art. p. 152, 30: De pronomine. *ex his
+  pronominibus ... docuit demonstrauimus.* _cf._ Prisc. XV 5
+  p. 63, 18.
+
+      3 istic istinc _rv_ istic stinc _R_ || hic hic _R_
+      hic hac _B_ || 4 quique _B_ quicque _R_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           DE ANTIQVITATE LITTERARVM
+                 AD L. ATTIVM
+
+
+II
+
+_103_ Sunt indeclinabilia tam apud graecos elementorum
+nomina quam apud latinos, siue quod a barbaris inuenta
+dicuntur, quod esse ostendit Varro in secundo de antiquitate
+litterarum, docens lingua chaldaeorum singularum nomina
+litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc certum            5
+fieri eos esse primos auctores literarum, siue quod
+simplicia haec et stabilia esse debent quasi fundamentum
+omnis doctrinae immobile, siue quod nec aliter apud latinos
+poterant esse, cum a suis uocibus uocales nominentur,
+semiuocales uero in se desinant, mutae a se incipientes          10
+uocali terminentur, quas si flectas, significatio quoque nominum
+una euanescit.
+
+  _103._ Prisc. I 7 p. 7, 27: *Sunt indeclinabilia ... una
+  euanescit.*
+
+      1 elimentorum (ylementorum _G_) nomina tam apud
+      graecos _LG_ || aput graecos _H_ || 2 quod {*above
+      space: a} barbaris _Dd_ || 3 quod esse--6 auctores
+      literarum] _om. RADH in mg. add. d, in schedula
+      exhibet K_ || _ante_ esse _O. Iahn_ ita _add._ ||
+      _esse om. d_ || 4 docens--5 literarum] _om. d_ ||
+      caldeorum _GK_ || 6 eos] eorum _G_ || 7 simplitia
+      hec _A_ || et _om. K_ || 8 inmobile _D_
+      ĩṇmobile _G_ || 10 disinant G dissinant _K_
+      || mutae {*above ut: t} _L_ || incipientes a se _L_
+      || 11 quas si _d_ quasi _AD_ || 12 euanescit una _K_
+
+       *       *       *       *       *
+
+_104_ Litterae apud maiores nostros non fuerunt XXIII sed
+XVI. postea additae sunt aliae. ita etiam tractatoris est, ut
+doceat olim XVI fuisse, postea ex superfluo additas alias
+litteras et factas XXIII. habemus hoc in libris ad Attium
+apud Varronem, et cur tot sint et quare eo ordine                 5
+positae et quare isdem nominibus uocentur.
+
+  _104._ Pomp. comm. art. Don. I 7 p. 9 Lind.: Istae *litterae
+  apud ... nominibus uocentur.* I 17 p. 27: legimus apud
+  maiores nostros primas apud romanos XI litteras fuisse tantum
+  modo, ut dicit Caesar libro analogiarum primo. [in libro
+  analogiarum Caesar hoc dixit, XI fuisse]. *Varro* docet in
+  aliis libris quos ad Attium scripsit, sedecim fuisse, postea
+  tamen creuisse et factas esse XXIII. tamen primae quae
+  inuentae sunt fuerunt undecim. postea quae inuentae sunt
+  fuerunt sedecim, postea item XX et tres factae sunt. illic
+  commemoratur, qui illam litteram fecit, qui illam. Prisc. I
+  12 p. 11, 1: apud antiquissimos graecorum non plus sedecim
+  erant litterae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem
+  seruauerunt perpetuam. Max. Vict. p. 276 Lind. p. 1944P.
+  (cl. Endlicheri anal. gramm. p. 199): littera est figuratio
+  quaedam, qua cum aliis adnexa nox emissa comprehenditur.
+  Phoenices primi litterarum inuentores fuisse traduntur,
+  quamuis alii Assyrios alii Mercurium apud Aegyptios asserunt.
+  in Graeciam certe Cadmum Phoenicem sedecim attulisse constat
+  α β γ δ ε ι κ λ μ ν ξ π ρ σ τ ω, eis Troiano bello Palamedem
+  addidisse quattuor η ψ φ χ, post eum Simonidem melicum
+  totidem υ ζ ο θ. haec auctore Eaundro, ut quidam uolunt, alii
+  uero Hercule in Italiam a Pelasgis allatae sunt. _cf._ Max.
+  Vict. I 4, 95 p. 2468P. I 4, 20 p. 2458. Plin. VII 172.
+
+  _Ad haec uerba B (cf. adn. ad fr. 97, 99) non conlatus est_
+      1 sed sedecim _A_ || 2 tractaturus _A_ || 6 quare
+      hisdem _A_
+
+_105_ Auctoritas tam Varronis quam Macri teste Censorino
+nec K nec Q nec H in numero adhibet literarum.
+
+  _105._ Prisc. I 16 p. 13: *Auctoritas* quoque *tam ... adhibet
+  litterarum.* _cf._ Quint. I 4, 9. Vel. Long. p. 2218P. Ter.
+  Scaur. p. 2252. 2258. 2261. Mar. Vict. I 3, 9 p. 2452P.:
+  (mutae) sunt numero nomen _BCDGHKPQT_. ex his superuacuae
+  quibusdam uidentur K et Q, quia C littera harum locum possit
+  implere. H quoque adspirationis notam non litteram
+  aestimamus. _cf._ I 6, 13 p. 2455. Max. Vict. p. 277 Lind.
+  p. 1495P. cl. Endl. anal. gramm. p. 200: (mutae) sunt nouem
+  _BCDGHKPQT_. duae ex his superuacuae uidentur K et Q, quia C
+  littera eorum locum possit explere. uerum has quoque
+  necessarias orthographiae ratio efficit, ut quotiens A
+  sequitur per K scribendum sit, ut kanna kalendae Karthago,
+  quotiens V per Q ut quoniam Quirites, quotiens reliquae
+  uocales per C ut certus ciuis Commodus. H uero existimatur
+  adspirationis nota, uerum tamen littera est. _cf._ Diom.
+  p. 423, 10. Donat. I 2, 3. 4 p. 1736P.
+
+      1 autoritas _D_ || tam _in mg. add. h_ || macri et
+      censorini _GL_ teste _in mg. l_ || 2 K] f _K ante_ K
+      _unius litterae, post_ Q _duarum litt._ (ue _ut
+      uidetur_) _litura in R_ || nomero _A_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+       DE ORIGINE LINGVAE LATINAE AD CN.
+           POMPEIVM MAGNVM LIBRI III
+
+
+_106_ Οὐδὲ γὰρ ἀγνοήσας ὁ Ῥωμύλος ἢ οἱ κατ᾽ αὐτὸν δείκνυται
+κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ τὴν Ἑλλάδα φωνήν, τὴν Αἰολίδα λέγω,
+ὥς φασιν ὅ τε Κάτων ἐν τῷ περὶ Ῥωμαικῆς ἀρχαιότητος,
+Βάρρων τε ὁ πολυμαθέστατος ἐν προοιμίοις τῶν πρὸς Πομπήιον
+αὐτῷ γεγραμμένων, Εὐάνδρου καὶ τῶν ἄλλων Ἀρκάδων                  5
+εἰς Ἰταλίαν ἐλθόντων ποτὲ καὶ τὴν Αἰολίδα τοῖς βαρβάροις
+ἐνσπειράντον φωνήν.
+
+  _106._ Ioan. Lyd. de magist. I 5 p. 125 Bekk.: ὥστε τύραννος
+  ἠν ὁ Ῥωμύλος, πρῶτον μὲν τὸν ἀδελφὸν ἀνελὼν καὶ τὸν μείζονα
+  καὶ πράττων ἀλόγως τὰ προςπίπτοντα. ταύτῃ καὶ Κυρῖνος
+  προςηγορεύθη οἱονεὶ κύριος, κἂν εἰ Διογενιανῷ τῷ λεξικογράφῳ
+  ἄλλως δοκεῖ (δοκῇ C)‧ *οὐδὲ γὰρ ... ἐνσπειράντων φωνήν*. ἡ
+  γὰρ γραμματικοῖς παρὰ ταύτην εἰσαγομένη ἐτυμολογία μετὰ
+  συγγνώμης βεβίασται‧ ἀπὸ Κύρεως γὰρ πολίχνης Σαβίνων οὕτος
+  αὐτὸν παρονομασθῆναι βούλονται, καίπερ οὐχ ὁρμώμενον ἐκεῖθεν,
+  ἐπὶ δὲ τοῦ Παλατίνου βουνοῦ τεχθέντα τε παρὰ ταῖς ὄχθαις τοῦ
+  Τιβέριδος καὶ τραφέντα ἐκεῖ. κυρίους γὰρ ἑαυτοὺς καὶ δεσπότας,
+  ἀλλ᾽ οὐ βασιλέας τύραννοι φιλοῦσι καλεῖσθαι. _cf._ Plut.
+  quaest. gr. 59. Max. Vict. p. 276 Lind. p. 1944P.
+
+      2 ἐκείνου _corr. ab alt. m. in_ ἐκεῖνο C = cod.
+      Caseolinus || 5 ἀλκάδων C
+
+_107_ Vt Ion scribit quinta uicesima est litera, quam uocant
+ἄγγμα, cuius forma nulla est et uox communis est graecis
+et latinis, ut his uerbis: aggulus aggens agguilla iggerunt.
+in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt;
+alii N et G. quod in hoc ueritatem uidere facile                 5
+_est, in illo_ non est. similiter agceps agcora.
+
+  _107._ Prisc. I 39 p. 30, 12: Sequente G uel C pro ea
+  (_scit._ N) G scribunt graeci et quidam tamen uetustissimi
+  auctores romanorum euphoniae causa bene hoc facientes, ut
+  Agchises agceps aggulus aggens, quod ostendit Varro in primo
+  de origine linguae latinae his uerbis: *ut Ion ... agceps
+  agcora.* Gell. XVIIII 14, 7: (Nigidi Figuli e commentariis
+  grammaticis) uerba haec sunt: inter litteram N et G est alia
+  uis, ut in nomine anguis et angari et ancorae et increpat et
+  incurrit et ingenuus. in omnibus his non uerum N, sed
+  adulterinum ponitur. nam N non esse lingua indicio est, nam
+  si ea littera esset, lingua palatum tangeret. Mar. Vict. I 4,
+  70 p. 2465P.: anceps ancilla angitia angustum anquirit iam
+  dixi Attium non (_sic Ritschl mon. ep. tria p. 25_ non
+  iudicat _cod. P_) per AN, sed more graecorum per AG solitum
+  scribere. nunc adicio, sicut inter M et N litteram uox media
+  tam graecis desit quam nobis, ita inter N quoque et G deesse.
+  neque enim ut illi ἄγγελον et ἀγκύλην et similia sine per
+  Ν siue per Γ scripserint alterutram in pronuntiando
+  litteram exprimunt, nec nos supradictas uoces siue per N siue
+  per G scribamus, proprie aut N exprimimus in dicendo aut G.
+  quae uox, quoniam ordini litterarum nostrarum deest et
+  familiarior est auribus nostris N potius quam G, et anceps
+  et ancilla et angitia et angustum et anquirit et ancora et
+  similia per N potius quam per G scribite, sicut per duo G,
+  quotiens duorum G sonum aures exigent ut aggerem suggillat
+  suggerendum suggestum et similia. _cf._ I 4, 4 p. 2456. 4, 54
+  _sq._ p. 2461.
+
+      1 latinae linguae L || ut Ion--his uerbis] _om. RBH
+      add. r_ || scripsit _r_ || uicesima quinta _r_
+      uigesima _ex_ uicessima _corr. g_ uicissima K ||
+      littera est _r_ || 2 agma _codd. Hertzi_ ἄγγμα
+      _ten Brinkius cf. supra p. 127_ || 3 ut _om. r_ ||
+      his in uerbis _r_ || aggula G uel aggilla _g_
+      aggilla _L_ agguila _L_ || 4 huiuscemodi GL
+      huiusmodi K || accius _codd. Hertzi praeter H in
+      quo_ actius || binam _GLK_ || G] _b gg Bg_ ||
+      5 ·n·g· _G_ || ueritatem facile uidere est, in illo
+      non est _Ritschelius mon. epigr. tria p. 24_ ||
+      facile--6 non est] non facile{*above space: non} _L_
+      non facile est _ceteri_ || 6 agceps agcora] _uetus
+      commentator in cod. Darmstad. 204 adnotat ad has
+      uoces:_ adhuc sunt uerba uarronis continuata. non
+      enim priscianus ex sua parte diceret similiter
+      agceps agcora. _cf. Ritschelius l.s._
+
+_108_ Τὴν ὅλην κατασκευὴν τοῦ περιζώματος
+                    οἱ Γάλλοι καρταμέραν,
+ἣν τὸ πλῆθος καρτάλαμον ἔξ ἰδιωτείας ὀνομάζει. ὅτι
+δὲ οὐ Ῥωμαικὸν τουτὶ τὸ ῥημάτιον, μάρτυς ὁ Ῥωμαῖος Βάρρων
+ἐν βιβλίῳ πέμπτῳ περὶ Ῥωμαικῆς διαλέκτου, ἐν ᾧ διαρθροῦται
+ποία μὲν τις λέξις ἐστὶν Αἰολικὴ ποία δὲ Γαλλική,                  5
+καὶ ὅτι ἑτέρα μὲν ἡ Θούσκων ἄλλη δὲ Ἐτρούσκων,
+                    ὧν συγχυθεισῶν
+ἡ νῦν κρατοῦσα τῶν Ῥωμαίων ἀπετελέσθη φωνή.
+
+  _108._ Ioan. Lud. de magistr. II 13 p. 179 Bekk.: Τοιαύτη μὲν
+  ἡ χλαμύς, παραγώδης δὲ χιτὼν καταπόρφυρος καὶ ζωστὴρ ἐκ
+  φοινικοῦ δέρματος, ἐφ᾽ ἑαυτὸν μὲν ἀνακεκολλημένος, ἐξ ἄκρων
+  δὲ τῶν πλευρῶν εἰς λεπτὴν καταρραφὴν ἐσπουδασμένος καὶ
+  σεληνίσκον μὲν ἔχων τινὰ ἐξ εὐωνύμων χρυσῷ πεποιημένον, ἐκ
+  δὲ τῆς ἑτέρας γλωσσίδα τινὰ ἤγουν διάβλημα, χρυσοτελὲς καὶ
+  αὐτὸ, εἰς βότρυος σχῆμα πεποιημένον ... ὅπερ διάβλημα ἀπὸ
+  δεξίας φερόμενον καὶ ἐπὶ τὸν σεληνίσκον βαλλόμενον διαζώννυσι
+  τὸν περιτιθέμενον ἀσφαλῶς, περόνης καὶ αὐτῆς χρυσῆς
+  ἐνδακνούσης τὸν ἱμάντα καὶ συναπτούσης τὸν βότρυν τῷ
+  σεληνίσκω. φίβουλαν αὐτὴν πατρίως οἱ Ῥωμαῖοι καὶ βάλτεον
+  τὸν ζωστῆρα λέγουσι. *τὴν δὲ ὅλην ... ἀπετελέσθη φωνή.*
+
+      1 ῥιζώματος _Caseolinus corr. Fussius_ || 6 ἡ
+      deleri iubet _Otto Iahn_ ||
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           DE SIMILITVDINE VERBORVM
+
+
+II
+
+_109_ ‘Pix’ singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine
+uerborum II.
+
+  _109._ Char. 91, 26: *Pix singulariter ... uerborum II*,
+  quamuis Vergilius dixerit (_georg. III 450_): ‘idaeasque
+  pices et pingues unguine ceras’. gramm. inc. de generib. nom.
+  265 p. 93 Haupt. p. 49 Otto: pix, gen. fem., ut Varro:
+  idaeasque pices’.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+              DE VTILITATE SERMONIS
+
+
+IIII
+
+_110_ Aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII. ait enim
+Plinius: quamquam ab hoc poemate his poematibus facere
+debeat, tamen consuetudini et suauitati aurium censet summam
+esse tribuendam et quia graeca nomina non debent
+latinis regulis alligari.                                         5
+
+  _110._ Char. p. 123, 3: *Aenigmatis Varro ... esse tribuendam*,
+  ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum (_cf._ p. 67,
+  15), *et quia ... regulis alligari*. Consent, p. 2040P.:
+  secundus modus quo etsi cadunt in regulam regulae tamen
+  ueluti addictae non seruiunt. ea sunt quae semper singularia
+  sunt, ut lux. item quae septimi casus tantum singularia sunt
+  ut sponte tabo. nihil enim prodest esse litteram in his
+  nominibus ablatiuo singulari debitam, cum alia plurali numero
+  non attingant, alia eodem modo non mutent. item graeca quae E
+  littera correpta terminantur, ut ab hoc schemate. hoc enim
+  liberum est nobis et ad nostram regulam declinare ut horum
+  schematum his et ab his schematibus, at in contrarium ducere
+  quae nostra non sunt ut schematum schematis declinemus, sicut
+  plerumque et in Cicerone et in *Varrone* legimus.
+
+      5 regulis _iam legi non potest in N add. Fabricius_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                INCERTAE SEDIS
+
+
+_111_ Ablatiuum Varro sextum, interdum latinum appellat,
+quia latinae linguae proprius est.
+
+  _111._ Diom. p. 302, 4: *Ablatiuum* graeci non habent, hunc
+  tamen *Varro sextum ... proprius est*, cuius uis apud graecos
+  per genetiuum explicabitur. Consent. p. 2033P.: ablatiuum
+  casum graeci non habent. denique hunc *Varro* interdum
+  sextum, interdum latinum appellat, quem rectissime nostri
+  sermonis usus inuenit, qui plurimum a datiuo differt. cf.
+  Prisc. V 75 p. 187, 7.
+
+_112_ Curculio. Varro ait hoc nomen per antistoichon dictum
+quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur.
+
+  _112._ Seru. ad Verg. georg. I 186: *Curculio Varro ... nisi
+  guttur.* Schol. Bern. ad h. u. p. 28 Muell.: Curculio.
+  *Varro* ait hoc nomen per antistoichum dictum, quasi
+  gurgulio, genus bestiae, quae semper quaerit alienum auxilium
+  (alimentum [auxilium] _coni. Vsener_).
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+CORRIGENDA ET ADDENDA
+
+{Transcriber’s note:
+The changes listed here have been made in the text. The original form
+is given in braces, as are some additional corrections not on the
+printed list.}
+
+p.  3   u.  2 _inf._  _lege_  Aristophanem {Aristophanon}
+»   8   »  11 _inf._    »     τἀληθῆ {τἀλαθῆ}
+»  19   »  10 _inf._    »     posuisse {posuise}
+»  21   »   3 _inf._    »     in libro XXIIII {in libro XIIII}
+»  23   »  18           »     saeculum {seculam}
+»  26   »   5 _inf._    »     indicari {iudicari}
+»  27   »  17 _inf._    »     populus {populis}
+»  30   »   6 _inf._    »     huc referendis {hic referendis}
+»  36   »   6           »     oxycomino {oxycomina}
+»  38   »  12 _inf._    »     quam {qnam}
+»  50   »   3           »     duabus {duabis}
+»  52   »   1 _inf._    »     quoque {quoquo}
+»  53   »   3           »     eorum quos {earum quas}
+»  57   »   9           »     p. 126 Schaef. {p. 1126 Schaef.}
+             {_sic_: should be 9 _inf._}
+»  60   »   7           »     de Isaeo {de Isaco}
+»  61   »  16           »     τέχνης {τεχνῆς}
+»  66   »   4           »     fuit {fuerit}
+»  67   »  12 _inf._    »     enchiridiis {encheiridiis}
+»  68   »   9 _inf._    »     quaestionum {quaestionem}
+»  78   »   6 _inf._    »     Varro *in* V ad Marcellum
+                           {Varro ad Marcellum}
+»  81   »   4 _inf._  _lege_  nulla potest {ulla potest}
+»  85   »   5           »     facinoris {facineris}
+»  85   »  16 sordidi sermonis *usum* receperit _ci. Vsener_
+                           {s. s. uires (uirus _P._} ceperit)
+»  88   »   1         _lege_  cognoscendam {cognoscendum}
+»  97   »  16           »     quaesitum sit {quaesitum est}
+{ 101                         γραμματικῇ {γραμμμτικῇ} }
+» 107   »  12           »     restet {restat}
+» 112   »  13           »     quo ipso Putschius
+                           {quo ipso uel simillimo Putschius}
+» 118   »  17           »     clarissimum {clarissinum}
+{ 127                         ΓΚΧ {Γ Κ Κ} }
+{ 174                         syllabas {syllbas} }
+{ 176                         animaduertere {animaduuertere} }
+{ 179                         frg. 52, 53 {53, 54} }
+{ 188                         accentibus {accentibns} }
+{ 198                         uersibus {uersibns} }
+{ 200                         integram {intetegram} }
+{ 217app.                     uestibulum. scena _uel_ scaena?
+                           {u. sccena} }
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+INDEX RELLIQVIARVM IN DISPVTATIONE TRACTATARVM
+
+{Transcriber’s note:
+Not all fragments listed on this page are identified by number
+in the text.}
+
+ fr.     p.         fr.      p.
+
+  1     36          62      64n.2
+  2     23          64      66
+  3     23          65      67
+  8     32          66      67
+  9     32          67      67
+ 10     32          68      65. 67
+ 11     32          69      65. 68
+ 12     32          70      65. 68
+ 14     32          71      69
+ 15     32          72      69
+ 16     32          73      69
+ 17     33          74      70
+ 18     33          75      70
+ 19     34          76      70
+ 20     34          77      70
+ 21     34          78      73
+ 22     34          79      77
+ 23     34          80      76
+ 24     35          81      73
+ 26     35          82      78n.3
+ 27     35          83      78
+ 28     35          84      78
+ 29     35          85      78
+ 30     35          86      78. 86
+ 31     36          87      78
+ 32     19          88      78
+ 36     20          89      78. 86
+ 38     36n.        90      78
+ 41     79          91      99. 101
+ 42     82          92     100
+ 43     90          93     101
+ 44     90          94     108
+ 45     92          95     108
+ 46     92          96     115
+ 47     93          97     109
+ 49     83          98     110
+ 50     93          99     110
+ 51     93         100     110
+ 52     93         101     113
+ 53     83         102     112
+ 54     83         103     125
+ 55     52         104     119
+ 56     94         105     122
+ 57     94         106     129
+ 58     94         107     126
+ 59     52         108     131
+ 60     53         109     135
+ 60A    62         110      34. 136
+ 60B    63         111     137
+ 61     63         112     137
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+BEROLINI APVD WEIDMANNOS (I. REIMER)
+
+  FORMIS CAROLI GEORGI BONNENSIS
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+***** This file should be named 16400-0.txt or 16400-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/4/0/16400/
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/16400-0.zip b/16400-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..6e17824
--- /dev/null
+++ b/16400-0.zip
diff --git a/16400-h.zip b/16400-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..106031e
--- /dev/null
+++ b/16400-h.zip
diff --git a/16400-h/16400-h.htm b/16400-h/16400-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..33a24e9
--- /dev/null
+++ b/16400-h/16400-h.htm
@@ -0,0 +1,13946 @@
+<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
+
+<html>
+
+<head>
+
+<title>Varro, Fragments</title>
+
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8">
+
+<style type="text/css">
+
+body {margin-left: 10%; margin-right: 10%;}
+blockquote {margin-left: 1em; margin-right: 2em; margin-top: .2em;
+margin-bottom: .2em;}
+p.nospace {padding-bottom: 0em; margin-top: .1em; margin-bottom: .1em;}
+p.in0, p.in1, p.in2, p.in3 {text-align: left; margin-top: .2em;
+margin-bottom: .3em;}
+p.in1 {margin-left: 1em;}
+p.in2 {margin-left: 2em;}
+p.in3 {margin-left: 3em;}
+
+b {letter-spacing: 1px;}
+hr {clear: right;}
+sup {font-size: 85%}
+tr {text-align: center;}
+td {padding: .1em .5em;}
+
+h2, h3 {text-align: center; clear: right; padding-top: .5em;}
+h2 {font-size: 125%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1.5em;
+font-weight: bold;}
+h3 {font-size: 115%; margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1em;
+letter-spacing: 1px;}
+
+ins.edcorr {text-decoration: none; border-bottom: thin solid red;}
+ins.mycorr {text-decoration: none; border-bottom: thin dotted red;}
+
+/* paragraph types */
+
+.fragment, .fragment2 {margin-top: 1em; margin-bottom: 0.5em;
+margin-right: 2%;}
+.fragment {clear: right;}
+.verse {margin-left: 3em; text-indent: -1em; margin-right: 2%;}
+.commentary {margin-left: 1em; margin-right: 10%; margin-top: .5em;
+padding-bottom: 1em;}
+
+.annotation, .annotationital {margin-left: 2em; margin-right: 3em;
+font-size: 95%;}
+.annotationital {font-style: italic;}
+
+.contents, .contents1, .contents2, .contents3, contents0 {line-height: 1.4em;}
+.contents0 {text-align: center;}
+.contents1 {margin-left: 1em; font-weight: bold; font-size: 110%;}
+.contents2 {margin-left: 2em; font-style: italic;}
+.contents3 {margin-left: 3em; font-style: italic;}
+
+.apparatus {float: right; clear: right; width: 35%; font-size: 90%;
+text-align: left; padding-left: 1em; padding-bottom: 0.2em;
+padding-top: 0.2em;}
+
+.pagenum, .pagenum2 {position: absolute; left: 5%; font-size: 90%;
+font-weight: normal; text-align: left;}
+.pagenum {font-style: normal;}
+.pagenum2 {font-style: italic;}
+
+/* marked text */
+
+.flag {border-bottom: thin solid #999999;}
+.crossflag {border-bottom: thin dotted #999999;}
+
+.appgreek {font-size: 70%;}
+
+.mynote {font-family: sans-serif; font-size: 95%;}
+/* user alternative if default is sans-serif */
+/* .mynote {font-family: serif; font-size: 105%;} */
+
+.mynote, .samples {background-color: #DDE; padding: .5em;
+
+
+margin-left: 5%; margin-right: 5%;}
+.samples {padding-left: 2em;}
+/* "samples" has to be same font as body text */
+</style>
+
+</head>
+
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Libris Grammaticis
+
+Author: M. Terentius Varro
+
+Editor: Augustus Wilmanns
+
+Release Date: July 31, 2005 [EBook #16400]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+
+
+    <div style="height: 8em;">
+      <br><br>
+    </div>
+    <div class="mynote">
+      <h2>
+        NOTE
+      </h2>
+      This ebook was not designed for use in mobile viewers such as Kindles or
+      Nooks. It contains a main file with external references to subsidiary html
+      files which are not allowed by .mobi and .epub files. <br /><br /> If you
+      wish to read this ebook you need to open it in your computer, laptop,
+      tablet or smartphone. <br /><br /> We have revised a great many of such
+      files in the Project Gutenberg library but this was one of the few which
+      not be rehabilitated for use in Kindles and Nooks.
+    </div>
+    <div style="height: 6em;">
+      <br><br>
+    </div>
+
+
+
+<div class = "mynote">Transcriber’s Note:<br>
+All material in brackets [&nbsp;] or parentheses (&nbsp;) is in the
+original text. Material added by the transcriber is in braces {&nbsp;}.
+Corrections are shown with <ins class = "edcorr"
+title = "like this">popups</ins> underlined in red.<br>
+<br>
+</div>
+
+<div class = "contents0">
+<a href = "#contents">Table of Contents</a><br>
+<a href = "#fragments">Fragments</a><br>
+<a href = "#markup"><i>full explanation of text markup</i></a>
+</div>
+</div>
+<br>
+<hr>
+<hr>
+<br>
+<br>
+<p align = "center">
+<font size = "+1">DE</font><br>
+<br>
+<font size = "+3">M. TERENTI VARRONIS</font><br>
+<br>
+<font size = "+2">LIBRIS GRAMMATICIS</font><br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<font size = "-1">SCRIPSIT</font><br>
+<br>
+RELLIQVIASQVE SVBIECIT<br>
+<br>
+<font size = "+1">AVGVSTVS WILMANNS</font><br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<font size = "+1">BEROLINI</font><br>
+APVD WEIDMANNOS<br>
+<font size = "-1"><br>
+MDCCCLXIIII</font></p>
+<hr>
+<br>
+<br>
+<br>
+<p align = "center"><font size = "+1">FRIDERICO · RITSCHL<br>
+OTTONI · IAHN</font><br>
+<br>
+PRAECEPTORIBVS<br>
+<br>
+<font size = "-1">AMORIS · CAVSA</font></p>
+<br>
+<br>
+<hr>
+<span class = "pagenum">v</span><br>
+
+<h2>PRAEFATIO</h2>
+
+<p>Cum per tempus aliquod uersato in conligendis et disponendis
+relliquiis Varronianis specimen studiorum mihi proponendum esset,
+elegi libros grammaticos; nam eos commode ceteris neglectis
+tractari et singulorum argumentum paullo quam adhuc factum est
+accuratius circum scribi posse intellegebam. dispositionem et
+indolem horum librorum indagare contentus neque uniuersam
+Varronis grammaticam theoriam explicate studui, quae res
+necessaria et magni momenti ad cognoscendam historian grammaticae
+antiquae nitatur in libris V-X de lingua latina nunc a meo
+consilio alienis, neque in singulis locis inlustrandis omnia quae
+cum his coniuncta fuisse coiceres congerere, sed in certis
+testimoniis acquiescere uolui. exclusi uero libros, in quibus
+praeter alia grammaticae quoque obseruationes legebantur, quales
+epistolicas quaestiones fuisse scimus, et mera ueriloquia, larga
+manu ubique a M.&nbsp;Terentio sparsa, quae ex aliis libris repetita
+sunt.</p>
+
+<p>In componendis relliquiis antiquam librorum formam quantum
+fieri potuit restitui, ut et singulas libris e quibus sumptae
+esse uiderentur tribuerem, et pristinum ordinem reuocarem.
+<a name = "pgvexpl"><span class = "crossflag">asterisco signaui
+fragmenta</span></a>, quibus Varronis nomen ab auctoribus non
+adponitur. duas relliquiis subieci adnotationes. altera
+perscripsi eos scriptorum locos ad eandem Varronis expositionem
+referendos, qui ad probandam disputationem meam et ordinem
+singulorum fragmentorum reconcinnandum alicuius sunt momenti.
+altera ad criticam spectat; qua in re hanc mihi inposui legem, ut
+quae in codicibus leguntur religiose adnotarem, Putschii
+<span class = "pagenum">vi</span>
+etaliorum, quorum exemplaria in
+omnium manibus sunt, nomen singulis locis facili negotio saepe
+emendatis non semper adscriberem. ut autem paullo emendatiora
+haec fragmenta prodeant praesertim Henrici Keili liberalitati mea
+laude maiori debetur, a quo facile Hermannus Vsener inpetrauit,
+ut quae ad Varronis locos in grammaticis latinis obuios
+adnotauerat meum in usum describere sibi liceret. de quibusdam
+uero locis ipse Keilius benigne certiorem me fecit. praeterea
+Vsener Bernae duos Augustini de dialectica libros nitidissime
+mihi contulit et multos aliorum scriptorum locos a me rogatus
+inspexit. Seruianorum locorum lectiones Georgius Thilo
+liberalissime mecum communicauit. alias alii me instruxerunt quos
+suo quemque loco nominaui. ne autem quidquam, quod aliis debetur
+taceam, conmemorandum est Vseneri et Curti Wachsmuthi amicorum
+beneficium, qui me in Italiam profecto non solum plagularum
+accuratissime corrigendarum taedium susceperunt uerum etiam
+conplures locos medicina egentes felici sagacitate emendauerunt.
+quibus omnibus gratias ago lectoresque mecum agent.</p>
+
+<p align = "center">Romae in Capitolio mense Iulio 1864.</p>
+<hr>
+<span class = "pagenum">vii</span>
+<h2><a name = "contents">TABVLA DISPVTATIONIS</a></h2>
+
+<div class = "mynote">
+Items in <b>boldface</b> are the author’s original <b>Tabula
+Disputationis</b>. Additional links are given in <i>italics</i>.
+The headings in Roman numerals appear in the text, though not in
+the printed Tabula.</div>
+<p>
+<i>Pars Prima: Disputatio</i><br>
+
+<p class = "nospace"><i>I</i></p>
+
+<div class = "contents1">
+<a href = "#1_lingua">1 de libris de lingua latina</a></div>
+
+<div class = "contents2">
+<a href = "#1.1_alex">Alexandrinorum grammaticorum</a><br>
+<a href = "#1.2_philos">de Varronis philosophia</a><br>
+<a href = "#1.3_consil">consilium operis</a></div>
+
+<div class = "contents3">
+<a href = "#1.4_ling1">de hexade prima</a><br>
+<a href = "#1.5_ling2">de libro altero</a><br>
+<a href = "#1.6_ling3">de libro tertio</a><br>
+<a href = "#1.7_ling4">de altera triade: uerborum originibus</a></div>
+
+<div class = "contents2">
+<a href = "#1.8_rell">de relliquiis huc referendis</a></div>
+
+<div class = "contents3">
+<a href = "#1.9_ling11">de libro undecimo</a><br>
+<a href = "#1.10_ling12">de libro duodecimo</a><br>
+<a href = "#1.11_ling13">de libro decimo tertio</a></div>
+
+<div class = "contents2">
+<a href = "#1.12_poet">de poeticorum uocabulorum explicatione</a></div>
+
+<div class = "contents3">
+<a href = "#1.13_prooem">de prooemio totius
+operis</a><br>
+<a href = "#1.14_postrema">de postrema hexade</a></div>
+
+<div class = "contents1">
+<a href = "#2_epitome">2 ἐπιτομὴ librorum de lingua latina</a></div>
+
+<p class = "nospace"><i>II</i></p>
+<div class = "contents1">
+<a href = "#3_sermone">3 de libris de sermone latino</a></div>
+
+<div class = "contents2">
+<a href = "#3.1_pros">de prosodiis uel accentibus</a><br>
+<a href = "#3.2_metric">de rebus metricis</a><br>
+<a href = "#3.3_contin">de continentis sermonis
+uirtutibus</a><br>
+<a href = "#3.4_vocis">de uocis natura</a><br>
+<a href = "#3.5_syllab">de uariis syllabarum generibus</a></div>
+
+<p class = "nospace"><i>III</i></p>
+<div class = "contents1">
+<a href = "#4_gramm">4 de libro de grammatica</a></div>
+
+<p class = "nospace"><i>IIII</i></p>
+<div class = "contents1">
+<a href = "#5_antiq">5 de libris de antiquitate
+litterarum</a><br>
+<a href = "#6_origine">6 de libris de origine linguae
+latinae</a></div>
+
+<p class = "nospace"><i>V</i></p>
+<div class = "contents1">
+<a href = "#7_simil">7 de libris de similitudine
+verborum</a><br>
+<a href = "#8_util">8 de libris de utilitate sermonis</a>
+</div>
+
+<p class = "nospace">
+<br>
+<i><a href = "#footnotes">Adnotationes</a></i></p>
+<div class = "contents2">
+<a href = "#note20">adn. 20 de aequabilitate librorum VIII et
+VIIII</a><br>
+<a href = "#note85">adn. 85 de uerbis corruptis in cod. Bern. 330</a>
+</div>
+
+<p class = "nospace">
+<br>
+<i><a href = "#fragments">Pars Secunda: Relliquiae</a></i></p>
+<div class = "contents2">
+<a href = "#pg168app36">frg. 36 apparatus</a>
+</div>
+
+<p><i><a href = "#corrigenda">Corrigenda et
+Addenda</a><br>
+<br>
+<a href = "#index">Index Relliquiarum</a></i>
+</p>
+
+<hr>
+<br>
+<br>
+
+<span class = "pagenum">1</span>
+<p>In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis
+fundamento (cf. F.&nbsp;Ritschl d.&nbsp;schriftstellerei des
+M.&nbsp;Terentius Varro in nou. mus. Rhen. VI p.&nbsp;481 sq. XII
+p.&nbsp;150) hi tituli grammatici enumerantur: <b>de lingua
+latina libri XXV</b>, <b>epitome de lingua latina e libris (X)XV
+libri VIIII</b>, <b>de sermone latino libri V</b>, <b>de origine
+linguae latinae libri III</b>, <b>de similitudine uerborum libri
+III</b>, quibus accedit liber disciplinarum <b>de grammatica.</b>
+praeterea occurrunt apud grammaticos <b>liber II de antiquitate
+litterarum</b> (Prisc. I p.&nbsp;7 Hertz), <b>libri ad Attium</b>
+(Pompei. comm. art. Don. p.&nbsp;9. 27), <b>liber IIII de
+utilitate sermonis</b> (Char. p.&nbsp;123 K.).</p>
+
+<h2><a name = "1_lingua">I</a></h2>
+
+<p>Libros <b>de lingua latina</b> fuisse XXV et praeter quattuor
+priores (cf. de l.&nbsp;l. V&nbsp;1 M. p.&nbsp;12 Sp.) ad Ciceronem ut
+Caesaris de analogia opus scriptos esse constat, illud ex
+Hieronymi indice et seuerae dispositionis lege qua Varro non
+solum in his libris utebatur<a href = "#note1"
+name = "ref1"><sup>1)</sup></a>)
+(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI
+p.&nbsp;525), hoc e Ciceronis Academ. post.
+<span class = "pagenum">2</span>
+I1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf.
+O.&nbsp;Muelleri praef. Varr. p.&nbsp;111), e librorum de lingua
+latina V-X codice Florentino initio libri III et in fine libri
+VIIII (p.&nbsp;3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum
+testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum
+libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso,
+reliqui XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima
+etymologiam, altera declinationes, tertia et quarta syntaxin
+tractabant (l.&nbsp;l. VII 110 p.&nbsp;390, VII 1 p.&nbsp;391).
+infra reiectis quae de singulis libris priorum hexadum dicenda
+sunt, primum de posterioribus hexadibus agam. duobus enim locis
+s. s., quibus totius operis dispositionem proponit, Varro
+profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110
+p.&nbsp;390) <i>quemadmodum uocabula coniungantur</i>, et (VIII 1
+p.&nbsp;391) <i>ut uocabula inter se ratione coniuncta sententiam
+efferant</i>, quae quamquam certissimum ipsius scriptoris de
+consilio suo testimonium continent, tamen de omnibus duodecim
+libris accipere dubitabant uiri docti. incredibile enim
+uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos fuisse,
+cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur,
+quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor
+diligentius explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani
+aequalem, qui primus omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta
+reuocasset. accedebat, quod Varro neque in scribendi genere neque
+in eis quae occasione data de huiusmodi rebus monuit, magnum
+subtilioris syntaxis studium ostendit, et quod, fere ubique ad
+res et facta siue ad historiam gentium et litterarum siue ad
+naturam spectent intentus et singula conponere atque ex his
+iudicare solitus, eandem rationem in rebus grammaticis adhibuisse
+putabatur. parum profecto consentaneum uidebatur talem scriptorem
+disciplinam tantis difficultatibus obstrictam quasi constituisse
+et condidisse. neque hoc fecit, id quod apparebit, si breuiter
+qua conditione Varronis tempore studia grammatica fuerint in
+memoriam reuocauerimus.</p>
+
+<span class = "pagenum">3</span>
+
+<p><a name = "1.1_alex"><b>Alexandrinorum grammaticorum</b></a> et
+<b>Pergamenorum</b> studia artissime cum arte critica conexa
+erant. ut de singulis poetarum locis iudicare possent, leges quae
+linguam regerent perscrutabantur et deliberationes suas in
+poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant et
+hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia
+paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum
+obseruationum de uerborum ui origine declinatione coniunctione
+coaceruabant. ab his profecti singulas quaestiones ordine et in
+artis modum exponebant<a href = "#note2" name = "ref2"><sup>2)</sup></a>.
+scripsit iam Aristophanes Byzantius de
+analogia<a href = "#note3" name = "ref3"><sup>3)</sup></a>,
+Apollodorus Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid.
+Ἀπολλόδωρος) περὶ
+ἐτυμολογιῶν (Athen. XI p.&nbsp;483&nbsp;A. II
+p.&nbsp;63&nbsp;D. al.) eiusque aequalis Demetrius Ixion
+ἐτυμολογούμενα
+(Athen. III p.&nbsp;74B.
+<span class = "pagenum">4</span>
+al.); Dionysius Thrax, hic quoque
+Aristarcho praeceptore usus (cf. M.&nbsp;Schmidt philol. VII
+p.&nbsp;366 sq.) τέχνην
+γραμματικήν. primis lineis ductis uarios poetas et
+dialectos diuersas percensebant et uerborum classes loquendique
+formulas separatis libris explicabant subtilioremque ita et
+certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam
+adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant.
+postremo ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante
+magnum Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam
+Tryphon eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro
+laudatus uel potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere
+aequalis erat (cf. A.&nbsp;de Velsen Tryph. gramm. fragm.
+p.&nbsp;1. 33) non nisi de singularum orationis partium
+constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis
+coniunctionibus participiis praepositionibus
+pronominibus
+personis<a href = "#note4" name = "ref4"><sup>4)</sup></a>,
+Habron de pronomine (Apoll. de synt. p.&nbsp;60. B.). Ab
+Alexandrinis igitur grammaticis Varro, quorum opera eum
+diligenter tractasse testantur libri de lingua latina, qui ad nos
+peruenerunt, nec consilium neque argumentum syntaxis suae repetere
+<span class = "pagenum">5</span>
+potuit, licet Tryphonis scripta
+in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari nec negari
+potest.</p>
+
+<p>Prorsus diuersa ratione <b>stoici</b> in grammaticis studiis
+uersabantur (cf. I.&nbsp;Classen de gramm. gr. primord.
+p.&nbsp;72 sq. R.&nbsp;Schmidt stoicorum gramm. C.&nbsp;Prantl
+gesch. d. logik I p.&nbsp;414 sq. H.&nbsp;Steinthal gesch. d.
+sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p.&nbsp;278 sq.), quippe qui a
+philosophia profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam
+referrent, idcircoque a principio ad leges generales quae de
+lingua ualerent animum intenderent. dialectica eis secundum
+Posidonium ἐπιστήμη ἀληθῶν καὶ ψευδῶν καὶ
+οὐδετέρων (Laert. Diog. VII 62) erat itaque praecipuas
+quoque grammaticae partes etymologiam declinationes syntaxin, cum
+linguam tamquam subsidium cognitionis haberent, explorabant
+quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo cum
+τὸ τὴν τοῦ νοουμένου πράγματος σημαντικὴν
+προφέρεσθαι φωνὴν (Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf.
+Augustini uerba princ. dial. V <i>loqui est articulata uoce
+signum dare</i>) acciperent, inde consecuntur quae de etymologia
+(cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui patrocinabantur
+(Varr. de l.&nbsp;l. IX 1 p.&nbsp;456) docebant. syntaxin, illa
+dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum
+praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut
+nullum fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;442). duobus prioribus nunc missis, de quibus
+uiri docti supra laudati bene meruerunt et mihi his illic infra
+dicendum est, breuissime syntaxeos diuisionem in primis Laertium
+Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram. prae ceteris autem in
+hac re excelluit Chrysippus ‘homo acutissimus’, cuius dialecticam
+dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum usus
+adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis
+libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes,
+singulos locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne
+dicam omnes, cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus
+penderet, non
+<span class = "pagenum">6</span>
+minus ad dicendi
+quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est.</p>
+
+<p><a name = "pg6phon"><span class = "crossflag">Duas igitur fecerunt
+partes dialecticae</span></a>, quae secundum Senecam (epist. 89,
+9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes,
+ne pro uero falsa subrepant, τὸν περὶ τῆς
+φωνῆς ἢ τῶν σημαινόντων τόπον, quo de uoce de litteris de
+uocabulis eorumque pronuntiatione de orationis partibus de
+rhythmis de poematis de uirtutibus uitiisque orationis agebatur
+(L.&nbsp;D. VII 44. 55 sq.), alteram quae ad nos nunc pertinet
+τὸν περὶ τῶν πραγμάτων ἢ τῶν σημαινομένων
+τόπον, qui praeter τὸν περὶ τῶν
+φαντασιῶν τόπον (L.&nbsp;D. VII 43) conplectebatur
+τὸ λεκτὸν, quod ab Ammonio (ad Aristot.
+π.&nbsp;ἑρμ.
+p.&nbsp;100<sup>a</sup> Br.) μέσον τοῦ τε
+νοήματος καὶ πράγματος, a Sexto Empirico (adu. math. VIII
+70. cf. L.&nbsp;D. VII 73) τὸ κατὰ λογικὴν
+φαντασίαν ὑφιστάμενον explicatur. erant autem
+τὰ λεκτὰ aut ἐλλιπῆ
+aut αὐτοτελῆ.
+ἐλλιπῆ enuntiata erant ea, quae e
+solo uerbo, quod nominatiuum ut plenum uel αὐτοτελὲς
+fiat requirit, constant ut περιπατεῖ
+(L.&nbsp;D. VII 63) eademque et κατηγορήματα
+et συμβάματα
+adpellabant, quibus praeter hoc simplex
+κατηγόρημα, uerbum intransitiuum ut
+nostris terminis utar casu obliquo non egens, etiam transitiuum
+uerbum adnumerabant sine accusatiuo positum, ἔλαττον
+ἢ κατηγόρημα, et duas uerborum
+inpersonalium classes, alteram quae unum casum obliquum poscit ut
+μεταμέλει (sc. Σωκράτει)
+παρασύμβαμα
+siue παρακατηγόρημα, alteram quae
+duos casus obliquos postulat, ut μέλει
+(sc. Σωκράτει
+Ἀλκιβιάδους) ἔλαττον ἢ
+παρασύμβαμα.<a href = "#note5" name = "ref5"><sup>5)</sup></a>
+huic loco tribuebant
+<span class = "pagenum">7</span>
+cumuniuersam de uerborum generibus et
+speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis
+coniunguntur explicationem (L.&nbsp;D. VII 64 sq. Schmidt
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;57 sq.). in plenis enuntiatis ἀξιώματα
+ponebant. ἀξίωμα δέ
+ἐστιν ὅ ἐστιν ἀληθὲς ἢ ψεύδος ἢ πρᾶγμα αὐτοτελὲς ἀποφαντὸν
+ὅσον ἐφ᾽ ἑαυτῷ ἢ καταφαντόν, ὡς ὁ Χρύσιππός φησιν ἐν τοῖς
+διαλεκτικοῖς ὅροισ‧ οἷον ἡμέρα ἐστί, Δίων περιπατεῖ
+(L.&nbsp;D. VII 65). haec iterum aut simplicia aut conposita esse
+existimabant (L.&nbsp;D. VII 68. Sext. Emp. VIII 93.) simplicibus
+adnumerabant ἐρώτημα πύσμα προςτακτικὸν
+ὁρκικὸν ἀρατικὸν ὑποθετικὸν ἐκθετικὸν θαυμαστικὸν
+ἐπαπορητικὸν πρᾶγμα ὅμοιον ἀξιώματι, quorum definitiones
+leguntur ap. L.&nbsp;D. VII 66 sq. Ammon. ad Aristot. π.&nbsp;ἑρμ.
+p.&nbsp;96<sup>a</sup> Br. Geo.
+Choerob. p.&nbsp;1178 B. p.&nbsp;739 Gaisf. Anonym. Coisl.
+p.&nbsp;93<sup>a</sup> Br. praeterea simplicium ἀξιωμάτων
+erant alia ἀποφαντικὰ
+<span class = "pagenum">8</span>
+καταγορευτικὰ
+κατηγορητικὰ ὑπεραποφαντικὰ ἀρνητικὰ στερητικὰ
+(L.&nbsp;D. VII 69), alia ὡρισμένα ἀόριστα
+μέσα (Sext. Emp. VIII 96 sq.). tractarunt igitur in hac
+parte modos et formulas loquendi ut interrogationem et
+adhortationem, inter utrumque quidem non magis distinguentes,
+quam Protagoras fecerat (cf. L.&nbsp;Spengel art. script, p.&nbsp;44),
+deinde affirmationes et negationes, enuntiata finita et infinita.
+Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus formantur (cf.
+C.&nbsp;F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p.&nbsp;19
+sq.) diuidebant, quorum praecipua haec erant τὸ
+συνημμένον (εἰ) τὸ παρασυννημένον (ἐπεί) τὸ
+συμπεπλεγμένον (καί καί) τὸ διεξευγμένον (ἤ ἤ) τὸ αἰτιῶδες
+(διότι) τὸ διασαφοῦν τὸ μᾶλλον (μᾶλλον ἢ) τὸ διασαφοῦν τὸ
+ἧττον (ἧττον ἠ) L.&nbsp;D. VII 69. 71 sq. Postremo
+sequebatur expositio τῶν λόγων καὶ
+συλλογισμῶν, quorum ‘ingentem diuisionem’ (L.&nbsp;D. VII
+76 sq. Seneca l.&nbsp;l.) excribere longum nec necesse est; nam
+id quod uolui satis elucere confiteor, stoicos magna cum
+subtilitate argutaque sagacitate de his rebus disputasse
+uberrimamque materiam hoc argumentum tractantibus congessisse.
+Vnum adicio Dionysi Halicarnasensis locum ita scribentis de comp.
+uerb. IIII p.&nbsp;70 Sch. (cf. V p.&nbsp;84): Ἔγωγ᾽
+οὖν, ὅτε διέγνων ταύτην τὴν ὑπόθεσιν, ἐζήτουν εἴ τι τοῖς πρότερον
+εἴρηται περὶ αὐτῆς καὶ μάλιστα τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλοσόφοις,
+εἰδὼς τοὺς ἄνδρας οὐ μικρὰν φροντίδα τοῦ λεκτικοῦ τόπου
+πεποιημένους‧ δεῖ γὰρ αὐτοῖς
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from τἀλαθῆ">τἀληθῆ</ins>
+μαρτυρεῖν. οὐδαμῇ δὲ
+οὐδὲν ὑπ᾽ οὐδενὸς εὑρὼν τῶν γοῦν ὀνόματος ἠξιωμένων οὔτε μεῖζον
+οὔτε ἔλαττον συναχθὲν εἰς ἣν ἐγὼ προῄρημαι πραγματείαν‧ ἃς δὲ
+Χρύσιππος καταλέλοιπε συντάξεις διττὰς ἐπιγραφὴν ἐχούσας ῾περὶ τῆς
+συντάξεως τῶν τοῦ λόγου μερῶν᾽ οὐ ῥητορικὴν θεωρίαν ἐχούσας,
+ἀλλὰ διαλεκτικήν, ὡς ἴσασιν οἱ τὰς βίβλους ἀνεγνωκότες, ὑπὲρ
+ἀξιωμάτων συντάξεως ἀληθῶν τε καὶ ψευδῶν, καὶ δυνατῶν καὶ
+ἀδυνατῶν, ἐνδεχομένων τε καὶ μεταπιπτόντων καὶ ἀμφιβόλων καὶ
+ἄλλων τινῶν τοιουτοτρόπων, οὐδεμίαν οὔτε χρείαν οὐτ᾽ ὠφέλειαν
+τοῖς πολιτικοῖς λόγοις συμβαλλομένας, εἰς γοῦν
+<span class = "pagenum">9</span>
+ἡδονὴν καὶ κάλλος ἑρμηνείας,
+ὧν δεῖ στοχάζεσθαι τὴν σύνθεσιν‧ ταύτης μὲν τῆς πραγματείας
+ἀπέστην κτλ. quibus uerbis cum dialecticam stoicae
+suntaxeos
+rationem<a href = "#note6" name = "ref6"><sup>6)</sup></a>
+cognoscimus, tum illo tempore unicuique
+qui de uerborum constructione siue rhetor siue grammaticus
+scribere uellet, primum doctrinam stoicorum in mentem uenire,
+illorum praecepta circumspici, ab illorum studiis omnes huiusmodi
+quaestiones proficisci.</p>
+
+<p>Videamus nunc, paucis <a name = "1.2_philos"><b>de Varronis
+philosophia</b></a> praemissis, quae ratio inter Alexandrinorum
+et Stoicorum grammaticam et libros de lingua latina sit. Varro
+erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae (Cic. Acad. post.
+I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque probauit (Cic.
+epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae lustris
+diligenter exposuit<a href = "#note7" name = "ref7"><sup>7)</sup></a>
+(Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2).
+<span class = "pagenum">10</span>
+Ciceronem qui academica et
+epistulas modo laudatas a. u. DCCVIIII scripsit acriter inpugnat
+O.&nbsp;Mueller praef. Varr. p.&nbsp;V sq., quod ne conpertum
+quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam
+transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina
+eodem tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum
+considerate posuit. M.&nbsp;Tullium enim, licet antiquorum
+philosophorum graecorum sententias paullo neglegentius et cuiuis
+proximo scriptori se dedens exposuerit (cf. F. Schleiermacher
+kritik d. sittenl. p.&nbsp;157. A.B. Krische forsch. in alt.
+phil. I p.&nbsp;33. 444 sq.) de amici et condiscipuli
+(R.&nbsp;Kuehner Cic. in phil. mer. p.&nbsp;38) sensu et
+cogitandi ratione tam grauiter errasse idque publice professum
+esse, nemo credet, qui magnum discrimen inter scholas illas
+fuisse putet. Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla
+concesserat auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec
+ratione cognosci et perspici quidquam ab hominibus posse diu
+sustinuit ac defendit, deinde de eiusdem infirmitate et
+peruersitate ‘omnium philosophorum concursu’ conuictus, stoicorum
+decreta de conprehensione et adprobatione, ut Ciceronem
+κατάληψιν
+et συγκατάθεσιν
+uertentem sequar, adsumpsit (cf.
+Krische l.&nbsp;l. p.&nbsp;166 sq. Grysar d. academik. Philo u.
+Antioch. p.&nbsp;25) et hanc uiam ingressus eo usque processit,
+ut non solum Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur
+(Cic. acad. post. II 46, 143), uerum etiam ‘si perpauca
+mutauisset, germanissimus stoicus’ fuisset (Cic. l.&nbsp;l. 43,
+132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235). nempe in philosophiae parte
+morali sibi constitit (Cic. l.&nbsp;l. 43, 133), in dialecticis
+autem non potuit stoicis primas non deferre, quorum placita etiam
+in physicis probasse uidetur. cuius uiri auditorem fidelemque
+sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime mirum esse
+adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L.&nbsp;Krahner
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. röm.
+staatsrel. p.&nbsp;51. C.&nbsp;H.&nbsp;I. Francken fragm. Varr.
+quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p.&nbsp;160) multa
+stoam redolent
+<span class = "pagenum">11</span>
+et in libris de
+lingua latina, quorum pauca memorasse sufficiat. cum eis quae ibi
+leguntur de loco (V&nbsp;14 p.&nbsp;24) conferas Zenonem apud Stob.
+ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3 p.&nbsp;186) Apollodorum
+apud Stob. l.&nbsp;s. I 9, 42, de igni (V&nbsp;70 p.&nbsp;76)
+Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p.&nbsp;1053 A, de motu
+solis (VI 4 p.&nbsp;186 sq.) Zenonem apud Stob. l.&nbsp;l. I 26,
+3, de animae partibus (VIIII 30 p.&nbsp;476) Laert. Diog. VII
+110. 157, quibus conlatis haec e stoicorum mente scripta esse
+uidebis, et sic multa (cf. V&nbsp;59 p.&nbsp;64 sq.) quae ad rerum
+naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia ex eorum
+dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui
+docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem
+exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula
+distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d.
+redeth. p.&nbsp;79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis
+articulos, illa finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de
+pron. p.&nbsp;48); utrumque habet Varro VIII 45 p.&nbsp;424,
+quorum alterum parum ad linguam latinam accommodatum esse uides.
+stoicos secutus quinque casus
+(VIII 16 p.&nbsp;403)<a href = "#note8" name = "ref8"><sup>8)</sup></a>
+<span class = "pagenum">12</span>
+eorumqueprimum rectum posuit (VIII 4
+p.&nbsp;393 cf. R.&nbsp;Schmidt l.&nbsp;s. p.&nbsp;58) et ab
+eisdem temporum uerbi descriptionem (VIIII 97 p.&nbsp;529 sq.)
+mutuatus est (cf. Herm. Schmidt doctr. temp. uerbi gr. et lat. I
+p.&nbsp;14. R.&nbsp;Schmidt l.&nbsp;l. p.&nbsp;68). sed nec talia
+neque uestigia quaedam intimae dialecticae stoicae (cf. VI 56
+p.&nbsp;232 cl. Prantl l.&nbsp;s. p.&nbsp;438. 519. X 59
+p.&nbsp;578. L.&nbsp;D. VII 53) ut recte de libris nostris
+iudicemus sufficiunt. nam stoici in multis rebus grammaticis
+auctores erant; quorum inuenta omnes grammatici probarent et
+Varronem in his rebus in uniuersum eorum praeceptis obtemperasse
+supra uidimus.</p>
+
+<p>Rationem et <a name = "1.3_consil"><b>consilium</b> totius
+<b>operis</b></a> perpendentibus longius nobis progrediendum est.
+quod ad argumentum attinet, eas quaestiones tractandas
+M.&nbsp;Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges
+spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem
+proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes
+conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et
+principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea,
+quae uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem
+singulas hexades in triades diuisit, quarum prima leges
+generales; altera copiam uerborum percenseret quod quamquam de
+prioribus tantum constat nescio an de omnibus probabile sit. hoc
+consilium adparet non minus ad philosophos quam ad grammaticos
+pertinere scriptoremque utriusque partis disputationes suum in
+usum
+<span class = "pagenum">13</span>
+conuertisse exspectari
+potest.<a href = "#note9" name = "ref9"><sup>9)</sup></a> et
+profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum
+praecepta eo modo memorantur, uel significantur, ut omnis
+dubitatio tollatur. Priore triade hexadis primae, quae de
+etymologia est, cum priuati simus, tamen ex altera stoicorum
+placita illic quoque fundamentum fuisse efficitur. scribit enim
+Varro V&nbsp;7 p.&nbsp;18: <i>nunc singulorum uerborum origines
+expediam, quorum quatuor explanandi gradus. primus is</i> (Muell.
+<i>in</i> F.) <i>quo etiam populus uenit, quis enim non uidet,
+unde aurifodinae et uiocurus? secundus quo grammatica ascendit
+antiqua, quae ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit
+uerbum, quod confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui ‘rudentum
+sibilus’, hic ‘incuruiceruicum pecus’, hic ‘chlamyde clypeat
+brachium’. tertius gradus, quo philosophia ascendens peruenit
+atque ea quae in consuetudine communi essent aperire coepit, ut a
+quo dictum esset oppidum uicus uia. quartus ubi est aditus ad
+initia rerum</i> (Vertran. <i>regis</i> F.), <i>quo si non
+perueniam, scientiam ad opinionem aucupabor, quod etiam in salute
+nostra nonnunquam facit cum aegrotamus medicus. quodsi summum
+gradum non attigero, tamen secundum non praeteribo, quod non
+solum ad Aristophanis lucernam sed etiam ad <b>Cleanthis</b>
+lucubraui.</i> et VI 1 p.&nbsp;183: <i>in hoc (libro) dicam de
+uocabulis temporum et earum rerum, quae in agendo fiunt aut
+dicuntur cum tempore aliquo ut sedetur ambulatur loquontur. atque
+si qua erunt ex diuerso genere adiuncta, potius cognationi
+uerborum quam auditori calumnianti geremus morem. huius rei
+auctor satis mihi <b>Chrysippus</b> et <b>Antipater</b> et illi
+in quibus, si non tantum acuminis at plus</i>
+<span class = "pagenum">14</span>
+<i>litterarum,in quo</i> (cf. A. Nauck Arist.
+Byz. fr. p.&nbsp;269. L.&nbsp;Spengel Emend. Varr. p.&nbsp;7) <i>est
+Aristophanes et Apollodorus</i>. quae cum demonstrent praeter
+grammaticorum Varronem etiam Cleanthis ‘quasi maiorum gentium
+stoici’ (Cic. acad. post. II 41 126), qui scripsit περὶ
+τοῦ λόγου libros tres (L.&nbsp;D. VII 175),
+Chrysippi, Antipatri Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui
+περὶ λέξεων καὶ τῶν λεγομένων
+disputauit (L.&nbsp;D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip. Tars.
+p.&nbsp;69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum
+uerborum originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo
+magis eisdem eum usum fuisse in triade priore, qua philosophicae
+etymologiae rationes examinandae erant? De analogia et anomalia
+declinationum, quas secunda hexas tractat, ‘Graeci Latinique
+libros fecerunt multos’ (VIII 23 p.&nbsp;408), et minus
+necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros confugere. nihilo
+minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de anomalia Varronem
+hausisse testantur prima libri noni uerba: <i>... in quo fuit
+Crates, nobilis grammaticus, qui fretus <b>Chrysippo</b> homine
+acutissimo, qui reliquit περὶ
+ἀνωμαλίας IIII libros, contra analogian atque Aristarchum
+est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius uideatur
+peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de inaequabilite cum
+scribit sermonis, propositum habet ostendere similis res
+dissimilibus uerbis et dissimilis similibus esse notatas, id quod
+est uerum, et Aristarchus de aequabilitate cum scribit</i> [<i>et
+de</i> add. F], <i>uerborum similitudinem quodammodo</i> (Sp.
+<i>quarumdam</i> F) <i>in declinatione</i> (Sp.
+<i>inclinationes</i> F) <i>sequi iubet, quoad
+patiatur
+consuetudo.</i><a href = "#note10" name = "ref10"><sup>10)</sup></a>
+e quo argumento librorum Chrysippeorum
+<span class = "pagenum">15</span>
+facilis est coniectura, huic
+Varronem quae libro VIII 34 p.&nbsp;417-43 p.&nbsp;423 de eadem
+re disputat debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod
+nunc non persequor. In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos
+confugere, qui se huic disciplinae darent Dionysi Varrone aetate
+paullo posterioris scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur
+etiam Varro sequi debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim
+libros inpleuerit, si uberrimam materiam et ingentem librorum a
+Chrysippo conscriptorum molem reputaueris. habemus autem praeter
+ipsius Varronis dispositionem supra indicatam certum testimonium
+libro XXIIII talia exposita fuisse, Gellius enim scribit noct.
+att. XVI 8, 6 <i>sed M.&nbsp;Varro de lingua latina ad Ciceronem
+quarto uicesimo expeditissime ita finit ‘proloquium est sententia
+in qua nihil desideratur’</i> (cf. l.&nbsp;l. VI 56 p.&nbsp;233).
+Ex illo autem commentario L.&nbsp;Aeli
+‘stoici’<a href = "#note11" name = "ref11"><sup>11)</sup></a>
+qui Varronis magister
+erat <b>de proloquiis</b>, quem Gellius paullo ante memorat,
+uides quantum absit, ut haec studia aliena a M.&nbsp;Terentio
+iudicemus, sed cum potius magistri exemplo incitatum diligentius
+in rem inquisiuisse. Huius argumenti natura et proprietate
+<span class = "pagenum">16</span>
+etiamfactum est ut et grammatici
+posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius prodiit, hos
+libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent.</p>
+
+<p>Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit.
+potissimum sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo
+atque in reliquis libris grammaticorum stoicorumque placita
+refutauit uel probauit uel correxit. paucissimae relliquiae
+extant nec tales e quibus effici quidquam possit, sed non nullius
+momenti in hac re
+Augustini<a href = "#note12" name = "ref12"><sup>12)</sup></a>
+libellus est, qui inscribitur
+‘principia dialecticae’. Augustinus quem Varronis scripta ardenti
+studio lectitasse constat (cf. L.&nbsp;Krahner de Varr. antiq.
+libr. p.&nbsp;31, Francken l.&nbsp;l. p.&nbsp;XV sq.), cum postea
+nimia pietate haec studia contemneret, ita scripsit <i>et quid
+mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales uocant,
+tunc nequissimus malarum cupiditatum seruus per me ipsum legi et
+intellexi quoscunque legere potui? et gaudebam in eis et
+nesciebam, unde esset, quidquid ibi uerum et certum esset</i>
+(confess. IIII 16, 30. I p.&nbsp;123 ed. congr. St. Maur.),
+eumque in his quoque studiis, cum undecunque libros corriperet,
+Varronem non neglexisse per se probabile est. libellum ipsum
+inspicienti e stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad
+eorum doctrinam explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II
+p.&nbsp;166 ed. Venet. p.&nbsp;566 ed. Lips.) ab Rudolpho
+Schmidtio adhibitus est, qui quae de etymologia ibi docentur, e
+Varronis libris de eadem re (libris II-IIII de lingua latina)
+fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur. primum enim e
+ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana notanda sunt,
+aliaque
+<span class = "pagenum">17</span>
+illis tam sunt similia
+ut ab eodem scriptore in libris qui perierunt
+profecta
+uideantur.<a href = "#note13" name = "ref13"><sup>13)</sup></a>
+deinde principia etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum
+unusquisque facile uideat non multis expono. praeterea argumentum
+eodem modo ac Varro in libris nostris diuidit Augustinus: <i>ergo
+omne uerbum propter id quod sonat quattuor quaedam necessaria
+uocat in quaestionem originem suam uim declinationem
+ordinationem</i>. uis enim uerbi quam arte cum eius origine
+conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia
+triade Varronem locutum esse ostendunt quae V&nbsp;2 p.&nbsp;13 dicit,
+Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum
+libros consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum
+reliquis Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit
+Priscianus doceat <i>consequentia ordinationis id est casus
+casibus et genera generibus et numeros numeris et personas
+personis et tempora temporibus congrua disponere</i> (XVII 185 II
+p.&nbsp;200). denique si unicus terminus, quo Varronem in libris
+syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus,
+<a name = "pg18pro"><b>proloquium</b></a> his recurrit, quod
+<span class = "pagenum">18</span>
+uerbumpraeter Martianum Capellam et Arnobium
+nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p.&nbsp;262
+Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis
+coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae
+ingenium Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam.
+Ad syntaxin inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca
+tantum de uerbis et sententiis simplicibus coniunctisque ad
+firmandam dispositionem suam praefatus est. plura de etymologia
+discimus de qua infra dicam. Sed hic facile aliquis obiciat, ne
+confidentius loquere! cum enim Martianus Capella IIII 338 Kopp.
+p.&nbsp;97 Grot. non solum eandem totius argumenti dispositionem
+atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam in eius
+disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam
+multo breuius legantur, quae Augustinus
+profert,<a href = "#note14" name = "ref14"><sup>14)</sup></a>
+praeterea autem et
+hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p.&nbsp;415 cf. F.&nbsp;Ritschl
+quaest. uarr. p.&nbsp;7) et illum (IIII 335 p.&nbsp;97 cf.
+C.&nbsp;F. Hermann praef. ed. Kopp. p.&nbsp;XX. Ritschl
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;5) Varronis disciplinarum libris usum esse
+constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro
+disciplinarum de dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita
+non neglecta esse
+uideantur<a href = "#note15" name = "ref15"><sup>15)</sup></a>?
+neque sine
+<span class = "pagenum">19</span>
+speciequadam probabilitatis haec opponuntur,
+praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno Varronis
+libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit, nam
+quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua
+latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in
+hac (libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa
+disputatio de etymologiis offendet nescio an singularis
+consensus, quem supra exposui, cum libris de lingua latina hanc
+dubitationem tollat. ne autem nihil profecisse uideamur, si hoc
+concedere prorsus recusas, unum adicio. Varronem libros
+disciplinarum multis annis post illos de lingua latina scripsisse
+demonstrauit Ritschelius l.&nbsp;l. p.&nbsp;57, quamuis
+L.&nbsp;Mercklin (philolog. IIII p.&nbsp;427) dissentiat; in his igitur
+sine dubio quae ipse summa industria multaque meditatione
+congesserat non neglexit, sed retractata passimque mutata et
+admodum contracta suum in usum conuertit, id quod etiam in aliis
+libris eum fecisse infra monebo. utcunque igitur statuis,
+quamquam prius illud mihi multo magis arridere tacere nolo, iure
+nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis de lingua latina
+<ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘posuise’">posuisse</ins>
+concedes.</p>
+
+<p>Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de
+enuntiatis simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam
+aut inplent aut non inplent
+(<a href = "#frg32" name = "pg19frg32">fr.&nbsp;32*</a>).
+quae inplent iterum affirmari
+possunt aut nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum,
+coniunctione postremo dixit. haec stoicorum λεκτά
+ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ,
+ἀξιώματα
+ἁπλᾶ et οὐχ ἁπλᾶ esse
+uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi persona praeter
+uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus uerbis
+ponitur, prima et secunda persona in coniunctis
+<span class = "pagenum">20</span>
+<i>quae simplicem non habent
+significationem</i> (cf. Mart. Cap. IIII 388 p.&nbsp;118), nam
+ego et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de
+stoicis non diserte
+memoratur<a href = "#note16" name = "ref16"><sup>16)</sup></a>
+ex eorum placitis necessario manat, ut
+in hac quoque re illos Varro secutus sit.</p>
+
+<p>Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit,
+conici uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus
+obliquis et uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta
+sint, altera de proloquiis simplicibus et conpositis disputasse,
+quod conuenit cum stoicorum diuisione in λεκτὰ
+ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ.
+neque e Gelli libri XVI capite octauo
+sequitur
+(<a href = "#frg36" name = "pg20frg36">fr.&nbsp;36</a>),
+in fine demum libri XXIIII proloquia tractata esse, quod
+quomodocunque rem disposuerit fieri potuisse nego. quare quod
+Gellius adicit, Varronem ἀξιώματα
+alias profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio
+(l.&nbsp;l. p.&nbsp;5) ad dialecticam sed ad ipsos libros de
+lingua latina referendum duco, ut his uocibus promiscue, ut in
+aliis terminis fecit, usus sit. <b>profatum</b> enim, quantum
+sciam, apud nullum scriptorem, <b>proloquium</b> apud Augustinum
+et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica legisse
+constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed
+longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se
+inspectis dialecticorum εἰσαγωγαῖς,
+ut de axiomatis a M.&nbsp;Varrone profata uel proloquia
+adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium L.&nbsp;Aeli de
+proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque illud
+memoratum uiderat (cf. L.&nbsp;Mercklin d. citiermeth. d. Gell.
+in Fleckeiseni annal.
+<span class = "pagenum">21</span>
+supplem.
+III p.&nbsp;646), sed eo reperto nihil inde didicisse et ad
+Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam definitionem
+Chrysippi ἀξιώματος (cf. L.&nbsp;D.
+VII 65), deinde eam, quam Varro de proloquio in libro ‘de lingua
+latina ad Ciceronem quarto uicesimo’ protulit. secuntur,
+interiectis quibusdam proloquiorum exemplis et axiomatis
+descriptione apud stoicos usitata iterumque nominato Varrone (ut
+de Ciceronis ἀξιώματος uersione ex
+disp. Tusculanis I 7, 14 petita taceam), ἀξιωμάτων
+συννημμένου συμπεπλεγμένου διεζευγμένου
+παραδιεζευγμένου explicationes, adiectis
+interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante
+significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit,
+ad eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est,
+num utramque quam profert proloquii συνημμένου
+et συμπεπλεγμένου
+uersionem Varroni an fortasse
+alteram Aelio debuerit. duo in promptu sunt quibus haec suspitio
+confirmetur. primum enim Gellium has interpretationes non de suo
+addidisse, quod hominem philosophiae non ignarum fecisse facile
+contendas, inde conligendum, quod ἀξίωμα
+διεζευγμένον, quod ipse (V&nbsp;11, 8) ‘diiunctiuum’ appellat,
+nostro loco ‘disiunctum’ uertitur. alterum est, quod proloqui
+παραδιεζευγμένου, stoicis ut uidetur
+adhuc ignoti (cf. Prantl l.&nbsp;l. p.&nbsp;448. 605), uersionem
+omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua sponte
+apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius
+παραδιεζευγμένου usu admoniti, ne quid
+audacius Varroni adscribamus, num ex reliquis quidquam ad eum
+referendum sit, in medio relinquimus. qui uero sciunt in his
+rebus exempla non nullius momenti esse et idem proloqui conexi
+exemplum <i>si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur</i> hic et in
+Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla
+fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum
+existimabunt. in libro
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘XIIII’">XXIIII</ins>
+igitur de proloquiis conpositis
+agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae
+hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim
+<span class = "pagenum">22</span>
+de proloquiis dixisse, in posteriore ad
+singula explicanda profectum libro XXIII proloquia simplicia,
+libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum uel nescio quid
+tractasse. sed haec pro certis non uendiderim.</p>
+
+<p>Transeo ad priores libros. <a name = "1.4_ling1"><b>Hexas
+prima</b></a>, ut saepius dixi, de etymologia scripta erat, et
+libri tres ‘priores de disciplina uerborum originis, posteriores
+de uerborum originibus’. priorum ‘in primo uolumine est’ ut ipsa
+Varronis uerba ponam (VII 109 p.&nbsp;389) ‘quae dicantur, cur
+ἐτυμολογικὴ neque ars sit neque ea
+utilis sit, in secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis
+sit, in tertio quae forma etymologiae’. primo igitur libro contra
+stoicos et grammaticos, qui eorum uel similia praecepta
+sequebantur, altero ex eorundem mente disputauit, tertio suam de
+re sententiam exposuit. praeclara sane dispositio! Studia
+etymologica stoicorum (cf. K.&nbsp;Lehrs de Aristarchi stud. hom.
+p.&nbsp;340. R.&nbsp;Schmidt l.&nbsp;l. p.&nbsp;21. Ch.&nbsp;A.
+Lobeck de antiphr. et euphemismo in actis societ. gr. II
+p.&nbsp;293 sq. C.&nbsp;Wachsmuth de Crat. Mall. p.&nbsp;13.
+H.&nbsp;Steinthal gesch. d. sprachw. p.&nbsp;323) ex interioribus
+linguae rationibus, quas probabant (cf. p.&nbsp;5) pendebant
+eorumque usum in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut
+nihil fere inter eos intercedat discriminis. et paullatim
+efflorescente arte, quod iam Plato in Cratylo ioco serioque
+adgressus erat, certas deriuandi leges proposuerunt, quibus ni
+mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet ducere potuerunt. et
+apud Varronem, ne in reliquis commorer, et interiorum rationum et
+certarum legum specimina, quae satis esse uidentur,
+deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia in
+uniuersum, ut initio octaui libri (3 p.&nbsp;392&ndash;24 p.&nbsp;409)
+de declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V&nbsp;2
+p.&nbsp;13 dicit <i>cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a
+qua re et in qua re uocabulum sit impositum&mdash;itaque a qua re sit
+pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in qua
+re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non debet
+pertendi et pertendit
+<span class = "pagenum">23</span>
+pertinaciam esse, quod in quo oporteat manere, si in eo perstet,
+perseuerantia&mdash;priorem illam partem, ubi cur et unde sint uerba
+scrutantur, Graeci vocant ἐτυμολογίαν,
+illam alteram περὶ
+σημαινομένων</i>. ipsa etymologiae inpugnatio
+in duas partes diuisa erat, ut liber octauus (25 p.&nbsp;409),
+altera erat generalis, cuius nullum uestigium indagaui, altera
+singula crimina amplexabatur. quae crimina (V&nbsp;3 p.&nbsp;14)
+tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis
+inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo
+inposita, quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa
+uerba commutatis litteris obscurantur; deinde a linguarum
+diuersitate: non omnis origo est latinae linguae e uernaculis
+uerbis; denique a ui uerborum: multa uerba aliud nunc ostendunt,
+aliud ante significabant. haec omnia multis exemplis inlustrauit,
+qualia facile in libris sequentibus inuenies. neque deerant puto
+querelae ut (V&nbsp;5 p.&nbsp;15) <i>uetustas pauca non deprauat,
+multa tollit. quem puerum uidisti formosum, hunc uides deformem
+in senecta. tertium <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘seculam’">saeculum</ins>
+non uidet eum hominem quem uidit
+primum. quare illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio
+fugitiua, secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere
+nequit.</i></p>
+
+<p><a name = "1.5_ling2"><b>Libro altero</b></a> contra
+etymologiae praestantiam praedicauit et eodem modo quo libro nono
+opinor primo quae ad uniuersam etymologiam spectarent, deinde
+singula crimina ‘et ea quae in priore libro essent dicta et ea
+quae potuissent dici’ (VIIII 7 p.&nbsp;461) perlustrauit. In
+priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque
+manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae
+praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere
+probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio
+explicari potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res
+(nam res et uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam
+cum sono uerbi ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor.
+huc igitur referendus uidetur Noni locus (p.&nbsp;450&nbsp;M.
+gannire) de
+<span class = "pagenum">24</span>
+animalium uocibus.
+talia uerba <i>quasi cunabula uerborum esse</i>, dixit <i>ut
+sensus rerum cum sonorum sensu concordaret</i>. in rebus quae non
+sonant similitude tactus ualet, ut lene lenem crux asperum sonum
+habet. inde ad rerum similitudinem progrediendum esse putauit,
+deinde ad uicinitatem quandam, cuius multos modos enumerauit,
+fieri per efficientiam et effectum, per id quod continet et
+continetur, a parte totum et a toto partem, immo per abusionem.
+postrema ratio progressus ad contrarium est, sed hanc adamasse
+Varro non uidetur. permultorum uero uerborum originem ostendi non
+posse Varro concessit, ut Augustinus in his quoque eum sequatur,
+quod eum concessisse et mediae uiae, quam in libro decimo elegit,
+exemplum (79 p.&nbsp;588), et non pauci loci librorum
+etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse
+postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in
+libro praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam
+initio libri septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia
+de analogia et anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc
+illam causam defendisse censendus est, sed duobus partibus
+constitutis quasi arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse
+uoluit.</p>
+
+<p>Suam denique sententiam in <a name = "1.6_ling3"><b>libro
+tertio</b></a> explicauit, etymologiam, ut ex libris sequentibus
+uidere licet, multis quidem difficultatibus et exceptionibus
+inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et praeceptis
+niteretur. huc igitur pertinent haec (V&nbsp;6 p.&nbsp;17): <i>in
+consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit facta
+qui animaduerterit, facilius scrutari origines patietur uerborum,
+reperiet enim esse conmutata, ut in superioribus libris ostendi,
+maxime propter bis quaternas causas. literarum enim fit demptione
+aut additione, et propter earum adtractionem aut conmutationem,
+item syllabarum productione....</i> loco in codice ita mutilato
+ex parte O.&nbsp;Mueller succurrit, qui recte membrorum
+aequabilitatem secutus, <i>aut correptione</i> additit et lacunam
+homoeoteleuto
+<span class = "pagenum">25</span>
+ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a syllabis ad litterarum
+transpositionem scriptorem rediisse, quod O.&nbsp;Mueller
+putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod facile in
+mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum ‘aspiratio aut
+uoculatio’ quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro
+accentu usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in
+sequentibus libris profert, utrumque nusquam adhibetur. ne
+‘syllabarum demptio aut additio’ uel ‘transpositio aut
+conmutatio’ quidem, quae in prioribus legibus de litterarum
+mutationibus plane generaliter datis, conprehensae erant,
+accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum, quorum origines
+explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi uidebitur,
+nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis
+latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba
+dico conposita, quae iam Plato in Cratylo (p.&nbsp;425&nbsp;A.
+p.&nbsp;434&nbsp;A. cf. schol. in Crat. p.&nbsp;43 Boiss.
+p.&nbsp;1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus est et
+Aristarchus (Charis. p.&nbsp;117, 4) in analogiae regulam
+recepit. Varroni non modo uocabulo ‘conpositicia’ (VI 55
+p.&nbsp;232) uel ‘conposita’ (VIII 61 p.&nbsp;436) nota erant,
+uerum etiam duo talium uocabularum genera distinxit, simpliciter
+conposita et ea, quae e duobus, uocabulis uel altero uel duobus
+plus minus mutatis breuiatis contractis orirentur, ut loci infra
+scripti docent: V&nbsp;141 p.&nbsp;143 <i>ab aedibus et faciendo
+maxume aedificium;</i> V&nbsp;176 p.&nbsp;176 <i>detrimentum a detritu
+... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter se
+trita et deminuta;</i> V&nbsp;178 p.&nbsp;177 <i>manupretium a manibus
+et pretio</i>. et sic permulta praecipue in extremo libro quinto.
+alterius generis haec sufficiant exempla: V&nbsp;171 p.&nbsp;171
+<i>septem a septem et uncia conlisum;</i> V&nbsp;37 p.&nbsp;38
+<i>uineta ac uineae a uite multa;</i> X 81 p.&nbsp;589 <i>quod
+uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam,
+item media extrita syllaba, coactum est nequam</i>. quam ob rem
+hoc genus in illa regula praetermitti posse nego et Varronem
+<i>denique uocabulorum conpositione aut conlisione</i> scripsisse
+censeo.
+<span class = "pagenum">26</span>
+nihili in hac re est,
+quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p.&nbsp;222
+<i>cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde
+eligere possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic
+compitum nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium</i>.
+nam horum temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad
+artem dirigere didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta
+esset.</p>
+
+<p><a name = "1.7_ling4"><span class = "crossflag">Altera
+triade</span></a>, quae seruata est, ‘de uerborum originibus’
+agitur, primo libro (VII 110 p.&nbsp;389) de uocabulis ‘locorum
+et earum rerum quae in locis esse solent’, secundo ‘quibus
+uocabulis tempora sint notata et eae res quae in temporibus
+fiunt’, tertio ‘in quo a poetis sumpta ut illa dixi in duobus
+libris de (<i>om.</i> F.) soluta oratione’. de his pluribus
+disputare non magis huius loci est, quam de prima triade alterius
+hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius libro
+primo exposuit ‘quae contra similitudinem declinationum
+dicantur’, altero quae ‘contra dissimilitudinem’, tertio ‘de
+similitudinum forma’ (VIII 24 p.&nbsp;409), quae diuisio cum
+dispositioni librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109
+p.&nbsp;389), iam hic expectamus,
+alteram<a href = "#note17" name = "ref17"><sup>17)</sup></a>
+triadem eodem modo illius hexadis
+triadi secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter
+uerba temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod
+confirmabitur si diuersas orationis diuisiones a scriptore in
+libro decimo, quo suam de analogia sententiam explicat,
+propositas examinauerimus. duae enim sunt quae in
+censum
+ueniunt<a href = "#note18" name = "ref18"><sup>18)</sup></a>.
+prioris hae partes sunt (X 15 p.&nbsp;552. 51 p.&nbsp;574.
+<span class = "pagenum">27</span>
+VIII21 p.&nbsp;406): uoluntas hominum
+quae est inpositio uocabulorum, natura quae est declinatio
+uocabulorum quo decurritur sine doctrina, uoluntatis et naturae
+coniunctio. inpositionem in his libris non neglectam esse uel
+inde euincitur, quod analogiam quae in etymologia ualet, in
+libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et quod scriptor ipse
+‘de utriusque generis declinationibus’ (VIII 24 p.&nbsp;408)
+actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis
+librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret,
+non usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis
+et naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5
+p.&nbsp;394. X 51 p.&nbsp;574 al.) et id docet, quod ita libro
+tertio primi et secundi libri disputationes recoquere coactus
+fuisset. accedunt grammaticorum testimonia ex libro undecimo,
+quae de declinatione non de impositione agunt. Restat igitur
+altera diuisio saepius obuia (X 17 p.&nbsp;553. VIII 31
+p.&nbsp;476. VIII 44 p.&nbsp;424. VI 36 p.&nbsp;215),
+quae
+summa<a href = "#note19" name = "ref19"><sup>19)</sup></a>
+partium orationis apud Varronem
+<span class = "pagenum">28</span>
+conprehensio est. ea distinguit
+<a name = "pg28quat"><span class = "crossflag">quattuor
+uerborum genera</span></a> quae habeant casus,
+quae tempora, quae utrumque, quae neutrum. hanc cum in priore
+quoque triade ubicunque non generalem doctrinam sed singula
+tractat, naturam secutus orationis, constanter adhibeat (locis
+supra significatis, in libro nono lacuna
+pleraque
+deuorauit<a href = "#note20" name = "ref20"><sup>20)</sup></a>), eadem
+<span class = "pagenum">29</span>
+etiamin posterioribus libris quibus
+singillatim analogiarum
+<span class = "pagenum">30</span>
+genera
+persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro undecimo
+uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod
+confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p.&nbsp;401): <i>cum de his
+nomen sit primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et
+reliqua posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina)
+quare de eorum declinatione quam de uerborum ante dicam</i>, quae
+quamquam alia occasione dicta generalem sententiam continent. ne
+uero quis miretur, quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus
+grammaticis minus curae erant, totum librum dederit, cum libro
+decimo (31 p.&nbsp;562 sq.) et nono (95 p.&nbsp;527), (in octauo
+haec interciderunt) breuissime de eis agat et nullae fere huius
+argumenti relliquiae apud grammaticos extent, monendum est de
+eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et Varronem tribus locis
+(VII 90 p.&nbsp;368.<a href = "#note21" name = "ref21"><sup>21)</sup></a>)
+VIII 20 p.&nbsp;416. X 33
+p.&nbsp;563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris
+diligenter se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora
+habent in transcursu si omnino tangebantur, participialia uero
+non totum librum XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58
+p.&nbsp;434) aut cum uerborum (ut VIIII 110 p.&nbsp;537)
+analogiis coniuncta fuisse, pro certo sumere possumus. contra hic
+liber sine dubio de illo dicendi genere erat, quod in libri
+decimi dispositionibus fere ubique (70 p.&nbsp;583. 73
+p.&nbsp;586. 74 p.&nbsp;586. 42 p.&nbsp;568) seiungitur et
+premitur, declinationes dico obsoletiores et rariores quibus
+poetae utuntur, quae ibi eodem modo explicabantur, ut libro
+septimo poetarum uocabula exposita esse scimus.</p>
+
+<p>Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, de
+<a name = "1.8_rell"><b>relliquiis
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘hic’">huc</ins>
+referendis</b></a> dicendum est. ad librum
+<span class = "pagenum">31</span>
+undecimum omnia apparet
+pertinere, quae ex libris de lingua latina, certo libri numero
+non addito, laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant.
+his praemissis ad fragmenta grammatica apud Charisium obuia
+transeo, quem omnia fere Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere
+constat (H.&nbsp;Keil praef. gramm. lat. uol. I p.&nbsp;XXXXV.
+W.&nbsp;Christ Philol. XVII p.&nbsp;120. A.&nbsp;Schottmueller de
+C.&nbsp;Plini Secundi libr. gramm. p.&nbsp;7), nec minus Romanum,
+e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea pars in
+qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini libris
+de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis
+excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua
+latina disertis uerbis<a href = "#note22" name = "ref22"><sup>22)</sup></a>
+laudat et non nisi hos e libris
+Varronianis, praeterquam quod semel (uel bis) ‘libro IIII de
+utilitate sermonis’ in re singulari usus est, et ex libro de
+sermone latino quinto <i>later lutum iugmentatum</i> (sic scripsi
+pro <i>iugmenta</i>) uerba ni mirum non doctrinam grammaticam
+excerpsit, si alter locus Plini est (cf. Schottmueller l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni debet libris
+de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio praecipue
+uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p.&nbsp;53, 17.
+78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char.
+p.&nbsp;73, 13 de deminutiuis habet conlato Pompei commento artis
+Donati p.&nbsp;154 e Plinio fluxisse probabile, e Varronis libro
+XI hausta esse certum est (cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. I
+p.&nbsp;196), cum quibus locis
+<span class = "pagenum">32</span>
+artissimecohaerent excerpta Pompei
+p.&nbsp;143. Cledon. p.&nbsp;1897&nbsp;P. cum uero praeterea
+Romanus Varrone laudato proferat p.&nbsp;58, 17, quae de
+l.&nbsp;l. V&nbsp;118 p.&nbsp;131, et p.&nbsp;104, 13 quae Priscian.
+VII 55. I p.&nbsp;333 e libris de l.&nbsp;l. esse docent, etiam
+reliqua quae cum eorum argumento conuenire uidebantur huc traxi,
+quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur non esse
+conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis
+frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare
+quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id
+unice uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia
+quibus innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo
+fieri possit inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis
+quam paucissima tamquam incerta relinquas et pro indole et
+ratione uariorum operum singula eis adscribas libris in quorum
+quadrant argumentum. de quibus autem ne sic quidem constare
+quodammodo uidebatur, ea ad calcem conposui.</p>
+
+<p><a name = "1.9_ling11">Libro <b>undecimo</b></a> declinationes
+ita exposuisse Varro uidetur, ut genera numerum casus deinceps
+persequeretur, quemadmodum VIII 46 p.&nbsp;425 sq. VIIII 55
+p.&nbsp;495 sq. (cf. X 22 p.&nbsp;556) fecit. Genera proprie ea
+esse docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p.&nbsp;495)
+eamque in animalibus sequendam esse
+(<a href = "#frg69" name = "pg32frg69">fr.&nbsp;69</a>);
+quando dubium sit genus, cognosci id posse ex
+deminutiuis
+(<a href = "#frg10" name = "pg32frg10">fr.&nbsp;10</a>)
+quae paucis exceptis genus uocabulorum principalium
+retineant
+(<a href = "#frg11" name = "pg32frg11">fr.&nbsp;11</a>).
+ubique analogiae studium in
+singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in -ης,
+quae antiquorum alii aliter
+declinauerant, omnia a littera finiri et feminino genere proferri
+iussit, ut charta cochlea
+(<a href = "#frg14" name = "pg32frg14">fr.&nbsp;14</a>),
+‘dies’ non sine discrimine
+masculino et feminino genere dicendum esse, sed illud si unum
+diem, hoc si temporis spatium significet
+(<a href = "#frg12" name = "pg32frg12">fr.&nbsp;12</a>).
+De numero nihil extat, nisi ‘uis’
+etiam in plurali cum praecepisse
+(<a href = "#frg15" name = "pg32frg15">fr.&nbsp;15</a>),
+ita enim ut Probum (p.&nbsp;31, 1
+K.) interpreter, alterum fragmentum e libris de l.&nbsp;l. a
+Probo statim praemissum de ‘uade et uase’
+(<a href = "#frg16" name = "pg32frg16">fr.&nbsp;16</a>)
+me mouet. de uis uocabulo
+<span class = "pagenum">33</span>
+cf. Char. 89, 14 cl.
+p.&nbsp;548, l. Priscian. I p.&nbsp;249, 9. Contra usum
+constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20) et Lucili
+sententiam (cf. Vel. Long. p.&nbsp;2229. C. Lachmann ad Lucr.
+p.&nbsp;329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici
+I scribere uoluit
+(<a href = "#frg17" name = "pg33frg17">fr.&nbsp;17</a>),
+ne contra regulam minor nominatiuo
+fieret, idemque rationem in vocatiuis postulare dixit, sed
+utilitatis (cf. VIII 10 p.&nbsp;424 sq.) causa, ut casus
+discernerentur, hunc uno I proferri (cf. Gell. XIII 26, 1). De
+ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E finiendo non
+paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de analogia,
+quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit,
+quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim
+(Nipperd. p.&nbsp;756) neutra in E (Char. p.&nbsp;122, 13) L
+(Char. p.&nbsp;119, 5) AR (Char. 122, 16. 133, 18) terminantia
+praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo in I proferenda esse.
+eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui illa quoque
+debemus, respicere uidetur loco a Romano uel
+Charisio
+(<a href = "#frg18" name = "pg33frg18">18</a>)
+tam male et breuiter
+contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini uerba referenda
+sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum legatur.
+obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum quae
+similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im
+faciant (cf. Charisium p.&nbsp;47, 14 a Keilio bene conlatum)
+antiquos damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos
+Varro reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos
+esse, ut ipso teste ‘ab hoc canali siti tussi febri’ dixerint.
+Varro autem, quo et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce
+igne ueste fine monte fonte ponte strigile tegete aue asse axe
+naue classe) a Plinio ei opposita ipsiusque uerba l.&nbsp;l.
+VIIII 112 p.&nbsp;539 ‘qui dicit hoc monti et hoc fonti, cum alii
+dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae duobus modis
+dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter peccat
+tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat’ ducere
+uidentur, praecepit ut omnia
+<span class = "pagenum">34</span>
+tertiaedeclinationis nomina substantiua ἀναλόγως
+ablatiuum datiuo similem
+haberent. ad eundem ablatiuum spectat, quod discrimen inter
+‘rure’ et ‘ruri’
+(<a href = "#frg19" name = "pg34frg19">fr.&nbsp;19</a>)
+exposuit. in his seuere analogiam
+secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris VIII-X saepius
+premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam desideremus.
+<a name = "pg34pli"><span class = "crossflag">Plinius</span></a> licet
+ipse quasdam exceptiones admiserit (Char. p.&nbsp;129, 27) eum
+uituperat
+(<a href = "#frg20" name = "pg34frg20">fr.&nbsp;20</a>),
+quod falces axes lintres uentres
+stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit,
+sed in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris
+graecis ut poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut
+prorsus tamquam latina
+(<a href = "#frg21" name = "pg34frg21">fr.&nbsp;21</a>)
+aut prorsus tamquam graeca
+(<a href = "#frg22" name = "pg34frg22">fr.&nbsp;22</a>)
+declinarentur et
+sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud
+quasi lex inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id
+eo explicatur, quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in
+breues regulas discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum
+breuiasse uidimus, quod multis exemplis confirmatur. aliter de
+eadem re in aliis libris scripsit. in <a name = "pg34frg110"><span
+class = "crossflag">IIII de utilitate
+sermonis</span></a> (Char. p.&nbsp;123,&nbsp;3 cf. Consent.
+p.&nbsp;2040&nbsp;P), ubi consuetudini communi multum concessisse
+uidetur, uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis
+expositionem secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus
+dicere mallet. in libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem
+locum inde sumptum esse infra exponam) quo certa loquendi
+praecepta dabantur, poematibus schematibus et quae talia sunt
+dici iussit, quia nomina latina, et illa tamquam latina tractanda
+esse, quae ablatiuum singularis in -e formarent, datiuo et
+ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum Plinius in hac re
+Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae in uariis
+libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet, doctis
+Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum sit.
+Denique, indeclinabilibus non neglectis
+(<a href = "#frg23" name = "pg34frg23">fr.&nbsp;23</a>),
+ad declinationem augendi et
+minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75 p.&nbsp;447 sq. VIIII 72
+p.&nbsp;509),
+<span class = "pagenum">35</span>
+qua conparatiua et
+diminutiua, ut cum Prisciano loquar, conprehendit. ibi
+conparatiua et in maius et in minus fieri dixit,
+generisque
+alterius
+(<a href = "#frg24" name = "pg35frg24">fr.&nbsp;24</a>)
+exempla <i>inuenior non satis iuuenis, senior non satis senex</i>
+posuit.</p>
+
+<p><a name = "1.10_ling12"><b>De libro duodecimo</b></a>, cum
+praeter unum fragmentum fortasse inde sumptum
+(<a href = "#frg27" name = "pg35frg27">fr.&nbsp;27</a>)
+nihil ex eo seruatum sit,
+tacere quam hariolari malo. suspitionem uero quandam mouent
+Diomedis (p.&nbsp;371, 23) uerba corrupta
+(<a href = "#frg26" name = "pg35frg26">fr.&nbsp;26</a>),
+in eo capite conscribendo
+Varronis doctrinam non neglectam fuisse. cum autem quae ex eius
+libro sumpta sint accuratius circumscribere non contigerit, hoc
+breuissime monito ad <a name = "1.11_ling13"><b>librum decimum
+tertium</b></a> transeo.</p>
+
+<p>Perpauca de <a name = "1.12_poet"><b>poeticorum
+uocabulorum</b></a> explicatione scimus. in Nelei carmine et Liui
+Odyssia puellam <i>puera</i> dictam esse
+uoluit
+(<a href = "#frg28" name = "pg35frg28">fr.&nbsp;28</a>),
+ubi Aelius Stilo
+<i>puer</i> retinuit, in quo analogiae studium uides. Varronis
+sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet.
+p.&nbsp;465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I
+p.&nbsp;231) de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum
+optime huc quadrent, a M.&nbsp;Terentio acceperit. Mulierum
+nomina graeca -on terminata ut Leontion Chrysion mire
+traditur
+(<a href = "#frg29" name = "pg35frg29">fr.&nbsp;29</a>) in
+ablatiuo et datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se
+ineptum est. nescio an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui
+casus nominatiuo similes erant, in comoediis usitatum non fuisse;
+quam obseruationem excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et
+re uera in Plauti Terentique comoediis tales genetiui non,
+quantum ego quidem sciam<a href = "#note23" name = "ref23"><sup>23)</sup></a>,
+occurrunt. Praeterea palpetras pro
+palpebris posuisse dicitur
+(<a href = "#frg30" name = "pg35frg30">fr.&nbsp;30</a>),
+eodem sine dubio ueriloquio usus
+quo Lactantius, qui ipsum sequitur (de opific. dei
+<span class = "pagenum">36</span>
+10)<a href = "#note24" name = "ref24"><sup>24)</sup></a>
+<i>ut igitur oculi munitiores essent
+ab iniuria eos ciliorum tegminibus occuluit unde oculos dictos
+esse Varroni placet. nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas
+inest et palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus
+uallatae, septum oculis decentissimum praebent</i>. Denique de
+oxygaro (Mart. III 50, 4) uel <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘oxycomina’">oxycomino</ins>
+(Petron. fragm. Trag. 66
+p.&nbsp;79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re
+rust. 117. 118) dixisse uidetur
+(<a href = "#frg31" name = "pg36frg31">fr.&nbsp;31</a>).
+graeco uerbo ὄξος
+rarissime scriptores latini usi sunt, oliuum
+pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301. Lucr. II 391.
+Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur.</p>
+
+<p>Restat liber ille qui quasi <a name = "1.13_prooem"><b>prooemium</b></a>
+totum opus exordiebatur.
+orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio
+libri octaui probatur ubi hoc <i>in superioribus libris</i> legi
+dicit, cui rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo
+oratione egit; quo loco de ratione, quae inter res et uerba
+intercedat, in qua re cardo totius doctrinae stoicorum uertitur,
+non potuit non disputare. peropportune igitur accidit, ut etiam
+hunc locum quomodo fere tractauerit, ex Augustino
+(<a href = "#frg1" name = "pg36frg1">fr.&nbsp;1*</a>)
+cognoscere possimus.
+uerbum uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente
+possit intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de
+sono autem uerbi (stoicorum locus περὶ
+φωνῆς) in his libris non esse agendum, sed de uerbo
+quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus περὶ
+πραγμάτων). sequitur lubrica illa rerum
+uerborumque coniunctio, quae quasi per gradus quosdam uerbum
+dicibile dictionem rem amplectitur, quae uocabula graecis φωνὴ
+λεκτὸν λέξις πρᾶγμα
+<span class = "pagenum">37</span>
+(L.&nbsp;D.VII 57) respondentia, num a
+Varrone sumpserit Augustinus pro certo adfirmare non audeo.
+deinde pluribus de uerbis disputare debuit, ibique fortasse unam
+uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus habet, quarumque
+illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam aptas
+Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres praecipuas
+disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti quod
+tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio
+omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI
+3. A. Popma biblioth. uarr. p.&nbsp;500).</p>
+
+<p><a name = "1.14_postrema"><span class = "crossflag">De postrema
+hexade</span></a> aliter ac nos statuit <b>O.&nbsp;Mueller</b>
+(praef. p.&nbsp;L); cum enim syntaxin Varronis tempore minus
+elaboratam fuisse, quam ut duodecim libris a Varrone potuerit
+tractari sibi persuaserit, ‘ad usum uocabulorum et orationis
+ornatum et similia eum transgressum’ esse existimauit. quam
+sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p.&nbsp;526),
+cum ita Varronem promissis <i>tres</i> fore totius operis partes
+non stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum
+iudicauit ad stabiliendam O.&nbsp;Muelleri coniecturam (praef.
+p.&nbsp;I sq.), numquam hos libros absolutos et a scriptore
+editos esse. quem scrupulum nescio an disputatio nostra exemerit.
+de illa uero sane speciosa coniectura O.&nbsp;Muelleri, libros
+nostros cum scriptor a.&nbsp;u.&nbsp;c. DCCVIIII proscriptus
+esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime
+de eadem re nuper L.&nbsp;Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr.
+buech. de l.&nbsp;l. Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II
+p.&nbsp;443 sq.) dixisse uideo. Primum et de tempore quo hoc opus
+absoluerit Varro et de ipso opere sagacius iudicauit
+O.&nbsp;Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post pugnam
+Pharsalicam a.&nbsp;u. DCCVI (cf. L.&nbsp;Roth leben d. Varro
+p.&nbsp;21) ad libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis
+testimonio in epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4)
+constet, ex eiusdem uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula
+ad Att. XIII 12,
+<span class = "pagenum">38</span>
+quam N. Maduig
+praef. Cic. de finib. p.&nbsp;LX n. mense Quinctili scriptam
+censet) a. u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid
+Varro quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil
+efficiatur, nisi tum M.&nbsp;Terentium opus quod moliretur nondum
+transmisisse et quid elaboraret tacuisse, non erat cur
+O.&nbsp;Mueller p.&nbsp;V. VI dubitaret, maiorem operis partem
+iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta librorum mole
+simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret,
+retinuisse et biennio proximo (a. u. DCCXI mense Decembri Cicero
+necatus est) edidisse. et
+<a name = "pg38date"><span class = "crossflag">traditum
+esse uidetur</span></a> altera demum anni u. DCCX
+parte uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum
+excitauerit inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes,
+qui in libro primo de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX
+scripto (cf. E.&nbsp;W. Fischer roem. zeittaf. p.&nbsp;321),
+oppida quod opem darent esse dicta (Fest. p.&nbsp;202 Oppidum)
+posuit, <i>adiciens ut imitetur ineptias</i> (<i>inertias</i>
+sch. Laeti) <i>stoicorum</i>. (cf. de l.&nbsp;l. V&nbsp;131
+p.&nbsp;143). Etiam de ‘ingente opere’ paullo aliter ac Mueller
+putauit statuendum est. nam si tantum temporis, quam ille eum in
+hoc collocasse uoluit, in singulis operibus consumpsisset, uix
+dimidiam partem quomodo perfecerit librorum, quos eum edidisse
+O.&nbsp;Muelleri tempore minus
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘qnam’">quam</ins>
+nunc constabat, uix est
+perspicuum. huius autem operis indoles profecto non ea est, ut
+plus laboris quam alia sibi uindicasse concedamus. quae enim
+graeci philosophi et grammatici de graeca elaborarant lingua in
+latinam transtulit, quorum uestigia quam arte sequatur uel ex
+paene puerili modo contra pro de rebus disputandi adparet.
+singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias ex
+collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis
+hausit, ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus
+poetarum γλώσσας conlegerat (cf.
+O.&nbsp;Mueller praef. p.&nbsp;XI. Ritschl parerga plaut. I
+p.&nbsp;77. 180), alias ex libris ab ipso editis repetiit,
+<span class = "pagenum">39</span>
+uelutlibri sexti (86 p.&nbsp;262 sq.)
+locum de tabulis censoriis, quem ibi positum mirabere, e libro
+antiquitatum humanarum XX transcriptum esse e Noni (u. sortirent
+p.&nbsp;471 M) testimonio (cf. W.&nbsp;Christ philol. XI
+p.&nbsp;451), et non pauca de diebus festis in eodem libro ex
+eisdem antiquitatum libris, ad quos bis (VI 13 p.&nbsp;195. 18
+p.&nbsp;200) lectores relegat, fluxisse adparet.</p>
+
+<p>Deinde O.&nbsp;Mueller ad indicia partim e natura orationis et
+expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit
+e rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum
+contra eum pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum
+graecorum et latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem
+repetere et de eisdem inter se pugnantia scribere soleant,
+constet (cf. K. Lehrs nou. mus. Rh. II p.&nbsp;119. Herodiani
+scripta III p.&nbsp;417 sq.), talia inde (p.&nbsp;VII) effici non
+possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e mensis
+intercalaris (VI 13 p.&nbsp;195) mentione librum ante Caesaris
+fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit
+Th.
+Mommsen<a href = "#note25" name = "ref25"><sup>25)</sup></a>,
+repugnare existimauit haece (VI 22 p.&nbsp;204): <i>Saturnalia
+dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium
+Opalia Opis</i>, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea
+disputationi addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod
+Varro qui etiam de re rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel
+postea scripsisse constat, de Caesaris fastis loquens adiciat
+<i>dies qui nunc sunt</i> illud continuo post correctos fastos
+tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia eodem die
+antiquitus fuisse
+<span class = "pagenum">40</span>
+testatur
+Macrobius (sat. I 10, 18), quod Caesarem ita mutasse ut illa die
+quo semper fuerant relinqueret, haec transferret, uereor ne
+citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non demonstranti
+O.&nbsp;Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione
+traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos
+integros reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum
+post Caesarem Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui
+tum ut antea notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent,
+per triduum festos dies instituisse testatur, eundemque ut
+principium et finem certo definiret, Opalia transtulisse
+existimo. similiter iudicauit R. Merkel praef. Ouid. Fest.
+p.&nbsp;XVIII, quem secuntur I.&nbsp;Marquardt R.&nbsp;A. IIII
+p.&nbsp;460, L. Preller roem. myth. p.&nbsp;416. hanc autem
+Augusti mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter
+Merkel l.&nbsp;l. p.&nbsp;IIII ad fastorum ordinationem ab eo
+factam rettulit eamque a. u. DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum
+est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI mortuus est, scribi non
+potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non Varro se ipse
+correxit illiusque uerbis addidit <i>post diem tertium</i>,
+quibus deletis reliqua <i>ut Opalia Opis</i> optime se habent.
+hunc autem unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII
+libros scriptos esse constat.</p>
+
+<p>Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et
+additamenta posterioris retractationis agnoscere O.&nbsp;Mueller
+sibi uisus est. ex his uero solis quidquam efficere uelle quam
+periculosum et lubricum sit apparet in opere tam misere corrupto
+turbato truncato interpolato, quam uix aliud. sed etiam quae
+huius generis Mueller in praefatione tamquam grauissima collegit
+nihil probant. quid eo efficitur, quod Varro in extremo libro
+septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum γλώσσας
+ponere uoluerit (p.&nbsp;XI), hae autem
+desint? potuit hoc facere, expectares fortasse factum esse, sed
+non fecit. nisi forte et hoc loco librarii cuiusdam pigritia
+reliqua a scriptore addita omisit. nec
+<span class = "pagenum">41</span>
+firmiusargumentum esse (p.&nbsp;X)
+dispositionem libri septimi non prorsus cum diuisione quinti
+sextique congruentem, uel ex eis quae de libro VIII et VIIII
+disputaui adparet<a href = "#note26" name = "ref26"><sup>26)</sup></a>.
+Additamenta uero tria p.&nbsp;VIII
+sq. significauit (nam e locis VI 70 p.&nbsp;247. X 18 p.&nbsp;554
+sq. nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam
+duos L.&nbsp;Spengel l.&nbsp;l. p.&nbsp;19 a Muelleri
+incriminationibus uindicauit, pauca addam, ne quid ab eo prolatum
+intactum relinquam. recte intellexit (p.&nbsp;VIIII) locum VI 44
+p.&nbsp;222 sq. ut in codice scriptus extat, a scriptore
+profectum non esse. cum et p.&nbsp;223 et p.&nbsp;225 uerba
+memini et metuere explicari, illius autem interpretationes inter
+se discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero
+loco, olim in margine a scriptore addita, perperam in textum
+inrepsisse et quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis
+causa eius paragraphis utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic
+transposuit ut paragraphorum 49 et 45 sedes inter se permutaret.
+leguntur 44 p.&nbsp;222 haec <i>sic reminisci cum ea quae tenuit
+mens ac memoria cogitando repetuntur. hinc etiam comminisci
+dictum, a con et mente, cum finguntur in mente, quae non sunt, et
+ab hoc illud quod dicitur eminisci</i> (M. <i>reminisi</i> cod.),
+<i>cum commentum pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et
+amens, qui a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem
+quodammodo motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus
+timor, tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis
+quae tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili ut
+arista in spica ordei horrent</i>. haec sic ferri non posse
+uides. accuratius examinanti interpolatoris manu deprauata ex
+sequentibus esse
+<span class = "pagenum">42</span>
+mihi constabat,
+quam multa autem librariorum et grammatistarum additamenta in
+libris nostris lateant docuit Spengel l.&nbsp;l. p.&nbsp;12 sq.
+praef. Varr. p.&nbsp;XXXVIII sq. nec desunt exempla locorum
+ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis interpolatorum. ut
+in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p.&nbsp;222): <i>cogitare
+a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere possit,
+[sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio
+dicta</i> e.&nbsp;q.&nbsp;s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura
+enim non coguntur in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur,
+uox <i>sic</i> ergo inepta. atque Varro semper fere in
+deriuationibus <i>a</i> praepositione utitur (in sequentibus cur
+id non fecerit adparet, praeterquam quod interest aliquid inter
+dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere conposuit
+uocabulis uocalem <i>o</i> seruauit, quod quamuis leuidense
+uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V&nbsp;108
+p.&nbsp;111 <i>caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus</i>.
+similiter in eodem libro sexto 69 p.&nbsp;246 uerba <i>spondet
+enim qui dicit a sua sponte: spondeo</i> repetita sunt e
+praemissis 69 p.&nbsp;245 <i>spondere est dicere spondeo, a
+sponte, nam id ualet</i> (<i>ualet et</i> cod. cf. Spengel
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;29) <i>a uoluntate.</i> et 84 p.&nbsp;261 quae
+leguntur <i>indidem puteus quod sic graecum antiquum non ut
+nunc</i> φρέαρ <i>dictum</i> e
+libro quinto 25 p.&nbsp;41 inlata. cf. quae p.&nbsp;17 de libri
+quinti 22 p.&nbsp;31 dixi. sed redeo ad locum suprascriptum.
+uerbi metuo quae ibi profertur explicatio misere confecta est ex
+ea quae infra legitur <i>metuere a quodam motu animi cum id quod
+male</i> (<i>malum</i> F) <i>casurum putat refugit mens</i>
+(p.&nbsp;225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio <i>mens</i>
+uocabulum prematur et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci
+e.&nbsp;q.&nbsp;s. quoque ducta. deinde uerba nec ut scripta sunt
+sanam praebent sententiam nec quomodo talem efficias facile est
+dictu, nam uix quod Spengelius proposuit <i>hinc etiam metuisti,
+mentem quodammodo motam amouisti</i> placebit. grauissimum uero
+est, quod praeteriti persona secunda nusquam praeterea in
+uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur perspicuum
+<span class = "pagenum">43</span>
+est. eodem modo atque metuendi etiam
+meminisse uerbi explicatio conglutinata est ex infra scriptis
+(p.&nbsp;225) <i>meminisse a memoria cum id quod remansit in
+mente rursus</i> (<i>mente in id quod rursus</i> male F ut diu
+intellectum), <i>mouetur</i>, nisi necessitate quadam lectori non
+plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci uerba a
+mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in
+mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione
+quae in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p.&nbsp;158.
+cl. Paul. p.&nbsp;23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate
+quadam ut ipsi uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum
+nostrum quo uerba quaedam a mente ducta tractari uidit, ut
+Varronem quasi suppleret, inculcata
+sunt<a href = "#note27" name = "ref27"><sup>27)</sup></a>.
+Quod autem ordinem quo singula
+cognatarum notionum uocabula coniungerentur O.&nbsp;Mueller
+desiderauit ideoque locorum transpositionem suscepit, ei rei
+Varronem operam non dedisse, docet uel <i>recordare</i> inter
+<i>curiosus</i> et <i>curiae</i> (VI 46 p.&nbsp;424) uel
+<i>falli</i> inter <i>famam</i> et <i>famigerabile</i> (VI 55
+p.&nbsp;231) interpositum et multi libri quinti praesertim loci.</p>
+
+<span class = "pagenum">44</span>
+
+<p>Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi
+sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum
+coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf.
+G.&nbsp;Scioppius consult. de schol. et stud. rat. p.&nbsp;50.
+Th.&nbsp;Mommsen roem. Gesch. III p.&nbsp;565) eumque Ciceroni de
+industria obnixum esse, praeterea autem de omnibus subtilioribus
+certi quidquam statui (cf. W.&nbsp;A. Becker ztschr. f. altthw.
+1845 p.&nbsp;992. Spengel ibid. 1846 p.&nbsp;143) ante non posse
+quam de Florentini codicis (cf. A.&nbsp;Mai praef. ad Cic. de
+republ. Romae 1822 p.&nbsp;20; W.&nbsp;Corssen orig. poes. Rom.
+p.&nbsp;54; Spengel emend. in Tacit, p.&nbsp;4) singulis locis
+constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de Varrone optime
+meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere uelit,
+etiam atque etiam rogandus est.</p>
+
+<p>Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O.&nbsp;Muelleri
+argumenta ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius
+prolatam concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo
+hos libros in lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui
+praef. Festi p.&nbsp;XXX Verrium Flaccum eis usum esse negat,
+‘quia delitescebant etiamtum uel non ea auctoritate in publicum
+editi erant, ut Verrius Varronis nomini praefixo satis
+confideret’. plane uero necesse est, eos aut mox post illam
+spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat
+prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra
+uidit eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse.
+non magis intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis
+posterioris temporis prorsus incognitum esse potuerit, nam sane
+Quintilianus, si hos libros nunquam a
+Cicerone<a href = "#note28" name = "ref28"><sup>28)</sup></a>
+lectos, immo diu post eius et
+si fieri potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum
+habuisset, non scripsisset <i>sed cui
+<span class = "pagenum">45</span>
+nonpost Varronem sit uenia, qui agrum quia in
+eo agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos
+uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum alterum ex
+Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus auium?</i> (I 6,
+37. de l.&nbsp;l. V&nbsp;34 p.&nbsp;35. 76 p.&nbsp;81.) Erant autem in
+Varronis manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut
+primus Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf.
+Fischer l.&nbsp;l. p.&nbsp;382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI
+p.&nbsp;107) praef. libri VIIII p.&nbsp;241 Schn.: <i>item plures
+post nostram memoriam nascentes cum Lucretio uidebuntur uelut
+coram de rerum natura disputare, de arte uero rhetorica cum
+Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent sermonem de
+lingua latina</i>, quibus uerbis nisi libros
+nostros<a href = "#note29" name = "ref29"><sup>29)</sup></a>
+significauit, nullam
+profecto causam habuit, cur non potius antiquitates laudaret uel
+Varronem Nigidio Verrioque praeferret, quorum libri Varronianos
+si nostros excipias numero superabant et pariter aestimati erant.
+Verrium Flaccum libris his usum non esse O.&nbsp;Muellero concedo
+(qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse uidetur hoc
+solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI 2, 8.
+XIII 28, 32. praef. p.&nbsp;XXX n.):
+quamquam<a href = "#note30" name = "ref30"><sup>30)</sup></a>
+enim permulta (cf. praecipue de
+l.&nbsp;l. VII 32 p.&nbsp;354 sq. Fest. septentriones
+p.&nbsp;339<sup>b</sup>) prorsus consentiunt, certi quid uix
+statui potest, cum non modo utrumque opus ualde truncatum sit,
+uerum etiam uterque eisdem auctoribus, praeterea Verrius multis
+aliis Varronis libris usus sit, qui fere eadem praebuerunt. sed
+nihil inde
+<span class = "pagenum">46</span>
+efficitur. consulto
+enim hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae
+rationes spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil
+inde sumi posse quod non melius aliunde intellexerit. in
+sequentibus temporibus<a href = "#note31" name = "ref31"><sup>31)</sup></a>
+nulla librorum nostrorum uestigia
+indagari posse, quia omnium qui talibus rebus studuerunt omnia
+scripta perierint, non est quod moneam. postea Remmius Palaemon,
+cui Quintilianum discipulum Varronis inpugnationes debere
+existimo, Plinius Gellius eos tractarunt.</p>
+
+<p><a name = "2_epitome"><b>Ἐπιτομὴν
+de lingua latina</b></a> ex libris (X)XV libros VIIII quam non
+nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam
+fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli
+epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p.&nbsp;527
+probabiliter statuit. tales epitomae amplorum operum non raro
+occurrunt. Philochorus ἐπιτομἠν τῆς ἰδίας
+Ἀτθίδος, Phlegon Trallianus uel duas Ὀλυμπιάδων
+siue Ὀλυμπιονικῶν
+scripsit, Theophrasti et Chrysippi
+plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut
+Diogenianus Pamphili λέξεις,
+Aristodemus Herodiani καθολικήν,
+Serenus Philoxeni περὶ τῶν παρ᾽ Ὁμήρῳ
+γλωσσῶν, et ipsorum, ut Nicanor ex libris VI περὶ
+στιγμῆς τῆς καθόλου unius libri epitomen
+fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de
+schol. in Hom. Iliad. Ven. p.&nbsp;37, qui bene de epitomarum usu
+disputauit, non uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum,
+quae legere multi laboris, quae emere paucorum bene nummatorum
+erat, quam plurimis patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut
+hi libri optimum documentum sint, quantum ei interfuerit ciues
+suos linguam intellegere rationemque dicendi plane perspectam
+sequi. nempe ad uitae usum omnia eius studia spectabant. De
+libris ipsis nihil constat.</p>
+
+<span class = "pagenum">47</span>
+
+<h2><a name = "3_sermone">II</a></h2>
+
+<p>Libros <b>de sermone latino</b> quinque fuisse testatur
+Hieronymus et qui hoc opere usi sunt nullum librum supra quintum
+conmemorant praeter Rufinum in conmentario in metra Terentiana,
+opusculo perquam turbato (cf. F.&nbsp;Ritschl d. alexandr.
+biblioth. p.&nbsp;139), ubi legitur (p.&nbsp;379. 380 Gaisf.
+p.&nbsp;2707&nbsp;P.) <i>Varro in VII</i> et continuo post
+<i>idem Varro in eodem libra VII de lingua latina, ad
+Marcellum</i>. sed corrigendum esse <i>UII</i> in <i>IIII</i>
+uidit O.&nbsp;Iahn ber. d. saechs. ges. d. wiss. II 1850
+p.&nbsp;114, cui scripturae aliquid probabilitatis infra accedet.
+titulum operis non esse de lingua latina sed eum quem supra
+scripsi Hieronymi et grammaticorum scimus
+testimoniis<a href = "#note32" name = "ref32"><sup>32)</sup></a>
+eumque eo consilio
+his libris inscriptum fuisse consentaneum est, ut pro argumenti
+diversitate a libris de lingua latina distinguerentur. uocabulum
+<i>sermo</i> uero scriptores romani pro conloquio posuerunt ut
+ipse Varro in Parmenone: <i>in argumentis Caecilius poscit
+palmam, in ethesin Terentius, in sermonibus Plautus</i> (ap. Non.
+p.&nbsp;374 Poscere), qui etiam uocem sermo a conectendis uerbis
+ducit de ling. lat. VI 64 p.&nbsp;241 <i>sermo opinor est a serie
+unde serta; etiam in uestimento sartum quod comprehensum; sermo
+<span class = "pagenum">48</span>
+enim non potest in uno homine
+esse solo sed ubi oratio cum altero coniuncta</i>; cf. Isidor. de
+diff. uerb. 578. qua explicatione cum doceamur ipsum loqui uel
+effari in sermonis notione conprehensum esse, idem aliorum
+scriptorum consuetudo confirmat, praesertim Ciceronis apud quem
+sermo non solum cotidianum loquendi morem, uerum etiam ipsam
+uerborum prolationem significat, de orat. III 11, 40</p>
+
+<blockquote>
+atque ut latine loquamur non solum uidendum est ut et uerba
+efferamus ea quae nemo iure reprehendat, et ea sic et casibus et
+temporibus et genere et numero conseruemus, ut ne quid
+perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed etiam lingua
+et spiritus et uocis sonus est ipse moderandus. nolo exprimi
+litteras putidius, nolo obscurari neglegentius, nolo uerba
+exiliter animata exire, nolo inflata et quasi anhelata grauius.
+nam de uoce nondum ea dico quae sunt actionis, sed hoc quod mihi
+cum <b>sermone</b> quasi coniunctum uidetur.
+</blockquote>
+
+<p>II 59, 241 ‘est autem haec huius generis (sc. narrationis)
+uirtus ut ita facta demonstres, ut mores eius de quo narres, ut
+<b>sermo</b>, ut uoltus omnes exprimantur, ut eis qui audiunt
+geri illa fierique uideantur’<a href = "#note33"
+name = "ref33"><sup>33)</sup></a>.
+eandem quam altero loco
+pronuntiationis uim sermo habet in Nigidi Figuli, scriptoris in
+multis rebus Varronem secuti (cf. M.&nbsp;Hertz de Nigid. Fig.
+stud. et operib. p.&nbsp;12 sq.), conmentariis grammaticis in
+Gelli XIII, 6, 3 ‘rusticus fit <b>sermo</b> si adspires
+perperam’. ex ipso igitur librorum indice non inprobabiliter
+efficeres, ibi praecipue eas esse tractatas quaestiones quae ad
+rectam uerborum pronuntiationem et puram elegantemque latinitatem
+pertinent. quod si paullo accuratius circumscribimus, Ciceronis
+uerbis quae modo excripsimus usi, Varroni agendum fuisse de uocis
+sono de spiritu de
+<span class = "pagenum">49</span>
+litteris
+recte exprimendis de uitiis orationis uidemus. quod argumentum
+cum optime conueniat cum eis quaestionibus quas stoici cum
+rhythmorum poematumque expositione ad dialecticae locum περὶ
+φωνῆς referebant (cf. supra <a href = "#pg6phon">p.&nbsp;6</a>),
+rationem quae inter libros de lingua
+latina et eos qui de sermone latino erant intercedat breuiter ita
+significare possumus, ut illis stoicorum locum περὶ πραγμάτων,
+his eorundem locum περὶ φωνῆς scriptor persecutus sit. quae
+sententia non eo spectat, ut et omnes res quas ibi stoici
+tractare solebant eosdemque solos uel praecipuos auctores secutus
+Varro hos libros conscripserit, sed priori illi operi alterum ex
+mente stoicorum tamquam necessarium supplementum addidit, ne
+neglectae sint leges quae ad linguam quatenus sonet et audiatur
+et conloquentium sit pertineant. quae argumenti definitio
+singulorum fragmentorum accurata examinatione et dispositione, ad
+quam nunc pergo, egregie confirmabitur.</p>
+
+<p>Incipiam a <a name = "3.1_pros"><b>prosodiis</b> uel
+<b>accentibus</b></a>. quas cum certo Gelli XVIII 12, 8
+(<a href = "#frg61" name = "pg49frg61">fr.&nbsp;61</a>)
+testimonio constet in his libris
+explicatas fuisse, ex eisdem sumptum est praeclarum fragmentum
+exquisitae doctrinae et antiquae artis refertum, quod Seruius
+quem dicunt seruauit in opusculo post
+<a name = "pg49was"><span class = "crossflag">Chr. Wasium</span></a>
+in libro cui inscribitur
+Senarius siue de legibus et licentia ueterum poetarum e Seruii
+Ms. cap. de Accentibus (Oxonii 1687) p.&nbsp;62 plenius ab
+Iosepho ab Eichenfeld et Stephano Endlicher in analectis
+grammaticis p.&nbsp;525 sq. e codice Lauantino saeculi VIII uel
+VIIII (praef. p.&nbsp;XXV) edito. sed non solum codex hic tam
+neglegenter scriptus est, ut interdum de emendatione misere
+corruptorum uerborum desperes, uerum etiam libellus ipse magis
+excerptorum inconditorum quam iustae disputationis speciem
+praebet. quare primum quae in Seruiano opusculo Varroni tribuenda
+sint quaerendum est, deinde paucis eius referemus expositionem
+quorundamque locorum scripturam considerabimus.</p>
+
+<span class = "pagenum">50</span>
+
+<p>Duae enim potissimum partes distinguendae sunt eaedemque prorsus
+diuersae et nullo inter se uinculo coniunctae, quarum altera
+rursus ex <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘duabis’">duabus</ins>
+particulis constat. primum
+enim Seruius docet quo accentu uocabula latina et graeca
+enuntianda sint (§&nbsp;1-6), deinde nonnullis de accentus et
+uocis natura interpositis (§&nbsp;7.&nbsp;8), quomodo romani
+graeca uocabula extulerint (§&nbsp;9-15). altera parte doctissime
+de numero accentuum eorumque indole multis clarissimorum
+grammaticorum et philosophorum testimoniis adlatis disputatur
+(§&nbsp;17-30). quae uero priore particula de latinorum uerborum
+accentu proferuntur non modo similiter a Donato I 5,&nbsp;1
+p.&nbsp;1741&nbsp;P. Diomede p.&nbsp;426&nbsp;P. Prisciano de
+accentib. p.&nbsp;1288&nbsp;P. Mart. Cap. III 272 p.&nbsp;62 Gr.
+exponuntur, ut posteriorum grammaticorum doctrinam hic haberi
+adpareat, uerum etiam cum Maximi Victorini
+capite<a href = "#note34" name = "ref34"><sup>34)</sup></a>
+de accentibus
+p.&nbsp;1942&nbsp;P. ita rebus uerbis exemplis consentiunt, ut
+alterum alterius librum expilasse manifestum sit, quem Seruium
+fuisse non dubium est. nam primum nullo modo explicari potest,
+qua de causa Seruius haud pauca de graecorum uerborum accentibus
+additurus in fine huius particulae uerba <i>est autem forma acuti
+accentus ...</i> posuerit quae leniter mutata apud Victorinum re
+confecta suo loco leguntur. deinde haec prior disputatio
+(§&nbsp;1-6) cum altera (§&nbsp;9-15), ut paragraphos
+interpositas (7.&nbsp;8) nunc mittam, non modo nullo uinculo
+conexa est, uerum etiam ab eodem scriptore profecta esse non
+potest, quia cum supra (§&nbsp;5) de graecorum uocabulorum
+graecis litteris scriptorum accentu actum sit, de eisdem graecis
+uocabulis quasi re prorsus integra denuo quaeritur. accedit, quod
+statim prima alterius particulae (§&nbsp;9) uerba <i>quod ad
+latinos accentus attinet siue statiuos siue commutabiles satis
+dictum</i> ostendunt hanc ex alio fonte ac priorem particulam
+fluxisse, nam accentuum
+<span class = "pagenum">51</span>
+mutationes ibi nullo uerbo tanguntur. quem fontem in
+grammaticorum libris, qui hanc rem aut brevissime ut Seruius §&nbsp;5
+expediunt aut omnino praetermittunt, frustra quaesiuimus. cum
+igitur de conmuni fonte, e quo Seruius plura pauca Victorinus
+mutuatus sit, cogitari nequeat Seruique libellum ab excerptore
+quodam neglegentur conpilatum esse praeter ea quae exposui
+doceant uerba abrupta paragraphi sextae statimque additum
+dictum
+Quintiliani<a href = "#note35" name = "ref35"><sup>35)</sup></a>,
+quod hoc loco neque intellegi nec ferri potest, alteram
+particulam Seruium e Victorino sumpsisse alteram e scriptore nunc
+deperdito transtulisse censeo. neutra uero ex Varrone fluxit, si
+ea sequimur quae certis argumentis probari possunt. his igitur
+particulis reiectis ad alteram partem magna eruditione insignem
+(§&nbsp;17-30) transeo, quam praeter aliquot Serui additamenta totam e
+Varrone haustam esse Seruius ipse satis manifeste declarat, qui
+eius egregiam harum quoque rerum peritiam magnis laudibus effert
+eumque plurimis et clarissimis auctoribus usum esse adfirmat.
+utrumque ad mediam quidem prosodiam spectat, sed reliqua ab eodem
+esse accepta et res artissime inter se coniunctae et Varronis
+sententia de flexa prosodia §&nbsp;22 prolata reconditiorumque auctorum
+doctrina de eadem prosodia e scriptore quodam doctissimo hausta
+et testimonia aliquot ex aliis scriptoribus repetenda docent.
+incipiunt
+<span class = "pagenum">52</span>
+autem Varroniana his
+uerbis (§&nbsp;17) <i>Quot ergo sint prosodiae dicendum est</i>. quae
+enim praecedunt<a href = "#note36" name = "ref36"><sup>36)</sup></a>,
+quamuis ea primo obtutu principium
+huius alterius disputationis esse facile contendas, partim
+Varronis sententiae repugnant, qui infra (§&nbsp;24.&nbsp;8) uocis
+altitudinem sed non tempora syllabarum accentibus discerni dicit,
+partim e paragrapho prima repetita sunt, partim ad superiorem
+expositionem spectant. reliqua neglectis eis quae Serui esse res
+ipsa docet ad Varronem refero, cuius praeterea paragraphi illae
+duae prioribus particulis interpositae (7.&nbsp;8) sunt, in
+quibus ex parte eadem doctrina recurrit et interiores uocis et
+accentuum leges tractantur, quibus cetera nituntur.</p>
+
+<p>Vocem enim corpus esse Varro docuit
+(<a href = "#frg55" name = "pg52frg55">fr.&nbsp;55</a>)
+eique propterea triplicem obuenire
+extensionem, longitudinem altitudinem crassitudinem, in utroque
+stoicorum placita secutus<a href = "#note37"
+name = "ref37"><sup>37)</sup></a>.
+longitudinem tempore et syllabis
+metiri, reliquis duabus conuenire accentum et spiritum dixit.
+omnia haec tria sine dubio pari subtilitate ac diligentia
+persecutus est, quorum unum tantum quomodo fere explicuerit Serui
+opusculo docemur. in accentu enim tria rursus
+respexit
+(<a href = "#frg59" name = "pg52frg59">fr.&nbsp;59</a>):
+materiam locum
+naturam prosodiae. ut omnia neglegenter et parum accurate excerpsit, hic
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘quoquo’">quoque</ins>
+multa omisit Seruius, duo
+praecipue
+<span class = "pagenum">53</span>
+diligentius excribere
+dignatus
+(<a href = "#frg60" name = "pg53frg60">fr.&nbsp;60</a>),
+quot accentus probandi sint et quae eius sit natura in uniuersum
+et <ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘earum quas’">eorum
+quos</ins> omnes agnouerint. quod
+ad numerum prosodiarum adtinet Athenodorum peripateticum duas,
+Dionysium Thracem tres secundum M.&nbsp;Terentium probasse
+legimus, Tyrannionem uero Amisenum quattuor statuisse, praeter
+tres nimirum notissimas mediam quae inter acutam et grauem
+interposita sit, eiusque auctoritati Varronem se adplicuisse
+multaque ad eam defendendam protulisse. seriem argumentorum aut
+non intellexit Seruius aut inuerecunde confudit, quae haec fuit:
+cum nihil in natura sine media sit parte, nulli igitur corpori ea
+desit, uox autem sit corpus, in hac quoque mediam prosodiam esse
+debere. deinde de musica, quae ei imago prosodiae est, sic fere
+scripsisse traditur:</p>
+
+<blockquote>
+neminem musicum esse, qui mediam uocem in cantu ignorauerit nec
+quemquam potuisse dicere in sono chordarum aut uoce
+tibiarum<a href = "#note38" name = "ref38"><sup>38)</sup></a>
+assaue (uoce
+quarum aliaue <i>cod.</i>) uoce cantantium μέσην
+esse, si non in omni uocis natura esset
+medium minimeque mirum, ut in
+<span class = "pagenum">54</span>
+hancmultorum sensus non aduertat, cum illum
+qui (ilia quae <i>cod.</i>) in cithara aut tibia (quia
+<i>cod.</i>) aliquanto uberior est, saepe totum non sentiat
+meatum.
+</blockquote>
+
+<p>minus quidem reliquis prosodiis notam esse pergit, sed primum
+omnium rerum initia obscura et μέσην
+initium cantus esse, quae nescio an ad concentum fidium spectent,
+de quo cf. Westphal l.&nbsp;l. p.&nbsp;109., deinde omne medium
+non facile cerni. praeterea auctoritatem doctissimorum scriptorum
+hanc prosodiam tueri eamque conmemorari praeter alios a
+grammaticis Glauco Samio et Hermocrate Iasio, a peripateticis
+Athenodoro et Theophrasto. addere poterat Aristotelem (rhet. III
+1) nisi hic flexam quam omittit μέσην
+nominauit uel generaliter uocis humanae
+sonos intellexit<a href = "#note39" name = "ref39"><sup>39)</sup></a>
+(cf. classical journ. XI p.&nbsp;73).
+praeterea non absimilia apud Aristoxenum repperisse uidetur
+Vitruuius (de archit. V&nbsp;4, 2), qui quidem auctorem suum non
+admodum perspicue reddidit. a media prosodia ad flexam transiit
+subtilissimeque de eius natura quaesiuit, orsus a Glauci Samii
+sententia, qui sex protulerit prosodias. tres enim harum
+tralatitias acutam grauem mediam, reliquas uero diuersas tantum
+formas unius flexae esse, quam Eratosthenes ex acuta in grauem,
+Theodorus contrario quoque cursu moueri existimauerit. Theodori
+decretum Varro adsciuit sed singulari ratione excoluit: ‘ceterum
+(eam) Varro in utramque partem (utraque parte <i>cod.</i>) moueri
+arbitratur, neque hoc
+<span class = "pagenum">55</span>
+(hic <i>cod.</i>) facile fieri sine media,
+<a name = "pg55acu"><span class = "crossflag">eamque
+acutum plerumque esse potius quam
+grauem</span></a>, quod ea propius utramque est, quam illa
+superior et inferior inter se’. in quibus uerba <i>eamque acutam
+plerumque esse potius quam grauem</i> aut tollenda sunt aut
+corrigenda, quae et in sequentibus prorsus negleguntur et per se
+inepta sunt, nam prosodiam quandam, quae plerumque acuta interdum
+grauis est, peculiarem sane nemo dixerit. acrius locum intuenti
+et a uerbis <i>quod ea propius utramque est</i> proficiscenti non
+dubium tibi uidebitur in uerbis illis suspectis aliquid de
+transitu acutae et grauis ad mediam ut quae utrique propior sit
+dictum fuisse et tale quid contextui necessarium esse. putabam
+igitur <i>eamque acutae plerumque coiisse potius</i> scribendum
+esse, sed cum perfectum nusquam in hac expositione conpareat, tam
+leni remedio non defungimur, sed aliquanto liberius procedendum
+et sic fere scribendum est: <i>eamque acutae coniunctam plerumque
+esse potius</i>, qua ratione si non uerba certe sententiam
+scriptoris recuperatam esse mihi est persuasum. unum quidem
+restat. de acuta sola enim dicitur, quamuis ex sequentibus
+<i>quod ea propius utramque est</i> satis eluceat utrique
+prosodiae eam propiorem esse quam alteri acutam alteri grauem.
+sed hoc quominus a librario peccatum mihique sanandum ducam
+excerptoris prohibeor socordia, qui num haec religiose ut debuit
+rettulerit uel omnino intellexerit ualde dubito. Varronis autem
+disputationem hanc fuisse uides, cum media prosodia et acutae et
+graui propior sit, quam quae utrique est contraria, in flexa
+prosodia uocem plerumque non magnum illum transitum ab acuta ad
+grauem, a graui ad acutam facere, sed hunc minorem ab acuta ad
+mediam, a media ad grauem<a href = "#note40"
+name = "ref40"><sup>40)</sup></a>. quae
+<span class = "pagenum">56</span>
+quibusdamSerui nugis interpositis proxime de
+media uix suo loco leguntur, ad Varronem quamquam misere
+deprauata referenda existimo, quem de singulari natura acutae
+prosodiae disputasse eique reliquas opposuisse suspicor, ut ita
+mediam graui potius quam acutae conparauerit, nam altitudine eam
+non longius ab acutu, quam a graui abesse uidimus cf. Corssenum
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;242<a href = "#note41" name = "ref41"><sup>41)</sup></a>.
+his expositis de
+<span class = "pagenum">57</span>
+prosodiarum natura et nominibus grauissimis
+auctoribus laudatis tractauit. prosodiam cuius uaria nomina apud
+Gellium XIII 6, 1, uarias definitiones habes apud Theodosium
+p.&nbsp;61, totam in altitudine uocis positam ideoque musicis
+sonis finitimam esse dixit<a href = "#note42"
+name = "ref42"><sup>42)</sup></a>, unde etiam
+<span class = "pagenum">58</span>
+nomina singulorum accentuum, quotcunque
+grammatici uel rhetores excogitauerint, facilem explicationem
+habere. in primis de acutae natura egregie disputauit quam graui
+breuiorem esse dixit, ut in organis musicis et citharae chorda
+tenuior acutiorem sonum habeat, et tibiae quo angustiores eo
+acutiores ‘adeo ut corniculo uel <a name = "pg58bom"><span class =
+"crossflag">βομβυκίῳ</span></a><a href = "#note43"
+name = "ref43"><sup>43)</sup></a> addito grauior
+sonus reddatur; quod crassior exit in aera’. pariter in pulsu
+chordarum citius acutam transuolare, et chordas quarum sonus
+grauior longiores esse, quod laxius tendantur. fistulae quoque
+calamos breuissimos acutissimos esse et tibias quo acutiores
+eo
+breuiores<a href = "#note44" name = "ref44"><sup>44)</sup></a>,</p>
+<blockquote>
+et his (ut Serui uerbis utar) foramina quam sunt ori proxima et
+breuioris aeris motum persentiscunt, tam uocem reddunt acutam;
+sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae uelut
+quaedam istamina, acuta tenuior est quam grauis et breuis adeo,
+ut non longius quam per unam syllabam, quin immo per unum tempus
+protrahatur.
+</blockquote>
+
+<p>perperam
+<span class = "pagenum">59</span>
+Vindobonenses haec
+in duo enuntiata discerpsisse uiderunt Weil et Benloew l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;10, sed quid lateat sub istamina uel stamina, quae
+frequens corruptio est, non adsecuti sunt. mihi non dubium
+uidetur, quin discrimina sonorum in uoce humana quibuscum singula
+tibiae foramina sonosque per ea emissos conparauerit, hic
+significanda fuerint, quae nos dicimus <i>intervalle</i> (cf.
+Aristox. l.&nbsp;l. p.&nbsp;15), ideoque suspicor uocem graecam
+<a name = "pg59dia"><span class = "crossflag">διαστήματα</span></a>,
+quam non magis intellexit
+librarius quam omnia graeca, ita corruptam esse. denique de notis
+et ordine accentuum Varro disputauit. quod autem supra posui
+Varronem non solum de accentibus egisse, uerum etiam de spiritu
+et syllabarum longitudine et breuitate, id extrema libelli
+Seruiani confirmatur particula, qua de longitudine syllabarum
+diuersisque metricorum et rhythmicorum rationibus (cf. A.&nbsp;Rossbach
+griech. rhythm. p.&nbsp;18) eum disputasse docemur.</p>
+
+<p>Antequam quaerimus quo in libro has res scriptor persecutus
+sit, pauca de eius auctoribus et nostro Varronianae doctrinae
+auctore interponenda sunt. usus est Varro
+Tyrannionis<a href = "#note45" name = "ref45"><sup>45)</sup></a>
+libro, quem hanc
+tenuem θεωρίαν tractasse e
+Ciceronis epistula ad Atticum XII 6,&nbsp;2 notum erat; minus
+certum uidetur num has quaestiones de generalibus prosodiarum
+legibus in libro περὶ τῆς Ὁμηρικῆς
+προσῳδίας, recte ad maiorem Tyrannionem relato ab
+H.&nbsp;Planero de Tyrann. gramm. p.&nbsp;7, exposuerit. huius
+uero sententiam de quattuor prosodiis cum suam fecerit, non
+inprobabile est eum ex eodem libro haec illa de priorum
+grammaticorum placitis accepisse.
+<a name = "pg59dion"><span class = "crossflag">ex his auctoribus</span></a>
+non magis constat de Dionysio Olumpio quam de Epicharmo Syracusano
+<span class = "pagenum">60</span>
+<a href = "#note46" name = "ref46"><sup>46)</sup></a>.
+Glaucus Samius<a href = "#note47" name = "ref47"><sup>47)</sup></a>
+idem fuisse uidetur ac Glaucon
+Teius, ut eius patriam ueteres non certo explorasse uideantur,
+quem Aristoteles<a href = "#note48" name = "ref48"><sup>48)</sup></a>
+de actione uel de usu uocis in dicendo
+scripsisse testatur eundemque librum uel Tyrannio uel Varro
+inspexit. Theodori Byzantii, quem Plato (Phaedr.
+p.&nbsp;226&nbsp;E) λογοδαίδαλον
+uocat, artem rhetoricam (cf. Dionys. Hal. de <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘Isaco’">Isaeo</ins> 21
+p.&nbsp;211 Sylb. Cic. Brut. 12, 48. L.&nbsp;Spengel art. script.
+p.&nbsp;98 sq.) in usum suum Varronem, ut ita breuitatis causa
+loquar, conuertisse puto, nam Theodorum οὗ
+τὸ φωνασκικὸν φέρεται βιβλίον πάγκαλον (Laert. Diog. II
+103) Gadarenum uel Rhodium (cf. Quint. III 1, 7. G. Westermann
+gesch. d. beredsk. I p.&nbsp;186 sq.) fuisse ueri
+<span class = "pagenum">61</span>
+estsimile. <a name = "pg61lex"><span class = "crossflag">Ephorus
+quoque</span></a> Isocratis discipulus in libro
+περὶ λέξεως (cf. Theo progymn. II
+p.&nbsp;71, 22 Sp. Cic. orat. 57, 172. 57, 191. 64, 218) de
+rhythmo oratorio eodemque loco de accentu puto egit. paucissima
+de grammaticis dicenda sunt. de Hermocrate Iasio nihil conpertum
+nisi eum Callimachi magistrum fuisse (Suid. Καλλίμαχος
+cf. Mar. Vict. I 4, 96 p.&nbsp;2468
+P), Eratosthenes Cyrenaeus in libro musico uel mathematico (cf.
+G. Bernhardy Eratosth. p.&nbsp;169) suam de flexo accentu
+sententiam exposuit, Dionysius Thrax de tribus accentibus
+uolgaribus in arte grammatica (Bekker anecd. gr. II p.&nbsp;629
+sq.) dixit, Ammonium Alexandrinum obseruationes de rebus
+prosodiacis fecisse scimus (Bekk. l.&nbsp;l. I p.&nbsp;470. III
+p.&nbsp;1006). restant peripatetici Athenodorus et Theophrastus,
+quorum alterum quamquam summi acuminis uirum usquam
+memoratum<a href = "#note49" name = "ref49"><sup>49)</sup></a>
+non inuenio,
+alter num de media prosodia in libro περὶ
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘τεχνῆς’">τέχνης</ins>
+ῥητορικῆς uel
+περὶ λέξεως (cf. Max. Schmidt de
+Theophr. rhet.<a href = "#note50" name = "ref50"><sup>50)</sup></a>
+p.&nbsp;37 sq. H. Vsener anal. Theophr. p.&nbsp;20) an
+in libris περὶ μουσικῆς
+locutus sit incertum est, ex his uero tantum non
+omnia de musicis organis et sonorum rationibus Varronem mutuatum
+esse admodum ueri simile est. his adnumerare licet Aristoxenum,
+quem in superioribus interdum testem protulimus; quamquam enim
+Theophrastus in musicis rebus ab aemulo suo magno non ita longe
+discessisse uidetur (cf. Aristox. ap. Boeth. de mus. V&nbsp;3
+p.&nbsp;1288 Mign. Theophr. ap. Porphyr. l.&nbsp;l. p.&nbsp;241
+sq.), Varro sine dubio omnium musicorum principem non neglexit,
+cuius libros eum
+<span class = "pagenum">62</span>
+lectitasse
+infra quoque uidebimus. tot antiquissimorum et magnam partem
+reconditorum scriptorum libros consuluit uel saltem sententias
+rettulit, ut optime hinc quanto studio et quali eruditione hos
+libros conposuerit conligamus.</p>
+
+<p>Num uero qui hanc doctrinae Varronianae particulam nobis
+seruauit ipse ex illius libris eam decerpserit ualde dubium
+uidetur. homini enim tantae neglegentiae, quantae opusculi nostri
+conpilatorem esse cognouimus, talem industriam uix tribuerim.
+uerum potius ex alio scriptore neque indocto homine, fortasse
+ipso Seruio Vergilianorum carminum
+conmentatore<a href = "#note51" name = "ref51"><sup>51)</sup></a>,
+qui hunc antiquae
+eruditionis pannum cum ipsius temporum doctrina consuit, haec
+fluxisse existimo. quod etiam suadere uidentur quae de auctorum
+quorundam uita ut Dionysii Thracis et Tyrannionis (cf. Plut.
+Lucull. 20) hic leguntur, de qua Varro tacere uel breuissime
+ingenium scriptoris praedicare solet. talia autem opusculi
+conpilatorem multo posterioris ut genus scribendi prodit temporis
+uirum nec nouisse nec conquisiuisse arbitror.</p>
+
+<p>Quaerentibus <b>in quo libro operis de sermone latino</b> haec
+disputatio posita fuerit quodam modo adiumento nobis est unus
+Acronis quem dicunt (cf. H. Vsener ind. lect. aest. Bern. 1863
+p.&nbsp;VII) locus qui ad Horati artem poet. 202 sic scribit
+‘Varro ait in III disciplinarum et ad Marcellum de lingua latina
+quattuor foraminum fuisse tibias apud antiquos, et se ipsum ait
+in templo (Apollinis) Marsyae uidisse tibias quattuor
+foraminum’.
+(<a href = "#frg60a" name = "pg62frg60a">fr.&nbsp;60<sup>A</sup></a>)
+haec optime conueniunt
+cum eis quae apud Seruium de diastematis in citharis tibiisque et
+in humana uoce legimus, quo
+<span class = "pagenum">63</span>
+consensuVarronem in hac libelli Seruiani
+parte ubique fontem esse uides. numerum uero III Ritschelius
+quaest. Varr. p.&nbsp;20 sq. ad libros disciplinarum, quorum
+tertius de rhetorica<a href = "#note52" name = "ref52"><sup>52)</sup></a>
+erat pertinere non posse censuit,
+itaque aut sic corrigendum ut liber septimus qui musicam
+tractauerit et sine dubio hic indicatus sit efficiatur aut ad
+alterum titulum referendum esse. VII autem cum non facile in III
+corrumpatur, alterum praeferendum est. quo testimonio lubrico
+quidem et non satis firmo donec idem reliquorum librorum
+argumento confirmabitur confidere liceat. praeter Acronis uerba
+cum Serui expositione coniungenda uidentur quae idem Seruius si
+quidem est idem ad Verg. Aen. VIII 618
+(<a href = "#frg60b" name = "pg63frg60b">fr.&nbsp;60<sup>B</sup></a>)
+e Varrone adscripsit
+(cf. C.&nbsp;Bartholini de tibiis uet. p.&nbsp;54 sq.
+R.&nbsp;Volkmann ad Plut. de mus. p.&nbsp;142 sq.)</p>
+
+<p>In <b>tertio</b> igitur <b>libro</b> easdem res perlustrauit
+Varro quas antea Aristophanem Byzantium (p.&nbsp;12 ed.
+A.&nbsp;Nauck, cf. C.&nbsp;Goettling lehre v. acc. d. gr. spr.
+p.&nbsp;10 sq. A.&nbsp;Rossbach griech. rhythmik p.&nbsp;33.
+F.&nbsp;A. Wolf proleg. ad Hom. p.&nbsp;CCXVIIII sq.) consociasse
+Arcadius quem dicunt testatur (p.&nbsp;212 Schm.): τρίχα
+τεμὼν τὴν κίνησιν τῆς φωνῆς, τὸ μὲν εἰς χρόνους,
+τὸ δὲ εἰς τόνους, τὸ δὲ εἰς αὐτὸ τὸ πνεῦμα. καὶ τοὺς μὲν χρόνους
+τοῖς ῥυθμοῖς ᾔκασε, τοὺς δὲ τόνους τοῖς τόνοις τῆς
+μουσικῆς (cf. Theodos. p.&nbsp;204, 6 Goettl.). accentus
+igitur musicam naturam Aristophanem reliquosque quos supra
+recensui secutus agnouit neque in legibus generalibus
+inuestigandis se continuit sed etiam usum prosodiarum in singulis
+uocabulorum generibus eum explicuisse Gelli
+locus
+(<a href = "#frg61" name = "pg63frg61">fr.&nbsp;61</a>)
+a quo orsus sum
+ostendit. quod
+<span class = "pagenum">64</span>
+in reliquis
+quoque rebus sine dubio fecit. de syllabarum
+temporibus<a href = "#note53" name = "ref53"><sup>53)</sup></a>
+praeter ea quae
+Seruius habet quid docuerit dici nequit<a href = "#note54"
+name = "ref54"><sup>54)</sup></a>.
+conmunem certe syllabam ab eo
+<i>mediam</i> esse adpellatam e Mario Victorino I 5
+p.&nbsp;30&nbsp;G. p.&nbsp;2471&nbsp;P. suspicor, quem ne plura
+hoc capite e Varrone hausisse putes Luciani Muelleri uide
+disputationem (l.&nbsp;l. p.&nbsp;16 sq.). ordinem autem rerum si
+Seruio est fides hunc instituit, ut primo de spiritu deinde de
+accentu postremo de syllabarum longitudine et breuitate ageret,
+quae ratio praeterea eo conmendatur, quod ita simplicissimum
+transitum ad sequentem sibi parauit librum.</p>
+
+<p><b>Quartus</b> enim <a name = "3.2_metric"><b>liber de rebus
+metricis</b></a> erat, quas Varronem explicuisse sat magnus
+fragmentorum numerus demonstrat, in hoc libro explicuisse euincit
+Rufini testimonium probabiliter emendatum (cf. supra
+<a href = "#3_sermone">p.&nbsp;47</a>).
+et egregia congruentia qua tam apte
+et conuenienter argumenta tertii et quarti libri sese excipiunt
+haud sane mediocriter
+<span class = "pagenum">65</span>
+hanc rerum dispositionem firmare ac munire mihi uidetur.</p>
+
+<p>Versus secundum Varronem
+(<a href = "#frg69" name = "pg65frg69">fr.&nbsp;69</a>)
+uerborum iunctura est, quae per
+articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. quam
+definitionem qui proposuit praemittere debuit quid sint articuli
+commata rhythmus. propterea Varroni tribui quae apud Victorinum,
+quem Aphthonium dici mauolt Th. Bergk philolog. XVI p.&nbsp;639
+sq., hoc fragmentum praecedunt et de colis commatisque
+agunt
+(<a href = "#frg68" name = "pg65frg68">fr.&nbsp;68</a>).
+de
+differentia metri ac rhythmi M.&nbsp;Terentium dixisse certiores
+nos facit Diomedes
+(<a href = "#frg66" name = "pg65frg66">fr.&nbsp;66</a>),
+e quo testimonio de utriusque natura eum disseruisse sequitur.
+<a name = "pg65frg70"><span class = "crossflag">quae
+igitur apud Victorinum</span></a> et
+Diomedem, ad quos frustula quaedam huius libri peruenisse iam
+uidimus, de hac re conuenientia inter se leguntur, probabiliter
+ad Varronem referemus. confirmatur autem hoc Augustini
+auctoritate, quem in libris de musica e Varronis libro de eadem
+re scripto hausisse recte uidit H.&nbsp;Weil in Fleckeiseni
+annal. 1862 p.&nbsp;336. 344 cf. Bergk l.&nbsp;s. p.&nbsp;641,
+praeterea ad eundem pertinent quae uterque de
+poetice
+(<a href = "#frg59" name = "pg65frg59">fr.&nbsp;59</a>)
+habet cl. Isidori
+orig. VIII 7,&nbsp;3 et Varronis Parmenone ap. Nonium u. poesis
+p.&nbsp;428. circumspecto uero in his rebus iudicio opus est, cum
+non solum omnes fere scriptores metrici latini a Caesio Basso
+(cf. O.&nbsp;Iahn conm. in Pers. sat. VI 1 p.&nbsp;211 sq.
+H.&nbsp;Wentzel symbola crit. ad hist. script. metr. lat.
+p.&nbsp;6.&nbsp;E. a Leutsch philolog. XI p.&nbsp;739 sq.)
+pendeant, e quo Atilium Fortunatianum Diomedem Terentianum Maurum
+hausisse ostendit C.&nbsp;Lachmann praef. Terent. Maur.
+p.&nbsp;XVI. cf. Wentzel l.&nbsp;l., uerum etiam omnes cum bona
+et antiqua doctrina posteriorum temporum uana inuenta dubiasque
+uel falsas obseruationes miscuisse et confudisse constet (cf.
+A.&nbsp;Rossbach de metr. graec. disp. alt. p.&nbsp;16 sq.
+R.&nbsp;Westphal d. fragm. u. lehrs. d. griech. rhythm.
+p.&nbsp;102. 113. al. I.&nbsp;Caesar grundz. d. griech. rhythm.
+p.&nbsp;273 sq. H.&nbsp;Weil l.&nbsp;s.&nbsp;s. p.&nbsp;338 sq.
+Luc. Mueller de re metr. poet. lat. p.&nbsp;16 sq.). praeterea
+Mari
+<span class = "pagenum">66</span>
+Victorini ars grammatica de
+orthographia et metrica ratione et Diomedis liber tertius tam
+mire inter se consentiunt<a href = "#note55"
+name = "ref55"><sup>55)</sup></a>,
+ut conmunem auctorem siue Caesius Bassus siue alius
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘fuerit’">fuit</ins>
+prodant. quibus omnibus
+consideratis in eis quae necessario uel saltem certis rationibus
+a Varrone repetenda suat me continere quam omnia quae eo non
+indigna uidentur credule congerere malui.</p>
+
+<p>In rhythmo definiendo Aristoxenum Varro secutus est.
+M.&nbsp;Terentio est enim ‘rhythmus pedum temporumque iunctura
+uelox diuisa in arsi et thesi, uel tempus quo syllabas metimur’
+(<a href = "#frg64" name = "pg66frg64">fr.&nbsp;64</a>),
+Aristoxeno ῥυθμός ἐστι χρόνων
+τάξις (Max. Planud. in Hermog. id. V p.&nbsp;454&nbsp;W.
+cf. anon. schol. VII p.&nbsp;892) uel χρόνος
+διῃρῃμένος ἐφ᾽ ἑκάστῳ τῶν ῥυθμίζεσθαι
+δυναμένων (Bacch. p.&nbsp;22 Meib.), quas generaliter
+positas definitiones eum ad rhythmum qui in uoce ualet pergentem
+ita circumscripsisse, ut Varroniana proxime ad eam accedat
+R.&nbsp;Westphal l.&nbsp;l. p.&nbsp;86 sq. p.&nbsp;101. cl.
+Aristox. rhythm. elem. p.&nbsp;272. 276 Mor. ostendit
+<a href = "#note56" name = "ref56"><sup>56)</sup></a>. etiam
+<span class = "pagenum">67</span>
+inmetro explicando, de quo quid Aristoxenus senserit ex Aristide
+Quintiliano<a href = "#note57" name = "ref57"><sup>57)</sup></a>
+(cf. A.&nbsp;Rossbach griech. metr.
+p.&nbsp;13 sq.) conligendum est, ab hoc non discessit, nam metrum
+rhythmum modo finitum dixit
+(<a href = "#frg65" name = "pg67frg65">fr.&nbsp;65</a>),
+et hac definitione nixus quid inter
+utrumque discrimen sit accuratius exposuit
+(<a href = "#frg66" name = "pg67frg66">fr.&nbsp;66</a>).
+cum autem in metri
+definitione praecipuum ei sit quod finem habet, statim hoc loco
+eum disputasse existimo de finibus uel clausulis metrorum
+(<a href = "#frg67" name = "pg67frg67">fr.&nbsp;67</a>),
+de quibus cf. R. Bentley sched. de metr. Terent. p.&nbsp;8. ad Terent.
+Adelph. IIII 4,1. G. Hermann elem. doctr. metr. p.&nbsp;181. 432.
+deinde partes quasi metri recensendae erant cola commata periodi
+(<a href = "#frg68" name = "pg67frg68">fr.&nbsp;68</a>), cf.
+Westphal philol. XX p.&nbsp;79 sq., quorum colon est quod finitis
+constat pedibus, comma in quo pars pedis remanet, quae nomina
+constanter confunduntur, ut a Diomede p.&nbsp;498, 10, immo a
+Victorino ipso qui statim post has definitiones (I 13, 2
+p.&nbsp;2498 p.&nbsp;<i>arma uirumque cano</i> colon adpellat,
+cum sit comma, cf. Atilium Fortunatianum quem dicunt II 28, 8
+p.&nbsp;2699&nbsp;P. utrumque igitur ad caesuram spectat, quae si
+cum fine pedis conuenit colon, si in pedem incidit
+comma
+efficit<a href = "#note58" name = "ref58"><sup>58)</sup></a>.
+uersum
+<span class = "pagenum">68</span>
+autem a metro ita
+distinxit, ut eum caesura in duas diuidi partes diceret, quod in
+definitione uersus supra scripta a
+(<a href = "#frg69" name = "pg68frg69">fr.&nbsp;69</a>)
+Victorino ut omnia fere quae ad nos
+nunc pertinent obscuratum quamquam non prorsus deletum,
+manifestis uerbis Augustinus et Victorinus aliis locis tradunt
+(cf. H.&nbsp;Weil l.&nbsp;l. p.&nbsp;336); eumque uocari a
+uersura et a dimetro ad hexametrum progredi uoluit. qui uero
+uersus faciant uates a uersibus uiendis nuncupari uel graece
+poetas a ποιεῖν
+(<a href = "#frg70" name = "pg68frg70">fr.&nbsp;70</a>),
+unde poetice quoque et
+poesis et poema sint ducta, quorum illa ars ipsa, altera
+perpetuum argumentum uersibus tractatum ut Enni annales, tertium
+carmen quodque uel minus uel maius sit. hoc secundum stoicos
+dictum esse docet Posidonius apud Laert. Diog. VII 60: ποίημα
+δὲ ἐστιν, ὡς ὁ Ποσειδώνιός φησιν ἐν τῇ
+περὶ λέξεως εἰσαγωγῇ, λέξις ἔμμετρος ἢ ἔρρυθμος μετὰ σκευῆς τὸ
+λογοειδὲς ἐκβεβηκυῖα‧ τὸ ἔρρυθμον δὲ εἶναι τὸ ῾Γαῖα μεγίστη᾽ καὶ
+῾Διὸς αἰθήρ᾽. ποίησις δὲ ἐστι σημαντικὸν ποίημα μίμησιν περιέχον
+θείων καὶ ἀνθρωπείων (cf. R.&nbsp;Schmidt
+stoic. gramm. p.&nbsp;50. Lucil. ap. Non. u. poesis p.&nbsp;428).
+breuiter tum quibus uersuum generibus poetae
+latini<a href = "#note59" name = "ref59"><sup>59)</sup></a>
+usi sint significant,
+ut mihi
+<span class = "pagenum">69</span>
+quidem uidetur. ad hunc
+igitur locum Rufini testimonium
+(<a href = "#frg71" name = "pg69frg71">fr.&nbsp;71</a>)
+de fabulis Plautinis et Terentianis
+(cf. F.&nbsp;Ritschl parerga Plaut. et Terent. I p.&nbsp;359)
+refero.</p>
+
+<p>His praemissis ad singula versuum genera transiit, quae eodem
+quo plerumque ea metrici latini ordine proferre solent, eum
+recensuisse puto, ut primum γένος ἴσον
+διπλάσιον ἡμιόλιον, deinde uersus conpositos tractaret.
+diligenter haec omnia persecutus est, ut fragmenta quae huc
+pertinere docuit Ritschl quaest. Varr. p.&nbsp;34 sq.
+demonstrant. quid uero de singulis statuerit relliquiarum
+paucitas disceptare uetat. nam nihil fere de metris dactylicis
+traditum, pauca de iambicis, paucissima de conpositis. quamuis
+enim in Diomedis expositione de hexametro dactylico quaedam a
+Varrone repetita esse credam, praesertim quae de nominibus eius
+p.&nbsp;494 sq. et incisionibus p.&nbsp;497 (cl. Victorino I 19,
+2 p.&nbsp;2508&nbsp;P.) leguntur, tamen minus certa sunt, quam
+quae in fragmentorum seriem recipienda duxerim. unum tantum
+superest frustulum quod huc spectat
+(<a href = "#frg72" name = "pg69frg72">fr.&nbsp;72</a>).
+Archilochum enim trimetro dactylico
+uel heroo unam syllabam addidisse et talem uersum effecisse
+tradidit ‘omnipotente parente meo’ quod metrum Seruius
+(centimetr. p.&nbsp;369 Gaisf. p.&nbsp;1820&nbsp;P.)
+Alcmanium<a href = "#note60" name = "ref60"><sup>60)</sup></a>
+dicit,
+Archilochium contra tetrametrum dactylicum acatalectum spondeo
+finitum Seruius et Victorinus l.&nbsp;l. adpellant. e iambicis
+metris Varronem de senario locutum esse scimus, e quo additis
+tribus syllabis septenarius
+(<a href = "#frg73" name = "pg69frg73">fr.&nbsp;73</a>),
+praepositis duobus
+<span class = "pagenum">70</span>
+pedibusiambicis octonarius
+(<a href = "#frg75" name = "pg70frg75">fr.&nbsp;75</a>)
+fieret. praeterea de
+nota quadam transuersa breuibus syllabis pro longis positis in
+septenario adscribenda egit
+(<a href = "#frg74" name = "pg70frg74">fr.&nbsp;74</a>),
+quod praeceptum apud Rufinum
+Diomedis de septenario testimonium excipit, nullo tamen cum hoc
+uinculo coniunctum est. ‘non potest enim’ ut Ritscheli uerbis
+(quaest. Varr. p.&nbsp;35) utar,</p>
+
+<blockquote>
+non hic esse utriusque nexus, ut a modo, quo septenarius fieret e
+senario, transiretur ad talium septenariorum commemorationem,
+quorum media syllaba breuis haberetur: qualium constat non
+minorem esse multitudinem, quam quorum media syllaba admisit
+hiatum. <i>in huiusmodi</i> igitur <i>locis</i> h. e. cum in
+mediis septenariis tum ubicunque breuis est pro longa syllaba, ut
+in extremis uersibus arsi terminatis, Varro poni iussit hanc
+notam metricam;
+</blockquote>
+
+<p>cf. G. Hermann l.&nbsp;l. p.&nbsp;149 sq. ex senario iambico
+alium uersum nasci uoluit
+(<a href = "#frg76" name = "pg70frg76">fr.&nbsp;76</a>),
+quem Marius Plotius p.&nbsp;270 G.
+p.&nbsp;2642&nbsp;P. dimetrum iambicum catalecticum Anacreontium
+dicit (cf. Serui centimetr. p.&nbsp;366&nbsp;G.
+p.&nbsp;1818&nbsp;P. Terent. Maur. 2480 sq.). si nouum carmen hoc
+Diomedes nuncupat id non de aetate qua primum eo usi sint ualere
+docet priscum carmen populare uirginum Bottiacarum ἴωμεν
+εἰς Ἀθήνας (Plut. quaest. gr. 35 cf.
+Rossbach u. Westphal l.&nbsp;l. p.&nbsp;197) et Simonidis ἐβόμβησεν
+θαλάσσα (fr.&nbsp;1 Bergk.),
+sed cum Ritschelio l.&nbsp;l. p.&nbsp;36 carmen nondum
+conmemoratum intellegendum est. uersuum conpositorum a Varrone
+explanatorum unum extat exemplum
+(<a href = "#frg77" name = "pg70frg77">fr.&nbsp;77</a>).
+paroemiacum cum ithyphallico
+coniunctum (cf. Hermann l.&nbsp;l. p.&nbsp;592. Rossbach u.
+Westphal p.&nbsp;358) Archilochium metrum dixit (cf. Seru. cent.
+p.&nbsp;376&nbsp;G. ubi pessime Putschius p.&nbsp;1825
+<i>partheniaco</i> pro <i>paroemiaco</i> edidit). hae exiguae
+relliquiae disputationis Varronianae supersunt<a href = "#note61"
+name = "ref61"><sup>61)</sup></a>, qua singula uersuum genera
+haud paucis sine
+<span class = "pagenum">71</span>
+dubio poetarum potissimum latinorum, ubi fieri potuit, exemplis additis
+percensuit.</p>
+
+<p>Quem uero in rebus metricis auctorem praecipue
+M.&nbsp;Terentius secutus sit ex tam paucis relliquiis expiscari
+difficile est. si magis de Heliodori metrici aetate, de qua post
+Ritschelium d. alexandr. biblioth. p.&nbsp;138 sq. nuper in
+uarias partes discesserunt H. Keil quaest. gramm. p.&nbsp;14 sq.
+C. Wachsmuth philol. XVI p.&nbsp;618 sq. H. Lipsius in
+Fleckeiseni ann. 1860 p.&nbsp;609 sq., constaret, de hoc
+cogitauerim. eundem metricum ac rhetorem Horati comitem in
+itinere Brundisino (sat. I 5, 2. cf. I.G.F. Estrée Horat.
+prosopogr. p.&nbsp;195) esse mihi quoque (cf. Th. Bergk nou. mus.
+rhen. I p.&nbsp;374 sq.) ualde ueri simile uidetur et temporum
+ratio ut infra uidebimus non obstat, quominus huius uiri scriptis
+Varro usus sit, nam Horati saturam illam anno u.&nbsp;c. DCCXVII
+scriptam esse probauerunt C. Kirchner quaest. Horat. p.&nbsp;58
+sq. C. Franke fast. Horat. p.&nbsp;96 sq. Varro autem artem
+metricam, quam praeterea in transcursu quasi tractauit, si magna
+Hephaestionis uolumina (cf. A. Rossbach d. Hephaest. Alexandr.
+libr. p.&nbsp;8 sq.) conparamus, uix ipse primus constituit atque
+elaborauit, sed ut solet a graeco quodam scriptore transtulit,
+Heliodorus autem princeps τῶν συμπλεκόντων
+τῇ μετρικῇ θεωρίᾳ τὴν περὶ ῥυθμῶν (Arist. Quint,
+p.&nbsp;40 Meib. cf. I.&nbsp;Caesar grundz. d. gr. rhythm.
+p.&nbsp;226) fuisse uidetur, et ‘inter graecos huius (metricae)
+artis aut primus aut solus est’ (Mar. Vict. II 9, 8
+p.&nbsp;2541&nbsp;P. cf. Westphal d. fragm. d. gr. rhythm.
+p.&nbsp;12 sq.) quam ratiocinationem si non prorsus aspernaris
+addiderim, quod per se non magni momenti esse concedo, Heliodorum
+uersus iambicos de quibus Varronem quoque diligenter egisse
+uidimus, magna subtilitate persecutum esse, id quod demonstrat
+Prisciani libellus de metris Terentianis (cf. H.&nbsp;Keil
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;13), eundemque de dimetro catalectico
+disputasse eiusque exemplum Simonidis uersum supra conmemoratum
+(Prisc. l.&nbsp;l. II p.&nbsp;428, 7) proposuisse, qui cum
+<span class = "pagenum">72</span>
+exemploquod Varronem adtulisse
+Diomedes testatur
+(<a href = "#frg76" name = "pg72frg76">fr.&nbsp;76</a>)
+etiam in spondeo secundo loco posito
+conuenit (cf. C.&nbsp;L. Schneider lat. gramm. I 1
+p.&nbsp;683).</p>
+
+<p>Hoc uero argumento subtiliter tractato, satis amplo profecto
+et inpedito, Varronem totum librum quartum expleuisse arbitror.
+accedebat autem ni uehementer fallor aliud. non erat enim, cur in
+opere de sermone latino, quo tam accurate poetarum metra
+scriptorem inlustrasse uidimus, solutae orationis numeros
+neglegeret. in quibus explicandis antiquos haud mediocriter
+uersatos esse et inde a sophistarum Hippiae et Gorgiae temporibus
+praesertim qui de arte dicendi scripserunt huic doctrinae operam
+dedisse notum est (cf. Aristot. rhet. III 8. Cic. orat. 41, 140
+sq. Quint. inst. orat. VIIII 4, 45 sq. E. M. Cope journ. of
+class. a. sacr. philol. III p.&nbsp;51 sq.). Varronem autem non
+solum talia scripta ut Ephori περὶ
+λέξεως et Theophrasti libros in quibus prosae numeros
+tractauerat (cf. supra <a href = "#pg61lex">p.&nbsp;61</a>. Max.
+Schmidt l.&nbsp;l. p.&nbsp;45 sq.) in hoc opere conscribendo
+consuluisse supra uidimus, uerum etiam ipsum opus siue titulum
+spectamus siue argumentum admodum simile et propinquum est eis
+libris, qui περὶ λέξεως inscripti
+artis rhetoricae partem de elocutione (cf. L.&nbsp;Spengel ueb.
+d. stud. d. rhetorik b. d. alt. p.&nbsp;26) docebant (cf. E.
+Meier opusc. II p.&nbsp;18. G. Westermann gesch. d. bereds. I
+p.&nbsp;138. 171). in quibus cum orationis solutae numeros
+exponere solerent ex argumenti simillimi indole id Varronem
+quoque fecisse probabile est. grauius autem est, quod ab opere in
+quo puri sermonis praecepta danda erant prosae numeri, quorum
+scientia unicuique publice dicenti necessaria erat, non magis
+alieni erant quam poetarum metra. haec igitur cum a Varrone
+tractata esse sciamus, de illis satis probabiliter idem conligere
+possumus. testimonia certa et manifesta huius rei non repperi.
+non autem inconsiderate contendere mihi uideor alicuius momenti
+in hac quaestione esse Rufini locum qui in libello de metris
+oratorum e Cicerone et
+<span class = "pagenum">73</span>
+Victorino
+maximam partem excerpto Varronem de numeris scripsisse
+testatur
+(<a href = "#frg78" name = "pg73frg78">fr.&nbsp;78</a>), quod in
+illo opusculo et rerum conexu de prosae tantum numeris accipi
+potest. Rufinum excerptorem quidem neglegentissimum et stupidum
+cum libris nostris uel ipsum uel quod magis placet aliis
+intercedentibus usum esse uiderimus ad eosdem hoc testimonium
+spectare existimo.<a href = "#note62" name = "ref62"><sup>62)</sup></a>
+quod fortasse aliquo modo Diomedis
+confirmatur auctoritate qui in libri secundi capite de
+conpositione, quamuis ibi constanter Ciceronis et Quintiliani
+libros rhetoricos adhibeat, haec scribit (p.&nbsp;465, 1):</p>
+
+<blockquote>
+nam structurae obseruatio bipartita tam ad oratorias uirtutes
+quam ad partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere
+rhetorico trahitur trina ratione colligitur et est primum
+incisum, hoc graeci comma nominant; ex commatibus [hoc est
+incisis] membrum fit, quod illi colon appellant; ex commatibus et
+colis periodus constat, quam nostri conprehensionem dicunt.
+alterum ad officium artis grammaticae refertur hoc est ad pedes,
+si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula
+struitur; quare (quod <i>codd.</i>) genus hoc possis grammaticum,
+illud rhetoricum magis dicere.
+</blockquote>
+
+<p>Pergo ad <b>librum quintum</b>. huc referendum est teste
+Romano, cui omnia horum librorum frustula Charisius debet,
+fragmentum de interiectione
+(<a href = "#frg81" name = "pg73frg81">fr.&nbsp;81</a>),
+de quo optime disputantem audi
+Ottonem Iahn in conmentatione ueber die kunsturtheile bei Plinius
+(ber. d. saechs. gesellsch. d. wiss. II 1850 p.&nbsp;114):</p>
+
+<blockquote>
+das ungeschickt wiederholte <i>ut ait Varro, inquit Varro</i>
+beweist, dass wir es hier mit einem excerpt zu thun haben,
+welches aus einer laengern auseinandersetzung die hauptpunkte
+zusammengerueckt hat,
+<span class = "pagenum">74</span>
+aus der
+auch die zunaechst folgenden bemerkungen entlehnt sein werden.
+ohne zweifel gehoert alles genau zusammen. Varro handelte von den
+interiectionen, durch welche ganz vorzugsweise ein
+characteristischer ausdruck der gemuethsstimmung hervorgebracht
+wird, und zugleich von andern mitteln der sprachlichen
+darstellung, um diese wirkung zu erreichen. dabei hatte er vom
+ἦθος und πάθος
+gesprochen und die dichter auf deren
+beispiel er sich berufen musste, nach dieser richtung kurz
+charakterisirt. so erklaert sich die sonst auffallende
+erscheinung in einer grammatischen schrift de latino sermone eine
+bemerkung dieser art zu finden.
+</blockquote>
+
+<p>artem ἤθη et πάθη
+recte et pulchre exprimendi et oratoribus et
+poetis esse maxime necessariam Cicero orat. 37,
+128.<a href = "#note63" name = "ref63"><sup>63)</sup></a>
+Quint. inst. orat. VI
+2, 8 sq. Macrobi quae ex libro saturnaliorum IIII extant satis
+ostendunt, in his igitur libris, quibus quid pura et elegans
+latinitas postularet docebatur, rem tam magni momenti intactam
+relinquere non licuit. e loco nostro uero facile intellegitur in
+libro quinto <a name = "3.3_contin"><b>continentis sermonis
+uirtutes</b></a> expositas fuisse, quod argumentum quam prope ad
+rhetorum praecepta de eisdem rebus accedat sua sponte adparet.
+nemo ignorat, quanta subtilitate et rhetores et grammatici de
+uirtutibus et uitiis orationis disserant et infinitas eorum
+partitiones et definitiones proferant. longum est nec necesse
+pluribus de hac re agere quae Ciceronem uel Quintilianum,
+Diomedem uel Donatum, ut taceam posteriores rhetores graecos et
+latinos, inspicienti obicitur. propagata
+<span class = "pagenum">75</span>
+eratharum rerum expositio ad utriusque artis
+auctores inde ab eo tempore quo sophistae utrique studuerunt (cf.
+I. Classen de gramm. gr. primord. p.&nbsp;23 sq. L.&nbsp;Spengel
+art. script. p.&nbsp;39 sq.), quod ueteres quoque grammaticos
+Romae fecisse Suetonius<a href = "#note64" name = "ref64"><sup>64)</sup></a>
+narrat, et quamquam postea schemata
+λέξεως quae aut ad grammaticum aut
+ad rhetorem pertinerent inter se distinguere uoluerunt (cf.
+Quint. inst. orat. VIIII 3, 2. Donat. III 5, 1
+p.&nbsp;1773&nbsp;P.), tamen easdem maxime figuras apud utrosque
+enumeratas inuenies. de eadem re, uirtutes dico et uitia
+sermonis, Varronem dixisse Romani testimonium indicat, quod
+quomodo, quamquam sine dubio multo simplicius et doctius quam
+posteriores, in singulis instituerit non liquet. loco nostro (cf.
+Ritschl parerg. Plaut. et Ter. I p.&nbsp;194 sq.) Titinnius
+Terentius Atta pulchrae ἠθοποιίας
+uel morum descriptionis causa laudantur, Trabea contra Atilius
+Caecilius adfectus facile mouere dicuntur, quarum rerum exempla,
+a Varrone certo non parce adposita, paucissimis exceptis Romanus
+uel Charisius omisit. e Terentio enim ἠθοποιίας
+principe (cf. Varr. Parmen. ap. Non. u.
+poscere p.&nbsp;374) adfectus exemplum profertur, quod ex meris
+exclamationibus constat. addit scriptor, tale enuntiatum,
+quamquam interiectionis particula desit,<a href = "#note65"
+name = "ref65"><sup>65)</sup></a> tamen
+<span class = "pagenum">76</span>
+interiectianimi causa ita uocari. secuntur
+quaedam irascentis amantis dolentis
+exempla.<a href = "#note66" name = "ref66"><sup>66)</sup></a></p>
+
+<p>In eodem libro de tribus dicendi generibus a poetis et
+oratoribus usurpatis dixit. Gelli enim libri sexti caput XIIII
+sumptum esse ex libris de sermone latino Ritschelio non
+inprobabile uidebatur, qui quaest. Varr. p.&nbsp;15 et nou. mus.
+rhen. VI p.&nbsp;524 diiudicare noluit, utrum hoc testimonium ad
+libros de proprietate scriptorum an ad nostros spectaret. prius
+illud non ita ueri simile est, postquam reperto Hieronymi indice
+libros περὶ χαρακτήρων (Char.
+p.&nbsp;189) non eosdem atque eos de proprietate scriptorum esse,
+sed potius conuenire cum libris de descriptionibus Ritschelius
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;520 perspexit, nam nunc in hac re disceptanda
+nomen χαρακτῆρες a Gellio initio
+capitis positum nullius momenti est. accedit quod libros de
+proprietate scriptorum numquam Gellius conmemorat nihilque fere
+adhuc de eis constat, ut dubium et lubricum uideatur unum
+fragmentum ad eos referre. maximi contra ponderis est, quod
+genera dicendi tamquam orationis uirtutes
+praedicantur
+(<a href = "#frg80" name = "pg76frg80">fr.&nbsp;80</a>)
+‘quibus uitia agnata
+sunt pari numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis
+ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt pro
+uberibus, squalentes et ieiunidici pro gracilibus, incerti et
+ambigui pro mediocribus.' his rebus cum librum quintum
+<span class = "pagenum">77</span>
+destinatumfuisse uiderimus, haec<a href = "#note67"
+name = "ref67"><sup>67)</sup></a> indidem
+fluxisse confidenter adfirmo. tria igitur genera dicendi sunt
+(cf. Cic. orat 5, 20. Quint. XII 10, 58) a Graecis ἁδρὸν
+ἰσχνὸν μέσον, quae Theophrastum primum
+agnouisse sequitur e Dionys. Hal. de Dem. ui dic. 3. Lys. 6 (cf.
+Westermann l.&nbsp;s. p.&nbsp;170), a Romanis uber mediocre
+gracile adpellata, quae uirtutes si modum excedunt uitia fiunt.
+latinorum poetarum exempla esse ubertatis Pacuuium, gracilitatis
+Lucilium, mediocritatis Terentium, eandemque orationis
+diuersitatem teste Polybio et Rutilio prae se tulisse claros
+legates quos a. u. DLXXXXVIIII Athenienses Romam miserint (cf.
+Cic. acad. pr. II 45, 137), Carneadem academicum Diogenem stoicum
+Critolaum peripateticum. cum uero hoc fragmento iterum uideamus,
+quam arte ubique oratorum et poetarum loquendi morem coniunxerit,
+iure nostro in hoc libro de discrimine solutae et poeticae
+orationis actum esse expectamus ideoque huic libro uindicamus
+quae Isidorus I 37 habet
+(<a href = "#frg79" name = "pg77frg79">fr.&nbsp;79</a>).
+quamquam non sine ulla haesitatione
+hoc factum esse fateor. non desunt quidem uestigia Isidori
+auctores libros nostros adhibuisse, quod adnotatione nostra
+discas, sed parum liquet, quibus operibus Varronianis illi omnino
+usi sint, quam ut certo demonstrari possit cui libro singula
+frustula debuerint. quare etiam omnes fere Isidori etymologias
+nisi aliorum testimoniis tribuuntur grammaticis libris neglexi,
+nec dubium est quin eae omnes uel saltem longe maximam partem ex
+aliis libris excerptae sint, nunquam uero eis de librorum indole
+ac ratione quidquam doceatur. fragmentum de quo nunc loquor e
+quodam libro sumptum esse oportet, in quo de prosa et eloquentia
+disputabatur, quod etiamsi in pluribus fieri potuit ut in libris
+rhetoricorum, tamen librorum nostrorum
+<span class = "pagenum">78</span>
+uestigiaquae hunc locum apud Isidorum
+excipiunt<a href = "#note68" name = "ref68"><sup>68)</sup></a> et
+poetarum et prosae scriptorum conparatio ut ad eosdem hoc
+frustulum referam me mouent. initio igitur libri quinti de hac re
+Varronem disseruisse breuiterque quo tempore utrumque ortum sit
+adiecisse credo. carmina enim inde ab antiquissimis temporibus
+esse cantata existimauit, et soluta oratione primum apud graecos
+Pherecydem Syrium (cf. Suid. Φερεκύδης.
+F.&nbsp;G. Sturz Pherecyd. fragm.
+p.&nbsp;11 sq. ed. alt.), apud Romanos Appium Claudium Caecum
+(cf. Cic. Brut. 16, 61. H.&nbsp;Meyer orat. rom. fragm. p.&nbsp;1 sq.)
+scripsisse. deinde ad genera dicendi transiit et ubi et quatenus
+adhibenda in sermone urbano sint exposuit, quo facto singulas
+virtutes orationis et uitia recensuit. denique de
+uocabulorum
+significatione
+(<a href = "#frg83" name = "pg78frg83">fr.&nbsp;83</a>.
+<a href = "#frg84" name = "pg78frg84">84</a>.
+<a href = "#frg85" name = "pg78frg85">85</a>.
+<a href = "#frg86" name = "pg78frg86">86</a>) secundum usum
+elegantioris latinitatis<a href = "#note69" name = "ref69"><sup>69)</sup></a>
+deque aliorum formis
+praestantioribus<a href = "#note70" name =
+"ref70"><sup>70)</sup></a>
+(<a href = "#frg88" name = "pg78frg88">fr.&nbsp;88</a>.
+<a href = "#frg89" name = "pg78frg89">89</a>)
+locutus est, sed ex paucis et exiguis
+relliquiis nec ordo rerum nec ratio expositionis indagari
+potest.</p>
+
+<span class = "pagenum">79</span>
+
+<p>Perlustratis posteriorum librorum relliquiis totiusque operis
+peculiari indole quodammodo perspecta ad <b>priores libros</b>
+transeo quos adhuc neglexi. quale et quid eorum in uniuersum
+fuerit argumentum non ita difficile est demonstratu, sed singula
+multo obscuriora quam in illis sunt, nam paucissima tantum
+frustula aetatem tulerunt. initio <b>libri primi</b> necesse erat
+ut de consilio et argumento operis disputaretur, praesertim quid
+sit sermo latinus uel pura <b>latinitas</b> accurate
+circumscriberetur. Varro hoc generaliter definiuit atque addidit
+ducibus <i>natura analogia consuetudine auctoritate</i> quid bene
+dictum sit iudicandum esse. discimus hoc ex Diomede
+p.&nbsp;439
+(<a href = "#frg41" name = "pg79frg41">fr.&nbsp;41</a>), qui cum
+in libro tertio non solum omnia quae sub Varronis nomine profert
+(exceptis eis quae Suetonio eum debere supra dixi), uerum etiam
+haud pauca praeterea e libro de sermone latino quarto habeat,
+reliqua quoque, quae in libro secundo e Varrone laudat, ex eisdem
+libris sumpsisse putandus est, siquidem fragmenta ipsa cum
+argumento librorum conueniunt. uix ac ne uix quidem ipse libris
+Varronianis usus est, sed ex aliis auctoribus sua hausit, ut
+praeter externa indicia in primis librorum natura et ratio
+respicienda sit. ex tribus autem fragmentis (p.&nbsp;426, 21.
+428, 22. 439, 15), quae in secundo Diomedis libro leguntur, duo
+ex eodem fonte fluxerunt atque illa quae supra tractauimus,
+tertium ad librum de grammatica pertinere infra demonstrabitur.
+alterum, de quo modo dicere coepi, apud Charisium quoque
+p.&nbsp;50, 34 Varrone non nominato<a href = "#note71"
+name = "ref71"><sup>71)</sup></a> legitur,
+<span class = "pagenum">80</span>
+ubiprima uerba sunt <i>constat ergo latinus
+sermo natura analogia consuetudine auctoritate</i>. haec igitur
+tanquam quattuor fundamenta et principia bonae latinitatis
+posuit, ut quid eorum uni repugnaret reiciendum esset. natura
+uerborum ipsa materia uel potius peculiaris uerborum forma et
+figura est, quae constanter eadem manet, ut <i>scribo</i> non
+<i>scrimbo</i> dicat qui intellegi uelit necesse sit. eam autem
+artissime cum origine uerborum conexam esse et ex hac pendere
+manifestum est et confirmatur Varronis uerbis (de l.&nbsp;l. V&nbsp;2
+p.&nbsp;13) <i>uniuscuiusque uerbi naturae sunt duae a qua re et
+in qua re uocabulum sit impositum</i>. analogiae interpretatio
+<i>sermonis a natura proditi ordinatio secundum technicos</i> vix
+integra e Varrone translata est, quod pluribus inter scriptorem
+primum et grammaticum nostrum intercedentibus auctoribus non
+ualde est mirum. ordinationem uero si summam spectas rei non
+alienam esse ab analogia testatur Vitruuius, qui de suis rebus
+ita scribit (I 2, 2): ‘ordinatio est modica membrorum operis
+commoditas separatim uniuersaeque proportionis ad symmetriam
+comparatio’, cuius definitionis pars altera ostendit quomodo hoc
+nomen ad analogiam explicandam adhiberi potuerit cf. Varro de
+l.&nbsp;l. X 37 p.&nbsp;565: ‘sequitur tertius locus, quae sit
+ratio proportionis<a href = "#note72" name = "ref72"><sup>72)</sup></a>;
+ea graece uocatur ἀνάλογον;
+ab analogo dicta analogia’, cl. X 42
+p.&nbsp;568. 65 p.&nbsp;581. consuetudo in multorum consensione
+et usu loquendi uersatur et eadem ui non raro in libris de lingua
+latina analogiae opponitur ut VIII 26 p.&nbsp;410 sq. VIIII 2
+p.&nbsp;458 sq. X 73 p.&nbsp;585, auctoritas uero, qua ueterum
+usum loquendi uel scribendi significat, in illis libris
+non
+occurrit.<a href = "#note73" name = "ref73"><sup>73)</sup></a>
+paucis mutatis eandem de sermone
+<span class = "pagenum">81</span>
+obseruationem Quintilianus (inst. orat. I 6, 1) profert, qui pro
+analogia rationem (cf. de l.&nbsp;l. X 36 p.&nbsp;564) quam
+praecipue analogia, interdum etymologia praestet, pro natura
+uetustatem ponit quae quasi pars auctoritatis est, nam ‘uetera’
+ait ‘maiestas quaedam et ut sic dixerim religio<a href = "#note74"
+name = "ref74"><sup>74)</sup></a> commendat’. similiter
+Maximus Victorinus (p.&nbsp;272&nbsp;L. p.&nbsp;1938&nbsp;P.) et
+Augustinus de grammatica (p.&nbsp;7 Web. p.&nbsp;167 Mai nou.
+bibl. patr. I 2) Varrone nituntur quorum uterque naturam
+simpliciter omittit, Probus contra (inst. art. p.&nbsp;47; 19 K.)
+analogiam tantum et anomaliam retinuit.</p>
+
+<p>His praemissis in libro primo copiose <a name = "3.4_vocis"><b>de
+uocis natura</b></a> disseruit ut Seruius de
+accentibus paragrapho octaua docet, e quo Varronem breuissime de
+hac re in libro tertio egisse uidemus, quem ibi quae ad sequentia
+probanda necessaria erant ex initio operis repetiisse
+consentaneum est. secutus est ut uidimus stoicos (cf.
+R.&nbsp;Schmidt stoic. gramm. p.&nbsp;16 sq.) quorum sententiam,
+quam iam supra
+(<a href = "#pg6phon">p.&nbsp;6</a>. <a href = "#3_sermone">47</a>)
+indicaui, nunc satis habeo breuissime Gelli
+(V&nbsp;15, 3 sq.) uerbis proferre:</p>
+
+<blockquote>
+corpus est quod aut efficiens est aut patiens. id graece
+definitur τὸ ἤτοι ποιοῦν ἢ πάσχον.
+quam definitionem significare uolens Lucretius poeta ita scripsit
+<i>tangere enim aut tangi nisi corpus <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘ulla potest’">nulla potest</ins> res</i>
+(I 304). alio quoque modo graeci dicunt τὸ
+τριχῆ διάστατον. sed uocem stoici corpus esse contendunt
+eamque dicunt ictum aera.<a href = "#note75"
+name = "ref75"><sup>75)</sup></a>
+</blockquote>
+
+<p>his coniuncta erat distinctio uocis in articulatam
+<span class = "pagenum">82</span>
+etconfusam, quam apud omnes fere
+grammaticos latinos reperimus, praeter alios apud Diomedem
+(p.&nbsp;420,&nbsp;9) et Marium Victorinum (I 2, 1
+p.&nbsp;2451&nbsp;P.). recepi autem Diomedis uerba
+inter
+relliquias
+(<a href = "#frg42" name = "pg82frg42">fr.&nbsp;42</a>),
+non quo eum doctam Varronis
+disputationem integram reddidisse crediderim, sed quia multa
+uestigia horum librorum apud eum inuenimus Varronemque talia,
+quamuis alia profecto doctrina, dixisse nullus dubito. ab
+articulata uoce rei natura<a href = "#note76"
+name = "ref76"><sup>76)</sup></a>
+fert ad <b>litteras</b> eum progressum
+esse, quod quomodo fere instituerit, bene opinor intellegimus
+Audacis fragmento quodam ab Angelo Mai e ‘glossario maximae molis
+Vaticano perantiquo’ in classicorum auctorum uolumine sexto
+p.&nbsp;589 edito:</p>
+
+<blockquote>
+uox est aer ictus auditui sensibilis. uocis autem duae sunt
+partes, articulata et confusa; articulata est hominum
+<span class = "pagenum">83</span>
+tantum, quae scribi potest id est
+<i>orator uenit et docuit</i>, et dicta articulata quod articulo
+[sic] scribentis conpraehendi possit. confusa est quae scribi non
+potest, ut puta uelut ouium balatus, equi hinnitus, mugitus
+bouis, latratus canis et cetera, sed articulata uox, quamquam sit
+prolixa oratio, soluitur et facit sermonem. iterum sermonem
+soluis et facit syllabam. si uero syllabam soluas, remanet
+littera, et iam non procedit ultra (ultro <i>cod.</i>) resolutio.
+</blockquote>
+
+<p>singularum litterarum potestatem ac pronuntiationem Varronem
+subtiliter explicasse credo et huic argumento totum librum
+dedisse. de cuius disputationis relliquiis, quae probabiliter ad
+hunc locum referri possint infra dicam. in aliis quoque libris
+non pauca, quae bene huc quadrent disputata esse infra
+adparebit.</p>
+
+<p><b>Libro secundo</b> alterum quod in Diomedis libro secundo
+(p.&nbsp;428, 22) legitur fragmentum
+(<a href = "#frg49" name = "pg83frg49">fr.&nbsp;49</a>)
+tribuo, misere excerptum ex longiore
+disputatione <a name = "3.5_syllab"><b>de uariis syllabarum
+generibus</b></a>. duae praesertim classes discerni possunt. nam
+sunt aut barbarae aut graeculae aut quod addere licet latinae,
+deinde aliae asperae aliae leues, aliae procerae aliae
+retorridae, aliae durae aliae molles. singula satis copiose
+persequi debebat, uix enim quid praeterea in hoc libro
+tractauerit inuenies, quocum, si in hoc argumento acquieuit,
+optime conuenit liber tertius quem de spiritu accentu longitudine
+syllabarum fuisse scimus. neque ex duobus fragmentis, quae Gelli
+diligentiae debemus quidquam conligi potest, nisi quod uberius de
+praestantioribus formis uocabulorum egisse et multis exemplis rem
+scriptorem inlustrasse demonstrant. altero
+(<a href = "#frg53" name = "pg83frg53">fr.&nbsp;53</a>)
+<i>aeditumum</i> non
+<i>aedituum</i> Varroni placuisse discimus, quia ueterum
+auctoritas illud exegerit, alterum
+(<a href = "#frg54" name = "pg83frg54">fr.&nbsp;54</a>)
+continet bellum aenigma de Termino,
+ut dudum intellectum est, quod qua occasione adtulerit coniectura
+adsequi nequeo. argumentum uero libri ut aperte quod significaui
+dicam, syllabarum et uocabulorum pura et emendata
+<b>pronuntiatio</b> (cf. Quint.
+<span class = "pagenum">84</span>
+inst.orat. I 4, 6 sq. 11, 1 sq.) erat. tales
+autem quaestiones orthoepicae quam saepe ad formas uocabulorum
+perscrutandas et explicandas eum deduxerint, res ipsa et ex
+tribus fragmentis unum docet. pronuntiatio in sono uocabulorum
+uertitur, de quo ita fere Varronem dixisse Augustinus (princ.
+dialecticae V p.&nbsp;40 B ed. congr. S. Maur. p.&nbsp;7, 18 ed.
+Creceli) testatur</p>
+
+<blockquote>
+de sono uerbi agitur cum quaeritur uel animaduertitur, quanta
+uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, item
+consonantium uel interpositione nodetur uel congestione asperetur
+et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus
+accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur negotia.
+</blockquote>
+
+<p>quibus uerbis cum breuiter locus περὶ
+φωνῆς circumscribatur, quanti ponderis in his rebus
+pronuntiatio apud Varronem fuerit optime ostenditur, ut per totum
+librum de hac re eum disseruisse minime sit mirum.</p>
+
+<p>His expositis subicienda est quaestio de <b>relliquiis ad hanc
+partem operis pertinentibus</b> quae quidem non minus ad librum
+primum et tertium quam ad secundum spectat, sed in singulorum
+librorum argumento restituendo non commode tractari potuit, quia
+res artissime inter se cohaerent. qui enim Veli Longi uerba
+statim adponenda legit non cogitare de libris nostris non potest.
+reprehendit Longus quod ὀρθοέπεια
+et ὀρθογραφία a plerisque
+confundantur et deinde pergit (p.&nbsp;2232&nbsp;P.);</p>
+
+<blockquote>
+nam ὀρθοέπεια non quaerit quomodo
+scribendum sit, cum ad uocis legem adlegatus sit ille qui scribit
+(scripsit <i>P.</i>), sed est quaestio in loquendo, ut
+<i>forcipes</i> et <i>forpices</i>, et <i>arcesso</i> et
+<i>accerso</i> (his enim minimum erit dignoscere quomodo
+dicantur) proinde ac dixero scribes mihi ... at proprium ὀρθογραφίας
+est, quotiens in uocis
+enuntiatione nihil uidemus ambiguum, ut in scriptione tota
+haesitatio est posita, ut cum dico <i>Troia</i> per I unum an per
+duo scribere debeam ... sed (nec <i>P.</i>) potest in quibusdam
+ὀρθογραφία cum ὀρθοεπείᾳ
+misceri, ut enuntiatio cum scriptione
+pariter
+<span class = "pagenum">85</span>
+titubet, ut in
+<i>accusatore comisatore</i>, ubi quaeritur geminatis
+consonantibus an simplicibus scribendum et enuntiandum ... nec
+non et ibi ὀρθοέπεια ὀρθογραφία
+coniuncta est ubi quaeritur <i>foenoris</i> an
+<i>foeneris</i><a href = "#note77" name = "ref77"><sup>77)</sup></a>
+dicant,
+quoniam nomen inde tractum dicimus <i>foeneratorem</i>,
+item <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘facineris’"><i>facinoris</i></ins>
+an (non <i>P.</i>)
+<i>facineris</i>, quoniam <i>facinerosum</i> uocamus. sic etiam
+<i>delirus</i> placet <b>Varroni</b> non <i>delerus</i>. non enim
+ut quidam existimant, a graeco tracta uox est παρὰ
+τὸ λήρειν, sed est latina a <i>lira</i> id
+est sulco (a lira id est <i>inseruit Ritschelius quaest. Varr.
+p.&nbsp;29</i>) ... hinc nascuntur (noscuntur <i>P.</i>) etiam
+quaestiones interdum, quibus noua a ueteribus discernantur
+(<i>cf. adnotatio ad <a href = "#frg47"
+name = "pg85frg47">fr.&nbsp;47</a></i>)
+... mihi uero placet ut <b>in
+latino sermone antiquitatis religio</b> seruetur ut potius
+<i>sorbui</i> secundum <b>auctoritatem</b> eruditissimorum et
+eloquentium uirorum dicamus, quam <i>sorpsi</i>, cum recens haec
+declinatio sordidi sermonis <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘uires (uirus _P._) ceperit’">usum
+receperit <i>ci. Vsener</i></ins> ... hinc nascuntur etiam diuersarum
+significationum quaestiones, <i>actarios</i> an <i>actuarios</i>
+et dicere et scribere debeamus, cum <i>actuarios</i> canes quidem
+ab actu appellemus, <i>actarios</i> uero scriptores actorum.
+</blockquote>
+
+<p>excerpsi longum Longi locum, ut non solum generalia cum
+Varronis libris conuenire, uerum etiam quam arte cum tali
+argumento quaestiones de antiquis formis et significatione
+uerborum, ad quas Varronem saepe transiisse dixi, coniunctae sint
+ostenderem. similis disputatio Veli p.&nbsp;2228 sq. legitur et
+ibi quoque, paucis interpositis, Varronis quoddam praeceptum
+orthographicum uel orthoepicum de <i>harena</i> adfertur
+(p.&nbsp;2230). priore loco e Varrone non modo obseruatio de
+<i>deliro</i> fluxit, sed plura huic deberi ostendit
+<i>meridies</i> (p.&nbsp;2232) ex eius mente explicatus, cf. de
+ling. lat. VI 4 p.&nbsp;186, et iudicium de adspiratione in
+uocabulis <i>uehemens</i> et <i>reprehensus</i> p.&nbsp;2234,
+quod Terentius Scaurus p.&nbsp;2256 aperte Varroni tribuit. cum
+hoc
+<span class = "pagenum">86</span>
+loco quaedam de
+<i>Cilone</i> et <i>Chilone</i>, de <i>cohortibus</i> et
+<i>coortibus</i> coniunxit, quae omnia recurrunt altero Longi
+loco p.&nbsp;2229, ubi de multorum uerborum agitur adspiratione.
+de <i>harena</i> ipse Velius Varronis profert auctoritatem (cf.
+Seru. ad Verg. Aen. I 172<a href = "#note78"
+name = "ref78"><sup>78)</sup></a>), praeter <i>uehemens</i> et
+<i>prehensus</i> etiam <i>Pulcher</i> et <i>Gracchus</i> Scaurus
+l.&nbsp;s.&nbsp;s., <i>Pulcher Gracchus hortus</i>
+Charisius<a href = "#note79" name = "ref79"><sup>79)</sup></a>
+p.&nbsp;73. 82
+tamquam Varroniana tuentur. confidenter igitur hanc uniuersam
+disputationem Varroni adscribo, non quidem arbitratus Longum eum
+in singulis semper secutum esse, sed omnia haec uocabula uno
+eodemque loco tractata repperisse et inde transtulisse. atque de
+singulorum uocabulorum adspiratione plerumque Varronis sententiam
+accepit, interdum suum iudicium edixit. de qua re infra
+accuratius dicam. Terentius uero Scaurus<a href = "#note80"
+name = "ref80"><sup>80)</sup></a>
+non illis tantum locis cum Velio
+congruit sed permultis, e quibus Varroniana eligere satis habeo.
+Scaurus tradit p.&nbsp;2255, Varronem
+<span class = "pagenum">87</span>
+Lucili doctrinam de I et EI inprobasse,
+p.&nbsp;2261 eundem <i>urbs</i> et <i>Pelops</i> scribi iussisse;
+utrumque non ita quidem copiose habes apud Velium p.&nbsp;2220.
+p.&nbsp;2233 cf. Papirianum Cassiodori p.&nbsp;2291. non minus
+conspicuus est consensus eorum quae ex Annaeo Cornuto
+excerpsit
+Cassiodorius<a href = "#note81" name = "ref81"><sup>81)</sup></a>
+cum Velio Longo. quae e Varrone profert Cornutus p.&nbsp;2282 de
+litteris V et F et p.&nbsp;2284 de I pingui recurrunt apud illum
+p.&nbsp;2222 et p.&nbsp;2216 (cf. p.&nbsp;2228. Scaurus
+p.&nbsp;2259). praeterea Cornutus p.&nbsp;2285. p.&nbsp;2286
+Varronis de adspiratione praecepta inpugnat, de qua re Velium e
+Varrone hausisse modo uidimus. contra Cornuti antiquos
+p.&nbsp;2286 inter alios Varronem esse ostendunt Velius Longus
+p.&nbsp;2229 et Terentius Scaurus p.&nbsp;2256. grauissima delegi
+ut singularem horum scriptorum consensum demonstrem, plura in
+locis diserte Varroni adscriptis adnotatio nostra suppeditat. ex
+hac uero egregia congruentia eodem opere Varroniano omnes usos
+esse non audacius conligere mihi uideor<a href = "#note82"
+name = "ref82"><sup>82)</sup></a>,
+nam alter alterum, Varronis nomine ab
+alio huic, ab alio illi obseruationi adposito, non excripsit.
+neque dubito quin scriptores de orthographia, qui bona doctrina
+instructi et aptis auctoribus usi rem tractarunt (nam posteriores
+priores mere excerpserunt neque sunt respiciendi) permulta
+<span class = "pagenum">88</span>
+eorumquae ad <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘cognoscendum’">cognoscendam</ins> linguae
+latinae historiam maximi momenti sunt, e Varrone transtulerint.
+sed quamuis fines quos mihi constitui in hac re non inuito animo
+transgrederer, tamen in certis uel simplicissima argumentatione
+huc referendis acquiesco.</p>
+
+<p>Si uero Veli Longi disputationem quam supra excripsi
+percurrentibus ueri erat nobis simile libros de sermone latino
+scriptorem in manibus habuisse, duo nunc accedunt, quibus omnes
+hos grammaticos ex his libris hausisse confirmatur. primum enim
+scimus Varronem in horum librorum tertio de adspiratione egisse,
+quod quin satis copiose et accurate fecerit dubitare non poterit,
+qui quanta doctrina et diligentia elaborarit de accentibus
+meminerit. optime igitur hae relliquiae quae ampliorem
+expositionem produnt illi libro apta sunt. alterum ad temporum
+rationes spectat. Cornutus enim Cassiodori haec scribit
+(p.&nbsp;2284): ‘<i>lacrumae</i> an <i>lacrimae, maxumus</i> an
+<i>maximus</i> et si quae similia sunt scribi debeat (debeant
+<i>P.</i>), quaesitum est. Terentius Varro tradidit
+Caesarem<a href = "#note83" name = "ref83"><sup>83)</sup></a>
+per I eiusmodi
+uerba solitum esse enuntiare et scribere. inde propter
+auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam’. de consuetudine
+uero C. Caesaris auctoritate orta Caesare adolescente uel potius,
+ut dicam quod sentio, uiuo Caesare uix quisquam loqui potuit.
+opera autem Varronis grammatica quae hic in censum ueniunt aut
+multo prius scripta sunt, quam in quibus
+<span class = "pagenum">89</span>
+scribendiratio a Caesare instituta posteaque
+peruolgata conmemori potuerit, aut propter alias rationes in hac
+quaestione neglegenda sunt. nam libri de antiquitate litterarum
+primis iuuentutis annis a scriptore editi sunt, libri autem de
+origine linguae latinae ut uidetur ad Cn. Pompeium missi ideoque
+aut antequam talia continere potuerunt conscripti aut si
+posterioribus temporibus conpositi sunt, non debuerunt talia
+continere, in quibus Pompeius merito offendisset. denique ex
+libro de grammatica haec sumpta non esse demonstrauit; si
+praeterea consensum illum orthographicorum respicis, Ritschelius
+quaest. Varr. p.&nbsp;23. restant, nam de libris de lingua latina
+nemo cogitabit, nostri libri cum quorum argumento haec optime
+conueniunt et qui eo tempore scripti sunt, quo talis
+consuetudinis mentio nemini mira uel temerarie iacta uidebitur.
+his igitur omnia quae modo conposui adsigno eaque inter libros
+distribuam, prout singulorum argumenta quae supra stabilire
+studui postulant.</p>
+
+<p>Incipiam ab eis quae ad <b>librum primum</b> pertinere
+uidentur. notum est grammaticos latinos multum quaesiuisse de
+diuersis I litterae sonis uariasque rationes quomodo haec
+discrimina notanda essent excogitasse (cf. Schneider lat. gramm.
+I 1 p.&nbsp;19. 63 sq. W. Corssen ausspr. uocal. u. betong. d.
+lat. I p.&nbsp;142 sq. Ritschl nou. mus. rhen. XIIII p.&nbsp;298.
+378 sq. G. Schmitz studia orthoep. et orthogr. lat. I p.&nbsp;6.
+13 sq.). breuiter summam rei conprehendit quamquam non admodum
+acute diuersas res confudit Velius Longus (p.&nbsp;2216):</p>
+
+<blockquote>
+I uero littera interdum exilis est, interdum pinguis, ut in eo
+quod est <i>prodit uincit condit</i> exilius uolo sonare, in eo
+uero quod significatur <i>prodire uincire condire</i> aeque usque
+pinguescit. utiamin ambiguitatem cadat, utrum per I quaedam
+debeant (habeant <i>P.</i>) dici an per V, ut est <i>optimus
+maximus</i>. in quibus adnotandum antiquum sermonem plenioris
+sonus fuisse et ut ait Cicero rusticanum, atque illis fere
+placuisse per V talia scribere et enuntiare.
+<span class = "pagenum">90</span>
+errauereautem grammatici, qui putauerunt
+superlatiua per V enuntiari
+</blockquote>
+
+<p>e.&nbsp;q.&nbsp;s. de his superlatiuis Varronem egisse e loco
+supra posito
+(<a href = "#frg43" name = "pg90frg43">fr.&nbsp;43</a>)
+Cornuti, quem excripsit Isidorus
+orig. I 26, 15, uidemus eumque inter grammaticos a Longo
+uituperatos fuisse existimo, nam Caesaris aequalis uiri
+auctoritatem opposuit antiquae consuetudini, quam sine dubio
+defendit. etiam alteram de I exili et pingui quaestionem
+teste
+Scauro
+(<a href = "#frg44" name = "pg90frg44">fr.&nbsp;44</a>)
+non neglexit, et ita quidem tractauit, ut a Lucili praeceptis
+orsus ea maximam partem inprobaret, unum tantum retineret.
+Lucilius (cf. Ritschl nou. mus. rhen. VIII p.&nbsp;487 sq. monum.
+epigraph. tria p.&nbsp;31 sq. C. Lachmann ad Lucr. p.&nbsp;244
+sq.) ubicunque pinguiorem uel ut ipsum sequar pleniorem sonum
+longae huius uocalis audire sibi est uisus, et profecto talia
+discrimina in pronuntiatione audiebantur, EI scribere uoluit, ita
+in nominatiuo pluralis secundae declinationis (Vel. Long.
+p.&nbsp;2220) et datiuo singularis tertiae declinationis (Quint.
+inst. orat. I 7, 15. Vel. Long. l.&nbsp;s.), praeterea (quod apud
+Scaurum legitur) in nonnullis uocabulis ut <i>meile meiles
+meilitia</i>, in quibus interdum et pluralem a singulari eodem
+modo distinxit, ut <i>pilum</i> quo pinsitur <i>peila</i> iacula
+militaria. non ualde accurate haec et reliqua Terentius e Varrone
+excerpsit. primum enim Varro plura e Lucilio adferre, ut illius
+doctrina cui suam opposuit patefieret, et cum in scribendis
+nominatiuis pluralis secundae declinationis per EI cum
+illo
+consentiat<a href = "#note84" name = "ref84"><sup>84)</sup></a>,
+hanc praecipue legem auctoris uerbis proponere debuit, euius rei
+apud Scaurum nec uola
+<span class = "pagenum">91</span>
+reperitur
+nec uestigium. deinde reliquas quidem orthographiae mutationes
+Lucilianas propter inconstantiam Varronem respuisse refert, sed
+de rationibus quibus ductus unum illud probauerit, prorsus silet.
+ipse rursus Varronem inpugnat, eo argumento nixus, quod in uerbis
+temporalibus quoque diuersus I litterae sonus in singulari et
+plurali non notaretur. haec enim sententia loci esse uidetur,
+quem a Putschio male editum duce codice Bernensi sic fere
+legendum esse puto:</p>
+
+<blockquote>
+quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa uia
+delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I litterae
+extremae E praeponi, in singulari uero non. minime, cum et
+alioqui aliter in singulari quam in plurali syllaba sonat. ut in
+uerbis manifestum est, dicimus enim mitto emisimus. nisi aliam
+hic uult esse rationem, quod absurdum est, [ut] cum uerba quoque
+ex syllabis constent et diuersa regula
+corrigantur.<a href = "#note85" name = "ref85"><sup>85)</sup></a>
+</blockquote>
+
+<p>eodem loco etiam uocabula quaedam conmemorasse
+<span class = "pagenum">92</span>
+uidetur,in quorum pronuntiatione non prorsus
+constiterit num per I an E litteram enuntianda
+sint
+(<a href = "#frg45" name = "pg92frg45">fr.&nbsp;45</a>).
+<i>mium</i> pro
+<i>meum</i>, <i>commircium</i> pro <i>commercium</i>,
+<i>Mircurius</i> pro <i>Mercurius</i> audiri dixit. hanc
+pronuntiationem si tuebatur in Mercurio<a href = "#note86"
+name = "ref86"><sup>86)</sup></a>
+quod mirandarum rerum esset inuentor,
+alteram profecto Mercurio a merce ducto (cf. Paul. p.&nbsp;124)
+tacere non potuit. nam licet sonus I litterae in talibus
+uocabulis paullo obscurior fuerit (cf. Quint. inst. orat. I 4, 8.
+17. Paul. amicitiae p.&nbsp;15. Gell. X 24, 8) Varronis tempore
+non magis elegantiorum hominum erat, I in his enuntiare, quam
+Velio Longo placuit. et ipse Varro (de ling. lat. V&nbsp;178
+p.&nbsp;177) <i>mercedem</i> a <i>merendo</i> ducit.</p>
+
+<p>V litteram ante uocalem positam cum digamma Aeolico conparauit
+(<a href = "#frg46" name = "pg92frg46">fr.&nbsp;46</a>)<a href = "#note87"
+name = "ref87"><sup>87)</sup></a> eundemque ei sonum
+tribuit (cf. Schneider l.&nbsp;l. p.&nbsp;357. Corssen l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;193 sq. F. Buecheler
+<span class = "pagenum">93</span>
+de Ti. Claudio Caesare gramm. p.&nbsp;7 sq.) et antiquis temporibus
+Romanos pro V consonante ϝ
+uel potius ipsorum F scripsisse addidit, quod Priscianus quoque
+testatur I 4, 12 p.&nbsp;11 H.: ‘ϝ
+Aeolicum digamma, quod apud antiquissimos
+latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit’. pro graecorum
+Ψ in fine uocabulorum posito Varro praecepit
+(<a href = "#frg47" name = "pg93frg47">fr.&nbsp;47</a>),
+ut in nominatiuo <i>bs</i>
+scriberetur, si genetiuos in <i>bis</i>, <i>ps</i> si in
+<i>pis</i> exiret ut urbs et stirps (cf. Schneider l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;218. Corssen l.&nbsp;l. p.&nbsp;60 sq.), etymologiam et
+antiquom graecorum morem secutus (cf. Mar. Vict. I 4, 74
+p.&nbsp;2466. I. Franz elem. epigraph. gr. p.&nbsp;20 sq.).
+posteriores grammatici ubique <i>ps</i> scribere uoluerunt
+analogiae cuidam simulatae qua et Cinyps Cinyphis (siue Cynips
+illius Libyae fluminis nomen est) scriberetur obtemperantes, ut
+Terentius Scaurus p.&nbsp;2261, Papirianus p.&nbsp;2291, Marius
+Victorinus l.&nbsp;s., Curtius Valerianus p.&nbsp;2289, unus
+Velius Longus p.&nbsp;2233 ueterum auctoritati obedire
+mauolt.</p>
+
+<p>Ad <b>librum secundum</b> refero quae apud Longum Cornutum
+Papirianum de uerbis <i>delirus</i>
+(<a href = "#frg50" name = "pg93frg50">fr.&nbsp;50</a>)
+<i>interuallum</i>
+(<a href = "#frg51" name = "pg93frg51">fr.&nbsp;51</a>)
+<i>naro</i>
+(<a href = "#frg52" name = "pg93frg52">fr.&nbsp;52</a>)
+leguntur, de
+quibus cum fragmenta quid scriptor docuerit ostendant pluribus
+loqui non opus est.</p>
+
+<p>Denique pauca de <a name = "pg93hlit"><b>adspiratione</b></a>
+quam in <b>libro tertio</b> tractatam fuisse scimus adicio.
+adspirationis enim notam non litteram H esse
+Varro<a href = "#note88" name = "ref88"><sup>88)</sup></a>
+uoluit, quod in his
+quidem libris dictum fuisse non disertis uerbis testantur, sed et
+ex eis sequitur quae statim referam, et in libro de grammatica
+aperte positum erat. contra hanc sententiam magna cum subtilitate
+et doctrina pugnauerunt posteriores grammatici, ante alios Velius
+Longus (p.&nbsp;2217) et Scaurus (p.&nbsp;2258). Longi adponam
+prima uerba, e quibus qua ratione fere Varro illud statuerit
+discimus. ‘H littera’ inquit</p>
+<span class = "pagenum">94</span>
+
+<blockquote>
+tanquam sonus magis fit, quam litera et accedens literae. et
+utuntur auctoritate graecorum apud quos ut superuacua sublata
+est. fuisse tamen et apud illos manifestum est ex ueteribus
+scriptis et ex eo quod hodie, cum apud illos numeri prima semper
+litera nominis quo significantur notentur, ut Δ&nbsp;δέκα,
+Π&nbsp;πεντήκοντα, Η&nbsp;ἕκατον notentur (ut δέκα πεντήκοντα ἕκατον
+<i>P.</i>). unde adparet hanc literam loco adspirationis non
+fuisse, alioquin per E notaretur.
+</blockquote>
+
+<p>uidebatur Varroni autem haec nota ut uocalibus ita
+consonantibus quoque
+(<a href = "#frg56" name = "pg94frg56">fr.&nbsp;56</a>)
+praeponenda, R uero littera contra
+graecorum usum adspiranda non esse
+(<a href = "#frg57" name = "pg94frg57">fr.&nbsp;57</a>).
+spiritum quem <i>adflatum</i> ipse
+dicit rerum rusticarum III 1, 6, <i>flatum</i> ex eo ut uidetur
+Scaurus p.&nbsp;2252, quantum fieri posset reprimere
+studuit
+(<a href = "#frg58" name = "pg94frg58">fr.&nbsp;58</a>)
+et in eis
+tantum uocabulis admisit, ubi etymologia eum postularet, itaque
+scribi iussit <i>ortus</i> non <i>hortus</i> ab oriendo,
+<i>alica</i> ab alendo, <i>alicula</i> ab alis. idem etiam ad
+peregrina uerba transtulit ut sine dubio in <i>Cilone</i> eam
+originem secutus est, qua homo angusti capitis et oblongi est,
+non eam qua inprobioribus labris esse dicitur (cf. Vel. Long.
+p.&nbsp;2234). contra cum adspiratione ei placuit dicenda esse
+harena, quae a Sabinis fasena, haedus hircus hordeum hariolus
+hostis, quia ab antiquis qui eidem Sabini sunt (cf. Th. Mommsen
+unterital. dial. p.&nbsp;358 sq.) faedus fircus fordeum fariolus
+fostis (cf. Paul. p.&nbsp;84 M.)
+pronuntiabantur<a href = "#note89" name = "ref89"><sup>89)</sup></a>.
+adspiratio in mediis uocabulis ei quam maxime coercenda uidebatur,
+ut Scaurus p.&nbsp;2256 demonstrat ‘et Pulcrum (negat Varro
+adspirandum esse), quamuis
+<span class = "pagenum">95</span>
+in consuetudine
+adspiretur. nihilo minus tamen ratio exiliter C enuntiandum et
+scribendum esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini
+sermonis naturam in media adspiretur’, quae licet tamquam sua
+Scaurus posuerit a M.&nbsp;Varrone accepit. consentaneum uero est
+ex hac lege eum excepsisse ea uocabula quae necessario H poscunt,
+ut <i>ueho traho</i>. scripsit autem <i>uemens</i> a ui mentis,
+<i>prensus</i> a prendendo, Graccus a gerendo, <i>coors</i> a
+coercendo, quamquam alii <i>cohortem</i> militum a mutua
+cohortatione, <i>coortes</i> uillarum unde cooriantur homines
+dicere maluerunt. in graecis quoque eundem spiritum amouere
+studuit, ut <i>coclea</i> eum protulisse scimus. ad Varronem
+quoque spectare uidentur extrema Longi uerba de hac re, <i>non
+firmum est catholicum grammaticorum quo censent aspirationem
+consonanti</i> (adde <i>in medio uocabulo</i>, ut Varronis mentem
+restituas) <i>non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et
+Pulcher et Gracchus et Otho et Bocchus</i>, nam et Pulcrum
+Graccumque Varronem praecepisse, et reliqua cum eius legibus
+conuenire uidimus. cum uero parcissime ueteres Romanos spiritu
+usos esse testantur Quintilianus inst. orat. I 5, 20 et Terentius
+Scaurus p.&nbsp;2249 (cf. Mommsen l.&nbsp;s. p.&nbsp;33. Ritschl
+l.&nbsp;s. p.&nbsp;53), Varro his legibus datis in uniuersum
+urbanum sequebatur dicendi usum, sed ad certas eum reuocare
+studuit regulas.</p>
+
+<p>Loco Varroniano ab Augustino seruato reuersus eram ad illud a
+quo proficiscebar et nunc singulis perlustratis satis perspicuum
+et manifestum esse opinor libros de sermone latino stoicorum loco
+περὶ φωνῆς respondere, quod
+cuicunque Laertii Diogenis epitomen (VII 44. 55 sq.) inspicienti
+se offert. latinitas conuenit cum hellenismo: ἑλληνισμὸς
+οὖν ἐστι φράσις ἀδιάπτωτος ἐν τῇ τεχνικῇ
+καὶ μὴ εἰκαίᾳ συνηθείᾳ (L.&nbsp;D. VII 59 cf. Sext. Emp.
+adu. gramm. 176 sq.), qua definitione analogiam maxime et
+consuetudinem attingi uides. in eadem dialecticae parte actum
+esse de uoce de litteris de pronuntiatione de accentibus de
+rhythmis de orationis uirtutibus et uitiis partim
+<span class = "pagenum">96</span>
+Diogenesl.&nbsp;s.&nbsp;s., partim Varro ipse
+uerbis quae supra excripsi narrat<a href = "#note90"
+name = "ref90"><sup>90)</sup></a>.
+desunt contra omnia uestigia in his
+libris partes orationis tractatas esse, quas stoicos eidem loco
+tribuisse non dubium est. has autem Varronem hic neglexisse puto,
+quia cum reliquo argumento non satis apte conuenire ei
+uidebantur, eumque eas in libro de grammatica exposuisse statim
+uidebimus. praeterea uero libros nostros ad rhetoricos libros
+περὶ λέξεως prope accedere nonnullis
+locis monui. qui libri perierunt omnes, sed quales fuerint cum ex
+libri Theophrastei περὶ λέξεως
+fragmentis quae conposuit Max. Schmidt l.&nbsp;s. l.
+p.&nbsp;37
+sq.<a href = "#note91" name = "ref91"><sup>91)</sup></a>
+intellegitur, tum ex Dionysii Halicarnasensis opusculi eximii de
+conpositione uerborum parte secunda (p.&nbsp;112-286 Schaef.), in
+qua Theophrasto et Aristoxeno, e quibus Varro quoque hausit,
+auctoribus usus quaerit quae potissimum curae esse debeant τῷ
+βουλομένῳ τὴν λέξιν εὖ συντιθέναι
+eademque omnia tractauit, quae M.&nbsp;Terentium tractasse
+uidimus. quam arte in hac re coniunctae sint rhetorica et
+grammatica M. Antoni Gniphonis quoque grammatici, Ciceronis
+magistri, exemplo confirmatur, de quo Suetonius (de gramm. et
+rhet. 7) ‘docuit autem’ ait ‘et rhetoricam, ita ut quotidie
+praecepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi
+nundinis’. scripsit uero teste Ateio Philologo (ap. Suet.
+l.&nbsp;s.) nihil nisi libros II de latino sermone (cf. Quint.
+inst. orat. I 6, 23),
+<span class = "pagenum">97</span>
+in quibus
+illud quasi confinium duarum disciplinarum explicuisse
+congruentemque rei titulum inscripsisse existimandus est.</p>
+
+<p>Restat, ut quo tempore Varro hos libros conposuisse uideatur
+paucis significem. epistola illa Ciceronis (XII 6), qua Atticum
+rogat ut Tyrannionis librum modo absolutum sibi mittat, ad annum
+u. DCCVIII refertur. hoc ipso tempore uero eum in conscribendis
+libris de lingua latina occupatum fuisse eosque uix ante annum
+DCCX transmisisse uidimus (cf. supra <a href = "#pg38date">p.&nbsp;38</a>).
+post hunc igitur annum libros in
+quibus Tyrannionis uolumen adhibebatur esse scriptos necesse est,
+nam eodem tempore duo amplissima opera inter manus eum habuisse
+non est cur statuamus. angustioribus finibus temporis spatium quo
+editi sint circumscribere ante non audeo quam quibus annis
+quodque opus sit tribuendum accurate quaesitum <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘est’">sit</ins>. quod nunc
+quamquam multa certa sunt alia probabiliter conici possunt longum
+neque huius loci est. cum uero Tyrannionis aequalis scriptoris
+librum Varronem excussisse constet Heliodori quoque, cuius
+Horatius anno u. DCCXVII mentionem fecit, encheiridion in usum
+suum conuertere potuit, quod num ante uel post hunc annum ille,
+si quidem metricus est, scripserit sciri nequit. Marcellus autem
+ad quem haec uolumina misit quis fuerit nescio. de M. Claudio
+Marcello consule anni DCCIII, Pompeianarum partium cum Varrone
+socio, cogitarem, quem exercitationibus oratoriis studuisse
+bonarumque artium cupidissimum fuisse audimus (cf. Cic. Brut. 71,
+249 sq. Seneca cons. ad Helu. 9, 4. W. Drumann gesch. Roms II
+p.&nbsp;393 sq.), nisi temporum ratio obstaret. interfectus est
+enim anno u. DCCVIIII. reliquorum Marcellorum quemnam tali honore
+dignum M.&nbsp;Terentius iudicauerit prorsus incertum est.</p>
+
+<h2><a name = "4_gramm">III</a></h2>
+<span class = "pagenum">98</span>
+
+<p>Operibus duobus, quorum argumenta indagare et restituere adhuc
+studuimus, leges quae uniuersam linguam regerent anquirere et
+inlustrare uoluit scriptor, altero philosophicis rationibus
+deditus, altero uocalem orationis partem persecutus. in reliquis
+libris, qui nunc recensendi sunt, aut particulam quandam eiusdem
+uberrimae materiae accuratius tractandam delegit, aut praecipua
+doctrinae grammaticae capita docendi magis quam quaerendi causa
+adumbrauit.</p>
+
+<p>Alterius classis est <b>liber de grammatica</b>, quem
+disciplinarum primum fuisse Ritschelius (quaest. Varr. p.&nbsp;6
+sq.) demonstrauit. non autem quae modo dixi intellegenda sunt
+quasi maiora illa opera hic in usum discentium contraxerit, uerum
+ex uniuerso horum studiorum ambitu eas quaestiones, quae illo
+consilio proposito grauissimae uidebantur, explicandas prompsit.
+supra iam significaui hunc librum uertisse inter alia in
+orationis partium expositione, quam Pompeius, infimae quidem
+aetatis scriptor sed in hac re non male doctus, proprie
+grammaticorum esse adfirmat (p.&nbsp;4 Lind. cf. Seru. in Donat.
+1779): ‘de uoce tractare quid est? (<i>male additur</i> uox) hoc
+philosophorum est; de litteris tractare omnium est, nam et orator
+quaerit litteras discere et ludi magister idem. de partibus
+(orationis) tractare hoc grammatici est’. constare uidetur non
+nisi de pronominibus a Varrone expositis. cum enim Probus eum
+inter artis latores numeret (inst. art. p.&nbsp;48, 37 K.), hunc
+librum indicauit, nam maiora opera longe ab eo aberant,
+<span class = "pagenum">99</span>
+quodhi scriptores artem dicebant. ex
+eodem libro mutuatus est quae in eisdem institutis artium
+(p.&nbsp;152, 30) de aduerbiis a pronominibus
+deriuatis
+leguntur<a href = "#note92" name = "ref92"><sup>92)</sup></a>,
+quibuscum conponenda sunt quae Cledonius p.&nbsp;1905 et Pompeius
+ad Donatum (p.&nbsp;239) e Varrone de pronominibus proferunt.</p>
+
+<p>Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc
+esse uoluit: <i>grammatica est scientia eorum quae a poetis
+historicis oratoribusque dicuntur ex parte
+maiore</i>
+(<a href = "#frg91" name = "pg99frg91">fr.&nbsp;91</a>).
+eam egregie
+conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio τέχνης
+γραμματικῆς proposita: γραμματική
+ἐστιν ἐμπειρία τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ
+συγγραφεῦσιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ λεγομένων<a href = "#note93"
+name = "ref93"><sup>93)</sup></a>
+uidit Elink Sterk de
+parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p.&nbsp;6 cf.
+M.&nbsp;Schmidt philolog. VIII p.&nbsp;235. 247 et profecto
+prorsus eadem est, praeterquam quod pro συγγραφεῦσιν
+accuratius locutus historicos et
+oratores dicere maluit. duos autem huius scientiae gradus eum
+distinxisse, quorum alterum litterationem alterum litteraturam
+nuncupauit, coniuncta Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex
+parte excripsit Isidorus orig. I 3, 1, et Martiani Capellae
+<span class = "pagenum">100</span>
+III229 p.&nbsp;50 Gr. testimonia
+(<a href = "#frg92" name = "pg100frg92">fr.&nbsp;92</a>)
+euincunt,
+quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse
+supra
+(<a href = "#pg18pro">p.&nbsp;18</a>)
+conmemorauimus. cum uero Augustinus
+Martianus Isidorus inferiorem grammaticae gradum, grammaticae
+quasi infantiam, <i>litterationem</i> a Varrone dictam fuisse
+testentur, hinc corrigendus est Asper I 2 p.&nbsp;1725&nbsp;P.
+ibi enim legitur in codice Vaticano 1492 teste Henrico Brunn:
+<i>grammatica est scientia recte scribendi et enunciandi
+interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro
+primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam</i>.
+definitio mutila esse uidetur K.&nbsp;Lehrsio (anal. gramm. post
+Herod. scr. tria p.&nbsp;389) neque ex Varrone translata est,
+reliqua uero sic scribenda sunt: <i>quam Terentius Varro primum
+ut adhuc rudem appellatam esse dicit litterationem</i>; errauit
+autem F. Lindemann (ad Asprum p.&nbsp;309), qui ex Aspro Isidorum
+corrigere uoluit, litteratura enim erat altera maior et quasi
+superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt graeci, quod
+praeter alios testatur Philo Iudaeus περὶ
+τῆς εἰς τὰ προπαιδ. συνόδ. I p.&nbsp;540 Mang.: τὸ
+γε μὴν γράφειν καὶ ἀναγιγνώσκειν γραμματικῆς
+τῆς ἀτελεστέρας ἐπάγγελμα, ἣν παρατρέποντές τινες γραμματιστικὴν
+καλοῦσι‧ τῆς δὲ τελειοτέρας ἀνάπτυξις τῶν παρὰ ποιηταῖς τε
+καὶ
+συγγραφεῦσιν.<a href = "#note94" name = "ref94"><sup>94)</sup></a>
+copiosius eandem rem tractat Sextus
+Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque τὸ
+τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς τούτων συμπλοκὰς διδάσκειν
+esse dicit, in altera uero τῇ τελείῳ
+uel
+<span class = "pagenum">101</span>
+βαθυτέρᾳ
+<ins class = "mycorr" title = "text reads ‘γραμμμτικῇ’">γραμματικῇ</ins>
+Aristophanum
+Aristarchorumque ingenium atque studia uersari. cum hac uero
+diuisione, quam secundum graecos Varronem protulisse uidemus,
+conexae esse debent duae expositiones de grammaticorum
+officiis<a href = "#note95" name = "ref95"><sup>95)</sup></a>,
+quae inter se
+diuersae nec altera ex altera deriuanda et graecorum
+explicationibus in uniuersum respondentes a grammaticis
+traduntur. grammaticae enim officia sunt secundum alteram
+<i>scribere legere intellegere probare</i>
+(<a href = "#frg91" name = "pg101frg91">fr.&nbsp;91</a>),
+secundum alteram <i>lectio
+enarratio emendatio indicium</i>
+(<a href = "#frg93" name = "pg101frg93">fr.&nbsp;93</a>).
+rationem, quae inter has
+intercedat, breuiter sic possumus significare ut priorem
+ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus
+continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6
+p.&nbsp;2451&nbsp;P. recte tradiderit dubito, cum et graeci
+scriptores de legendo tantum et scribendo in hac re loquantur et
+latini, qui eundem Varronis librum ante oculos habuerunt, ut
+Diomedes p.&nbsp;426, 18, quem excripsit Seruius in analectis
+Vindobonensibus p.&nbsp;512, Maximus Victorinus 2
+p.&nbsp;1937&nbsp;P. recte scribendi loquendique rationem
+conmemorent et Martianus Capella III 230 p.&nbsp;51 Gr. haec duo
+disertis uerbis ab reliquis secernat: <i>officium uerum meum tunc
+fuerat docte scribere legereque. nunc etiam illud accessit, ut
+meum sit erudite intellegere probareque</i>. quare nescio an
+Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud
+auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae
+dubitatio augetur si singula perlustramus. in <i>scribendo</i>
+non uideo cur offenderit Lehrs l.&nbsp;s. p.&nbsp;437, cum id
+graecorum grammaticorum uerbis confirmetur; <i>legere</i> hic
+simpliciter litterarum peritiam significat, qua instructi pueri
+scriptum quoddam recitare possunt; <i>intellegere</i> quoque
+quodam modo ad inferiorem grammaticam referre possimus, nisi
+accederet <i>probare</i>. hoc autem
+<span class = "pagenum">102</span>
+uereorut in priore diuisione Victorinus
+inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad alteram spectat
+discernas praesto est<a href = "#note96" name = "ref96"><sup>96)</sup></a>,
+etiamsi Diomedem secutus aestheticam
+quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum iudicium
+respexeris <i>quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+pronuntiatam specialiter iudicamus</i> (p.&nbsp;426, 29), hoc
+quoque non puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis
+Victorinum uel errore uel neglegentia peccasse et duo priora
+tantum Varronem posuisse persuasum mihi est. quis uero primum
+huius grammatisticae, quam uitae usus a grammatica distinxerat,
+officia data opera circumscripserit quaerenti certi quid
+respondere tibi non licet; suspicor uero Asclepiadem
+Myrleanum<a href = "#note97" name = "ref97"><sup>97)</sup></a>
+hoc fecisse.
+neque a quo altera diuisio profecta sit dici potest. prope quidem
+accedit
+<span class = "pagenum">103</span>
+ad eam, quam Dionysius
+habet (p.&nbsp;629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252): πρῶτον
+ἀνάγνωσις ἐντριβὴς κατὰ προσῳδίαν,
+δεύτερον ἐξήγησις κατὰ τοὺς ἐνυπάρχοντας ποιητικοὺς τρόπους,
+τρίτον γλωσσῶν τε καὶ ἱστορίων πρόχειρος ἀπόδοσις, τέταρτον
+ἐτυμολογίας εὕρεσις, πέμπτον ἀναλογίας ἐκλογισμός, ἕκτον κρίσις
+ποιημάτων. ὃ δὴ κάλλιστόν ἐστι πάντων τῶν ἐν τῇ τέχνῃ.
+pro qua deinde<a href = "#note98" name = "ref98"><sup>98)</sup></a>
+hanc ualuisse testatur scholiasta
+p.736,&nbsp;5: τὸ πάλαι μέρη τῆς
+γραμματικῆς ἦν τέσσαρα καὶ εἰσὶ ταῦτα‧ διορθωτικὸν ἀναγνωστικὸν
+ἐξηγητικὸν κριτικόν. hanc igitur Varro secutus est et
+singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc
+fragmentum
+(<a href = "#frg93">93</a>) seruauit conligendum, nam non modo
+ipsius Varronis uerba mutauit et satis neglegenter rem egit,
+uerum etiam de suo haud pauca addidit. explicationes enim omnium
+quattuor officiorum e duobus membris constant, quorum priora aut
+ipsum excogitasse aut ex alio scriptore sed minime Varrone
+adiecisse non dubium est. id quod statim in primo officio
+conspicuum est. dicit enim: ‘lectio est artificialis
+interpretatio
+<span class = "pagenum">104</span>
+uel uaria
+cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum
+exprimensque animi habitum cuiusque’, quae inter se non conuenire
+adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est. alterum
+conuenit cum Dionysio p.&nbsp;629: ἀνάγνωσίς
+ἐστι ποιημάτων ἢ συγγραμμάτων ἀδιάπτωτος
+προφορά. ἀναγνωστέον δὲ καθ᾽ ὑπόκρισιν, κατὰ προςῳδίαν, κατὰ
+διαστολήν, ut non dubitem quin <i>artificialis
+interpretatio</i> accentum et discretionem expulerit.
+enarrationis explicationem uel latinitas arguit non accurate
+secundum Varronem positam sed generaliter ex eius mente
+perscriptum esse, qua in re hic quoque quaedam omissa esse
+uidentur. respondet enim Varronis enarratio Dionysii γλωσσῶν
+τε καὶ ἱστοριῶν ἀποδόσει, e quibus
+historiam id est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod
+Varronem neglexisse nego, frustra quaeris, de emendatione haec
+habet Diomedes: ‘emendatio est qua singula pro ut ipsa res
+postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum diuersam
+sententiam uel recorrectio errorum qui per scripturam dictionemue
+fiunt’. ut primum de secundo membro loquar, mirum sane est, cum
+in tota hac expositione de ea agatur grammatica, quae in legendis
+interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic uelit dictio.
+dictio Diomedi idem est quod λέξις,<a
+href = "#note99" name =
+"ref99"><sup>99)</sup></a> λέξις
+autem aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit
+in libro scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi
+non aptis scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne
+arbitrariae rationes ualeant et scriptorum proprietas
+extinguatur. quare <i>dictionem</i> ferri non posse maleque
+scriptam esse pro <i>dictatione</i> censeo, quod uocabulum apud
+scriptores posterioris aetatis non raro occurrit (Paul. digest.
+XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu.
+<span class = "pagenum">105</span>
+Vigilant.3: <i>dictatiuncula</i>. Symmach.
+epist. VI 4). errores autem in antiquorum libris aut praue
+scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum membrum ad res
+a scriptoribus traditas spectat, quae secundum singulorum
+sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici uel
+mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de
+aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii κρίσις
+est, agere uidimus, prius autem si
+<i>pronuntiationem</i> premis ad lectionem referendum est, si
+pronuntiatum pro <i>dictum</i> accipis, idem fere quod alterum
+membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti
+aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an
+praue dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora
+membra male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse
+nunc manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi ‘obscurorum
+sensuum quaestionumue explanatio’ et barbare dicta et
+superuacanea est (cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum
+fieri potuit Varronis doctrina<a href = "#note100"
+name = "ref100"><sup>100)</sup></a>
+recuperata, adparet quam arto
+uinculo cum Alexandrinorum praeceptis ea coniuncta ac copulata
+sit.</p>
+
+<p>Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio
+quae nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi
+possit. Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non
+conuenire uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud
+quoddam opus rettulit (quaest. Varr. p.&nbsp;7). primum autem
+Victorinum et Diomedem, apud quos haec testimonia extant, multis
+rebus ita consentire uidimus, ut necesse sit eundem auctorem
+usurpauerint. ille igitur auctor initio operis sui Varronis
+grammaticam consuluit et inde quae apta ei uidebantur satis
+accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus ubique
+<span class = "pagenum">106</span>
+dubiumest num alii quoque praeterea
+intercesserint) Diomedes p.&nbsp;426 primum Varronis definitionem
+paullo mutatam sumpsit: <i>tota grammatica consistit praecipue
+intellectu poetarum et scriptorum et historiarum
+prompta
+expositione</i><a href = "#note101" name = "ref101"><sup>101)</sup></a>;
+cum hac priorem officiorum
+enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: <i>et in
+recte loquendi scribendique ratione</i>, ubi Varronem recte
+<i>legendi</i> scribendique rationem posuisse ueri simile est.
+deinde sequitur altera officiorum diuisio, quam supra
+tractauimus. sin Diomedes haec omnia apud auctorem suum repperit,
+quod non est cur dubitemus, admodum probabile fit eundem auctorem
+a Victorino, qui post integram Varronis definitionem turbatam
+illam seriem officiorum habet, neglegentius excriptum esse.
+accedit autem aliud. si enim has officiorum enumerationes
+diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae
+definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere,
+alteram ad libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore
+saepe adhibitos esse constat, referre debes. tum uero cum
+definitione e Dionysio Thrace sumpta, grammaticae diuisio quae ab
+eo aliena est coniungitur, altera contra quae ab eodem repetita
+est ideoque si ueri similia sequimur, cum illa definitione conexa
+erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus probabilitatem pugnet,
+ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his contemptis
+argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino adsignare
+uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi Victorini
+capite de lectione (p.&nbsp;272 Lind. p.&nbsp;1938&nbsp;P.)
+inueniri facile sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram
+officiorum enumerationem quam Diomedes habet haec leguntur:
+<i>partes lectionis sunt quatuor: accentus discretio pronunciatio
+modulatio</i>, eaedemque partes<a href = "#note102"
+name = "ref102"><sup>102)</sup></a>
+subtilius quam a Maximo explicatae
+<span class = "pagenum">107</span>
+recurrunt apud Diomedem
+p.&nbsp;430, 29. 436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in
+libro de sermone latino ita legi potuisse manifestum est, ut
+neglectis ceteris grammaticae partibus lectio accuratius tractata
+sit et ab hac praefatione transitus ad librorum argumentum, quod
+magna ex parte arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed
+quamuis hoc facile placeat<a href = "#note103"
+name = "ref103"><sup>103)</sup></a>,
+uerum non est. nam eodem modo atque
+apud Maximum Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius
+arti Maximi libellum perquam similem esse M.&nbsp;Schmidt l.&nbsp;s.
+p.&nbsp;421 ostendit, ἀνάγνωσις
+exponitur, cuius diuisioni<a href = "#note104"
+name = "ref104"><sup>104)</sup></a>
+modulatio addita est. etiam hac
+igitur uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘restat’">restet</ins>,
+quam ut in ea quam supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo
+autem consensu Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile
+est, Varronem etiam in hac re Dionysium secutum et post
+grammaticae diuisionem lectionis partes accurate persecutum esse,
+sed uereor ne in singulis Varronis doctrina admodum obscurata
+sit, ut eius uestigia<a href = "#note105"
+name = "ref105"><sup>105)</sup></a>,
+<span class = "pagenum">108</span>
+quaein hac expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam.</p>
+
+<p>De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et
+testatur Cornutus Cassiodori p.&nbsp;2286&nbsp;P. eidemque tribuo
+quod Probus tradit, nomina litterarum indeclinabilia
+esse
+(<a href = "#frg94" name = "pg108frg94">fr.&nbsp;94</a>).
+de litteris autem teste Cornuto
+(<a href = "#frg95" name =
+"pg108frg95">fr.&nbsp;95</a>) haec Varro scripsit ‘litterarum
+partim sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut
+H et X, partim sunt neque dicuntur ut Φ et Ψ’. deinde
+de uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere
+debuit, ut Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex
+huius uero uerbis III 263 p.&nbsp;59 Gr.: <i>haec cum grammatica
+diceret, eamque progredi Iuppiter Deliusque praeciperent, hic
+Pallas ‘de iunctura syllabarum’ inquit ‘dum haec litteratura
+deproperat, partem historicam praetermisit’</i> fortasse
+conligendum etiam historicas de litteris obseruationes a Varrone
+additas fuisse, nam quanti momenti talia in Martiano sint, docuit
+C.&nbsp;F. Hermann praef. ed. Kopp. p.&nbsp;XX, cui accedit quod
+etiam Marius Victorinus I 4 p.&nbsp;2456&nbsp;P. multa de eadem
+re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est,
+quia praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I&nbsp;3, 8.
+10 p.&nbsp;2455&nbsp;P. cf. Mart. Cap. III 259 p.&nbsp;58 Gr.
+spectat, etiam quae cum libris de antiquitate litterarum et de
+origine linguae latinae conueniunt habet. sequebantur sine dubio
+syllabae, fortasse etiam breuis disputatio de uocabulis et
+enuntiatis. sed haec etiamsi ueri similia incerta sunt, cum nec
+quatenus Dionysium Varro secutus sit sciamus, nec Martiano
+Capellae satis confidere licet, ut eo solo auctore nisi aut
+disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de qualibet re
+a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus
+orationis egit.</p>
+
+<p>Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non
+est. crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius
+Aristarchum (Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has
+posuerunt; nomen uerbum participium
+<span class = "pagenum">109</span>
+articulumpronomen praepositionem aduerbium
+coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p.&nbsp;10 Bekk.). sed
+hoc incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam
+aliis testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei
+notas fuisse. in quattuor partes eum orationem in libris de
+l.&nbsp;l. diuisisse supra
+(<a href = "#pg28quat">p.&nbsp;28</a>)
+exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae utrumque,
+quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis
+praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur,
+quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium
+coniunctionem conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae
+huius generis extant percurram, deinde num eandem disputationis
+suae fundamentum Varro esse uoluerit dicam.</p>
+
+<p>Primae classis</p>
+
+<blockquote>
+partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula quae
+sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina ut Romulus
+Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur nominatus, prima
+et extrema articuli. primum genus est infinitum, secundum ut
+infinitum, tertium est finitum, quartum ut
+finitum.<a href = "#note106" name = "ref106"><sup>106)</sup></a>
+</blockquote>
+
+<p>nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes
+stoicis erant, sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad
+alterum genus duae spectant obseruatiunculae. primum
+enim
+praecepit
+(<a href = "#frg97" name = "pg109frg97">fr.&nbsp;97</a>)
+<i>lact</i> in nominatiuo dici
+debere,<a href = "#note107" name = "ref107"><sup>107)</sup></a>
+cuius genetiuus sit <i>lactis</i>. quamquam enim Probus scribit
+(cathol. I p.&nbsp;7, 3 K.): <i>e littera unum nomen reperitur
+terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim facit
+genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici, sed
+non legi nisi in Varrone de lingua latina</i>, et Spengelius
+philologi XI
+<span class = "pagenum">110</span>
+p.&nbsp;402 codicem Florentinum de lingua latina V&nbsp;104 p.&nbsp;106
+<i>lact</i> praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi
+p.&nbsp;303, 7 qui <i>lac</i> exterminasse Varronem tradit, et
+Pompeio XVIII 2 p.&nbsp;233, qui de certo quodam Varronis
+praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem statuisse narrat
+Cledonius p.&nbsp;1904&nbsp;P.: ‘lact (lacte <i>cod. Bern. 380.
+Putsch.</i>) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus
+mutis terminatur aut currit: hoc lacte’. sed aperte confudit
+Varronem cum Caesare qui teste Pompeio (cf.
+supra
+<a href = "#note83"><ins class = "mycorr"
+title = "?typo for 88 (fn. 83)">p.&nbsp;55</ins></a>)
+nullum uocabulum duabus consonantibus
+terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius auctorem
+male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in tot
+rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad
+fragmenta <a href = "#frg99" name = "pg110frg99">99</a>.
+<a href = "#frg99" name = "pg110frg100">100</a>,
+ut omnes ex uno eodemque
+doctiore conmentario hausisse aliumque plura alium pauciora inde
+sumpsisse existimem. in eo autem conmentario conscribendo
+Varronis grammaticam adhibitam esse ex fragmentis modo adlatis
+conligendum ideoque hanc quoque obseruationem de forma
+<i>lact</i> codem refero, quod Martiani (III 256 p.&nbsp;57 Gr.)
+consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius
+(p.&nbsp;131, 10) de graecis uocabulis -a terminatis
+tradit
+(<a href = "#frg98" name = "pg110frg98">fr.&nbsp;98</a>)
+supra
+(<a href = "#pg34frg110">p.&nbsp;34</a>)
+iam indicaui, cum in libro de
+grammatica breuia de iustis uocabulorum formis praecepta dari
+oporteret, quale hoc fuisse uidetur.</p>
+
+<p>Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis
+rerum nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed
+duas has classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in
+primigenia et deductiua
+(<a href = "#frg99">fr.&nbsp;99</a>),
+ut <i>quis</i> et <i>quisquam
+quispiam</i>. primigenia autem erant uiginti unum, quorum
+quattuor classes, quas contra Donatum duas tantum
+proferentem<a href = "#note108" name = "ref108"><sup>108)</sup></a>
+Pompeius
+Sergius Cledonius
+<span class = "pagenum">111</span>
+enumerant, ad
+Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem
+Probum, in cuius institutis artium p.&nbsp;131, 25 hoc legitur,
+sed primum Varro accurate quae pronomina essent primigenia
+indicare debuit, deinde hoc prope ad stoicorum
+doctrinam
+accedit,<a href = "#note109" name = "ref109"><sup>109)</sup></a>
+talesque partitiones Varronem adamasse uel locus suprascriptus e
+libris de lingua latina docet. uoluit enim pronomina aut finita
+(ego tu ille<a href = "#note110" name = "ref110"><sup>110)</sup></a>)
+aut minus quam finita (ipse iste is
+hic idem sui) aut infinita (qui uel quis qualis talis tantus
+quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus suus noster
+uester) esse,
+<span class = "pagenum">112</span>
+ut ex eo Probum
+et Isidorum orig. I 7, 2. 3. 6 hausisse existimem. hanc autem
+diuisionem a Varrone profectam esse confirmant quae Probus
+instit. art. p.&nbsp;151, 30 ex eodem de aduerbiis a pronominibus
+deriuandis profert
+(<a href = "#frg102" name = "pg112frg102">fr.&nbsp;102</a>).
+aduerbia enim e sedecim
+pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem
+enumerantur: ex <i>ille</i>, ex <i>iste hic idem</i>, ex
+<i>qui</i> (<i>quique quicunque quidam quispiam aliquis</i>)
+<i>qualis</i>, ex possessiuis.<a href = "#note111"
+name = "ref111"><sup>111)</sup></a>
+in hac quidem re duorum scriptorum
+auctoritati cedendum erat, non tamen credo Cledonio
+p.&nbsp;1905&nbsp;P., qui omnia pronomina succedanea Varronem
+dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar.
+lect. II 2 p.&nbsp;115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II
+p.&nbsp;151 quod in codice Bernensi 380, <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘quo ipso uel simillimo’">quo
+ipso</ins> Putschius usus est, legitur: ‘pronomen quia non (non
+<i>om. cod.</i>) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo
+haec pars a Varrone <i>succedat in ea</i> dicitur’
+(<a href = "#frg100" name = "pg112frg100">fr.&nbsp;100</a>).
+succedaneum
+bene adpellari potuit relatiuum, ut <i>is</i> et <i>ipse</i> a
+Prisciano (I p.&nbsp;579, 20. 580, 14), <i>is</i> et
+<i>tantus</i> a Diomede p.&nbsp;329, 20. 331, 5. cf. Char. 163,
+28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus
+personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea
+Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt.</p>
+
+<p>De uerbis et participiis (de l.&nbsp;l. VIII 58 p.&nbsp;434)
+uel participialibus (de l.&nbsp;l. X 34 p.&nbsp;564) cum nihil e
+grammatica seruatum sit ad quartam orationis partem transeo, quae
+praepositiones aduerbia coniunctiones conprehendit. quorum
+nominauit quidem copulam (de l.&nbsp;l. VIII 10 p.&nbsp;399) uel
+iungendi partem (de l.&nbsp;l. VIII 44 p.&nbsp;424). sed
+praeterea
+<span class = "pagenum">113</span>
+nihil de hac traditum
+est. praepositiones contra non agnouisse uidetur; quamuis enim
+<i>ad ab in ex</i>, sed <i>re</i> quoque et ut uidetur <i>dis</i>
+praeuerbia dicat (de l.&nbsp;l. VI 38 p.&nbsp;217 sq.), ea in
+libro nostro aduerbia localia adpellauit. ad hunc enim pertinere
+arbitror quae ad calcem Scauri de orthographia p.&nbsp;2262 sq.
+leguntur nulloque uinculo cum praemissa expositione coniuncta
+sunt. ad finem enim iam antea Scaurus librum perduxerat
+p.&nbsp;2262 ‘haec sunt quae urgenti tempore complecti tibi in
+praesentia potui Theseu; si quid exemplis defecerit uel
+quaestionibus subiungetur, nam, quod ad rem maxime pertinet
+regulam uides’. deinde continuo secuntur quaedam de scriptura
+aduerbii temporis <i>cum</i>, quae excipiuntur longiore
+disputatione de aduerbiis localibus e Varrone exscripta, denique
+adiectae sunt breues obseruationes orthographicae et secunda
+clausula, qua iterum breuitatis ueniam petit qui earn scripsit.
+uix credibile est Scaurum tam neglegenter libros suos
+conposuisse, quam ob rem ab alio quodam homine, qui simul Scauri
+epilogum discerpsit, illa interposita esse suspicor. sed quisquis
+ille erat, bene de nobis meruit, quod tam luculentum pannum
+doctrinae Varronianae nobis seruauit. expositio illa de aduerbiis
+Varroni diserte adscribitur eamque totam interiectis quibusdam
+alienis e Varrone fluxisse uidit C. Lachmann ad Lucr. III 835
+p.&nbsp;186: ‘sunt autem illae tres Putschii paginae excerptae e
+libro Varronis, sed interpolatae iis quae alio modo concepta
+leguntur in grammaticis Eichenfeldii p.&nbsp;452’. optime enim
+intellexit a Varrone non profecta esse quae nimia uerbositate de
+scribendis <i>e</i> uel <i>ex</i>, <i>a</i> uel <i>ab</i>
+p.&nbsp;2262 sq. leguntur et similiter e codice Parisino 7520 a
+Vindobonensibus edita sunt. his igitur reiectis<a href = "#note112"
+name = "ref112"><sup>112)</sup></a>
+reliqua libro de
+grammatica
+(<a href = "#frg101" name = "pg113frg101">fr.&nbsp;101</a>)
+tribuo,
+<span class = "pagenum">114</span>
+quiaex disputatione de aduerbiis temporum et
+locorum, quae igitur ordinem orationis partium sequebatur, sumpta
+sunt taliaque breuia praecepta recte loquendi perbene huic operi
+conueniunt. de temporum aduerbiis nihil excripsit ille nisi
+<i>cum</i> per <i>c</i> scribendum esse; quae secuntur aliis
+tribuuntur et Varrone indigna sunt. etiam expositio de locorum
+aduerbiis interpolationibus quibusdam et lacunis turbata et
+mutilata est; et praeterea ille prout aliquid ei in Varronis
+libro notabile uidebatur transcripsit, ordine rerum prorsus
+contempto, quod in tali fragmento ab homine quodam non
+indiligenti suum in usum alii libro addito non admodum mirum est.
+exposuit igitur Varro satis eopiose de usu horum aduerbiorum, ubi
+adhibenda ubi uitanda essent, semper eonparatis similibus
+loquendi formulis. ita cum uerbis mouendi <i>e</i> aduerbium, ut
+eius termino utar, non <i>de</i> coniungi iussit, ut <i>e
+prouincia</i>, <i>e senatu redeo</i>, ‘nam de prouincia
+existimamus cum de ea bene aut male praedicamus’. qua in re
+reliquorum quoque aduerbiorum significationem respexit et
+explicuit, ut <i>e contione uenit</i>, <i>in contione stat</i>,
+<i>de contione loquitur</i>, item <i>e scena</i> uenit actor,
+<i>a scena</i> spectator, contra spectator <i>e theatro</i>,
+actor <i>a theatro</i>, <i>de scena</i> loquitur, <i>in scena</i>
+pronuntiat actor secundum graecorum loquendi morem, secundum
+latinorum <i>pro scena</i>, ‘nam exiit e scena’. similiter <i>pro
+rostris</i> ‘is contionatur qui his dicit qui ante rostra sunt,
+pro rostris enim et ante idem sunt’. ut <i>e prouincia
+uenire</i>, ita etiam <i>e tabulis recitare</i>, <i>e senatus
+sententia</i> dicendum esse censuit, sed litteris perperam
+inscribi <i>datae e Gallia</i> uel <i>in Roma</i>, nam in loco
+dari. etiam de his aduerbiis cum uerbis conpositis
+<span class = "pagenum">115</span>
+locutus est ut de discrimine inter
+<i>describere</i> et <i>transcribere</i>, et scribendi rationem
+non prorsus neglectam fuisse ostendit id quod <i>ebibit</i> pro
+<i>exhibit</i> scribi conmemorauit.</p>
+
+<p>In explicandis igitur orationis partibus nec Dionysium cuius
+praepositiones et pronominum diuisionem neglexit, nec stoicos,
+quorum terminos frustra quaeris, secutus est, quantum ex
+relliquiarum paucitate conligi potest, etiamsi in singulis
+exponendis, ubi fieri potuit, et illius et horum doctrinam
+respexit atque transtulit. itaque eandem diuisionem, quam in
+libris de lingua latina protulit, repetiisse et pro fundamento
+adhibuisse censendus est. idem Cledonius p.&nbsp;1861&nbsp;P.
+significat, e cuius testimoniis quattuor Varronianis duo ad
+grammaticam pertinere exposui, unum quamquam probabiliter supra
+ad librum undecimum
+(<a href = "#frg9" name = "pg115frg9">fr.&nbsp;9</a>)
+de lingua latina relatum, eodem fere
+iure grammaticae tribui poterat<a href = "#note113"
+name = "ref113"><sup>113)</sup></a>.
+itaque ad eandem quartum quoque
+Cledoni fragmentum spectare ueri simile est, quo quattuor
+orationis partes Varronem statuisse diserte
+adfirmat
+(<a href = "#frg96" name = "pg115frg96">fr.&nbsp;96</a>),
+quam partitionem
+eandem fuisse, qua secundum naturam diuisa (cf. C. Lachmann ad
+Lucr. V&nbsp;1006 p.&nbsp;328) in libris de lingua latina utitur, res
+ipsa clamat. cum uero omnes posteriores grammatici latini octo
+habeant partes orationes, antea id a Varronis<a href = "#note114"
+name = "ref114"><sup>114)</sup></a>
+in libro de grammatica
+auctoritate repetendum esse existimaui, nunc omnibus consideratis
+hanc sententiam abicio primumque a quo posteriores pendent
+Palaemonem fuisse conicio memor Quintiliani ita scribentis (inst.
+or. I 4, 20): ‘alii tamen ex idoneis duntaxat auctoribus octo
+partes secuti sunt ut Aristarchus et
+<span class = "pagenum">116</span>
+aetatenostra Palaemon, qui uocabulum siue
+appellationem nomini subiecerunt tanquam species eius’. cum
+Aristarcho enim, qui primus omnium hanc diuisionem protulit, ne
+praeceptorem quidem suum ita conponere Quintilianus potuit, nisi
+re uera ante eum nemo Latinorum idem fecerat. quod autem in breui
+talium diuisionum historia quam Quintilianus l.&nbsp;s.,
+Priscianus II 16, I p.&nbsp;54 sq., Pompeius ad Don. p.&nbsp;82
+sq. habent, Varroniana partitio non conmemoratur, id factum esse
+adparet, quia haec noua et minime usitata erat, illi autem
+generalia tantum et notiora persecuntur. sin hunc fructum ingeni
+Varroniani contempserunt qui post eum uixerunt, in multis
+singulis eum secutos esse posteriores uel exigua uestigia, quae
+nominatim ad eum referuntur, docent. de grammatica igitur idem,
+quod de omnibus disciplinis (cf. L. Mercklin philol. IIII
+p.&nbsp;427. F.&nbsp;Ritschl quaest. Varr. p.&nbsp;1 sq.
+O.&nbsp;Iahn ueb. roem. encyclop. in ber. d. saechs. ges. d.
+wiss. II 1850 p.&nbsp;272 sq.) dicendum est, Varronem graecas
+litteras retractatas correctas amplificatas quantum fieri potuit
+cum ciuibus suis communicasse, quo facto plurimum in posteriorum
+temporum studiis eius auctoritas ualuit, ut permulta in medii
+aeui doctrina ab eo repetenda sint.</p>
+
+<p>Absoluisse Varronem octoginta tres annos natum a. ab
+u.&nbsp;c. DCCXXI libros disciplinarum Ritschelius l.&nbsp;s.
+p.&nbsp;53 cl. L.&nbsp;Roth leben d. Varro p.&nbsp;31 sq. docuit.
+hinc autem, ut illius uerbis utar, fieri coniectura potest, quam
+maturae et tanquam consummatae eruditionis thesauris hi
+potissimum libri referti fuerint.</p>
+
+<h2>IIII</h2>
+<span class = "pagenum">117</span>
+
+<p>Quam egregiis ac paene singularibus ingeni facultatibus ad
+tractandas quaestiones historicas cuiusque generis Varro
+praeditus fuerit quantoque studio et amore se conlocauerit non
+solum in inuestigandis ac perscrutandis antiquorum romanorum
+moribus et institutis, uerum etiam in exquirenda et inlustranda
+litterarum scriptorumque historia demonstrat longa series operum
+doctissimorum et amplissimorum, quam de his rebus conposuit. non
+mirum igitur est, quod etiam in rebus grammaticis partem
+historicam, quam alioquin in deliciis habuit, respexit et pro
+uirili parte in his quoque studiis, quae hodie demum recte
+aestimantur, elaborauit. etiamsi uero in ceteris libris
+grammaticis has quaestiones ubicunque non ab argumento alienae
+erant magno cum gaudio uel attigit uel accuratius tractauit, duo
+tamen potissimum opera sunt, quae eis instituendis destinauit,
+libros dico de antiquitate litterarum et de origine linguae
+latinae. illis enim de inuentione et propagatione litterarum
+exposuit, in his primordia et progressus patrii sermonis
+persecutus est.</p>
+
+<p>Libros <a name = "5_antiq"><b>de antiquitate litterarum</b></a>
+uno nouimus Prisciani testimonio, qui I 3 p.&nbsp;7 eorum
+secundum adhibet. quot igitur fuerint nescimus, sed minimum tres
+fuisse ex more uiri πολυγραφωτάτου
+conligendum est. eosdem autem hos libros esse atque libros ad
+Attium, quos bis Pompeius ad Donatum I 7. 17 p.&nbsp;9. 27 Lind.
+profert, tam firmis argumentis conprobauit Ritschelius nou. mus.
+rh. VI p.&nbsp;530, ut non ueri simile sed certum sit. primum
+enim talia ex libris
+<span class = "pagenum">118</span>
+ad Attium
+Pompeius excribit quae nulli operi melius quam huic si titulum
+spectas conueniant. deinde ni omnia fallunt ex alio libro omnino
+sumpta esse nequeunt. quamquam enim e libris de origine linguae
+latinae similia traduntur, felici casu accidit, ut in unico
+fragmento (Prisc. I 39 p.&nbsp;30) ex hoc opere seruato <i>Attius
+noster</i> conmemoretur, quod secundum antiquorum morem fieri non
+potuit, si illi libri ad eundem missi erant. de his igitur
+cogitare non licet, reliquis uero omnibus quorum omnino tituli ad
+nos peruenerunt, non Atti sed aliorum nomina inscripta fuisse
+constat. in primis hic in censum uenire possent, si argumentum
+respiceremus, libri de sermone latino et liber de grammatica, in
+quibus de litteris actum esse certum est; sed illi ad Marcellum
+scripti erant, grammatica unum tantum librum expleuit, cum
+Pompeius de <i>libris ad Attium</i> loquatur. praeterea autem
+quam maxime probabile est hunc Attium<a href = "#note115"
+name = "ref115"><sup>115)</sup></a>
+tragicum illum <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘clarissinum’">clarissimum</ins>
+fuisse, quem in scribendi ratione emendanda elaborauisse (cf.
+Mar. Vict. I 4, 4 p.&nbsp;2456&nbsp;P.) et geminatis uocalibus
+natura longas syllabas scribere uoluisse (cf. Vel. Long.
+p.&nbsp;2220. Ter. Scaur. p.&nbsp;2255. Ritschl mon. epigr. tria
+p.&nbsp;22 sq. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p.&nbsp;52) scimus,
+cum quibus studiis argumentum nostrorum librorum tam egregie
+conuenit, ut hoc casu tribuere
+<span class = "pagenum">119</span>
+temerarium esset. non uero dubium est, quin tragico Attio
+disciplinarum libri propter temporum rationem mitti non
+potuerint.</p>
+
+<p>Cum uero neque <a name = "pg119quot"><span class = "crossflag">quot
+fuerint libri</span></a> sciamus et duo tantum uel tria fragmenta
+supersint, ordo disputationis uel singulorum librorum argumenta
+nequeunt indagari, sed acquiescendum est in eis quae Pompeius ibi
+exposita fuisse testatur, qui non solum obseruationem de numero
+litterarum inde excripsit, sed breuiter quid omnino Varro ibi
+docuerit significauit. primum de inuentoribus singularum
+litterarum Varronem tractasse tradit
+(<a href = "#frg104" name = "pg119frg104">fr.&nbsp;104</a>),
+de qua re multum quaesitum ab
+antiquis et in uarias partes discessum esse notum est. quot autem
+et quam ineptae maximam partem doctorum sententiae fuerint ut
+ostendam quam breuissime, adponam particulam disputationis e
+Lucii Tarrhaei libro<a href = "#note116" name = "ref116"><sup>116)</sup></a>
+περὶ
+γραμμάτων excerptae: τῶν στοιχείων ὁ
+Κάδμος εὑρετής ἐστιν, ὥς φησιν Ἔφορος καὶ Ἀριστοτέλης‧ ἄλλοι δὲ
+λέγουσιν ὅτι Φοινίκων εἰσὶν ἑυρήματα, Κάδμος δὲ ταῦτα διεπόρθμευσεν
+εἰς τὴν Ἑλλάδα. Πυθόδωρος δέ φησι‧ καὶ πρὸ Κάδμου ὁ Δαναὸς ἐκεῖθεν
+αὐτὰ μετεκόμισεν. ἔνιοι δὲ Μουσαῖον εὑρετὴν λέγουσι τῶν στοιχείων
+τὸν Μητίονος καὶ Στερόπης, γενόμενον κατὰ τοὺς καιροὺς τοῦ
+Ὀρφέως. Ἀντικλείδης δὲ τοῖς Αἰγυπτίοις τὴν εὕρεσιν ἀνατίθησιν.
+Αἰσχύλος δὲ Προμηθέα φησὶν εὑρηκέναι αὐτὰ. Δωτιάδης (i.e.
+Δωσιάδης) δὲ ἐν
+Κρήτῃ λέγει εὑρεθῆναι αὐτά. Στησίχορος δὲ Παλαμήδην εὑρετὴν αὐτῶν
+ποιεῖται, ᾧ συμφωνεῖ καὶ Εὐριπίδης. Μνασέας δὲ κατὰ πάντα τάπον
+εὑρετὰς γεγενῆσθαι τῶν στοιχεῖων. prudentiores quidem
+non dubitabant, quin in Aegypto aut Assyria siue Syria inuentae
+essent litterae et postea a Cadmo uel Phoenicibus in Graeciam
+translatae (Herod.
+<span class = "pagenum">120</span>
+V&nbsp;58.
+Diodor. III 67. Plin. VII 192 sq. Tacit. annal. XI 14 cf.
+F.&nbsp;A. Wolf proleg. ad Hom. p.&nbsp;L sq.). ita Varro
+Chaldaeos primos litterarum esse auctores iudicauit, eo usus
+argumento, quod earum nomina, quae a singularum figura repetenda
+essent, ad Chaldaeorum linguam spectarent
+(<a href = "#frg103" name = "pg120frg103">fr.&nbsp;103</a>).
+has litteras a
+Phoenicibus cum Graecis communicatas sedecim fuisse tradunt,
+quibus Palamedes Simonides Epicharmus reliquas addiderint. ualde
+discrepat inter scriptores quas quisque eorum adiecerit (cf. I.
+Franz elem. epigr. gr. p.&nbsp;14 sq.), quod partim ad diuersas
+sententias pertineat, partim fortasse librariorum culpa est.
+satis sit conmemorasse, plerumque Palamedi (cf. O.&nbsp;Iahn
+Palam. p.&nbsp;25 sq. E.&nbsp;Curtius nou. mus. rh. VII
+p.&nbsp;455 sq.) tribui consonantium adspiratarum, Simonidi
+inuentionem litterarum Η&nbsp;Ω
+Ξ&nbsp;Ψ; sed haec non modo confunduntur et inuertuntur,
+sed etiam aut alterum aut singulae harum litterarum Epicharmo
+adscribuntur. quid in hac causa Varro statuerit ex contrariis
+narrationibus scriptorum latinorum inuestigari non potest, nec
+magni momenti est, cum in hac re omnes fere antiquos errasse
+satis constet. in rebus autem historicis parum interest priorum
+hominum errores exponere, si uerum inuentum est, cum in eis
+rebus, quae in cogitandi ratione nituntur, etiam errorum historia
+non solum sapientem uehementer adliciat, sed perquam utilis sit.
+in Italiam omnes consentiunt (cf. Tac. l.&nbsp;l. Dion. Hal. ant.
+rom. I 33), Euandrum Arcadem (cf. R.&nbsp;H. Klausen Aeneas u. d.
+penat. II p.&nbsp;889 sq.) eiusque matrem Carmentem graecas
+litteras adtulisse<a href = "#note117" name = "ref117"><sup>117)</sup></a>,
+quod Varroni quoque placuisse
+<span class = "pagenum">121</span>
+Pompeius
+(<a href = "#frg104" name = "pg121frg104">fr.&nbsp;104</a>)
+docet. nam haec quin ex eodem
+fonte fluxerint atque ea quae de numero litterarum secuntur noli
+dubitare, cum ex Liuio quem profert sumta esse non possint.</p>
+
+<p>Praeterea teste Pompeio (p.&nbsp;9) exposuit Varro <i>cur tot
+sint litterae et quare eo ordine positae et cur isdem nominibus
+uocentur</i>. antiquitus litteras latinas sedecim
+fuisse
+existimauit
+(<a href = "#frg104">fr.&nbsp;104</a>) totidemque
+suas antiquissimas Graecos putauisse supra dixi. cum uero nec
+graecae litterae unquam (cf. Franz l.&nbsp;l. p.&nbsp;17) nec
+latinae (cf. Franz l.&nbsp;l. p.&nbsp;27 sq. Th. Mommsen
+unterital. dial. p.&nbsp;33 sq.) sedecim fuerint sed plures, in
+hac re facta ignorauerunt uel neglexerunt et ficticiam doctrinam
+protulerunt grammatici. eundem quem Varro statuit litterarum
+numerum sumpsit Marius Victorinus I 4, 95 p.&nbsp;2468 ex
+historicis ipsasque litteras enumerat. quos auctores cum facile
+conicias idem atque Varronem docuisse adscribam Victorini uerba,
+quae non leuiter interpolata mutilata corrupta sunt:</p>
+
+<blockquote>
+Repertores litterarum ... Cadmus ex Phoenice in Graeciam et
+Euander ad nos transtulerunt a&nbsp;b c d e i k l m n o p q r
+s&nbsp;t litteras numero XVI. postea quasdam a Palamede et alias
+a Simonide adiectas implesse numerum XXIIII [in comoedia scriptum
+erat ellum, non recte uos fecistis illum, est enim en illum]
+grammatici <i>praeterea</i> Demetrius Phalereus, Hermocrates, ex
+nostris autem Cincius Fabius Gellius tradiderunt. ex quibus
+Cincius paucis, inquit, commutatis ut ad linguam nostram
+<i>peruenirent</i>, eas namque Cadmus in Graeciam, unde ad nos
+Euander transtulerat.
+</blockquote>
+
+<p>cum non repertores litterarum sed litteras Cadmus in Graeciam
+transtulerit, post <i>litterarum</i> minimum <i>Chaldaei</i>,
+quod propter similitudinem sequentis uocis facile neglegi potuit,
+uel <i>Phoenices erant</i> nisi plura interciderunt. taceo de
+additamento uncis incluso, quod a Gaisfordio ut haec omnia bona
+fide prolatum (cf. M.&nbsp;Hertz de Luciis Cinciis p.&nbsp;59)
+medium enuntiatum dissecat. etiam <i>praeterea</i> aut eiciendum
+aut uestigium est historicorum
+<span class = "pagenum">122</span>
+quorundumgrammaticis praemissorum et illa
+interpolatione submotorum, sicut statim latini historici
+secuntur. extrema dubito utrum pro Cinci uerbis, a Victorino male
+excerptis, accipienda an prauo Victorini generi dicendi
+indulgenda sint, sed non dubito, quin pro <i>peruenirent</i>
+scribendum sit <i>conuenirent</i>. ex auctoribus a Victorino
+prolatis Demetrius et Hermocrates de graecis litteris
+antiquissimis locuti sunt, latinique (cf. Hertz l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;82) easdem XVI ab Euandro in Italiam aduectas esse
+dixerunt, praeter Cincium, qui paucis conmutatis hoc factum esse
+uoluit. graecas litteras omnes scriptores una mente has fuisse
+tradunt α&nbsp;β γ δ ε ι κ λ μ ν ο π ρ
+σ τ&nbsp;υ, easdem igitur pro latinis acceptas fuisse
+consentaneum est, praeterquam quod pro Υ
+poneretur V, quod primitus idem atque
+Υ esse Verrius Flaccus apud
+Velium Longum p.&nbsp;2215 intellexit, easdemque apud Victorinum,
+ubi congruentia graecarum et latinarum litterarum premitur,
+propositas esse expectares. sed Υ
+simpliciter reiectum est et numerus XVI
+addito Q expletur<a href = "#note118" name = "ref118"><sup>118)</sup></a>.
+cum uero Victorinus eo loco, quo
+eas posuit, de communibus graecorum et latinorum litteris
+loquatur, itaque hoc contra omnem rationem pugnet, facile
+contenderes, illam seriem litterarum turbatam esse, quod L
+omissum et H ab hac re prorsus alienum, inlatum confirmare
+uideretur, nisi I 4, 20 p.&nbsp;2458 easdem ac nostro loco
+enumeratas litteras uideres. itaque fortasse secutus est in hac
+re Cincium eiusque enumerationem ibi quoque posuit ubi non
+prorsus apta erat.</p>
+
+<p><a name = "pg122frg105"><span class = "crossflag">Varro
+autem</span></a> aliter statuit. cuius libros de antiquitate
+litterarum cum a Prisciano semel proferantur, et aliud
+<span class = "pagenum">123</span>
+fragmentumquod idem (I 16
+p.&nbsp;13) librorum nostrorum argumento bene aptum
+habet<a href = "#note119" name = "ref119"><sup>119)</sup></a>
+ad eosdem
+referre et quaerere licet, num alia praeterea uestigia eorum apud
+illum indaganda sint. sine dubio uero huc pertinent, quae
+I&nbsp;12 p. 11,&nbsp;1 leguntur:</p>
+
+<blockquote>
+apud antiquissimos graecorum non plus sedecim erant literae,
+quibus ab illis acceptis latini antiquitatem seruauerunt
+perpetuam. nam si uerissime uelimus inspicere eas, non plus duas
+additas in latino inueniemus sermone: ϝ
+Aeolicum digamma, quod apud antiquissimos
+latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit ... X etiam duplicem
+loco C et S uel G et S postea a graecis inuentam assumpsimus.
+</blockquote>
+
+<p>adparet igitur Priscianum eiusque auctorem V eandem litteram
+atque Υ accepisse<a href = "#note120" name = "ref120"><sup>120)</sup></a>.
+ceterum
+discrepantiam antiquarum et recentiorum litterarum non accurate
+persequitur. antiquis enim C media ut graecis, K tenuis erat,
+deinde G addito C pro tenui ponebatur, K paullatim neglegebatur,
+quod Varronem praetermisisse nemo credet, Priscianus praetermisit
+cum diceret (I 14 p.&nbsp;12, 5): ‘K&nbsp;et Q, quamuis figura et
+nomine uideantur aliquam habere differentiam, cum C tamen eandem
+tam in sono uocum
+<span class = "pagenum">124</span>
+quam in metro
+potestatem continent. et K quidem prorsus superuacua est’
+e.&nbsp;q.&nbsp;s. quae cum ea quae supra scripsi excipiant, ne
+intellexit quidem hanc sententiam cum illa de sedecim litteris
+non conuenire, Varro autem G et Q postea addita esse docuit. quam
+Prisciani inconstantiam qui considerauerit non dubitabit, quin
+ipse Varronis libros non legerit sed apud alium quendam
+scriptorem fortasse Censorinum eos adhibitos inuenerit.
+confudisse enim uidetur cum illa de antiquissimis litteris aliam
+Varronis disputationem, quam in fine operis uel alio idoneo loco
+posuit, de litteris e numero uolgo traditarum re uera
+necessariis. ad talem enim expositionem alterum Prisciani locum
+(fr.&nbsp;115) spectare arbitror, quo Varronem K et Q
+superuacaneas duxisse, H reiecisse sine dubio tamquam
+adspirationis notam tradit;
+<a name = "pg124xlit"><span class = "crossflag">praeterea
+X quoque</span></a> ut duplicem sicut in grammatica
+(<a href = "#frg95" name = "pg124frg95">fr.&nbsp;95</a>)
+repudiasse censendus est<a href = "#note121"
+name = "ref121"><sup>121)</sup></a>. in illa uero de
+antiquis litteris disputatione neque ab antiquissimorum
+monumentorum scriptura profectus est Varro, ut debuit,
+cognatarumque litterarum apud reliquas gentes conparatione, neque
+arbitrariam doctrinam excogitauit, sed simpliciter graecorum
+scriptorum de graecis litteris sententiam secutus easdem ad
+latinam scripturam transtulit. scripserunt autem non pauci graeci
+de hac re, quorum non nullos a Lucio Tarrhaeo conmemorari
+uidimus. sed primus erat ut uidetur<a href = "#note122"
+name = "ref122"><sup>122)</sup></a>
+Aristoteles.</p>
+
+<p>De ordine litterarum multa docte disputari potuerunt
+<span class = "pagenum">125</span>
+(cf.Th. Mommsen l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;30 sq. nou. mus. rh. XV p.&nbsp;463 sq.), sed talia
+quomodo cum numero litterarum a Varrone posito coniuncta fuerint,
+non facile est dictu. uereor autem ne similia quoque protulerit
+eis, quae multo quidem ineptius graeci posterioris temporis
+habent (cf. Bekkeri anecd. gr. III p.&nbsp;1171. Theodos.
+p.&nbsp;6 sq.). nomina litteris a Chaldaeis singularum formis
+congruentia data esse scripsit
+(<a href = "#frg103" name = "pg125frg103">fr.&nbsp;103</a>)
+et sine dubio addidit, haec
+nomina indeclinabilia esse (cf. de l.&nbsp;l. VIII 64
+p.&nbsp;439), de qua re et Priscianus eodem loco nonnulla dicit,
+et graecos diligenter quaesiuisse ostendit Lucius Tarrhaeus
+l.&nbsp;s. p.&nbsp;319 cf. schol. Dion. Thr. p.&nbsp;781.</p>
+
+<p>Valde dolendum est quod non plura ex his libris seruata sunt,
+nam etiam in Prisciani libro primo praeter ea quae supra
+significaui uix aliquid inde ductum est. quam ob rem admodum
+inpeditum est iudicium de ratione quae inter eos et posteriorum
+grammaticorum libros intercedat. ante alios hic in censum ueniunt
+scriptores de orthographia, quorum Velius Longus p.&nbsp;2215
+haec scribit:</p>
+
+<blockquote>
+Verrio Flacco uidetur, eandem esse apud nos V litteram quae apud
+Graecos Υ ... graecorum uero
+qui de antiquis literis scripserunt commentaria, ii item
+latinorum qui illos secuti sunt, eadem litera ueteres solitos
+scribere ostendunt μακρὸς μακροῦ
+μακρῷ et confusas fuisse Ο
+et Ω.
+</blockquote>
+
+<p>latinorum uero qui <i>de antiquis litteris</i> scripserunt
+neminem nouimus praeter Varronem, quamquam multi in libris aliter
+inscriptis de eadem re egerunt<a href = "#note123"
+name = "ref123"><sup>123)</sup></a>.
+non inprobabiliter igitur libros
+nostros a Velio adhibitos esse conligeremus et cum Varronis si
+certas spectamus litteras de H Q K tantum supersit doctrina, quid
+de his Longus docuerit quaerendum est. de
+<span class = "pagenum">126</span>
+Hlittera eum Varronis sententiam inprobasse supra
+(<a href = "#pg93hlit">p.&nbsp;93 sq.</a>) vidimus, de K
+p.&nbsp;2218 cum eo consentit, Q litteram ex C et V conpositam
+esse putat. quae uereor ut satis firma sint quibus alia
+superstruas, nam de his litteris non agere non potuit, qui de
+recte scribendi ratione scripsit et omnes fere grammatici hanc
+rem attigerunt (cf. Donat. I 2. 3 p.&nbsp;1736. Max. Vict. p.&nbsp;277 L.
+p.&nbsp;1945&nbsp;P. al. cf. adnotationem ad <a href = "#frg105"
+name = "pg126frg105">fr.&nbsp;105</a>).
+praeterea Longi disputatio ad plures auctores spectat, inter quos
+num Varro fuerit dubium et eo incertius est, quia certa
+testimonia Varronis quae profert e libris de sermone latino
+hausit. similia de Mario Victorino ualent qui in capite de
+orthographia permulta habet quae apprime apte huc quadrant.</p>
+
+<p>L. Attium poetam probabiliter statuunt fere anno u. DCLXX
+mortuum esse (cf. Ritschl mon. epigr. tria p.&nbsp;30. G.
+Bernhardy roem. litt. p.&nbsp;391) ideoque ante hunc annum
+Varronem hos libros scripsisse necesse est, quod etiam a ueri
+similitudine non abhorret. natus enim erat anno u. DCXXXVIII,
+triginta igitur annos egressus uel hac fere aetate opus nostrum
+conposuit (cf. Ritschl n. m. rh. VI p.&nbsp;557).</p>
+
+<p>Transeo ad libros <a name = "6_origine"><b>de origine linguae
+latinae</b></a>, quos tres fuisse Hieronymi indice scimus. antea
+de libro primo tantum semel a Prisciano I 39 p.&nbsp;30
+conmemorato constabat, quem primum esse de lingua latina
+uoluerunt (cf. L.&nbsp;Spengel ed. Varr. p.&nbsp;7. 592.
+O.&nbsp;Mueller ed. Varr. p.&nbsp;264. cf. paed. phil. litt. bl.
+d. allg. schulzeitg. 1827 II p.&nbsp;4), quam coniecturam per se
+parum probabilem (cf. G.&nbsp;Pape lect. Varr. p.&nbsp;41.
+ztschr. f. alterth. 1834 p.&nbsp;215 sq.) Hieronymi testimonium
+explosit. fragmento uerum a Prisciano seruato
+(<a href = "#frg107" name = "pg126frg107">fr.&nbsp;107</a>)
+in hoc quoque opere de litterarum quarundum scriptura et pronuntiatione
+actum fuisse docemur. teste enim M.&nbsp;Terentio Ion, quem Chium esse
+probabiliter suspicatus est F. W.&nbsp;Schneidewin n. mus. rh. VII
+p.&nbsp;463 (cf. B.&nbsp;ten Brink Varr. locus de urb. Roma p.&nbsp;2.
+<span class = "pagenum">127</span>
+C. Mueller hist. gr. fr. II p.&nbsp;44 sq.), uoluit sonum illum
+peculiarem, quem Γ ante <ins class = "mycorr"
+title = "text reads ‘Γ Κ Κ’">Γ Κ Χ</ins> haberet,
+<a name = "pg127ang"><span class = "crossflag">ἄγγμα</span></a><a href =
+"#note124" name = "ref124"><sup>124)</sup></a> nuncupari et hanc litteram,
+etiamsi nota eius non in promptu esset, uigesimam quintam esse. addidit
+Varro eundem sonum eisdem locis in uocabulis latinis audiri
+ideoque Attium<a href = "#note125" name = "ref125"><sup>125)</sup></a>
+talia uerba duplici G scripsisse.
+uerba tradita sunt haec: <i>in eiusmodi graeci et Attius noster
+bina G scribunt, alii N et G, quod in hoc ueritatem uidere facile
+non est</i>. additis uerbis ‘<i>quod ... non est</i>' non id agit
+Varro, utra sententia uera sit, utra falsa; nam deinceps relicuam
+Attianae sententiae partem memoratus est: <i>similiter agceps
+agcora</i>, quibus quo conpleretur dictio haec fere adiecisse
+scriptor uidetur <i>per GC Attius, illi per NC</i>. itaque non
+illam Varro dicit ueritatem quae grammatici iudicio conprobatur,
+sed eam quae in ipso loquentium sermone est et auditur; ab hoc
+autem sermonis sono dissociat signum soni quod in litteris
+cernitur: prorsus simili ratione atque artis rhetoricae
+scriptores ueritatem actioni forensi tribuunt, procul habent ab
+umbratica declamatione exercitationis causa instituta; cuius rei
+exempla suppeditabent Ernestius lexic. technol. latin.
+<span class = "pagenum">128</span>
+p.&nbsp;417et Ellendtius ad Ciceron.
+de orat. II 23, 94 uol. II p.&nbsp;217 sq. quam ob causam
+dubitari nequit quin Marius Victorinus I 4, 71 eandem Varronis
+sententiam siue expresserit siue interpretatus sit, cum ‘anceps’
+et similia uerba per NC non GC scribi ideo iubet ‘<i>quoniam ...
+familiarior est auribus nostris N potius quam G</i>'. rectissime
+igitur Ritschelius mon. epigr. tr. p.&nbsp;24 sic locum scripsit:
+<i>quod in hoc ueritatem facile uidere est, in illo non est</i>.
+ex illa uero conparatione graeci sermonis et latini, facile est
+intellectu in hoc libro non numerum et historiam litterarum, ut
+in libris de quibus modo dixi, persecutum esse scriptorem, sed
+quid antiquitus utrique linguae commune fuerit inuestigasse, quod
+quanti momenti sit ad origines linguae latinae indagandas
+manifestum est.</p>
+
+<p>Cum hoc argumento optime conueniunt, quae Ioannes
+Lydus<a href = "#note126" name = "ref126"><sup>126)</sup></a>
+de magistr. I 5
+profert, Romulum eiusque aequales bene calluisse sermonem
+graecum, nempe aeolicum, quem Euander Arcas (cf. de l.&nbsp;l. V
+21 p.&nbsp;31) in Italia peruolgasset. tradidisse haec Varronem
+τὸν πολυμαθέστατον dicit ἐν
+προοιμίοις τῶν πρὸς Πομπήιον αὐτῷ
+γεγραμμένων. unde sequi uidetur libros nostros
+Pompeio<a href = "#note127" name = "ref127"><sup>127)</sup></a>
+missos
+fuisse.
+<span class = "pagenum">129</span>
+multis quidem libris
+Varro Pompei nomen inscribere pariterque in multorum operum
+praefatione de cognatione aeolicae linguae et latinae loqui
+potuit, sed haec singularis argumentorum congruentia, praeeunte
+Ritschelio n. mus. rh. VI p.&nbsp;531 sq., me mouet ut ad eosdem
+libros utrumque testimonium referam, donec constat de opere
+quodam ad Pompeium misso, cui tale prooemium aptum est. hodie
+autem praeter isagogicum ex quo disceret Pompeius consul, <i>quid
+facere dicereque deberet cum senatum consuleret</i> (Gell. XIIII
+7, 2) et ephemeridem naualem (itiner. Alexandri 6 ed. pr. Mai. 3.
+p.&nbsp;5 class. auct. uol. VII), de quibus in hac re nemo
+cogitabit, ad Pompeium librum aliquem scriptum esse nescimus.
+egregie uero illa
+(<a href = "#frg106" name = "pg129frg106">fr.&nbsp;106</a>)
+habent locum suum (cf. Spengel
+l.&nbsp;s. p.&nbsp;7) in prooemio librorum de origine linguae
+latinae, ubi igitur Euandrum eum esse dixit, a quo linguae
+aeolicae et latinae similitudo repetenda sit. cum aeolico sermone
+latinum saepius contulerunt uolgaremque de hac re sententiam
+profert Quintilianus (inst. or. I 6, 31): ‘continet (etymologia)
+in se multam eruditionem, siue ex graecis orta tractemus, quae
+sunt plurima praecipueque <i>aeolica</i> ratione, cui est sermo
+noster simillimus, declinata, siue’ e.&nbsp;q.&nbsp;s. etiam I 5,
+55 latini et graeci sermonis similitudinem premit:</p>
+
+<blockquote>
+uerba aut latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex omnibus
+prope dixerim gentibus ut instituta etiam multa uenerunt. taceo
+de <i>tuscis</i> et <i>sabinis</i> et <i>praenestinis</i> quoque
+... plurima <i>gallica</i> ualuerunt ... sed haec diuisio mea ad
+<i>graecum</i> sermonem praecipue pertinet, nam et maxima ex
+parte romanus inde conuersus est, et confessis quoque graecis
+utimur uerbis, ubi nostra desunt,
+</blockquote>
+
+<p>cf. Varr. de l.&nbsp;l. V&nbsp;10 p.&nbsp;22. X 69 p.&nbsp;582
+sq.</p>
+
+<p>Ita uia munita aliud quoque Lydi testimonium his libris
+tribuendum est. scribit enim in eodem opere II 13 haec: τὴν
+δὲ ὅλην κατασκευὴν τοῦ περιζώματος οἱ Γάλλοι
+καρταμέραν (λέγουσιν), ἣν τὸ πλῆθος καρτάλαμον ἐξ ἰδιωτείας
+ὀνομάζει. ὅτι δὲ οὐ Ῥωμαικὸν τουτὶ τὸ ῥημάτιον, μάρτυς ὁ
+<span class = "pagenum">130</span>
+Ῥωμαῖος
+Βάρρων ἐν βιβλίῳ πέμπτῳ περὶ Ῥωμαικῆς διαλέκτου, ἐν ᾧ διαρθροῦται
+ποία μὲν τις λέξις ἐστὶν Αἰολική, ποία δὲ Γαλλική, καὶ ὅτι ἑτέρα μὲν
+ἡ Θούσκων, ἄλλη δὲ Ἐτρούσκων, ὧν συγχυθεισῶν ἡ νῦν κρατοῦσα
+τῶν Ῥωμαίων ἀπετελέσθη φωνή. unus quisque uidet hanc
+rem, uestigia dico aliarum linguarum in latino sermone indaganda,
+quam maxime ad hos libros aptam esse. in qua re nullius momenti
+est, quod Lydus titulum non accuratius indicat, cum ipse hos
+libros haudquaquam legerit et insolita neglegentia stupiditate
+uanitate praeditus fuerit<a href = "#note128"
+name = "ref128"><sup>128)</sup></a>. grauius fortasse est quod quintus
+liber in opus nostrum non quadrat, sed non dubito quin in hac
+quoque re Lydus peccauerit. quinque enim libros uel plures, ut
+libros de antiquitate litterarum mittam, non nisi opera de lingua
+latina et de sermone latino conplectebantur. ad eum librum de
+sermone latino haec, si ueri similia sequimur, spectare nullo
+modo possunt. ad quintum de lingua latina relata sunt ab I. D.
+Fussio, primo librorum Lydianorum editore (de magistr.
+p.&nbsp;118), cui adsenserunt L.&nbsp;Spengel ed. Varr.
+p.&nbsp;5. 121 et R. Merkel praef. Ouid. fast. p.&nbsp;CVI.
+generalia autem, quae Lydus profert, minime huic libro
+accommodata esse, perspexit O.&nbsp;Mueller ad de l.&nbsp;l. V
+116. nihilo magis in hoc libro locum habet uox καρταμέρα,
+quam V&nbsp;116 p.&nbsp;121 excidisse
+putabant. leguntur ibi in codice Florentino haec: <i>lorica quod
+e loris de corio crudo pectoralia faciebant. postea subcidit
+galli e ferro sub id uocabulum ex anulis ferream tunicam</i>, ubi
+siue cum O.&nbsp;Muellero <i>ex anulis ferrea tunica</i> siue cum
+Lachmanno (ad Lucr. VI 954 p.&nbsp;404) <i>ex anulis fere iam
+tunica</i>
+<span class = "pagenum">131</span>
+scribis, de re non
+de gallico nomine agi concedendum est. nam loricam romanam
+antiquitus e loris factam indeque nominatam fuisse dicit, postea
+idem nomen in ferream e Gallia translatam transiisse. ex eo autem
+quod apud Varronem baltei explicatio sequitur, apud Lydum
+praemittitur, noli efficere Lydum eo loco usum esse, nam magna
+uerbositate de uestimentis magistri equitum locutus singula
+percensere debuit, Varroni autem nihil adscribit nisi καρταμέραν
+(cf. L.&nbsp;Diefenbach orig. europ.
+p.&nbsp;285 sq.) et illa generalia, quorum omnium in libro de
+lingua latina quinto nec uola nec uestigium. quare ad
+libros
+nostros
+(<a href = "#frg108" name = "pg131frg108">fr.&nbsp;108</a>)
+ea refero contentus, quod non
+solum in titulo et numero Lydus peccauit, sed etiam inpudenter
+res a Varrone expositas auxit. nam neque ille docuit e linguis
+gallica aeolica etrusca inter se mixtis latinam linguam ortam
+esse, id quod quaeuis pagina librorum de lingua latina ostendit,
+sed nonnulla ex eis sumpta esse existimauit, quae sine dubio
+accuratius pertractauit, neque facile dixeris quae discrepantia
+inter Tuscos et Etruscos intercedat (cf. O.&nbsp;Mueller Etrusk.
+I p.&nbsp;100. C.&nbsp;Wachsmuth l.&nbsp;s. p.&nbsp;XXXI). parui
+sane tale testimonium aestimandum est, sed etiamsi omnia finxit
+Lydus, haec in libris nostris exposita fuisse reliqua testimonia
+probant.</p>
+
+<p>Praeterea de eis nihil constat: neque quo tempore scripti sint
+dici potest. nam cum Pompeio (cf. L.&nbsp;Roth leben d. Varr.
+p.&nbsp;11 sq.) per triginta annos, inde ab a. u. DCLXXVIII usque
+ad cladem Pharsalicam, coniunctus erat, sed artiores fines nullum
+indicium prodit.</p>
+
+<p>Non mediocris relliquiarum copia ex Apulei libellis de nota
+aspirationis et de diphthongis (cf. I.&nbsp;N. Madvig opusc.
+acad. p.&nbsp;3) accedere uidebatur, qui de nota asp. p.&nbsp;107
+Osann. Varronem <i>in libro de origine l.&nbsp;l.</i> et de
+diphth. p.&nbsp;125 eundem <i>in libris de origine l.&nbsp;l.</i>
+adfert. accuratius tamen inquirenti non dubium est, quin sic
+libros de lingua latina V-VII significauerit (cf. Spengel. ap.
+Ritschelium
+<span class = "pagenum">132</span>
+l.&nbsp;s.
+p.&nbsp;531. Th. Mommsen unterital. dial. p.&nbsp;358 n.), siue
+ita argumentum librorum de origine uerborum indicare uoluit, siue
+codex quo usus est hunc titulum habuit. in Florentino quidem
+codice libris V-VII inscribitur <i>de lingua latina de disciplina
+originum uerborum</i>, in Gothano (cf. Iacobs u. Vkert beitr. z.
+alt. litt. I p.&nbsp;270) <i>de uerborum
+origine</i><a href = "#note129" name = "ref129"><sup>129)</sup></a>,
+aliis uero <i>de
+origine linguae latinae</i> inscriptum fuisse ostendit catalogus
+bibliothecae coenobii Fesulani (cf. F. Blume iter ital. II
+p.&nbsp;31. 47), quem Montfaucon diar. ital. p.&nbsp;393. bibl.
+biblioth. I p.&nbsp;418 edidit. hunc enim nemo de ueris libris de
+origine l.&nbsp;l. accipiet, quos uix Priscianus legit. interdum
+uero neglegenter uel cum suis additamentis Varronis uerba posuit
+Apuleius, quare breuiter testimonia percurram<a href = "#note130"
+name = "ref130"><sup>130)</sup></a>.
+ex uno autem loco ipse Varro
+corrigendus esse uidetur, nam cum Apulei uerbis (de not. asp.
+p.&nbsp;107) <i>M.&nbsp;Varro in libro de origine latinae linguae
+ab hordeo horreum deriuatum aspirat, hordeum uero ab horrore
+tractum dicitur</i> (<i>dicit?</i> Osann) si contuleris locum de
+l.&nbsp;l. V&nbsp;106 p.&nbsp;109 <i>hordeum ab horrido</i> ibi
+aliquid excidisse putabis et scribendum esse <i>horreum ab
+hordeo, hordeum ab horrido</i>, quod confirmat Augustinus de
+dial. VI p.&nbsp;11, 5 Crec., quem e Varrone hausisse uidimus:
+<i>aut per id quod continetur (dictum), ut si quis horreum mutata
+littera adfirmet ab hordeo nominatum</i>. quae leguntur de not.
+asp. p.&nbsp;94. p.&nbsp;107. de diphth. p.&nbsp;125 sumpta sunt
+e libro V&nbsp;97 p.&nbsp;99, inepte adiectis p.&nbsp;94
+<i>trahere</i>, p.&nbsp;125 <i>uehere</i>, cf.
+<span class = "pagenum">133</span>
+Mommsenl.&nbsp;s. p.&nbsp;358. de diphth.
+p.&nbsp;127: <i>ae ante d reperitur in aedes quod ab edendo
+secundum Varronem deriuatum est</i> conlatis de l.&nbsp;l. V&nbsp;160
+p.&nbsp;160 <i>aedes ab aditu quod plano pede adibant</i>
+scribendum est <i>ab adeundo</i><a href = "#note131"
+name = "ref131"><sup>131)</sup></a>.
+p.&nbsp;129 scribit <i>aes aeris
+quod Marcus Varro ab asse, alii ab auri similitudine dictum
+putant</i>, contra Varro V&nbsp;169 p.&nbsp;169 <i>as ab aere</i>.</p>
+
+<h2>V</h2>
+<span class = "pagenum">134</span>
+
+<p>A certis uel probabilibus uenio ad dubia et obscura. duo enim
+restant opera, de quibus cum praeter titulum nihil fere traditum
+sit uix habeo quod dicam.</p>
+
+<p>Libri <a name = "7_simil"><b>de similitudine uerborum
+III</b></a> in Hieronymi indice exstant et semel a Charisio
+p.&nbsp;91 conmemorantur. similitudo quid sit et quid de ea Varro
+iudicauerit ut quam breuissime ostendam duos adponam locos e
+libris de lingua latina. X 3 p.&nbsp;545:</p>
+
+<blockquote>
+de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum, quod ea
+res est fundamentum omnium declinationum ac continet rationem
+uerborum. simile est quod res plerasque uidetur habere easdem
+quas illud cuius est simile. dissimile est, quod uidetur esse
+contrarium huius. minimum ex duobus constat omne simile, item
+dissimile, quod nihil potest esse simile, quin alicuius sit
+simile, item nihil dicitur dissimile quin addatur cuius sit
+dissimile.
+</blockquote>
+
+<p>VIII 23 p.&nbsp;407:</p>
+
+<blockquote>
+cum utrumque nonnunquam accidat, ut et in uoluntaria declinatione
+animaduertatur natura et in naturali uoluntas (quae cuius modi
+sint aperietur infra<a href = "#note132" name = "ref132"><sup>132)</sup></a>),
+quod utraque declinatione alia
+fiunt similia alia dissimilia, de eo graeci latinique libros
+fecerunt multos, partim cum alii putarent in loquendo ea uerba
+sequi oportere, quae a similibus similiter essent declinata quas
+appellarunt ἀναλογίας, alii cum id
+neglegendum putarent ac potius sequendam dissimilitudinem quae in
+consuetudine est quam uocant ἀνωμαλίαν,
+cum ut
+<span class = "pagenum">135</span>
+egoarbitror utrumque sit nobis sequendum,
+quod in declinatione uoluntaria sit anomalia, in naturali magis
+analogia.
+</blockquote>
+
+<p>de eadem igitur re<a href = "#note133" name = "ref133"><sup>133)</sup></a>
+hos libros conscripsit. num uero eis
+quasi praeparauerit libros de lingua latina an fortasse quod
+illic docuerat contra aduersarios, qui eum inpugnauerant,
+defenderit perspici non potest. e libro secundo
+(<a href = "#frg109" name = "pg135frg109">fr.&nbsp;109</a>)
+picem<a href = "#note134" name = "ref134"><sup>134)</sup></a>
+singulariter
+tantum dici legimus, quod olim Spengelius ed. Varr. p.&nbsp;594
+ad librum de lingua latina nonum, quamuis ibi non occurrat,
+referre uoluit (cf. O.&nbsp;Mueller ed. Varr. p.&nbsp;264.
+Ritschl l.&nbsp;s. p.&nbsp;528). pertinet autem hoc praeceptum ad
+ea quae de l.&nbsp;l. VIIII 37
+<span class = "pagenum">136</span>
+p.&nbsp;482.X 83 p.&nbsp;590 exponuntur,
+quod enim natura non subest deest multitudinis casus.</p>
+
+<p>Contrariam partem eiusdem quaestionis Varro tractauit in
+libris <a name = "8_util"><b>de utilitate sermonis</b></a>, quorum
+notitiam ad nos pertulit Charisius p.&nbsp;123, 3, qui Plinio
+auctore unum uerbum
+(<a href = "#frg110" name = "pg136frg110">fr.&nbsp;110</a>
+cf. supra <a href = "#pg34pli">p.&nbsp;34</a>)
+ex libro quarto seruauit. utilitatem
+similitudini opponit Varro de l.&nbsp;l. VIIII 48
+p.&nbsp;490:</p>
+
+<blockquote>
+cum, inquiunt, utilitatis causa introducta sit oratio, sequendum
+non quae habebit similitudinem sed quae utilitatem. ego quidem
+utilitatis causa orationem factam concedo, sed ut uestimentum,
+quare, ut hic similitudines sequemur, ut uirilis tunica sit
+uirili similis, item toga togae, sic mulierum stola ut sit stolae
+proportione et pallium pallio simile, sic cum sint nomina
+utilitatis causa, tamen uirilia inter se similia, item muliebria
+inter se sequi debemus,
+</blockquote>
+
+<p>quibuscum confer quae VIII 26 p.&nbsp;410 sq. in contrariam
+partem disputata sunt. ueram Varronis sententiam de hac re et
+prior locus et quae supra ex libro octauo adscripsi et totus
+liber decimus ostendit. persuasum ei erat, in declinationibus
+analogiam, quam quid esse uoluit nunc non persequor, regere,
+praeterquam quod aliquid perspicuitati et similium uocabulorum
+distinctioni concedendum esse censuit. idemque hic quoque
+docuisse uidetur. in libris enim de lingua latina, ubi omnia
+conplectitur, quae contra analogiam et pro ea dicenda sint,
+utramque partem quam firmissime defendere non solum licebat, sed
+necesse erat; postremo autem suum pronuntiauit iudicium idque
+conprobauit ualidissimis argumentis, quo facto neque ipse
+incertus inter utrumque fluctuari uidebatur, et lectores quid de
+his rebus existimandum sit discebant. nimium uero Varroni
+tribuimus, si eum in illo opere alterum, alterum in hoc
+defendisse in morem sophistarum putamus, sed eandem sententiam
+ubique tueri debuit, nisi forte pluribus praeterlapsis annis
+antea se errauisse intellexit, quod cum posterioribus demum uitae
+annis his quaestionibus studuisse uideatur,
+<span class = "pagenum">137</span>
+et certos auctores tamquam duces in
+plerisque sibi sumpserit, non ita ueri est simile. nihilo minus
+in prioribus libris formas declinationesque quatenus analogiae
+aut respondeant aut repugnent considerasse, in his contrariam
+uiam persecutus esse uidetur, si titulos spectamus. in utroque
+igitur opere unam earum quaestionum, quas in libris de lingua
+latina generaliter exposuit, accuratius tractauit, qua ex re
+quanti momenti et Varroni et aequalibus eius hae res fuerint
+intellegitur.</p>
+
+<p>Superest ut uno uerbo tangam perpaucas relliquias, quarum
+sedem indagare non contigit. ablatiuum Varro teste
+Diomede
+(<a href = "#frg111" name = "pg137frg111">fr.&nbsp;111</a>)
+casum
+sextum uel latinum adpellauit. curculionem pro gurgulione per
+ἀντίστοιχον uel antithesin (cf.
+Char. p.&nbsp;279, 16. Diom. p.&nbsp;442, 28) dictum
+esse
+(<a href = "#frg112" name = "pg137frg112">fr.&nbsp;112</a>)
+uoluit.</p>
+<br>
+
+<p>Hae sunt relliquiae quas probabiliter libris grammaticis
+tribui posse arbitror. nemo enim hic talia expectabit, qualia
+Gellius habet (IIII 16, 1. cf. Don. in Ter. heaut. II 3, 46)
+Varronem genetiuos <i>senatuis fluctuis domuis</i> similia uel (V
+21, 6) formas <i>pluria</i> et <i>conpluria</i> probasse. sciens
+etiam ut Isidori ita omnes neglexi reliquas etymologias, quas huc
+pertinere non certo constabat, qualia sunt ut paucis exemplis
+defungar: <i>ualuae sunt, quae reuoluuntur et se uelant</i>
+(Seru. in Aen. I 449), <i>amoena quasi amunia hoc est sine
+fructu</i> (Seru. Aen. VI 638. cf. thes. nou. lat. in Mai class.
+auct. VIII p.&nbsp;5) <i>freni a frendere dicti</i> (Seru. Aen.
+VIII 230), <i>hilum Varro ait significare medullam eius ferulae
+quam graeci</i> ἀσφόδελον
+<i>uocant, et sic dici apud nos nihilum, quomodo apud graecos</i>
+οὐδὲ γρῦ (Isid. orig. X 1, 85. XVII
+9, 95). prorsus praeterea contempsi testimonia ficticia et aut
+neglegentia aut stupore deprauata, quorum quaedam protulisse
+exempla satis sit. ut uix crederes apud Nonium u. protinus
+p.&nbsp;376 haec <i>uel protinam uel protinus continuationem uel
+praeteritae uel futurae longitudinis</i> eadem esse ac
+<span class = "pagenum">138</span>
+<i>protinam a protinus
+continuitatem significans</i> nisi ipse adscripsisset librum de
+l.&nbsp;l. VII (107 p.&nbsp;385), ita diu quaesiui, unde haec
+explicatio esset scholiastae qui dicitur Cruquiani ad Horat.
+epist. I 2, 28 <i>Varro nebulones uocat obscuro loco natos</i>,
+donec in hunc Columellae locum (VIII 16, 4) incidi: <i>itaque
+Terentius Varro nullus est inquit hoc seculo nebulo ac rhinton,
+qui non iam ducat nihil sua interesse, utrum eiusmodi piscibus an
+ranis frequens habet uinarium</i>, quae excripta sunt, si tale
+quid excribere dicere fas est, ex Varronis rer. rust. III 3, 9:
+<i>quis contra nunc rhinton non dicit, sua nihil interesse, utrum
+iis piscibus stagnum habeat plenum an ranis?</i> primae in hac re
+deferendae sunt Pomponio Sabino et Cynthio Cenetensi in
+conmentariis Vergilianis, quos primo obtutu singularibus fontibus
+usos esse putares, deinde neglegentiae has copias deberi
+intellegis. Varro scribit de l.&nbsp;l. V&nbsp;72 p.&nbsp;77:
+<i>Neptunus, quod mare terras obnubit ut nubes caelum, a nuptu id
+est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, nuptus dictus. Salacia
+Neptuni a salo</i>. inde effecit Pomponius ad Verg. Aen. I 125
+p.&nbsp;236 ed. Bas.: <i>Varro ait Neptunus dicitur a neptu id
+est optione, quod ut coelum nubes, ita mare terras obnubuit.
+declinatur neptus tus tui. eius sacrificia dicuntur salatia a
+salo</i>. e Varronis (V&nbsp;73 p.&nbsp;78) <i>uirtus ut uiri uis a
+uirilitate</i> primum fecit Cynthius (ad Aen. V&nbsp;344 p.&nbsp;112)
+<i>uirtus a uiriditate</i>, deinde <i>uirgo dicitur a
+uiriditate</i> (ad Aen. VI 45 p.&nbsp;128 cf. VII 72
+p.&nbsp;162). Pomponius (ad Geo. I 166 p.&nbsp;78 ed. Bas.)
+habet: <i>mystica dicuntur a mysterio, ut inquit Varro</i>, ad
+eundem uersum Seruius: <i>uannus: legimus tamen et uallus
+secundum Varronem</i> (de l.&nbsp;l. V&nbsp;138 p.&nbsp;141. rer.
+rust. I 23, 5. 52, 9), <i>quod idem nihilo minus significat.
+mystica autem Iacchi ideo ait (Vergilius), quod Liberi patris
+sacra ad purgationem animae pertinebant, et sic homines eius
+mysteriis purgabantur, sicut uannis frumenta purgantur</i>, quem
+quam egregie interpretatus sit Pomponius uides. sed nolo
+coaceruare plura eiusdem generis.</p>
+<br>
+
+<hr>
+
+<h2><a name = "footnotes">ADNOTATIONES</a></h2>
+
+<p><span class = "pagenum2">1</span>
+<a href = "#ref1" name = "note1">1)</a> cf. praeter libros de re
+rustica de antiquitatum libris Angustini de ciu. del VI 3, fr.
+antiquitatum human. lib. XX ap. Non. quadrifariam p.&nbsp;92, fr.
+de uita populi Romani lib. I ap. Non. uictuis p.&nbsp;494.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">3</span>
+<a href = "#ref2" name = "note2">2)</a> Hoc loco haec tetigisse et
+contrariam rationem Alexandrinorum et stoicorum significasse satis
+est. qua in re quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum
+inuenta fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora
+praetermittenda erant.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref3" name = "note3">3)</a> cf. A. Nauck Aristoph.
+Byz. fragm. p.&nbsp;267. Charisii locum p.&nbsp;116 <i>specialis
+(analogia) est, quae spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus</i>
+(Christ münchn. gel. anz. 1859 p.&nbsp;221 e Donatiano,
+<i>rationibus</i> cod. Neap.) <i>occupata; cui Graeci modum istius
+modi condiderunt</i> ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ
+λόγων ἀκολούθων ἐν λέξει. <i>huic Aristophanes quinque
+rationes dedit uel ut alii putant sex; primo ut eiusdem sint
+generis de quibus quaeritur, dein casus, tum exitus, quarto numeri
+syllabarum, item soni</i> uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de
+Cratete Mall. p.&nbsp;11 explicuerit. genus enim etiam in Varronis
+loco quem confert X 21 p.&nbsp;556 ex Ed. Luebberti emendatione
+(thes. V quaest. pontif. adn.) id est quod M.&nbsp;Terentius interdum
+sexum uocat. casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter
+positum sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui
+haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si intellegi
+uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro quoque l.&nbsp;s. de nominum
+tantum analogia loquatur, nullam dubitationem mouent, de eadem (cf.
+Varr. de l.&nbsp;l. VIII 13 p.&nbsp;401) <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘Aristophanon’">Aristophanem</ins>
+egisse; quod
+si huius disciplinae progressus spectas, non nullius momenti est.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">4</span>
+<a href = "#ref4" name = "note4">4)</a> De singulis Tryphonis libris
+recte iudicauit A. de Velsen l.&nbsp;l. p.&nbsp;24 sq. Qui praeterea
+de his rebus scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora
+uixerunt, ut de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd.
+gr. II p.&nbsp;424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p.&nbsp;234) taceam,
+Telephus Crateteus, qui teste Suida περὶ
+συντάξεως λόγου Ἀττικοῦ βιβλία έ edidit, post
+Augustum floruit (cf. Preller ztschr. f. alterthw. 1837 p.&nbsp;499)
+et L. Veri praeceptor fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert
+dissert. Sic. I p.&nbsp;147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano
+inferior (Choerob. Bekk. anecd. gr. III p.&nbsp;1193), qui περὶ
+συντάξεως τῶν τοῦ λόγου μερῶν scripsit.
+reliqui praeter Byzantinos grammaticos (de quibus Egger l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;234. 265) rhetores posterioris aetatis erant, ut Gaianus
+Arabs Theon Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui
+uestigia Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri περὶ
+ὕψους, qui duos libros περὶ
+συντάξεως conposuit, (
+π.&nbsp;ὕψους 39, 1) sequebantur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">6</span>
+<a href = "#ref5" name = "note5">5)</a> In his secutus sum
+Porphyrium ap. Amm. in Arist. π.&nbsp;ἑρμ.
+p.&nbsp;104<sup>b</sup> Br. et Apoll. d. synt. I 8
+p.&nbsp;31 B. III 32 p.&nbsp;299. de pronom. p.&nbsp;146. cf.
+Lucian. uit. auct. 21. R.&nbsp;Schmidt l.&nbsp;l. p.&nbsp;64. Prantl
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;439 sq. Steinthal l.&nbsp;l. p.&nbsp;298.
+Suidas u. σύμβαμα nescio quem
+exscripsit non accuratius quam u.
+κατηγόρημα Laertium Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam
+esse diu intellectum est. Priscianus uero
+<span class = "pagenum2">7</span>
+XVIII 4. II p.&nbsp;211 H., qui quidem locus
+tam turbatus est, ut neque a librariis ita corruptum neque a
+scriptore rem tam male perspectam esse, sed lectorem eumque non
+optime doctum haec adiecisse crediderim, ita scribit: et sciendum
+quod has quidem constructiones quae per nominatiuum absoluuntur,
+stoici ἀξιώματα uel συμβάματα,
+id est dignitates uel congruitates,
+uocabant, ut ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato
+philosophatur, illas uero quibus transitiones ab alia ad aliam
+fiunt personam, in quibus necesse est cum nominatiuo etiam
+obliquum aliquem casum proferri,
+παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam congruitates,
+ut Cicero seruat patriam, quando uero ex duobus obliquis
+constructio fit, ἀσύμβαμα id est
+incongruitatem dicebant ut placet mihi uenire ad te, siue
+nominibus ipsis tamen seu uerbis hoc exigentibus. uides hic non
+solum axiomata et συμβάματα
+confundi, uerum etiam transitiua uerba (de genere loquendi cf.
+XIII 23 p.&nbsp;15 H.) cum nominatiuo et accusatiuo, quae
+axiomata sunt, παρασυμβάματα dici.
+praeterea tertiae constructionis, quando ex duobus obliquis fit,
+exemplum nullo modo aptum est, expectares <i>pudet me illius</i>,
+uel tale quid. ceterum dummodo tali loco aliqua fides habenda
+esset, a quibusdam stoicorum ἀσύμβαμα
+quod ab aliis ἔλαττον ἢ
+παρασύμβαμα dictum est, quod eo est incertius, quia
+appellatio pessime in rem quadrat.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">9</span>
+<a href = "#ref6" name = "note6">6)</a> Praeterea Dionysi loco
+euincitur, et illos Chrysippi libros de rhetorica non egisse
+(rhetoricam uero stoici ad dialecticam referebant L.&nbsp;D. VII 41),
+et si Dionysium bene elegisse credimus quod in conscribendo opere
+adhiberet, in aliis quoque libris hanc a Chrysippo esse neglectam,
+quod in plerisque factum esse index ille confirmat
+Laertianus.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref7" name = "note7">7)</a> Non recte L. Krahner de
+Varronis philos. p.&nbsp;3 Ciceronem illius libro de philosophia
+(Augustin. l.&nbsp;l. XVIIII 1, 1) usum esse et academicorum
+sententias illius uerbis introduxisse sibi persuasit. nam primum
+si res ita esset, Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit
+<i>quaero cur cum multa scribis <b>genus hoc praetermittas</b>,
+</i> de rebus philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem
+I 2, 8 saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil
+de philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere ut
+l.&nbsp;l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus
+latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo
+Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime A.B.
+Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845 p.&nbsp;175
+iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro ab Augustino
+seruatum libro Tulliano de finibus quinto respondet, post annum
+igitur 709 scriptum esse oportet (cf. N. Madvig praef. Cic. de
+finib. p.&nbsp;LVIIII).</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">11</span>
+<a href = "#ref8" name = "note8">8)</a> Verba sic leguntur in
+codice Florentino quantum sciamus <i>propter eorum qui
+<b>dicuntur</b> sunt declinati casus, uti is qui de altero
+diceret, distinguere posset cum uocaret cum daret cum accusaret,
+sic alia eiusmodi</i> (Sp., <i>eiusdem</i> F) <i>discrimina, quae
+nos et Graecos ad declinandum duxerunt. sine controuersia sunt
+quinque.</i> legendum <i>propter eorum qui <b>dicunt naturam
+</b></i> (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec superioribus 14
+p.&nbsp;402 respondeant <i>in sua discrimina declinantur (nomina)
+aut <b>propter ipsius rei naturam</b> de qua</i> (<i>quo</i> F)
+<i>dicitur, aut <b>propter illius, qui dicit.</b> propter ipsius
+rei discrimina aut ab toto aut a parte</i> e.&nbsp;q.&nbsp;s., quo
+loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam, illius qui
+dicit naturam transit, aliter statuit G.&nbsp;Schoemann l.&nbsp;s.
+p.&nbsp;13 n.&nbsp;2. secuntur haec <i>quis uocetur ut Hercules,
+quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem, a quo
+uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius uocetur ut
+Herculis</i>. mirabere non quinque sed sex casus proferri,
+<span class = "pagenum2">12</span>
+quod eiectis uerbis <i>a quo uocetur
+ut ab Hercule</i> tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda
+sunt. primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera
+<i>cum nocaret, cum daret, cum accusaret</i> coniuncta et a
+Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de eo
+qui <i>uocetur</i> agi debuit, sed de eo qui <i>vocet</i>,
+propter cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec
+casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum
+perstringit abhorret.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">13</span>
+<a href = "#ref9" name = "note9">9)</a> Varronem plerumque
+graecos scriptores secutum esse iam perspexit, licet rem immodice
+auxerit, Christoph. Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum
+historia (Basileae 1554) libro quinto (p.&nbsp;271) sic scribit
+‘conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit
+similitudine studiorum cum M.&nbsp;Tullio coniunctus M.&nbsp;Varro,
+a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est
+argumentum’ e.&nbsp;q.&nbsp;s.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">14</span>
+<a href = "#ref10" name = "note10">10)</a> In hoc loco scribendo
+L.&nbsp;Spengelium de emend. rat. libr. Varr. de l.&nbsp;l. p.&nbsp;9,
+qui olim de eodem loco in Iahni annal. 1834 p.&nbsp;7 egerat,
+secutus sum praeterquam quod simplicius uidebatur e codicis
+uerbis <i>similis res dissimilibus uerbis et dissimilibus similes
+esse uocabulis notatas</i> id quod supra posui efficere, quam
+quod Spengelius uoluit [<i>similis</i>] <i>res dissimiles
+similibus uerbis, et dissimilibus similes
+<span class = "pagenum2">15</span>
+esse</i> [<i>uocabulis</i>] <i>notatas</i>. addo
+quod <i>IIII libros</i> (cod. <i>lei libri</i>) Laerti Diogenis
+codicibus in indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur.
+habet enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon.
+253 saec. XII περὶ τῆς κατὰ λέξεις
+ἀνωμαλίας πρὸς δίον α&nbsp;β γ&nbsp;δ, cod. Laurent. plut.
+69, 35 περὶ τοῦ κατὰ τὰς λέξεις ἀνωμαλίας πρὸς δίωνα
+α&nbsp;β γ&nbsp;δ, cod. Menagii α&nbsp;β&nbsp;γ,
+Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit ς᾽ e Varrone ubi olim
+<i>sex libros</i> legebatur.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref11" name = "note11">11)</a> Cic. Brut. 56, 205:
+‘fuit L.&nbsp;Aelius omnino uir egregius et eques Romanus cum
+primis honestus idemque eruditissimus et Graecis litteris et
+Latinis antiquitatisque nostrae et in inuentis rebus et in actis
+scriptorumque ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro
+noster acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans
+omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris explicauit.
+sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem nec studuit
+unquam nec fuit.'</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">16</span>
+<a href = "#ref12" name = "note12">12)</a> Episcopi Hipponensis
+enim hoc opusculum esse demonstrauit Prantl l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;666, quamquam id C.&nbsp;F. Webero proleg. in Augustini art.
+gramm. p.&nbsp;1 non persuasisse uidetur. addere potuit in libro de
+magistro quem patrem breui post illud scripsisse constat (cf.
+Augustin. retract. I 12) nonnulla recurrere quae in illo libello
+leguntur ut V&nbsp;12. 16. Tom. I p.&nbsp;679. 682 ed. congr.
+S.&nbsp;Maur., unde apparet dialecticam illic expositam re uera
+Augustinum amplexum esse.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">17</span>
+<a href = "#ref13" name = "note13">13)</a> Apud Varronem
+recurrunt ueriloquia <i>urbis</i> V&nbsp;143 p.&nbsp;145 <i>horrei</i>
+V&nbsp;106 p.&nbsp;109 <i>putei</i> V&nbsp;25 p.&nbsp;41. uiolentum apud
+Augustinum a <i>ui</i>, ab eodem <i>uis</i> uiolare VI 80 p.256,
+et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen uitis
+uietus, ab ipso <i>uis</i> V&nbsp;62 p.&nbsp;68 uincire uinclum uiere,
+V&nbsp;37 p.&nbsp;38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf.
+Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius <i>uiae</i> origo, quod V
+35 p.&nbsp;37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non
+respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum
+grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone cf.
+Mueller praef. Varr. p.&nbsp;VII. quae praeterea apud Augustinum
+occurrunt <i>lucus bellum foedus</i> e.&nbsp;q.&nbsp;s. in libris
+nostris non explicantur.&mdash;Breuiter moneo locum V&nbsp;22 p.&nbsp;31,
+qui multos uexauit, nuper Ludouicum Oxé de Varr. etymolog.
+quibusd. p.&nbsp;22, et in codice ut tradunt ita legitur <i>Vias
+quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod
+agendo teritur</i> e loco s. s. V&nbsp;35 p.&nbsp;37 illuc inlatum et
+quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod neminem
+uidisse miror.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">18</span>
+<a href = "#ref14" name = "note14">14)</a> August. l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;48E: ‘ea quae una defintio potest includere uniuoca
+uocantur: illius autem, quae sub uno nomine necesse est definire
+diuerse, aequiuoci nomen est’. p.&nbsp;49C: ‘haec sunt igitur
+uniuoca, quae non solum nomine uno, sed una etiam eiusdem nominis
+definitione clauduntur, quamuis et inter se propriis nominibus et
+definitionibus distingui possunt.' Mart. Capella IIII 355
+p.&nbsp;103 sq. ‘aequiuocum est quando multarum rerum unum est
+nomen, sed non eadem definitio, ut leo ... uniuocum est, quando
+duarum uel plurium rerum unum nomen est et
+definitio.'</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref15" name = "note15">15)</a> Cassiodor. de artib.
+et discipl. liber, p.&nbsp;536<sup>b</sup> Garet: ‘dialecticam
+uero et rhetoricam Varro in nouem disciplinarum libris tali
+similitudine definiuit: dialectica et rhetorica est quod in manu
+hominis pugnus adstrictus et palma distensa, illa breui oratione
+argumenta concludens, ista facundiae compos copioso sermone
+discurrens,
+<span class = "pagenum2">19</span>
+illa uerba
+contrahens, ista distendens’. cf. Isid. orig. II 23, 1. a Zenone
+haec Varronem transtulisse Cassiod. l.&nbsp;l. p.&nbsp;531b Sext.
+Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu sunt, quibus
+illud confirmetur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">20</span>
+<a href = "#ref16" name = "note16">16)</a> Hoc moneo propter Carolum
+Prantl l.&nbsp;l. p.&nbsp;667 qui id a stoicis alienum putat.
+Laertius autem Diogenes (VII 63) scribit:
+ἐλλιπῆ (λεκτά) μὲν οὖν ἐστι τὰ ἀναπάρτιστον ἔχοντα τὴν ἐκφορὰν
+οἷον ῾γραφεῖ᾽‧ ἐπιζητοῦμεν γὰρ τίς; quod cum in prima et
+secunda persona absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter
+has et illam fecisse stoicos sequitur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">26</span>
+<a href = "#ref17" name = "note17">17)</a> Recte uidit
+O.&nbsp;Mueller praef. p.&nbsp;L. ad hos libros referenda esse, quae
+‘de copia uerborum’ (VIII 2 p.&nbsp;392. 20 p.&nbsp;406) Varro
+promittit, eosdemque <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘iudicari’">indicari</ins>
+‘libris qui de formulis
+uerborum erunt’ (X 33 p.&nbsp;536) quod alterum testimonium
+M.&nbsp;Hertz (philolog. klin. streifzug p.&nbsp;31) de libris
+XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum contextu ibi de
+declinationibus actum iri intellegitur.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref18" name = "note18">18)</a> Reliquae sunt hae:
+uerba quae declinantur et quae non
+<span class = "pagenum2">27</span>
+declinantur (X 14 p.&nbsp;551), uerba uernacula aduenticia
+notha ex peregrinis nata (X 69 p.&nbsp;582), analogia quam sequitur
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘populis’">populus
+</ins> singuli e populo (X 74 p.&nbsp;586), consuetudo qua antiqui
+usi sunt qua nunc utimur qua poetae utuntur (X 73 p.&nbsp;585), quas
+omnes non aptas esse argumenti indoles et mos scriptoris in libris
+etymologicis conspicuus docent.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref19" name = "note19">19)</a> Duae diuisiones sese
+excipiunt VIII 44 p.&nbsp;424 <i>oratio secanda ut natura in
+quattuor partis, in eam quae habet casus et quae habet tempora et
+quae neutrum et in qua est utrumque. has uocant quidam appellandi
+dicendi adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor,
+dicendi ut scribo et lego, iungendi ut et et que</i> (M.
+<i>utque</i> F), <i>adminiculandi, ut docte et commode</i>. quae
+diuisiones inter se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi
+partes ambae nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem
+Varro debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p.&nbsp;511)
+indicatis: <i>quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas
+esse partes orationis, cetera uero <b>adminicula uel
+iuncturas</b> earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et
+trabes, cetera autem id est stuppa et claui et similia uincula et
+conglutinationes
+<span class = "pagenum2">28</span>
+partium nauis,
+non partes nauis dicuntur</i>. quarum altera parte eique
+coniunctis quae non exscripsi, num Ammonium (in Aristot. π.&nbsp;ἑρμ.
+p.&nbsp;99<sup>a</sup> Br.),
+aequalem sibi scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore
+quaestionem tetigerit, incertum est. uerisimile autem est
+philosophos illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis
+facientes. Aristotelis (cf. Steinthal l.&nbsp;l. p.&nbsp;257)
+sententiam Dio excoluit (VIII 11 p.&nbsp;400) <i>quorum generum
+declinationes oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in
+tris diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae
+adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae neutrum.
+de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit, uocabula et
+uerba, ut homo et equos, et legit et currit.</i> hanc igitur
+diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit quode Elink
+Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p.&nbsp;9 disseruit
+nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in duas partes
+iungendi nimirum et adminiculandi discribitur, quae itaque paullo
+magis est explicata, secundam Varronis esse censeo. Sed etiam
+prima Varronis diuisio orta est ex Dionea, adiecta parte quae
+utrumque habet. quare, quamuis non prorsus accurate, tamen non
+ita neglegenter (cf. Schoemann l.&nbsp;l. p.&nbsp;14) Varro
+locutus est, cum <b>has</b> ad <b>quattuor partes</b> generales
+non ad proxime antecedentes singulas referret.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref20" name = "note20">20)</a> Vt hoc melius
+intellegatur simulque aequabilitas librorum VIII et VIIII nec in
+editis exemplaribus nec in O.&nbsp;Muelleri dispositione satis conspicua
+oculis subiciatur, eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec</p>
+
+<table align = "center" summary = "comparison of books VIII and VIIII">
+<tr>
+<td></td>
+<td>VIIII</td>
+<td></td>
+<td>VIII</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>1-6</td>
+<td align = "left">praefatio</td>
+<td>1-24</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>7</td>
+<td align = "left">dispositio sequentium</td>
+<td>25</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>8-35</td>
+<td align = "left">consuetudo&mdash;ratio</td>
+<td></td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>36-39</td>
+<td><p class = "in0">A. pars generalis.</p>
+<p class = "in1">1. praefatio</p></td>
+<td></td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>40-44</td>
+<td><p class = "in2">2a de similitudine</p></td>
+<td>39-43</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>45</td>
+<td><p class = "in2">2b analogia ubique aut nusquam</p></td>
+<td>37-38</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>46. 47</td>
+<td><p class = "in2">2c de delectatione</p></td>
+<td>31. 32</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><span class = "pagenum2">29</span>
+</td>
+<td>48</td>
+<td><p class = "in2">2d de utilitate</p></td>
+<td>26-30</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>lacuna</td>
+<td>49-54</td>
+<td><p class = "in2">2e analogiae leges</p></td>
+<td>33-36</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>55-62</td>
+<td><p class = "in2">3a declinatio sexus</p></td>
+<td>46. 47</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>63-69</td>
+<td><p class = "in2">3b decl. multitudinis</p></td>
+<td>48</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>70<br>
+lacuna</td>
+<td><p class = "in2">3c decl. casualis (in uniu.)</p></td>
+<td>49</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td></td>
+<td><p class = "in0">B pars specialis. dispositio</p></td>
+<td>44. 45</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td></td>
+<td><p class = "in1">I uerba iungendi adminic.</p></td>
+<td colspan = "2">lacuna in fine libri</td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>lacuna</td>
+<td><p class = "in1">II 1 articuli</p></td>
+<td>50. 51</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td></td>
+<td><p class = "in2">2 pronomina</p></td>
+<td colspan = "2">lacuna in fine libri</td>
+</tr>
+<tr>
+<td>lacuna</td>
+<td>71</td>
+<td><p class = "in2">3 uocabula.</p>
+<p class = "in3">a. decl. nominandi</p></td>
+<td>52-62</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>72. 73</td>
+<td><p class = "in3">3b decl. augendi</p></td>
+<td>75-78</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>74</td>
+<td><p class = "in3">3c decl. minuendi.</p></td>
+<td>79</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>75-88</td>
+<td><p class = "in3">3d decl. casualis (de sing.)</p></td>
+<td>63-74</td>
+<td></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>89-94</td>
+<td><p class = "in2">4 nominum decl.</p></td>
+<td>80-84</td>
+<td>lacuna<br>
+quae reliqua deuorauit</td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td>95-110</td>
+<td><p class = "in1">III uerba temporalia</p></td>
+<td></td>
+<td></td>
+</tr>
+</table>
+
+<p>Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita
+respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione
+reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de analogiae
+legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus tractandam ibi
+in fine huius partis positam esse. expositionem uero de sexu
+numero casu (A 3) in libro VIII principio partis alterius
+positam, in libro VIIII ubi lectores e libro octauo extremo
+nouerunt (cf. Mueller p.&nbsp;XXXXVI) praeter nomen et uerbum
+analogias non esse (cf. VIII 9 p.&nbsp;398. X 79 p.&nbsp;588)
+priori parti statim esse addita. Altera pars (B) ab eadem in
+libro VIII eo discedit ut quae minoris momenti sunt, aut
+praemittantur, ut particulae (I) et articulis adiecta pronomina
+II 2 (hoc autem factum esse apparet ex eo quod deinde nusquam
+memorantur) aut inter grauiora interponuntur, ut declinatio
+augendi et minuendi (II 3b. c). Lacunae autem, quas inter
+paragraphos 48 et 49, 70 et 71 subtili usus iudicio Mueller
+indagauit, in eodem codice ortae sunt, quo transpositio V13
+p.&nbsp;33 sq. facta est (cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846
+p.&nbsp;142. ueb. d. kritik d. buech. de l.&nbsp;l. p.&nbsp;10);
+in hoc enim quae leguntur VI-41 p.&nbsp;40 quinque explebant
+folia, quorum singula circiter MMCCCXXXX litteras conplectebantur
+(Spengeli in hac re editione usus sum), quae uero leguntur IX 49
+p.&nbsp;490-70 p.&nbsp;508 circiter IƆƆMDCCCC litteras
+conprehendunt, tribus igitur illius codicis foliis (MMCCC
+litterarum) scripta erant.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">30</span>
+<a href = "#ref21" name = "note21">21)</a> Hic enim scribendum esse
+<i>cape unde accipe sed hoc in proximis libris</i> (<i>proximo
+libro</i> F) <i>retractandum</i> mecum censebis, si hoc de libro
+octauo dici non potuisse Varronemque constanter ad ‘libros’ plurali
+numero lectores relegare et saepissime in his libris uocabulorum
+exitus corruptos esse reputaueris.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">31</span>
+<a href = "#ref22" name = "note22">22)</a> Laudat Plinius librum XI
+p.&nbsp;131, 18. 141, 30 (cf. Schottmueller l.&nbsp;l. p.&nbsp;41).
+p.&nbsp;142, 21, librum XIII p.&nbsp;105, 14. p.&nbsp;139, 15,
+librum XXII p.&nbsp;142, 20. praeterea e Plinio fluxit locus
+p.&nbsp;106, 2 (cf. Schottmueller p.&nbsp;43), quem in libri de
+l.&nbsp;l. octaui ea parte quae intercidit fuisse uidit
+O.&nbsp;Mueller praef. Varr. p.&nbsp;XXXXVII. ex eodem Plinio
+librum XI hausisse Romanus p.&nbsp;80, 3 cl. Pompei p.&nbsp;154
+Char. p.&nbsp;37, 13 uidetur. restant loci p.&nbsp;58, 17 (de
+l.&nbsp;l. V&nbsp;18 p.&nbsp;131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p.&nbsp;111)
+104, 13. 104, 28 ad Cic. VIII (54 p.&nbsp;130) p.&nbsp;105, 14 ad
+Cic. XIII quos Plinio Romanum debere demonstrari nequit.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">35</span>
+<a href = "#ref23" name = "note23">23)</a> Vno Plauti (mil. gl. 271)
+loco in codice Ambrosiano <i>Philocomasii custos</i> legitur, ubi
+tamen Ritschelius <i>Philocomasio custos</i> (cf. 1431) cum reliquis
+libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus Zangemeister.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">36</span>
+<a href = "#ref24" name = "note24">24)</a> Etymologias in hoc
+Lactanti libello obuias cur non ad libros de l.&nbsp;l. rettulerim,
+quamuis cap. V libri ad Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere
+longum est. uerbo moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum
+artissime inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die
+nat. 6,&nbsp;1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin.
+9,&nbsp;1. Ritschl de Varr. logist. p.&nbsp;XI) referendas esse.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">39</span>
+<a href = "#ref25" name = "note25">25)</a> Vsus est loco VI 20
+p.&nbsp;201 (roem. chronol. p.&nbsp;235. p.&nbsp;16) ubi in codice
+Vinalia rustica <i>a.&nbsp;d. XII kal. Septembr.</i> agi dicuntur,
+quod male correxit Augustinus in <i>a. d. XIIII kal. Sept.</i>, qui
+in fastis correctis illi respondebat. idem quamquam intellexit
+L.&nbsp;Pontedera antiq. lat. graec. enarr. p.&nbsp;317 nugis a uero
+abduci se passus est; nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse
+iudicauit I.&nbsp;G. Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2
+p.&nbsp;230.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">41</span>
+<a href = "#ref26" name = "note26">26)</a> Maiore cum specie
+ueritatis sane inconstantiam terminorum doctrinaeque grammaticae
+incongruentiam protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum
+definitam ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus
+grammaticis fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos
+auctores secutum esse Varronem securum de praeceptorum
+discrepantia.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">43</span>
+<a href = "#ref27" name = "note27">27)</a> Inpeditius est
+iudicium de sequentibus uerbis, quae nec cum reiectaneis nec cum
+antecedentibus coniunctione <i>sic</i> coniungi potuerunt, cum ne
+minima quidem similitudo inter illa et haec intercedat. praeterea
+suspitionem mouent praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia
+et iam ab Henrico Stephano Varrone indigna iudicata <i>quasi
+quicunque metuit, etiam tremat</i>. sed caue ne haec quoque
+praeter uerba <i>tremuisti timuisti</i> ab interpolatore orta
+existimes, nam ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem
+nusquam leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae
+illum adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis
+quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci
+uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam quem
+in tali etiam scriptore feras, <i>sic</i> illud fortasse ad
+omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda
+sunt: <i>sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine
+uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet</i>.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">44</span>
+<a href = "#ref28" name = "note28">28)</a> Nihil ex silentio in
+Ciceronis epistulis effici monuit L.&nbsp;Roth leben d. Varro
+p.&nbsp;25.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">45</span>
+<a href = "#ref29" name = "note29">29)</a> Quod negauit O.&nbsp;Mueller
+praef. Festi p.&nbsp;XXX n. uid. contra eam disputantes Lachmannum
+l.&nbsp;l. Spengel l.&nbsp;l. p.&nbsp;21. C.&nbsp;Lachmann Vitruui
+conmotus testimonio, existimauit statim post Varronis mortem opus,
+quod scriptor non prorsus perpolitum reliquisset, editum esse et
+hoc nixus fundamento singulari modo textum tractauit, de quo optime
+iudicat Spengel l.&nbsp;l. p.&nbsp;21 sq.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref30" name = "note30">30)</a> Aliter placuit
+L.&nbsp;Mercklino in indice lect. Dorp. 1858 cui mirum inscripsit
+titulum ‘de tralaticio Varronis scribendi genere’ p.&nbsp;9 sq.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">46</span>
+<a href = "#ref31" name = "note31">31)</a> Apud Ouidium nonnulla
+e Varrone translata inuestigasse sibi uisus est R.&nbsp;Merkel proleg.
+Ouid. fast. p.&nbsp;CVI.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">47</span>
+<a href = "#ref32" name = "note32">32)</a> Nonnullis enim locis
+(Gell. XVIII 12,&nbsp;8. Aero ad Horat. art. poet. 202. Rufin.
+l.&nbsp;s.&nbsp;s.) laudantur <i>libri de lingua latina ad
+Marcellum</i>, ad quem libros de sermone latino scriptos esse
+Gellius (XII 6, 3. 10, 4) tradit. praeterea apud Gellium (XII 10, 4)
+et Charisium (p.&nbsp;241, 27) legimus <i>de latino sermone</i>, sed
+uterque aliis locis (Gell. XII 6, 10. XVI 12, 7. Char. p.&nbsp;103,
+26. 124, 13. 126, 22. 135, 18. 205, 15) eundem quem Hieronymus
+ordinem tuetur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">48</span>
+<a href = "#ref33" name = "note33">33)</a> cf. I.&nbsp;C. Ernesti lex.
+technol. lat. rhet. p.&nbsp;354. L. Doederlein lat. synon. u.
+etymol. IIII p.&nbsp;22. Cic. orat. 20, 67. 23, 79. 45, 154. de
+orat. III 11, 42. ad Herenn. III 13, 23. Quint. inst. or. VIII 3, 40
+sq. cl. 3, 15 sq.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">50</span>
+<a href = "#ref34" name = "note34">34)</a> Quod caput non suo loco
+legi recte iudicauit L.&nbsp;Spengel allg. schulzeitung 1832 II
+p.&nbsp;285.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">51</span>
+<a href = "#ref35" name = "note35">35)</a> Serui uerba
+p.&nbsp;526 §&nbsp;6 sunt haec: ‘Est autem forma acuti accentus ...
+uerbum hic non id intellegendum cui proprie grammatici tempus cum
+persona dicunt accidere sed accipiendum generaliter pro qualibet
+parte sermonis ut est a Vergilio (Aen. VIII 404) dictum <i>ea
+uerba locutus</i> et nobis mos est dicere <i>uerba aliquem
+fecisse</i>, cum omnem orationem uolumus intellegi’. quibuscum
+cf. Quint. inst. orat. I 5,&nbsp;2: ‘uerba nunc generaliter
+accipi uolo, nam duplex eorum intellectus est, alter qui omnia
+per quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium (art. poet.
+311) <i>uerbaque prouisam rem non inuisa sequentur</i>, alter in
+quo est una pars orationis <i>lego scribo</i>'.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">52</span>
+<a href = "#ref36" name = "note36">36)</a> Seruius §&nbsp;16
+p.&nbsp;530: ‘Accentus proprie qualitas syllabarum hoc est
+indicium tempora syllabarum, naturam positionemque significans.
+sunt enim tres: acutus grauis inflexus. hi a graecis προσῳδίαι
+dicuntur. ergo in hoc cognoscere
+debes, quaenam (quoniam <i>cod.</i>) littera uocalis capit (facit
+<i>cod.</i>) accentum secundum ordinem syllabarum cuiuslibet
+partis orationis primo loco, secundo uel
+tertio.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref37" name = "note37">37)</a> Laert. Diog. VII 55.
+σῶμα δ᾽ ἐστὶν ἡ φωνὴ κατὰ τοὺς στωικους
+ὥς φησιν Ἀρχέδημός τε ἐν τῇ περὶ φωνῆς καὶ Διογένης καὶ Ἀντίπατρος
+καὶ Χρύσιππος ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν φυσικῶν. πᾶν γὰρ τὸ ποιοῦν
+σῶμά ἐστι, ποιεῖ δὲ ἡ φωνὴ προσιοῦσα τοῖς ἀκούουσιν ἀπὸ τῶν
+φωνούντων. VII 135. σῶμα δ᾽ ἐστί,
+φησὶν Ἀπολλόδωρος ἐν τῇ φυσικῇ, τὸ τριχῆ διαστατόν, εἰς μῆκος εἰς
+πλάτος εἰς βάθος τοῦτο δὲ καὶ στερεὸν σῶμα καλεῖται cf.
+Stob. ecl. phys. I 15 p.&nbsp;340. 350 Heer.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">53</span>
+<a href = "#ref38" name = "note38">38)</a> Ita scribendum est.
+nam neque hoc loco Wasii <i>buccinarum</i> nec paullo inferius
+Vindobonensium <i>cithara auditur quia</i> idoneum est. tibiae,
+quae uox etiam infra p.&nbsp;533 <i>tiuia</i> (correctum ex
+<i>uita</i>) scribitur, in bis rebus ubique conmemorantur, et
+Varro hoc loco notissimorum organorum musicorum exemplo
+demonstrare uolt, quid sonus medius sit. μέση
+autem primitus nominabatur media chorda
+heptachordi eiusque sonus (Varr. de l.&nbsp;l. X 46 p.&nbsp;571.
+cf. fragm. post Censorin. 12, 3 p.&nbsp;90 Iahn. R.&nbsp;Westphal
+harmonik u. melop. d. griech. p.&nbsp;84 sq.), postea erat certa
+notula musica cuiusuis organi, quamquam iam in octachordo nondum
+media erat, ut aut metuam ne nomen magis quam rem Varronem
+respexerit, aut hic quoque uestigia singularis neglegentiae
+Seruianae notandae sint. noli autem mirari quod tam audacter
+<i>illa quae</i> in <i>illum qui</i> mutaui; in archetypo enim e
+quo codex Lauantinus descriptus est uerba admodum breuiata
+legebantur, unde uerborum exitus saepissime corruptos esse
+adnotatio nostra critica docet. num autem in extremis uerbis
+recte Varronis mentem adsecutus sim qui rei musicae me peritiores
+sunt uideant.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">54</span>
+<a href = "#ref39" name = "note39">39)</a> Eadem quae Glaucus
+Samius prosodiis prioribus dederat nomina recurrunt in fragmento
+quod ex eodem fonte, Herodiano ut uidetur, atque Arcadii qui
+dicitur liber uigesimus fluxit et secundum codicem Parisinum 2603
+a Goettlingio ad calcem Theodosii p.&nbsp;202 sq. editum est. ibi
+leguntur haec: ἡ προσῳδία οὖν φησι τάσις
+ἐστὶ φωνῆς ποιά, ἤγουν ποιότητά τινα ἔχουσα‧ ἢ γὰρ ἐπιτεταμένη
+ἐστὶν ἢ ἀνειμένη ἢ μέση, τουτέστιν ἢ ὀξύτονος ἢ
+περισπώμενος. extrema uerba excerptoris stupiditati
+tribuenda esse prioribusque nullo modo conuenire adparet, cf.
+Georg. Choerob. I p.&nbsp;17 Gaisf.: οἱ γὰρ
+κύριοι τόνοι τῶν λέξεων δύο εἰσὶν ἥτε ὀξεῖα καὶ ἡ περισπωμένη‧
+ἡ γὰρ βαρεῖα οὐκ ἔστι λέξεως τόνος ἀλλὰ συλλαβῆς.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">55</span>
+<a href = "#ref40" name = "note40">40)</a> Recte p.&nbsp;Langen
+in Fleckeiseni annal. 1859 p.&nbsp;49 (cf. eundum de gramm. lat.
+praeceptis quae ad accentum spectant p.&nbsp;6 sq. Lucianum
+Muellerum de re metr. poet. lat. p.&nbsp;373) hunc locum
+corruptum esse uidit, sed ex ineptis uerbis inepta conligere quam
+emendationem
+<span class = "pagenum2">56</span>
+periclitari
+maluit. idem pauca tantum e Varrone Seruium hausisse contendit, e
+cuius opusculo num Varro flexam prosodiam statuerit perspici non
+possit. quorum alterum tota nostra disputatione refutatur, illud
+breuiter hic refellendum est. uerba §&nbsp;21 p.&nbsp;530 <i>in eadem
+opinione et Varro fuit</i> ad Tyrannionis opinionem quattuor
+prosodias esse spectant, nam alia Tyrannionis opinio non
+profertur, quare non uideo quid his verbis dictum sit, nisi
+easdem quattuor prosodias, itaque flexam quoque Varronem probasse
+nec quid neglegentia in re tam plana peccare potuerit intellego.
+manifestior alter locus est (<i>ceterum Varro</i>
+e.&nbsp;q.&nbsp;s.) de quo modo egi. quod enim ex tribus Glauci
+prosodiis quae uni flexae respondent duae tantum examinantur id
+fortasse Serui peccatum. largiamur uero hic non modo aliquid
+desiderari, sed de ipsa νήτη (ea
+uoce, quae quamquam male scripta aliter uix legi potest, quamnam
+uocis modulationem Glaucus significauerit obscurum est; νήτη
+in musica summus systematis sonus, in
+octachordo quam nos dicimus <i>octave</i> est cf. Westphal
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;84 sq.) Varronem agere, ut Langen uoluit; tum
+ipsa prosodiae huius descriptio docet, motum quendam in utramque
+partem ei tribui, nam hanc mutationem, quam H.&nbsp;Weilium et
+L.&nbsp;Benloewium théor. gén. de l’accent. lat. p.&nbsp;14
+dubitanter protulisse miror, nemo inprobabit qui de his rebus
+iudicare didicit. talis uero motus nec acutae nec graui nec
+mediae adscribi potuit sed soli flexae quam omnes fere grammatici
+(cf. Aristoph. Byzant. Pseudo-Arcadii p.&nbsp;202 Schm. Diomed.
+p.&nbsp;431, 6 K Prisc. de accent. II p.&nbsp;520, 2 K. al.) ex
+acuta et graui constare dicunt quare si Varro hoc de quadam
+prosodia scripsit, utrum eam νήτην
+an περισπωμένην nominauerit nihil
+refert, re uera flexa erat.&mdash;Ceterum cf. de Serui opusculo et
+rebus ibi tractatis Weil et Benloew l.&nbsp;l. p.&nbsp;5 sq.
+W.&nbsp;Corssen ausspr. uocalism. u. betong. d. lat. II
+p.&nbsp;202 sq.)</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref41" name = "note41">41)</a> Weil et Benloew
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;13 uerba §&nbsp;23 p.&nbsp;533 <i>media quae
+<span class = "pagenum2">57</span>
+inter duas quasi limes est</i> et
+infra §&nbsp;24 p.&nbsp;533 <i>inter has est μέση,
+latine media, quia limes est per quam
+duae supradictae ultro citroque commeant</i> ita intellexerunt,
+ut syllabas quae inter acutas et graues interpositae essent cum
+media prosodia efferri putarent. de talium syllabarum accentu
+nihil quantum e Seruio conligi potest a Varrone traditum, quem
+mediam altitudinem tantum sonorum spectasse idcircoque mediam
+inter grauem et acutam posuisse eamque utriusque quasi conpitum
+(§&nbsp;21 p.&nbsp;531) duxisse uidimus. sine dubio media in quibusdam
+syllabis audiebatur sed ex opusculo nostro quae fuerint non
+patet. Langen l.&nbsp;l. p.&nbsp;63 hoc inuentum Gallorum recipit
+indeque cum haec doctrina ueritati repugnet, ipsam disputationem
+Varrone indignam esse efficit.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref42" name = "note42">42)</a> cf. Aristoxeni elem.
+harm. I uel potius περὶ ἀρχῶν α´ p.&nbsp;18 Meib.
+(cf. Porphyr. ad Ptolem. harm.
+l.&nbsp;l. p.&nbsp;257. G.&nbsp;L. Mahne diatr. de Aristox.
+p.&nbsp;179&nbsp;n. Westphal l.&nbsp;s.&nbsp;s. p.&nbsp;41 sq.
+p.&nbsp;Marquard de Aristox. Tarent. el. harm. p.&nbsp;33 sq.)
+λέγεται γὰρ δὴ καὶ λογῶδές τι μέλος, τὸ
+συγκείμενον ἐκ τῶν προσῳδιῶν, τὸ ἐν τοῖς ὀνόμασι. φυσικὸν γὰρ τὸ
+ἐπιτείνειν καὶ ἀνιέναι ἐν τῷ διαλέγεσθαι. Aristid. Quint.
+de mus. I p.&nbsp;8 Meib.: τάσις δὲ ἐστι
+μονὴ καὶ στάσις τῆς φωνῆς. ταύτης δὲ εἴδη δύο ἄνεσις τε καὶ
+ἐπίτασις. ἄνεσις μὲν οὖν ἐστιν ἡνίκα ἂν ἀπὸ ὀξυτέρου τόπου ἐπὶ
+βαρύτερον ἡ φωνὴ χωρῇ‧ ἐπίτασις δὲ ὅταν ἐκ βαρυτέρου μεταβαίνῃ
+πρὸς ὀξύτερον. ἐκ δὴ τούτων τὰ γενόμενα τὸ μὲν βαρύτητα τὸ δὲ
+ὀξύτητα προςαγορεύομεν. cf. Sext. Emp. πρὸς
+μους. p.&nbsp;756. 9 Bekk. Mar. Vict. IIII 2,
+7 p.&nbsp;2605&nbsp;P. Dionys. Halic. de conpos. uerb. 11
+p.&nbsp;<ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘1126’">126</ins>
+Schaef.: διαλέκτου μὲν οὖν
+μέλος ἑνὶ μετρεῖται διαστήματι τῷ λεγομένῳ διὰ πέντε ὡς ἔγγιστα‧
+καὶ οὔτε ἐπιτείνεται πέρα τῶν τριῶν τόνων καὶ ἡμιτονίου ἐπὶ τὸ ὀξὺ,
+οὔτε ἀνίεται τοῦ χωρίου τούτου πλεῖον ἐπὶ τὸ βαρύ. οὐ μὴν ἄπασά
+γε ἡ λέξις ἡ καθ᾽ ἕν μόριον λόγου ταττομένη ἐπὶ τῆς αὐτῆς λέγεται
+τάσεως, ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἐπὶ τῆς ὀξείας, ἡ δὲ ἐπὶ τῆς βαρείας, ἡ δὲ ἐπ᾽
+ἀμφοῖν. τῶν δὲ ἀμφοτέρας τὰς τάσεις ἐχουσῶν αἱ μὲν κατὰ μίαν
+συλλαβὴν συνεφθαρμένον ἔχουσι τῷ ὀξεῖ τὸ βαρὺ, ἃς δὴ περισπωμένας
+καλοῦμεν, αἱ δὲ ἐν ἑτέρῳ τε καὶ ἑτέρῳ χωρὶς ἑκάτερον, ἐφ᾽ ἑαυτοῦ
+τὴν οἰκειαν φυλάττον φύσιν.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">58</span>
+<a href = "#ref43" name = "note43">43)</a> Ita scripsi pro
+codicis <i>bamborio</i> quod Vindobonenses in <i>bomborio</i> a
+βόμβος ductum mutare uoluerunt.
+βόμβυξ praeter phalaenam illam
+notissimam secundum Pollucem IIII 82. Hesych. u. βόμβυξ
+genus quoddam tibiarum, teste Polluce IIII
+70. Pseudo-Arcad. p.&nbsp;213 Schm. cl. Plut. quaest. symp. VII
+p.&nbsp;317&nbsp;A pars quaedam tibiarum est, quare diminutiuum,
+quamquam in hac significatione (bestiola est Aristoteli hist.
+anim. V&nbsp;19, 24 al.) non occurrit quod sciam, eodem modo ac βόμβυξ
+pro tibiarum parte quadam usurpatum
+existimo, quae pars ut Arcadius l.&nbsp;s. et locus noster
+indicare uidentur eadem erat quam graeci plerumque κέρας,
+latini cornu uel corniculum nominabant. cf.
+Ouid, metam. XI 16. Hor. carm. I 18, 14. C.&nbsp;F. Heinrich ad
+Iuuen. VI 314. Aristotelis metaphys. <i>N</i> 6
+p.&nbsp;1093<sup>b</sup>3 scholiastam p.&nbsp;832<sup>a</sup>45
+recte explicuisse uix credo.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref44" name = "note44">44)</a> cf. Theophrastum in
+Porphyrii conm. in Ptolemaei harmonica ap. Ioh. Wallisium op.
+math. III p.&nbsp;243 Ὁ γὰρ μακρότερος
+αὐλὸς βαρύτερος, ἐν ᾧ πλεῖον τὸ πνεῦμα περὶ ὃ πᾶν ἡ
+κίνησις. multa omnino huc facientia habes in Ptolemaei
+harm. I 2. 3 (l.&nbsp;l. p.&nbsp;4 sq.) et Porphyrii conmentario
+in libri primi capita priora III p.&nbsp;191 sq.&mdash;cf. Macrob.
+in somn. Scip. II 4,&nbsp;5.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">59</span>
+<a href = "#ref45" name = "note45">45)</a> cf. turbatam Suidae de
+Tyrannionibus glossam cl. W. Drumann gesch. Roms V p.&nbsp;85.
+I.&nbsp;Hasenmueller de Strabonis geogr. uita p.&nbsp;23 sq.
+I.&nbsp;Bernays d. dialoge des Aristot. p.&nbsp;31. 150. cum uero
+Ciceronis epistula a. u. DCCVIII scripta sit (cf. F.&nbsp;W. Fischer
+roem. zeitt. p.&nbsp;297), male correxit Suidam M.&nbsp;Schmidt
+Philolog. VII p.&nbsp;365.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">60</span>
+<a href = "#ref46" name = "note46">46)</a> De Epicharmo
+litterarum inuentore uid. Plin. VII 192. Villoison anecd. gr. II
+p.&nbsp;187. Bekker anecd. gr. II p.&nbsp;782. Cramer anecd.
+Oxon. IIII p.&nbsp;400. cl. I. Franz elem. epigraph. graec.
+p.&nbsp;21. F.&nbsp;A. Wolf proleg. ad Hom. p.&nbsp;LXIII.
+C.&nbsp;I. Grysar de Doriensium com. p.&nbsp;157 sq.
+G.&nbsp;Bernhardy griech. litt. II 2 p.&nbsp;461.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref47" name = "note47">47)</a> Alius erat Glaucus
+Rheginus uel Italus, Democriti Abderitae aequalis (Laert. Diog.
+VIIII 38) qui scripsit περὶ τῶν ἀρχαίων
+ποιητῶν τε καὶ μουσικῶν (Plut. de mus. 4 cl. uit. X orat.
+p.&nbsp;833 D). cf. R.&nbsp;Volkmann praef. Plut. de mus.
+p.&nbsp;XII. E.&nbsp;Meier opusc II p.&nbsp;159.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref48" name = "note48">48)</a> De nominibus Glaucus
+et Glaucon uid. M. Sengebusch. diss. Hom. I p.&nbsp;208. cf.
+Ritschl de Oro et Orione p.&nbsp;3 sq.&mdash;Aristot. rhet. III 1:
+τρίτον δὲ τούτων, ὁ δύναμιν μὲν ἔχει
+μεγίστην οὔπω δ᾽ ἐπικεχείρηται, τὰ περὶ τὴν ὑπόκρισιν ... δῆλον
+οὖν ὅτι καὶ περὶ τὴν ῥητορικήν ἐστι τὸ τοιοῦτον ὥσπερ καὶ περὶ τὴν
+ποιητικήν‧ ὅπερ ἕτεροί τινες ἐπραγματεύθησαν καὶ Γλαύκων ὁ Τήιος.
+ἔστι δὲ αὐτὴ μὲν ἐν τῇ φωνῇ, πῶς αὐτῇ δεῖ χρῆσθαι πρὸς ἕκαστον
+πάθος, οἷον πότε μεγάλῃ καὶ πότε μικρᾷ καὶ πότε μέσῃ. καὶ πῶς
+τοῖς τόνοις, οἷον οξείᾳ καὶ βαρείᾳ καὶ μέσῃ, καὶ ῥυθμοῖς τίσι
+πρὸς ἕκαστον., ut fortasse a Glauco
+Aristoteles mediam prosodiam transtulerit. Glauci artis meminit
+schol. Plat. Phaed. (p.&nbsp;108&nbsp;D) p.&nbsp;234 Herm.: ἔστι
+δὲ καὶ ἑτέρα τέχνη γραμμάτων, ἣν ἀνατιθέασι
+Γλαύκῳ Σαμίῳ, ἀφ᾽ ᾗς ἴσως καὶ ἡ παροιμία διεδόθη.
+cf. Zenob. II 91. hunc praue confudit scholiasta cum
+Glauco Chio, quem Herodot. I 25 (cf. Pausan. X 16,&nbsp;1) σιδήρου
+κόλλησιν inuenisse dicit. (cf. Fr.
+Osann anecd. rom. p.&nbsp;301.)</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">61</span>
+<a href = "#ref49" name = "note49">49)</a> I.&nbsp;A. Fabricius
+bibl. gr. III p.&nbsp;472 unum profert Athenodorum cuius περιπάτους
+Laertius Diogenes ter quaterue
+adhibuit.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref50" name = "note50">50)</a> Frustra fragmenta
+rhetorica exceptis quattuor ex Demetrii
+περὶ ἑρμηνείας (p.&nbsp;191) quaeris in fragmentorum
+Theophrasteorum conlectione, quam nuper edidit F.&nbsp;Wimmer,
+qui quamquam aliorum sollertia se fructum esse praedicat, ne
+Schmidti quidem librum I s. l. nouit.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">62</span>
+<a href = "#ref51" name = "note51">51)</a> In eo conmentario haud
+pauca occurrunt, quae ei particulae quam nostro opusculo peculiarem
+esse diximus similia (ut Aen. I 100. II 778. III 569. IIII 268.
+V&nbsp;613 al.), in hoc uero omnia exempla e Vergilio sumpta sunt.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">63</span>
+<a href = "#ref52" name = "note52">52)</a> In libri rhetorici parte
+de elocutione (cf. L.&nbsp;Spengel nou. mus. rh. XVIII p.&nbsp;492)
+tibias conmemorari posse non prorsus negem. illud autem quod ad
+accuratam disputationem spectat in libro de musica fuisse sane multo
+maiorem habet probabilitatem, quare transpositionem illam recipere
+non dubito.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">64</span>
+<a href = "#ref53" name = "note53">53)</a> De adspiratione
+infra
+disputabo.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref54" name = "note54">54)</a> In quo rerum conexu
+duo reliqua huius libri fragmenta fuerint difficile est dictu;
+fortasse de primae syllabae longitudine in
+<i>fenore</i>
+(<a href = "#frg62" name = "pg64frg62">fr.&nbsp;62</a>)
+locutus ad originem huius uocabuli ut
+adsolet transiit. ceterum Ludouico Mercklin d. citiermeth. d.
+Gell. p.&nbsp;649. et Iulio Kretzschmer de Gelli fontib.
+p.&nbsp;9 (cf. M. Hertz in Fleckeiseni ann. 1862 p.&nbsp;715 sq.)
+Cloati Veri dictum Varroni Gellium debere negantibus adsentior.
+quod enim a Verrio Flacco (teste Festo u. obstitum p.&nbsp;193.
+subuculam p.&nbsp;309. molucrum p.&nbsp;141 sacrima p.&nbsp;318,
+posterioribus enim locis certissimum Vrsini supplementum; solus
+occurrit Cloatius u. obscum p.&nbsp;189. piacularis p.&nbsp;213.)
+saepe cum Aelio Stilone laudatus est, id in utramque partem ualet
+atque uter ab altero adhibitus sit non facile adfirmabis. neque e
+Varrone de l.&nbsp;l. V&nbsp;102 p.&nbsp;104 ubi conplura uerba latina
+e graeco ducta recenset, quorum quaedam a Cloatio tractata esse
+Macrob. sat III 18, 4. 19, 2 docet (cf. praeterea de l.&nbsp;l.
+VI 96 p.&nbsp;277 cum Gelli XVI 12, 2), Varronem Cloati libris
+usum esse efficies, nam haec uterque ut alia mittam a conmuni
+auctore Hypsicrate (cf. de l.&nbsp;l. V&nbsp;88 p.&nbsp;90, M. Schmidt
+Philol. III p.&nbsp;458. M. Sengebusch diss. hom. I p.&nbsp;11
+sq.) accipere potuit.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">66</span>
+<a href = "#ref55" name = "note55">55)</a> Idem consensus cum
+Diomede in arte grammatica uolgo Maximo Victorino adscripta et post
+Putschium a Lindemanno in corpore grammaticorum lat. I p.&nbsp;271
+sq. edita conspicuus est (cf. L.&nbsp;Spengel allg. schulzeitg. 1832 II
+p.&nbsp;286. F.&nbsp;Osann beitr. z. gr. u. roem. litteraturgesch.
+II p.&nbsp;355 sq.). quare non tam inprobabile ab eodem scriptore
+duas illas artes profectas esse mihi uidetur, quam Osanno l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;371, qui tamen ipse eadem apud Marium et Maximum quibusdam
+locis recurrere concedit cf. L. Lersch ztschr. f. alterthw. 1840
+p.&nbsp;116. Wentzel l.&nbsp;l. p.&nbsp;55.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref56" name = "note56">56)</a> Has definitiones cum
+Aristoxeneis quem ad modum ab ipso prolatae erant prorsus
+conuenire non magis adfirmare uolo, quam in his Varronis ipsa
+uerba seruata existimo. reputa enim, omnes fere metricorum
+latinorum definitiones inter se pugnare et hebeti iudicio nec
+rebus subtiliter perceptis esse perscriptas, praeterea singulos
+scriptores longe a primo fonte abesse, pluribus qui eadem
+retractauerint interiectis auctoribus, neque sane miram tibi
+uidebitur Varronis doctrinam haud mediocriter deprauatam et
+deformatam esse. quamuis uero Aristoxeno Varronem usum esse mihi
+constet, omnia
+<span class = "pagenum2">67</span>
+quae in
+Victorini libris ex illo fluxisse Westphal (l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;91. 101. al. cf. harmonik u. melop. d. gr. p.&nbsp;36
+sq.) probauit Varroni tamquam ab hoc accepta tribuere nolui, quia
+etiam alios uelut Caesium Bassum ex illo, posteriores autem ex
+<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘encheiridiis’">
+enchiridiis</ins> posteriorum Graecorum, qui iterum ilium hic
+illic adhibere potuerunt, hausisse uel certum est
+uel
+probabile.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref57" name = "note57">57)</a> I p.&nbsp;49 Meib.:
+μέτρον μὲν οὖν ἐστι σύστημα ποδῶν ἐξ
+ἀνομοίων συλλαβῶν συγκείμενον ἐπὶ μῆκος σύμμετρον. διαφέρειν
+δὲ τοῦ ῥυθμοῦ φασιν, οἱ μὲν ὡς μέρος ὅλου, τομὴν γὰρ ῥυθμοῦ
+φασιν αὐτὸ, παρὸ καὶ μέτρον εἰρῆσθαι, διὰ τὸ μείρειν ὅ σημαίνει
+μερίζειν. οἱ δὲ κατὰ τὴν ὕλην‧ τῶν γὰρ γινομένων ἐκ δυοῖν ἀνομοίων
+τοὐλάχιστον γεννώμενον τὸν μὲν ῥυθμὸν ἐν ἄρσει καὶ θέσει τὴν οὐσίαν
+ἔχειν‧ τὸ δὲ μέτρον ἐν συλλαβαῖς καὶ τῇ τούτων
+ἀνομοιότητι.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref58" name = "note58">58)</a> Vnde etiam adparet
+paullo inferius apud Victorinum (I 13,6 p.&nbsp;2498), quem
+omnino iusto corruptiorem edidit Thomas Gaisford,
+<span class = "pagenum2">68</span>
+<i>non</i> inserendum esse: ‘partes ergo
+uersus, cum ea qua <i>non</i> coniunctus erat parte dissoluitur,
+cola efficient; cum uero ea qua coniunctus erat parte absciditur
+particula quae diuolsa ex eo est comma dicetur, ut in illis
+uersus soluatur, in his caedatur’.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref59" name = "note59">59)</a> Noli autem putare ex
+hoc libro fluxisse quae in Diomedis libro tertio de tragoedia
+comoedia palliata (p.&nbsp;487, 15. 488, 7. 489, 18) e Varrone
+leguntur (nam de satura p.&nbsp;486, 8 liber <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘quaestionem’">quaestionum</ins>
+Plautinarum II laudatur). haec enim e Suetonio Diomedem sumpsissa
+constat (cf. A.&nbsp;Reifferscheid quaest. Suet. p.&nbsp;370 sq.
+W.&nbsp;Christ philol. XVIII p.&nbsp;161 sq.) nulloque prorsus
+uinculo cum reliquis uestigiis doctrinae Varronianae apud
+Diomedem coniuncta sunt. quae cum e libris de poematis excerpta
+uideantur, facile ad eosdem cum Isidor. orig. VIII 7,&nbsp;3
+reliqua quae de poetice poesi poemate libro nostro tribui referas
+nixus Varronis uerbis de l.&nbsp;l. VII 36 p.&nbsp;325 ‘antiquos
+poetas uates appellabant a uersibus uiendis ut de <b>poematis</b>
+<span class = "pagenum2">69</span>cum scribam ostendam’. quamquam
+sine dubio ex libris de poematis sunt quae Isidorus l.&nbsp;l.
+habet ibidemque fortasse quae Victorinus (I 15,&nbsp;1
+p.&nbsp;2499 p.&nbsp;et Diomedes (p.&nbsp;473) cum his coniuncta
+fuisse ostendunt exposita erant, tamen non magis in dubio
+relinquit Victorini et Diomedis consensus eadem breuius opinor et
+quasi in transcursu in eo libro scripta fuisse cui omnia
+reliqua
+debent.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref60" name = "note60">60)</a> Quo nomine etiam
+tetrametrum dactylicum in dactylum desinentem intellegunt Seruius
+l.&nbsp;s.&nbsp;s. et Victorinus II 2, 33 p.&nbsp;2518&nbsp;P. cf.
+Rossbach u. Westphal griech. metr. p.&nbsp;42.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref61" name = "note61">61)</a> Non inprobabiliter quidem
+Ritschelius l.&nbsp;l. p.&nbsp;36 suspicatus est plura Diomedem in
+capite de uersuum generibus p.&nbsp;506 sq. Varroni debere, sed
+rationibus supra expositis obsecutus in eis quae conposui
+acquiesco.</p>
+
+<p>
+<span class = "pagenum2">73</span>
+<a href = "#ref62" name = "note62">62)</a> Ad disciplinarum librum
+de rhetorica Rufini testimonium refert Ritschelius l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;33, in quo quamquam eadem res paucis retractari potuit,
+tamen nescio an interpretatio mea probabilitatis quadam specie
+conmendetur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">74</span>
+<a href = "#ref63" name = "note63">63)</a> ‘Duo sunt quae bene
+tractata ab oratore admirabilem eloquentiam faciant, quorum
+alterum est quod graeci ἠθικὸν
+uocant, ad naturas et ad mores et ad omnem uitae consuetudinem
+accommodatum, alterum, quod eidem
+παθητικὸν nominant, quo perturbantur animi et
+concitantur, in quo uno regnat oratio. illud superius come
+iucundum, ad beneuolentiam conciliandam paratum, hoc uehemens
+incensum incitatum, quo causae eripiuntur; quod cum rapide fertur
+sustineri nullo pacto potest’. cf. O.&nbsp;Iahn l.&nbsp;l. p.&nbsp;108
+sq.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">75</span>
+<a href = "#ref64" name = "note64">64)</a> De gramm. et rhet. 4:
+‘ueteres grammatici et rhetoricam docebant ac multorum de utraque
+arte commentarii feruntur. secundum quam consuetudinem
+posteriores quoque existimo quamquam iam discretis professionibus
+nihilo minus uel retinuisse uel instituisse et ipsos quaedam
+genera institutionum ad eloquentiam praeparandam, ut problemata
+paraphrasis allocutiones <b>ethologias</b> atque alia hoc genus,
+ne scilicet sicci omnino atque aridi pueri rhetoribus
+traderentur. quae quidem omitti iam uides desidia quorundam et
+infantia, non enim fastidio putem’. <i>ethologias</i> pro codicum
+<i>aethiologias</i> uel <i>ethiologias</i> i.e. aetiologias, quod
+retinere uolt W. Christ philol. XVIII p.&nbsp;161,
+scripsit
+Beroaldus.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref65" name = "note65">65)</a> Idem habes apud
+Macrobium saturn. IIII 6, 17: ‘exclamatio, quae apud graecos
+ἐκφώνησις dicitur, mouet pathos.
+haec fit interdum
+<span class = "pagenum2">76</span>
+ex persona
+poetae, nonnumquam ex ipsius quem inducit loquentem. ex poetae
+quidem persona est: <i>Mantua uae miserae nimium uicina
+Cremonae!</i> (Verg. ecl. VIIII 28). <i>Infelix! utcunque ferent
+ea facta nepotes ...</i> (Aen. VI 823), <i>crimen amor
+uestrum!</i> (Aen. X 188) et alia similia. ex persona uero
+alterius <i>Di capiti ipsius generique reseruent</i> (Aen. VIII
+484), <i>Di talia Graiis instaurate, pio si poenas ore
+reposco!</i> (Aen. VI 529), <i>Di talem terris auertite
+pestem!</i> (Aen. III, 620).</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref66" name = "note66">66)</a> In exemplis autem
+interiectionum quae locum nostrum praecedunt nullae Varronis
+partes esse ostendunt Caeselli Vindicis Statili Maximi Pauli
+nomina adscripta.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">77</span>
+<a href = "#ref67" name = "note67">67)</a> Et totum quidem caput,
+retento igitur Rutili et Polybii testimonio a Varrone Gellium
+accepisse puto, cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. p.&nbsp;651.
+A.&nbsp;Krause uit. et fragm. hist. rom. p.&nbsp;230. H.&nbsp;Nissen
+krit. untersuchgn. ueb. d. quell. d. Liu. p.&nbsp;42 sq.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">78</span>
+<a href = "#ref68" name = "note68">68)</a> Vide Isidori orig. I 38,
+1. 2. 3 siue adnotationem nostram ad fragmenta <a href =
+"#frg65">65</a>.
+<a href = "#frg69">69</a>. <a href = "#frg64" name =
+"pg78frg64">64</a>.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref69" name = "note69">69)</a> Locum a Probo apud Gellium
+VIIII 9,&nbsp;9
+(<a href = "#frg84">fr.&nbsp;84</a>) seruatum huc traxi
+propter singularem congruentiam cum Charisi loco p.&nbsp;103,
+26
+(<a href = "#frg85">fr.&nbsp;85</a>). quare haec arte conexa et de
+communi origine uocabulorum caper capus (caballus) dictum fuisse credo.
+aliam <i>capri</i> etymologiam proposuit Varro de l.&nbsp;l. V&nbsp;97
+p.&nbsp;99. rer. rust. II 3,&nbsp;7.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref70" name = "note70">70)</a> Cum fragmenta <a href =
+"#frg87">87</a>.
+<a href = "#frg88">88</a> de aduerbiorum formis
+plura in hoc libro tradita esse doceant ad eundem locum pertinere
+puto quae de usu coniunctionis <i>quando</i> Formianorum et
+Fundanorum (oppida ea in Latio esse scis), ubi pura latinitas
+<i>cum</i> postulet, apud Charisium ex Romano p.&nbsp;111,
+23
+leguntur
+(<a href = "#frg90">fr.&nbsp;90</a>).&mdash;Praeterea apud Donatum
+in Terenti Eun. IIII 3, 7 <i>Varro in Marcellum</i> pro
+<ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from ‘Varro ad Marcellum’"><i>Varro
+in Varro ad Marcellum</i></ins>
+(<a href = "#frg82" name = "pg78frg82">fr.&nbsp;82</a>)
+scriptum esse conicio, quem locum Ausonius Popma (Varronis opera
+quae extant p.&nbsp;153) incerto libro de lingua latina tribuit. de
+tali oratione enim nihil unquam auditum est obseruationemque quandam
+de obsoleta dicendi figura <i>praesente legatis omnibus</i> bene
+libro quinto aptam esse uides.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">79</span>
+<a href = "#ref71" name = "note71">71)</a> Hoc unicum uidetur
+fragmentum quod non Romano debuit Charisius. in codicis quidem
+Bernensis 123 fol. 21 excerptis legitur <i>ut Comminianus dicit
+constat ergo latinus sermo</i>, sed nihil inde efficiendum esse
+docet Henricus Keil praef. gramm. lat. uol. I p.&nbsp;XXXXVIII.
+Palaemonis potius est initium capitis XV (Char. p.&nbsp;50), cf.
+A.&nbsp;Schottmueller de C.&nbsp;Plini Secundi libris gramm. I
+p.&nbsp;20. W.&nbsp;Christ philol. XVIII p.&nbsp;124. muenchn. gel.
+anz. 1859 p.&nbsp;220.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">80</span>
+<a href = "#ref72" name = "note72">72)</a> <i>Proportionis ea</i>
+scripsi pro eo quod codex Florentinus habet <i>proportione a
+grece</i> (i.e. <i>proportioñ ea graece</i>), ex quo effecit
+Spengelius de emend. rat. libr. Varr. de l.&nbsp;l. p.&nbsp;13
+<i>proportione. ea graece</i> cf. Gell. XV&nbsp;9,&nbsp;4 ἀνάλογον
+a graecis non declinari docuit idem ad
+Philodem. rhet. IIII col. XIII 10 in abhdlgn d. muenchn. acad.
+1840 I p.&nbsp;267.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref73" name = "note73">73)</a> Ibi <i>natura</i>
+plerumque significat declinationem naturalem quae
+<span class = "pagenum2">81</span>
+uoluntariae opponitur (cf. VIII 22 p.&nbsp;409.
+X 51 p.&nbsp;574), auctoritatem contra simul conprehendunt usus et
+consuetudo (cf. X 73 p.&nbsp;585).</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref74" name = "note74">74)</a> <i>religio</i> edidit
+Spalding <i>religiosa</i> habet Ambrosianus I, <i>religio</i>
+Bambergensis (de quo cf. C.&nbsp;Halm ber. d. muenchn. acad. 1863
+p.&nbsp;391). idem recte deleuit <i>uel</i>, quod in codice
+Bambergensi non legitur: sermo constat ratione <i>uel</i> uetustate
+auctoritate consuetudine.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref75" name = "note75">75)</a> Gelli caput e fonte
+graeco deriuatum esse ueri simile facit Theodosius p.&nbsp;15,
+ubi eidem auctores recurrunt: ὁ δὲ
+Δημόκριτος καὶ ὁ Ἐπίκουρος καὶ οἱ Στωικοὶ σῶμα λέγουσι τὴν
+φωνὴν, ὅτι πᾶν ὃ ἔχει
+<span class = "pagenum2">82</span>
+ἐνέργειαν καὶ πάθος, ἤγουν δύναται δρᾶσαι καὶ
+παθεῖν, σῶμα ἐστιν‧ ὥσπερ ὁ σίδηροσ‧ πάσχει γὰρ οὗτος ὑπὸ πυρὸς,
+δρᾷ δὲ εἰς ἀνθρώπους καὶ εἰς τὰ ξύλα καὶ πέτρασ‧ εἰ τοίνυν ἡ φωνὴ
+καὶ δρᾷ καὶ πάσχει σῶμά ἐστιν‧ καὶ δρᾷ μὲν, ἡνίκα ἀκούοντες ἡμεῖς
+ἢ φωνῆς ἢ κιθάρας πρὸς τέρψιν ἐρχόμεθα. πάσχει δὲ ὡς ὅταν
+φωνούντων ἡμῶν πνευσῇ ἄνεμος καὶ ποιήσῃ ἧττον ἀκούεσθαι τὴν
+φωνήν. καὶ ἔτι πᾶν αἰσθητὸν σῶμά ἐστιν, οἷον τὸ ξύλον καὶ ὁ
+σίδηρος, ὁ λίθος καὶ τὰ ὅμοιοα‧ ταῦτα γὰρ αἰσθητά εἰσι καὶ τῇ ὁράσει
+ὑποπίπτουσιν. αἰσθητὸν τοίνυν καὶ ἡ φωνή ἐστι καὶ τῇ ἀκοῇ ὑποπίπτει‧
+ἄρα ἡ φωνὴ σῶμά ἐστιν. καὶ ἐτι ἴδιον τοῦ σώματός ἐστι τὸ ποτὲ μὲν
+αὐξάνεσθαι, ποτὲ δὲ λήγειν ἡ οὖν φωνὴ ποτὲ μὲν αὔξεται ποτὲ δὲ
+λήγει‧ ἄρα σῶμά ἐστιν‧ ἐπὶ μὲν τῶν παιδίων βραχεῖά ἐστιν ἡ φωνή
+μικρῶν ὄντων‧ αὐξηθέντων δὲ μεγάλη‧ λήγει δὲ ἐπὶ τῶν ἀσθενούντων.
+καὶ ἔτι πᾶν τὸ ἀντιτυποῦν σῶμά ἐστιν, ὡς ἐπὶ τοῦ λίθου‧ καὶ γὰρ
+ἁπτομένων ἡμῶν τοῦτο ἀντιτυπία γινεται‧ τότε οὖν γίνεται ἡ ἀντιτυπία
+ὅταν εὑρεθῇ τι προςκροῦον‧ εἰ οὖν ἡ φωνὴ ἀντιτυπεῖ προςκρούουσα
+ταῖς ἀκοαῖς, ἅρα σῶμά ἐστιν. cf. Pseudo-Galen. hist. phil.
+XVIIII p.&nbsp;310 sq.&nbsp;K. Plut. de plac. phil.
+p.&nbsp;903&nbsp;A. sq. Vitruu. V&nbsp;3,&nbsp;6.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref76" name = "note76">76)</a> cf. Laert. Diog. VII
+56: πᾶν τὸ ποιοῦν σῶμά ἐστι, ποιεῖ δὲ ἡ φωνὴ
+προσιοῦσα τοῖς ἀκούουσιν ἀπὸ τῶν φωνοῦντων. λέξις δέ ἐστιν ὥς
+φησι Διογένης, φωνὴ ἐγγράμματος, οἷον ἡμέρα ... τῆς δὲ λέξεως
+στοιχεῖα ἐστι τὰ εἰκοσιτέσσαρα γράμματα.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">85</span>
+<a href = "#ref77" name = "note77">77)</a> Prorsus alienum hoc esse
+ab eo quod supra
+(<a href = "#note54">p.&nbsp;64 n.&nbsp;2</a>)
+in libro tertio
+(<a href = "#frg62">fr.&nbsp;62</a>) positum fuisse
+uidimus uix est quod moneam.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">86</span>
+<a href = "#ref78" name = "note78">78)</a> Cum uero e consensu
+huius loci Seruiani cum Velio Longo, e quo simul adparet Velium
+non ita accurate Varronis uerba reddidisse, sequatur Seruium, qui
+libros nostros nominatim non adfert, eos in usum suum
+conuertisse, ad eorundem librum quintum refero duo fragmenta apud
+Seruium ad Verg. Aen. VIIII 194
+(<a href = "#frg86">fr.&nbsp;86</a>)
+et I 595
+(<a href = "#frg89">fr.&nbsp;89</a>), quae perquam bene cum
+eo congruunt. alterum
+(<a href = "#frg89">fr.&nbsp;89</a>)
+neglegentius a Seruio excriptum esse conparata Suetoni et Isidori
+eorundem uerborum explicatione quam subieci
+facile
+intelleges.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref79" name = "note79">79)</a> Cum uero in Charisi
+libris praeter singulas librorum de similitudine uerborum et
+utilitate sermonis mentiones nonnisi libri de lingua latina et de
+sermone latino nominentur, hac quoque re illa ex his sumpta esse
+quodammodo confirmatur.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref80" name = "note80">80)</a> Etiam in principiis
+Scaurus cum Varrone consentit p.&nbsp;2251: ‘recorrigitur uero
+(scribendi ratio) regulis tribus: historia, originatione quam
+graeci ἐτυμολογίαν appellant,
+proportione quae graece ἀναλογία
+dicitur’. historia quaerit quid auctoritas ueterum commendet et
+etymologia naturam uocabulorum indagare studet, ut artem rei in
+qua uertitur substituerit. consuetudo tantum desideratur. praue
+orthographiam analogiam nuncupat Mar. Vict. I 4,&nbsp;1
+p.&nbsp;2465&nbsp;P.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">87</span>
+<a href = "#ref81" name = "note81">81)</a> Quanta scientia et
+sollertia Cassiodorius auctores suos ‘deflorauit’, ostendunt
+misera excerpta ex Velio Longo p.&nbsp;2287. non melius rem in
+Cornuto praestitit, quem Curtius Valerianus excripserat, id quod
+extrema uerba Cornuti conlata cum Valeriano p.&nbsp;2289 docent.
+Cornuto igitur Curtius debet quae de litteris Ζ&nbsp;Ξ&nbsp;Ψ
+p.&nbsp;2289 leguntur, quae omnia
+Cassiodorius in Cornuto deflorando omisit exceptis paucis de
+Ζ littera et lepido additamento,
+quod bis ponere ei non longum erat.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref82" name = "note82">82)</a> Eidem igitur operi
+praeter locum de <i>deliro</i> (Velius Long. p.&nbsp;2233), quem
+supra excripsi reliqua quoque tribuo quae apud hos scriptores
+Varronis nomine inscribuntur: Velius Long. p.&nbsp;2236,
+p.&nbsp;2238 = Papirian. Cassiodori p.&nbsp;2291, Cornutus
+p.&nbsp;2284, quae obseruationes apud ceteros non repetuntur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">88</span>
+<a href = "#ref83" name = "note83">83)</a> Quintilianus (inst. orat.
+I 7, 21) et Velius Longus (p.&nbsp;2228) in Caesaris titulis ita
+scriptum fuisse tradunt.&mdash;Cum hoc loco Varro Caesarem nominet,
+contra Varronem a Caesare inpugnatum esse noli efficere e Pompeio
+ad Don. p.&nbsp;233 Lind.: ‘Lectum est hoc saepius praecipue apud
+Varronem. ille dicit, <i>lac</i> non debemus dicere sed <i>lact</i>.
+sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam, nullum nomen duabus
+mutis terminari’. Caesaris enim praecepto ad castigandum Varronem
+utitur Pompeius siue quis fuit eius auctor, sed ipsum Caesarem id
+fecisse e contorto et fere ubique absono Pompei genere dicendi
+conligere non licet.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">90</span>
+<a href = "#ref84" name = "note84">84)</a> Idem uoluit Nigidius
+Figulus in libro XXIIII commentariorum grammaticorum (Gell. XIII
+26,&nbsp;4): ‘Si <i>huius</i>' inquit ‘<i>amici</i> uel <i>huius
+magni</i> scribas, unum <i>i</i> facito extremum, sin uero <i>hei
+magnei, hei amicei</i> casu multitudinis recto, tum ante <i>i</i>
+scribendum erit <i>e</i>, atque id ipsum facies in similibus’.
+sic codex Lugdunensis Voss. F&nbsp;7 et Gronouius, praeterquam
+quod ille <i>hii magnii hii amicii</i>, hic <i>hi magnei hi
+amicei</i> habet. ceterum Lucilium magis quam Varronem Nigidium
+secutum esse docet idem Gelli caput.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">91</span>
+<a href = "#ref85" name = "note85">85)</a> Verba non mediocriter
+corrupta sic teste Henrico Keil leguntur in cod. Bern. 330:
+<i>quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa uia
+dilabitur, dicens in plurali quidem numero debere litterę
+{*above ę: ·i·} praeponi in singulari uero minime cum
+alioqui {*above space: &amp;} non aliunde in singulari quam
+in extrema syllaba sonat ut in uerbis manifestum est.
+dicimus enim mitto emisimus, nisi aliam hic uult esse
+rationem quod absurdum est, ut cum uerba quoque ex syllabis
+constant et diuersa regula corrigantur</i>. uox <i>et</i> non suo
+loco ac littera <i>·i·</i> omisso <i>e</i> (quod requiri uidit
+L.&nbsp;F. Schmidt C.&nbsp;Lucili saturar. quae de nono libro
+supersunt disp. et ill. p.&nbsp;24) suprascriptae praue scripta
+esse uerba ostendunt. et haud uolgari modo confusa et perturbata
+esse debent quae neque intellegi neque singularum uerborum
+mutationibus restitui possunt. librarium quendam existimo
+nonnulla omisisse et margini adscripsisse, quae deinde non solum
+alieno loco inrepserunt, uerum etiam alia et necessaria
+expulerunt, ut ita fere uerba se habuisse uideantur:</p>
+
+<table align = "center" summary = "text discussed in footnote 85">
+<tr>
+<td align = "right">
+<i>quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa<br>
+uia dilabitur dicens in plurali quidem numero debere litterae<br>
+praeponi, in singulari uero minime cum alioqui aliunde in singu-<br>
+lari quam in plurali syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est,</i>
+</td>
+<td align = "left">
+&nbsp;<br>
+<i>·i·<br>
+extremę<br>
+·e· &amp; non</i>
+</td>
+</tr>
+</table>
+
+<p>
+<img src = "images/pg91fn.png" width = "554" height = "84"
+title = "text as printed in original book"
+alt = "image from page 91 (footnote 85)">
+</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">92</span>
+<i>dicimus</i> e.&nbsp;q.&nbsp;s. in recipiendis omissis uerbis
+in ordinem neglecta sunt signa, quae singulorum locum significari
+solent, itaque uerba <i>extremę, et, non</i> falso loco inserta
+sunt, qua in re, intrusa et ad <i>syllaba</i> accommodata uoce
+<i>extremę</i>, uocabulum <i>plurali</i> et littera <i>·e·</i>
+intercidit. praeterea autem <i>aliunde</i>, quod quid sibi uelit non
+adsequor, in <i>aliter</i> correxi. in extremis uerbis <i>ut</i>
+superuacaneum et pro <i>et diuersa</i> fortasse <i>nec diuersa</i>
+scribendum est, nisi hoc obscuriori cuidam generi dicendi
+tribuere
+mauis.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref86" name = "note86">86)</a> MIRQVRIOS legitur in
+speculo etrusco apud Eduardum Gerhard tab. 182. Ritschl prisc. lat.
+mon. epigr. I&nbsp;F. Similiter autem <i>dios</i> pro <i>deos</i>
+antiquos pronuntiasse dixit in libro tertio de lingua
+latina
+(<a href = "#frg4">fr.&nbsp;4</a>), ab hoc
+pluralem <i>di</i>, a <i>mium</i> uocatiuum <i>mi</i>
+duxit.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref87" name = "note87">87)</a> Seruauit hoc testimonium
+Cornutus apud Cassiodorium p.&nbsp;2282, quocum prorsus congruit
+Priscianus I 4, 20 p.&nbsp;15. Prisciani locum Ritschelius libris de
+origine linguae latinae adscripsit (quaest. Varr. p.&nbsp;27), quia
+eos grammaticum nouisse constaret. sed recte H.&nbsp;Keil quaest.
+gramm. p.&nbsp;10 (cf. M.&nbsp;Schmidt Didymi Chalcent. fr.
+p.&nbsp;345 sq.) uidit, haec Priscianum Didymo debere, qui etiamsi
+ex pluribus libris ea transferre potuit, tamen in opere, cui
+inscriptum erat περὶ τῆς παρὰ Ῥωμαίοις
+ἀναλογίας (Prisc. II p.&nbsp;411) uel de latinitate
+(Prisc.&nbsp;I p.&nbsp;548), fortasse libros de sermone latino
+potissimum respexit, quae suspitio confirmatur consensu illo cum
+Cornuto.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">93</span>
+<a href = "#ref88" name = "note88">88)</a> In hac quoque re Nigidium
+adseclam fuisse Varronis docet Mar. Vict. I 4,&nbsp;5
+p.&nbsp;2456&nbsp;P. ceterum cf. Schneider l.&nbsp;l. p.&nbsp;180
+sq. Corssen l.&nbsp;l. p.&nbsp;46 sq.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">94</span>
+<a href = "#ref89" name = "note89">89)</a> Cum uero praeterea e
+Varrone antiquos <i>habam</i> dixisse quod posteriores <i>fabam</i>
+proferatur, hoc non multum ab eis abesse uides quae
+A.&nbsp;Kiessling de Dionys. Halic. antiq. auct. lat. p.&nbsp;39
+Varrone non indigna putabat apud Seruium ad Verg. Aen. VII 695:
+‘Faliscos Halesus condidit. hi autem immutato H in F Falisci dicti
+sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae quae
+Hormiae fuerunt ἀπὸ τῆς ὁρμῆς. nam
+posteritas in multis nominibus F pro H posuit’.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">96</span>
+<a href = "#ref90" name = "note90">90)</a> Stoicos quidem eadem qua
+in libris de lingua latina constantia sequi non potuit, quia ibi
+principia prorsus generalia tractanda erant, hic de latinorum
+uocabulorum pronuntiatione accentibus e.&nbsp;q.&nbsp;s.
+agebatur.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref91" name = "note91">91)</a> Posidonii quoque περὶ
+λέξεως εἰςαγογήν (cf. I.&nbsp;Bake
+Posidon. Rhod. rel. p.&nbsp;233. C.&nbsp;Wachsmuth philol. XVI
+p.&nbsp;649 n.&nbsp;4) Varronem fortasse adhibuisse supra uidimus
+p.&nbsp;17. Antipater quoque Tarsensis scripsit περὶ
+λέξεως καὶ λεγομένων (Laert. Diog. VII 58),
+ubi λέξεως cod. Arundel. et teste
+Wachsmuthio cod. Burbon. 253 et Laur. plut. LXVIIII 13. 35,
+λέξεων cod. Laur. plut LXVIIII 28,
+qui peioris est notae.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">99</span>
+<a href = "#ref92" name = "note92">92)</a> Ter omnino in eo opere
+Varronem laudat Probus. non uidetur tertium testimonium ad librum
+quendam grammaticum spectare (p.&nbsp;127, 31: ‘quaeritur qua de
+causa Varro masculum et feminam <b>auos</b> pronuntiarit. hac de
+causa, quoniam quaecumque generis feminini nomina generibus
+masculinis reperiuntur esse coniuncta, haec sub sono generis
+masculini necesse est ut procedant’. eodem modo ante et post hunc
+locum quaestiones e Cicerone Lucilio Sallustio Vergilio sumpsit.
+cf. Ter. Scaur. p.&nbsp;2251&nbsp;P.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref93" name = "note93">93)</a> Eam definitionem
+Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita tradit: γραμματική
+ἐστιν ἐμπειρία ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τῶν παρὰ
+ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων, quam pro genuina
+Dionysi (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera
+opusculum illud esse demonstrauerunt G.&nbsp;Schoemann opusc. III
+p.&nbsp;244 sq. M.&nbsp;Schmidt l.&nbsp;s.) definitione post
+Ptolemaeum Peripateticum apud Sextum l.&nbsp;s. 72 acceperunt
+Lehrs l.&nbsp;l. Schmidt l.&nbsp;l. p.&nbsp;242, Schoemann
+l.&nbsp;s. p.&nbsp;247, id quod Varronis auctoritate, qui
+manifesto Dionysii artem sequitur, non confirmatur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">100</span>
+<a href = "#ref94" name = "note94">94)</a> Cf. eundem
+l.&nbsp;s.&nbsp;s. p.&nbsp;530. 521. idem
+γραμματιστικὴν adpellat π.&nbsp;τοῦ
+θεοπόμπ. εἶναι τοὺς ὀνείρ. p.&nbsp;652 παιδικὴν
+γραμματικήν. cf. schol. Dion. Thrac.
+p.&nbsp;667, 17: καὶ ἡ γραμματικὴ δὲ κατὰ
+τὸν παλαιὸν ἐν δύο σημαινομένοις ἦν. τὴν μὲν γὰρ μικρὰν ἐκάλουν,
+ἥ τις ἦν τέχνη περὶ τοῦ γράφειν καὶ ἀναγιγνώσκειν τὴν ἐγγράμματον
+φωνὴν τούς τε χαρακτῆρας τῶν γραμμάτων εἰδέναι καὶ τὰς συλλήψεις
+αὐτῶν ἤγουν τὰς συλλαβάσ‧ τὴν δὲ μεγάλην ἐκάλουν τὴν ἐπὶ τοὺς
+ποιητὰς θεωρίαν, ἥν τινα νῦν ἐξηγοῦνται οἱ γραμματικοῖ, καί ἐστιν
+αὕτη τέχνη θεωρητικὴ τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ λογεῦσιν.
+iam apud Platonem Euthyd. p.&nbsp;276<sup>A</sup> γραμματιστὴς
+occurrit.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">101</span>
+<a href = "#ref95" name = "note95">95)</a> Non dubito quin eadem
+causa qua rhetores oratorum officia persecutos esse Spengelius
+docet nou. mus. rh. XVIII p.&nbsp;493 hanc officiorum
+descriptionem grammatici excogitauerint.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">102</span>
+<a href = "#ref96" name = "note96">96)</a> Nisi probare pro δηλοῦν
+accipiendum esse et duas officiorum
+enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr.
+p.&nbsp;659,&nbsp;1 inter se coniunctas fuisse
+putas.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref97" name = "note97">97)</a> Ex Sexti Empirici adu.
+gramm. 47: τάχα δὲ ὡς φασὶν οἱ περὶ τὸν
+Ἀσκληπιάδην, καὶ αὐτὴ ἀπὸ μὲν γραμμάτων ὠνόμασται, οὐκ ἀπὸ
+τούτων δὲ ἀφ᾽ ὧν καὶ ἡ γραμματιστική, ἀλλ᾽ ἐκείνη μὲν ἀπὸ τῶν
+στοιχείων, αἵτη δὲ ἀπὸ τῶν συγγραμμάτων περὶ οἷς πονεῖται
+sequitur Asclepiadis discipulis (qua loquendi formula
+plerumque nihil nisi praeceptoris sententia intellegenda est)
+hanc partitionem notam fuisse. Asclepiadem illum esse Myrleanum
+negauit Lehrs l.&nbsp;l. p.&nbsp;436, quia Dionysii artem, quam
+Asclepiadem nostrum legisse constat (Sext. Emp. l.&nbsp;s. 72),
+post Myrleani tempora conscriptam esse putabat. hanc offensionem
+cum sustulerit M.&nbsp;Schmidt in conmentatione saepius adlata
+(cuius cf. p.&nbsp;510) nihil obstat, quominus nostrum pro
+Myrleano accipiamus. fuit hic Cratelis discipulus (cf.
+C.&nbsp;Wachsmuth de Crat. Mall. p.&nbsp;6), Cratetei autem qui
+crisin a grammatica tamquam maiorem discernere solebant, facile
+quoque gradum alterum, bonorum ludi magistrorum munus, seiungere
+potuerunt. optime autem conuenit temporum ratio. Asclepiadem
+Myrleanum ‘primo ante Christum n. saeculo ita ut certe natales
+ante annum septuagesimum ponendi sint’ floruisse ostendit Lehrs
+l.&nbsp;s. p.&nbsp;432 cf. M.&nbsp;Sengebusch diss. Hom. I
+p.&nbsp;61, aetas igitur eius inter Dionysii Thracis et Varronis
+tempora intercedit.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">103</span>
+<a href = "#ref98" name = "note98">98)</a> Idem scholiasta
+p.&nbsp;737, 22: ἐαν οὖν τὸ πάλαι τέσσαρα
+μέρη ἦν τῆς γραμματικῆς, πῶς νῦν ἕξ αὐτά φησιν ὁ Διονύσιος;
+τὸ ἓν ἐξ αὐτῶν ἐτμήθη εἰς τρία καὶ τὰ μὲν ἄλλα τρία γεγόνασιν ἕξ.
+τὸ ποῖον ἐτμήθη εἰς τρια̣; τὸ διορθωτικον. cf.
+p.&nbsp;659. 671. 683. 728. E.&nbsp;Meier opusc. II p.&nbsp;21
+sq. sed euidenter errauit qui haec scripsit. ex tribus partibus
+enim, quas in διορθωτικῷ coniunctas
+esse dicit, prima (γλωσσῶν καὶ ἱστοριῶν
+ἀπόδοσις) omnino non ad διόρθωσιν
+sed ad ἐξήγησιν paullo plus
+quam apud Dionysium amplificatam pertinet et similiter reliquae
+duae, analogiae et etymologiae inuentio, quamquam hae praesertim
+analogia non raro emendationis duces erant; Dionysius uero de
+earum in διορθώσει usu nihil
+significat. uerum potius haec altera diuisio ex Dionusiana orta
+est (cf. H.&nbsp;Steinthal gesch. d. sprachw. p.&nbsp;547), sed
+prorsus alio spectat. Dionusius enim in sua diuisione sex omnino
+partes praecipuas grammaticae quae tunc erat conprehendit, altera
+tamen ad praeclaram tantum industriam doctorum uirorum pertinet,
+quae in legendis recensendis aestimandis poetarum scriptorumque
+libris uertebatur, et egregie summam rerum conplectitur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">104</span>
+<a href = "#ref99" name = "note99">99)</a> Diom. p.&nbsp;436, 10:
+‘dictio est uox articulata cum aliqua significatione, ex qua
+instruitur oratio et in quam resoluitur; uel sic: dictio est ex
+syllabis finita cum significatione certa locutio, ut est dico
+facio’.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">105</span>
+<a href = "#ref100" name = "note100">100)</a> Steinthal l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;547 in Diomedis socordiam et neglegentiam nimis festinanter
+inuexit neque quid apud euro melioris esset notae excussit.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">106</span>
+<a href = "#ref101" name = "note101">101)</a> Ea satis bene
+cum
+<a href = "#frg91">fragmento 91</a> conuenit; <i>praecipue</i> illud
+ortum est e Varronis uerbis <i>ex parte maiore</i>, quae non recte
+intellexit Diomedes.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref102" name = "note102">102)</a> Singulariter in
+multis conuenire Maximum Victorinum et
+<span class = "pagenum">107</span>
+Diomedem uidit L.&nbsp;Spengel allg. schulzeitg. 1832 II
+p.&nbsp;286, ut supra monui. sed consensus ille magis in
+dispositionibus quam in rebus conspicuus est (exempli gratia cf.
+adnotationem ad <a href = "#frg93">fr.&nbsp;93</a>), nam omnia fere
+doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede hausisse non credet,
+qui rerum diuersam tractationem et diuersum ordinem spectat. tertium
+igitur habemus testem, quamquam longe a fonte remotum, de
+libro
+Varroniano.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref103" name = "note103">103)</a> Melius quam Maximi
+lectionis expositio Theodosi, qui Dionysium secutus est (cf.
+Villoison anecd. gr. II p.&nbsp;102 sq. Bekkeri anecd. gr. II 676.
+gramm. post F.&nbsp;Osanni Philemon. p.&nbsp;303), ἀναγνώσεως
+explicatio cum librorum de sermone
+latino argumento conueniret, unde quam fallacia talia
+sint
+adparet.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref104" name = "note104">104)</a> Dionysii de accentibus
+sententiam in libro tertio de sermone latino a Varrone prolatam
+fuisse supra uidimus
+(<a href = "#pg59dion">p.&nbsp;59</a>).</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref105" name = "note105">105)</a> Nihil fere ad Varronem
+rettulerim nisi fundamenta eorum quae p.&nbsp;437 sq. de posituris
+leguntur conlatis Aristophane in Pseudo-Arcad. p.&nbsp;214 sq. Schm.
+et Dionysio p.&nbsp;630.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">109</span>
+<a href = "#ref106" name = "note106">106)</a> In hoc loco (de
+l.&nbsp;l. VIII 45 p.&nbsp;424 sq.) scribendo Spengelium et
+Augustinum ab eo laudatum sequor.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref107" name = "note107">107)</a> cf. W. Freund in Iahni
+annal. V&nbsp;1832 p.&nbsp;100. Ritschl nou. mus. rh. VII p.&nbsp;606 sq.
+H.&nbsp;Wentzel symb. crit. ad hist. scr. rei metr. lat. p.&nbsp;33.
+I.&nbsp;Vahlen anal. Non. p.&nbsp;10. L.&nbsp;Mueller de re metr.
+poet. lat. p.&nbsp;379. W.&nbsp;Corssen krit. beitr. z. lat.
+formenl. p.&nbsp;578.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">110</span>
+<a href = "#ref108" name = "note108">108)</a> Donat. II 11, 2
+p.&nbsp;1752. cf. Sergius p.&nbsp;1847&nbsp;P.: Probus autem
+pronomen in quatuor partes diuidi putauit, id est pronomen
+infinitum, finitum, minus quam finitum et possessiuum. quod non
+uidetur
+<span class = "pagenum2">111</span>
+habere rationem. unde
+Donatus melius qui in duas partes in primo diuisit. nam si ea
+sunt finita pronomina, quae recipiunt personas, alia omnia quae
+non recipiunt personas infinita dicenda sunt; unde apparet quod
+infinita et minus quam finita et possessiua sunt. quod quam bene
+ad artem logicam accommodatum sit doceat Cledonius p.&nbsp;1906:
+‘minus quam finita sunt quae nec finita sunt nec infinita, nam
+iste et ipse et de praesentibus dicimus et de
+absentibus’.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref109" name = "note109">109)</a> Prisc. XIII
+p.&nbsp;548: ‘stoici enim articulum et pronomen unam partem
+orationis accipiebant, infinitum articulum uocantes, quem
+grammatici articulum, eique adiungentes etiam infinita nomina uel
+relatiua,... finitum autem articulum dicebant idem stoici, quod
+nunc pronomen uocamus finitum, quod et uera ratione solum
+pronomen est dicendum; ergo Romani quoque artium scriptores
+stoicorum secuti magis traditionem pronomina finita dixerunt et
+infinita, nam articulos non habent e.&nbsp;q.&nbsp;s.'&mdash;aliter
+Dionysius Thrax p.&nbsp;640 Bekk. cf. Apoll. de pron. p.&nbsp;4
+cl. M.&nbsp;Schmidt l.&nbsp;s. p.&nbsp;513. G.&nbsp;Schoemann
+lehre v. d. redeth. p.&nbsp;119 sq.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref110" name = "note110">110)</a> Num <i>ille</i>
+huic classi adnumerauerit dubito cf. Diom. p.&nbsp;329, 5:
+‘qualitas finita in prima et in secunda persona est, infinita et
+minus quam finita in tertia inuenitur. finita est, quae notat
+certum numerum et certum gestum dirigit ad certam personam ut
+ego. infinita est, quae certam non recipit personam sed cuilibet
+potest aptari, ut quis quae quod, minus quam finita est quae
+certis et incertis personis aptari potest, ut ipse’. Seru. ad
+Don. p.&nbsp;1785: ‘<i>ille</i> plerumque uariatur, nam si ad
+praesentis personam refertur, tunc recte finitum est; si de
+absente dicatur, minus quam finitum est’.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">112</span>
+<a href = "#ref111" name = "note111">111)</a> His coniunctis
+testimoniis obsecutus sum, quamuis alia diuisio a Prisciano
+XII&nbsp;1. tom.&nbsp;I p.&nbsp;577 (cf. p.&nbsp;575) prolata,
+secundum quam octo pronomina primitiua (ego tu ille ipse iste hic
+is sui), septem deriuatiua (meus tuus suus noster uester nostras
+uestras), reliqua quae uolgo hue referuntur nomina sunt,
+simplicior sit meliusque cum Dionysio (p.&nbsp;640. 22)
+conueniat.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">113</span>
+<a href = "#ref112" name = "note112">112)</a> Etiam quae hanc
+disputationem excipiunt (p.&nbsp;2264) de rebus orthographicis
+Lachmannus ad Varronem rettulit. sed quamuis per se probabile
+uideatur omnia interpolatorem ex uno eodemque
+<span class = "pagenum2">114</span>
+libro sumpsisse, res tamen tam diuersae et
+discrepantes inter se sunt, ut in hac re Lachmannum sequi non
+audeam, cum circumspecte et caute hic agendum esse doceat satis
+ampla de <i>ex</i> et <i>ab</i> scribendis expositio, quam ipse a
+Varrone alienam esse iudicauit, et memoria <i>aliorum</i> statim in
+initio excerpti posita.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">115</span>
+<a href = "#ref113" name = "note113">113)</a> De generibus utroque
+loco tractandum erat et non dubitarem fragmentum illud grammaticae
+uindicare, nisi haud pauca Donati interpretes Plinio debere scirem,
+quem praecipue libris de lingua latina usum esse supra
+uidimus.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref114" name = "note114">114)</a> Pro articulo enim
+latini ad explendas octo partes interiectionem, a graecis aduerbio
+adnumeratam (cf. Dion. Thr. p.&nbsp;642, 3. 11. 17) addiderunt, quam
+Varroni notam fuisse ostendit <a href = "#frg81">fr.&nbsp;81</a>.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">118</span>
+<a href = "#ref115" name = "note115">115)</a> Pro Attio ponere
+uoluerunt D.&nbsp;Ruhnken (post Mallium Theodorum ed. Heusinger
+p.&nbsp;64), probante L.&nbsp;Krahnero de Varr. antiq. libr.
+p.&nbsp;10, Atticum, ad quem libri de uita populi romani (cf.
+H.&nbsp;Kettner de M.&nbsp;Ter. Varr. de uita p.&nbsp;r. lib.
+p.&nbsp;2 sq.) missi erant, F.&nbsp;Osann (anal. crit. p.&nbsp;67)
+Atteium (cf. Suet. de gramm. 10), quos refutauerunt I.&nbsp;G.
+Schneider de uita et script. Varr. p.&nbsp;239. O.&nbsp;Mueller ad
+Varr. p.&nbsp;264. Ritschl quaest. Varr. p.&nbsp;25 sq. de
+Q.&nbsp;Axio (cf. rer. rust. III 2 sq.) cogitare uidetur B.&nbsp;ten
+Brink M.&nbsp;Ter. Varr. locus de urbe Roma p.&nbsp;2, idemque
+proposuit L.&nbsp;Roth leben d. Varro p.&nbsp;11 n. quibus ne credas
+cf. Lachmannum ad Lucr. IIII 727 p.&nbsp;254 de <i>Actio</i>, quod
+legitur in Pompei codice Guelferbytano, et <i>Attio</i> disputantem.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">119</span>
+<a href = "#ref116" name = "note116">116)</a> Schol. Dion. Thr.
+p.&nbsp;786. Lucii Tarrhaei haec esse ostendunt Crameri anecd. Oxon.
+IIII p.&nbsp;318 sq. cf. L.&nbsp;Preller Polem. fragm. p.&nbsp;62.
+praeterea de litterarum inuentione cf. sch. Dion. Thr. p.&nbsp;781
+sq. 1168 sq. Theodos. p.&nbsp;1 sq. 10 sq.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">120</span>
+<a href = "#ref117" name = "note117">117)</a> Ioannes Lydus quoque
+de mens. I 9 Euandrum sedecim litteras in Italiam tulisse scribit,
+sed qua est inscitia et inconsiderantia Cn.&nbsp;Flauium, quem
+M.&nbsp;dicit, reliquas addidisse opinatur (cf. Pomp. de orig. iur.
+Digest. I 2, 2,&nbsp;7. S.&nbsp;W. Zimmern gesch. d. roem.
+priuatrechts p.&nbsp;205 sq.). ingeniose subicit φιλεῖ
+γὰρ ὁ χρόνος ἐναμείβειν τὰ πράγματα, sed
+uereor ne tantundem stupor Lydorum.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">122</span>
+<a href = "#ref118" name = "note118">118)</a> Qui hanc rationem
+secuti sunt Q, quod saepe in antiquorum graecorum scriptura occurrit
+(cf. Franz l.&nbsp;s. p.&nbsp;16), antiquitus traditum putauerunt
+(cf. W.&nbsp;Corssen l.&nbsp;s. p.&nbsp;15), V contra aliam atque
+Υ litteram, quia alium apud graecos
+sonum haberet, eamque postea XVI illis adiectam esse duxerunt.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">123</span>
+<a href = "#ref119" name = "note119">119)</a> Debet quidem hoc
+testimonium Censorino, sed fortasse alterum
+quoque
+(<a href = "#frg103">fr.&nbsp;103</a>)
+ex eiusdem sumpsit libro grammatico, de
+quo parum constat cf. O.&nbsp;Iahn praef. Censor.
+p.&nbsp;VII.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref120" name = "note120">120)</a> Minus patet, quid
+Caesarem (Pomp. ad Don. I 17 p.&nbsp;27) mouerit ut undecim
+tantum litteras adsignaret antiquissimis romanis. fortasse, si
+tam peruersas opiniones explicare operae pretium est, has
+admisit: A&nbsp;E I&nbsp;O, nam V alios quoque omisisse uidimus,
+B&nbsp;C&nbsp;D, quorum singula simul pro tenuibus, uel tenuia
+pro mediis posita essent, L&nbsp;M N&nbsp;R. restat S, quod
+nonnulli ut Messala Coruinus (cf. Quint. inst. orat. I 7, 23.
+Mart. Cap. III 245 p.&nbsp;55 Gr. Cledon. p.&nbsp;1882 sq. Prisc.
+I 42 p.&nbsp;32, 19) sibilum esse uoluerunt, nisi eos Caesar
+secutus est, qui Appium Claudium Caecum demum R inuenisse
+putabant (Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, 36). undecim
+litteras Palamedem inuenisse tradit Hygin. fab. 277, ubi
+G.&nbsp;I. Vossius Arist. I 10 p.&nbsp;35&nbsp;F. sexdecim
+scribere maluit, cf. O.&nbsp;Iahn Palam. p.&nbsp;24.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">124</span>
+<a href = "#ref121" name = "note121">121)</a> Cf. de Nigidio
+Figulo disserentem Marium Victorinum I 4, 5 p.&nbsp;2456&nbsp;P.:
+Nigidius Figulus in commentariis suis nec K posuit nec Q nec X.
+idem H non esse litteram sed notam adspirationis
+tradidit.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref122" name = "note122">122)</a> Cuius libros III
+περὶ στοιχείων Laert. Diog. V&nbsp;23
+profert, cf. Plin. VII 192. schol. Dion. Thr. p.&nbsp;783. 786.
+V.&nbsp;Rose Aristot. pseudepigr. p.&nbsp;472. 534. praeterea
+occurrunt Pythodorus (cf. supra <a href = "#pg119quot">p.&nbsp;119</a>),
+Apion eiusque discipulus Apollonius Archibii, qui idem esse uidetur
+ac Messenius, περὶ ἀρχαίων γραμμάτων
+(sch. Dion. Thr. p.&nbsp;484), Diogenes uel Diogenianus et
+Apollonius Dyscolus (Suid.).</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">125</span>
+<a href = "#ref123" name = "note123">123)</a> Simile argumentum
+Terentius Scaurus tractauit in libro <i>de nouis litteris</i>,
+quem ipse conmemorat p.&nbsp;2264, cui larga materia praesto erat
+inde ab Appio Claudio et Sp.&nbsp;Caruilio usque ad Ti.&nbsp;Claudi
+Caesaris litteras.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">127</span>
+<a href = "#ref124" name = "note124">124)</a> Ἄγγμα
+e coniectura ten Brinki l.&nbsp;s. scripsi cum
+nomen litterae sono illi accommodatum fuisse consentaneum
+sit.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref125" name = "note125">125)</a> Verba Victorini
+(I&nbsp;4, 4 p.&nbsp;2456&nbsp;P.) <i>Attius cum scriberet anguis
+angulus</i> (<i>anguies angules</i> cod. Paris. 7539 Gaisfordi et
+cod. Valentinianus cf. Ritschl l.&nbsp;s. p.&nbsp;23)
+<i>imponebat</i> referenda sunt ad ea quae praecedunt
+<i>consonantes litteras non geminabant, ...sed supra litteram
+quam geminari oportebat scilicet sicilicum imponebant..., sicut
+apparet in multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem
+uoces, quae pressiore sono educuntur ausus causa fusus odiosus
+per duo S scribebant aussus (caussa fussus odiossus). iuxta autem
+non ponebant CM, deinde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam</i>
+e.&nbsp;q.&nbsp;s. in quibus quaedam de scribendo nomine
+<i>Tecmesa</i> cum duobus S excidisse puto, a quibus ad formas
+<i>Tecumesa</i> et <i>Tecmesa</i> declinarit Victorinus, quem
+quidem satis neglegenter scripsisse uel hic locus docet. de
+sicilico cf. Ritschl. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p.&nbsp;81.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">128</span>
+<a href = "#ref126" name = "note126">126)</a> Lydum hunc locum
+scholiis Vergilianis debere iudicauit I.&nbsp;F. Schultze quaest.
+Lyd. I p.&nbsp;17. 43, quod, quamuis ipsum Diogeniani Varronis
+Catonis libros, quos omnes eodem loco laudat, legisse minime
+credam, certum non est. Seruius quidem ad Aen. I&nbsp;292
+<i>Quirinum</i> a κοιράνῳ, eundem
+Lydus a κυρίῳ ducit, et scholia ad
+eum uersum fortasse quondam pleniora erant Lydumque praeterea
+permulta simulasse et sine ulla religione fontibus suis usum esse
+(cf. Schultze l.&nbsp;l. p.&nbsp;47 sq.) scimus; sed his omnibus
+concessis parum similes Lydi Seruique expositiones sunt, quam ut
+illud inde efficias.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref127" name = "note127">127)</a> Spengelius ed.
+Varr. p.&nbsp;7 librum primum de lingua latina, de origine
+linguae latinae, <i>ad Pompeium</i> missum fuisse uoluit,
+L.&nbsp;Krahner l.&nbsp;s. p.&nbsp;20, ut quam plurima
+confunderet, librum illum primum a Prisciano de origine
+l.&nbsp;l., in Pompei conmento <i>ad Atticum</i>, a Lydo πρὸς
+Πομπώνιον, quod pro πρὸς
+Πομπήιον scribit, uocari opinatur.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">130</span>
+<a href = "#ref128" name = "note128">128)</a> De Lydi indole fide
+linguae latinae peritia optime disputauit I.&nbsp;F. Schultze
+l.&nbsp;s. p.&nbsp;6 sq. cf. praeterea E.&nbsp;Dirksen verm. schr. I
+p.&nbsp;62 sq. C.&nbsp;Wachsmuth proleg. Lydi de ostentis
+p.&nbsp;XVIII. XXXVI. ipse de se uerissime iudicauit de magistr. I
+23: καὶ πολλὰ ἄν τις τοιαῦτα συνάγοι κατὰ σχολήν, εἰ τυχὸν αὐτόν,
+οὐκ ἔχοντα ὅ τι πράττοι, ἀφρόντιδα συμβαίνει διαβιοῦν, καὶ τοιουτοις
+ὁποιοις ἐγο, καιπερ μυριαις συμπεπλεγμένος φροντίσιν, ἐναγρυπνῶ
+<b>μωραίνων</b> ἀθύρμασιν.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">132</span>
+<a href = "#ref129" name = "note129">129)</a> Ex re etiam titulus
+libri septimi in scholio quodam Plautino apud Ritschelium d. alex.
+bibl. p.&nbsp;5 <i>M.&nbsp;Varro in libro de uerbis poeticis</i>
+sumptus est.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref130" name = "note130">130)</a> Locos qui cum Varronis
+uerbis congruunt his conposui. de diphth. 9 p.&nbsp;129 cf. de
+l.&nbsp;l. VII 23 p.&nbsp;308. Isid. XIII 12, 1. 14, 2. XX 3, 1.
+p.&nbsp;132 cf. VII 96 p.&nbsp;372. p.&nbsp;135 cf. V&nbsp;20 p.&nbsp;29.
+p.&nbsp;138. 139 cf. VI 50 p.&nbsp;226. Isid. I 26, 14. X 155.
+p.&nbsp;141 cf. V&nbsp;178 p.&nbsp;178. p.&nbsp;141 cf. V&nbsp;40 p.&nbsp;40.
+p.&nbsp;142 cf. VI 79 p.&nbsp;255. p.&nbsp;143 cf. VI 11
+p.&nbsp;193. locum p.&nbsp;145 e pluribus locis Varronianis
+conglutinauit V&nbsp;173 p.&nbsp;173. VI 11 p.&nbsp;193 deque suo
+addidit <i>saenus a sex</i>.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">133</span>
+<a href = "#ref131" name = "note131">131)</a> Quod non reiciendum
+est, quia apud Apuleium haec secuntur: <i>et e quam in diphthongo
+habet a principali traxit. sed male uidetur dicere quod a principali
+traxit e, cum edo breuietur in prima syllaba.</i> pro priore
+<i>e</i> habet codex Gudianus <i>ae</i> et scribendum est <i>a</i>,
+in omnibus enim his etymologiis exponitur unde <i>a</i> in
+diphthongo <i>ae</i> oriatur. quae uero secuntur <i>sed male</i>
+e.&nbsp;q.&nbsp;s. quidam adscripsit uerbis iam deprauatis.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">134</span>
+<a href = "#ref132" name = "note132">132)</a> cf. X 51 p.&nbsp;574:
+uoluntatem dico impositionem uocabulorum, naturam declinationem
+uocabulorum, quo decurritur sine doctrina.</p>
+
+<p><span class = "pagenum2">135</span>
+<a href = "#ref133" name = "note133">133)</a> G. Boissier étude
+sur la uie et les ouvr. de M.&nbsp;T. Varron p.&nbsp;130 errat
+cum scribit <i>le de similitudine uerborum, qui était sans doute
+quelque traité sur les synonymes</i>. ne uero mirere quod hunc
+librum nusquam conmemoraui, in illo crasso uolumine nihil noui
+inesse scito, quod homini germano aut accipere liceat aut
+refutare lubeat.</p>
+
+<p>
+<a href = "#ref134" name = "note134">134)</a> E Charisi uerbis
+<i>pix singulariter dicitur ut ait Varro de similitudine uerborum
+II, quamuis Vergilius (geo. III 450) dixerit; Idaeasque pices et
+pingues unguine ceras</i> effecit grammaticus incertus de
+generibus nominum a Mauritio Haupt post Ouidi Halieutica
+p.&nbsp;74 sq., deinde plenior a F.&nbsp;G. Ottone Gissae 1850
+editus haec (p.&nbsp;93&nbsp;H. p.&nbsp;49&nbsp;O.): <i>pix gen.
+fem. ut Varro: Idaeasque pices</i>. idem p.&nbsp;92&nbsp;H.
+p.&nbsp;48&nbsp;O. et p.&nbsp;104&nbsp;H. p.&nbsp;59&nbsp;O.
+Ouidi, p.&nbsp;45&nbsp;H. p.&nbsp;50&nbsp;O. et
+p.&nbsp;98&nbsp;H. p.&nbsp;53&nbsp;O. Lucili, p.&nbsp;101&nbsp;H.
+p.&nbsp;56&nbsp;O. Vergili uerba pro Varronianis uendidit. talis
+homo nullam habet fidem et neglexi quae apud eum leguntur. ne
+autem prorsus desint hic adscribam duo uel tria testimonia, quae
+ad Varronis libros grammaticos fortasse pertinere possent. 50
+p.&nbsp;28 O.: <i>calcem hominis aut iumenti fem. gen. dicendum
+ut Virgilius</i> (Aen. XI 714): <i>ferrata calce fatigat. calx
+uero aedificiorum fem. gen. cuius nom. calcs per s non per x ut
+Varro: calcs circum fura quam</i>, quae misere quidem corrupta
+sunt, praeterea autem Varronis mentem non adsecutus est scriptor
+(cf. de <i>x</i> littera supra <a href = "#pg124xlit">p.&nbsp;124</a>).
+63 p.&nbsp;31&nbsp;O.: <i>compago gen. fem., ut Varro: haec
+compages</i>. 312 p.&nbsp;99&nbsp;H. p.&nbsp;53&nbsp;O.:
+<i>stiria dicuntur ab stillis quid Virgilius genere fem., Varro
+neutro dixerit. sed uicit Virgilii auctoritas</i>, cf. Seru. in
+Verg. geo. III 366. gloss. ant. ap. A. Mai. class. auct. VII
+p.&nbsp;581.</p>
+<br>
+<hr>
+<hr>
+<span class = "pagenum">139</span>
+<br>
+<br>
+<p align = "center"><font size = "+2"><a name = "fragments">
+M. TERENTI VARRONIS</a></font><br>
+<br>
+<font size = "+1">LIBRORVM GRAMMATICORVM</font><br>
+PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA<br>
+<br>
+<font size = "+1">RELLIQVIAE</font></p>
+<br>
+<br>
+<br>
+<br>
+<span class = "pagenum">140</span>
+<p>In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili
+et Hertzi usurpaui notas.</p>
+<br>
+<hr>
+<div class = "mynote">
+Some details of the critical apparatus are given descriptively:<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;{*above space: qui}<br>
+&nbsp;&nbsp;&nbsp;{*between a and e: small r}<br>
+All other asterisks are as in the original text. Asterisks
+in fragment numbers were explained in the <a href = "#pgvexpl">author’s
+preface</a>.</div>
+<br>
+<div class = "contents">
+<i><b>De Lingua Latina</b><br>
+Lib. I:</i>
+<a href = "#frg1">1*</a>&nbsp;<br>
+<i>Lib. II:</i>
+<a href = "#frg2">2*</a>&nbsp;
+<a href = "#frg3">3</a>&nbsp;
+<a href = "#frg4">4</a>&nbsp;
+<a href = "#frg5">5</a>&nbsp;
+<a href = "#frg6">6</a><br>
+<i>Lib. IIII:</i>
+<a href = "#frg7">7</a><br>
+<i>Lib. XI:</i>
+<a href = "#frg8">8</a>&nbsp;
+<a href = "#frg9">9</a>&nbsp;
+<a href = "#frg10">10</a>&nbsp;
+<a href = "#frg11">11</a>&nbsp;
+<a href = "#frg12">12</a>&nbsp;
+<a href = "#frg13">13</a>&nbsp;
+<a href = "#frg14">14</a>&nbsp;
+<a href = "#frg15">15</a>&nbsp;
+<a href = "#frg16">16</a>&nbsp;
+<a href = "#frg17">17</a>&nbsp;
+<a href = "#frg18">18</a>&nbsp;
+<a href = "#frg19">19</a>&nbsp;
+<a href = "#frg20">20</a>&nbsp;
+<a href = "#frg21">21</a>&nbsp;
+<a href = "#frg22">22</a>&nbsp;
+<a href = "#frg23">23</a>&nbsp;
+<a href = "#frg24">24</a>&nbsp;
+<a href = "#frg25">25</a><br>
+<i>Lib. XII:</i>
+<a href = "#frg26">26</a>&nbsp;
+<a href = "#frg27">27</a><br>
+<i>Lib. XIII:</i>
+<a href = "#frg28">28</a>&nbsp;
+<a href = "#frg29">29</a>&nbsp;
+<a href = "#frg30">30</a>&nbsp;
+<a href = "#frg31">31</a><br>
+<i>Lib. XIIII-XVI:</i>
+<a href = "#frg32">32*</a><br>
+<i>Lib. XVIII:</i>
+<a href = "#frg33">33</a><br>
+<i>Lib. XXII:</i>
+<a href = "#frg34">34</a><br>
+<i>Lib. XXIII:</i>
+<a href = "#frg35">35</a><br>
+<i>Lib. XXIIII:</i>
+<a href = "#frg36">36</a>&nbsp;
+<a href = "#frg37">37</a>&nbsp;
+<a href = "#frg38">38</a>&nbsp;
+<a href = "#frg39">39</a>&nbsp;
+<a href = "#frg40">40</a><br>
+<i><b>De Sermone Latino</b><br>
+Lib. I:</i>
+<a href = "#frg41">41*</a>&nbsp;
+<a href = "#frg42">42*</a>&nbsp;
+<a href = "#frg43">43</a>&nbsp;
+<a href = "#frg44">44</a>&nbsp;
+<a href = "#frg45">45</a>&nbsp;
+<a href = "#frg46">46</a>&nbsp;
+<a href = "#frg47">47</a>&nbsp;
+<a href = "#frg48">48</a><br>
+<i>Lib. II:</i>
+<a href = "#frg49">49</a>&nbsp;
+<a href = "#frg50">50</a>&nbsp;
+<a href = "#frg51">51</a>&nbsp;
+<a href = "#frg52">52</a>&nbsp;
+<a href = "#frg53">53</a>&nbsp;
+<a href = "#frg54">54</a><br>
+<i>Lib. III:</i>
+<a href = "#frg55">55</a>&nbsp;
+<a href = "#frg56">56</a>&nbsp;
+<a href = "#frg57">57</a>&nbsp;
+<a href = "#frg58">58</a>&nbsp;
+<a href = "#frg58a">58<sup>A</sup></a>&nbsp;
+<a href = "#frg58b">58<sup>B</sup></a>&nbsp;
+<a href = "#frg58c">58<sup>C</sup></a>&nbsp;
+<a href = "#frg58d">58<sup>D</sup></a>&nbsp;
+<a href = "#frg59">59</a>&nbsp;
+<a href = "#frg60">60</a>&nbsp;
+<a href = "#frg60a">60<sup>A</sup></a>&nbsp;
+<a href = "#frg60b">60<sup>B</sup></a>&nbsp;
+<a href = "#frg61">61</a>&nbsp;
+<a href = "#frg62">62</a>&nbsp;
+<a href = "#frg63">63</a><br>
+<i>Lib. IIII:</i>
+<a href = "#frg64">64*</a>&nbsp;
+<a href = "#frg65">65*</a>&nbsp;
+<a href = "#frg66">66</a>&nbsp;
+<a href = "#frg67">67</a>&nbsp;
+<a href = "#frg68">68*</a>&nbsp;
+<a href = "#frg69">69</a>&nbsp;
+<a href = "#frg70">70*</a>&nbsp;
+<a href = "#frg71">71</a>&nbsp;
+<a href = "#frg72">72</a>&nbsp;
+<a href = "#frg73">73</a>&nbsp;
+<a href = "#frg74">74</a>&nbsp;
+<a href = "#frg75">75</a>&nbsp;
+<a href = "#frg76">76</a>&nbsp;
+<a href = "#frg77">77</a>&nbsp;
+<a href = "#frg78">78</a>&nbsp;
+<a href = "#frg79">79</a>&nbsp;
+<a href = "#frg80">80</a>&nbsp;
+<a href = "#frg81">81</a>&nbsp;
+<a href = "#frg82">82</a>&nbsp;
+<a href = "#frg83">83</a>&nbsp;
+<a href = "#frg84">84</a>&nbsp;
+<a href = "#frg85">85</a>&nbsp;
+<a href = "#frg86">86</a>&nbsp;
+<a href = "#frg87">87</a>&nbsp;
+<a href = "#frg88">88</a>&nbsp;
+<a href = "#frg89">89</a>&nbsp;
+<a href = "#frg90">90</a>&nbsp;
+<a href = "#frg91">91</a>&nbsp;
+<a href = "#frg92">92</a>&nbsp;
+<a href = "#frg93">93</a>&nbsp;
+<a href = "#frg94">94</a>&nbsp;
+<a href = "#frg95">95</a>&nbsp;
+<a href = "#frg96">96</a>&nbsp;
+<a href = "#frg97">97</a>&nbsp;
+<a href = "#frg98">98</a>&nbsp;
+<a href = "#frg99">99</a>&nbsp;
+<a href = "#frg100">100</a>&nbsp;
+<a href = "#frg101">101</a>&nbsp;
+<a href = "#frg102">102</a><br>
+<i><b>De Antiquitate Litterarum</b><br>
+Lib. II:</i>
+<a href = "#frg103">103</a>&nbsp;
+<a href = "#frg104">104</a>&nbsp;
+<a href = "#frg105">105</a>&nbsp;
+<a href = "#frg106">106</a>&nbsp;
+<a href = "#frg107">107</a>&nbsp;
+<a href = "#frg108">108</a><br>
+<i><b>De Similitudine Verborum</b><br>
+Lib. II:</i>
+<a href = "#frg109">109</a><br>
+<i><b>De Vtilitate Sermonis</b><br>
+Lib. IIII:</i>
+<a href = "#frg110">110</a><br>
+<i><b>Fragmenta Incertae Sedis</b></i><br>
+<a href = "#frg111">111</a>&nbsp;
+<a href = "#frg112">112</a>
+</div>
+<br>
+<hr>
+<span class = "pagenum">141</span>
+<h2>DE LINGVA LATINA LIBRI XXV</h2>
+
+<h3>I</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg1">1*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+rei <i>om. BDP</i>&nbsp;|<br>
+quidquid <i>DP</i>&nbsp;|<br>
+uel sentitur <i>suprascr.</i> uel <i>B</i>&nbsp;|<br>
+qualiter <i>coni. Vsener pro</i> quanta&nbsp;|<br>
+disputatione <i>BD</i>&nbsp;|<br>
+congestione asperetur] congestione nodetur et congestione
+asperetur <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quot <i>C</i> quot <i>suprascr.</i> uel quod <i>B</i> quod
+<i>corr. in</i> quot <i>P</i> quod <i>D</i>&nbsp;|<br>
+rithmus <i>BC</i>&nbsp;|<br>
+tractatur <i>P</i> tractetur <i>C</i>&nbsp;|<br>
+negotia {*above a: o} <i>P</i>&nbsp;|
+</span>
+Verbum est uniuscuiusque <span class = "flag">rei</span>
+signum quod ab audiente possit intellegi a
+loquente prolatum. res est <span class = "flag">quicquid</span>
+<span class = "pagenum">142</span>
+<span class = "flag">uel sentitur</span>
+uel intellegitur uel latet. signum est quod et se ipsum
+sensui et praeter se aliquid animo ostendit. loqui est articulata
+uoce signum dare. articulatam autem dico quae comprehendi litteris
+potest. | omne uerbum sonat. cum enim est in scripto non uerbum sed
+uerbi signum est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam.
+de sono enim uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur
+<span class = "flag">qualiter</span> uocalium uel
+<span class = "flag">dispositione</span> leniatur uel concursione
+dehiscat, item consonantium uel interpositione nodetur uel
+<span class = "flag">congestione asperetur</span> et
+<span class = "flag">quot</span> uel qualibus syllabis constet, ubi
+poeticus <span class = "flag">rhythmus</span> accentusque a grammaticis
+solarum aurium <span class = "flag">tractantur negotia</span>. et tamen
+cum de his disputatur praeter dialecticam non est.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+enim <i>inter lineas add. C</i>&nbsp;|<br>
+optinent uerbạ {*above a: orum} <i>C</i>&nbsp;|<br>
+illa <i>om. D</i>&nbsp;|<br>
+nam...loquimur <i>uncis inclusit Vsener</i>&nbsp;|<br>
+loquimur <i>corr. ex</i> loqnimur <i>B</i>&nbsp;|<br>
+occurr̃ <i>C</i>&nbsp;|<br>
+quidquid <i>DP</i>&nbsp;|<br>
+aures <i>BD</i> aures{*above e: i} <i>P</i>&nbsp;|<br>
+et <i>DCP</i> ex <i>sed in mg.</i> i.e. et <i>B</i>&nbsp;|<br>
+aliquod <i>BP</i>&nbsp;|
+</span>
+haec <span class = "flag">enim</span> scientia disputandi est. sed
+<span class = "pagenum">143</span>
+cum uerba sint rerum, quando de ipsis <span class = "flag">obtinent,
+uerborum</span> autem <span class = "flag">
+illa</span> quibus de his disputatur <span class = "flag">(nam
+cum de uerbis loqui nisi uerbis nequeamus, et cum
+loquimur non nisi de aliquibus rebus loquimur)</span>,
+<span class = "flag">occurrit</span>
+animo ita esse uerba signa rerum, ut res esse non desinant.
+cum ergo uerbum ore procedit, si propter se procedit id est ut de
+ipso uerbo aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique
+disputationi quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur.
+<span class = "flag">quicquid</span> autem ex uerbo non
+<span class = "flag">auris</span>
+sed animus sentit <span class = "flag">et</span>
+ipso animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero
+uerbum procedit non propter se sed propter aliud
+<span class = "flag">aliquid</span>
+significandum dictio uocatur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+quod <i>D</i>&nbsp;|<br>
+quatuor <i>P</i> ·IIII· {*above last I: or} <i>B</i>&nbsp;|<br>
+distincte <i>P</i>&nbsp;|<br>
+significat et nomen est sed uerbi · · quod <i>B</i>&nbsp;|<br>
+significat <i>suprascr. a manu rec.:</i> continetur <i>P</i>&nbsp;|<br>
+uerbum est nec tamen uerbum sed <i>P</i>&nbsp;|<br>
+iam in {*above ‘in’: ..} illa <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ipsud <i>C</i>&nbsp;|<br>
+quod fit] quod <i>a manu rec. add. in P</i>&nbsp;|<br>
+quidquid <i>DP</i>&nbsp;|
+</span>
+res autem ipsa
+quae iam uerbum non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat
+uerbum <span class = "flag">quo</span> significari possit siue non
+habeat, nihil aliud
+<span class = "pagenum">144</span>
+quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo
+<span class = "flag">quattuor distincta</span> teneantur uerbum dicibile
+dictio res. quod dixi uerbum et uerbum est et uerbum
+<span class = "flag">significat</span>. quod dixi dicibile uerbum est,
+nec tamen uerbum sed quod in uerbo intellegitur et animo
+<span class = "flag">continetur</span> significat. quod dixi dictionem
+<span class = "flag">uerbum est</span>, sed quod iam illa duo simul id
+est et <span class = "flag">ipsum</span> uerbum et
+<span class = "flag">quod fit</span> in animo per uerbum significat.
+quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta sunt
+<span class = "flag">quicquid</span> restat significat.
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">141</span>
+<div class = "commentary">
+<b>TESTIMONIA<br>
+1</b> Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39 sq. ed.
+Creceli p.&nbsp;7: <b>Verbum est ... litteris potest.</b>
+<span class = "pagenum2">142</span>
+haec omnia quae definita sunt,
+utrum recte definita sint et utrum hactenus uerba definitionis aliis
+definitionibus persequenda fuerint, ille indicabit locus, quo
+definiendi disciplina tractatur. nunc quod instat accipe intentus.
+<b>omne uerbum ... signum est.</b> quippe inspectis a legente
+litteris occurrit animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud
+litterae scriptae quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo
+ostendunt? et paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et
+praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non uerba
+sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit pars minima
+uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo, [et] ut appellemus
+litteram etiam cum scriptam uidemus, quamuis omnino tacita sit neque
+ulla pars uocis sed signum partis uocis appareat, ita etiam uerbum
+appellatur cum scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum
+significantis uocis non <i>uox</i> (uox <i>add. Vsener</i>) eluceat.
+ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. <b>sed quod ... restat
+significat.</b> sed exemplis haec inlustranda esse perspicio. fac
+igitur a quoquam grammatico puerum interrogatum hoc modo: arma quae
+pars orationis est? quod dictum est arma propter se dictum est id
+est uerbum propter ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars
+orationis, non propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est,
+uel animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt,
+ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi
+proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma, quod
+hic uerbum est, cum a Vergilio
+<span class = "pagenum2">143</span>
+pronuntiatum est, dictio fuit: non enim propter se prolatum est, sed
+ut eo significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et
+cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella uel
+arma, quae gesta aut gestata (<i>corr. Vsener pro</i> ingesta
+<i>ex D in quo</i> igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum
+gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent uel
+digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non cogitentur
+non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se nec uerba sunt
+nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam proprio nomine res
+uocantur. tractandum est igitur nobis in hac parte dialecticae de
+uerbis, de dicibilibus, de dictionibus, de rebus. in quibus omnibus
+cum partim uerba significentur partim non uerba, nihil est tamen,
+de quo non uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo
+disputetur per quae de ceteris disputare conceditur.</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+inquid <i>D</i>&nbsp;|<br>
+nostra <i>CP</i>&nbsp;|<br>
+sed de trauerso {*above u: ns} <i>D</i> sed et de transverso
+<i>C</i>&nbsp;|<br>
+ubide {*above b: v} <i>D</i>&nbsp;|<br>
+odiosum quae <i>D</i>&nbsp;|<br>
+fit <i>corr. Vsener pro</i> sit&nbsp;|<br>
+quarto <i>C</i> quartum est defuit <i>deleto</i> est <i>B</i>&nbsp;|<br>
+putent <i>C</i>&nbsp;|<br>
+sillaba <i>C</i>&nbsp;|<br>
+enim <i>BDP</i> autem <i>C</i>&nbsp;|<br>
+bonbum <i>D</i>&nbsp;|<br>
+boesei <i>B</i> boese <i>C</i> boesae <i>D</i> boase <i>uel</i>
+boose <i>P</i>&nbsp;|<br>
+greci <i>C</i>&nbsp;|<br>
+ergo uerbum dictum est a uere boando <i>a man. rec.
+add. in P</i>&nbsp;|<br>
+quasi uere boando <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem quasi uerberent.
+immo <span class = "flag">inquit</span> alius quod aerem. sed
+quid <span class = "flag">nostram</span>? non magna lis est, nam
+uterque a uerberando huius uocabuli originem trahit.
+<span class = "flag">sed
+de transuerso</span> tertius <span class = "flag">uide</span>
+quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui oportet
+<span class = "flag">odiosumque fit</span>
+natura ipsa iudicante mendacium, uerbum a uero cognominatum
+est. nec ingenium <span class = "flag">quartum defuit</span>. nam
+sunt qui uerbum a uero quidem dictum <span class = "flag">putant</span>,
+sed prima <span class = "flag">syllaba</span> satis
+animaduersa secundam neglegi non oportere.
+uerbum <span class = "flag">enim</span>
+cum dicimus, inquiunt, prima eius syllaba uerum
+significat secunda sonum. hoc enim uolunt esse ‘bum’. unde Ennius
+sonum pedum ‘<span class = "flag">bombum</span> pedum’
+<span class = "pagenum">145</span>
+dixit,et <span class = "flag">βοῆσαι graeci</span>
+clamare. | ergo uerbum dictum est <span class = "flag">quasi a
+uerum boando</span> hoc est uerum sonando.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare ad
+facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam disciplinam, ut
+defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae facultatis sed non his
+docetur ipsa rhetorica) ergo omne uerbum praeter id quod sonat
+quattuor quaedam necessario uocat in quaestionem: originem suam uim
+declinationem ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum
+quaeritur unde ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus
+necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni
+(<i>d.&nbsp;nat. deor. III 24, 62</i>) quoque idem uidetur. quis
+enim egeat auctoritate
+<span class = "pagenum2">144</span>
+in re tam
+perspicua. quod si omnino multum iuuaret explicare originem uerbi,
+ineptum esset aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis
+enim reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit.
+huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum origo pro
+cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim <b>uerba ipsa ... graeci
+clamare</b> et Vergilius (<i>geo. III 223</i>) ‘reboant siluae’.
+<span class = "pagenum2">145</span><b>ergo uerbum ... uerum
+sonando</b>. quod si ita est, praescribit quidem hoc nomen, ne cum
+uerbum facimus mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista,
+mentiantur. ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a
+uerberando an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an
+potius unde sit dictum non curemus, cum quid significet
+intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de origine
+uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem suscepti operis
+praetermisisse uideamur. <b>stoici autumant</b>
+(<a href = "#frg2"><i>fr.</i>&nbsp;2*</a>) ... cf. Augustin. de
+magistro V&nbsp;12. I p.&nbsp;679 ed. congr. S.&nbsp;M. Prise. VIII 1. I
+p.&nbsp;369, 5: uerbum autem quamuis a uerberatu aeris dicatur, quod
+commune accidens est omnibus partibus orationis, tamen praecipue in
+hac dictione quasi proprium eius accipitur, qua frequentius utimur
+in omni oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II
+p.&nbsp;570<sup>A</sup> Garet.
+</div>
+
+<div class = "annotation">
+ADNOTATIO CRITICA<br>
+<i>Augustini libelli de dialectica tres habui
+codices. Bernenses duos meum in usum contulit accuratissime
+H.&nbsp;Vsener meus: B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec
+scribit:</i>
+
+<blockquote>
+<i>Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est, qui
+unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua hauserit
+F.&nbsp;Ritterus Hor. I praef. p.&nbsp;XXXII. codex est quadratus.
+schedis constat membranaceis CLXXXXVII. conpositus est uno quinione
+qui primo loco collocatus est et XXIIII quaternionibus; sed excisae
+sunt quaternionis XI duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae.
+scriptus esse uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte
+VIIII litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius,
+nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in Seruio
+paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano (cf. C. Halm
+praef. rhet. lat. min. p.&nbsp;VIII) eisque quae hunc secuntur
+bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae uel adeo
+quadripertitae sunt.</i>
+</blockquote>
+
+<i>folio 153<sup>u.</sup> leguntur:</i> c̄ · chIRII {*starting
+above h: consulis} for|TuNaTIaNI · aRTIs Rhe|TORICe lib · III ·
+expl. IN|cIpIT · auRElII · au|GUSTINI · de dialecTica <i>C = cod.
+Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae perquam similes
+longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli</i> INCIPIT TRACTATUS
+SCI AGI INDIALECTICA <i>extremae litterae legi uix possunt, sed
+manifesta est subscriptio</i> EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI
+AuGuSTINI IN dIAlECTICA <i>P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi
+undecimi, quem Carolus Morel in usum meum contulit. D = cod.
+Darmstadiensis 166 cuius scripturas e W. Creceli editione opusculi
+Augustiniani Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. ‘in D liber
+tribuitur C. Chirio Fortunatiano et inscribitur</i> de dialectica
+liber’: <i>Crecelius</i>.
+</div>
+
+<h2>LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM</h2>
+
+<h3>III</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg2">2*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+posit <i>C</i>&nbsp;|<br>
+dices <i>P</i>&nbsp;|<br>
+quod <i>add. Wachsmuth</i>&nbsp;|<br>
+origine <i>BD</i>&nbsp;|<br>
+interpraetaris <i>BC</i> interpretaris <i>DP</i>&nbsp;|<br>
+rursus <i>om. C</i>&nbsp;|<br>
+origo dum esse donec <i>BD</i><br>
+origo querendum esse donec <i>C</i><br>
+origo dicenda est donec <i>P</i><br>
+<i>lacunam expleuit Crecelius et Wachsmuth</i>&nbsp;|<br>
+innitum <i>C</i>&nbsp;|<br>
+cathenarum <i>D</i>&nbsp;|<br>
+ista <i>BC</i>&nbsp;|
+</span>
+Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius
+non certa explicari origo <span class = "flag">possit</span>. et
+quia hoc modo eos urguere facile fuit, si
+<span class = "flag">diceres</span> hoc infinitum esse,
+<span class = "flag">quod</span>
+quibus uerbis alicuius uerbi <span class = "flag">originem
+interpretareris</span>, eorum <span class = "flag">rursus</span>
+a te <span class = "flag">origo <i>quaerenda
+esset: illi docent hoc tamdiu facien</i>dum esse, donec</span>
+perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine concinat,
+ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum
+<span class = "flag">hinnitum</span>, ouium balatum,
+tubarum clangorem, stridorem
+<span class = "flag">catenarum</span>. perspicis enim haec uerba
+ita sonare, ut <span class = "flag">ipsae</span> res quae his
+uerbis significantur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+auditam <i>DP</i>&nbsp;|<br>
+sicis{*above ic: c} <i>C</i>&nbsp;|<br>
+peperit et ipsum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+asperum est cum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+crux <i>B</i>&nbsp;|<br>
+adficiunt <i>D</i> efficiunt{*above e: a} <i>B</i>
+efficiunt <i>P</i>&nbsp;|<br>
+sentiuntur <i>corr. in</i> sentiantur <i>D</i> sentiantur <i>BP</i>&nbsp;|<br>
+re <i>ci. Otto Iahn</i>&nbsp;|<br>
+leuiter <i>P</i>&nbsp;|<br>
+<i>post</i> uerba <i>duae fere litterae erasae in B</i>&nbsp;|<br>
+concordarent <i>BCDP</i>&nbsp;|
+</span>
+sed quia sunt res quae non
+<span class = "pagenum">146</span>
+sonant,
+in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel aspere sensum
+tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut tangit
+<span class = "flag">auditum</span>,
+<span class = "flag">sic eis</span> nomina
+<span class = "flag">pepererit, ut ipsum</span> lene cum dicimus
+leniter sonat. quis item asperitatem non et ipso nomine asperam
+iudicet? lene est auribus cum dicimus uoluptas, <span class = "flag">asperum
+cum</span> dicimus <span class = "flag">crux</span>.
+ita res ipsae <span class = "flag">afficiunt</span> ut uerba
+<span class = "flag">sentiuntur</span>.
+mel, quam suauiter gustum <span class = "flag">res</span>
+ipsa, tam <span class = "flag">leniter</span>
+nomine tangit auditum; acre in utroque asperum est; lana et
+uepres ut audiuntur <span class = "flag">uerba</span> sic illa
+tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt, ubi sensus
+rerum cum sonorum sensu <span class = "flag">concordaret</span>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+ipsam <i>C</i>&nbsp;|<br>
+similitu{*above u: dine} processisse <i>C</i>&nbsp;|<br>
+concordat <i>CP</i> concordaret <i>B</i>&nbsp;|<br>
+duritiae et inter <i>B</i> duritiae et inter <i>sed pro</i> et
+<i>antea</i> ae <i>scriptum fuisse uidetur D</i> duritie et inter
+<i>C</i> duritiae inter <i>P</i>&nbsp;|<br>
+crucis <i>om. BCDP add. Louanienses</i>&nbsp;|<br>
+appellata sint <i>BCD</i>&nbsp;|<br>
+uentum est ut <i>P</i>&nbsp;|<br>
+nomen non <i>cod. Carthusianus Louaniensium</i> tamen non
+<i>BCDP</i>&nbsp;|<br>
+sed <i>om. P</i>&nbsp;|<br>
+parum <i>BCD</i>&nbsp;|<br>
+quamdam <i>BP</i>&nbsp;|<br>
+dicatur <i>CP</i>&nbsp;|<br>
+nunc <i>om. C</i>&nbsp;|<br>
+piscibus simile <i>CP</i>&nbsp;|<br>
+dictam <i>BD</i>&nbsp;|
+</span>
+hinc ad <span class = "flag">ipsarum</span> inter se rerum
+<span class = "flag">similitudinem processisse</span>
+licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux
+propterea dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem
+crux efficit asperitate <span class = "flag">concordet</span>,
+crura tamen non propter
+asperitatem doloris, sed quod longitudine atque <span class = "flag">duritie
+inter</span> membra cetera sint ligno <span class = "flag">crucis</span>
+similiora, sic <span class = "flag">appellata
+sunt</span>. inde ad abusionem <span class = "flag">uentum,
+ut</span> usurpetur <span class = "flag">nomen non</span> rei
+similis <span class = "flag">sed</span> quasi uicinae. quid enim
+simile habet significatio parui et minuti, cum possit
+<span class = "flag">paruum</span> esse, quod
+<span class = "pagenum">147</span>
+non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit? dicimus tamen
+propter <span class = "flag">quandam</span> uicinitatem minutum pro
+paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet enim paruum
+ut minutum non <span class = "flag">dicat</span>. illud magis
+pertinet ad id quod <span class = "flag">nunc</span> uolumus
+ostendere, quod cum piscina dicitur in balneis, in qua piscium nihil
+sit nihilque <span class = "flag">simile piscibus</span> habeat,
+uidetur tamen a piscibus <span class = "flag">dicta</span> propter
+aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum
+similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+stultu <i>C</i>&nbsp;|<br>
+repugnare <i>BDP</i> reputare <i>C</i>&nbsp;|<br>
+accidi <i>C</i>&nbsp;|<br>
+hoc <i>om. C</i>&nbsp;|<br>
+quid distet <i>BC</i> quod istic <i>P</i>&nbsp;|<br>
+abripitur <i>C</i>&nbsp;|<br>
+de similitudine <i>BCD</i> dissimilitudine <i>P</i>&nbsp;|<br>
+dicitur <i>C</i>&nbsp;|<br>
+origo <i>BCD</i> ergo <i>P</i>&nbsp;|<br>
+eo <i>ex correct. add. in C</i>&nbsp;|
+</span>
+quod si quis
+dicat homines piscibus similes natando fieri et inde piscinae nomen
+esse natum, <span class = "flag">stultum</span> est
+<span class = "flag">repugnare</span>,
+cum ab re neutrum abhorreat et utrumque
+lateat. illud tamen bene <span class = "flag">accidit</span>, quod
+<span class = "flag">hoc</span> uno exemplo diiudicare iam possumus,
+<span class = "flag">qui distet</span> origo uerbi quae de
+uicinitate <span class = "flag">arripitur</span> ab ea quae
+<span class = "flag">de similitudine ducitur</span>.
+hinc facta progressio usque ad contrarium. nam lucus eo
+dictus putatur quod minime luceat, et bellum quod res bella non sit,
+et foederis nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate porci
+dictum est ut nonnulli uolunt, redit <span class = "flag">origo</span>
+ad illam uicinitatem, cum id quod fit ab <span class = "flag">eo</span>
+per quod fit nominatur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+feditate <i>C</i>&nbsp;|<br>
+porci {*starting above i: per} quem fedus <i>C</i>&nbsp;|<br>
+efficiatur <i>CD</i>&nbsp;|<br>
+per effectum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+eius effectus <i>P</i>&nbsp;|<br>
+{*starting above space: uel o} putatio <i>B</i> putatio <i>D</i>&nbsp;|<br>
+quod continetur <i>C</i> quod continet <i>P</i>&nbsp;|<br>
+apellatam <i>C</i>&nbsp;|<br>
+quis .{*above .: h}orreum <i>C</i>&nbsp;|<br>
+mutata d littera <i>P</i>&nbsp;|<br>
+ordeo <i>C</i>&nbsp;|<br>
+au̇ {*above space: t} per <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ut {*starting above u: cum} orreum <i>C</i> hordeum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+ubi <i>D</i>&nbsp;|<br>
+uocamus <i>DP</i> uocant <i>C</i> dicimus <i>B</i>&nbsp;|<br>
+capillos <i>BP</i>&nbsp;|<br>
+pilos <i>BP</i>&nbsp;|<br>
+origo <i>om. C</i>&nbsp;|<br>
+stoyci <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+nam ista omnino uicinitas
+late patet et per multas partes secatur: aut per efficientiam, ut
+hoc ipsum a <span class = "flag">foeditate porci</span>
+per quem foedus <span class = "flag">efficitur</span>,
+aut <span class = "flag">per effecta</span>, ut puteus quod
+<span class = "flag">eius effectum
+potatio</span> est creditur dictus, aut per id
+<span class = "flag">quo continetur</span>, ut urbem ab orbe
+<span class = "flag">appellatam</span> uolunt, quod
+<span class = "pagenum">148</span>
+auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod continet,
+ut si <span class = "flag">quis horreum
+mutata littera</span> affirmet ab <span class = "flag">hordeo</span>
+nominatum, <span class = "flag">aut per</span> abusionem,
+<span class = "flag">ut cum horreum</span> dicimus et
+<span class = "flag">ibi</span>
+triticum conditur, uel a parte totum ut mucronis
+nomine, quae summa pars gladii est, gladium
+<span class = "flag">uocamus</span>, uel a toto pars ut
+<span class = "flag">capillus</span>
+quasi capitis <span class = "flag">pilus</span>. |
+innumerabilia sunt uerba, quorum <span class = "flag">origo</span>,
+de qua ratio reddi possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet
+ut <span class = "flag">Stoici</span> contendunt.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+cunabula uerborum <i>C</i>&nbsp;|<br>
+sementum <i>BDP</i> sem̃ttuũ <i>C</i>&nbsp;|<br>
+quisque <i>P</i>&nbsp;|<br>
+quidquam <i>P</i>&nbsp;|<br>
+syblabas <i>D</i>&nbsp;|<br>
+·u· littera <i>B</i> quinta littera <i>C</i>&nbsp;|<br>
+obtinent <i>C</i>&nbsp;|<br>
+primae <i>DP</i> prime <i>C</i> primae syllabae <i>B</i>&nbsp;|<br>
+uafer <i>suprascr.</i> fer <i>a man. rec. P</i>&nbsp;|<br>
+grassum <i>D</i>&nbsp;|<br>
+eas <i>BCD</i> eam <i>P</i>&nbsp;|<br>
+honerent <i>CP</i>&nbsp;|<br>
+unde <i>BD</i> inde <i>CP</i>&nbsp;|<br>
+habiit <i>D</i>&nbsp;|<br>
+habiit non habiuit <i>utroque loco deleto</i> h <i>C</i>&nbsp;|<br>
+non quam <i>P</i>&nbsp;|<br>
+hunc <i>corr. ex</i> hoc <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad illa
+<span class = "flag">verborum
+cunabula</span> uel stirpem potius atque adeo
+<span class = "flag">sementum</span>, ultra quod quaeri originem
+uetant, nec si <span class = "flag">quisquam</span> uelit potest
+<span class = "flag">quicquam</span> inuenire. nemo abnuit
+<span class = "flag">syllabas</span>, in quibus
+<span class = "flag">V&nbsp;littera</span> locum
+<span class = "flag">obtinet</span> consonantis, ut sunt in his uerbis
+<span class = "flag">primae</span>:
+<span class = "flag">uafer</span> uelum uinum
+uomis uulnus, <span class = "flag">crassum</span> et quasi
+ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi consuetudo, cum
+de quibusdam uerbis <span class = "flag">eas</span> subtrahimus
+ne <span class = "flag">onerent</span> aurem.
+nam <span class = "flag">unde</span>
+est, quod amasti dicimus libentius quam
+amauisti et <span class = "flag">nosti quam</span> nouisti, et
+<span class = "flag">abiit non abiuit</span> et in
+<span class = "flag">hunc</span> modum innumerabilia?
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+quasi <i>corr. ex</i> quae si <i>C</i> quaesi <i>D</i>&nbsp;|<br>
+ualidius <i>BCDP</i>&nbsp;|<br>
+uiolentia <i>B</i>&nbsp;|<br>
+possint <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quo aliquid uinciatur <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+amminicula <i>B</i>&nbsp;|<br>
+innituntur <i>corr. ex</i> inmituntur <i>C</i>&nbsp;|<br>
+prendunt <i>corr. ex</i> prendent <i>uel</i> prendont <i>C</i>
+praendunt <i>B</i>&nbsp;|<br>
+Terentius] <i>Eun. IIII 4, 21</i>&nbsp;|<br>
+iterantium <i>corr. ex</i> itinerantium <i>C</i> iterantium
+<i>P</i>&nbsp;|<br>
+est et trita <i>P</i>&nbsp;|<br>
+ui pedum <i>corr. ex</i> uis pedum <i>C</i> uis pedum <i>B</i>
+usu (<i>suprascr.</i> uel ui) pedum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+faciemus {*above e: a} <i>C</i>&nbsp;|<br>
+dicta <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+ergo cum dicimus uim,
+sonus
+<span class = "pagenum">149</span>
+uerbi ut dictum est <span class = "flag">quasi
+ualidus</span>
+congruit rei quam significat. iam ex illa uicinitate per id quod
+efficiunt, hoc est quia <span class = "flag">uiolenta</span>
+sunt, dicta uincula <span class = "flag">possunt</span> uideri et
+uimen, <span class = "flag">quo aliquid uinciatur</span>. inde
+uites, quod <span class = "flag">adminicula</span> quibus
+<span class = "flag">innituntur</span> nexibus
+<span class = "flag">prendunt</span>. hinc iam propter similitudinem
+incuruum senem uietum <span class = "flag">Terentius</span> appellauit.
+hinc terra, quae pedibus <span class = "flag">itinerantium</span>
+flexuosa <span class = "flag">et trita est</span>, uia dicitur.
+si autem uia, quod <span class = "flag">ui pedum</span> trita
+est, magis creditur dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed
+<span class = "flag">faciamus</span> a similitudine uitis uel
+uiminis, hoc est a flexu esse <span class = "flag">dictam</span>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+quė. {*above .: rit}ergo <i>B</i>&nbsp;|<br>
+a me <i>C</i> me <i>BDP</i>&nbsp;|<br>
+uictum <i>D</i>&nbsp;|<br>
+uictos <i>D</i>&nbsp;|<br>
+etiam quod <i>P</i>&nbsp;|<br>
+canto <i>C</i> cantu <i>BDP</i>&nbsp;|<br>
+ambiuntur <i>P</i>&nbsp;|<br>
+dicatur i <i>in rasura scripto C</i>&nbsp;|<br>
+ita sit uitis nomen <i>BDP</i> istud uiti sit nomen
+<i>corr. ex</i> ista uitis sit nomen <i>C</i>&nbsp;|<br>
+quod <i>CP</i> quid <i>BD</i>&nbsp;|<br>
+dicemus <i>corr. ex</i> dicimus <i>D</i>&nbsp;|<br>
+a ui uis <i>add. a man. rec. in P</i> a uiuis. quare <i>B</i>
+a uiuis. quare <i>corr. ex</i> a uiuis. quere <i>C</i>&nbsp;|<br>
+reddetur ratio <i>add. a man. rec. in P</i>&nbsp;|<br>
+ultro <i>C</i>&nbsp;|<br>
+prosequi <i>P</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">quaerit ergo a
+me</span> quispiam: quare uia dicta est, respondeo: a flexu, quod
+flexum uelut incuruum <span class = "flag">uietum</span> ueteres
+dixerunt, unde <span class = "flag">uietos etiam
+quae cantho ambiantur</span>
+rotarum ligna uocant. persequitur
+quaerere unde uietum flexum <span class = "flag">dicatur</span>,
+et hic respondeo a similitudine uitis. instat atque exigit, unde
+<span class = "flag">ita sit uitis nomen</span>; dico:
+<span class = "flag">quod</span> uinciat ea quae compraehenderit.
+scrutatur ipsum uincire unde dictum sit;
+<span class = "flag">dicemus a ui</span>. Vis quare sic
+appellatur requiret; <span class = "flag">reddetur ratio</span>
+quod robusto et quasi ualido sono uerbum rei quam significat
+congruit. <span class = "flag">ultra</span> quod requirat
+<span class = "pagenum">150</span>
+nonhabet. quot modis autem origo uerborum corruptione uocum
+uarietur, ineptum est <span class = "flag">persequi</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>2*.</b> Augustin. de dial. VI p.&nbsp;42 ed. congr. S.&nbsp;M.
+p.&nbsp;9 ed. Crec. <b>stoici autumant</b>, quos scio (<i>ci.
+Vsener</i> ciẽ <i>B</i> cicero <i>DCP</i>) in hac re ut Cicero
+irridet <b>nullum esse</b> ... [Donat. III 6, 2 p.&nbsp;1775:
+<span class = "pagenum2">146</span>κατάχρησις
+est usurpatio nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui
+occiderit fratrem et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi
+extrinsecus sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p.&nbsp;276,
+13: antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab ironia
+hoc differt, quod ironia adfectu mutat significationem, antiphrasis
+uero
+<span class = "pagenum2">147</span>
+diuersitatem rei nominat,
+ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod minime
+luceat. <i>cf</i>. Donat. III 6, 2 p.&nbsp;1778. Mart.
+<span class = "pagenum2">148</span>
+Cap. IIII 360 p.&nbsp;104 Gr. Isid. or. I 36,
+24] ... <b>circumduci solet</b>, cuius rei et Vergilius (<i>A. V
+755</i>) meminit ubi Aeneas urbem designat aratro, <b>aut per id ...
+capitis pilus</b>. quid ultra prouehar? quicquid aliud adnumerari
+potest, aut similitudine rerum et sonorum aut similitudine rerum
+ipsarum aut uicinitate aut contrario contineri uidebis originem
+uerbi. quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus,
+sed hoc non semper utique possumus. <b>innumerabilia
+<span class = "pagenum2">149</span>
+sunt</b> enim <b>uerba ... est
+persequi</b>. nam et longum et minus quam illa quae dicta sunt
+necessarium.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg3">3</a><br>
+Varro asinos rudere canes gannire pullos
+pipare dixit.</div>
+<span class = "pagenum2">150</span>
+<div class = "commentary">
+<b>3.</b> Non. p.&nbsp;450 M: gannire cum sit proprie canum
+(<b>Varro ... dixit</b> et Lucretius lib. V (<i>1070</i>) alio
+pacto gannitu uocis adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum
+uocauerunt. <i>cf.</i> Non. p.&nbsp;156.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg4">4</a><br>
+<span class = "apparatus">
+deus <i>cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg.
+Varronis desiderantur uerba</i>.&nbsp;|<br>
+omnibus <i>Paris.</i>&nbsp;|
+</span>
+Ita respondeant cur dicant <span class = "flag">deos</span> cum
+<span class = "flag">omnes </span> antiqui dixerint diuos.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>4.</b> Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale
+nomen est omnibus. nam graece δέος,
+qui latine timor (δέος est latine timor
+<i>volg.</i> deus graece dicitur (φόβος
+id est timor <i>Daniel</i>) uocatur. inde deus dictus est,
+quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio: <b>ita
+respondeant ... diuos</b>. <i>cf.</i> Seru. ad A. V&nbsp;45. VIII 275.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg5">5</a><br>
+<span class = "apparatus">
+Ciceronem fixum <i>M</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Fixum</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>5.</b> Diom. p.&nbsp;377, 11: figor ambigue declinatur apud
+ueteres tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus
+de uita sua ‘sagittis’ inquit ‘confictus’, Varro ad Ciceronem
+tertio <b>fixum</b>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg6">6</a><br>
+<span class = "apparatus">
+nocẽ pantera {*above t: h} <i>cod. Laurent. pl. 45, 14 Paris.</i>&nbsp;|
+</span>
+Sicut nocet <span class = "flag">panthera </span> et lea.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>6.</b> Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet
+ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant enim
+leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam audiui
+feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria libro II sic ait:
+statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro ad Ciceronem dicit libro
+III (libro NII <i>cod. Paris. 7960</i>): <b>sicut ... lea</b>.
+</div>
+
+
+
+<h3>IIII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg7">7</a><br>
+<span class = "apparatus">
+proluuiem et proluuidinem <i>W</i>&nbsp;|<br>
+lubentina <i>WL</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Prolubium et prolubidinem</span> dici ab eo
+quod lubeat. unde etiam lucus Veneris
+<span class = "flag">Lubentinae</span> dicatur.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>7.</b> Non. p.&nbsp;64 Prolubium .... Varro de lingua latina
+libro IIII (lingua lib. IIII <i>suprascr.</i> latina <i>W</i>):
+<b>prolubium ... dicatur</b>. <i>cf.</i> Varro l.&nbsp;l. VI 47
+p.&nbsp;224.
+</div>
+<br>
+<span class = "pagenum">151</span>
+<h2>LIBRI V-XXV AD CICERONEM<br>
+<br>
+QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO</h2>
+
+<h3>XI</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg8">8</a><br>
+<span class = "apparatus">
+esse <i>supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec. VIIII uel X</i>&nbsp;|
+</span>
+Varro ait genera tantum illa <span class = "flag">esse</span> quae
+generant.
+</div>
+<span class = "pagenum2">151</span>
+<div class = "commentary">
+<b>8.</b> Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p.&nbsp;143 Lind.: <b>Varro
+ait ... generant</b>. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur
+auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum et
+femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec duo. Seru.
+exposit. super paries minores p.&nbsp;491 Lind.: <b>Varro</b> dicit
+genera dicta a generando. quicquid enim gignit uel gignitur, hoc
+potest genus dici et genus facere. quod si uerum est. nulla potest
+res integrum genus habere nisi masculinum et femininum. Seru. in
+secundam Donati edit. comm. p.&nbsp;1782&nbsp;P.: genera dicta sunt
+ab eo quod generant atque ideo tantum duo sunt genera principalia:
+masculinum et femininum, hi enim sexus tantum generant. Prisc. V&nbsp;1
+p.&nbsp;141, 4: genera nominum principalia sunt duo, quae sola nouit
+ratio naturae: masculinum et femininum. genera enim dicuntur a
+generando proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et
+femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia generent,
+ut masculinum et femininum.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg9">9</a><br>
+<span class = "apparatus">
+dicitur <i>cod. Bern. 380 saec. VI uel VII</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Dicit</span> Varro nullam rem animalem neutro
+genere declinari.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>9.</b> Cledon. p.&nbsp;1897&nbsp;P.: Ostrea si primae
+declinationis fuerit sicut musa, feminino genere declinabitur,
+ut ad animans referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro
+genere et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut
+ostri. quia <b>dicit Varro ... declinari</b>. <i>cf.</i> Seru.
+expos. Don. p.&nbsp;492 Lind. Caper de uerb. dub. p.&nbsp;2249&nbsp;
+P.: ostrea et ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est.
+Char. p.&nbsp;57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero
+an hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec
+ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non uane
+adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri quod
+neutrale sit.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg10">10</a><br>
+<span class = "apparatus">
+diminutiuo <i>cod. Sangermanens. 1179 saec. VIIII uel X</i>&nbsp;|<br>
+cognoscemus <i>Sangerm. 1179</i>&nbsp;|
+</span>
+Ait Plinius Secundus, secutus Varronem, quando
+<span class = "pagenum">152</span>
+dubitamus principale genus
+redeamus ad diminutionem, et ex <span class = "flag">diminutiuo
+cognoscimus</span> principale genus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>10.</b> Pomp. comm. art. Don. 11, 7 p.&nbsp;154 Lind.: <b>Ait
+Plinius ... principale genus</b>. puta arbor ignoro cuius generis
+sit. fac diminutiuum arbuscula, ecce hinc intellegis et principale
+genus quale
+<span class = "pagenum2">152</span>
+sit. item si dicas
+columna, cuius generis est? facis inde diminutiuum id est columella
+et intellegis, quoniam principale feminini generis est. <i>cf.</i>
+Char. p.&nbsp;155, 13. Diom. p.&nbsp;326, 9. Excerpta gramm.
+p.&nbsp;535, 19K. Prisc. III 27 p.&nbsp;102, 1.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg11">11</a><br>
+<span class = "apparatus">
+Terentius <i>Ad. IIII 2, 44</i>&nbsp;|<br>
+hic <i>om. libri</i>&nbsp;|<br>
+Plautus <i>Rud. IIII 4, 112</i>&nbsp;|
+</span>
+Hypocorismata semper generibus suis
+unde oriuntur consonant, pauca dissonant velut haec rana hic
+ranunculus, hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula, hic
+panis hic pastillus et hoc pastillum, ut Varro dixit: haec beta hic
+betaceus, haec malua hic maluaceus, hoc pistrinum haec pistrilla, ut
+<span class = "flag">Terentius in Adelphis</span>; hic ensis haec
+ensicula et <span class = "flag">hic</span> ensiculus, sic
+<span class = "flag">in Rudente Plautus</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotation">
+Ypocorismata semper generib: suis und ... hic ranuncul: hic ungis
+{*above u: a} haec ungula {*above ‘ungula’: anguilla}. <i>h ...
+h</i>. pastillum ut uarro dixit haec beta hic betace ... h.
+pistrinum haec pistrilla ut terentius in ad ... sic in rudente
+plautus: <i>N reliqua, quae ibi iam legi non possunt, e Charisio
+exc. grammaticis editione principe Diomede Prisciano suppleta</i>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>11.</b> Char. p.&nbsp;37, 13: <b>Hypocorismata ... Plautus</b>.
+Char. p.&nbsp;155, 13: illud uero meminerimus quod semper
+deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca
+dissonant, ut rana ranunculus, unguis ungula, glandium glandula,
+beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius
+in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. Exc.
+gramm. I p.&nbsp;535, 21 K.: illud uero memineris quod semper
+deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca
+dissonant, ut rana ranunculus, glandium glandicula, beta betaceus,
+malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius in Adelphis,
+ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. p.&nbsp;551, 36:
+semper ὑποκορίσματα generibus suis
+unde oriuntur consonant, pauca dissonant, ut haec rana ranunculus,
+unguis ungula, beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla,
+ensis ensicula. Char. p.&nbsp;94, 2: deminutionis inaequalitas dura
+est, ut iuuenis iuuenculus, canis catulus, puluis puluisculus,
+uinum uinulum, talus taxillus, panis pastillus, homo homunculus et
+homuncio, piscis pisciculus et pisculus. Diom p.&nbsp;326, 9: apud
+nos diminutionis hoc genus seruatur quod est primae positionis, id
+est prima diminutio ... sunt item quae non seruant genera, quae ex
+nominibus primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella,
+pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis ungula
+ungella ungellula. Prisc. III 44 p.&nbsp;115, 6:
+<span class = "pagenum2">153</span>
+et sciendum quod pauca inueniuntur diminutiua,
+quae non seruant genera primitiuorum, ut rana ranunculus, canis
+canicula, scutum uel scuta scutula scutella. Lucilius in V: ‘scutam
+ligneolam in cerebro infixit’. hic qualus hoc quasillum, pistrinum
+pistrilla, haec acus hic aculeus, et praeterea anguis anguilla,
+unguis ungula, nubes nubilum, quae magis denominatiua sunt
+existimanda quam diminutiua, quippe non habent diminutiuorum
+significationem, sed formam tantum. praeterea panus panucula.
+Lucilius in VIII ‘intus modo stet rectus ... subteminis panus’.
+Probus etiam ponit hoc glandium haec glandula, ensis ensiculus
+ensicula, praeterea haec beta malua, his betaceus maluaceus.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">153</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg12">12</a><br>
+<span class = "apparatus">
+nec quintam <i>N</i> et quintam <i>p</i>&nbsp;|<br>
+intellegitur <i>p</i> intellegatur N&nbsp;|<br>
+<i>Terent. Andr. IIII 2, 27</i>&nbsp;|<br>
+distinxit et mas̅genē <i>N</i> distincxit masculino genere
+<i>p</i> ut <i>Putschius</i>&nbsp;|<br>
+cursum significare <i>N</i> cursus significaret <i>p</i>&nbsp;|
+</span>
+Dies communis generis est. qui masculino
+genere dicendum putauerunt has causas reddiderunt, quod dies festos
+auctores dixerunt non festas, et quartum et quintum kalendas, non
+quartam <span class = "flag">nec quintam</span>, et cum hodie
+dicimus, nihil aliud quam hoc die <span class = "flag">intellegitur</span>.
+qui uero feminino, catholico utuntur quod ablatiuo casu E
+non nisi producta finiatur, et quod deminutio eius diecula sit non
+dieculus, ut ait <span class = "flag">Terentius</span> ‘quod tibi
+addo dieculam’. Varro autem <span class = "flag">distinxit ut
+masculino genere</span> unius diei <span class = "flag">cursum
+significaret </span>, feminino autem temporis spatium. quod nemo
+seruauit.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>12.</b> Char. p.&nbsp;110, 8: <b>Dies communis ... seruauit.</b>
+nam et secundum distinctionem dixit Vergilius (<i>Aen. II 324</i>):
+‘uenit summa dies’ id est tempus, et (<i>Aen. IIII 169</i>): ‘ille
+dies primus leti’ pro uno die. tamen et feminino genere diei spatium
+significat, cum ait (<i>Aen. V&nbsp;104</i>): ‘exspectata dies aderat’.
+cf. Prisc. V&nbsp;26 p.&nbsp;158, 11. <i>in ‘libro glossarum’ Bern. n. 16
+fol. 121<sup>u</sup> leguntur haec, quae Vsener mihi descripsit:</i>
+dies cum multa significet, significat etiam tempus plerumque
+generale, quod (quo <i>Vsener</i>) et dies et nox conprehendatur.
+dies generis masculini bonum tempus, feminini malum significat. dies
+secundum artis regulam feminini generis est, cum significat tempus:
+eius diminutio diecula et ablatiuus casus producta -e- littera
+terminatus, ut ab hac die, ab hac re, ab hac specie, uerum masculino
+genere dicendum in trina obseruatione retinemus: in qualitate numero
+aduerbio. qualitate, ut ‘serenus dies’ [numero serena], numero, aut
+(ut <i>Vsener</i>) ‘bis quinos silet ille dies’ non ‘bis quinas’,
+aduerbio, ut hodie non hac die. Ceterum diecula nihil praeiudicat,
+qui nihil (quia nonnulla <i>Wachsmuth</i>) diminutiua recedunt a
+nominibus primae positionis, ut scutum scutula (<i>corr. ex</i>
+scutela) scutella, canis canicula, rana raniculus.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">154</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg13">13</a><br>
+<span class = "apparatus">
+netius <i>bis cod. Laon.</i>. neuuis <i>bis cod. Vindob.</i>&nbsp;|
+</span>
+Hic <span class = "flag">naeuus</span>.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<span class = "pagenum2">154</span>
+<b>13.</b> Gramm. inc. de generib. nom. 224 p.&nbsp;89, 12 Haupt.
+p.&nbsp;45 Otto: Naeuus generis neutri, sed Varro ad Ciceronem:
+<b>hic naeuus</b>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg14">14</a><br>
+<span class = "apparatus">
+sumta <i>L</i> sumpta et masculino <i>R</i>&nbsp;|<br>
+aliterea <i>Rr</i> et ea littera <i>in mg. r</i> aliterea <i>K</i>
+aliter ea <i>BDHGL</i>&nbsp;|<br>
+finibri <i>K</i>&nbsp;|<br>
+<span class = "appgreek">ΚΟΧΛΕΑϹ</span> <i>L</i>
+<span class = "appgreek">ΚΟΧΛΗΑϹ</span>
+<i>K</i>
+<span class = "appgreek">ΚΟΧΛΙΑϹ</span> {*above Λ: Λ}
+<i>Rr</i>
+<span class = "appgreek">ΚΟΚ</span>l<span class = "appgreek">ΑΙϹ</span>
+<i>H</i>&nbsp;|<br>
+coclea <i>RBH</i> coclia <i>DGL</i>&nbsp;|<br>
+<span class = "appgreek">Ο</span> *
+<span class = "appgreek">ΧΑΡΤΕϹ</span> <i>K</i>
+<span class = "appgreek">ΧΑΡΤΕϹ</span>
+<i>R</i>
+<span class = "appgreek">ΚΑΡΤΕϹ</span> <i>H</i>&nbsp;|<br>
+cartha <i>R</i> carta <i>DH</i>&nbsp;|<br>
+<span class = "appgreek">ΓΑΥϹΑΠΕϹ</span> <i>BHGK</i>&nbsp;|
+</span>
+Varro de lingua latina ait,
+talia ex Graeco <span class = "flag">sumpta ex masculino</span>
+in femininum transire <span class = "flag">et A litera finiri</span>
+ὁ <span class = "flag">κοχλίας</span> haec
+<span class = "flag">cochlea</span>,
+ὁ <span class = "flag">χάρτης</span> haec <span class = "flag">charta</span>,
+ὁ <span class = "flag">γαυσάπης</span> haec gausapa.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>14.</b> Prisc. VII 55 p.&nbsp;333, 1: Horatius in II sermonum
+(8, 10): ‘his ut sublatis puer alte cinctus acernam gausape purpureo
+mensam pertersit’. unde Persius (<i>VI 46</i>), quasi in e tantum
+desinente supra dicti nominis ablatiuo, gausapa dixit plurale, non
+gausapia: ‘iam chlamydes regum, iam lutea gausapa captis’. idem
+(<i>IIII 37</i>) ‘balanatum gausape pectes’. antiquissimi tamen et
+his gausapes et haec gausapa et hoc gausape et plurale neutri haec
+gausapa quasi a nominatiuo hoc gausapum protulisse inueniuntur, unde
+Cassius ad Maecenatem: ‘gausapo purpureo salutatus’. <b>Varro</b>
+uero <b>de lingua ... gausapa.</b> Seneca Ouidium sequens: ‘gausapa
+si sumpsit, gausapa sumpta proba’. Char. p.&nbsp;104, 8: gausapa
+Ouidius (<i>art. am. II 300</i>) neutraliter dixit ‘gausapa si
+sumpsit, gausapa sumpta’ et Cassius Seuerus ad Maecenatem ‘gausapo
+purpureo salutatus’, sed Augustus in testamento: ‘gausapes, lodices
+purpureas et colorias meas’. <b>Varro</b> autem ait uocabula ex
+Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex masculino in
+femininum latine transire et A littera terminari, uelut κοχλίας
+cochlea, Ἑρμῆς
+herma, χάρτης charta, ergo
+γαυσάπης gausapa. cui generi
+elegantiores addiderunt necessitatem, ut dicerent tunicam gausapam,
+quod quomodo diceretur merito non constitit. quia usus eius apud
+ueteres nou fuit. et M. Messala de Antonii statuis ‘Armenii regis
+spolia gausapae’. Char. p.&nbsp;108, 4: Margarita feminini generis
+est, quia graeca nomina ης terminata
+in A transeunt et fiunt feminina, ut, ὁ
+χάρτης; haec charta, μαργαρίτης
+margarita, aut communia ut ἀθλητὴς
+athleta. ergo neutraliter hoc margaritum dicere uitiosum est, et
+tamen multi dixerunt, ut Valgius in epigrammate ‘situ rugosa,
+rutunda margarita’. et <b>Varro</b> epistulicarum VIII ‘margaritum
+unum, margarita plura’. sed idem <b>Varro</b> saepe et alii plures
+margarita feminine dixerunt, in genetiuo tamen plurali non nisi
+feminino genere margaritarum.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg15">15</a><br>
+<span class = "apparatus">
+hic <i>om. libri</i>&nbsp;|<br>
+huius uis et pluraliter hae uis <i>p</i> huius uis et piu hae uis
+<i>alio atramento ut uisum est Lindemanno suprascr. in B</i>&nbsp;|<br>
+sicut reneus (<i>corr.</i> renus) et uarro <i>B</i> sicut ritiennus
+et uarro <i>p</i>&nbsp;|
+</span>
+VIS et ipsa tertiae sunt declinationis
+et similem nominatiuo faciunt genetiuum: <span class = "flag">hic</span>
+ciuis huius ciuis, haec uis
+<span class = "pagenum">155</span>
+<span class = "flag">huius uis et plurali hae uis
+sicut Lucretius et Varro</span>, nam hae uires numero semper plurali
+declinantur.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>15.</b> Prob. cath. p.&nbsp;30, 26: VAS terminata et SIS faciunt
+genetiuo et DIS ... <b>uis et ipsa ... declinantur</b>. cf. Prob.
+cath. p.&nbsp;19,19.
+<span class = "pagenum2">155</span>
+Prisc. VI 64
+p.&nbsp;249, 9. Sacerd. II 66 p.&nbsp;59 Endl.: VIS tertiae sunt
+declinationis, similem nominatiuo faciunt genetiuum hic: ciuis huius
+ciuis, haec uis huius uis, et plurali hae uis, nam hae uires numero
+semper plurali declinantur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg16">16</a><br>
+<span class = "apparatus">
+hoc uas huius uasis his uas huius uadis utrumque <i>ci.
+Spengelius allg. schulz. 1832 p.&nbsp;275</i><br>
+hoc uas huius uasis uel hoc uasum huius uasi utrumque
+<i>ci. Keilius</i><br>
+hoc uas huius uasis utrumque Varro ait de lingua latina hic uas
+huius uadis <i>B</i> |</span>
+VAS terminata et SIS faciunt genetiuo et DIS, <span class = "flag">hoc
+uas huius uasis his uas huius uadis: utrumque</span>
+Varro ait de lingua latina.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>16.</b> Prob. cath. p.&nbsp;30, 26: VAS <b>terminata ...
+latina</b>. Cicero (<i>p.&nbsp;Sest. 8, 19</i>) ‘uultu tamquam
+uade’. <i>cf.</i> Prob. cath. p.&nbsp;19, 16. Sacerd. II 64 p.&nbsp;
+59 Endl.: VAS tertiae sunt declinationis et SIS faciunt genetiuo et
+DIS: hoc uas huius uasis uel uadis. Cicero ‘uultu tamquam uade’.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg17">17</a><br>
+<span class = "apparatus">
+Lucius et Aemilius et cetera <i>in N legi non possunt</i>
+(= <i>desunt in N</i>)<br>
+Lucius Aemilius et cetera <i>Putschius ex codice Dousae Lucil.
+sat. VIIII 7 p.&nbsp;45 et 123 quem in reliquis quoque secutus
+est</i> (= <i>P</i>)&nbsp;|<br>
+duplici .ii. <i>N</i>&nbsp;|<br>
+genetiuo singulari <i>desunt in N</i>&nbsp;|<br>
+genetivos singulares finire debent <i>P</i>&nbsp;|<br>
+finiri debentur <i>N</i>&nbsp;|<br>
+ne <i>om. N</i> ut <i>P</i>&nbsp;|<br>
+tionem nominum <i>desunt in N</i>&nbsp;|<br>
+obseruationem nominatiuo non minorem <i>P</i>&nbsp;|<br>
+uocatiuum quoque <i>P desunt in N</i>&nbsp;|<br>
+sed propter differentiam <i>P desunt in N</i>&nbsp;|<br>
+corrumpi .i. <i>N</i> corripi <i>P</i>&nbsp;|<br>
+Lucilius tamen et per unum i <i>desunt in N</i><br>
+Lucilius tamen et per unum i in genitiuo <i>P</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Lucius et Aemilius et cetera</span>
+nomina quae ante V habent I
+<span class = "flag">duplici I genetiuo singulari finiri debent</span>,
+<span class = "flag">ne</span> necesse sit aduersus
+<span class = "flag">obseruationem nominum nominatiuo minorem</span>
+<span class = "pagenum">156</span>
+fieri genetiuum. idque Varro tradens adicit
+<span class = "flag">uocatiuum quoque</span> singularem talium nominum
+per duplex I scribi debere, <span class = "flag">sed propter
+differentiam</span> casuum <span class = "flag">corrumpi</span>.
+<span class = "flag">Lucilius tamen et per unum I genetiuum</span>
+scribi posse existimat.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+enim (quare <i>add. Dousa</i>) seruandi numeri et uersus faciendi.
+Nos Caeli Numeri numerum et (ut <i>Dousa</i>) seruemus <i>P</i>&nbsp;|<br>
+modumque <i>P deest in N</i>&nbsp;|<br>
+nisi et Caelii et Numerii per ii huius Numerii faciendum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+numerum <i>N</i>&nbsp;|<br>
+Numeri fa <i>desunt in N</i>&nbsp;|<br>
+libro IIII sic ad <i>N</i> libro nono sic ait <i>P</i>&nbsp;|<br>
+filius Luci <i>desunt in N</i> si filius Luci ferit collum ut Corneli
+Cornificique <i>P uui</i> fecerit colum ut cornelii cornificiique
+<i>N</i> feceris i solum <i>L.&nbsp;F. Schmidtius Lucil. sat. VIIII
+p.&nbsp;21</i>&nbsp;|<br>
+pupilli <i>deest in N</i>&nbsp;|<br>
+pueri lucii h. unius fieri <i>N</i> pueri Lucili hoc unius fiet
+<i>P ex Velio Longo p.&nbsp;2220</i>&nbsp;|
+</span>
+ait <span class = "flag">enim ‘seruandi Numeri, numerum ut
+seruemus modumque</span>'. numquam enim
+hoc intulisset, <span class = "flag">nisi et Numerium per I huius
+Numeri faciendum</span> crederet. denique et in <span class = "flag">libro
+VIIII sic ait</span> ‘porro hoc, <span class = "flag">filius Luci, feceris
+I solum ut Corneli Cornificique</span>'. et paulo post
+‘<span class = "flag">pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet</span>'.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>17.</b> Char. p.&nbsp;78, 4: <b>Lucius et ... unius fiet.</b> et
+Plinius quoque dubii sermonis VI (<i>cf. Schottmueller l.&nbsp;l.
+p.&nbsp;42</i>) adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed
+multa iam consuetudine superari. sane opinionem de uocatiuo casu
+traditam infirmat, quod his pius in uocatiuo pii faciat, adeo enim
+[non] semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur quam
+genetiuus. cf. Vel. Long. p.&nbsp;2220 <i>ad
+<a href = "#frg44">fr.&nbsp;44</a> exscr.</i>
+Beda p.&nbsp;2373&nbsp;P. Scaur. de orthogr. p.&nbsp;2257&nbsp;P.:
+per detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est, quibusdam uno I
+scribentibus genetiuum eorum nominum, quae IVS nominatiuo singulari
+finiuntur, ut Antonius Antoni, Tremelius Tremeli, exigente regula,
+ut in horum genetiuis I littera geminetur, quoniam genetiuus
+<span class = "pagenum2">156</span>
+singularis non debeat minorem numerum
+syllabarum habere, quam nominatiuus, quin imo interdum etiam maior
+fit. propter quam causam ego etiam uocatiuos horum per duo I, non ut
+consuetudo usurpauit, per unum putem esse scribendum. quia non
+debeat aeque uocatiuus minorem numerum syllabarum habere quam
+nominatiuus. ita o Antonii, o Aemilii in singulari uocatiuo et
+dicendum et scribendum esse contenderim. Prob. de ult. syll.
+p.&nbsp;227, 22: necessarium esse existimo rationem horum nominum et
+declinationis exponere, quae genetiui singularis uel nominatiui et
+uocatiui pluralium I litteram ultimam debeant duplicare. ea nomina,
+quae nominatiuo casu singulari I litteram uocalem ante ultimam
+syllabam habuerint, in omni genere I litteram debent necessario
+geminare, non solum metri gratia sed etiam propter uitium
+barbarismi, et ut ne sit contra rationem nominatiuo breuior
+genetiuus, ut ‘Chaoniique patris’ (<i>Verg. georg. II 67</i>),
+quia dicimus hic Chaonius.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg18">18</a><br>
+<span class = "apparatus">
+strigle <i>N</i>&nbsp;|<br>
+aue <i>in N uix legi potuit</i>&nbsp;|
+</span>
+Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro
+<span class = "pagenum">157</span>
+reprehendit,obseruatio omnis illa damnata est,
+non quidem in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc canali siti tussi
+febri. maiore tamen ex parte forma mutata est. ab hoc enim cane orbe
+carbone turre falce igne ueste fine monte fonte ponte
+<span class = "flag">strigile</span>
+tegete <span class = "flag">aue</span> asse
+axe naue classe dicimus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>18.</b> Char. p.&nbsp;122, 23: Amni Maro ‘secundo defluit amni’
+(<i>georg. III 447</i>), ubi <b>Plinius eodem ... dicimus</b>. ac ne
+illa quidem
+<span class = "pagenum2">157</span>
+ratio recepta est
+quam C. Caesar ponit in femininis, ut puppim restim peluim
+*&nbsp;*&nbsp;* hoc enim modo et ab hoc cani dicemus et ab hoc
+iuueni pani. <i>cf.</i> Varro de l.&nbsp;l. VIIII 112 p.&nbsp;539.
+Char. p.&nbsp;47, 14.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg19">19</a><br>
+<span class = "apparatus">
+ambustum <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Rure ordinatum <span class = "flag">arbustum</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>19.</b> Char. p.&nbsp;142, 18: Rure Terentius in Eunucho (<i>V&nbsp;5,
+1</i>) ‘ex meo propinquo rure hoc capio commodi’. itaque et Varro ad
+Ciceronem XXII ‘rure ueni’. quem Plinius ad eundem XI <b>rure ...
+arbustum</b> dixisse laudat, sed et Terentium in Adelphis (<i>IIII
+2, 3</i>) ‘filium negat esse rure’ [sed] et Titinium in Hortensio
+‘in foro aut in curia | posita potius quam rure apud te inclusa’,
+cum nemo dubitet.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg20">20</a><br>
+<span class = "apparatus">
+per.is {*above .: e} <i>N</i>&nbsp;|<br>
+lyntreis <i>N</i>&nbsp;|<br>
+corbeis ω curueis <i>M</i>&nbsp;|<br>
+inepteis <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Quorum nominum genetiui pluralis ante VM syllabam I litteram
+merebuntur, accusatiuus, inquit Plinius, <span class = "flag">per
+EIS</span> loquetur, montium monteis; licet Varro, inquit, exemplis
+hanc regulam confutare temptarit istius modi: falcium falces
+non falceis facit, nec has merceis, nec hos axeis
+<span class = "flag">lintreis</span>
+uentreis stirpeis urbeis <span class = "flag">corbeis
+uecteis</span> inerteis. et tamen manus dat
+praemissae regulae ridicule, ut exceptis his nominibus ualeat
+regula.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>20.</b> Char. p.&nbsp;129, 19: Fonteis. <b>quorum nominum ...
+ualeat regula.</b> <i>cf.</i> Char. p.&nbsp;137, 27. Varro de
+l.&nbsp;l. VIII 66 p.&nbsp;440.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg21">21</a><br>
+Varro dicit ad Ciceronem XI horum poematorum et his poematis
+oportere dici.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>21.</b> Char. p.&nbsp;141, 29: Poematorum et in II et in III
+idem Varro adsidue dicit et his poematis, tam quam nominatiuo hoc
+poematum sit et non hoc poema. nam et <b>ad Ciceronem ... oportere
+dici</b>.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">158</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg22">22</a><br>
+<span class = "apparatus">
+plenius <i>N</i>&nbsp;|<br>
+greco grece d̄t̄ <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Plinius</span> sermonis dubii VI de Varrone:
+quam maxime uicina <span class = "flag">Graeco Graeca</span> dicit,
+uti nec schematis quidem dicat sed schemasin.
+</div>
+<span class = "pagenum2">158</span>
+<div class = "commentary">
+<b>22.</b> Char. p 52, 21: Singularia neutra A littera terminata
+nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema, de
+quibus dubitatur quem casum genetiuum et ablatiuum habeant. legimus
+toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et toreumatis et sic
+similia. commodius tamen senserunt, qui toreumatum et poematum
+dicendum putauerunt, primum quod haec magis ad romanum colorem
+uidentur accedere, dein quod quaecumque nomina genetiuo plurali apud
+graecos per ων litteras terminantur,
+translata in latinum ων in VM mutant,
+ut Ἑκτόρων Νεστόρων, Hectorum
+Nestorum. sic ergo, cum illi dicant ἐμβλημάτων
+τορευμάτων ποιημάτων, nos recte emblematum toreumatum
+poematum dicimus similiter in genetiuo quoque singulari ος
+graecum in is latinum mutamus, ut ἐμβλήματος
+emblematis,
+κηρώματος ceromatis, ποιήματος
+poematis, πήγματος pegmatis. nam
+nominatiuum pluralem graece proferemus: poemata ceromata pegmata
+emblemata et similia. item poematibus schematibus emblematibus
+dicendum est, quoniam quaecumque nomina cuiuscumque generis
+singulari numero casu ablatiuo per E litteram exeunt, ea in genetiuo
+plurali VM et datiuo et ablatiuo BVS litteras habent, ut a pariete
+parietum parietibus, a muliere mulierum mulieribus, ab homine
+hominum hominibus, a litore litorum litoribus; sic a poemate
+poematum poematibus et cetera similia. Cicero in Verrem IIII tantum
+emblematum. Romanus (<i>Char. p.&nbsp;140, 5</i>) poematis refert,
+quamuis ratio poematibus faciat. nam et <b>Varro</b> sic inscribit
+in libro suo ‘de poematis’ et Annius Florus ad diuum Hadrianum
+‘poematis dilector’. Plautus schema pro schemate dixit in
+Amphitruone (<i>prol. 117</i>) ‘huc ergo processi cum seruili
+schema’. <b>Plinius sermonis ... sed schemasin.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg23">23</a><br>
+Git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus id nomen
+ire debere conmeminit.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>23.</b> Char. p.&nbsp;131, 7: <b>Git. Varro ... conmeminit.</b>
+uolgo autem hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro
+VI *&nbsp;* <i>cf.</i> Char. p.&nbsp;34, 27. 35, 28. exc. gramm.
+p.&nbsp;546, 36. 551, 17.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg24">24</a><br>
+<span class = "apparatus">
+iuuenior et senior <i>cod. Laurent. plut. XXII 1 Hamburg</i>.&nbsp;|
+</span>
+Secundum Varronem <span class = "flag">iuuenior</span> et senior
+comparatiui sunt per inminutionem.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>24.</b> Seru. ad Verg. Aen. V&nbsp;409: <b>Secundum Varronem ...
+inminutionem.</b> hinc et (<i>Aen. VI 304</i>) ‘iam senior, sed
+cruda deo uiridisque senectus’. additum enim hoc est ad exprimendum
+quid sit senior. item Ouidius (<i>metam. XII 464</i>) ‘inter
+iuuenemque senemque’. et re uera non conuenit hunc satis senem
+accipi, qui et uincere
+<span class = "pagenum2">159</span>
+potest et
+uno ictu taurum necare. ergo senior non satis senex, sicut iunior
+non satis iuuenis, intra iuuenem, sicut pauperior intra pauperem.
+dicit autem hoc <b>Varro in libris ad Ciceronem</b>. Seru. ad Verg.
+Aen. VI 304: senior] aut pro positiuo posuit (id est senex <i>add.
+cod. Paris. 7929</i>), aut ut diximus senior est uir intra senem
+(uirens senex <i>uolg</i>.), ut iuuenior (<i>sic cod. Paris.</i>)
+intra iuuenem est, quam rem a <b>Varrone</b> tractatam (tracita
+<i>Paris. qui</i> confirmat et Plinius <i>omittit</i>) confirmat et
+(<i>sic Regin. 1674</i>) Plinius. Prisc. III 14 p.&nbsp;92, 9: est
+quando (comparatiuus) pro positiuo positus minus eo significat et
+nulli comparatur, ut (<i>Verg. Aen. I 228</i>) ‘tristior atque
+oculos lacrimis suffusa nitentes’, tristior enim hic ex parte
+tristis significat, et ‘iam senior, sed cruda deo uiridisque
+senectus’ (<i>Verg. Aen. VI 304</i>).
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg25">25</a><br>
+Catinuli.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>25.</b> Char. p.&nbsp;79, 23: Catinus masculino genere dicitur,
+ut Maecenas in X ‘ingeritur’ ait ‘fumans calido cum farre catinus’.
+et hinc deminutiue catillus fit, ut Asinius contra maledicta
+Antonii ‘uolitantque urbe tota catilli’. sed Varro ad Ciceronem XI
+<b>catinuli</b> dixit, non catilli. <i>cf.</i> Varr. de l.&nbsp;l.
+VIIII 74 p.&nbsp;511. Diom. p.&nbsp;326, 7.
+</div>
+
+
+<h3>XII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg26">26</a><br>
+<span class = "apparatus">
+pertenent <i>B</i>&nbsp;|<br>
+et sunt <i>om. M</i>.&nbsp;|<br>
+uarrom <i>A Keilio uidentur uerba</i> et Varroni Menippeo <i>ad
+exemplum uel a grammatico uel a librario omissum pertinere et alieno
+loco interposita esse</i>&nbsp;|
+</span>
+Haec de quattuor coniugationibus quae
+<span class = "flag">pertinent</span> ad uerba quae analogiae parent,
+quarum exempla passim perscripta sunt
+<span class = "flag">et sunt</span> nota. quae si quis conceperit
+animo, non facile labetur. sunt enim euidenter exposita *&nbsp;*
+<span class = "flag">et Varroni Menippeo</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>26.</b> Diom. p.&nbsp;371, 23: <b>Haec de quattuor ... Varroni
+Menippeo.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg27">27</a><br>
+<span class = "apparatus">
+sapui quam {*above ua: uel} sapii quam sapiui <i>Kk</i> sapiui uel
+sapii quam sapui <i>B</i> sapui {*above u: i} uel sapii quam sapui
+<i>H</i> quam sapiui <i>om. R</i>&nbsp;|<br>
+inueniuntur <i>r</i> inueniantur <i>R</i>&nbsp;|<br>
+Charisio <i>r</i> carisio <i>LK</i> cariseo <i>G</i> Charisius
+<i>R</i>&nbsp;|<br>
+uel sapiui <i>r</i> uel sapii <i>R</i>&nbsp;|<br>
+Aspero <i>k</i>&nbsp;|<br>
+et sapii] uel sapii <i>r</i> uel sapui <i>d</i> assapui D&nbsp;|<br>
+diomides <i>GLK</i>&nbsp;|<br>
+adprobat <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Sapio tam <span class = "flag">sapui uel sapii quam sapiui</span>
+protulisse auctores <span class = "flag">inueniuntur</span>, Probo
+tamen sapui placet dici, <span class = "flag">Charisio</span>
+<span class = "pagenum">160</span>
+sapui <span class = "flag">uel
+sapiui</span>, <span class = "flag">Aspro</span> sapiui
+<span class = "flag">et sapii</span> secundum Varronem,
+quod <span class = "flag">Diomedes</span>
+etiam <span class = "flag">approbat</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>27.</b> Prisc. X 7 p.&nbsp;499, 17: <b>Sapio tam ... etiam approbat.</b>
+Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit: sapiui
+pro sapui. <i>cf.</i> Char. p.&nbsp;246, 11. Diom. p.&nbsp;369,
+25. Non. p.&nbsp;508: sapiui.
+</div>
+
+
+<h3>XIII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg28">28</a><br>
+<span class = "apparatus">
+uetere <i>deleri mauolt Otto Iahn</i>&nbsp;|<br>
+<i>numeros saturnios ita reuocauit Keilius</i>: meá puer
+(<i>rectius opinor</i> por) quíd uérbi éx tuo óre audívi&nbsp;|<br>
+nelei <i>N</i> menelai <i>uetus codex Merulae Enni ann. fr.
+p.&nbsp;53</i>&nbsp;|<br>
+carmine aeque prisco <i>ci. Keilius</i> carmine eaque prisco
+<i>N</i> carmine eoque prisco: saucia <i>Putschius</i> carmine:
+ea quaé petísso saúcia, púera fília, súmam <i>ci. Lindemannus</i>
+carmine eo quoque prisco <i>ci. Ribbeckius trag. lat. rel.
+p.&nbsp;199</i>&nbsp;|<br>
+summam ω Summani <i>Hermannus
+elem. doctr. metr. p.&nbsp;639</i> Salmonei <i>O.&nbsp;Mueller suppl.
+Festi p.&nbsp;388</i>&nbsp;|<br>
+Aelius Stilo ω aedilius cilo
+<i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut graeci
+ὁ παῖς καὶ ἡ παῖς, ut in Odyssia
+<span class = "flag">uetere</span>, quod est antiquissimum carmen:
+‘<span class = "flag">mea puer</span>, <span class = "flag">quid
+uerbi ex tuo ore audio</span>'? et in <span class = "flag">Nelei
+carmine aeque prisco</span>: ‘saucia
+puer filia <span class = "flag">sumam</span>' ubi tamen Varro, cum
+A puera putat dictum, sed <span class = "flag">Aelius Stilo</span>
+magister eius et Asinius contra.
+</div>
+<span class = "pagenum2">160</span>
+<div class = "commentary">
+<b>28.</b> Char. p.&nbsp;84, 5: <b>Puer et in ...
+Asinius contra.</b> Prisc. VI 41 p.&nbsp;230, 27: Haec etiam
+contra rationem supra dictarum regularum declinantur: puer
+pueri, cuius femininum puera dicebant antiquissimi, unde et puerpera
+dicitur, quae puerum uel pueram parit id est puellam, quod est
+diminutiuum puerae ut capra capella, tenera tenella, umbra umbella.
+Ouidius etiam hoc approbat qui in V metamorphoseon (<i>400</i>) de
+puella Proserpina narrans dicit ‘tantaque simplicitas puerilibus
+adfuit annis’, quod deriuatiuum non pertineret ad feminas, nisi
+etiam puera esset dictum. quod tamen comprobat etiam Suetonius
+(<i>fr.</i> 199 <i>Reiff.</i>) diuersos ponens usus in libro qui est
+de institutione officiorum. Liuius in Odyssia: ‘mea puera quid uerbi
+ex tuo ore supera (<i>sic Fleckeisenus</i> supra <i>libri</i>)
+fugit’? idem alibi: ‘puerarum manibus confectum pulcherrime’. non
+est tamen ignorandum, quod etiam hic puerus et hic et haec puer
+uetustissimi protulisse inueniuntur et puellus puella. Lucilius in
+XI: ‘inde uenit Romam tener ipse etiam atque puellus’. Caecilius in
+Imbris: ‘age age i, puere, duc me ad patrios fines decoratum
+opipare’. Afranius in incendio: ‘o puere puere, sine prospicere me
+mihi’. Plautus in lenonibus geminis: ‘dolet hic puellus sese uenum
+ducier’. Lucilius in IIII: ‘cumque hic tam formosus homo ac te
+dignus puellus’. Liuius in Odyssia: ‘sancta puer Saturni filia
+regina’ (<i>quo de uersu cf.
+<span class = "pagenum2">161</span>
+Fleckeisen krit. Miscellen p.&nbsp;13</i>). Naeuius in II belli
+punici: ‘prima incedit Cereris Proserpina puer’. <b>Varro</b> in
+satura quae inscribitur ἄλλος οὗτος
+Ἡρακλῆς: ‘grauidaque mater *&nbsp;* peperit Ioui puellum’.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">161</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg29">29</a><br>
+<span class = "apparatus">
+Leontion et thrusion et paunion <i>p</i> thyrusion et faunion
+<i>N</i> Chrysion et Phanion <i>Spengelius Caecil. Stat. fragm.
+p.&nbsp;6, modo praestat</i> Chrusion&nbsp;|<br>
+greci <i>N</i>&nbsp;|<br>
+neutra fecere <i>N</i> metra facta sunt <i>p</i>&nbsp;|<br>
+<i>lacunam indicauit Keilius, cui excidisse uidentur quaedam quibus
+et de declinatione nominum graecorum dictum fuerit et alia exempla
+qualia praebeat Prisc. VI 24 p.&nbsp;215, 18, posita erant</i>&nbsp;|<br>
+fronesium <i>N</i>&nbsp;|<br>
+in] de <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Leontion et Chrusion et Phanion</span> ex
+neutris <span class = "flag">graecis
+feminina nostri fecere</span> *&nbsp;*&nbsp;* et Plautus quod dixit
+haec <span class = "flag">Phronesium</span> et Caecilius Leontium.
+Varroni autem placet talia nomina datiuo tantum casu et ablatiuo
+declinari, <span class = "flag">in</span> ceteris uero sic efferri
+ut nominatiuo.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>29.</b> Char. p.&nbsp;104, 1: <b>Leontion et ... ut nominatiuo.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg30">30</a><br>
+Palpetras per T Varro ad Ciceronem XIII dixit.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>30.</b> Char. p.&nbsp;105: <b>Palpetras per ... dixit.</b>
+sed Fabianus de animalibus primo palpebras
+per B. alii dicunt palpetras genas,
+palpebras autem ipsos pilos. Lactant. de opif. dei 10: ut oculi
+munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum tegminibus occuluit, unde
+oculos dictos esse <b>Varroni</b> placet, nam et ipsae palpebrae,
+quibus mobilitas inest et palpitatio uocabulum tribuit, pilis in
+ordine stantibus uallatae septum oculis decentissimum praebent.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg31">31</a><br>
+<span class = "apparatus">
+oliuo et osso ω&nbsp;|
+</span>
+Varro ad Ciceronem XIII: <span class = "flag">oliuo et oxo</span>
+putat fieri.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>31.</b> Char. p.&nbsp;139, 15: Oxo. <b>Varro ... fieri</b> inquit
+Plinius sermonis dubii libro VI.</div>
+
+
+<h3>XIIII-XVI</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg32">32*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+quiddam <i>BCD</i> quidem <i>P</i>&nbsp;|<br>
+quum <i>C</i>&nbsp;|<br>
+sint <i>P</i>&nbsp;|<br>
+coheret <i>C</i>&nbsp;|<br>
+uel ningit <i>B</i> uel ninguet <i>D</i> aut ninguit <i>P</i>&nbsp;|<br>
+etiam si non addatur quis pluat aut ninguat <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+pluiet <i>C</i>&nbsp;|<br>
+nũari <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia sunt, quae unum
+<span class = "flag">quiddam</span> significant, ut cum dicimus
+‘homo’ ‘equus’ ‘disputat’ ‘currit’. | itaque hoc includitur hac
+<span class = "pagenum">162</span>
+definitione, qua non includitur
+cum dicimus ‘loquor’. quamuis enim unum uerbum sit, non habet tamen
+simplicem significationem, siquidem significat etiam personam quae
+loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam et
+negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda persona
+uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen inter coniuncta uerba
+numerabitur, quia simplicem non habet significationem. | tertia
+persona uerbi semper inter simplicia numeratur et nondum aut
+affirmari aut negari potest, nisi <span class = "flag">cum</span>
+talia uerba <span class = "flag">sunt</span>, quibus necessario
+<span class = "flag">cohaeret</span> personae significatio
+consuetudine loquendi, ut cum dicimus ‘pluit’
+<span class = "flag">uel ‘ninguit’</span>, <span class = "flag">etiam
+si non addatur quis pluat aut ninguat</span>, tamen quia intellegitur
+non potest inter simplicia <span class = "flag">numerari</span>.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">163</span>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+connexa <i>C</i>&nbsp;|<br>
+dicta sunt expectant aliquid, ut eadem <i>BCDP in mg. add.</i>
+alia quae <i>C</i><br>
+<i>lacunam explendam esse eis quae male inrepserunt
+<a name = "frg32sen1" href = "#frg32sen2">p.&nbsp;165,
+5</a> uidit Crecelius.
+ibi enim et</i> sententiam conpraehendunt <i>et</i> aliquid expectant
+<i>ex loco nostro repetuntur, quae cum reliquis </i> alia quae ... ad
+conpletionem sententiae <i>in codicis cuiusdam margine scripta fuisse
+et alieno loco intrusa esse uidentur</i>&nbsp;|<br>
+ambulat <i>C om. BDP</i>&nbsp;|<br>
+aduc {*above du: h} <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+Coniuncta uerba sunt quae sibi <span class = "flag">conexa</span>
+res plures significant, ut cum dicimus ‘homo ambulat’ aut ‘homo
+festinans in montem ambulat’ et si quid tale. sed coniunctorum
+uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut ea quae
+<span class = "flag">dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad
+conpletionem sententiae, ut eadem</span> ipsa quae nunc diximus,
+si subtrahas uerbum quod positum est <span class = "flag">'ambulat’</span>;
+quamuis enim uerba coniuncta sint ‘homo festinans
+in montem’, tamen <span class = "flag">adhuc</span> pendet oratio.
+separatis igitur his coniunctis uerbis, quae non implent sententiam,
+restant ea uerba coniuncta, quae sententiam compraehendunt.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+obnoxio <i>P</i>&nbsp;|<br>
+est <i>PDP</i> et <i>C</i>&nbsp;|<br>
+ita <i>BC</i> itaque <i>DP</i>&nbsp;|<br>
+exsecramus <i>BP</i> execramus <i>D</i>&nbsp;|<br>
+quisquis <i>BDP</i> si quis <i>C</i>&nbsp;|<br>
+dicit <i>BDP</i> dicat <i>C</i>&nbsp;|<br>
+uillam <i>BDC</i> illam <i>P</i>&nbsp;|<br>
+uel dii <i>BDC</i> aut dii <i>P</i>&nbsp;|<br>
+perduint <i>D</i> perdant {*above a: u} <i>B</i>
+perdant <i>C</i> perdunt <i>P</i>&nbsp;|<br>
+dicit <i>BDP</i>&nbsp;|<br>
+affirmabit <i>C</i>&nbsp;|<br>
+negabit <i>C</i>&nbsp;|<br>
+tales sententiae nec <i>P</i>&nbsp;|<br>
+questionem <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+horum item duae species sunt. aut enim sic sententia compraehenditur
+ut uero aut falso teneatur <span class = "flag">obnoxia</span>,
+ut est ‘omnis homo ambulat’ aut ‘omnis homo non ambulat’
+<span class = "flag">et</span> si quid huiusmodi est. aut
+<span class = "flag">ita</span> impletur sententia,
+ut licet perficiat propositum animi,
+affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus cum optamus
+cum <span class = "flag">exsecramur</span> et similia.
+nam <span class = "flag">quisquis dicit</span>
+‘perge ad <span class = "flag">uillam</span>' uel ‘utinam pergat ad
+uillam’
+<span class = "pagenum">164</span>
+<span class = "flag">uel
+‘di</span> illum <span class = "flag">perduint</span>', non potest
+argui quod mentiatur aut credi quod uerum
+<span class = "flag">dicat</span>. nihil enim
+<span class = "flag">affirmauit</span> aut
+<span class = "flag">negauit</span>, ergo <span class = "flag">nec
+tales sententiae</span> in <span class = "flag">quaestionem</span>
+ueniunt, ut disputatorem requirant.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+sunt quae] sunt <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+ut est illud quod dicimus omnis homo ambulat <i>om. P</i>&nbsp;|<br>
+coniuntione <i>C</i>&nbsp;|<br>
+tandiu <i>B</i>&nbsp;|<br>
+summam] summa <i>P</i>&nbsp;|<br>
+hoc non concessero <i>BDP</i> non <i>erasum in C</i>&nbsp;|<br>
+docere quod non mouetur ambulet <i>deletis uerbis</i> quod non mouetur
+<i>B</i>&nbsp;|<br>
+est quod mouetur] est <i>om. P</i>&nbsp;|<br>
+ut restet <i>C</i>&nbsp;|<br>
+non concedi] non <i>add. inter lineas in C</i>&nbsp;|<br>
+est quod non] est <i>om. P</i>&nbsp;|
+</span>
+Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae.
+simplices <span class = "flag">sunt, quae</span> sine ulla
+copulatione sententiae alterius enuntiantur, <span class = "flag">ut
+est illud quod dicimus ‘omnis homo ambulat’</span>. coniunctae sunt
+de quarum copulatione iudicatur, ut est ‘si ambulat mouetur’. sed
+cum de <span class = "flag">coniunctione</span> sententiarum
+iudicium fit, <span class = "flag">tamdiu</span> est donec
+perueniatur ad <span class = "flag">summam</span>. summa est autem
+quae conficitur ex concessis. quod dico tale est: qui dicit ‘si
+ambulat mouetur’ probare uult aliquid, ut cum
+<span class = "flag">hoc concessero</span> uerum esse restet illi
+<span class = "flag">docere, quod ambulet</span>, et summa consequatur,
+<span class = "pagenum">165</span>
+quae iam negari non potest, id <span class = "flag">est
+quod mouetur</span>, <span class = "flag">aut restet</span>
+illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa, quae
+item non potest <span class = "flag">non concedi</span>, id
+<span class = "flag">est quod non</span> ambulet.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+concessero et alia quae aliquid expectant ad conplectionem
+sententiae sententiam compraehendunt adiunxerat aliam <i>B</i><br>
+concessero alium et aliam quae aliquid expectant ad completionem
+sententiae sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam <i>C</i><br>
+concessero et alia quae aliquid expectant ad conpletionem sententiae
+sententiam conpraehendunt Adiunxerit aliam <i>D</i><br>
+concessero et alia quae aliquid exspectant ad complectionem
+sententiae sententiam comprehendunt Adiunxerit aliam <i>P</i><br>
+<i>cf. adnot. ad <a name = "frg32sen2" href = "#frg32sen1">p.&nbsp;163,
+5</a></i>&nbsp;|<br>
+sententia{*above a: rum} <i>in fine uersus P</i>&nbsp;|<br>
+concearum <i>B</i>&nbsp;|<br>
+conceditur <i>C</i> concedit <i>in fine uersus P</i>&nbsp;|
+</span>
+rursus si hoc modo uelit dicere ‘homo iste ambulat’, simplex
+sententia est, quam si <span class = "flag">concessero et adiunxerit
+aliam</span> ‘quisquis autem ambulat mouetur’, et hanc etiam
+concessero, ex hac coniunctione <span class = "flag">sententiarum</span>
+quamuis singillatim enuntiatarum et <span class = "flag">concessarum</span>
+ilia summa sequitur, quae iam necessario
+<span class = "flag">concedatur</span>,
+id est: homo iste igitur mouetur.</div>
+
+<span class = "pagenum">166</span>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+primae duae <i>CDP</i> primae et duae <i>B</i>&nbsp;|<br>
+dialecticae <i>C</i>&nbsp;|<br>
+est <i>om. P</i>&nbsp;|<br>
+illa quae sic implet sententiam <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+sic] sit <i>D</i>&nbsp;|<br>
+uocatur <i>B</i> uocatur <i>om. P</i>&nbsp;|
+</span>
+His breuiter constitutis singulas partes consideremus. nam sunt
+<span class = "flag">primae duae</span>, una de his quae simpliciter
+dicuntur ubi est quasi materia
+<span class = "flag">dialecticae</span>,
+altera de his quae coniuncta dicuntur, ubi iam
+quasi opus apparet. quae de simplicibus <span class = "flag">est</span>
+uocatur de loquendo. illa uero quae de coniunctis est, in
+tres partes diuiditur. separata enim coniunctione uerborum quae non
+implet sententiam, <span class = "flag">illa quae sic implet
+sententiam</span>, ut nondum faciat quaestionem uel disputatorem
+requirat, <span class = "flag">uocatur</span> de eloquendo. illa
+quae sic implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur,
+uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam, ut
+de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec perueniatur ad summam
+uocatur de proloquiorum summa.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>32*.</b> Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI
+p.&nbsp;36. ed. Crec. p.&nbsp;5: Dialectica est bene disputandi
+scientia. disputamus autem utique uerbis. <b>uerba</b> igitur
+<b>aut ... disputat currit</b>. nec mireris quod ‘disputat’,
+quamuis ex duobus compositum sit
+<span class = "pagenum2">162</span>
+tamen inter simplicia numeratum est. nam res definitione
+illustratur, dictum est enim id esse simplex quod unum quiddam
+significat. <b>itaque hoc ... habet significationem.</b> siquidem
+quisquis dicit ‘ambulo’, et ambulationem facit intellegi et se
+ipsum qui ambulat, et quisquis dicit ‘ambulas’, similiter et rem
+quae fit et eum qui facit significat. at uero qui dicit ‘ambulat’
+nihil aliud quam ipsam significat ambulationem, quamobrem
+<b>tertia persona ... proloquiorum summa</b>. Mart. Cap. IIII 388
+p.&nbsp;117 sq. Gr.: Nomen est, quod aliquam rem significat et
+per casus flecti potest. uerbum est quod aliquid significat et
+per tempora flecti potest, ut ‘Cicero’ nomen, ‘disputat’ uerbum.
+haec ab inuicem separata non nihil quidem significant, uerum
+tamen uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta
+iam possunt et affirmari et negari, ut ‘Cicero disputat’, iam
+dici potest ‘Cicero non disputat’. esse autem debet nominatiuus
+casus nominis, et tertia uerbi persona. prima persona significat
+aliquid, quod iam negari uel affirmari possit, et in hominem
+tantum cadit; in ea autem intellegitur nomen etiam si non
+dicatur, ut ‘disputo’ totum plenum est, etiam si non dicas ‘ego’.
+item secunda persona et ipsa iam ueritati aut falsitati obnoxia
+est, sed etiam ipsa in hominem cadit, et ei nec recte dicimus
+‘disputas’, qui nec audire nec intellegere quod dicitur potest.
+ergo et hoc cum dicatur sine nomine, tamen ibi nomen
+intellegitur. aliter figurate utimur siue prima siue secunda
+persona, ut aut loquentem eum inducas, qui loqui non potest, aut
+ad eum conuertamus orationem qui neque audire neque intellegere
+potest. tertia uero persona non
+<span class = "pagenum2">163</span>
+hominis tantum est, sed aliarum etiam rerum et simul ac
+dicta fuerit non continuo intellegitur, nisi forte de deo dicatur
+aliquid, quod de eo solo possit intellegi, ut cum dicimus ‘pluit’
+iam potest esse uerum aut falsum, cum non addamus nomen, quia
+notum est qui pluit. cum uero dicimus ‘disputat’, cum aliquid iam
+significet, non tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non
+addatur. et quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia
+non de uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et
+‘resistit’ cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim
+nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere potest.
+prima igitur et secunda persona et de
+<span class = "pagenum2">164</span>
+homine tantum possunt intellegi et solae dictae possunt
+aut uerae aut falsae dici, quia cum his etiam nomina
+intelleguntur. tertia uero et non omnis sola dici potest et non
+de solo homine intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu
+nominis et tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur,
+ita ut iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque
+‘homo animal est’ omnes iudicamus uerum esse, et ‘omne animal
+homo est’ omnes iudicamus falsum. ‘ille disputat’, quamuis
+necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium est,
+alterum enim (<i>sic ci. Vsener pro</i> alterum, nihil) horum
+intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus. ubi
+uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex
+nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit, ut
+‘disputatur’ cum dicitur, plena sententia est, si ablatiuum
+adiungas, hoc est ‘a Cicerone’, et ‘poenitet’ cum dicitur plena
+sententia est, si accusatiuum adiungas, id est ‘Ciceronem’ et
+sunt multa alia. illud tamen constat, personalia uerba non
+implere sententiam, nisi cum nominatiuo casu et tertia uerbi
+persona. sunt etiam sententiae, quae quamuis constent ex nomine
+et uerbo, affirmari tamen aut negari non possunt, quae non
+proloquia, sed eloquia dicere nonnullis placuit, ut est modus
+imperatiuus. cum dicimus ‘Aiax curre’, iam plena sententia est,
+nam nec solum intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus
+(<i>libri</i> dicis), negari tamen
+<span class = "pagenum2">165</span>
+non potest, non enim hoc negat, qui dixerit ‘noli
+currere’. hoc enim non est aduersum ei quod dictum est ‘curre’,
+ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit nasci quaestio. nam de
+aientia et negatione quaestio sine dubio nascitur, ut ‘ille
+currit ille non currit’ quaestio est, utrum currat an non.
+‘curre’ autem et ‘non curre’ non facit quaestionem, utrum currat.
+nulla quidem quaestio hic potest intellegi utrum currere debeat
+an non. hoc enim ex aientia et negatione natum est, ut ‘currere
+debet’ et ‘currere non debet’. hoc facit et optatiuus modus. cum
+enim plena sit sententia cum dicimus ‘utinam scribam’ et ‘utinam
+non scribam’, non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam an
+non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant. quod
+ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen et plenum
+uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non necessario facit
+proloquium. si enim est, quod iam est, affirmari et negari
+potest, et supra diximus multa dici plena sententia, quae tamen
+affirmari et negari non possint. plenum igitur proloquium est
+‘omnis homo animal est’, et quamuis natura illud exigat, ut primo
+nomen et postea uerbum dicatur, ut dictum est, non desinit uerum
+esse proloquium etiam si dicas ‘animal est omnis homo’. IIII 338
+p.&nbsp;97 Gr.: Quippe in ditione mea (<i>dialectica
+loquitur</i>) iureque
+<span class = "pagenum2">166</span>
+consistunt sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam
+prima est de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de
+proloquendo, quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando
+quae pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de
+dicendo quae (<i>libri</i> quae dicenda) rhetoribus commodata
+est. in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma,
+quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid
+definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui in
+partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut ita
+dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo diximus,
+quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his iunctum, quae
+ex his subiectiua pars sententiae sit, quae declaratiua, qui
+subiectivae modus sit, qui declaratiuae, quatenus nomen
+accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit perfecta sententia ut
+possit esse proloquium. excipit hanc pars tertia de proloquendo.
+in ea quaeritur,... quae sint differentiae proloquiorum in
+quantitate, quae in qualitate, quid uniuersale sit, quid
+particulare, quid indefinitum, quae sint aientia, quae negantia,
+quam uim habeant singula, et quemadmodum inter se affecta sint.
+hinc progeditur ad quartam partem, quam esse diximus de
+proloquiorum summa. in ea quaeritur, quid sit sumptum, quid
+illatio, quid syllogismus, quid symperasma e.&nbsp;q.&nbsp;s.
+</div>
+
+
+<h3>XVIII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg33">33</a><br>
+<span class = "apparatus">
+intussit <i>cod. Guelferb. Gud. 103</i>&nbsp;|
+</span>
+Quibus nos in hoc libro proinde ut nihil
+<span class = "flag">intersit</span> utemur indiscriminatim.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>33.</b> Non. p.&nbsp;127: Indiscriminatim indifferenter. Varro
+de lingua
+<span class = "pagenum2">167</span>
+latina libro XVIII:
+<b>quibus nos ... indiscriminatim,</b> promisce.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">167</span>
+<h3>XXII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg34">34</a><br>
+Rure ueni.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>34.</b> Char. p.&nbsp;142, 18: Rure Terentius in Eunucho
+(<i>V&nbsp;5, 1</i>) ‘ex meo propinquo rure hoc capio commodi’.
+itaque et Varro ad Ciceronem XXII <b>rure ueni</b>.
+<i>cf.</i>
+<a href = "#frg19">fr.&nbsp;19</a>.
+</div>
+
+
+<h3>XXIII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg35">35</a><br>
+<span class = "apparatus">
+ingluuies inquit sunt tori <i>Vrsinus Daniel</i> ingluuies tori
+inquit sunt <i>Lion</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Ingluuies sunt tori</span> circa gulam qui
+propter pinguedinem fiunt atque interiectas habent rugas.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>35.</b> Philarg. ad Verg. georg. III 433: Varro ad Ciceronem in
+libro XXIII: <b>ingluuies inquit sunt ... habent rugas.</b> sed nunc
+pro gula positum.
+</div>
+
+
+<h3>XXIIII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg36">36</a><br>
+(ἀξιώματα) M.&nbsp;Varro alias profata
+alias proloquia appellat.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+Gelli codices librorum VIIII-XX quibus usus sum sunt hi: V = cod.
+Lugd. Voss. F. 7 saec. fere XIII iudice Martino Hertz ber. d. berl.
+acad. 1847 p.&nbsp;412, quem ipse contuli L = cod. Lugd. Voss. F.
+112 saec. X iudice Hertzio cuius lectiones Lucianus Mueller mecum
+commmunicauit
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+ad ceronem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+XXIIII <i>L</i>&nbsp;|<br>
+nichil <i>VL</i>&nbsp;|<br>
+α<span class = "appgreek">Ζ</span>ιωμα
+<i>V</i>&nbsp;|<br>
+huiusmodi <i>L</i>&nbsp;|<br>
+penus <i>V</i>&nbsp;|<br>
+nummantiam <i>V</i> numanciam <i>L</i>&nbsp;|<br>
+cedis dapnatus <i>V</i>&nbsp;|<br>
+“dicitur” ita <i>V</i>&nbsp;|<br>
+aut uerum] an uerum <i>V</i>&nbsp;|<br>
+α<span class = "appgreek">Ζ</span>ιωμα
+<i>V</i>&nbsp;|
+</span>
+M.&nbsp;Varro de lingua latina <span class = "flag">ad Ciceronem
+quarto uicesimo</span> expeditissime ita finit:
+proloquium est sententia in qua <span class = "flag">nihil</span>
+desideratur. Erit autem planius quid istud sit,
+<span class = "pagenum">168</span>
+siexemplum eius dixerimus. <span class = "flag">ἀξίωμα</span> igitur sine id
+proloquium dicere placet, <span class = "flag">huiuscemodi</span>
+est ‘Hannibal <span class = "flag">Poenus</span> fuit’, ‘Scipio
+<span class = "flag">Numantiam</span> deleuit’,
+‘Milo <span class = "flag">caedis dampnatus est</span>',
+‘neque bonum est uoluptas neque malum’. et omnino quicquid
+<span class = "flag">ita dicitur</span> plena atque perfecta
+uerborum sententia, ut id necesse sit <span class = "flag">aut uerum</span>
+aut falsum esse, id a dialecticis <span class = "flag">ἀξίωμα</span>
+appellatum est, a M.&nbsp;Varrone sicuti dixi proloquium.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+greci <i>VL</i>&nbsp;|<br>
+<span class = "appgreek">ϹΥΝΗ</span>μμενο
+α<span class = "appgreek">Ζ</span>ιωμα
+<i>V om. L</i>&nbsp;|<br>
+dicunt id alii <i>L</i>&nbsp;|<br>
+connexum <i>V</i>&nbsp;|<br>
+cõnexum <i>V</i>&nbsp;|<br>
+ambulat Plato <i>ab alia manu suprascr. in L</i>&nbsp;|<br>
+<span class = "appgreek">ϹΥ</span>μπεπα<i>e</i>τμενον
+<i>V om. L</i>&nbsp;|<br>
+eiusdemmodi <i>VL</i> eiusmodi <i>uolgo</i>&nbsp;|<br>
+collega <i>V</i>&nbsp;|<br>
+Mummi] mimi {*above first i: ‘, above second i: “} <i>V</i>&nbsp;|<br>
+mendatium <i>bis V</i>&nbsp;|
+</span>
+Sed quod <span class = "flag">graeci συνημμένον ἀξίωμα dicunt,
+alii</span> nostrorum adiunctum, alii <span class = "flag">conexum</span>
+dixerunt. id conexum tale est ‘si Plato <span class = "flag">ambulat,
+Plato</span> mouetur’; ‘si dies est, sol super terras est’. item quod
+illi <span class = "flag">συμπεπλεγμένον</span>, nos uel coniunctum uel
+copulatum dicimus, quod est <span class = "flag">huiusmodi</span>:
+P.&nbsp;Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphauit et censura
+functus est et <span class = "flag">conlega</span> in censura
+L.&nbsp;<span class = "flag">Mummi</span> fuit. in omni autem
+coniuncto si unum est mendacium, etiamsi cetera uera sunt, totum
+esse <span class = "flag">mendacium</span> dicitur.
+</div>
+
+<a name = "pg168app36">
+<img src = "images/pg168app.png" width = "554" height = "72"
+title = "critical apparatus as printed"
+alt = "apparatus of fragment 36, page 168"></a>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+omnia que <i>V</i>&nbsp;|<br>
+illa que <i>V</i>&nbsp;|<br>
+istitem <i>V</i>&nbsp;|<br>
+greci <i>ubique VL</i>&nbsp;|<br>
+<span class = "appgreek">Μ</span><i>e</i><span class =
+"appgreek">Ζ</span><i>e</i>ιτ<span class =
+"appgreek">Μ</span><i>e</i><span class = "appgreek">ΝΟΝ</span>αξιωμα
+<i>V om. L</i>&nbsp;|<br>
+huiusmodi{*above m: ce} <i>V</i>&nbsp;|<br>
+neque bonum neque malum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+diiunguntur <i>V</i>&nbsp;|<br>
+opposita que <i>V</i>&nbsp;|<br>
+diiunguntur <i>V</i>&nbsp;|
+</span>
+nam si ad ea <span class = "flag">omnia, quae</span> de Scipione
+illo uera dixi, addidero ‘et Hannibalem in Africa superauit’, quod
+est falsum, uniuersa quoque <span class = "flag">illa quae</span>
+coniuncte dicta sunt propter hoc unum quod falsum accesserit, quia
+simul dicentur, uera non erunt. <span class = "flag">est item</span>
+aliud, quod <span class = "flag">graeci
+διεζευγμένον ἀξίωμα</span>,
+<span class = "pagenum">169</span>
+nos disiunctum dicimus. id <span class = "flag">huiuscemodi</span>
+est: ‘aut malum est uoluptas aut
+bonum aut <span class = "flag">neque malum neque bonum</span>
+est’. omnia autem quae <span class = "flag">disiunguntur</span>,
+pugnantia esse inter sese oportet, eorumque
+<span class = "flag">opposita, quae</span> ἀντικείμενα
+graeci dicunt, ea quoque ipsa inter se aduersa esse. ex omnibus,
+quae <span class = "flag">disiunguntur</span> unum esse uerum debet,
+falsa cetera.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+aut nichil <i>V</i> autem nihil <i>L</i>&nbsp;|<br>
+erunt aut que <i>VL</i>&nbsp;|<br>
+disiuncta <i>V</i> adiuncta <i>L</i>&nbsp;|<br>
+que opposita <i>VL</i>&nbsp;|<br>
+sunt <i>om. L</i>&nbsp;|<br>
+se <i>V</i>&nbsp;|<br>
+πα<span class = "appgreek">Ρ</span>ααι<i>e</i><span class =
+"appgreek">Ζ</span><i>e</i><span class = "appgreek">Υ</span>τ<span class =
+"appgreek">Μ</span><i>e</i><span class = "appgreek">ΝΟΝ</span>
+<i>V</i>&nbsp;|<br>
+quo que <i>VL</i>&nbsp;|<br>
+sunt sed] ſ̅ed <i>L</i>&nbsp;|<br>
+contraria inter sese non sunt quoniam <i>om. L</i>&nbsp;|<br>
+contrarie dicuntur <i>V</i>&nbsp;|<br>
+que simul <i>VL</i>&nbsp;|<br>
+tempe <i>V</i>&nbsp;|
+</span>
+quodsi <span class = "flag">aut nihil</span> omnium uerum aut omnia
+pluraue quam unum uera <span class = "flag">erunt aut quae</span>
+<span class = "flag">disiuncta</span> sunt non pugnabunt aut
+<span class = "flag">quae opposita</span>
+eorum <span class = "flag">sunt</span>,
+contraria inter <span class = "flag">sese</span> non erunt,
+tum id disiunctum mendacium est et appellatur
+<span class = "flag">παραδιεζευγμένον</span> sicuti hoc est,
+in <span class = "flag">quo quae</span> opposita non sunt contraria:
+‘aut curris aut ambulas aut stas’.
+nam ipsa quidem inter sese aduersa <span class = "flag">sunt sed</span>
+opposita eorum non pugnant, non ambulare enim
+et non stare et non currere <span class = "flag">contraria inter
+sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur</span>,
+<span class = "flag">quae simul</span> uera esse
+non queunt. possis enim simul eodemque <span class = "flag">tempore</span>
+neque ambulare neque stare neque currere.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>36.</b> Gell. XVI 8: Cum in disciplinas dialecticas induci atque
+imbui uellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas uocant
+dialectici εἰσαγωγάς. tum, quia in
+primo περὶ ἀξιωμάτων discendum, quae
+<b>M.&nbsp;Varro ... appellat</b>, commentarium de proloquiis
+L.&nbsp;Aelii docti hominis, qui magister Varronis fuit, studiose
+quaesiuimus eumque in Pacis bibliotheca repertum legimus. sed in
+eo nihil edocenter neque ad instituendum explanate scriptum est,
+fecisseque uidetur eum librum Aelius sui magis admonendi, quam
+aliorum docendi gratia, redimus igitur necessario ad graecos libros
+ex quibus accepimus ἀξίωμα esse his
+uerbis: λεκτὸν αὐτοτελὲς ἀπόφαντον ὅσον ἐφ᾽
+αὑτῷ. hoc ego supersedi uertere, quia nouis et inconditis
+uocibus utendum fuit, quas pati aures per insolentiam uix possent.
+sed
+<span class = "pagenum2">168</span>
+<b>M.&nbsp;Varro ... dixi
+proloquium</b>, a M. autem Cicerone (<i>disp. tusc. I 7, 14</i>)
+pronuntiatum, quo ille tamen uocabulo tantisper uti se attestatus
+est, ‘quoad melius’ inquit ‘inuenero’. <b>sed quod graeci ... neque
+currere.</b> Apul. de dogm. Plat. III p.&nbsp;265 Oudend.: est una
+inter has ad propositum potissima, quae pronuntiabilis
+<span class = "pagenum2">169</span>appellatur,
+absolutam sententiam comprehendens, sola ex omnibus ueritati aut
+falsitati obnoxia, quam uocat Sergius effatum, <b>Varro</b>
+proloquium, Cicero enuntiatum, graeci
+πρότασιν, tum ἀξίωμα.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg37">37</a>
+<span class = "apparatus">
+Varro in XXIII. <i>GL</i>&nbsp;|<br>
+haurierunt{*above last u: i} <i>Rr</i> haurieriint <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+Cum indidem <span class = "flag">haurierint</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>37.</b> Prisc. X 50 p.&nbsp;540, 3: Haurio hausi, inuenitur tamen
+etiam hauriui uel haurii. Varro in XXIIII ad Ciceronem: <b>cum ...
+haurierint</b>.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">170</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg38">38</a><br>
+In summa constructionis eius caput collocauit, in quo esset regimen
+totius animantis, datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad
+Ciceronem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nerui.
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">170</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>38.</b> Lactant. de opif. dei 5, 6: <b>In summa</b> uero
+<b>constructionis eius</b>, quam similem nauis carinae diximus,
+<b>caput ... ac nerui</b>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg39">39</a><br>
+<span class = "apparatus">
+dicit <i>Burmannus</i> dicere <i>Daniel</i>&nbsp;|
+</span>
+Varro de lingua latina alam culmum fabae
+<span class = "flag">dicit</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotation">
+<i>Varronis uerba teste Thilone non occurrunt nisi in cod.
+Leidensi 80, ubi haec legi possunt</i> Varro de lingua latina
+alam. ulm....fab....
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>39.</b> Seru. ad Verg. georg. I 75: Nonnulli proprie culmos
+lupinorum alas dici putant, ut Aelius ‘alae ex lupino, surculi
+sine foliis’, Cato in Originibus ‘alae ex lupino lugium *&nbsp;*
+tamen <b>Varro de ... dicit</b>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg40">40</a><br>
+<span class = "apparatus">
+quirit * Varro ad Ciceronem * Fenestella quiritatur <i>Keilius
+qui asteriscis lacunas quibus Liui et Varronis exempla periisse
+ei uidentur indicauit</i><br>
+de fenestella <i>Mercklinus Philol. III p.&nbsp;151. I.&nbsp;Poethius
+de Fenestella diss. Bonn. 1849 p.&nbsp;6</i>&nbsp;|
+</span>
+De fenestella quiritatur.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>40.</b> Diom. p.&nbsp;381, 22: Solent in uerbis etiam peritiores
+errare, incerti utrum cum R an sine R debeant proferri. quirito.
+Liuius in attico: quirit, Varro ad Ciceronem: <b>de ...
+quiritatur</b>. est autem quiritare Quirites ciere.
+</div>
+
+
+
+
+<h2>DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM<br>
+
+LIBRI V</h2>
+
+<h3>I</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg41">41*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+his <i>om. BM</i>&nbsp;|<br>
+omnium quae B omniumque <i>AM</i> omnium <i>mg. codicis Charisi</i>
+(<i>cf. testimonia</i>) nominumque <i>Charisius Putschius
+Keilius</i>&nbsp;|<br>
+inmutabili ne quicquam <i>ABM</i> inmutabilis est nec quicquam
+<i>Charisium secutus Keilius</i>&nbsp;|<br>
+traditur B&nbsp;|<br>
+quo accipitur <i>M</i>&nbsp;|<br>
+a <i>om. M</i>&nbsp;|<br>
+thechinicos <i>M</i> technos <i>B</i>&nbsp;|<br>
+erudit {*after t: curved line} <i>M</i> erudit <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+par <i>B</i> pars <i>AM</i>&nbsp;|<br>
+consessione <i>AM</i> consesione <i>B</i>&nbsp;|<br>
+anchoram <i>BM</i> anachortam <i>A</i> aram <i>Varro ipse
+scripserit cf. Char., l.&nbsp;s.</i>&nbsp;|
+</span>
+
+Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum romanam
+linguam. constat autem, ut adserit Varro, <span class = "flag">his
+</span>
+<span class = "pagenum">171</span>
+quattuor: natura analogia
+consuetudine auctoritate. natura uerborum
+<span class = "flag">omnium, quae inmutabilis est, non
+quicquam</span> aut minus aut plus <span class = "flag">tradidit</span>
+nobis, quam <span class = "flag">quod accepit</span>. nam si
+quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae uirtute sed
+naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia sermonis
+<span class = "flag">a</span>
+natura proditi ordinatio est secundum <span class = "flag">technicos</span>
+neque aliter barbaram linguam ab
+<span class = "flag">erudita</span> quam argentum a plumbo
+dissociat. consuetudo non ratione analogiae sed uiribus
+<span class = "flag">par</span>
+est, ideo solum recepta, quod multorum <span class = "flag">consensione</span>
+conualuit, ita tamen ut illi artis
+ratio non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu placita
+adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi nouissima est.
+namque ubi omnia defecerint, sic ad illam, quem ad modum ad
+<span class = "flag">ancoram</span>
+decurritur. non enim quicquam aut
+rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum
+<span class = "pagenum">172</span>
+tantumopinione secundum ueterum lectionem
+recepta sit nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt,
+scientium.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>41.</b> Diom. p.&nbsp;439, 15: <b>Latinitas est ... scientium.
+</b> Char. p.&nbsp;50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis
+suae natus significandis intellegundisque quae diceret praestitit
+(praesto fuit <i>Vsener</i>). <i>sed</i> postquam plane
+superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae nostrae
+obseruationibus captus est, paucis admodum partibus orationis normae
+suae dissentientibus, regendum se regulae tradidit et illam loquendi
+licentiam seruituti rationis
+<span class = "pagenum2">171</span>
+addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata
+(congenerata <i>Vsener</i>) est, ut hodie nihil de suo analogia
+inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud sensus
+nostros educta sunt a confusione uniuersitatis disseminauit et a
+disparibus paria coaluit. adprobatur autem defectionis regula
+argumento similium. constat ergo latinus sermo natura analogia
+consuetudine auctoritate. natura uerborum (alias uerborum omnium
+<i>in mg. N</i>) nominumque inmutabilis est nec quicquam aut plus
+aut minus tradidit nobis quam quod accepit. nam si quis dicat
+scrimbo pro eo quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae
+ipsius constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi
+ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum
+a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae sed uiribus par
+est, ideo solum recepta, quod multorum consensione conualuit, ita
+tamen ut illi ratio non accedat sed indulgeat. auctoritas in regula
+loquendi nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam
+quem ad modum ad aram sacram decurritur. non enim quicquam aut
+rationis aut naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione
+auctorum recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent
+interrogati nescire confiterentur.
+<span class = "pagenum2">172</span>
+ex his ergo omnibus consuetudo non haec uulgaris nec
+sordida recipienda est, sed quae horridiorem rationem sono blandiore
+depellat. interdum enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst.
+orat. I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate
+consuetudine. rationem praestat praecipue analogia, nonnumquam et
+etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic dixerim religio
+commendat. auctoritas ab oratoribus uel historicis peti solet; nam
+poetas metri necessitas excusat .... cum summorum in eloquentia
+uirorum iudicium pro ratione et uelut error honestus est magnos
+duces sequentibus. consuetudo uero certissima loquendi magistra,
+utendumque plane sermone ut nummo, cui publica forma est. <i>cf.</i>
+VIIII 3, 3. Max. Vict. p.&nbsp;272 Lind. p.&nbsp;1938&nbsp;P.: latinitas
+est obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam. constat
+autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine; ratione
+secundum technicos id est artium traditores; auctoritate, ueterum
+scilicet lectionum; consuetudine eorum quae in medio (<i>sic cod.
+Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba supra scripta</i> modo
+<i>edit</i>.) loquendi usu placita assumptaque sunt. Augustin. art.
+1 p.&nbsp;167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p.&nbsp;7 Web.: latinitas
+est obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam. constat
+autem modis tribus id est ratione auctoritate consuetudine; ratione
+secundum artem; auctoritate secundum eorum scripta, quibus ipsa est
+auctoritas adtributa; consuetudine secundum ea quae loquendi usu
+placita adsumptaque sunt. <i>cf.</i> Prob. inst. art. p.&nbsp;47,
+19.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg42">42*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+audito <i>A</i>&nbsp;|<br>
+exillis <i>A</i> exillis <i>corr. a manu alia in</i>
+exilis <i>M</i>&nbsp;|<br>
+et <i>om. BM</i>&nbsp;|<br>
+scriptilis <i>A</i> scribalis <i>M</i> scripturalis <i>B</i>&nbsp;|<br>
+inscriptulis <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Vox est, ut stoicis uidetur, spiritus tenuis
+<span class = "flag">auditu</span> sensibilis, quantum in ipso est.
+fit autem uel <span class = "flag">exilis</span>
+aurae pulsu uel uerberati aeris ictu.
+omnis uox aut articulata est, aut confusa. articulata est rationali
+hominum loquellis explanata. eadem <span class = "flag">et</span>
+litteralis uel <span class = "flag">scriptilis</span> appellatur,
+quia
+<span class = "pagenum">173</span>
+litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel
+<span class = "flag">inscriptilis</span>, simplici uocis sono
+animalium effecta, quae scribi non potest,
+ut est equi hinnitus, tauri mugitus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>42*.</b> Diom. p.&nbsp;420, 9: <i>Vox est ... tauri mugitus</i>.
+Max. Vict. p.&nbsp;272 Lind. p.&nbsp;1939&nbsp;P.: uox est aer ictus
+sensibilis, qui auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt
+duae, articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est,
+unde articulata dicta est, quod articulo scribentis comprehendi
+possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti ouium balatus, equi
+hinnitus, bouis mugitus et aliae nonnullae uoces sunt. <i>cf.</i>
+Mar. Vict. I 2, 1 p.&nbsp;2451&nbsp;P. Priscian. I 1 p.&nbsp;5, 2:
+philosophi definiunt uocem esse aerem tenuissimum ictum uel suum
+sensibile aurium id est quod proprie auribus accidit. et est prior
+definitio a substantia sumpta, altera uero a notione, quam
+<span class = "pagenum2">173</span>
+graeci ἔννοιαν
+dicunt, hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus,
+quantum in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor:
+articulata inarticulata litterata illitterata articulata est, quae
+coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius qui loquitur
+profertur, inarticulata est contraria quae a nullo affectu
+proficiscitur mentis, litterata est, quae scribi potest, illitterata
+quae scribi non potest. <i>cf.</i> Donat. I 1, 1 p.&nbsp;1735&nbsp;P.
+Prob. inst. art. p.&nbsp;47, 1. Pomp. comm. art. Don. I 7
+p.&nbsp;10 Lind. Audax in Mai class. auct. II p.&nbsp;589.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg43">43</a><br>
+<span class = "apparatus">
+si qua <i>A</i> si q{*above q: a} <i>B</i>&nbsp;|<br>
+debent <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+auctoritatem tanti uiri <i>Putschius</i>&nbsp;|
+</span>
+Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et <span class = "flag">si
+qua</span> similia sunt, quo modo scribi
+<span class = "flag">debeant</span>, quaesitum est.
+Terentius Varro tradit Caesarem per
+I eiusmodi uerba solitum esse enuntiare et scribere: inde propter
+<span class = "flag">auctoritatem uiri</span> consuetudinem factam.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330 saec. X
+B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) ‘Claudii Puteani’ membr. 4.
+saec. XIII
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>43.</b> Cassiodori Annaeus Corn. p.&nbsp;2284&nbsp;P.
+p.&nbsp;576<sup>A</sup> Garet.: <b>Lacrumae an ... consuetudinem
+factam.</b> sed ego in antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar
+est per V pleraque scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus
+lubido dicundum faciundum maxume monumentum contumelia minume.
+melius tamen est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram
+pro V ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I
+26, 15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter
+scribenda sunt quaesitum est. <b>Varro</b> tradidit Caesarem per
+I eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per
+auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus optimus
+pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus maximus, ut
+mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat acciperent, C. primum
+Caesaris inscriptione traditur factum. Vel. Long.
+p.&nbsp;2228&nbsp;P. antiquis uarie etiam scriptitatum est
+mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit,
+ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V, ut testes
+sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt, illam rationem
+secuntur, quod aliae quoque denominationes per eandem litteram
+exeant, ut cum manicas maniculum (quibus nomen apponi potest,
+quod per V manuleus) dicimus. item qui aucupium per V scribunt,
+putant ab aue occupanda dictum, qui aucipium (aut quia aucupium
+<i>P.</i>) ab aue capienda, cum A litterae in I familiaris
+transitus sit. quibus aeque opponi potest, non minus in I
+transire quam in V, nam ab amico fit inimicus, et a salso
+insulsus. sequitur igitur electio, utrumne per antiquum sonum,
+<span class = "pagenum2">174</span>
+qui est pinguissimus et V
+litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui iam
+uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has proferat
+uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua. <i>cf.</i>
+p.&nbsp;2235.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">174</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg44">44</a><br>
+<span class = "apparatus">
+esse credit <i>B</i>&nbsp;|<br>
+mille hominum ·II· <i>B</i>&nbsp;|<br>
+huce utroque opus mille <i>B</i> huic EI utroque
+<i>coni. Vsener</i>&nbsp;|<br>
+militiam <i>B</i>&nbsp;|<br>
+pilam in qua <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quo ipse{*above e: o} tenues si <i>B</i>&nbsp;|<br>
+pila <i>B</i>&nbsp;|<br>
+qua iacimus ade͠e. pella ut plenus fiat <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi plenum est
+praeponendum <span class = "flag">esse E credit</span>, his
+uersibus:
+</div>
+
+<div class = "verse">
+<span class = "flag">Meille hominum, duo</span> meillia; item
+<span class = "flag">huice utroque opus, meiles</span>,</div>
+
+<div class = "verse">
+<span class = "flag">Meilitiam</span>. tenues I: <span class = "flag">pilam
+qua</span> lusimus, pilum</div>
+
+<div class = "verse">
+<span class = "flag">Quo pinso, tenues I</span>. plura haec
+feceris: <span class = "flag">peila</span></div>
+
+<div class = "verse">
+<span class = "flag">Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius
+fiat</span>.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">175</span>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+dilabitur <i>B</i>&nbsp;|<br>
+literę praeponi <i>B totum hoc fragmentum Vsener correxit,
+ego
+<a href = "#note85">p.&nbsp;91n.</a> erraui</i>&nbsp;|<br>
+uero minime cum alioqui {*above space: &amp;} non aliunde in singulari
+<i>B</i>&nbsp;|<br>
+plurali <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+sonat <i>B</i>&nbsp;|<br>
+et ***] <i>add. Vs.</i>&nbsp;|<br>
+mitto emisimus <i>libri</i>&nbsp;|<br>
+ut <i>add. B</i>&nbsp;|<br>
+constant <i>B</i>&nbsp;|<br>
+et <i>libri</i>&nbsp;|
+</span>
+quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa uia
+<span class = "flag">delabitur</span>, dicens in plurali quidem
+numero, debere I <span class = "flag">litterae E praeponi</span>,
+in singulari uero minime, cum alioqui et non aliud in singulari,
+quam in <span class = "flag">plurali</span> extrema syllaba
+<span class = "flag">sonet et
+*&nbsp;*&nbsp;*</span>, ut in uerbis manifestum est. dicimus enim
+<span class = "flag">mitto misi misimus</span>. nisi aliam hic uult
+esse rationem [quod absurdum est], <span class = "flag">ut</span>
+cum uerba quoque ex syllabis <span class = "flag">constent</span>,
+<span class = "flag">at</span> diuersa regula corrigantur.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>44.</b> Terent. Scaur. p.&nbsp;2255&nbsp;P.: Primum igitur per
+adiectionem illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis
+uocalibus scribi natura longas <ins class = "mycorr"
+title = "text reads ‘syllbas’">syllabas</ins>
+uoluit, cum alioqui
+adiecto uel sublato apice, longitudinis et breuitatis nota,
+posset ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi
+possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de orthographia
+praecipiens ait ... item quod <b>Lucilius, ubi ... regula
+corrigantur</b>. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu non
+fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium et
+ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus scripserunt.
+diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione qua graeci
+<i>EI</i> uterentur. ea casibus numerisque discreta est, ut
+Lucilius praecipit: ‘iam puerei uenere, E postremum
+<span class = "pagenum2">175</span>
+facito atque I, ut pueri plures fiant’, ac
+deinceps idem: ‘mendaci furique addes E cum dare furei iusseris’.
+quod quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis
+naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae
+proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa terminabuntur,
+illam rationem sequentes utemur E gemina, qualia sunt haec: aurei
+argentei et his similia. idque eis praecipue, qui ad lectionem
+instituentur, etiam impedimento erit, sicut in graecis accidit
+adiectione I litterae, quam non solum datiuis casibus in parte
+ultima ascribunt sed quibusdam etiam interponunt, ut in ΛΗΙΣΤΕΙ,
+quia etymologia ex diuisione in
+tris syllabas facta desideret eam litteram. Vel. Long.
+p.&nbsp;2220&nbsp;P.: his quaeritur etiam, an per E et I quaedam
+debeant scribi secundum consuetudinem graecam. nonnulli enim ea
+quae producerentur sic scripserunt. alii contenti fuerunt huic
+productioni <i>I</i> longam ut (<i>sic Vsener pro</i> longam aut)
+notam dedisse. alii uero quorum est item Lucilius uarie
+scriptitauerunt, siquidem in his quae producerentur, alia per I
+longam, alia per E et I notauerunt, uidelicet ut differentia
+quadam separantes, ut cum diceremus ‘uiri’, si essent plures, per
+E et I scriberemus, si uero esset unus, ‘uiri’ per I notaremus.
+et Lucilius in VIIII: ‘iam puerei uenere, E postremum facito
+atque I, ut plures faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc
+unius fiet’. item ‘hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I.
+haec illei fecere, adde E, ut pinguius fiat’, idemque peila
+quibus milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum
+quo pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur
+superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo
+discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus in
+his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit? Mar. Vict.
+I 4, 60 p.&nbsp;2464&nbsp;P. omnes qui de orthographia
+scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac quaerunt,
+quae per I litteram singularem genetiuum, et quae per EI litteras
+nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim acute, partim (partim
+<i>add. Wachsmuth</i>), ut mihi quidem uidetur, inepte. (uidetur.
+inepte <i>libri</i>) illud
+[atque <i>om. Par.</i>] etiam ridicule *&nbsp;*, nam mihi quaedam
+succurrunt: pilum aiunt militare et uinea, si sit supra quam
+milites aggerem instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per
+E et I scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea
+quae ruri colitur et fistula per I. <i>cf.</i> ibid. §. 59.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg45">45</a><br>
+<span class = "apparatus">
+nam quę nimium et commercium <i>V</i>&nbsp;|<br>
+reliquamus <i>V</i>&nbsp;|<br>
+mercirius <i>V</i>&nbsp;|<br>
+ut <i>Ritschelius quaest. Varr. p.&nbsp;29</i> et <i>V</i>&nbsp;|<br>
+Terentius <i>Heaut. IIII 3, 21</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Mium et commircium</span> per I antiquis
+<span class = "flag">relinquamus</span>, apud quos aeque et
+<span class = "flag">Mircurius</span>
+per I dicebatur, quod mirandarum
+esset rerum inuentor, <span class = "flag">ut</span> Varro
+dicit.&nbsp;| item miis per I, non meis per E ut
+<span class = "flag">Terentius</span>:
+at enim istoc nihil magis Syre miis nuptiis
+aduorsum.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>45.</b> Vel. Long. p.&nbsp;2236&nbsp;P.: Namque <b>mium et
+commircium</b> quoque <b>per ... Varro dicit</b>. nostris iam
+auribus <i>secus placet</i> (<i>add. Ritschelius l.&nbsp;s.</i>),
+scilicet per E, ut et (<i>Ritschelius</i> et ut <i>cod.</i>)
+Mercurius et commercia dicantur. <b>item miis ... aduorsum.</b>
+</div>
+
+<span class = "pagenum">176</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg46">46</a><br>
+<span class = "apparatus">
+speciem <i>add. m. rec. in mg. B</i>&nbsp;|<br>
+uideatur <i>A</i>&nbsp;|<br>
+quae (qua <i>cod. Bern. 243</i>) et Aeoli <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+nostri] non <i>A om. B</i>&nbsp;|<br>
+terentius usu raro <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+perscribit <i>A</i>&nbsp;|<br>
+VAV <i>Ritschelius l.&nbsp;s. p.&nbsp;27</i> ua <i>AB</i>&nbsp;|
+</span>
+Est quaedam littera in F litterae <span class = "flag">speciem</span>
+figurata, quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma
+littera habere <span class = "flag">uidetur</span>. ad huius
+similitudinem soni nostri coniunctas uocales digammon appellare
+uoluerunt, ut est notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et
+uocalem oportuit poni: ϝotum ϝirgo, <span class = "flag">quod et
+Aeolii</span> fecerunt et antiqui
+<span class = "flag">nostri</span>, sicut scriptura in quibusdam
+libellis declarat. hanc
+litteram <span class = "flag">Terentius Varro</span> dum uult
+demonstrare ita <span class = "flag">perscribit</span>:
+<span class = "flag">VAV</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de codd. uide adnot. ad <a href = "#frg43">fr.&nbsp;43</a>
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">176</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>46.</b> Cassiodori Cornut. p.&nbsp;2282&nbsp;P. <b>Est quaedam
+... perscribit: VAV.</b> Prisc. I 20 p.&nbsp;15, 1: V loco
+consonantis posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud
+Latinos quam apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc
+datur, quod apud Aeolis habuit olim ϝ
+digamma id est uau,
+ab ipsius uoce profectum teste <b>Varrone</b> et Didymo, qui id
+ei nomen esse ostendunt. <i>cf.</i> I 10 p.&nbsp;11, 5. Quint.
+XII 10, 29: Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque
+dicimus, etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa
+persequitur. <i>cf.</i> I 4,7. Scaur, p.&nbsp;2254&nbsp;P.: Vau
+littera omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut
+ua ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma,
+quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long.
+p.&nbsp;2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma
+esse interdum non tantum in his debemus <ins class = "mycorr"
+title = "text reads ‘animaduuertere’">animaduertere</ins>,
+in quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo et
+primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa hace
+littera est, <i>ut</i> in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4, 43
+p.&nbsp;2461&nbsp;P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum
+uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro uocali,
+nam per V et O scriptae significant pluralem numerum et casum
+accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ... attamen has
+etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo V scribite, ut
+uulua uultus et similia, sicuti sine ulla dubitatione per V et O,
+quae sonant ita ut uoluit uoluo uolutus conuolutus, nam littera V
+uocalis est sicut AEIO, sed eadem uicem obtinet consonantis,
+cuiua potestatis notam graeci habent
+ϝ, nostri uau uocant
+et illi (alii <i>Putsch. Gaisf.</i>) digamma. ea per se scripta
+non facit syllabam, anteposita autem uocali facit ut ϝάμαξα
+ϝεκηβόλος et
+ϝελένη. nos uero, qui non
+habemus huius uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una
+uocalis pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V
+litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam syllabam:
+assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et similia. at cum
+praeponitur
+<span class = "pagenum2">177</span>
+uocali, tunc
+accipitur pro consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis,
+in ‘uuido’ enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I
+consonans. cf. Diom. p.&nbsp;422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1
+p.&nbsp;1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p.&nbsp;21 Lind. Serg.
+p.&nbsp;1827&nbsp;P. Cledon. p.&nbsp;1882. Donat. ad Terent.
+Andr. I 2, 2. Beda p.&nbsp;2335.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">177</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg47">47</a><br>
+<span class = "apparatus">
+et non paret <i>B</i>&nbsp;|<br>
+urbs e pelobs <i>B</i>&nbsp;|<br>
+eiusdemmodi <i>B</i>&nbsp;|<br>
+in PIS excurrunt <i>B</i>&nbsp;|<br>
+pelobs pelopis <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Non caret</span> quaestione etiam plebs et
+<span class = "flag">urbs et Pelops</span>, quae Varro ita
+distinguit ut per B et S ea nominatiuo casu putet esse scribenda,
+quae eandem litteram genetiuo reddant ut plebs plebis urbs urbis,
+ea uero per PS, quae similiter genetiuo <span class = "flag">eiusdem
+numeri in PIS excurrant</span> ut
+<span class = "flag">Pelops Pelopis</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg44">fr.&nbsp;44</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>47.</b> Ter. Scaur. p.&nbsp;2261: Quaesitum est hiemps utrum
+per PS an per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin
+per MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam
+per P et S ea scribantur, quae apud graecos <i>in</i> Ψ
+desinunt. hanc autem non in Ψ
+desinere manifestum est ex eo quod quae illa
+littera terminantur aut in πος ut
+Πέλοψ Πέλοπος aut in βος
+desinunt, ut φλέψ
+φλεβός, hiems autem neutram harum syllabarum recipit.
+item non constat, obscurum utrum <i>per</i> OB an per OP debeat
+scribi, nec minus obseruo obsido, cum in illis B littera
+euidenter sonum suum uindicet. <b>non caret ... Pelops
+Pelopis.</b> sed nobis utrumque per PS uidetur esse scribendum,
+quoniam ex his Ψ littera constet,
+quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire. Cassiodori
+Papirian. p.&nbsp;2291&nbsp;P. p.&nbsp;578<sup>B</sup> Garet.:
+traps ab eo quod dicitur trabis et urps per P debent scribi,
+licet <b>Varro</b> per B scribenda putet, quod in reliquis
+casibus B habeant. sed tamen cum Ψ
+littera graeca nullo modo transferri potuerit in usum
+nostrum et uis eius per P et S litteras scribatur, necessarium
+est, ut ubi Ψ graecum sonat, apud
+nos quod uitari non potest per has litteras scribatur id est P et
+S, licet in obliquis casibus B habeant, ut caeleps caelibis, urps
+urbis, item in aliis ipsam retineant, ut auceps aucupis. unde
+apparet in his casibus mutare nos debere P in B, in quibus se
+etiam ambae consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam
+sequimur in Φ, quae ipsa PH
+constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in nominatiuo casu P et S, in
+aliis casibus per P et H scribitur. Vel. Long. p.&nbsp;2233: hinc
+noscuntur etiam quaestiones interdum quibus noua a ueteribus
+discernantur utrum absorbui an absorpsi, <i>uel</i> cum ad hanc
+disputationem pertinere non debeat, nisi quod proprium est ορθογραφίας,
+utrum per B an per P
+absorpsi scribi debeat: et aliis seruanda (sequenda <i>libri</i>)
+B littera <i>uidetur</i>, quoniam sorbere dicimus, aliis P.
+quoniam quaecumque apud graecos per Ψ
+scribuntur et constat haec littera Π
+Σ, apud nos per P scribenda. idque
+(ideoque <i>libri</i>) in similibus seruandum, ut in eo quod est
+urbs et nupsi et plebs ac ceteris. p.&nbsp;2224: ea quae apud nos
+Ψ litteram sonant, putant
+plerique per
+<span class = "pagenum2">178</span>
+P et S scribenda,
+quoniam et graeci pronuntiauerunt, [per] litteram Ψ
+constare ἐκ τοῦ
+πίονος (ἐκ τοῦ π καὶ τοῦ σ
+ci. <i>Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv. gramm. 103</i>). sed qui
+origini uerborum propiores (proniores <i>an</i> propensiores?)
+sunt, per B scribunt. Prisc. I 42 p.&nbsp;33, 3: huic (S)
+praeponitur P et loco Ψ graecae
+fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma <i>ƆϹ</i> hac
+figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam scripturam
+mutare, quamuis non sine ratione haec quoque duplex a graecis
+addita uideatur, nam multo molliorem et uolubiliorem sonum habet
+Ψ quam PS uel BS. hae tamen id
+est BS non alias debent poni pro
+Ψ, hoc est in eadem syllaba coniunctae, nisi in fine
+nominatiui, cuius genetiuus in BIS desinit, ut urbs urbis,
+caelebs caelibis, Arabs Arabis. <i>cf.</i> Prisc. I 58
+p.&nbsp;43, 9, Cassiodori Valerian. p.&nbsp;2289. Mar. Vict. I 4,
+74 p.&nbsp;2465 <i>sq.</i>&nbsp;P. Beda p.&nbsp;2337&nbsp;P.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">178</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg48">48</a><br>
+Cretenses Ennius (dixit).</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>48.</b> Char. p.&nbsp;124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro
+II (<i>14, 34</i>): ‘Cretum legis’, <b>Cretenses Ennius</b>, ut
+Varro libro I de sermone latino scribit.
+</div>
+
+
+<h3>II</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg49">49</a><br>
+<span class = "apparatus">
+leues <i>B</i> leue sunt <i>A</i> leuae <i>M</i>&nbsp;|<br>
+procere <i>A</i> proceres <i>BM</i>&nbsp;|<br>
+gregulae <i>BM</i>&nbsp;|<br>
+proceres <i>ABM</i>&nbsp;|<br>
+gregulae <i>M</i>&nbsp;|<br>
+ymnos <i>A</i> ymnus <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae
+<span class = "flag">leues</span>,
+aliae <span class = "flag">procerae</span>
+aliae retorridae, aliae barbarae aliae
+<span class = "flag">graeculae</span>,
+aliae durae aliae molles. asperae sunt ut trux
+crux trans, leues ut lana luna, <span class = "flag">procerae</span>
+sunt quae uocalem longam extremam habent aut paenultimam ut
+facilitas, retorridae sunt quae mutam habent extremam ut hic hoc,
+barbarae sunt ut gaza, <span class = "flag">graeculae</span> ut
+<span class = "flag">hymnos</span> Zenon, durae ut ignotus, molles
+ut aedes.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>49.</b> Diom. p.&nbsp;428, 22: <b>Syllabae ut ait ... ut aedes.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg50">50</a><br>
+<span class = "apparatus">
+ληριν <i>in mg.</i>
+ληρεῖν <i>V</i>&nbsp;|<br>
+latine sulco <i>VP</i> latina a lira id est sulco <i>Ritschelius
+quaest. uarr. p.&nbsp;29</i>&nbsp;|<br>
+existimatur <i>V</i>&nbsp;|
+</span>
+Delirus placet Varroni, non delerus. non enim, ut quidam existimant,
+a Graeco tracta uox est παρὰ τὸ <span class = "flag">ληρεῖν</span>
+sed est <span class = "flag">latina a
+lira id est sulco</span>. itaque sicuti boues
+<span class = "pagenum">179</span>
+cumse a recto actu operis detorserint delirare
+dicuntur, sic qui a recta uia uitae ad prauam declinant, per
+similitudinem translationis item delirare
+<span class = "flag">existimantur</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg45">fr.&nbsp;45</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>50.</b> Vel. Long. p.&nbsp;2233&nbsp;P.: Nec non et ibi ὀρθοέπεια
+ὀρθογραφίᾳ coniuncta est, ubi quaeritur,
+foenoris an foeneris dica<i>mus</i>, quoniam nomen inde tractum
+dicimus foeneratorem. item facineris non facinoris, quoniam
+facinerosum uocamus. sic etiam <b>delirus placet
+<span class = "pagenum2">179</span>
+... delirare existimantur</b>. Caper
+p.&nbsp;2248&nbsp;P.: delirare et delerare ἀπὸ
+τοῦ ληρεῖν. Non. p.&nbsp;17: Delirare (delerare
+<i>codd.</i>) est
+de recto decedere. lira est autem fossa recta, quae contra agros
+tuendos ducitur et in quam uligo terrae decurrat.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg51">51</a><br>
+<span class = "apparatus">
+duas .l.l. habet <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+sunt <i>B erasum in A</i>&nbsp;|
+</span>
+Interuallum <span class = "flag">duas L habet</span>, uallum enim
+ipsum non aliter scribitur, a quo interuallum. Varro dicit
+interualla esse spatia, quae <span class = "flag">sunt</span> inter
+capita uallorum id est stipitum quibus uallum fit, unde cetera
+quoque spatia dicuntur.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de codd. uid. ad <a href = "#frg43">fr.&nbsp;43</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>51.</b> Cassiodori Cornut. p.&nbsp;2284&nbsp;P.
+p.&nbsp;576<sup>B</sup> Garet.: <b>Interuallum duas ... spatia
+dicuntur.</b> Beda p.&nbsp;2337&nbsp;P.: interuallum per duo L
+scribendum est.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg52"><ins class = "mycorr"
+title = "text reads ‘53’">52</ins></a><br>
+<span class = "apparatus">
+scribitur <i>om. A</i>&nbsp;|<br>
+secutus enim est ethimologiam <i>B</i>&nbsp;|<br>
+et accipit <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+quod loqui] quid loqui <i>A</i> qui loqui <i>B</i>&nbsp;|<br>
+narratio <i>eraso priore</i> r <i>A</i>&nbsp;|
+</span>
+Narare per unum R <span class = "flag">scribitur</span>, ut Varroni
+placet. <span class = "flag">secutus est enim etymologiam</span>
+nominis eius, qua gnarus dicitur, qui scit <span class = "flag">et
+accipit quod loqui</span> debeat.
+denique compositio uerbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R
+sed per unum scribitur. ideo et <span class = "flag">naratio</span>
+unum R habere debet.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<ins class = "mycorr" title = "text reads ‘53.'"><b>52.</b></ins>
+Cassiodori Papirian. p.&nbsp;2290&nbsp;P. p.&nbsp;578<sup>A</sup>
+Garet.: Querella per duo L scribitur. <b>narare per ... habere
+debet.</b> Vel. Long. p.&nbsp;2238: sane in eo quod est narare
+obseruatum est ut unum R scriberemus, quoniam uenit a gnaro cui
+contrarium est ignarus. Beda p.&nbsp;2340: naro et naratio per R
+scribantur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg53"><ins class = "mycorr"
+title = "text reads ‘54’">53</ins></a><br>
+<span class = "apparatus">
+marcellium <i>V</i>&nbsp;|<br>
+editumum <i>L</i> editummum <i>V</i>&nbsp;|<br>
+edituum <i>V</i> editũum <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+M.&nbsp;Varro in libro secundo ad <span class = "flag">Marcellum</span>
+de latino
+<span class = "pagenum">180</span>
+sermone <span class = "flag">aeditumum</span>
+dici oportere censet, magis quam <span class = "flag">aedituum</span>,
+quod alterum sit recenti nouitate fictum,
+alterum antiqua origine incorruptum.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de codd. uid. adn. ad <a href = "#frg36">fr.&nbsp;36</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<ins class = "mycorr" title = "text reads ‘54.'"><b>53.</b></ins>
+Gell. XII 10, 1: Aeditimus uerbum latinum est et uetus, ea
+forma dictum qua finitimus et legitimus. pro eo a plerisque nunc
+aedituus dicitur noua et commenticia usurpatione, quasi a tuendis
+aedibus appellatus. satis hoc esse potuit admonendi gratia dixisse
+*&nbsp;* propter agrestes quosdam et indomitos certatores, qui nisi
+auctoritatibus adhibitis non comprimuntur. <b>M.&nbsp;Varro ... origine
+incorruptum.</b> cf. Varro de l.&nbsp;l. VII 12 p.&nbsp;298. VIII 61
+p.&nbsp;437.
+<span class = "pagenum2">180</span>
+de re rust.
+I&nbsp;2,&nbsp;1. Fest. Pauli p.&nbsp;13 M.: aedituus aedis sacrae
+tuitor id est curam agens, aeditimus aedis intimus. Char.
+p.&nbsp;75, 18: aeditumus dicitur qui aedem seruat quasi aedis
+intimus, dicitur etiam aedituus ab aede tuenda. <i>cf.</i> Placidi
+gl. in Mai class. auct. III p.&nbsp;427. Thes. latin. in Mai class.
+auct. VIII p.&nbsp;192.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg54">54</a><br>
+<span class = "apparatus">
+quae greci <i>L</i> que greci <i>VB</i>&nbsp;|<br>
+enigmata <i>VL</i> enicmata <i>B</i>&nbsp;|<br>
+appallauerunt{*above second a: e} <i>L</i>&nbsp;|<br>
+minusne <i>L</i> minusque{*above ‘que’: ne} <i>B</i> minus
+<i>V</i>&nbsp;|<br>
+minus non sat scio <i>Scaliger Virgilii append. p.&nbsp;230</i>
+minus non sit sat scio <i>L</i> minus non sit sed scio
+<i>VB</i>&nbsp;|<br>
+an <i>LVB</i> at <i>Hertzius</i>&nbsp;|<br>
+eorum ut quondam <i>VB</i> eorum quod <i>L</i>&nbsp;|<br>
+audiui ipsi dicier ioui regi <i>L</i> audiui ipsi dicier ioui regi
+regi <i>B</i> audiui ipsi.......oui regi <i>lacuna sex uel septem
+litterarum inter</i> ipsi <i>et</i> oui <i>V</i> audiui dicier Ioui
+ipsi regi <i>Scaliger</i>&nbsp;|<br>
+uoluit <i>V hoc aenigma Barthius aduers. XVI 22 sic scripsit:</i>
+semel minus? non. bis minus? non. sat scio. | an utrumque? uerum.
+ut quondam audiui dicier <i>e.&nbsp;q.&nbsp;s.</i>&nbsp;|<br>
+nolet <i>L</i> noluit <i>VB</i>&nbsp;|<br>
+aput <i>V</i>&nbsp;|<br>
+quaereret <i>VB</i>&nbsp;|<br>
+in m. uarronis <i>LB</i> . ĭn. uarronis <i>V</i>&nbsp;|<br>
+mercellum <i>L</i> macellium <i>V</i>&nbsp;|
+</span>
+
+<span class = "flag">Quae</span> graeci dicunt
+<span class = "flag">aenigmata</span>,
+hoc genus quidam ex nostris ueteribus
+scirpos <span class = "flag">appellauerunt</span>. | quale est:
+</div>
+
+<div class = "verse">
+Semel <span class = "flag">minusne</span> an bis <span class = "flag">minus
+non sat scio</span>,
+</div>
+
+<div class = "verse">
+<span class = "flag">an</span> utrumque <span class = "flag">eorum.
+ut quondam audiui dicier,</span>
+</div>
+
+<div class = "verse">
+<span class = "flag">Ioui ipsi regi</span> <span class = "flag">noluit</span>
+concedere.
+</div>
+
+<div class = "fragment2">
+hoc qui <span class = "flag">nolet</span> diutius
+<span class = "flag">apud</span>
+sese <span class = "flag">quaerere</span>,
+inueniet quid sit <span class = "flag">in M.&nbsp;Varronis</span> de
+sermone latino ad <span class = "flag">Marcellum</span> libro
+secundo.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+Gelli codicibus VL accedit B = fragm. Bernense cod. msc. 404
+scriptum anno ae. n. 1173 cf. Hertz l.&nbsp;s. p.&nbsp;412
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>54.</b> Gell. XII 6: <b>Quae graeci ... quale est</b>, quod
+nuper inuenimus per hercle antiquum, perquam lepidum tribus uersibus
+senaris compositum aenigma, quod reliquimus inenarratum, ut
+legentium coniecturas in requirendo acueremus. uersus tres hi sunt:
+<b>semel minus ... libro secundo.</b>
+</div>
+
+<span class = "pagenum">181</span>
+<h3>III</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg55">55</a><br>
+<span class = "apparatus">
+distantias altitudinem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quantum ore <i>L</i>&nbsp;|<br>
+sit] si <i>L</i>&nbsp;|<br>
+altitudinem] ab altitudine <i>L</i>&nbsp;|<br>
+Crasitudo <i>L</i>&nbsp;|<br>
+spiratu <i>corr. in</i> spiritu <i>L</i>&nbsp;|<br>
+πνεῦμα δασὺ <i>add. Albertus Zippmann
+om. L</i>&nbsp;|<br>
+aspiranda <i>L</i>&nbsp;|<br>
+pingui res <i>L</i>&nbsp;|<br>
+aspiratu <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere
+<span class = "flag">distantias:
+longitudinem altitudinem</span> crassitudinem.
+longitudinem tempore ac syllabis metimur, nam et <span class = "flag">quantum
+morae</span> enuntiandis uerbis teratur et quanto
+numero modoque syllabarum unumquodque <span class = "flag">sit</span>
+uerbum, plurimum refert. <span class = "flag">altitudinem</span>
+discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue deprimitur
+aut sublimatur in acutum. <span class = "flag">crassitudo</span>
+autem in <span class = "flag">spiritu</span> est, unde etiam graeci
+adspirationem <span class = "flag">πνεῦμα
+δασὺ</span> appellant. nam omnes uoces aut
+<span class = "flag">aspirando</span>
+facimus <span class = "flag">pinguiores</span>,
+aut sine <span class = "flag">spiritu</span> pronuntiando
+tenuiores.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex
+analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">181</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>55.</b> Seru. de accent. 8 p.&nbsp;526 Endl.: <b>Scire</b>
+autem <b>oportet ... pronuntiando tenuiores.</b> Prisc. de accent.
+p.&nbsp;519, 6: uox corpus esse ostenditur. nam et si corpus non
+esset, auditus aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum
+et reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine scilicet
+latitudine longitudine. habet quippe littera altitudinem in
+pronuntiatione, latitudinem in spiritu, longitudinem in tempore,
+hoc est et alte et late et longe auditur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg56">56</a><br>
+<span class = "apparatus">
+sic] sit <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+nunquam <i>A</i>&nbsp;|<br>
+dubitatum ac secundo <i>A</i> dubitatum est ac secundo <i>B</i>&nbsp;|<br>
+consonanti <i>B</i>&nbsp;|<br>
+debere <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+quia solus <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quae adspirationem <i>B</i> quae ad adspirationem <i>A</i>&nbsp;|<br>
+conferat <i>edidit Fornerius</i> (<i>Paris. 1588</i>) conferet
+<i>B</i> confert <i>A</i>&nbsp;|<br>
+temptat <i>B</i>&nbsp;|<br>
+qu... uocalibus (quod <i>corr</i>.) <i>B</i> ut uocalibus
+<i>A</i>&nbsp;|<br>
+q̄q; <i>A</i>&nbsp;|
+</span>
+H sicut in quaestione est littera sit necne:
+<span class = "flag">sic nunquam
+dubitatum, an secundo</span> loco a quacunque
+<span class = "flag">consonante</span> poni
+<span class = "flag">deberet</span>, <span class = "flag">quod
+solus</span> Varro dubitat. uult enim auctoritate
+<span class = "pagenum">182</span>
+sua efficere, ut H prius ponatur
+ea littera, <span class = "flag">cui adspirationem</span>
+<span class = "flag">conferat</span>,
+et tanto magis hoc <span class = "flag">tentat</span>
+persuadere, <span class = "flag">quod uocalibus
+quoque</span> dicat anteponi ut heres, hircus.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de codd. uid. adnot. ad <a href = "#frg43">fr.&nbsp;43</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>56.</b> Cassiodori Cornut. p.&nbsp;2285&nbsp;P.
+p.&nbsp;576<sup>B</sup> Garet.: <b>H sicut in ... heres
+hircus.</b> sed Varronem praeterit consonantem ideo secundo loco
+H recipere, quia non possit ante <i>se</i> adspirationem nisi
+uocalis habere. itaque et ante et post H littera, cuicumque
+<i>uoc</i>ali adiungatur, consonabit (<i>sic corr. Vsener, cum
+codd. om.</i> se, <i>scrib.</i> uocales, tali, non sonabit). haec
+enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante se aut
+<i>codd.</i>) post se habeant H, enuntiationem non inpediant.
+<span class = "pagenum2">182</span>
+Prisc. I 25 p.&nbsp;19, 12:
+<i>PH</i> autem ideo non est translatum ab illis in aliam
+figuram, quod nec sic cohaeret huic quomodo mutis, nec si
+tollatur minuit significationem. quamuis enim subtracta
+aspiratione dicam: retor Pyrrus, intellectus integer manet, non
+aliter quam si antecedens uocalibus auferatur, unde ostenditur ex
+hoc quoque aliqua esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo
+quidam dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an
+subiungi.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg57">57</a><br>
+<span class = "apparatus">
+placet. h. littera <i>B</i> placet h litera <i>A</i>&nbsp;|<br>
+si pro loco <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ipse intelligere debet inquit <i>A</i>&nbsp;|<br>
+debet Rhodum <i>A</i>&nbsp;|<br>
+non <i>om. A</i>&nbsp;|<br>
+rodum esse <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+retorem. rethorem <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Varroni <span class = "flag">placet R litteram</span>, <span class = "flag">si
+primo loco</span> ponatur, non adspirari. lector enim
+<span class = "flag">ipse, inquit, intellegere debet</span> Rodum,
+tamen etsi H <span class = "flag">non</span> habet,
+<span class = "flag">Rhodum esse</span>,
+<span class = "flag">retorem rhetorem</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>57.</b> Cassiodori Cornut. p.&nbsp;2286&nbsp;P.
+p.&nbsp;577<sup>A</sup> Garet.: <b>Varroni</b> enim <b>placet ...
+retorem rhetorem.</b> sed eadem obseruatio non necessaria est R
+litterae. sunt enim uerba primo loco R litteram habentia non
+minus latina quam graeca. itaque merito auferemus aut amouebimus
+adspirationem: Roma regina rapa Rodus. <i>cf. Prisciani uerba ad
+<a href = "#frg56">fr.&nbsp;56</a> exscripta.</i>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg58">58</a><br>
+<span class = "apparatus">
+de hac litera <i>V</i>&nbsp;|<br>
+cum his] ??&nbsp;|<br>
+et reprendit] In reprendit <i>V</i>&nbsp;|<br>
+harenę ha:alicam {*above second a: h} et aliculam <i>V</i>&nbsp;|<br>
+existimet <i>V</i>&nbsp;|<br>
+et tam <i>V</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">De H littera</span> quaeritur quae se
+<span class = "flag">cum his</span> aut inseruit uocibus aut
+praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit, cum
+elegantiores et ueementer dicant <span class = "flag">et
+reprendit</span> secundum primam positionem. prendo enim dicimus
+non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis <span class = "flag">harena
+halicam et haliculam</span>, cum ab alendo possit
+alica dici, et aliculam <span class = "flag">existiment</span>
+dictam, quod alas nobis iniecta contineat.
+<span class = "pagenum">183</span>
+hortus quoque non desiderabat
+aspirationem, quod ibi herbae oriantur id est nascantur, sed
+tamen a consuetudine accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex
+eodem loco dictae sunt, <span class = "flag">et eam</span>
+differentiam quidam esse uoluerunt, ut cohortes militum cum
+aspiratione a mutua hortatione dicantur. item nonnulli harenam
+cum aspiratione, siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat,
+dicendam existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur
+enuntianda.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+fassana f fasma {*under a: alpha stacked on .i.} <i>V</i>&nbsp;|<br>
+fercos f fircos <i>V</i>&nbsp;|<br>
+coleam <i>V</i>&nbsp;|<br>
+censent <i>P</i>&nbsp;|<br>
+gracchos <i>V</i>&nbsp;|<br>
+bocchus <i>V</i>&nbsp;|
+</span>
+nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus, quam
+propter originem uocis, siquidem, ut testis est Varro, a sabinis
+<span class = "flag">fassana</span> dicitur: et sicut S
+familiariter in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur.
+similiter ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam foedi
+dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam eosdem aeque
+<span class = "flag">fircos</span> uocabant. nam et e contrario, quam
+antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque et
+<span class = "flag">cocleam</span> et cocleare sine aspiratione
+scribemus, et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit
+enuntiare. non enim firmum est catholicum grammaticorum, quo
+<span class = "flag">censent</span> aspirationem consonanti non
+esse iungendam, cum et Carthago dicatur et pulcher et
+<span class = "flag">Gracchus</span> et Otho et
+<span class = "flag">Bocchus</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg45">fr.&nbsp;45</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>58.</b> Vel. Long. p.&nbsp;2229&nbsp;P.: Et <b>de H littera ...
+Otho Bocchus.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg58a">58<sup>A</sup></a><br>
+<span class = "apparatus">
+aspiratione <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ueemens <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quoniam ·i· non <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quam alterius . {*above .: ferri} cum hoc <i>B</i>&nbsp;|<br>
+aspiretur <i>B</i>&nbsp;|<br>
+grẹco {*above ẹ: ae} aspirandum <i>B</i>&nbsp;|<br>
+enim eius] enim enim <i>B</i>&nbsp;|<br>
+utero eum <i>Ritschelius quaest. uarr. p.&nbsp;28</i> uterum
+<i>B</i>&nbsp;|<br>
+gessisset <i>B</i>&nbsp;|<br>
+nihilhominus <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ratio exhi littere tenuntiandum <i>B</i>&nbsp;|<br>
+exiliter c <i>P</i>&nbsp;|<br>
+aspiretur <i>B</i>&nbsp;|<br>
+polichrum <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Peccant qui prehensus cum <span class = "flag">adspiratione</span>
+scribunt, cum eam prima persona non habeat, et similiter
+<span class = "flag">uehemens</span>, cum a ui mentis dicatur.
+quam quidam putant adiciendam,
+<span class = "flag">quoniam id non</span> aliud putant esse
+<span class = "flag">quam altius <i>mentem uehi id est</i> ferri,
+cum huic</span> uerbo sine dubitatione
+<span class = "flag">adspiretur</span>.
+<span class = "pagenum">184</span>
+negat Varro
+etiam <span class = "flag">Graccho adspirandum</span>, quoniam a
+gerendo sit cognominatus, matrem <span class = "flag">enim
+eius</span> qui primus Graccus sit dictus, duodecim mensibus
+<span class = "flag">utero eum
+gessisse</span>. et pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur,
+<span class = "flag">nihilo minus</span> tamen <span class = "flag">ratio
+exili littera C enuntiandum</span> et scribendum
+esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini sermonis
+naturam media <span class = "flag">adspiretur</span>. quamuis
+Santra a graecis putet esse translatum quasi
+<span class = "flag">πολύχρουν</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de cod. uid. adn. ad <a href = "#frg44">fr.&nbsp;44</a>
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">183<br>
+184</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>58<sup>A</sup>.</b> Ter. Scaur. p.&nbsp;2256&nbsp;P.: Similiter
+<b>peccant</b> et qui nucs et
+trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item,
+<b>qui prehensus ... quasi πολύχρουν.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg58b">58<sup>B</sup></a><br>
+Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro ait et ortum
+quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum autem a gerendo, quod
+mater eius duodecim mensibus utero eum gestauerit, uel a gracilitate
+corporis ut quidam uolunt.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>58<sup>B</sup>.</b> Char. p.&nbsp;82, 7: <b>Graccus et ortus ...
+quidam uolunt.</b> sed consuetudo et Gracchos et hortos cum
+adspiratione usurpauit. <i>de re cf. M.&nbsp;Haupt quaest. Catull.
+p.&nbsp;78 sq.</i>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg58c">58<sup>C</sup></a><br>
+<span class = "apparatus">
+si] sed <i>H = cod. Hamburgensis</i>&nbsp;|<br>
+aritutate <i>corr. in</i> ariditate <i>H</i> aritate
+<i>cod. Lips. saec. X</i>&nbsp;|<br>
+herendo <i>H</i>&nbsp;|<br>
+ut <i>suprascr. manu sec. in cod. Cassellano</i>&nbsp;|<br>
+uidemus <i>om. cod. Bernens. 363. suprascr. m. sec. in Cass.</i>&nbsp;|
+</span>
+Arena <span class = "flag">si</span> ab
+<span class = "flag">ariditate</span> dicitur non habet aspirationem,
+si ab <span class = "flag">haerendo ut</span> in fabricis
+<span class = "flag">uidemus</span> habet.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>58<sup>C</sup>.</b> Seru. ad Verg. Aen. I 172: <b>Arena</b>:
+quaeritur habeat necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic
+definit: <b>si ab ariditate ... uidemus habet.</b> melior tamen
+est superior etymologia.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg58d">58<sup>D</sup></a><br>
+Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus
+<span class = "pagenum">185</span>
+consonantibusmedia intercedat aspiratio, quod
+minime rectum antiquis uidebatur.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>58<sup>D</sup>.</b> Char. p.&nbsp;73, 17: <b>Pulchrum Varro ...
+recordationem doloris.</b> unde et sepulcrum hodieque manet, quod
+sit seorsum a pulcro.
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">185</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>58-58<sup>D</sup>.</b> Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure
+exiguntur, quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue
+adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an in
+scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius quidem
+ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea ueteres
+usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant, diu deinde
+seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis et in
+triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae
+chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus maneant,
+qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde durat ad nos
+usque uehementer et comprehendere et mihi, nam mehe quoque pro me
+apud antiquos tragoediarum praecipue scriptores in ueteribus
+libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6: uemens ... a mentis ui atque
+impetu dicitur. cf. Macrob. sat. VI 8, 18. Vel. Long.
+p.&nbsp;2234&nbsp;P.: uoluerunt item alium esse Cilonem alium
+Chilonem, et Cilones homines uocari angusti capitis et oblongi,
+Chilones uero improbioribus labris homines a Graeco παρὰ
+τὰ χειλη. talis quaestio est circa cohortes
+et coortes, ubi diuersam esse significationem uoluerunt
+grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines cooriantur
+pariter. oriri enim apud antiquos surgere frequenter
+significabat, ut apparet in eo quod dicitur: ‘Oriens consul
+magistrum populi dicat’, quod est surgens. at cohortes militum a
+mutua cohortatione. nam cortes audimus quidem uolgo sed barbare
+dici. de superiore differentia mihi aliud uidetur, quod cum
+superius de adspiratione loquerer ostendi, id quoque illum
+(<i>an</i> ibi quoque illam?) sibi locum fecisse, cum alioquin
+non desideraretur, ut in uehemente et in reprehenso, cum ueemens
+et reprensus sine adspiratione emendatius dicatur. nam tam
+militum quam rusticorum coortes sunt, si quidem et milites e
+rusticis et ex eiusdem regionis hominibus conscribebantur, ut et
+agnoscere et tueri inuicem possint. cf. Cassiodori Vel. Long.
+p.&nbsp;2287&nbsp;P. Cassiodori Cornut. p.&nbsp;2286&nbsp;P.:
+uehemens et uemens apud antiquos et apud Ciceronem lego, aeque
+prehendo et prendo, hercule et hercle, nihil et nil. haec
+obseruare ea tenus poteris consuetudine potius quam ratione, in
+his praecipue uerbis, quae adspirationem habere debent. Fest.
+Pauli p.&nbsp;84&nbsp;M.: foedum antiqui dicebant pro hoedo,
+folus pro olere, fostem pro hoste, fostiam pro hostia. p.&nbsp;7:
+alica dicitur quod alit corpus, p.&nbsp;102: hortus apud antiquos
+omnis uilla dicebatur, quod ibi qui arma capere possint
+orirentur. Char. p.&nbsp;103, 21: harena dicitur quod haereat et
+arena quod areat, gratius tamen cum adspiratione sonat. Mar.
+Vict. I 4, 84 p.&nbsp;2466&nbsp;P.: uideo uos saepe et orco et
+uulcano H litteram relinquere, sed credo uos antiquitatem sequi.
+sed cum asperitas uetus illa paulatim ad elegantioris uitae
+sermonisque est limam perpolita, sic uos quoque has uoces sine H
+secundum consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora
+sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut brachium
+cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis obseruare
+ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis praeceptum
+antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus litteris oportere, in
+enuntiando autem quasdam litteras elidere, in quo ... bis
+peccatis, quod
+<span class = "pagenum2">186</span>
+aliud scribitis
+et aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long,
+p.&nbsp;2238&nbsp;P.: de aspiratione ... aliquid iam locuti
+sumus, repetendum tamen existimaui sermonem propter eos qui
+hymnum, item hyacinthum et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim
+praeponendam adspirationem putauerunt, alii tamquam non
+necessariam omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua
+graecorum numquam non adspirationem in se habet Υ
+littera quotiens inchoat uoces. nam quod
+ad latina pertinet, in quibus tale quid (<i>Vsener pro</i> late
+aliquid) ambigitur, antiqua consuetudo respicienda est, quibus
+moris fuit pro hac adspiratione litteram dicere F. itaque harenam
+iustius quis dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et
+hordeum quia fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci
+erant, et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p.&nbsp;2249&nbsp;P.:
+per detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine
+adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam apud
+antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram posuerunt, nos
+litteram (autem p.&nbsp;H substituimus, ut quod illi fordeum
+dicebant nos hordeum, fariolum quem nos hariolum, similiter
+faedum quem nos haedum dicimus. p.&nbsp;2252: nec minus
+consonantes (inter se mutuis uicibus in declinatione funguntur)
+ut F et H, utraque enim ut flatus est. quare quem antiqui fircum
+nos hircum, et quam Falisci habam nos fabam appellamus, et quem
+antiqui fariolum nos hariolum. <i>cf.</i> p.&nbsp;2258. Fest.
+Pauli p.&nbsp;43: Chilo dicitur cognomento a magnitudine
+labrorum. Cilo sine adspiratione, cui frons est eminentior ac
+dextra sinistraque ueluti recisa uidetur. Char.
+p.&nbsp;102,&nbsp;1: Cilones dicuntur, quorum capita oblonga et
+conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex graeco a
+labris inprobioribus, quae illi uocant
+χείλη, unde et pisces chilones inprobius labrati.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">186</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg59">59</a><br>
+<span class = "apparatus">
+natura est prosodie <i>L</i>&nbsp;|<br>
+qua] quae <i>L</i>&nbsp;|<br>
+probrie <i>L</i>&nbsp;|<br>
+omno {*above n: 3 dots} <i>L</i>&nbsp;|<br>
+fastigia <i>corr. in</i> fastigio <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+In accentu materia locus et <span class = "flag">natura prosodiae</span>
+breuissime conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur
+vox et ea quidem, <span class = "flag">qua</span> uerba possunt
+sonare, id est scriptilis. locus autem syllaba, quoniam haec
+<span class = "flag">proprie</span>
+uerbi pars est, quae recipit accentum.
+natura uero prosodiae in eo est, quod aut sursum est aut deorsum;
+nam in uocis altitudine <span class = "flag">omnino</span> spectatur
+adeo ut, si omnes syllabae pari <span class = "flag">fastigio</span>
+uocis enuntientur, prosodia sit nulla.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg55">fr.&nbsp;55</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>59.</b> Seru. de accentib. 7 p.&nbsp;526 Endl.: <b>In accentu ...
+sit nulla.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg60">60</a><br>
+<span class = "apparatus">
+quod <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Quot</span> sint prosodiae dicendum est.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">187</span>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+at henodorus <i>L</i>&nbsp;|<br>
+perispomen <i>L</i>&nbsp;|<br>
+uocauimus <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Athenodorus</span> duas esse prosodias putauit,
+unam inferiorem, alteram superiorem. flexam autem, nam ita nostra
+lingua <span class = "flag">περισπωμένην uocamus</span>, nihil aliud
+esse quam has duas in una syllaba.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+dionisius <i>L</i>&nbsp;|<br>
+aristarci <i>L</i>&nbsp;|<br>
+trax <i>L</i>&nbsp;|<br>
+alexandrios{*above o: u} a qui rodii <i>L</i>&nbsp;|<br>
+liricorum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+baria noxian perispomenon <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Dionysius</span> autem
+<span class = "flag">Aristarchi</span> discipulus, cognomento
+<span class = "flag">Thrax</span>, domo
+<span class = "flag">Alexandrinus</span>, qui
+Rhodi docuit, <span class = "flag">lyricorum</span> poetarum longe
+studiosissimus, tres tradidit quibus nunc omnes utuntur
+<span class = "flag">βαρεῖαν ὀξεῖαν περισπωμένην</span>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+tyrannion uero iamisenus <i>L</i>&nbsp;|<br>
+lucillus mitridatico <i>L</i>&nbsp;|<br>
+captam <i>corr. in</i> captum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+munere <i>corr. in</i> murene <i>L</i>&nbsp;|<br>
+concesit <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quo illo <i>L</i>&nbsp;|<br>
+fuit] sit <i>L</i>&nbsp;|<br>
+barian mesehenoxiant perispomenenat qui <i>L</i>&nbsp;|<br>
+peritum] potiorem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+assequi] esse{*above e: a} qui <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Tyrannio uero Amisenus</span>,
+quem <span class = "flag">Lucullus Mithridatico</span> bello
+<span class = "flag">captum</span> Lucio <span class = "flag">Murenae
+concessit</span>, a <span class = "flag">quo ille</span>
+libertate simul et ciuitate donatus
+<span class = "flag">fuit</span>, quattuor scribit esse prosodias
+<span class = "flag">βαρεῖαν μέσην οξεῖαν et περισπωμένην.
+atqui</span> memoriae proditum est
+hunc ante alios fuisse pronuntiatione
+<span class = "flag">peritum</span>, quod nequaquam
+<span class = "flag">assequi</span>
+potuisset, nisi tenore singularum uocum diligentissime perquisito.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+qui in <i>Endl.</i> quin <i>L</i>&nbsp;|<br>
+redigit <i>L corr. Endl.</i>&nbsp;|<br>
+scientia et doctrina <i>L</i> scientiam. doctrina <i>Endl.</i>&nbsp;|<br>
+isque] eius quae <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quodque <i>L</i>&nbsp;|<br>
+prodosia <i>L</i>&nbsp;|<br>
+dicendo ipsam] <i>hic incipit Wasi (cf. supra
+<a href = "#pg49was">p.&nbsp;49</a>)
+excerptum (=&nbsp;W) his uerbis:</i><br>
+<i>Varro laudatus in Seruii Ms. Cap. de Accentib. pluribus pro
+Media Prosodia arguit</i>, ipsa in natura nihil totum&nbsp;|<br>
+amarum et dulce longum et breue <i>W</i> et amarum dulcem longum
+et brebem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+sit] est <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+quoddam <i>W</i>&nbsp;|<br>
+querimus <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+In eadem opinione et Varro fuit, <span class = "flag">qui in</span>
+leges suas <span class = "flag">redegit</span> accentuum
+<span class = "flag">scientiam
+et doctrinam</span>, <span class = "flag">isque</span>
+omnibus a se propositis euidentissimas affert probationes,
+ut id <span class = "flag">quoque</span> pro media
+<span class = "flag">prosodia</span>
+facit; <span class = "flag">dicendo ipsam</span> naturam nihil
+<span class = "pagenum">188</span>
+facere totum, ubi non sit medium. ut enim inter rudem et eruditum, inter
+calidum et frigidum, <span class = "flag">amarum et dulce, longum
+et breue sit quiddam</span>
+medium, quod neutrum est, sic inter imam
+summamque uocem esse mediam, ibique quam
+<span class = "flag">quaerimus</span> prosodiam.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+musicam <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quenquam <i>W</i>&nbsp;|<br>
+potuisse <i>L</i> potius esse <i>W</i>&nbsp;|<br>
+cordarum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+aut uoce quarum aliaue <i>L</i> alia uoce buccinarum assaue
+<i>W</i>&nbsp;|<br>
+mesen <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+si <i>W</i> si si <i>L</i>&nbsp;|<br>
+illa quae <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+chitera{*above e: i} aut quia aliquando <i>L</i> cithara auditur
+quia aliquanto <i>W</i>&nbsp;|<br>
+tatum <i>corr. in</i> totum <i>L</i> tantum <i>W</i>&nbsp;|<br>
+cum illam, quae etc., saepe totum non sentiat theatrum <i>ci.
+Wachsmuth</i>&nbsp;|
+</span>
+neminem <span class = "flag">musicum</span> esse, qui mediam uocem
+in cantu ignorauerit, nec <span class = "flag">quemquam</span>
+<span class = "flag">potuisse</span> dicere in sono
+<span class = "flag">chordarum aut uoce tibiarum assaue</span>
+uoce cantantium <span class = "flag">μέσην</span> esse,
+<span class = "flag">si</span> non in omni
+uocis natura esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum
+sensus non animaduertat, cum <span class = "flag">illum, qui</span>
+in <span class = "flag">cithara aut tibia aliquanto</span> uberior
+est, saepe <span class = "flag">totum</span> non sentiat meatum.
+</div>
+
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+preterea <i>L</i>&nbsp;|<br>
+mese <i>W</i> mesae <i>L</i>&nbsp;|<br>
+musica <i>W</i>&nbsp;|<br>
+omnia initia <i>W</i>&nbsp;|<br>
+deinde <i>W</i>&nbsp;|<br>
+in quamuis <i>W</i> non quamuis <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quod] quem <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+centron <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+fuit <i>Weil et Benloew théor. gén. de l’accent. lat. p.&nbsp;16</i>
+fluit <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+succendere <i>L</i>&nbsp;|<br>
+eodem uenire <i>Weil et Benloew l.&nbsp;s.</i> eo deuenire
+<i>LW</i>&nbsp;|<br>
+quare utriusque <i>L</i> quantumuis <i>W</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Praeterea</span> minus reliquis notam, primum
+quod ea sit principium aliarum ut <span class = "flag">μέση</span>
+in <span class = "flag">musice</span>
+initium cantionis, et <span class = "flag">omnium rerum initia</span>
+semper obscura sint. <span class = "flag">dein</span> quod
+omne medium in angustis non uideatur, ut punctum <span class = "flag">in
+quamuis</span> magno orbe, <span class = "flag">quod</span>
+uocant <span class = "flag">κέντρον</span>. nullum esse corpus,
+ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse, omnem igitur uocem
+medium habere. quod enim <span class = "flag">fuit</span> deorsum
+prius in medium <span class = "flag">succedere</span>
+quam euolet sursum, et
+<span class = "pagenum">189</span>
+quodsursum est ante <span class = "flag">eodem
+uenire</span> quam deorsum, <span class = "flag">quare utriusque</span>
+compitum medium esse.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+et multa&mdash;aliquid reliquerunt] <i>om. W</i>&nbsp;|<br>
+disputatam <i>L</i>&nbsp;|<br>
+locum est iterarae <i>L</i>&nbsp;|<br>
+barronem <i>corr. in</i> Varronem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+relinquerunt <i>L</i>&nbsp;|<br>
+Haec Varro, qui plurimos <i>W</i>&nbsp;|<br>
+quoque <i>L</i>&nbsp;|<br>
+huius sibi fuisse autores commemorat <i>W</i>&nbsp;|<br>
+barro <i>corr. in</i> Varro <i>L</i>&nbsp;|<br>
+ioseum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+philosofum theoprastum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+ut henothorum <i>corr. in</i> athenothorum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+prosodoam <i>corr. in</i> prosodiam <i>L</i>&nbsp;|<br>
+monotonon <i>corr. in</i> monotomon <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">et multa</span> praeterea latius in eam rem
+<span class = "flag">disputata</span> profert, quae nunc nobis
+<span class = "flag">locus non est iterare</span>. scire enim oportet
+rationis huius recens non esse commentum, sed omnium, qui ante
+<span class = "flag">Varronem</span>
+et Tyrannionem de prosodia aliquid <span class = "flag">reliquerunt</span>,
+<span class = "flag">plurimos</span> et clarissimos
+<span class = "flag">quosque</span>
+mediae huius fecisse mentionem, quos <span class = "flag">omnes sibi
+fuisse auctores Varro commemorat</span>: grammaticos Glaucum Samium
+et Hermocraten <span class = "flag">Iasium</span>; item
+<span class = "flag">philosophum
+Theophrastum</span> peripateticum cui diuina
+facundia nomen adsciuit, nec non eiusdem sectae
+<span class = "flag">Athenodorum</span>,
+summi acuminis uirum, qui quandam <span class = "flag">prosodiam
+μονότονον</span> appellat, quae uidetur non alia esse quam
+media, licet diuerso uocabulo.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+nec desunt <i>L</i> nec deesse monet Seruius <i>W</i>&nbsp;|<br>
+prosodosias <i>L</i>&nbsp;|<br>
+prosodiae sunt <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+hiisce <i>W</i>&nbsp;|<br>
+ansimen himesip petamene cecasmen antanaca homenehc <i>L</i><br>
+an simenhimes ip pentamene cecasmen antanaca homenech
+<i>W</i>&nbsp;|<br>
+desentit <i>L</i>&nbsp;|<br>
+uariam mesenoxian <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Nec desunt</span>, qui
+<span class = "flag">prosodias</span> plures esse quam quatuor putauerint.
+ut Glaucus Samius, a quo sex <span class = "flag">prosodiae propositae
+sunt</span> sub <span class = "flag">hisce</span> nominibus:
+<span class = "flag">ἀνειμένη, μέση, ἐπιτεταμένη, κεκλασμένη,
+ἀντανακλωμένη, νήτη</span>. sed hic quoque non
+<span class = "flag">dissentit</span> a nobis. nam cuiuis ex ipsis
+<span class = "pagenum">190</span>
+nominibus intellectu procliue est
+tres primas esse simplices et non alias quam
+<span class = "flag">βαρεῖαν μέσην ὀξεῖαν</span>, postremas
+autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae est genere una.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+erat ostenes <i>L</i>&nbsp;|<br>
+posteriorem <i>om. W</i>&nbsp;|<br>
+autem <i>om. W</i>&nbsp;|<br>
+extendere <i>W</i>&nbsp;|<br>
+in utramque partem <i>Weil et Benloew l.&nbsp;s. p.&nbsp;14</i>
+in utraque parte <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+hoc] his <i>LW</i>&nbsp;|<br>
+acutam plerumque esse putius quam grabem (<i>corr. in</i> grauem)
+<i>L</i> acutam plerumque esse potius quam grauem <i>W</i><br>
+<i>cf. supra <a href = "#pg55acu">p.&nbsp;55</a></i>
+adiunctam <i>ci. Vsener</i>&nbsp;|<br>
+probrius utraque <i>L</i>&nbsp;|<br>
+inter se] <i>hucusque W</i>&nbsp;|
+</span>
+hanc enim flecti non uno modo omnes putauerunt,
+<span class = "flag">Eratosthenes</span>
+ex parte priore acuta in grauem <span class = "flag">posteriorem</span>,
+Theodorus <span class = "flag">autem</span> aliquando etiam ex graui
+in acutiorem <span class = "flag">excendere</span>.
+ceterum Varro <span class = "flag">in utramque partem</span>
+moueri arbitratur, neque <span class = "flag">hoc</span>
+facile fieri sine media, eamque <span class = "flag">acutae
+coniunctam plerumque esse potius quam grauem</span>,
+quod ea <span class = "flag">propius utramque</span> est, quam illa
+superior et inferior <span class = "flag">inter se</span>.&nbsp;|
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+similior est] similiores <i>L</i>&nbsp;|<br>
+putius <i>L</i>&nbsp;|<br>
+superiorum&nbsp;|<br>
+uno <i>om. L</i>&nbsp;|
+</span>
+Media, quae inter duas quasi limes est, quod grauioris quam
+acutioris <span class = "flag">similior est</span>, in inferioris
+<span class = "flag">potius</span> quam
+<span class = "flag">superioris</span> numerum relegatur.
+in hoc enim fere doctissimorum
+consensus est, acutam plus una <span class = "flag">uno</span> in
+uerbo esse non posse, graues esse complures.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+prosodiant <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quae demisior est quae a <i>L</i>&nbsp;|<br>
+βαρεῖα uaria <i>L</i>&nbsp;|<br>
+eamque rursum est <i>L</i>&nbsp;|<br>
+epitetamenen <i>L</i>&nbsp;|<br>
+numen <i>L</i>&nbsp;|<br>
+oxian <i>L</i>&nbsp;|<br>
+acuta <i>L</i>&nbsp;|<br>
+mese <i>L</i>&nbsp;|<br>
+commeant] commentat <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quarte <i>L</i>&nbsp;|<br>
+illi coniungit liquia <i>L</i> coniunctili, quia <i>ci.
+Vsener</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Prosodiam</span> ibi esse dicimus, ubi aut
+sursum est aut deorsum. <span class = "flag">quae demissior est, ea
+a</span> pluribus <span class = "flag">βαρεῖα</span>
+appellatur graece, latine uero grauis ideo quod
+deorsum est, in sede scilicet ponderum grauiorum.
+at <span class = "flag">eam quae sursum est</span>
+<span class = "pagenum">191</span>
+Glaucus <span class = "flag">ἐπιτεταμένην</span>, item alius aliter,
+sed nemo adhuc leuem uocauit, quamuis id erat graui contrarium,
+uerum ea <span class = "flag">nomen</span>
+optinet <span class = "flag">ὀξείας</span> latine
+<span class = "flag">acutae</span>, ideo quod tenuis et omne
+acutum tenue. inter has est <span class = "flag">μέση</span>;
+latine media, quia limes est per quem duae supradictae ultro citroque
+<span class = "flag">commeant</span>. <span class = "flag">quartae
+illi coniunctae, quia</span> ceteris perplexior est, plura sunt uocabula.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+hammonius alixondris{*above last i: u} <i>L</i>&nbsp;|<br>
+aristarci scollae{*small l inserted before l} <i>L</i>&nbsp;|<br>
+oxibarin <i>L</i>&nbsp;|<br>
+cymeus perispasin <i>L</i>&nbsp;|<br>
+δίτονον <i>ci. Weil et Benloew l.&nbsp;s.
+p.&nbsp;10</i> aponon <i>L</i>&nbsp;|<br>
+sim plecton <i>L</i>&nbsp;|<br>
+epicarmus siracusius cetasmenen <i>L</i>&nbsp;|<br>
+perespomene <i>L</i>&nbsp;|<br>
+prima <i>corr. in</i> primo <i>L</i>&nbsp;|<br>
+grauem] grebem <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Ammonius Alexandrinus</span>,
+qui <span class = "flag">Aristarchi scholae</span> successit;
+<span class = "flag">ὀξύβαρυν</span> uocat, Ephorus autem
+<span class = "flag">Cymaeus περίσπασιν</span>, Dionysius Olumpics
+<span class = "flag">δίτονον</span>, Hermocrates Iasius
+<span class = "flag">σύμπλεκτον</span>,
+<span class = "flag">Epicharmus Syracusius
+κεκλασμένην</span>. uerum ea nunc ab omnibus
+<span class = "flag">περισπωμένη</span> graece
+uocatur, apud nos flexa; quoniam <span class = "flag">primo</span>
+erecta rursus in <span class = "flag">grauem</span> flectitur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+brebior <i>L</i>&nbsp;|<br>
+chitera <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quoque quae <i>L</i>&nbsp;|<br>
+tibia] uita <i>corr. in</i> tiuia <i>L</i>&nbsp;|<br>
+tanta <i>corr. in</i> tanto <i>L</i>&nbsp;|<br>
+βομβυκίῳ bamborio <i>L cf. supra
+<a href = "#pg58bom">p.&nbsp;58</a></i>&nbsp;|<br>
+addita <i>corr. in</i> addito <i>L</i>&nbsp;|<br>
+brebitatem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+isdem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+in <i>om. L.</i>&nbsp;|<br>
+cordarum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+transuolai <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+Acuta exilior et <span class = "flag">breuior</span> et omni modo
+minor est, quam grauis, ut est facile ex musica cognoscere cuius
+imago prosodia. nam et in <span class = "flag">cithara</span>
+omnique psalterio <span class = "flag">quo quaeque</span> chorda
+acutior eo exilior, et <span class = "flag">tibia</span>
+<span class = "flag">tanto</span> est uoce acutiore quanto cauo
+angustiore, adeo ut corniculo aut <span class = "flag">βομβυκίω
+addito</span> grauior reddatur, quod crassior exit in
+<span class = "pagenum">192</span>
+aera. <span class = "flag">breuitatem</span>
+quoque acutae uocis in <span class = "flag">iisdem</span>
+organis animaduertere licebit, siquidem <span class = "flag">in</span>
+pulsu <span class = "flag">chordarum</span>
+citius acuta <span class = "flag">transuolat</span>, grauis autem
+diutius auribus immoratur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+cordae <i>L</i>&nbsp;|<br>
+tendentur <i>corr. in</i> tenduntur <i>L</i>&nbsp;|<br>
+tiuiae quo acutiores <i>L</i>&nbsp;|<br>
+sint <i>corr. in</i> sunt <i>L</i>&nbsp;|<br>
+διαστήματα] istamina <i>L cf. supra
+<a href = "#pg59dia">p.&nbsp;59</a></i>&nbsp;|
+</span>
+etiam ipsae <span class = "flag">chordae</span>, quae crassius sonant,
+longiores uidentur quia laxius <span class = "flag">tenduntur</span>.
+item in fistula duo calami breuissimi, qui acutissimae uocis,
+<span class = "flag">tibiae quoque acutiores</span> quae breuiores,
+et his foramina quam <span class = "flag">sunt</span> ori proxima et
+breuioris aeris motum persentiscunt tam uocem reddunt acutam. sic in
+loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae uelut quaedam
+<span class = "flag">διαστήματα</span>, acuta tenuior est quam grauis
+et breuis adeo, ut non longius quam per unam syllabam quin immo per
+unum tempus protrahatur, cum grauis quo uberior et tardior est diutius
+in uerbo moretur et iunctim quamuis in multis syllabis residat. quocirca
+graues sunt numero plures, pauciores acutae, flexae rarissimae.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+<i>an</i> in eandem partem depressa a fastigio?&nbsp;|<br>
+depressa <i>L</i>&nbsp;|<br>
+diagrammatae <i>L</i>&nbsp;|<br>
+sumus hic per lidius <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quo <i>corr. in</i> qua <i>L</i>&nbsp;|<br>
+nominis <i>L</i>&nbsp;|<br>
+cum surgens <i>L an</i> a sinistra consurgens?&nbsp;|<br>
+curuatur adextro uersu <i>L</i>&nbsp;|<br>
+efficit et] et <i>om. L</i>&nbsp;|
+</span>
+Acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum sublime
+fastigata. grauis autem notatur simili uirgula <span class = "flag">in
+eadem parte depresso fastigio</span>, quae notae
+demonstrant omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum. ipsum
+etiam musicorum docetur <span class = "flag">diagrammate</span> in
+quo tropi pro acumine uocum superiores scribuntur;
+denique <span class = "flag">summus hyperlydius</span>
+quia acutissimus, infimus hypodorius <span class = "flag">quo</span>
+<span class = "pagenum">193</span>
+nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est et ex acuta
+grauique ficta, notam habet <span class = "flag">nomini</span>
+potestatique respondentem. nam <span class = "flag">a sinistro cornu
+surgens</span> arduo fastigio et sursum molli <span class = "flag">curuatura
+dextrouersum</span> flexa praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae
+litterae V <span class = "flag">efficit et</span> priorem acutam et
+posteriorem grauem sibi inesse significat.&nbsp;|
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+Ordo in accentibus non adtenditur, uerum uarie, nunc
+grauem nunc acutum nonnumquam flexum primo loco
+poni dubium non recipit.|
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+longitudine uocis tempora <i>L</i>&nbsp;|<br>
+in quocumque <i>L</i> in quo cum quae <i>Westphalus fragm. d. gr.
+rhythm. p.&nbsp;42</i>&nbsp;|<br>
+et] ut <i>L</i>&nbsp;|<br>
+brebem <i>L</i>&nbsp;|<br>
+brebissimum <i>L</i>&nbsp;|<br>
+enuntiationem <i>Westphalus l.s. p.&nbsp;43</i> enuntiatione
+<i>L</i>&nbsp;|<br>
+brebissimae&nbsp;|<br>
+coherens adaequaberit <i>L</i>&nbsp;|<br>
+rithmihi temporibus syllabis <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+Longitudo uerborum duabus in rebus est, tempore et syllabis.
+tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos. inter
+rhythmicos et metricos dissensio nonnulla est, quod rythmici in
+uersu <span class = "flag">longitudinem uocis tempore</span>
+metiuntur et huius mensurae modulum faciunt tempus breuissimum
+<span class = "flag">in quo quaecunque</span> syllaba enuntiata
+sit breuem uocari. metrici autem uersuum mensuram syllabis
+conpraehendunt <span class = "flag">et</span> huius modulum
+syllabam <span class = "flag">breuem</span> arbitrantur, tempus
+autem <span class = "flag">breuissimum</span> intellegi quod
+<span class = "flag">enuntiationem breuissimae</span>
+syllabae <span class = "flag">cohaerens
+adaequauerit</span>. itaque
+<span class = "pagenum">194</span>
+<span class = "flag">rhythmici temporibus syllabas</span>,
+metrici tempora syllabis finiunt.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>60.</b> Seru. de accentib. 17 p.&nbsp;530 Endl.: <b>Quot</b>
+ergo <b>sint ...
+<span class = "pagenum2">187</span>
+dicendum
+est.</b> quae res eo maiore cum cura tractanda est, quod nostra
+ratio ab opinione iam inueterata et omnium fere animis adfixa
+discrepat. <b>Athenodorus duas ... inferior inter se.</b> sed hoc
+mediae prosodiae satis, quo quis sciat esse quaerendam. ceterum
+qui hanc ignorant, ‘quia sola nouerunt, quae scholis studuerunt,
+<span class = "pagenum2">188</span>
+non sunt culpandi. sed nec
+magistros, qui tres solas demonstrant, erroris arguerim, si modo
+hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat. tres
+prosodias in usu esse scire oportet, <b>media</b> autem <b>quae
+... inesse significat.</b> mediae uero cuius nunc usus non
+habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus
+neque fingere possumus. <b>ordo in <ins class = "mycorr"
+title = "text reads ‘accentibns’">accentibus</ins> ... non
+recipit</b>, non tamen setius est aliquis (<i>an</i> alius?)
+prior natura
+<span class = "pagenum2">189</span>
+quam alius, non
+secus atque in litteris euenit. nobis de accentu <i>dicturis
+non</i> longitudo tractanda est, <i>uerum</i> (accentu longirido
+tractandum est ue <i>cod.</i>) altidudo, quae tamen liquido
+cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio habeatur. in
+eius enim aliqua parte esse debet id quod altissimum est. denique
+cum uerbum enuntietur, aliqua in eo syllaba necessse est summum
+illud uocis fastigium possideat, sed quae potissimum sit, ea
+monstrari non potest, nisi per temporum syllabarumue numerum, qui
+proprie longitudinis
+<span class = "pagenum2">190</span>
+est,
+quapropter etsi metricis uidetur syllabarum naturam * ad
+rhythmicos solos pertinere temporum denumerare interualla, tamen,
+quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem, ne quid
+quod ad discendos accentus pertinet deesse uideatur, de uerbi
+longitudine dicendum est, ea sola adtingentes, quae operi
+necessaria uidebuntur. <b>longitudo uerborum ... syllabis
+finiunt.</b> neque enim refert, tempus in syllaba esse an in
+tempore syllabam dicamus, dummodo discendi causa concessum est
+eam moram qua breuis syllaba dicitur, unum et breuissimum tempus
+uocare, qua uero longa profertur,
+<span class = "pagenum2">191</span>
+duo tempora appellare, ipsa cogit natura, cum loquimur.
+breuem monochronon, longam dichronon appellamus. duo enim longa
+syllaba habet tempora, positionis et naturae, breuis naturae
+habet tantum (unum?) modo. Terentius rhythmis scribit comoedias
+uel Plautus. Prisc. de accentib. p.&nbsp;519, 25: accentus est
+certa lex et regula ad eleuandam et deprimendam syllabam
+uniuscuiusque particulae orationis, qui fit ad similitudinem
+elementorum litterarum syllabarumque, qui etiam tripertito
+diuiditur, acuto graui circumflexo. acutus
+<span class = "pagenum2">192</span>
+namque accentus ideo inuentus est, quod
+acuat siue eleuet syllabam; grauis uero eo, quod deprimat aut
+deponat. circumflexus ideo quod deprimat et acuat. Isid. orig. I
+17,&nbsp;1: accentus, qui graece prosodia est, ex graeco nomen
+accepit, nam graece πρὸς ad latine,
+ᾠδή graece latine cantus est ...
+accentus autem dictus, quod iuxta cantum sit sicut aduerbium quod
+iuxta uerbum est. acutus accentus dictus, quod acuat et erigat
+syllabam, grauis quod deprimat et deponat, est enim contrarius
+acuto. circumflexus, quia de acuto et graui constat, incipiens
+enim ab acuto in grauem desinit, atque ita dum ascendit et
+descendit, circumflexus efficitur. acutus autem et
+<span class = "pagenum2">193</span>
+circumflexus similes sunt. nam uterque leuat
+syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus, nam semper deprimit
+syllabas, cum illi leuent, ut ‘unde uenit Titan et nox ubi sidera
+condit’. unde hic grauis est, minus enim sonat, quam acutus et
+circumflexus. Mar. Vict. I 8,&nbsp;1 p.&nbsp;2481&nbsp;P.: inter
+metricos et musicos propter spatia temporum, quae syllabis
+conprehenduntur, non parua dissensio est. nam musici non omnis
+inter se longas aut breuis pari mensura consistere, si quidem et
+breui breuiorem et longa longiorem dicant posse syllabam fieri,
+metrici autem prout cuiusque syllabae longitudo ac breuitas
+fuerit, ita temporum spatia definiri neque breui
+<span class = "pagenum2">194</span>
+breuiorem, aut longa longiorem, quam natura
+in syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg60a">60<sup>A</sup></a><br>
+<span class = "apparatus">
+tibias <i>om. P</i> = <i>cod. Paris. 7975 saec. XI cuius
+Alfredus Holderus mecum communicauit lectiones</i>&nbsp;|<br>
+antiquos. &amp; Nam &amp; si ipsum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+in templo Marsiae <i>Paulyus uolg.</i> in marsiae templo
+<i>P</i>&nbsp;|<br>
+·IIII· <i>P</i>&nbsp;|
+</span>
+Varro ait ad Marcellum de lingua latina: quattuor foraminum
+fuisse <span class = "flag"><i>tibias</i></span>
+apud <span class = "flag">antiquos.
+etenim et se ipsum</span> ait <span class = "flag">in
+templo Marsyae</span> uidisse tibias <span class = "flag">quattuor</span>
+foraminum.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>60<sup>A</sup>.</b> Acro ad Horat. art. poet. 202: <b>Varro
+ait</b> in tertio disciplinarum et <b>ad Marcellum ...
+foraminum.</b> quare quaterna tantum foramina antiquae tibiae
+habuerunt. alii dicunt non plus quam tria. Comm. Cruqui ad
+h.&nbsp;u.: <b>Varro</b> in tertio disciplinarum <i>et</i> ad
+Marcellum de lingua latina quattuor foraminum fuisse tibias apud
+antiquos ait, et se ipsum in Marsyae templo eas uidisse refert.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg60b">60<sup>B</sup></a><br>
+<span class = "apparatus">
+phrigia <i>cod. Regin. 1674 saec. X</i> frigia <i>cod. Paris.
+7929 saec. X</i>&nbsp;|
+</span>
+Tibia <span class = "flag">phrygia</span> dextra unum foramen habet,
+sinistra duo, quorum unum acutum sonum habet alterum grauem.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>60<sup>B</sup>.</b> Seru. ad Verg. Aen. VIIII 618: Tibiae aut
+serranae dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cauernas, aut
+Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cauernas ... ut
+enim ait Varro: <b>tibia Phrygia ... alterum grauem.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg61">61</a><br>
+In priore uerbo graues prosodiae quae fuerunt manent, reliquae
+mutant.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>61.</b> Gell. XVIII 12, 1: Id quoque habitum est in oratione
+facienda elegantiae genus, ut pro uerbis habentibus patiendi figuram
+agentia ponerent ac deinde haec uice inter sese mutua uerterent ...
+Varro libris quos ad Marcellum de lingua latina fecit: <b>in priore
+... reliquae mutant</b> inquit elegantissime pro mutantur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg62">62</a><br>
+<span class = "apparatus">
+fenerator <i>LV</i>&nbsp;|<br>
+sicuti <i>V</i> uti <i>L</i>&nbsp;|<br>
+tercio <i>L</i>&nbsp;|<br>
+latine <i>L</i>&nbsp;|<br>
+foenore <i>L</i> fenore <i>V</i>&nbsp;|<br>
+est <i>V</i> esse <i>L</i>&nbsp;|<br>
+fęnus <i>L</i> fenus <i>V</i>&nbsp;|<br>
+ait <i>om. L</i>&nbsp;|<br>
+ad fętu <i>L</i>&nbsp;|<br>
+pecunię <i>L</i> pecunie <i>V</i>&nbsp;|<br>
+et in catoneinne ceteros <i>L</i>&nbsp;|<br>
+etatis <i>V</i>&nbsp;|<br>
+sine A] A <i>om. V</i>&nbsp;|<br>
+pronunciasse <i>L</i>&nbsp;|<br>
+fęcunditas <i>L</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Faenerator</span>, <span class = "flag">sicuti</span>
+M.&nbsp;Varro in libro <span class = "flag">tertio</span> de
+sermone <span class = "flag">latino</span> scripsit,
+a <span class = "flag">faenore est</span> nominatus.
+<span class = "flag">faenus</span> autem
+<span class = "pagenum">195</span>
+dictum <span class = "flag">ait a
+fetu</span> et quasi a fetura quadam <span class = "flag">pecuniae</span>
+parientis atque increscentis. idcirco
+<span class = "flag">et M. Catonem et ceteros aetatis</span>
+eius feneratorem <span class = "flag">sine A</span> littera
+<span class = "flag">pronuntiasse</span>
+tradit, sicuti fetus ipse et
+<span class = "flag">fecunditas</span> appellata.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de codd. uid. adnot. ad <a href = "#frg36">fr.&nbsp;36</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>62.</b> Gell. XVI 12, 1: Cloatius Verus in libris, quos
+inscripsit
+<span class = "pagenum2">195</span>
+uerborum a graecis
+tractorum, non pauca hercle dicit curiose et sagaciter conquisita
+neque non tamen quaedam futilia et friuola ... in libro quarto
+‘faenerator’ inquit ‘appellatus est quasi
+φαινεράτωρ ἀπὸ τοῦ φαίνεσθαι ἐπὶ τὸ χρηστότερον,
+quoniam id genus hominum speciem ostentent humanitatis et commodi
+esse uideantur inopibus nummos desiderantibus’ idque dixisse ait
+Hypsicratem quempiam grammaticum, cuius libri sane nobiles sunt
+super his, quae a graecis accepta sunt. sine hoc autem ipse
+Cloatius siue nescio quis alius nebulo effutiuit, nihil potest
+dici insulsius. <b>faenerator</b> enim <b>sicuti ... fecunditas
+appellata.</b> Non. p.&nbsp;54: faenus ab eo dictum est, quod
+pecuniam pariat increscenti tempore quasi fetus aut fetura. nam
+et graece τόκος dicitur ἀπὸ
+τοῦ τίκτειν, quod est parere. <b>Varro</b>
+libro III de latino sermone: foenus autem dictum a foetu, et
+quasi foetura quadam (foeturam quandam <i>W</i>) pecuniae. nam et
+Catonem et ceteros antiquiores sine A littera faenus pronuntiasse
+contendit, ut fetus et fecunditas. <i>cf.</i> Varr. de l.&nbsp;l.
+VII 96 p.&nbsp;373. Fest. Pauli p.&nbsp;86: fenus et feneratores
+et lex de credita pecunia fenebris a fetu dicta, quod crediti
+nummi alios pariant ut apud graecos eadem res τόκος
+dicitur. cf. p.&nbsp;94: fenus.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg63">63</a><br>
+Vtrumque mulieres et epicrocum uiri quoque habitarunt.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>63.</b> Non. p.&nbsp;318: Habitare est inhabitare habere uti.
+Varro <i>de</i> sermone latino libro III: <b>utrumque ...
+habitarunt</b>.
+</div>
+
+
+<h3>IIII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg64">64*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+arsi et thesi <i>P</i>&nbsp;|
+</span>
+Rhythmus est pedum temporumque iunctura uelox
+<span class = "pagenum">196</span>
+diuisain <span class = "flag">arsin et
+thesin</span>, uel tempus quo syllabas metimur. latine numerus
+dicitur.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>64*</b>. Mar. Vict. I 10, 1 p.&nbsp;2484&nbsp;P.: Rhythmi origo
+de arsi et thesi manare dinoscitur. nam <b>rhythmus est ... numerus
+dicitur.</b> Diom. p.&nbsp;473, 21: rhythmus est pedum
+temporumque iunctura cum leuitate sine modo. Augustin. de musica
+III 1,&nbsp;2. I p.&nbsp;581 ed. congr. S.&nbsp;Mauri: quoniam
+oportet distingui etiam uocabulis ea quae re ab se distincta
+sunt, scias illud superius genus copulationis rhythmum a graecis,
+hoc autem alterum metrum uocari, latine autem dici possent illud
+numerus, hoc mensio uel mensura. sed quoniam haec apud nos nomina
+late patent et cauendum est, ne ambigue
+<span class = "pagenum2">196</span>
+loquamur, commodius utimur graecis. uides tamen ut
+opinor, quam recte utrumque nomen his rebus sit impositum, nam
+quoniam illud pedibus certis prouoluitur peccaturque in eo si
+pedes dissoni misceantur, recte appellatus est rhythmus id est
+numerus, sed quia ipsa prouolutio non habet modum, nec statutum
+est in quoto pede finis aliquis emineat, propter nullam mensuram
+continuationis non debuit metrum uocari. hoc autem utrumque
+habet, nam et certis pedibus currit et certo terminatur modo.
+itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam
+rhythmus est propter pedum rationabilem connexionem. quocirca
+omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. de
+ord. II 14,&nbsp;40. I p.&nbsp;417: quod autem non esset certo
+fine moderatum, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus
+curreret, rhythmi nomine notauit (ratio), qui latine nihil aliud
+quam numerus dici potuit. <i>cf.</i> Atil. Fortun.
+p.&nbsp;2689&nbsp;P. 337&nbsp;G. Isidor. orig. I 38,&nbsp;3: uersui
+adhaeret rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen
+rationaliter ordinatis pedibus currit, qui latine nihil aliud
+quam numerus dicitur. Quint. VIIII 4,&nbsp;55: rhythmi neque
+finem habent certum nec ullam in contextu uarietatem, sed qua
+coeperunt sublatione ac positione ad finem usque decurrunt.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg65">65*</a><br>
+Metrum est compositio pedum ad certum finem deducta uel rhythmus
+modis finitus.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>65*.</b> Mar. Vict. I 12, 1 p.&nbsp;2493&nbsp;P.: <b>Metrum ...
+deducta</b> seu dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata,
+<b>uel ... finitus</b>. Diom. p.&nbsp;474, 2: metrum est conpositio
+pedum ordine statuto decurrens modum positionis sublationisque
+conseruans. <i>cf. Augustini uerba ad <a href = "#frg64">fr.
+64*</a></i>. Isidor. orig. I 38, 1: metra uocata, quia certis pedum
+mensuris atque spatiis terminantur. neque ultra dimensionem temporum
+constitutam procedunt. mensura enim graece
+μέτρον dicitur. <i>cf. Atil. Fortun. l.&nbsp;s.&nbsp;s.</i>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg66">66</a><br>
+<span class = "apparatus">
+recipiantur <i>M</i>&nbsp;|<br>
+modos <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Alienum pedem metra nisi <span class = "flag">recipiant modus</span>
+non facile finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro
+<span class = "pagenum">197</span>
+dicit inter rhythmum, qui latine numerus uocatur, et metrum
+hoc interesse quod inter materiam et regulam.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>66.</b> Diom. p.&nbsp;512, 37: <b>alienum</b> autem <b>pedem
+... et regulam.</b> Mar. Vict. I 10, 3 p.&nbsp;2484&nbsp;P.: differt
+rhythmus a metro, quod metrum in uerbis, rhythmus in modulatione
+ac motu corporis sit, et quod metrum pedum sit quaedam
+compositio, rhythmus autem temporum inter se ordo quidam, et quod
+metrum certo numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus
+autem numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474,&nbsp;5:
+distat metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero
+syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac
+clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque
+congruentia in (<i>sic B</i>) infinitum multiplicatur ac
+profluit.
+<span class = "pagenum2">197</span>
+Char. p.
+289,&nbsp;15: nihil est inter rhythmon et metron nisi quod
+rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos clausus.
+Augustin. de mus. V&nbsp;1, 1. I p.&nbsp;617 ed. congr. S.&nbsp;Mauri:
+interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum aliquid, ut
+omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus metrum sit. omnis
+enim legitima pedum connexio numerosa est, quam quoniam metrum
+habet, non esse numerus nullo modo potest, id est non esse
+rhythmus. sed quoniam non est idem, quamuis legitimis pedibus
+nullo tamen certo fine prouolui, et item legitimis progredi
+pedibus sed certo fine coerceri, haec duo genera etiam uocabulis
+discernenda erant, ut illud superius rhythmus tantum proprio iam
+nomine, hoc autem alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur.
+<i>cf.</i> Atil. Fortum. p.&nbsp;337&nbsp;G. p.&nbsp;2689&nbsp;P.
+Quint. VIIII 4,&nbsp;50.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg67">67</a><br>
+<span class = "apparatus">
+haec iam haec <i>deleto altero</i> haec <i>A</i>&nbsp;|<br>
+Bruges <i>Ritschelius quaest uarr. p.&nbsp;34</i> Phryges <i>A</i>
+phyres <i>B</i>&nbsp;|<br>
+nonnunquam <i>B</i>&nbsp;|<br>
+cecilium <i>B</i>&nbsp;|<br>
+dei <i>A</i> dei· (<i>i ab altera manu in loco eraso scr.</i>)
+<i>B</i>&nbsp;|<br>
+Terentium] <i>Ad. IIII 4, 1</i>&nbsp;|<br>
+discrutior <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod clauderent
+sententiam, ut apud Attium: ‘an <span class = "flag">haec iam</span>
+obliti sunt <span class = "flag">Bruges</span>?'
+<span class = "flag">nonnumquam</span>
+ab his initium fit; ut apud <span class = "flag">Caecilium</span>:
+‘<span class = "flag">di</span> boni quid
+hoc?', apud <span class = "flag">Terentium</span>:
+‘<span class = "flag">discrucior</span> animi’.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc.
+p.&nbsp;X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>67.</b> Rufin. comm. in metr. Terent. p.&nbsp;2707&nbsp;P.
+379&nbsp;G.: Varro in VII (in septimo <i>A</i> VII <i>B</i>):
+<b>clausulas quoque ... discrucior animi.</b> idem Varro
+in eodem libro VII de lingua latina ad Marcellum sic
+dicit
+e.&nbsp;q.&nbsp;s.
+(<a href = "#frg73"> <i>fr.&nbsp;73</i></a>). Mar.
+Vict. I 17, I p.&nbsp;2503&nbsp;P.: nunc de metrorum prout uersus
+processerit praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam
+metrica lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam
+exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede uel
+dipodia sit terminatum. hano graeci
+κατάληξιν uocant, id est cum legitimum metrum in syzygia
+simplicem pedem, in monopodia uero, id est in simplici pede syllabam
+perdit. II 3, 38 p.&nbsp;2524&nbsp;P.: quod uero ad clausulas id est
+minuscala cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum
+membra pro clausulis poni possunt et (<i>scr.</i> set) solent in
+canticis magis quam <i>in</i> diuerbiis, quae ex trimetro magis
+subsistunt, collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et
+Afranium. nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his
+separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. <i>exscripsit
+Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p.&nbsp;2708&nbsp;P.
+381&nbsp;G.</i> cf. Fest. Pauli p.&nbsp;56: Clausula,
+quam graeci ἐπῳδὸν uocant, a breui
+conclusione est appellata.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">198</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg68">68*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+quod] quae <i>P</i>&nbsp;|<br>
+cum ex ea <i>P</i>&nbsp;|<br>
+disoluitur <i>P</i>&nbsp;|<br>
+efficit <i>P</i>&nbsp;|<br>
+cedatur <i>P</i>&nbsp;|<br>
+* nam] <i>ex. gr. poteris</i> consideranda nunc&nbsp;|<br>
+quae] qui <i>P</i>&nbsp;|<br>
+complurum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+abdissimilium <i>P</i>&nbsp;|<br>
+temporibus <i>P</i>&nbsp;|<br>
+trieterici, uel in <i>P corr. Vsener</i>&nbsp;|
+</span>
+Consideranda praeterea in metris cola quae latine membra, item
+comma, <span class = "flag">quod</span> caesum a nobis proprie
+dicitur, | quorum differentia talis est. colon est membrum quod
+finitis constat pedibus, comma autem in quo uel pars pedis est. |
+partes ergo uersus <span class = "flag">cum ea</span> qua coniunctus
+erat parte <span class = "flag">dissoluitur</span>,
+cola <span class = "flag">efficient</span>,
+cum uero ea qua coniunctus erat parte
+absciditur, particula quae diuolsa ex eo est comma dicetur: ut in
+illis uersus soluatur, in his <span class = "flag">caedatur</span>.
+<span class = "flag">*&nbsp;nam</span> periodus,
+<span class = "flag">quae</span> latina
+interpretatione circuitus uel ambitus uocatur,
+[id est compositio pedum trium uel quattuor uel
+<span class = "flag">complurium</span>
+similium <span class = "flag">atque
+dissimilium</span>] ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut
+<span class = "flag">temporis</span> lustrum
+<span class = "flag">uel sacrorum trieteris</span>.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+uno <i>om. P</i>&nbsp;|<br>
+<i>an</i> omne <i>delendum?</i>&nbsp;|<br>
+<i>num</i> ad exordium suum?&nbsp;|<br>
+decurrit. Περίοδος dicitur omnis
+<i>P</i>&nbsp;|<br>
+exametri <i>P</i>&nbsp;|<br>
+unde&mdash;sunt] <i>uncis inclusit Vsener</i>&nbsp;|<br>
+commate <i>P</i>&nbsp;|
+</span>
+ita et in poematis, quando non
+<span class = "pagenum">199</span>
+<span class = "flag">uno</span> uersus omnes metri genere panguntur
+sed ex uariis uersibus carmen <span class = "flag">omne</span>
+compositum per circuitum quendam <span class = "flag">ad ordinem
+suum recurrit,
+περίοδος dicitur <i>circuitus</i> omnis hexametri</span>
+uersus modum excedens
+<span class = "flag">[unde ea quae modum et mensuram habent
+metra dicta sunt]</span>; subsistit autem ex
+<span class = "flag">commatis</span> colis et uersibus.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit; quae
+nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod. Parisinus 7539
+(membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">198</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>68*.</b> Mar. Vict. I 13, 1 p.&nbsp;2497&nbsp;P.: <b>Consideranda
+praeterea ... proprie dicitur</b>, id est extrema et exigua pars
+in metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur,
+nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur,
+constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum decametrum
+porrigetur, <b>quorum differentia ... pedis est.</b> erunt itaque
+cola particulae solutorum metrorum, ut ‘arma uirumque cano’.
+omnis autem uersus κατὰ τὸ πλεῖστον
+in duo cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his
+quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi differentia,
+ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et hemistichium dicitur,
+colon autem et comma intra dimetrum. erit itaque colon cum
+integrae fuerint syzygiae,
+comma uero cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt,
+quaecumque circa iuncturas aut artus porrecta sunt in
+longitudinem membra, unde Euripides ‘καὶ
+κῶλα κώλοις τετράπουν μιμήσομαι’, brachia scilicet et
+femina. * unde dictum μέλος (<i>libri</i> unde dictum μέλος
+brachia sc. et fem.) * nec in metro&nbsp;*. apud quosdam haec
+communiter μέλη appellantur, quae
+nos carmina interpretamur et membra, quia (quae <i>P</i>) μέλη
+graeci diuisa membrorum uocant.
+<b>partes ergo ... et <ins class = "mycorr"
+title = "text reads ‘uersibns’">uersibus</ins>.</b> Aphthon.
+p.&nbsp;241&nbsp;G.: constat μέλος
+colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra pedum
+compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt itaque
+cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum integrae fuerint
+syzygiae,
+<span class = "pagenum2">199</span>
+comma uero cum
+imperfecta est. omnis autem uersus κατὰ
+τὸ πλεῖστον in duo cola diuiditur,
+abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19,&nbsp;1
+p.&nbsp;2508&nbsp;P.: incisiones uersuum, quas graeci τομὰς
+uocant, ante omnia in hexametro heroo
+necessario obseruandae sunt. omnis enim uersus in duo cola
+formandus est, qui herous hexameter merito nuncupabitur, si
+conpetenti diuisionum ratione dirimatur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg69">69</a><br>
+<span class = "apparatus">
+ac rhythmos] arythmos <i>P</i>&nbsp;|<br>
+exametrum <i>infra quoque P</i>&nbsp;|<br>
+dipodian <i>P</i>&nbsp;|<br>
+sua cuique <i>P</i>&nbsp;|<br>
+quodsi <i>Vsener</i> quos <i>P</i>&nbsp;|<br>
+simplicum <i>P</i>&nbsp;|<br>
+appellatione habebitur <i>P corr. Vsener</i>&nbsp;|
+</span>
+Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae per articulos
+et commata <span class = "flag">ac rhythmos</span> modulatur in
+pedes. incipit autem a dimetro et procedit usque ad
+<span class = "flag">hexametrum</span>
+in his dumtaxat uersibus qui per singulos
+pedes dirimuntur, in illis autem qui per
+<span class = "flag">dipodiam</span>, usque ad
+tetrametrum uel pentametrum, nonnunquam
+hexametrum procedunt; quibus de diuisione ac
+scansione <span class = "flag">suum
+cuique</span> nomen est. <span class = "flag">quodsi</span>
+latine taxatione <span class = "flag">simplicium</span>
+senarios trimetros, octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue,
+uel haec <span class = "flag">appellatio tenebitur</span> cum
+sincera et propria significatione graecorum.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est a repetita
+scriptura ex ea parte in quam desinit. primis enim temporibus,
+sicut quidam asserunt, sic soliti erant scribere ut cum a sinista
+parto initium facere coepissent
+<span class = "pagenum">200</span>
+et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra parte
+inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem ferunt custodire
+adhuc in suis liris rusticos.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+Bostrophen <i>P</i>&nbsp;|<br>
+quae] qui <i>P</i>&nbsp;|<br>
+quae] qui <i>P</i>&nbsp;|<br>
+partis <i>om. P</i>&nbsp;|<br>
+<i>cf. Ennius annal. 563 Vahl.</i><br>
+suam <i>Charisius ceterique</i>&nbsp;|<br>
+<i>Ennius ann. 317 Vahl.</i>&nbsp;|<br>
+a famul <i>P</i>&nbsp;|<br>
+<i>Lucilius sat. XX fr.&nbsp;10 Dous.</i><br>
+detendite et spoliate <i>P</i> despoliate et detundite <i>Nonius
+p.&nbsp;490</i>&nbsp;|
+</span>
+hoc autem genus scripturae dicebant
+<span class = "flag">βουστροφηδὸν</span>
+a boum uersatione, unde adhuc in arando, ubi desinit
+sulcus et unde alter inchoatur, uersura proprio uocabulo
+nuncupatur. omnis autem uersus ab integra parte orationis incipit
+et in <ins class = "mycorr" title = "text reads ‘intetegram’">integram</ins>
+desinit exceptis his, <span class = "flag">quae</span>
+in comoediis ioculariter dicta corrupta aut
+semiplena efferuntur aut <span class = "flag">quae</span> raro
+apud epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu
+et apocope praecepta est, id est subtractio syllabae syllabarumue
+[cuiuslibet <span class = "flag"><i>partis</i></span> orationis]
+metro cogente facta, quae siue in uerbo siue in nomine acciderit,
+pro integra parte orationis accipietur, ut ‘indo sua do’ id est
+in <span class = "flag">sua</span> domo. <b>item:</b> ‘<span class = "flag">ac
+famul</span> infimus esset’ pro famulo.
+similiter ‘proras <span class = "flag">detondete et despoliate</span>
+guberna’ id est gubernacula. | uersus autem distat a
+metro, quod in uersu statim auditur et metrum, in metro autem non
+statim uersus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>69.</b> Mar. Vict. I 14, 1 p.&nbsp;2498&nbsp;P.: <b>Versus est
+... significatione graecorum.</b> [uersus herous hexameter epos
+dicatur]. <b>apud nos ... necessitate diuiduntur</b>, ut apud
+Vergilium (<i>georg. Ill 381</i>) ‘septem subiecta trioni’.
+<b>pari ratione ...
+<span class = "pagenum2">200</span>
+gubernacula</b>, sicut diximus metri necessitate. <b>uersus autem
+... statim uersus.</b> Diom. p.&nbsp;506, 15: uersuum genera
+praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut trimetri aut
+tetrametri aut pentametri aut hexametri. Augustin. de ord. II 40.
+I p.&nbsp;417 ed. congr. S. Mauri: ne longius pedum cursus
+prouolueretur, quam eius iudicium posset sustinere, modum statuit
+(ratio) unde reuerteretur et ab eo ipso uersum uocauit.
+<i>cf.</i> Augustin. de mus. V&nbsp;3, 4, I p.&nbsp;619. Isidor. orig.
+I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod pedibus in ordine suo
+dispositis, certo fine moderantur per articulos, qui caesa et
+membra nominantur. qui ne longius prouoluerentur, quam iudicium
+posset sustinere, modum statuit ratio. unde reuerteretur, et ab
+eo ipso uersus uocatus, quod reuertatur. VI 14, 7: uersus autem
+uocati uolgo, quia sic scribebant antiqui sicut aratur terra. a
+sinistra enim ad dextram primum deducebant stilum, deinde
+conuertebantur ab inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et
+hodie rustici uersus uocant.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg70">70*</a><br>
+<span class = "apparatus">
+τὸ <i>om. P</i>&nbsp;|<br>
+quod] qui <i>P</i>&nbsp;|<br>
+uiti <i>P</i>&nbsp;|<br>
+uno <i>add. O.&nbsp;Iahn</i>&nbsp;|<br>
+est] id est <i>P</i>&nbsp;|
+</span>
+Qui uersus facit
+παρὰ <span class = "flag">τὸ ποιεῖν</span> dictus est
+ποιητής,
+<span class = "pagenum">201</span>
+latina lingua uates dicitur, <span class = "flag">quod</span> uerba
+modulatione conectat. uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti
+species et <span class = "flag">uieti</span> in rotis. poetice est ars ipsa.
+nam poesis et poema distant eo quod poema <span class = "flag">uno</span>
+tantummodo clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem
+ex pluribus <span class = "flag">est</span> corpus operis confecti
+ut Ilias Homeri.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>70*.</b> Mar. Vict. I 15, 1 p.&nbsp;2499&nbsp;P.: <b>Qui uersus
+... Ilias
+<span class = "pagenum2">201</span>
+Homeri</b> et Aeneis
+Vergilii. Diom. p.&nbsp;473. 16: poetica est fictae ueraeue
+narrationis congruenti rhythmo ac pede conposita metrica
+structura ad utilitatem uoluptatemque accommodata. distat autem
+poetica a poemate et poesi, quod poetica ars ipsa intellegitur,
+poema autem pars operis ut tragoedia, poesis contextus et corpus
+totius operis effecti ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII
+7, 3: uates a ui mentis appellatos <b>Varro</b> auctor est uel a
+uiendis carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et
+proinde poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia
+dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo
+commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere
+antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad
+Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex ut
+Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui mentis
+appellates <b>Varro</b> auctor est. Non. p.&nbsp;428: poesis et
+poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum, poema
+inuentio parua quae paucis uerbis (<i>an</i> uersibus?)
+expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... <b>Varro</b>
+Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura modice
+in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon epigrammation
+uocant poema. poesis est perpetuum argumentum ex rhythmis.
+<i>cf</i>. Varr. de l.&nbsp;l. VII 36 p.&nbsp;323. Sueton. fr.&nbsp;2
+Reiff.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg71">71</a><br>
+<span class = "apparatus">
+et ceterorum <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Mensuram esse in fabulis [hoc est
+μέτρον] Terentii et Plauti <span class = "flag">et
+ceterorum</span> comicorum et tragicorum dicunt hi: Cicero Scaurus
+Firmianus Varro Victorinus.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad <a href = "#frg67">
+fr.&nbsp;67</a>) accedit hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>71.</b> Rufinus comm. in metr. Terent. p.&nbsp;387&nbsp;G.
+p.&nbsp;2713&nbsp;P.: <b>Mensuram esse ... Victorinus</b> Caesius
+Bassus Terentianus Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus
+Quintilianus Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius
+Probus Plinius Euantius (<i>sic BC</i>) Sacerdos qui et Donatus
+Iuba. Seru. de accent. p.&nbsp;535 Endl.: Terentius rhythmis
+scribit comoedias uel Plautus.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg72">72</a><br>
+<span class = "apparatus">
+Dimeter <i>ABM</i>&nbsp;|<br>
+heroious ex superiore iambico fit ut <i>Buschius et, nisi quod</i>
+hexametro <i>pro</i> iambico <i>cl. Diom. p.&nbsp;512, 4 correxit,
+Ritschelius quaest. uarr. p.&nbsp;35.</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Trimeter herous
+ex superiore *&nbsp;*&nbsp;* iambico</span> diximus.
+<span class = "pagenum">202</span>
+sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit
+adiuncta syllaba et factum tale: ‘omni potente parente meo’.
+huic si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos
+prior pars hexametri recipere consueuit.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+lacunam indicauit Keilius cui intercidisse uidentur quaedam
+quibus trimetrum heroum ex superiore parte hexametri in epodis
+coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit Diom.
+p. 502, 3
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>72.</b> Diom. p.&nbsp;515, 14: <b>Trimeter herous ... recipere
+consueuit.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg73">73</a><br>
+<span class = "apparatus">
+at <i>A</i> aut <i>B</i>&nbsp;|<br>
+fiat <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+heri (h <i>in rasura</i>) B <i>Terent. Eun. III 4,&nbsp;1</i>&nbsp;|<br>
+aliquod <i>AB</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">At</span> in extremum senarium totidem
+semipedibus adiectis <span class = "flag">fiet</span> comicus
+quadratus, ut hic: ‘<span class = "flag">heri
+aliquot</span> adulescentuli coimus in Piraeo’.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de codd. uid. adn. ad <a href = "#frg67">fr.&nbsp;67</a>
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">202</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>73.</b> Rufin. comm. in metr. Terent. p.&nbsp;2707&nbsp;P.
+380&nbsp;G.: idem Varro in eodem libro VII (in eodem septimo
+<i>A</i> eodem VII <i>B</i>) de lingua latina ad Marcellum sic
+dixit: <b>at in ... in Piraeo.</b> Diom. p.&nbsp;515, 3: septenarium
+uersum <b>Varro</b> fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum
+trisyllabus pes additur et fit tale ‘quid immerentibus noces quid
+inuides amicis?' similis in Terentio (<i>Hecyr. III 2, 14</i>)
+uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae dolores’. et in
+Plauto saepius tales reperiuntur. Rufin. p.&nbsp;378&nbsp;G.
+p.&nbsp;2706&nbsp;P.: Diomedes sic: ‘septenarium uersum <b>Varro</b>
+fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et fit
+tale ‘quid inmerentibus noces, quid inuides amicis?'. similiter in
+Terentio uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae dolores’.
+et in Plauto saepius tales reperiuntur’ ...
+(<a href = "#frg74"><i>fr.&nbsp;74</i></a>)
+... Charisius sic ‘septenarium uersum
+fieri dicit <b>Varro</b> hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes
+additur, ut praefatum est, et fit tale ‘quid inmerentibus noces,
+quid inuides amicis?' similis in Terentio uersus est: ‘nam si
+remittent quippiam Philumenae dolores’. et in Plauto sac pius tales
+reperiuntur. (et fit&mdash;reperiuntur <i>A om. B</i>).
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg74">74</a><br>
+<span class = "apparatus">
+notam ·I· transuersam <i>A</i> notam et transuersum
+<i>corr. alt. m. in</i> notam I tranuersam <i>B</i>&nbsp;|<br>
+sillabas <i>A</i>&nbsp;|<br>
+uorsum <i>B</i>&nbsp;|<br>
+amicus] <i>Terent. Phorm. I 1, 1</i>&nbsp;|<br>
+meus <i>sup. lineam B</i>&nbsp;|
+</span>
+Quare in huiuscemodi locis poni oportet <span class = "flag">notam
+I transuersam</span> inter <span class = "flag">syllabas</span>,
+frequentius ad extremum <span class = "flag">uersum</span> senarium
+et similes, si pro longa breuem habebunt
+<span class = "pagenum">203</span>
+extremam, ut in hoc: ‘<span class = "flag">amicus</span>
+summus <span class = "flag">meus</span> et popularis Geta’.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>74.</b> Rufin. comm. in metr. Terent. p.&nbsp;2706&nbsp;P.
+378&nbsp;G.: Varro de lingua latina ad Marcellum sic:
+<b>quare in ... popularis Geta.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg75">75</a><br>
+<span class = "apparatus">
+proponuntur <i>ABM</i>&nbsp;|<br>
+dicens <i>priore loco a</i> docens <i>ABM</i>&nbsp;|
+</span>
+Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro
+<span class = "flag">praeponuntur</span>, et fit uersus talis: ‘pater meus
+dicens docendo qui docet <span class = "flag">dicit</span> docens’.
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">203</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>75.</b> Diom. p.&nbsp;515, 9: <b>Octonarius est ... dicit
+docens.</b> tolle hinc primos duos iambos et erit tale quale illud
+est: ‘ibis Liburnis inter alta nauium’ (<i>Horat. epod. I 1</i>).
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg76">76</a><br>
+<span class = "apparatus">
+Ex <i>om. ABM</i>&nbsp;|<br>
+iambico] iambionicum <i>Lachmannus in Lucr. p.&nbsp;276</i>&nbsp;|<br>
+phylumenae <i>BM Terent. Hec. III 2, 14</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Ex iambico</span>
+nouum carmen refert Varro cuius exemplum est tale: ‘pedem
+rhythmumque finit’. si addas hic quae detracta sunt ex iambico,
+eundem iambicum supplebis sic: ‘pedem rhythmumque finit [alta
+nauium]' potest hoc comma tale esse, quale illud:
+‘<span class = "flag">Philumenae</span>
+dolores’, quod est ex iambico septenario.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>76.</b> Diom. p.&nbsp;518, 14: <b>Ex iambico ... iambico
+septenario.</b> et illud hinc est comma, quod Arbiter fecit
+tale: ‘anus recocta uino | trementibus labellis’.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg77">77</a><br>
+Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: ‘ex litoribus
+properantes nauibus recedunt’.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>77.</b> Diom. p.&nbsp;515, 19: <b>Archilochium Varro ...
+recedunt.</b> hic superius comma quod est tale ['ex litoribus
+properantes’ simile est illi quod est tale]: ‘Troiae qui primus ab
+oris’, inferius comma, quod est tale ‘nauibus recedunt’ simile est
+illi quod est tale ‘machinae carinas’.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg78">78</a><br>
+<span class = "apparatus">
+hiccecero {*above first e: i} <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Latine (scripserunt) de numeris <span class = "flag">hi:
+Cicero</span> Victorinus Eusebius Terentianus Varro Probus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>78.</b> Rufin. de metr. orat. p.&nbsp;2720&nbsp;P. 398&nbsp;G.:
+Victorinus multa dicit de compositione et numeris et pedibus
+oratoriis. ut Cicero (<i>in Oratore</i>) dicit, isti scripserunt
+apud graecos Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates
+Theodectes Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus
+[Hieronymus]. <b>latine de numeris ... Probus</b> Charisius
+Diomedes Quintilianus Donatas Victor Seruius.
+</div>
+
+
+<span class = "pagenum">204</span>
+V
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg79">79</a><br>
+<span class = "apparatus">
+producta <i>sup. lin. add. ab alt. manu in A</i>&nbsp;|<br>
+uaro <i>A</i>&nbsp;|<br>
+letis {*above e: c} <i>D</i>&nbsp;|<br>
+significare <i>BD</i>&nbsp;|<br>
+perflexa <i>AB</i> per.lexa {*above .: p} <i>C</i> perplexa
+<i>D</i>&nbsp;|<br>
+producenda <i>D</i>&nbsp;|<br>
+preterea <i>D</i>&nbsp;|<br>
+grecos <i>A</i>&nbsp;|<br>
+aput latinos <i>A</i>&nbsp;|<br>
+longe <i>ab alt. m. add. C</i>&nbsp;|<br>
+prosę <i>AB prose C</i>&nbsp;|<br>
+p̃rius <i>C</i>&nbsp;|<br>
+condebatur {*above at: n} <i>C</i>&nbsp;|<br>
+prose <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+Prosa est <span class = "flag">producta</span> oratio a lege
+metri soluta. prosum enim antiqui productum dicebant et rectum,
+unde ait <span class = "flag">Varro</span>, apud Plautum ‘prosis
+<span class = "flag">lectis</span>' <span class = "flag">significari</span>
+rectis. unde etiam quae non est <span class = "flag">perflexa</span>
+numero sed recta prosa oratio
+dicitur, in rectum <span class = "flag">producendo</span>. |
+<span class = "flag">praeterea</span> tam apud
+<span class = "flag">graecos</span>
+quam <span class = "flag">apud
+latinos longe</span> antiquiorem
+curam fuisse carminum quam <span class = "flag">prosae</span>.
+omnia enim <span class = "flag">prius</span> uersibus
+<span class = "flag">condebantur</span>,
+<span class = "flag">prosae</span> autem studium sero uiguit.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+prim; <i>A</i>&nbsp;|<br>
+grecos <i>AD</i>&nbsp;|<br>
+ferecides <i>ABCD</i>&nbsp;|<br>
+syrus <i>AD</i> sirus <i>BC</i>&nbsp;|<br>
+oration~ <i>B</i>&nbsp;|<br>
+apius <i>C</i>&nbsp;|<br>
+caecus <i>A</i> cecus <i>CD</i> c&amp;us <i>B</i>&nbsp;|<br>
+pirrum <i>ABCD</i>&nbsp;|<br>
+prius {*above u: M} <i>M alt. m. add. A</i> prius <i>C</i>&nbsp;|<br>
+exhinc &amp; caeteri <i>A</i> exhinc &amp; ceteri <i>BCD</i>&nbsp;|<br>
+pose {*above po: r} aeloquentia condiderunt <i>C</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">primus</span> apud <span class = "flag">graecos
+Pherecydes Syrus</span> soluta <span class = "flag">oratione</span>
+scripsit, apud romanos autem <span class = "flag">Appius
+Caecus</span> aduersus
+<span class = "flag">Pyrrhum</span> solutam orationem
+<span class = "flag">primus</span>
+exercuit. iam <span class = "flag">exin
+ceteri prosae eloquentia contenderunt</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotation">
+<i>Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos:
+A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95
+saec. XII uel XIII</i><br>
+<br>
+<i>recte iudicauit Vsener quae uolgo leguntur cap. 38, 12 quondam
+uerbis nostris adscripta fuisse, praue relata ad §&nbsp;11</i> ‘ante
+Pherecydem’; <i>sunt autem haec:</i> hoc (hunc <i>AB</i>) apud
+graecos Hecataeus Milesius (achatesius milesius <i>A</i> acatesius
+melesius <i>B</i> acathes milesius <i>ras. trium litterarum post</i>
+acathes <i>D</i>) fertur primus conposuisse uel ut alii putant
+Phercydes Syrus (ferecides sirus <i>ABD</i>). <i>de C tacet Vsener</i>
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">204</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>79.</b> Isidor. orig. I 37, 1: <b>Prosa est ... rectum
+producendo.</b> alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa,
+uel ab eo quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino
+praefinito. <b>praeterea tam ... eloquentia contenderunt.</b>
+</div>
+
+<span class = "pagenum">205</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg80">80</a><br>
+<span class = "apparatus">
+in soluta] in <i>om. R</i>&nbsp;|<br>
+pabilia (<i>corr. ex</i> babilia) eis fecerunt tria u~ nos primum
+uberem uocamus <i>om. reliquis R</i>&nbsp;|<br>
+atq: atq: <i>R</i>&nbsp;|
+</span>
+Et in carmine et <span class = "flag">in soluta</span> oratione
+genera dicendi sunt tria <span class = "flag">probabilia, quae
+graeci χαρακτῆρας uocant nominaque
+eis fecerunt ἁδρόν ἰσχνόν μέσον.
+nos quoque quem primum posuimus uberem uocamus</span>, secundum
+gracilem, tertium mediocrem. uberi dignitas
+<span class = "flag">atque</span> amplitude est,
+gracili uenustas et subtilitas, medius
+in confinio est utriusque modi particeps.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf. Hertz
+ber. d. berlin. acad. 1847 p.&nbsp;411) quem ipse contuli
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+uicia <i>R</i>&nbsp;|<br>
+emenciuntur <i>R</i>&nbsp;|<br>
+propria] pa{*above p: i} <i>R</i>&nbsp;|
+</span>
+His singulis orationis uirtutibus <span class = "flag">uitia</span>
+agnata sunt pari numero, quae earum modum et habitum simulacris
+falsis <span class = "flag">ementiuntur</span>. sic plerumque
+sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiuni
+dici pro gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus. uera autem
+et <span class = "flag">propria</span>huiuscemodi formarum exempla
+in latina lingua M.&nbsp;Varro esse dicit ubertatis Pacuuium,
+gracilitatis Lucilium, mediocritatis Terentium. sed ea ipsa genera
+dicendi iam antiquitus tradita ab Homero sunt tria in tribus:
+magnificum in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum,
+mixtum moderatumque in Nestore.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+filosophis <i>R</i>&nbsp;|<br>
+atenienses <i>R</i>&nbsp;|<br>
+senatum populi legrauerunt imperatum <i>R</i>&nbsp;|<br>
+remitterent <i>R</i>&nbsp;|<br>
+fecerant <i>R</i>&nbsp;|<br>
+uastacionem <i>R</i>&nbsp;|<br>
+cecilio <i>R</i>&nbsp;|<br>
+disseritauerunt <i>R</i>&nbsp;|<br>
+admiracioni <i>R</i>&nbsp;|<br>
+polibius <i>R</i>&nbsp;|<br>
+rapida capida <i>del.</i> capida <i>R</i>&nbsp;|<br>
+terecia <i>R</i>&nbsp;|<br>
+modesdiogenes {*above di: ta} <i>R</i>&nbsp;|
+</span>
+Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus
+<span class = "flag">philosophis</span>
+quos <span class = "flag">Athenienses</span>
+Romam ad <span class = "flag">senatum legauerant
+<span class = "pagenum">206</span>
+impetratum</span>, uti multam <span class = "flag">remitteret</span>,
+quam <span class = "flag">fecerat</span>
+is propter Oropi <span class = "flag">uastationem</span>. ea multa
+fuerat talentum fere quingentum. erant isti philosophi Carneades ex
+academia; Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum
+quidem introducti interprete usi sunt
+<span class = "flag">C.&nbsp;Acilio</span> senatore,
+sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia magno conuentu hominum
+<span class = "flag">dissertauerunt</span>.
+tum <span class = "flag">admirationi</span>
+fuisse aiunt Rutilius et <span class = "flag">Polybius</span>
+philosophorum trium sui cuiusque generis facundiam. uiolenta,
+inquiunt, et <span class = "flag">rapida</span> Carneades dicebat,
+scita et <span class = "flag">teretia</span> Critolaus,
+<span class = "flag">modesta Diogenes</span> et sobria.
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">205</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>80.</b> <i>Gell.</i> VI 14, 1: <b>Et in carmine ... et sobria.
+</b> unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque ornatur
+fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit praestigiosum.
+Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos Athenienses quondam ad senatum
+legauerant impetratum uti multam remitteret, quam ciuitati eorum
+fecerat propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere
+quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes
+stoicus, Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque
+ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu hominum
+dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades uiolenta et
+rapida,
+<span class = "pagenum2">206</span>
+scita et tereti Critolaus, modesta Diogenes et sobria.
+sed in senatum introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg81">81</a><br>
+<span class = "apparatus">
+* * <i>lacunam signauit O.&nbsp;Iahn</i>&nbsp;|<br>
+nullis aliis <i>Ritschelius parergon plaut. I p.&nbsp;194</i>
+nullus ali <i>N</i>&nbsp;|<br>
+atte pathe <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Ἤθη ut ait Varro de latino sermone
+libro V, <span class = "flag">*&nbsp;*
+nullis aliis</span> seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio
+<span class = "flag">Attae. πάθη</span>
+uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+egone] <i>Ter. Eun. I 1, 20</i>&nbsp;|<br>
+illam quae] illamq: <i>N</i>&nbsp;|<br>
+praecisę <i>N</i>&nbsp;|<br>
+tu me] <i>Terent. Ad. I 2, 31</i>&nbsp;|<br>
+tun] <i>Ter. Ad, I 2, 47</i>&nbsp;|<br>
+tremo] <i>Ter. Eun. I 2, 4</i>&nbsp;|<br>
+adolere <i>N</i>&nbsp;|<br>
+adfectae <i>N et edit.</i>&nbsp;|
+</span>
+‘<span class = "flag">Egone illam?
+quae</span> illum? quae me? quae non? sine modo, mori me malim.
+sentiet qui uir siem’: <span class = "flag">praecise</span>, inquit
+Varro, generat animi passionem. quod noui generis cum non sit
+interiectio sed ademptio, tamen interiecti animi causa uocitamus.
+‘<span class = "flag">tu me</span> homo adigis ad insaniam’
+irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta particula.
+‘<span class = "flag">tun</span> consulis quicquam’? et haec
+irascentis oratio est. ‘<span class = "flag">tremo</span> horreoque
+postquam aspexi hanc’ adfectus ob amorem. ‘heus heus pater, heus
+Hector’
+<span class = "pagenum">207</span>
+<span class = "flag">
+adolore</span> mentis <span class = "flag">adfectus</span>. ‘mane
+mane, porro ut audias’ cupiditatis adfectus est.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>81.</b> Char. p.&nbsp;241, 27: <b>Ἤθη
+ut ait ... adfectus est.</b> <i>cf.</i> Isidor. orig. II 14.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg82">82</a><br>
+<span class = "apparatus">
+exercitu <i>codd. ut Schopenius mecum communicauit: num seruandum
+coll. Prisciano VII p.&nbsp;363, 6?</i>&nbsp;|
+</span>
+Id praesente legatis omnibus <span class = "flag">exercitui</span>
+pronuntiat.</div>
+<span class = "pagenum2">207</span>
+<div class = "commentary">
+<b>82.</b> Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: <i>Nescio quid profecto
+absente nobis turbatumst domi</i>: aut subdistinguendum est et
+subaudiendum ‘me’ aut ἀρχαισμὸς figura
+est ‘absente nobis’ pro nobis absentibus. Pomponius: ‘sine ergo
+istuc praesente amicis inter cenam’. Varro ad Marcellum (Varro
+Marcello <i>codd. omnes</i> Varro in Marcellum <i>uolg.</i>):
+<b>id praesente ... pronuntiat.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg83">83</a><br>
+<span class = "apparatus">
+iugmenta <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Later lutum <span class = "flag">iugmentatum</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>83.</b> Char. p.&nbsp;135. 17: Later an lateris? et huic
+nominatiuum singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram
+deponat. Varro de sermone latino V: <b>later ... iugmentatum.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg84">84</a><br>
+<span class = "apparatus">
+M.&nbsp;Varrone] ·H· Varrone <i>V</i> Varrone <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Auctore <span class = "flag">M.&nbsp;Varrone</span> is demum latine
+caper dicitur qui excastratus est.
+</div>
+
+<div class = "annotation">
+de <i>codd. VB uid. adnot. ad <a href = "#frg36">fr.&nbsp;36</a>.
+<a href = "#frg54">54</a></i>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>84.</b> Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) τὸ
+καλὸν πεφιλαμένη, uerba hercle non
+translaticia, sed cuiusdam natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit
+et cetera uertit non infestiuiter (<i>Theocr. III 3 sq. Verg. buc.
+III 64 sq.</i>), nisi quod caprum dixit quem Theocritus ἐνόρχαν
+appellauit. <b>auctore</b> enim
+<b>M.&nbsp;Varrone ... excastratus</b> est. cf. Varr. de l.&nbsp;l.
+V&nbsp;97 p.&nbsp;99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p.&nbsp;48: Caprae.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg85">85</a><br>
+Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>85.</b> Char. p.&nbsp;103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de
+sermone latino <b>iterum</b> ait <b>ex ... fit capus.</b> Beda qui
+uoc. de orthogr. p.&nbsp;2780&nbsp;P.: capo nunc, sed <b>Varro</b>
+de sermone latino ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus.
+<i>cf.</i> Varro rer. rust. II 7, 15.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg86">86</a><br>
+<span class = "apparatus">
+quoties <i>cod. Regin. 1674 saec. X</i>&nbsp;|<br>
+precibus <i>cod. Paris. 7929 saec. X</i> cum precibus
+<i>Regin.</i>&nbsp;|
+</span>
+Poscere est <span class = "flag">quotiens</span> aliquid pro merito
+nostro deposcimus, petere uero est cum aliquid humiliter et
+<span class = "flag">precibus</span> postulamus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>86.</b> Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: <b>Poscere est</b>
+secundum Varronem <b>quotiens ... postulamus.</b>
+</div>
+
+<span class = "pagenum">208</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg87">87</a><br>
+Domi suae.
+</div>
+<span class = "pagenum2">208</span>
+<div class = "commentary">
+<b>87.</b> Char. p.&nbsp;126, 22: <b>Domi suae</b> Varro de sermone
+latino libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen
+adest. Cato de multa contra L. Furium ‘domi meae saepe fuit’ et est
+genetiuus.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg88">88</a><br>
+<span class = "apparatus">
+consuetudine] cognomine <i>N</i>&nbsp;|<br>
+mutue <i>N</i>&nbsp;|<br>
+docte sic putant <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur, in
+<span class = "flag">consuetudine</span>
+est, <span class = "flag">mutue</span>
+uero ut <span class = "flag">docte scribendum putat</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>88.</b> Char. p.&nbsp;205, 15: <b>Mutuo ut ... scribendum
+putat.</b> nec non et illi qui de differentiis scribunt.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg89">89</a><br>
+<span class = "apparatus">
+presentibus <i>cod. Cassellanus, in ceteris Varronis uerba
+desunt</i>&nbsp;|
+</span>
+Coram de <span class = "flag">praesentibus</span> nobis, palam
+etiam de absentibus.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>89.</b> Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut
+‘coram uiro’, palam ad omnes referri uolunt, ut ‘palam omnibus’.
+Varro: <b>coram ... absentibus.</b> sane coram quidam aduerbium
+putant, quia non subsequitur casus. quidam praepositionem loquentis,
+non casibus seruientem. Suet. p.&nbsp;286 Reiff.: palam omnium
+praesentiam notat, coram personam accipere desiderat. Isidor. diff.
+uerb. 91: inter coram et palam: coram ad personam refertur, dicimus
+enim coram illo, palam autem personae caret, quia id ipsum
+significat quod omnes sciunt. ergo coram ad personam certam
+refertur, palam ad omnes. <i>cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17.</i>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg90">90</a><br>
+<span class = "apparatus">
+formianus et fundanius ait ut uarro <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Quando particulam pro cum ponere <span class = "flag">Formianos et
+Fundanos ait Varro</span>.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>90.</b> Char. p.&nbsp;111, 23: <b>Quando ... Varro</b>, sed et
+alii faciunt nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (<i>III 3,
+23</i>) ita ait ‘non habeo. at tu quando habebis, tum dato’. uitium
+tamen esse non dubium est. <i>cf.</i> Fest. p.&nbsp;258a. quando.
+</div>
+
+
+<h2>DE GRAMMATICA</h2>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg91">91</a><br>
+Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura dicitur,
+scientia est eorum, quae a poetis historicis
+<span class = "pagenum">209</span>
+oratoribusquedicuntur ex parte maiore. eius
+praecipua officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere
+intellegere probare.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>91.</b> Mar. Vict. I 1, 6 p.&nbsp;2541&nbsp;P.: <b>Vt Varroni ...
+intellegere
+<span class = "pagenum2">209</span>
+probare.</b> Diom.
+p.&nbsp;426, 18: tota grammatica consistit praecipue intellectu
+poetarum et scriptorum et historiarum prompta expositione et in
+recte loquendi scribendique ratione. <i>cf.</i> Seru. in Donat.
+p.&nbsp;512 Endl. Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum
+(<i>grammatica loquitur</i>) tunc fuerat docte scribere legereque.
+nuno etiam illud accessit, ut meum sit erudite intellegere
+probareque, Max. Victor. p.&nbsp;271 Lind. p.&nbsp;1937&nbsp;P.:
+grammatica est scientia interpretandi poetas et recte loquendi
+scribendique ratio, dicta ἀπὸ τῶν
+γραμμάτων [id est ab his litteris] unde incipere debet.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg92">92</a><br>
+Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio
+peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque
+discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo
+rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur.
+ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa
+<span class = "pagenum">210</span>
+est. quibus duobus repertis nata est illa
+librariorum et calculonum professio, velut quaedam grammaticae
+infantia, quam Varro litterationem uocat; [Graece autem quomodo
+appelletur non in praesentia recolo]. |
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso nomine profiteri
+se litteras clamat, unde etiam latine litteratura dicitur, factum
+est, ut quicquid dignum memoria litteris mandaretur ad eam
+necessario pertineret.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>92.</b> Augustin. de ord. II 12, 35. I p.&nbsp;415 ed. congr.
+S.&nbsp;Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod
+ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia naturali
+quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum quibus illi
+erat ratio ipsa communis nec homini homo firmissime sociari posset
+nisi colloquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi
+refunderent, uidit esse imponenda rebus uocabula id est
+significantes quosdam sonos, ut quoniam sentire animos suos non
+poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur.
+sed <b>audiri absentium ... praesentia recolo.</b> progressa deinde
+ratio animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos
+litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu, quasi
+enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione defluerent, alios
+diuerso pressu oris tenere tamen aliquem sonum, extremos autem qui
+nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. itaque litteras
+hoc ordine, quo expositae sunt uocales semiuocales et mutas
+nominauit. deinde syllabas notauit, deinde uerba in octo genera
+formasque digesta sunt, omnisque illorum motus integritas iunctura
+perite subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et
+dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et syllabarum
+uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla alia simpla esse
+comperit, quibus longae breuesque syllabae tenderentur. notauit
+etiam ista et in regulas certas disposuit. <b>poterat iam ...
+necessario pertineret.</b> <i>cf.</i> de mus. II 1, 1. I
+p.&nbsp;564. Mart. Cap. III 229 p.&nbsp;50 Gr.: tunc illa, ut
+familiare habebat exponere percunctata et docere facile quae ab
+eadem quaerebantur, penula a dextra cum modestia uerecundiaque
+releuata (<i>sic codd.: B = Bambergensis et D = Darmstadiensis,
+quos ipse contuli</i>) sic coepit: γραμματικὴ
+dicor in
+<span class = "pagenum2">210</span>
+Graecia, quod
+γραμμὴ linea et
+γράμματα litterae nuncupentur, mihique sit attributum
+litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi Romulus
+litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me litterationem
+uoluerit nuncupare, sicut <b>apud graecos
+γραμματιστικὴ primitus uocitabar</b>, tunc et antistitem
+dedit et assectatores (<i>B</i> assectores <i>D</i>) impuberes
+aggregauit. cf Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p.&nbsp;60 Giles.
+Asper. p.&nbsp;309 Lind. p.&nbsp;1725&nbsp;P.
+(<i>cf. supra <a href = "#pg100frg92">p.&nbsp;100</a></i>):
+grammatica est scientia
+recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem (<i>sic cod.
+Vatican. 1492 chart.</i>) uerborum. quam <b>Terentius</b> (et
+<i>add. Vat.</i>) <b>Varro</b> primum ut adhuc rudem appellatam esse
+dicit litterationem (litteraturam <i>Vat.</i>). Isidor. orig. I 3,
+1: primordia grammaticae artis litterae communes existunt, quas
+librarii et calculatores secuntur. quorum disciplina uelut quaedam
+grammaticae artis infantia est, unde et eam <b>Varro</b>
+litterationem uocat. <i>cf.</i> I 5, 1. Diom. p.&nbsp;421, 9: artium
+genera sunt plura, quarum grammatice sola litteralis est, ex qua
+rhetorice et poetice consistunt. idcirco litteralis dicta, quod a
+litteris incipiat. nam et grammaticus latine litterator est
+appellatus et grammatica litteratura, quae formam loquendi ad certam
+rationem dirigit. Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum
+transferentes litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim
+tantum ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi
+constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis historicorum
+criticorumque uiribus pleno iam satis alueo fluit, cum praeter
+rationem recte loquendi non parum alioqui copiosam prope omnium
+maximarum artium scientiam amplexa sit.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg93">93</a><br>
+<span class = "apparatus">
+expremensque <i>A</i> exp̄mensque <i>M</i> expraemensque
+<i>B</i>&nbsp;|<br>
+cuisque narratio <i>A</i> cuius narratio <i>BM</i>&nbsp;|<br>
+exquisitio <i>AB</i> adquisitio <i>M</i>&nbsp;|<br>
+dictionemue <i>ABM</i>&nbsp;|
+</span>
+Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus
+quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio. lectio est
+uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum
+<span class = "flag">exprimensque</span> animi habitum
+<span class = "flag">cuiusque.
+<span class = "pagenum">211</span>
+enarratio</span>
+est <span class = "flag">exquisitio</span>, per quam unius cuiusque
+rei qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est
+recorrectio errorum, qui per scripturam
+<span class = "flag">dictationemue</span> fiunt. iudicium est aestimatio,
+qua poema ceteraque scripta perpendimus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>93.</b> Diom. p.&nbsp;426, 21: <b>Grammaticae officia ... lectio
+est</b> artificialis interpretatio uel <b>uaria cuiusque ...
+enarratio est</b> obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel
+<b>exquisitio
+<span class = "pagenum2">211</span>
+per ... emendatio
+est</b> qua singula prout ipsa res postulat dirigimus aestimantes
+uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel <b>recorrectio
+errorum ... iudicium est</b> quo omnem orationem recte uel minus
+quam recte pronuntiatam specialiter iudicamus uel <b>aestimatio qua
+... perpendimus.</b> Max. Victor. p.&nbsp;272 Lind.
+p.&nbsp;1938&nbsp;P.: grammaticae officia sunt quatuor: lectio
+enarratio emendatio
+iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum
+necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae
+uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio est
+errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium est bene
+dictorum comprobatio.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg94">94</a><br>
+Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque
+Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote declinari
+iusserunt.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>94.</b> Prob. instit. art. p.&nbsp;48, 35: Nomen litterae est
+quo appellatur. sane <b>nomen unius cuiusque ... declinari
+iusserunt.</b>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg95">95</a><br>
+<span class = "apparatus">
+ut A et B et h et x partim sunt quę neque dicuntur. quędam
+<i>AB</i>&nbsp;|<br>
+ut phi · y <i>B</i> ut phi · Ψ·<i>A</i>&nbsp;|
+</span>
+Litterarum partim sunt et dicuntur <span class = "flag">ut A et B;
+partim dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam</span> neque sunt
+neque dicuntur <span class = "flag">ut Φ
+et Ψ</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de codd. uid. adnot. ad <a href = "#frg43">fr.&nbsp;43</a>
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>95.</b> Cassiodori Cornut. p.&nbsp;576<sup>B</sup> Garet.
+p.&nbsp;2286&nbsp;P.: Praeterea in libro qui est de (<i>sic A</i>, qui
+est in <i>B</i>) grammatica Varro cum de litteris dissereret, HA
+(ita. h. <i>libri</i>) inter litteras non esse disputauit. quod
+multo minus mirum, quam quod X quoque litteram esse negat. in quo
+quid uiderit nondum deprehendi. ipsius uerba subiciam: <b>litterarum
+partim ... ut Φ Ψ.</b> Mar. Vict.
+I 3, 12 p.&nbsp;2452&nbsp;P.: nec dubitatur his litteris omnibus absque
+sola V remotis, latinae linguae reliquas decem et septem posse satis
+facere. nam pro H adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset
+F et P et eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S
+possemus scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4
+p.&nbsp;1736&nbsp;P. Serg. in Donat. p.&nbsp;1829 P.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">212</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg96">96</a><br>
+<span class = "apparatus">
+Vasso altereutrum {*above ‘utrum’: eorum} <i>deleto</i> e
+(eorum <i>man. rec. suprascr.</i>) <i>B</i>&nbsp;|<br>
+nouas <i>in mg. man. altera:</i> in duas <i>B</i>&nbsp;|<br>
+an <i>discribit</i>?&nbsp;|
+</span>
+Probus et <span class = "flag">Varro, alter eorum in duas</span> partes
+<span class = "flag">scribit</span> et reliquas subiectas facit,
+alter in quattuor prout quisque potuit sentire.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec.
+VI uel VII
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">212</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>96.</b> Cledon. comm. in Donat. p.&nbsp;1861&nbsp;P.:
+De partibus orationis. <b>Probus et ... potuit sentire.</b>
+nos uero conuenit Donati sequi auctoritatem.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg97">97</a><br>
+<span class = "apparatus">
+lac non <i>A</i> lac non <i>rasura unius litterae post</i>
+lac <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Lac non debemus dicere sed lact.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179,
+uterque saec. VIIII uel X
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>97.</b> Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p.&nbsp;233 Lind.:
+Nominatiuus tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C.
+ut allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi
+dicunt (<i>num</i> inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et
+reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris lac,
+erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum est hoc
+saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: <b>lac non ...
+lact.</b> sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam, nullum
+nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt, ergo
+exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur regulam
+Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus (<i>19</i>):
+‘sicut lacte lactis simile’. Diom. p.&nbsp;303, 3: omnia nomina
+latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim extremis
+terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod <b>Varro</b>
+(doctissimus <i>add. Keil.</i>) artis grammaticae exterminat.
+Cledon. comm. in Donat. p.&nbsp;1904&nbsp;P.: ‘ut allec uel lac uel
+lacte’, quia uolunt dicere quod lacte dicitur in nominatiuo
+singulari iuxta Plautum. ‘lact’ (lacte <i>libri</i>) ait
+<b>Varro</b> *&nbsp;*&nbsp;* non dici, numquam enim nomen ex
+duabus mutis terminatur. occurrit, (<i>sic Vsener pro</i> aut
+currit.) ‘hoc lacte’, quod dicit Plautus (<i>fr.&nbsp;Bacch. 19
+Ritschl.</i>) ‘sicut (ut sit <i>libri</i>) lacte lactis’, non
+‘sicut <i>lac</i> lactis’. auctoritas Vergilii tamen lac dixit.
+<i>cf.</i> Varro l.&nbsp;l. V&nbsp;104 p.&nbsp;106. Prob. cath.
+p.&nbsp;7,&nbsp;5. Varr. Andabatis ap. Non. p.&nbsp;483 u. lacte.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg98">98</a><br>
+<span class = "apparatus">
+<i>e</i><span class = "appgreek">ΝΘΥΜΗΜΑΤΑ ΝΟΗΜΑΤΑ ϹΚΗΜΑΤΑ</span>
+<i>N</i>&nbsp;|<br>
+derigit <i>N</i>&nbsp;|
+</span>
+Glossemata ut toreumata <span class = "flag">enthymemata noemata
+schemata</span> poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit
+Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS
+<span class = "flag">dirigit</span>, quia singularis ablatiuus
+E littera finiatur.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>98.</b> Char. p.&nbsp;131, 10: <i>Glossemata ut ... littera
+finiatur</i>. melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et
+ideo haec et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia
+datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. <i>cf.</i>
+p.&nbsp;123, 3.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">213</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg99">99</a><br>
+<span class = "apparatus">
+tria <i>add. et</i> ego tu ille <i>uncis inclusit Wachsmuth</i>&nbsp;|<br>
+septim <i>infra quoque G = cod. Guelferbytanus Lindemanni</i>&nbsp;|<br>
+inuenis <i>libri</i>&nbsp;|<br>
+primigenia <i>AB</i> primogenia <i>corr. ab alt. man. in</i>
+primigenia <i>G</i>&nbsp;|<br>
+aliquid a naturali <i>AB</i>&nbsp;|<br>
+diriuatum <i>B</i> deriuatiuum <i>corr. in</i> deriuatum
+<i>G</i>&nbsp;|
+</span>
+Sunt autem pronomina finita <span class = "flag"><i>tria</i></span>
+[<span class = "flag">ego tu ille</span>], infinita <span class = "flag">
+septem</span>, minus quam finita sex, possessiua quinque. et
+haec sunt pronomina. in rerum natura plus non
+<span class = "flag">inuenies</span>.
+omnia pronomina quae sunt inuenta in latina lingua
+ista sunt: finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem: quis
+qualis talis tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt
+sex: ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus tuus
+suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed dicere mihi
+habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri, sed inueni alia,
+dico tibi: ego dixi, quia non sunt
+<span class = "pagenum">214</span>
+<span class = "flag">primigenia</span> quae dicit Varro, sed
+deductiua. multum interest utrum sit <span class = "flag">aliquid
+naturale</span> an aliquid <span class = "flag">deriuatum</span>.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB,
+de quibus uid. adnot. ad <a href = "#frg97">fr.&nbsp;97</a>,
+conlata sunt
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">213</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>99.</b> Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p.&nbsp;239 Lind.:
+<b>Sunt autem ... sed deductiua.</b> Prob. inst. art. p.&nbsp;131,
+25: qualitas pronominum in quattuor formas
+diuiditur: finita minus quam finita infinita possessiua. finita
+pronomina sunt, quae notant certum numerum, certam personam. haec
+tria sunt tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex
+haec pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ...
+infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum: qui
+uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam quispiam
+aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis quantus
+quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ... possessiua
+forma quinque haec pronomina continet tantum: meus tuus suus
+noster uester. <i>cf.</i> Serg. comm. in Don. p.&nbsp;1847&nbsp;P.
+Cledon. comm. in Don. p.&nbsp;1906&nbsp;P. Seru. comm. in Don.
+p.&nbsp;1785&nbsp;P.: qualitas pronominum principaliter bipartita
+est. omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita
+sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt personas, et
+sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille plerumque uariatur. nam
+si ad praesentis personam refertur, tunc recte finitum est, si de
+absente dicatur, minus quam finitum est. infinita autem pronomina
+uarias habent species. nam licet omnia quaecumque non recipiunt
+personas infinita sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita,
+alia minus quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia
+possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique personae
+aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem tantum: quis
+talis qualis quantus tantus quotus totus. minus quam finita
+dicuntur, quae commemorationem habent notarum personarum, ut est
+ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is hic idem sui ...
+possessiua dicuntur pronomina, quae nos aliquid possidere
+ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem possessiua pronomina
+quinque tantum: meus tuus suus noster et uester. absque his
+pronominibus, quae omnia sunt uiginti et unum, nullum aliud
+<span class = "pagenum2">214</span>
+quod suam originem habeat poterit
+reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. <i>cf.</i> Diom.
+p.&nbsp;329, 5.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg100">100</a><br>
+<span class = "apparatus">
+non <i>om. B de quo uid. ad <a href = "#frg96">fr.
+96</a></i>&nbsp;|<br>
+barrone <i>B</i>&nbsp;|<br>
+succedanea <i>Bondamus uar. lect. II 2 p.&nbsp;115</i> succedat in
+ea <i>B</i>&nbsp;|<br>
+poteset <i>B</i>&nbsp;|<br>
+potes <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Pronomen quia <span class = "flag">non</span> fungitur officio nisi
+praemisso nomine, ideo haec pars a <span class = "flag">Varrone
+succedanea</span> dicitur, quia non
+<span class = "flag">potest</span> in eadem locutione esse; hoc est
+quia bis nomen repeti non <span class = "flag">potest</span>. ordo
+tamen hic custodiendus est, ut nomen in praecedenti sit loco,
+pronomen in subiectis.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>100.</b> Cledon. comm. in Don. p.&nbsp;1905&nbsp;P.: <b>Pronomen
+quia ... in subiectis.</b> Seru. comm. in Don. p.&nbsp;484 Lind.:
+(pronomina) sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent
+succedendo in ipsa nominis significatione. p.&nbsp;501: pronomen
+dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis ...
+et ideo etiam in subiectis locis ponuntur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg101">101</a><br>
+Per C ‘cum’ aduerbium erit temporis ut: cum uenerit loquemur,
+cum uoles ibimus, <i>cum</i> petieris feres.&nbsp;|
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+de cod. uid. adnot. <a href = "#frg44">fr.&nbsp;44</a>
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+oportet ex consonantib. uocalibus <i>B</i>&nbsp;|<br>
+significandum <i>B</i>&nbsp;|<br>
+pro ex et nonnunquam <i>B</i>&nbsp;|<br>
+pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire <i>B lacunam
+significaui qua exempla quaedam praepositionis de pro a positae
+et uerba:</i> peccat etiam (<i>de prouincia uenire e.&nbsp;q.&nbsp;s.</i>)
+<i>excidisse uidentur</i>&nbsp;|<br>
+perpera in <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ut in circum <i>B</i>&nbsp;|<br>
+eximus in naue{*above e: b} (b <i>manu alt. suprascr.</i>)
+circo <i>B</i>&nbsp;|<br>
+longa aut <i>B</i>&nbsp;|<br>
+flamminius <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant, quattuor esse
+dicit: ex in ad ab. ‘ex’ locum significat unde
+<span class = "pagenum">215</span>
+egredimurut ex area, ‘in’ locum in quem ibimus
+ut in aream, ‘ad’ locum ad quem adimus ut ad parietem, ‘ab’ locum a
+quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum, ex et ab,
+poste riores literae solent demi, alias recte alias perperam.
+quando ergo ex, quando e dici <span class = "flag">oporteat ex
+consequentibus uocabulis</span> animaduertitur. item et ‘apud’ locum
+<span class = "flag">significat</span> ut: [accede ad me] qui
+dominati apud me sunt, apud illum est. ‘de’ quoque nonnumquam pro
+‘a’ ponitur, et nonnumquam <span class = "flag">pro ‘ex’</span>,
+<span class = "flag">pro ‘a’</span> ut in hoc ... <span class = "flag">'de
+prouincia uenire’</span> qui se dicit;
+nam <span class = "flag">perperam</span>
+est, imus enim in prouinciam <span class = "flag">ut
+in nauem et in circum</span>,
+eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia existimamus
+cum de ea bene aut male praedicamus,
+<span class = "pagenum">216</span>
+de naue dicimus cum <span class = "flag">longa an</span>
+oneraria sit rogamus, de circo cum <span class = "flag">flaminius</span>
+an maximus.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+Apollonis <i>B</i>&nbsp;|<br>
+In aedem <i>B</i>&nbsp;|<br>
+senatu <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quod quo inimus <i>eraso</i> in <i>B corr. Vsener</i>&nbsp;|<br>
+dicendum ex <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+tabulis ·n· his <i>eraso</i> h <i>B</i>&nbsp;|<br>
+eas] eius <i>B</i>&nbsp;|<br>
+is] his <i>eraso</i> h <i>B</i>&nbsp;|<br>
+scriptum q: pronuntiat~ <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ea <i>B</i>&nbsp;|<br>
+uidet et potius <i>B</i>&nbsp;|<br>
+legi quam dici contra eas litteras non <i>B corr. Vsener</i>&nbsp;|<br>
+capud {*above d: t} <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+item uitiose dicitur senatum habere apud aedem
+<span class = "flag">Apollinis</span>,
+quod <span class = "flag">in aede</span>
+dici oportet. et ‘de <span class = "flag">senatus</span> sententia’
+uitiose, nam debent dicere ut ex mea sententia ex tua sententia, sic
+ex sensatus sententia. item qui dicunt ‘de senatu redii’ potius quam
+e senatu, eo <span class = "flag">quod quo <i>quom</i> imus</span>
+IN dicimus, inde cum redimus <span class = "flag">dicendum ex</span>.
+ex senatu eiectus potius quam de senatu. male imperant qui
+dicunt ‘de tabulis quid dicere’. de <span class = "flag">tabulis</span>
+enim is dicit qui <span class = "flag">eas</span> laudat aut
+culpat, e tabulis <span class = "flag">is</span> dicit qui quod est
+in his scriptum recitat <span class = "flag">scriptumue pronuntiat</span>.
+si <span class = "flag">eas
+uidet, potius</span> dici oportet <span class = "flag">'legi’,
+contra quam ‘dici’, eas literas</span> <i>si</i> non spectat.
+‘a&nbsp;capite dempta’ qui uocant male appellant, quod sunt de
+capite dempta non a capite, ‘ad caput additum’ recto dicitur si
+est extra <span class = "flag">caput</span> quod additur.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+ii describunt] idem tribuunt <i>B</i>&nbsp;|<br>
+actor <i>add. Wachsmuth</i>&nbsp;|<br>
+non in] in <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+autorem {*above u: c} in scena significare <i>B corr.
+O.&nbsp;Iahn</i>&nbsp;|<br>
+uestibulum. <ins class = "mycorr"
+title = "so in original: scena or scaena?">sccena</ins> <i>B</i>&nbsp;|<br>
+auctor <i>eraso</i> u <i>B</i>&nbsp;|<br>
+eocedit <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ex ea] ex <i>om. B</i>&nbsp;|<br>
+quod <i>B</i>&nbsp;|<br>
+his qui concionaturus dicit <i>B</i>&nbsp;|<br>
+pro rostris] prorsus <i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+qui transcribunt tabulas, non describunt
+<span class = "pagenum">217</span>
+sed exscribunt, qui quales sunt scribunt <span class = "flag">ii
+describunt</span>. a scena uenit spectator, e scena uenit
+qui egit, contra spectator e theatro, a theatro actor, de scena
+loquitur qui de ea bene an male ornata sit loquitur, in scena
+pronuntiat <span class = "flag"><i>actor</i></span>. qui hoc idem
+subtilius uult dicere <span class = "flag">non in</span> scena sed
+pro scena dicit pronuntiare <span class = "flag">actorem. nam scena
+significat</span> graece ‘domus’, e scena actor exiit, uenit in
+pulpitum ac <span class = "flag">uestibulum, pro scena</span> itaque
+<span class = "flag">actor</span> est. cum eo uenit dicimus prodire,
+qui domo <span class = "flag">excedit</span> procedere, qui
+<span class = "flag">ex ea quid</span> ducit
+producere. pro rostris dici oportet cum <span class = "flag">is qui
+contionatur iis dicit</span> qui ante rostra sunt, <span class = "flag">pro
+rostris</span> enim et ante idem sunt.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<span class = "apparatus">
+litere datae <i>B</i>&nbsp;|<br>
+uiciose <i>B</i>&nbsp;|<br>
+Romae. Ceduntur <i>B</i>&nbsp;|<br>
+Roma <i>B</i>&nbsp;|<br>
+exebibit <i>B</i>&nbsp;|<br>
+ad (<i>corr. alt. m. in</i> ab) Roma <i>B</i>&nbsp;|<br>
+<span class = "appgreek">Ν</span><i>ΛΘ</i><span class =
+"appgreek">ΟΝ</span><i>Λ</i><span class = "appgreek">ΗƆ-ϹΑϹ</span>
+<i>B</i>&nbsp;|
+</span>
+in rostra ascendit, e rostris descendit, de rostris dicit
+qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat, e contione
+uenit, de contione dicit. inscribunt quidam
+<span class = "flag">literis ‘e’: datae</span> ‘e Gallia’,
+item ‘e Roma’, <span class = "flag">uitiose</span>. nam sic dici
+oportet: ‘in Gallia’ et <span class = "flag">'Romae’. dantur</span>
+enim in loco, afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et
+<span class = "flag">Romae</span>. [praepositio nonnunquam per unam
+literam scribitur, sed
+<span class = "pagenum">218</span>
+per
+diminutionem ut ebibit pro <span class = "flag">exbibit</span>.]
+‘<span class = "flag">ab Roma</span> uenio
+<span class = "flag">μεταπλασμὸς</span> est pro ‘Roma’.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>101.</b> Ter. Scaur. p.&nbsp;2262&nbsp;P.: <b>Per C cum ... petieris
+feres.</b> alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO
+litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in ceteris
+uocalibus id est <i>AEIO</i> (est eo p.&nbsp;C ponendum, ut *
+cecidit Cornelius citatus. <b>Varro aduerbia ... animaduertitur.</b>
+nam si id quod sequitur, litteram habet primam semiuocalem aut mutam
+‘e’, dictum leuius uidebitur, ut e Gallia et e Tuscia. quotiens uero
+uocales secuntur in eo quod sequitur <i>AEO</i>, simplicem et eandem
+habent rationem, quod ‘ex’ praeponitur; ut in his: ex arce, ex
+Eryco, ex Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco,
+e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera uel I
+uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si aliqua uocalis
+proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc sicut, cum est
+semiuocalis aut
+<span class = "pagenum2">215</span>
+muta, obseruare
+dixi oportere. ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea.
+sin uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas, quorum
+sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit obseruandum,
+quod potius dici oportet ex Irpinis quam e Irpinis, ex Vmbria quam
+e Vmbria. similiter in H littera obseruari debet, ut in A E O
+litteris, ne dicamus e Hymetto (hymaesto <i>bis B</i>) sed ex
+Hymetto. similiter est in ‘ab’. quisbusdam diligentioribus leuitatis
+causa solet demi B (p <i>B</i>), cum propositum <i>est</i> uocabulis
+aut nominibus locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales
+aut mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non
+demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O, ut ab
+Aricia, ab E<i>le</i>a. sin V aut I, duplicem habent rationem. si
+enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales: ab Apso ab Illyrico
+(ababs abilli dico <i>B</i>). sin proximas litteras uocales secum
+habent coniunctas, proinde obseruandum est, an sint semiuocales,
+an mutae: a Venusia, a Ianiculo. <b>item et ... pro Roma.</b>
+singularis numerus per unam I litteram scribitur: docilis facilis,
+pluralis autem per E et I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat
+singularis utrum (idem <i>corr. in</i> item <i>B</i>) sit appellatio
+an pluralis. aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus
+audimus (quomodo audimus quibus <i>B</i>). nec (ne <i>B</i>) minus
+a nobis I singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi <i>B
+</i>) scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud
+<span class = "pagenum2">216</span>
+breue, aliud longum est ut illa et pila. apices
+ibi poni debent ubi iisdem litteris alia atque alia res designatur,
+ut uenit et uênit, aret et âret, legit et lêgit ceteraque his
+similia. super I tamen litteram apex non (in <i>B</i>) ponitur,
+melius enim I <i>in</i> pIla in longum producetur. ceterae uocales,
+quia (<i>an</i> quae <i>uel</i> quom?) eodem ordine positae diuersa
+significant, apice distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur,
+hoc est ne os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p.&nbsp;452 Endl.:
+praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (<i>an</i>
+asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde exitur
+significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes quo aditur et
+unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro. antiqui in duabus
+praepositionibus ex et ab sequentes demebant litteras, si proximum
+uerbum semiuocalem primam aut mutam habiturum erat ut: e Galliae
+locis, quoniam ex minus leuem compositionem facit. hoc consuetudo
+non conseruat, dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales
+secuntur ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V,
+habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua iungeretur,
+demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo non seruat. si per
+se essent sine aliqua uocali, X adiiciebant, ut ex Illyrico ex
+Vmbria, item si H praeponeretur:
+<span class = "pagenum2">217</span>
+ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur uoces, in quibus
+consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a Capua, a Dertona.
+in quibus uocales secuntur, B praeponimus, ut ab Erycinis ab
+Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut supra duo seruantur
+modi, si per se sunt <i>admittunt</i>, ut ab Illyrico ab Vrbino,
+si cum altera uocali amittunt, ut a Venusia a ianitore. <i>cf.</i>
+Sueton. fr.&nbsp;206 Reiff. Diom. p.&nbsp;414, 32: ex et ab
+praepositiones, si sequens uerbum a uocali incipiat, integre
+efferuntur, ut ex oppido ab illo, si consonantes sequantur, extremam
+litteram perdunt, ut e foro a Marco. similiter si uocalis sequatur
+consonantis loco posita, ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea
+praepositiones non ut quibusdam uidetur [non <i>hinc transposuit
+Christ. Philol. XVIII p.&nbsp;135</i>] idem unumque significant,
+nec enim unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a
+theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro,
+qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit theatro. his
+praepositionibus contraria potestate sunt ad et in, quae
+<span class = "pagenum2">218</span>
+et ipsae non unum idemque significant, quia
+in forum ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in
+locum foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum
+est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero praetor aut
+iudex.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg102">102</a><br>
+<span class = "apparatus">
+istic istinc <i>rv</i> istic stinc <i>R</i>&nbsp;|<br>
+hic hic <i>R</i> hic hac <i>B</i>&nbsp;|<br>
+quique <i>B</i> quicque <i>R</i>&nbsp;|
+</span>
+Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia eius
+modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit:
+ille illic illinc illuc illo, iste <span class = "flag">istic
+istinc</span> istuc, <span class = "flag">hic hic</span> hinc huc,
+idem ibidem, qui quo, <span class = "flag">quique</span> quoque,
+quicumque quocumque, quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo
+alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more meo, tuus
+tuatim et significat more tuo, suus suatim et significat more suo,
+noster nostratim et significat more nostro, uester uestratim et
+significat more uestro. ex quibus pronominibus tantum quem ad modum
+aduerbia fiant, sic uti Varro docuit, demonstrauimus.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>102.</b> Prob. inst. art. p.&nbsp;152, 30: De pronomine.
+<b>ex his pronominibus ... docuit demonstrauimus.</b> <i>cf.</i>
+Prisc. XV&nbsp;5 p.&nbsp;63, 18.
+</div>
+
+
+<h2>DE ANTIQVITATE LITTERARVM<br>
+AD L. ATTIVM</h2>
+
+<h3>II</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg103">103</a><br>
+<span class = "apparatus">
+elimentorum (ylementorum <i>G</i>) nomina tam apud
+graecos <i>LG</i>&nbsp;|<br>
+aput graecos <i>H</i>&nbsp;|<br>
+quod {*above space: a}barbaris <i>Dd</i>&nbsp;|<br>
+quod esse&mdash;auctores literarum] <i>om. RADH in mg. add. d,
+in schedula exhibet K</i>&nbsp;|<br>
+<i>ante</i> esse <i>O.&nbsp;Iahn</i> ita <i>add.</i>&nbsp;|<br>
+<i>esse om. d</i>&nbsp;|<br>
+docens&mdash;literarum] <i>om. d</i>&nbsp;|<br>
+caldeorum <i>GK</i>&nbsp;|<br>
+eos] eorum <i>G</i>&nbsp;|<br>
+simplitia hec <i>A</i>&nbsp;|<br>
+et <i>om. K</i>&nbsp;|<br>
+inmobile <i>D</i> īṇmobile <i>G</i>&nbsp;|<br>
+disinant G dissinant <i>K</i>&nbsp;|<br>
+mutae {*above ut: t} <i>L</i>&nbsp;|<br>
+incipientes a se <i>L</i>&nbsp;|<br>
+quas si <i>d</i> quasi <i>AD</i>&nbsp;|<br>
+euanescit una <i>K</i>&nbsp;|
+</span>
+Sunt indeclinabilia tam apud graecos
+<span class = "flag">elementorum nomina quam apud latinos</span>,
+siue <span class = "flag">quod a barbaris</span> inuenta
+<span class = "pagenum">219</span>
+dicuntur, <span class = "flag">quod esse</span>
+ostendit Varro in secundo de antiquitate litterarum,
+<span class = "flag">docens</span> lingua
+<span class = "flag">chaldaeorum</span> singularum nomina
+<span class = "flag">litterarum</span>
+ad earum formas esse facta et ex hoc certum fieri
+<span class = "flag">eos</span>
+esse primos <span class = "flag">auctores
+literarum</span>, siue quod <span class = "flag">simplicia</span>
+haec <span class = "flag">et</span> stabilia esse debent quasi
+fundamentum omnis doctrinae <span class = "flag">immobile</span>,
+siue quod nec aliter apud latinos poterant esse, cum a suis uocibus
+uocales nominentur, semiuocales uero in se
+<span class = "flag">desinant</span>, <span class = "flag">mutae a
+se incipientes</span> uocali terminentur, <span class = "flag">quas
+si</span> flectas, significatio quoque nominum <span class = "flag">una
+euanescit</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>103.</b> Prisc. I 7 p.&nbsp;7, 27: <b>Sunt indeclinabilia ...
+una euanescit.</b>
+</div>
+
+<br>
+<br>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg104">104</a><br>
+<span class = "apparatus">
+sed sedecim <i>A</i>&nbsp;|<br>
+tractaturus <i>A</i>&nbsp;|<br>
+quare hisdem <i>A</i>&nbsp;|
+</span>
+Litterae apud maiores nostros non fuerunt XXIII <span class = "flag">sed
+XVI</span>. postea additae sunt aliae. ita etiam
+<span class = "flag">tractatoris</span>
+est, ut doceat olim XVI fuisse,
+postea ex superfluo additas alias litteras et factas XXIII. habemus
+hoc in libris ad
+<span class = "pagenum">220</span>
+Attium apud Varronem, et cur tot sint et quare eo ordine positae et
+<span class = "flag">quare isdem</span> nominibus uocentur.
+</div>
+
+<div class = "annotationital">
+Ad haec uerba B (cf. adn. ad <a href =
+"#frg97">fr.&nbsp;97</a>,
+<a href = "#frg99">99</a>) non conlatus est
+</div>
+
+<span class = "pagenum2">219</span>
+
+<div class = "commentary">
+<b>104.</b> Pomp. comm. art. Don. I 7 p.&nbsp;9 Lind.: Istae
+<b>litterae apud ... nominibus uocentur.</b> I 17 p.&nbsp;27:
+legimus apud maiores nostros primas apud romanos XI litteras fuisse
+tantum modo, ut dicit Caesar libro analogiarum primo. [in libro
+analogiarum Caesar hoc dixit, XI fuisse]. <b>Varro</b> docet in
+aliis libris quos ad Attium scripsit, sedecim fuisse, postea tamen
+creuisse et factas esse XXIII. tamen primae quae inuentae sunt
+fuerunt undecim. postea quae inuentae sunt fuerunt sedecim, postea
+item XX et tres factae sunt. illic commemoratur, qui illam litteram
+fecit, qui illam. Prisc. I 12 p.&nbsp;11, 1: apud antiquissimos
+graecorum non plus sedecim erant litterae, quibus ab illis acceptis
+latini antiquitatem seruauerunt perpetuam. Max. Vict. p.&nbsp;276
+Lind. p.&nbsp;1944&nbsp;P.(cl. Endlicheri anal. gramm. p.&nbsp;199):
+littera est figuratio quaedam, qua cum aliis adnexa nox emissa
+comprehenditur. Phoenices primi litterarum inuentores fuisse
+traduntur, quamuis alii Assyrios alii Mercurium apud Aegyptios
+asserunt. in Graeciam certe Cadmum Phoenicem sedecim attulisse
+constat α&nbsp;β γ δ ε ι κ λ μ ν ξ π ρ σ τ&nbsp;ω,
+eis
+<span class = "pagenum2">220</span>
+Troiano bello
+Palamedem addidisse quattuor η&nbsp;ψ φ&nbsp;χ, post eum Simonidem
+melicum totidem υ&nbsp;ζ ο&nbsp;θ. haec auctore Eaundro,
+ut quidam uolunt, alii uero Hercule in Italiam a Pelasgis allatae
+sunt. <i>cf.</i> Max. Vict. I 4, 95 p.&nbsp;2468&nbsp;P. I 4, 20
+p.&nbsp;2458. Plin. VII 172.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg105">105</a><br>
+<span class = "apparatus">
+autoritas <i>D</i>&nbsp;|<br>
+tam <i>in mg. add. h</i>&nbsp;|<br>
+macri et censorini <i>GL</i> teste <i>in mg. l</i>&nbsp;|<br>
+K] f <i>K ante</i> K <i>unius litterae, post</i> Q <i>duarum
+litt.</i> (ue <i>ut uidetur</i>) <i>litura in R</i>&nbsp;|<br>
+nomero <i>A</i>&nbsp;|
+</span>
+<span class = "flag">Auctoritas tam </span> Varronis quam
+<span class = "flag">Macri teste Censorino </span> nec
+<span class = "flag">K</span>
+nec Q nec H in <span class = "flag">numero</span>
+adhibet <span class = "flag">literarum</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>105.</b> Prisc. I 16 p.&nbsp;13: <b>Auctoritas</b> quoque <b>tam
+... adhibet litterarum.</b> <i>cf.</i> Quint. I 4, 9. Vel. Long.
+p.&nbsp;2218&nbsp;P. Ter. Scaur. p.&nbsp;2252. 2258. 2261. Mar.
+Vict. I 3, 9 p.&nbsp;2452&nbsp;P.: (mutae) sunt numero nomen
+<i>BCDGHKPQT</i>. ex his superuacuae quibusdam uidentur K et Q,
+quia C littera harum locum possit implere. H quoque adspirationis
+notam non litteram aestimamus. <i>cf.</i> I 6, 13 p.&nbsp;2455. Max.
+Vict. p.&nbsp;277 Lind. p.&nbsp;1495&nbsp;P. cl. Endl. anal. gramm.
+p.&nbsp;200: (mutae) sunt nouem <i>BCDGHKPQT</i>. duae ex his
+superuacuae uidentur K et Q, quia C littera eorum locum possit
+explere. uerum has quoque necessarias orthographiae ratio efficit,
+ut quotiens A sequitur per K scribendum sit, ut kanna kalendae
+Karthago, quotiens V per Q ut quoniam Quirites, quotiens reliquae
+uocales per C ut certus ciuis Commodus. H uero existimatur
+adspirationis nota, uerum tamen littera est. <i>cf.</i> Diom.
+p.&nbsp;423, 10. Donat. I 2, 3. 4 p.&nbsp;1736&nbsp;P.
+</div>
+
+
+<h2>DE ORIGINE LINGVAE LATINAE<br>
+AD CN. POMPEIVM MAGNVM<br>
+LIBRI III</h2>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg106">106</a><br>
+<span class = "apparatus">
+ἐκείνου <i>corr. ab alt. m. in</i>
+ἐκεῖνο C = cod. Caseolinus&nbsp;|<br>
+ἀλκάδων C&nbsp;|
+</span>
+Οὐδὲ γὰρ ἀγνοήσας ὁ Ῥωμύλος ἢ οἱ κατ᾽
+αὐτὸν δείκνυται κατ᾽ <span class = "flag">ἐκεῖνο</span> καιροῦ τὴν
+Ἑλλάδα φωνήν, τὴν Αἰολίδα λέγω, ὥς φασιν ὅ τε Κάτων ἐν τῷ περὶ
+Ῥωμαικῆς ἀρχαιότητος, Βάρρων τε ὁ πολυμαθέστατος ἐν προοιμίοις
+τῶν πρὸς
+<span class = "pagenum">221</span>
+Πομπήιον αὐτῷ γεγραμμένων, Εὐάνδρου καὶ τῶν
+ἄλλων <span class = "flag">Ἀρκάδων</span> εἰς Ἰταλίαν ἐλθόντων
+ποτὲ καὶ τὴν Αἰολίδα τοῖς βαρβάροις ἐνσπειράντον φωνήν.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>106.</b> Ioan. Lyd. de magist. I 5 p.&nbsp;125 Bekk.:
+ὥστε τύραννος ἠν ὁ Ῥωμύλος, πρῶτον μὲν
+τὸν ἀδελφὸν ἀνελὼν καὶ τὸν μείζονα καὶ πράττων ἀλόγως τὰ
+προςπίπτοντα. ταύτῃ καὶ Κυρῖνος προςηγορεύθη οἱονεὶ κύριος, κἂν εἰ
+Διογενιανῷ τῷ λεξικογράφῳ ἄλλως δοκεῖ (δοκῇ C)‧ <b>οὐδὲ γὰρ ...
+ἐνσπειράντων φωνήν</b>. ἡ γὰρ γραμματικοῖς παρὰ
+<span class = "pagenum2">221</span>
+ταύτην εἰσαγομένη ἐτυμολογία μετὰ
+συγγνώμης βεβίασται‧ ἀπὸ Κύρεως γὰρ πολίχνης Σαβίνων οὕτος
+αὐτὸν παρονομασθῆναι βούλονται, καίπερ οὐχ ὁρμώμενον ἐκεῖθεν,
+ἐπὶ δὲ τοῦ Παλατίνου βουνοῦ τεχθέντα τε παρὰ ταῖς ὄχθαις τοῦ
+Τιβέριδος καὶ τραφέντα ἐκεῖ. κυρίους γὰρ ἑαυτοὺς καὶ δεσπότας,
+ἀλλ᾽ οὐ βασιλέας τύραννοι φιλοῦσι καλεῖσθαι. <i>cf.</i> Plut.
+quaest. gr. 59. Max. Vict. p.&nbsp;276 Lind. p.&nbsp;1944&nbsp;P.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg107">107</a><br>
+<span class = "apparatus">
+latinae linguae L&nbsp;|<br>
+ut Ion&mdash;his uerbis] <i>om. RBH add. r</i>&nbsp;|<br>
+scripsit <i>r</i>&nbsp;|<br>
+uicesima quinta <i>r</i> uigesima <i>ex</i> uicessima <i>corr. g</i>
+uicissima K&nbsp;|<br>
+littera est <i>r</i>&nbsp;|<br>
+agma <i>codd. Hertzi</i> ἄγγμα
+<i>ten Brinkius cf. supra <a href = "#pg127ang">p.&nbsp;127</a></i>&nbsp;|<br>
+ut <i>om. r</i>&nbsp;|<br>
+his in uerbis <i>r</i>&nbsp;|<br>
+aggula G uel aggilla <i>g</i> aggilla <i>L</i> agguila <i>L</i>&nbsp;|<br>
+huiuscemodi GL huiusmodi K&nbsp;|<br>
+accius <i>codd. Hertzi praeter H in quo</i> actius&nbsp;|<br>
+binam <i>GLK</i>&nbsp;|<br>
+G] <i>b gg Bg</i>&nbsp;|<br>
+·n·g· <i>G</i>&nbsp;|<br>
+ueritatem facile uidere est, in illo non est <i>Ritschelius mon.
+epigr. tria p.&nbsp;24</i>&nbsp;|<br>
+facile&mdash;non est] non facile {*above space: non} <i>L</i> non
+facile est <i>ceteri</i>&nbsp;|<br>
+agceps agcora] <i>uetus commentator in cod. Darmstad. 204 adnotat
+ad has uoces:</i> adhuc sunt uerba uarronis continuata. non enim
+priscianus ex sua parte diceret similiter agceps agcora. <i>cf.
+Ritschelius l.&nbsp;s.</i>&nbsp;|
+</span>
+Vt Ion <span class = "flag">scribit
+quinta uicesima est litera</span>,
+quam uocant ἄγγμα,
+cuius forma nulla est et uox communis est graecis et
+latinis, <span class = "flag">ut his
+uerbis</span>: <span class = "flag">aggulus aggens agguilla</span>
+iggerunt. in <span class = "flag">eiusmodi </span> graeci et
+<span class = "flag">Attius</span>
+noster <span class = "flag">bina</span>
+<span class = "flag">G</span> scribunt; alii <span class = "flag">N
+et G</span>. quod in hoc ueritatem uidere
+<span class = "flag">facile <i>est, in illo</i> non est</span>. similiter
+<span class = "flag">agceps agcora</span>.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>107.</b> Prisc. I 39 p.&nbsp;30, 12: Sequente G uel C pro ea
+(<i>scit.</i> N) G scribunt graeci et quidam tamen uetustissimi
+auctores romanorum euphoniae causa bene hoc facientes, ut Agchises
+agceps aggulus aggens, quod ostendit Varro in primo de origine
+linguae latinae his uerbis: <b>ut Ion ... agceps agcora.</b> Gell.
+XVIIII 14, 7: (Nigidi Figuli e commentariis grammaticis) uerba haec
+sunt: inter litteram N et G est alia uis, ut in nomine anguis et
+angari et ancorae et increpat et incurrit et ingenuus. in omnibus
+his non uerum N, sed adulterinum ponitur. nam N non esse lingua
+indicio est, nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret. Mar.
+Vict. I 4, 70 p.&nbsp;2465&nbsp;P.: anceps ancilla angitia angustum
+anquirit iam dixi Attium non (<i>sic Ritschl mon. ep. tria p.&nbsp;
+25</i> non iudicat <i>cod. P</i>) per AN, sed more graecorum per AG
+solitum scribere. nunc adicio, sicut inter M et N
+<span class = "pagenum2">222</span>litteram uox media tam graecis
+desit quam nobis, ita inter N quoque et G deesse. neque enim ut illi
+ἄγγελον et
+ἀγκύλην et similia sine per Ν
+siue per Γ scripserint alterutram
+in pronuntiando litteram exprimunt, nec nos supradictas uoces siue
+per N siue per G scribamus, proprie aut N exprimimus in dicendo aut
+G. quae uox, quoniam ordini litterarum nostrarum deest et
+familiarior est auribus nostris N potius quam G, et anceps et
+ancilla et angitia et angustum et anquirit et ancora et similia per
+N potius quam per G scribite, sicut per duo G, quotiens duorum G
+sonum aures exigent ut aggerem suggillat suggerendum suggestum et
+similia. <i>cf.</i> I 4, 4 p.&nbsp;2456. 4, 54 <i>sq.</i>
+p.&nbsp;2461.
+</div>
+
+<span class = "pagenum">222</span>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg108">108</a><br>
+<span class = "apparatus">
+ῥιζώματος <i>Caseolinus corr.
+Fussius</i>&nbsp;|<br>
+ἡ deleri iubet <i>Otto Iahn</i>&nbsp;|
+</span>
+Τὴν ὅλην κατασκευὴν τοῦ <span class = "flag">περιζώματος</span>
+οἱ Γάλλοι καρταμέραν, ἣν τὸ πλῆθος
+καρτάλαμον ἔξ ἰδιωτείας ὀνομάζει. ὅτι δὲ οὐ Ῥωμαικὸν τουτὶ τὸ
+ῥημάτιον, μάρτυς ὁ Ῥωμαῖος Βάρρων ἐν βιβλίῳ πέμπτῳ περὶ Ῥωμαικῆς
+διαλέκτου, ἐν ᾧ διαρθροῦται ποία μὲν τις λέξις ἐστὶν Αἰολικὴ ποία
+δὲ Γαλλική, καὶ ὅτι ἑτέρα μὲν <span class = "flag">ἡ</span>
+Θούσκων ἄλλη δὲ Ἐτρούσκων, ὧν συγχυθεισῶν ἡ νῦν κρατοῦσα
+τῶν Ῥωμαίων ἀπετελέσθη φωνή.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>108.</b> Ioan. Lud. de magistr. II 13 p.&nbsp;179 Bekk.:
+Τοιαύτη μὲν ἡ χλαμύς, παραγώδης δὲ χιτὼν
+καταπόρφυρος καὶ ζωστὴρ ἐκ φοινικοῦ δέρματος, ἐφ᾽ ἑαυτὸν μὲν
+ἀνακεκολλημένος, ἐξ ἄκρων δὲ τῶν πλευρῶν εἰς λεπτὴν καταρραφὴν
+ἐσπουδασμένος καὶ σεληνίσκον μὲν ἔχων τινὰ ἐξ εὐωνύμων χρυσῷ
+πεποιημένον, ἐκ δὲ τῆς ἑτέρας γλωσσίδα τινὰ ἤγουν διάβλημα,
+χρυσοτελὲς καὶ αὐτὸ, εἰς βότρυος σχῆμα πεποιημένον ... ὅπερ
+διάβλημα ἀπὸ δεξίας φερόμενον καὶ ἐπὶ τὸν σεληνίσκον βαλλόμενον
+διαζώννυσι τὸν περιτιθέμενον ἀσφαλῶς, περόνης καὶ αὐτῆς χρυσῆς
+ἐνδακνούσης τὸν ἱμάντα καὶ συναπτούσης τὸν βότρυν τῷ σεληνίσκω.
+φίβουλαν αὐτὴν πατρίως οἱ Ῥωμαῖοι καὶ βάλτεον τὸν ζωστῆρα
+λέγουσι. <b>τὴν δὲ ὅλην ... ἀπετελέσθη φωνή.</b>
+</div>
+
+<h2>DE SIMILITVDINE VERBORVM</h2>
+
+
+<h3>II</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg109">109</a><br>
+‘Pix’ singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine uerborum II.
+</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>109.</b> Char. 91, 26: <b>Pix singulariter ... uerborum II</b>,
+quamuis Vergilius dixerit (<i>georg. III 450</i>): ‘idaeasque pices
+et pingues unguine ceras’. gramm. inc. de generib. nom. 265
+p.&nbsp;93 Haupt. p.&nbsp;49 Otto: pix, gen. fem., ut Varro:
+idaeasque pices’.
+</div>
+
+<h2>DE VTILITATE SERMONIS</h2>
+<span class = "pagenum">223</span>
+
+<h3>IIII</h3>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg110">110</a><br>
+<span class = "apparatus">
+regulis <i>iam legi non potest in N add. Fabricius</i>&nbsp;|
+</span>
+Aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII. ait enim Plinius:
+quamquam ab hoc poemate his poematibus facere debeat, tamen
+consuetudini et suauitati aurium censet summam esse tribuendam
+et quia graeca nomina non debent latinis <span class = "flag">regulis</span>
+alligari.
+</div>
+<span class = "pagenum2">223</span>
+<div class = "commentary">
+<b>110.</b> Char. p.&nbsp;123, 3: <b>Aenigmatis Varro ... esse
+tribuendam</b>, ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum
+(<i>cf.</i> p.&nbsp;67, 15), <b>et quia ... regulis alligari.</b>
+Consent, p.&nbsp;2040&nbsp;P.: secundus modus quo etsi cadunt in regulam
+regulae tamen ueluti addictae non seruiunt. ea sunt quae semper
+singularia sunt, ut lux. item quae septimi casus tantum singularia
+sunt ut sponte tabo. nihil enim prodest esse litteram in his
+nominibus ablatiuo singulari debitam, cum alia plurali numero non
+attingant, alia eodem modo non mutent. item graeca quae E littera
+correpta terminantur, ut ab hoc schemate. hoc enim liberum est nobis
+et ad nostram regulam declinare ut horum schematum his et ab his
+schematibus, at in contrarium ducere quae nostra non sunt ut
+schematum schematis declinemus, sicut plerumque et in Cicerone
+et in <b>Varrone</b> legimus.
+</div>
+
+<h2>INCERTAE SEDIS</h2>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg111">111</a><br>
+Ablatiuum Varro sextum, interdum latinum appellat, quia latinae
+linguae proprius est.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>111.</b> Diom. p.&nbsp;302, 4: <b>Ablatiuum</b> graeci non
+habent, hunc tamen <b>Varro sextum ... proprius est</b>, cuius uis
+apud graecos per genetiuum explicabitur. Consent.
+p.&nbsp;2033&nbsp;P.: ablatiuum casum graeci non habent. denique
+hunc <b>Varro</b> interdum sextum, interdum latinum appellat, quem
+rectissime nostri sermonis usus inuenit, qui plurimum a datiuo
+differt. cf. Prisc. V&nbsp;75 p.&nbsp;187, 7.
+</div>
+
+<div class = "fragment">
+<a name = "frg112">112</a><br>
+Curculio. Varro ait hoc nomen per antistoichon dictum quasi
+gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur.</div>
+
+<div class = "commentary">
+<b>112.</b> Seru. ad Verg. georg. I 186: <b>Curculio Varro ... nisi
+guttur.</b> Schol. Bern. ad h.&nbsp;u. p.&nbsp;28 Muell.: Curculio.
+<b>Varro</b> ait hoc nomen per antistoichum dictum, quasi gurgulio,
+genus bestiae, quae semper quaerit alienum auxilium (alimentum
+[auxilium] <i>coni. Vsener</i>).
+</div>
+<hr>
+<span class = "pagenum">224</span>
+<h2><a name = "corrigenda">CORRIGENDA ET ADDENDA</a></h2>
+<div class = "mynote">
+The author’s corrections are shown in the text with <ins class = "edcorr"
+title = "corrected by author from...">solid red underlines</ins>. The
+original, uncorrected form is given here in <i>italics</i>. Obvious
+typographical errors were corrected by the transcriber and marked with
+<ins class = "mycorr" title = "text reads...">dotted
+red underlines</ins>.</div>
+<br>
+<table align = "center" summary = "author's list of corrections">
+<tr>
+<td><i>p.</i> 3</td><td><i>u.</i> 2 <i>inf.</i></td><td><i>lege</i></td>
+<td align = "left">Aristophanem</td>
+<td align = "left"><i>Aristophanon</i></td>
+</tr>
+<tr><td>» 8</td><td>» 11 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">τἀληθῆ</td>
+<td align = "left"><i>τἀλαθῆ</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 19</td><td>» 10 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">posuisse</td>
+<td align = "left"><i>posuise</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 21</td><td>» 3 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">in libro XXIIII</td>
+<td align = "left"><i>in libro XIIII</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 23</td><td>» 18</td><td>»</td>
+<td align = "left">saeculum</td>
+<td align = "left"><i>seculam</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 26</td><td>» 5 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">indicari</td>
+<td align = "left"><i>iudicari</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 27</td><td>» 17 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">populus</td>
+<td align = "left"><i>populis</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 30</td><td>» 6 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">huc referendis</td>
+<td align = "left"><i>hic referendis</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 36</td><td>» 6</td><td>»</td>
+<td align = "left">oxycomino</td>
+<td align = "left"><i>oxycomina</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 38</td><td>» 12 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">quam</td>
+<td align = "left"><i>qnam</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 50</td><td>» 3</td><td>»</td>
+<td align = "left">duabus</td>
+<td align = "left"><i>duabis</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 52</td><td>» 1 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">quoque</td>
+<td align = "left"><i>quoquo</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 53</td><td>» 3</td><td>»</td>
+<td align = "left">eorum quos</td>
+<td align = "left"><i>earum quas</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 57</td><td>» <ins class = "mycorr" title = "text reads ‘9’">9
+<i>inf.</i></ins></td><td>»</td>
+<td align = "left">p. 126 Schaef.</td>
+<td align = "left"><i>p. 1126 Schaef.</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 60</td><td>» 7</td><td>»</td>
+<td align = "left">de Isaeo</td>
+<td align = "left"><i>de Isaco</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 61</td><td>» 16</td><td>»</td>
+<td align = "left">τέχνης</td>
+<td align = "left"><i>τεχνῆς</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 66</td><td>» 4</td><td>»</td>
+<td align = "left">fuit</td>
+<td align = "left"><i>fuerit</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 67</td><td>» 12 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">enchiridiis</td>
+<td align = "left"><i>encheiridiis</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 68</td><td>» 9 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">quaestionum</td>
+<td align = "left"><i>quaestionem</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 78</td><td>» 6 <i>inf.</i></td><td>»</td>
+<td align = "left">Varro <b>in</b> V ad Marcellum</td>
+<td align = "left"><i>Varro ad Marcellum</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 81</td><td>» 4 <i>inf.</i></td><td><i>lege</i></td>
+<td align = "left">nulla potest</td>
+<td align = "left"><i>ulla potest</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 85</td><td>» 5</td><td>»</td>
+<td align = "left">facinoris</td>
+<td align = "left"><i>facineris</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 85</td><td>» 16</td>
+<td colspan = "2">sordidi sermonis <b>usum</b>
+receperit<br><i>ci. Vsener</i></td>
+<td align = "left"><i>s. s. uires (uirus </i>P.<i>) ceperit</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 88</td><td>» 1</td><td><i>lege</i></td>
+<td align = "left">cognoscendam</td>
+<td align = "left"><i>cognoscendum</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 97</td><td>» 16</td><td>»</td>
+<td align = "left">quaesitum sit</td>
+<td align = "left"><i>quaesitum est</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 107</td><td>» 12</td><td>»</td>
+<td align = "left">restet</td>
+<td align = "left"><i>restat</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 112</td><td>» 13</td><td>»</td>
+<td align = "left">quo ipso Putschius</td>
+<td align = "left"><i>quo ipso uel simillimo Putschius</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td>» 118</td><td>» 17</td><td>»</td>
+<td align = "left">clarissimum</td>
+<td align = "left"><i>clarissinum</i></td>
+</tr>
+</table>
+<br>
+<hr>
+<span class = "pagenum">225</span>
+<h2><a name = "index">INDEX RELLIQVIARVM<br>
+IN DISPVTATIONE TRACTATARVM</a></h2>
+
+<div class = "mynote">
+Not all fragments listed on this page are identified by number
+in the text. When there is no number, links lead to <b>boldface
+text</b>, if present, or to <span class = "crossflag">underlined
+words</span>.</div>
+<br>
+<table align = "center" summary = "author's index of fragments">
+<tr>
+<td><b>fr.&nbsp;</b></td><td><b>p.</b></td><td width = "15%"></td>
+<td><b>fr.&nbsp;</b></td><td><b>p.</b></td><td width =
+"15%"></td>
+<td><b>fr.&nbsp;</b></td><td><b>p.</b></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg36frg1">1</a></td>
+<td>36</td><td></td>
+<td><a href = "#pg93frg47">47</a></td>
+<td>93</td><td></td>
+<td><a href = "#pg76frg80">80</a></td>
+<td>76</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#1.5_ling2">2</a></td>
+<td>23</td><td></td>
+<td><a href = "#pg83frg49">49</a></td>
+<td>49</td><td></td>
+<td><a href = "#pg73frg81">81</a></td>
+<td>73</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#1.5_ling2">3</a></td>
+<td>23</td><td></td>
+<td><a href = "#pg93frg50">50</a></td>
+<td>93</td><td></td>
+<td><a href = "#note70">82</a></td>
+<td>78&nbsp;n.&nbsp;3</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#1.9_ling11">8</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg93frg51">51</a></td>
+<td>93</td><td></td>
+<td><a href = "#pg78frg83">83</a></td>
+<td>78</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#1.9_ling11">9</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg93frg52">52</a></td>
+<td>93</td><td></td>
+<td><a href = "#pg78frg84">84</a></td>
+<td>78</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg32frg10">10</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg83frg53">53</a></td>
+<td>83</td><td></td>
+<td><a href = "#pg78frg85">85</a></td>
+<td>78</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg32frg11">11</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg83frg54">54</a></td>
+<td>83</td><td></td>
+<td>86</td>
+<td><a href = "#pg78frg86">78</a>.
+<a href = "#note78"><ins class = "mycorr"
+title = "?typo for 86 n. 1">86</ins></a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg32frg12">12</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg52frg55">55</a></td>
+<td>52</td><td></td>
+<td><a href = "#note70">87</a></td>
+<td><ins class = "mycorr" title = "?typo for 78 n.
+3">78</ins></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg32frg14">14</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg94frg56">56</a></td>
+<td>94</td><td></td>
+<td><a href = "#pg78frg88">88</a></td>
+<td>78</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg32frg15">15</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg94frg57">57</a></td>
+<td>94</td><td></td>
+<td>89</td>
+<td><a href = "#pg78frg89">78</a>.
+<a href = "#note78"><ins class = "mycorr" title = "?typo for 86 n.
+1">86</ins></a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg32frg16">16</a></td>
+<td>32</td><td></td>
+<td><a href = "#pg94frg58">58</a></td>
+<td>94</td><td></td>
+<td><a href = "#note70">90</a></td>
+<td><ins class = "mycorr" title = "?typo for 78 n.
+3">78</ins></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg33frg17">17</a></td>
+<td>33</td><td></td>
+<td><a href = "#pg52frg59">59</a></td>
+<td>52</td><td></td>
+<td><span class = "pagenum">226</span>
+91</td>
+<td><a href = "#pg99frg91">99</a>.&nbsp;<a href =
+"#pg101frg91">101</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg33frg18">18</a></td>
+<td>33</td><td></td>
+<td><a href = "#pg53frg60">60</a></td>
+<td>53</td><td></td>
+<td><a href = "#pg100frg92">92</a></td>
+<td>100</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg34frg19">19</a></td>
+<td>34</td><td></td>
+<td><a href = "#pg62frg60a">60<sup>A</sup>&nbsp;</a></td>
+<td>62</td><td></td>
+<td><a href = "#pg101frg93">93</a></td>
+<td>101</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg34frg20">20</a></td>
+<td>34</td><td></td>
+<td><a href = "#pg63frg60b">60<sup>B</sup>&nbsp;</a></td>
+<td>63</td><td></td>
+<td><a href = "#pg108frg94">94</a></td>
+<td>108</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg34frg21">21</a></td>
+<td>34</td><td></td>
+<td><a href = "#pg63frg61">61</a></td>
+<td>63</td><td></td>
+<td><a href = "#pg108frg95">95</a></td>
+<td>108</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg34frg22">22</a></td>
+<td>34</td><td></td>
+<td><a href = "#note54">62</a></td>
+<td>64&nbsp;n.&nbsp;2</td><td></td>
+<td><a href = "#pg115frg96">96</a></td>
+<td>115</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg34frg23">23</a></td>
+<td>34</td><td></td>
+<td><a href = "#pg66frg64">64</a></td>
+<td>66</td><td></td>
+<td><a href = "#pg109frg97">97</a></td>
+<td>109</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg35frg24">24</a></td>
+<td>35</td><td></td>
+<td><a href = "#pg67frg65">65</a></td>
+<td>67</td><td></td>
+<td><a href = "#pg110frg98">98</a></td>
+<td>110</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg35frg26">26</a></td>
+<td>35</td><td></td>
+<td><a href = "#pg67frg66">66</a></td>
+<td>67</td><td></td>
+<td><a href = "#pg110frg99">99</a></td>
+<td>110</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg35frg27">27</a></td>
+<td>35</td><td></td>
+<td><a href = "#pg67frg67">67</a></td>
+<td>67</td><td></td>
+<td><a href = "#pg110frg100">100</a></td>
+<td>110</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg35frg28">28</a></td>
+<td>35</td><td></td>
+<td>68</td>
+<td><a href = "#pg65frg68">65</a>.
+<a href = "#pg67frg68">67</a></td><td></td>
+<td><a href = "#pg113frg101">101</a></td>
+<td>113</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg35frg29">29</a></td>
+<td>35</td><td></td>
+<td>69</td>
+<td><a href = "#pg65frg69">65</a>.
+<a href = "#pg68frg69">68</a></td><td></td>
+<td><a href = "#pg112frg102">102</a></td>
+<td>112</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg35frg30">30</a></td>
+<td>35</td><td></td>
+<td>70</td>
+<td><a href = "#pg65frg70">65</a>.
+<a href = "#pg68frg70">68</a></td><td></td>
+<td><a href = "#pg125frg103">103</a></td>
+<td>125</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg36frg31">31</a></td>
+<td>36</td><td></td>
+<td><a href = "#pg69frg71">71</a></td>
+<td>69</td><td></td>
+<td><a href = "#pg119frg104">104</a></td>
+<td>119</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg19frg32">32</a></td>
+<td>19</td><td></td>
+<td><a href = "#pg69frg72">72</a></td>
+<td>69</td><td></td>
+<td><a href = "#pg122frg105">105</a></td>
+<td>122</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg20frg36">36</a></td>
+<td>20</td><td></td>
+<td><a href = "#pg69frg73">73</a></td>
+<td>69</td><td></td>
+<td><a href = "#pg129frg106">106</a></td>
+<td>129</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#note24">38</a></td>
+<td>36&nbsp;n.</td><td></td>
+<td><a href = "#pg70frg74">74</a></td>
+<td>70</td><td></td>
+<td><a href = "#pg126frg107">107</a></td>
+<td>126</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg79frg41">41</a></td>
+<td>79</td><td></td>
+<td><a href = "#pg70frg75">75</a></td>
+<td>70</td><td></td>
+<td><a href = "#pg131frg108">108</a></td>
+<td>131</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg82frg42">42</a></td>
+<td>82</td><td></td>
+<td><a href = "#pg70frg76">76</a></td>
+<td>70</td><td></td>
+<td><a href = "#pg135frg109">109</a></td>
+<td>135</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg90frg43">43</a></td>
+<td>90</td><td></td>
+<td><a href = "#pg70frg77">77</a></td>
+<td>70</td><td></td>
+<td>110</td>
+<td><a href = "#pg34frg110">34</a>.
+<a href = "#pg136frg110">136</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg90frg44">44</a></td>
+<td>90</td><td></td>
+<td><a href = "#pg73frg78">78</a></td>
+<td>73</td><td></td>
+<td><a href = "#pg137frg111">111</a></td>
+<td>137</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg92frg45">45</a></td>
+<td>92</td><td></td>
+<td><a href = "#pg77frg79">79</a></td>
+<td>77</td><td></td>
+<td><a href = "#pg137frg112">112&nbsp;</a></td>
+<td>137</td>
+</tr>
+<tr>
+<td><a href = "#pg92frg46">46</a></td>
+<td>92</td><td colspan = "6"></td>
+</tr>
+</table>
+<br>
+<hr>
+<p align = "center"><font size = "-1">BEROLINI APVD WEIDMANNOS
+(I. REIMER)<br>
+<br>
+FORMIS CAROLI GEORGI BONNENSIS</font></p>
+<hr>
+<hr>
+<a name = "markup"> </a><br>
+<div class = "mynote">
+Text Markup added by transcriber<br>
+<br>
+Words underlined in red are popups: <ins class = "edcorr" title =
+"corrected by author from...">solid</ins> for the author’s corrections
+as listed in the Corrigenda et Addenda, <ins class = "mycorr" title =
+"text reads...">dotted</ins> for typographical errors corrected by the
+transcriber. <span class = "flag">Grey underlining</span> in the
+fragments identifes words and phrases discussed in the critical
+apparatus. <span class = "crossflag">Dotted grey lines</span> elsewhere
+in the text mark cross-references, used in cases where the target word
+is not a heading, hyperlink or otherwise clearly identifiable.<br>
+<br>
+In the critical apparatus, some details are given descriptively:<br>
+{*above a: e}<br>
+{*between s and r: superscript c}<br>
+The apparatus in this e-text is intended only as a representation of
+the printed book.
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+***** This file should be named 16400-h.htm or 16400-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/4/0/16400/
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+
+</html>
diff --git a/16400-h/images/pg168app.png b/16400-h/images/pg168app.png
new file mode 100644
index 0000000..6a3f4c8
--- /dev/null
+++ b/16400-h/images/pg168app.png
diff --git a/16400-h/images/pg91fn.png b/16400-h/images/pg91fn.png
new file mode 100644
index 0000000..21e6db6
--- /dev/null
+++ b/16400-h/images/pg91fn.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..0663063
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #16400 (https://www.gutenberg.org/ebooks/16400)
diff --git a/old/16400-8.txt b/old/16400-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..c699ad9
--- /dev/null
+++ b/old/16400-8.txt
@@ -0,0 +1,9511 @@
+The Project Gutenberg EBook of Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Libris Grammaticis
+
+Author: M. Terentius Varro
+
+Editor: Augustus Wilmanns
+
+Release Date: July 31, 2005 [EBook #16400]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+{Transcriber's Note:
+
+All material in brackets [ ] or parentheses ( ) is in the original text.
+Material added by the transcriber is in braces { }.
+
+Greek words have been transliterated and placed inside double quotes:
+"gl�ssa". Individual letters have been written out: "alpha," "epsilon."
+Digamma used as part of a word is expressed as *w: "*welen�". Antisigma
+(reversed C) has been expressed as *C. Greek letters used as numbers
+have been converted to Arabic numerals: epsilon' > 5.}
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                      De
+             M. TERENTI VARRONIS
+              LIBRIS GRAMMATICIS
+
+
+                   Scripsit
+             Relliquiasque Subiecit
+
+               AVGVSTVS WILMANNS
+
+
+                   Berolini
+                Apud Weidmannos
+                  MDCCCLXIIII
+
+
+
+
+Friderico Ritschl
+Ottoni Iahn
+Praeceptoribus
+
+AMORIS CAVSA
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                   PRAEFATIO
+
+Cum per tempus aliquod uersato in conligendis et disponendis
+relliquiis Varronianis specimen studiorum mihi proponendum esset,
+elegi libros grammaticos; nam eos commode ceteris neglectis tractari
+et singulorum argumentum paullo quam adhuc factum est accuratius
+circum scribi posse intellegebam. dispositionem et indolem horum
+librorum indagare contentus neque uniuersam Varronis grammaticam
+theoriam explicate studui, quae res necessaria et magni momenti ad
+cognoscendam historian grammaticae antiquae nitatur in libris V-X de
+lingua latina nunc a meo consilio alienis, neque in singulis locis
+inlustrandis omnia quae cum his coniuncta fuisse coiceres congerere,
+sed in certis testimoniis acquiescere uolui. exclusi uero libros,
+in quibus praeter alia grammaticae quoque obseruationes legebantur,
+quales epistolicas quaestiones fuisse scimus, et mera ueriloquia,
+larga manu ubique a M. Terentio sparsa, quae ex aliis libris repetita
+sunt.
+
+In componendis relliquiis antiquam librorum formam quantum fieri
+potuit restitui, ut et singulas libris e quibus sumptae esse uiderentur
+tribuerem, et pristinum ordinem reuocarem. asterisco signaui fragmenta,
+quibus Varronis nomen ab auctoribus non adponitur. duas relliquiis
+subieci adnotationes. altera perscripsi eos scriptorum locos ad eandem
+Varronis expositionem referendos, qui ad probandam disputationem meam et
+ordinem singulorum fragmentorum reconcinnandum alicuius sunt momenti.
+altera ad criticam spectat; qua in re hanc mihi inposui legem, ut quae
+in codicibus leguntur religiose adnotarem, Putschii et aliorum, quorum
+exemplaria in omnium manibus sunt, nomen singulis locis facili negotio
+saepe emendatis non semper adscriberem. ut autem paullo emendatiora haec
+fragmenta prodeant praesertim Henrici Keili liberalitati mea laude
+maiori debetur, a quo facile Hermannus Vsener inpetrauit, ut quae ad
+Varronis locos in grammaticis latinis obuios adnotauerat meum in usum
+describere sibi liceret. de quibusdam uero locis ipse Keilius benigne
+certiorem me fecit. praeterea Vsener Bernae duos Augustini de dialectica
+libros nitidissime mihi contulit et multos aliorum scriptorum locos a
+me rogatus inspexit. Seruianorum locorum lectiones Georgius Thilo
+liberalissime mecum communicauit. alias alii me instruxerunt quos suo
+quemque loco nominaui. ne autem quidquam, quod aliis debetur taceam,
+conmemorandum est Vseneri et Curti Wachsmuthi amicorum beneficium, qui
+me in Italiam profecto non solum plagularum accuratissime corrigendarum
+taedium susceperunt uerum etiam conplures locos medicina egentes felici
+sagacitate emendauerunt. quibus omnibus gratias ago lectoresque mecum
+agent.
+
+  Romae in Capitolio mense Iulio 1864.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+TABVLA DISPVTATIONIS
+
+{Transcriber's note:
+To aid in searching for text, the table of contents has been expanded
+with key phrases taken verbatim from the book. The numbered items 1 - 8
+are the author's original _tabula_. Sections marked with roman numerals
+appear in the text, though not in the author's _tabula_.}
+
+I
+  1 de libris *de lingua latina*
+    *Alexandrinorum grammaticorum
+    *de Varronis philosophia
+    *consilium totius operis
+    *hexas prima (liber primus)
+    *libro altero
+    *libro tertio
+    *altera triade / *de uerborum originibus
+    {footnote 20: chart comparing books VIII and VIIII}
+    *de relliquiis huc referendis
+    *libro undecimo declinationes
+    *de libro duodecimo
+    *librum decimum tertium
+    *poeticorum uocabulorum explicatione
+    *prooemium totum opus
+    *de postrema hexade
+  2 de epitome librorum de lingua latina
+    *"Epitom�n" de lingua latina
+II
+  3 de libris *de sermone latino*
+    *a prosodiis uel accentibus
+    *de rebus metricis
+    *continentis sermonis uirtutes
+    *de uocis natura
+    *de uariis syllabarum generibus
+III
+  4 *liber de grammatica*
+IIII
+  5 de libris *de antiquitate litterarum*
+  6 de libris *de origine linguae latinae
+V
+  7 de libris *de similitudine verborum
+  8 de libris *de utilitate sermonis
+
+       *       *       *       *       *
+
+In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis
+fundamento (cf. F. Ritschl d. schriftstellerei des M. Terentius Varro
+in nou. mus. Rhen. VI p. 481 sq. XII p. 150) hi tituli grammatici
+enumerantur: *de lingua latina libri XXV*, *epitome de lingua latina
+e libris (X)XV libri VIIII*, *de sermone latino libri V*, *de origine
+linguae latinae libri III*, *de similitudine uerborum libri III*,
+quibus accedit liber disciplinarum *de grammatica*. praeterea
+occurrunt apud grammaticos *liber II de antiquitate litterarum*
+(Prisc. I p. 7 Hertz), *libri ad Attium* (Pompei. comm. art. Don.
+p. 9. 27), *liber IIII de utilitate sermonis* (Char. p. 123 K.).
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           I
+
+Libros *de lingua latina* fuisse XXV et praeter quattuor priores
+(cf. de l.l. V 1 M. p. 12 Sp.) ad Ciceronem ut Caesaris de analogia
+opus scriptos esse constat, illud ex Hieronymi indice et seuerae
+dispositionis lege qua Varro non solum in his libris utebatur{1})
+(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI p. 525), hoc e Ciceronis Academ. post. I
+1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf. O. Muelleri praef. Varr. p. 111),
+e librorum de lingua latina V-X codice Florentino initio libri III et
+in fine libri VIIII (p. 3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum
+testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum
+libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso, reliqui
+XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima etymologiam,
+altera declinationes, tertia et quarta syntaxin tractabant (l.l. VII
+110 p. 390, VII 1 p. 391). infra reiectis quae de singulis libris
+priorum hexadum dicenda sunt, primum de posterioribus hexadibus agam.
+duobus enim locis s. s., quibus totius operis dispositionem proponit,
+Varro profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110 p. 390)
+_quemadmodum uocabula coniungantur_, et (VIII 1 p. 391) _ut uocabula
+inter se ratione coniuncta sententiam efferant_, quae quamquam
+certissimum ipsius scriptoris de consilio suo testimonium continent,
+tamen de omnibus duodecim libris accipere dubitabant uiri docti.
+incredibile enim uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos
+fuisse, cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur,
+quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor diligentius
+explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani aequalem, qui primus
+omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta reuocasset. accedebat,
+quod Varro neque in scribendi genere neque in eis quae occasione
+data de huiusmodi rebus monuit, magnum subtilioris syntaxis studium
+ostendit, et quod, fere ubique ad res et facta siue ad historiam
+gentium et litterarum siue ad naturam spectent intentus et singula
+conponere atque ex his iudicare solitus, eandem rationem in rebus
+grammaticis adhibuisse putabatur. parum profecto consentaneum
+uidebatur talem scriptorem disciplinam tantis difficultatibus
+obstrictam quasi constituisse et condidisse. neque hoc fecit, id
+quod apparebit, si breuiter qua conditione Varronis tempore studia
+grammatica fuerint in memoriam reuocauerimus.
+
+  Footnote 1: cf. praeter libros de re rustica de antiquitatum
+  libris Angustini de ciu. del VI 3, fr. antiquitatum human.
+  lib. XX ap. Non. quadrifariam p. 92, fr. de uita populi
+  Romani lib. I ap. Non. uictuis p. 494.
+
+*Alexandrinorum grammaticorum* et *Pergamenorum* studia artissime cum
+arte critica conexa erant. ut de singulis poetarum locis iudicare
+possent, leges quae linguam regerent perscrutabantur et deliberationes
+suas in poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant
+et hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia
+paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum obseruationum de
+uerborum ui origine declinatione coniunctione coaceruabant. ab his
+profecti singulas quaestiones ordine et in artis modum exponebant{2}.
+scripsit iam Aristophanes Byzantius de analogia{3}, Apollodorus
+Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid. "Apollod�ros") "peri
+etumologi�n" (Athen. XI p. 483 A. II p. 63 D. al.) eiusque aequalis
+Demetrius Ixion "etumologoumena" (Athen. III p. 74B. al.); Dionysius
+Thrax, hic quoque Aristarcho praeceptore usus (cf. M. Schmidt philol.
+VII p. 366 sq.) "techn�n grammatik�n". primis lineis ductis uarios
+poetas et dialectos diuersas percensebant et uerborum classes
+loquendique formulas separatis libris explicabant subtilioremque
+ita et certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam
+adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant. postremo
+ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante magnum
+Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam Tryphon
+eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro laudatus uel
+potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere aequalis erat (cf. A. de
+Velsen Tryph. gramm. fragm. p. 1. 33) non nisi de singularum orationis
+partium constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis
+coniunctionibus participiis praepositionibus pronominibus personis{4},
+Habron de pronomine (Apoll. de synt. p. 60. B.). Ab Alexandrinis
+igitur grammaticis Varro, quorum opera eum diligenter tractasse
+testantur libri de lingua latina, qui ad nos peruenerunt, nec
+consilium neque argumentum syntaxis suae repetere potuit, licet
+Tryphonis scripta in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari
+nec negari potest.
+
+  Footnote 2: Hoc loco haec tetigisse et contrariam rationem
+  Alexandrinorum et stoicorum significasse satis est. qua in re
+  quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum inuenta
+  fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora praetermittenda
+  erant.
+
+  Footnote 3: cf. A. Nauck Aristoph. Byz. fragm. p. 267.
+  Charisii locum p. 116 _specialis (analogia) est, quae
+  spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus_ (Christ m�nchn.
+  gel. anz. 1859 p. 221 e Donatiano, _rationibus_ cod. Neap.)
+  _occupata; cui Graeci modum istius modi condiderunt_
+  "analogia estin sumplok� log�n akolouth�n en lexei". _huic
+  Aristophanes quinque rationes dedit uel ut alii putant sex;
+  primo ut eiusdem sint generis de quibus quaeritur, dein
+  casus, tum exitus, quarto numeri syllabarum, item soni_
+  uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de Cratete Mall. p. 11
+  explicuerit. genus enim etiam in Varronis loco quem confert X
+  21 p. 556 ex Ed. Luebberti emendatione (thes. V quaest.
+  pontif. adn.) id est quod M. Terentius interdum sexum uocat.
+  casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter positum
+  sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui
+  haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si
+  intellegi uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro
+  quoque l.s. de nominum tantum analogia loquatur, nullam
+  dubitationem mouent, de eadem (cf. Varr. de l.l. VIII 13
+  p. 401) Aristophanem egisse; quod si huius disciplinae
+  progressus spectas, non nullius momenti est.
+
+  Footnote 4: De singulis Tryphonis libris recte iudicauit
+  A. de Velsen l.l. p. 24 sq. Qui praeterea de his rebus
+  scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora uixerunt, ut
+  de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd. gr.
+  II p. 424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p. 234) taceam,
+  Telephus Crateteus, qui teste Suida "peri suntaxe�s logou
+  Attikou biblia" 5 edidit, post Augustum floruit (cf. Preller
+  ztschr. f. alterthw. 1837 p. 499) et L. Veri praeceptor
+  fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert dissert. Sic. I
+  p. 147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano inferior
+  (Choerob. Bekk. anecd. gr. III p. 1193), qui "peri suntaxe�s
+  t�n tou logou mer�n" scripsit. reliqui praeter Byzantinos
+  grammaticos (de quibus Egger l.l. p. 234. 265) rhetores
+  posterioris aetatis erant, ut Gaianus Arabs Theon
+  Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui uestigia
+  Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri "peri hupsous", qui
+  duos libros "peri suntaxe�s" conposuit, ("p. hupsous" 39, 1)
+  sequebantur.
+
+Prorsus diuersa ratione *stoici* in grammaticis studiis uersabantur
+(cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 72 sq. R. Schmidt stoicorum
+gramm. C. Prantl gesch. d. logik I p. 414 sq. H. Steinthal gesch. d.
+sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p. 278 sq.), quippe qui a philosophia
+profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam referrent,
+idcircoque a principio ad leges generales quae de lingua ualerent
+animum intenderent. dialectica eis secundum Posidonium "epist�m�
+al�th�n kai pseud�n kai oudeter�n" (Laert. Diog. VII 62) erat itaque
+praecipuas quoque grammaticae partes etymologiam declinationes
+syntaxin, cum linguam tamquam subsidium cognitionis haberent,
+explorabant quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo
+cum "to t�n tou nooumenou pragmatos s�mantik�n propheresthai ph�n�n"
+(Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf. Augustini uerba princ. dial. V
+_loqui est articulata uoce signum dare_) acciperent, inde consecuntur
+quae de etymologia (cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui
+patrocinabantur (Varr. de l.l. IX 1 p. 456) docebant. syntaxin,
+illa dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum
+praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut nullum
+fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl l.l. p. 442).
+duobus prioribus nunc missis, de quibus uiri docti supra laudati bene
+meruerunt et mihi his illic infra dicendum est, breuissime syntaxeos
+diuisionem in primis Laertium Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram.
+prae ceteris autem in hac re excelluit Chrysippus 'homo acutissimus',
+cuius dialecticam dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum
+usus adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis
+libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes, singulos
+locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne dicam omnes,
+cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus penderet, non minus
+ad dicendi quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est.
+
+Duas igitur fecerunt partes dialecticae, quae secundum Senecam (epist.
+89, 9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes,
+ne pro uero falsa subrepant, "ton peri t�s ph�n�s � t�n s�mainont�n
+topon", quo de uoce de litteris de uocabulis eorumque pronuntiatione
+de orationis partibus de rhythmis de poematis de uirtutibus uitiisque
+orationis agebatur (L.D. VII 44. 55 sq.), alteram quae ad nos nunc
+pertinet "ton peri t�n pragmat�n � t�n s�mainomen�n topon", qui praeter
+"ton peri t�n phantasi�n topon" (L.D. VII 43) conplectebatur "to
+lekton", quod ab Ammonio (ad Aristot. "p. herm." p. 100a Br.) "meson tou
+te no�matos kai pragmatos", a Sexto Empirico (adu. math. VIII 70. cf.
+L.D. VII 73) "to kata logik�n phantasian huphistamenon" explicatur.
+erant autem "ta lekta" aut "ellip�" aut "autotel�". "ellip�" enuntiata
+erant ea, quae e solo uerbo, quod nominatiuum ut plenum uel "autoteles"
+fiat requirit, constant ut "peripatei" (L.D. VII 63) eademque et
+"kat�gor�mata" et "sumbamata" adpellabant, quibus praeter hoc simplex
+"kat�gor�ma", uerbum intransitiuum ut nostris terminis utar casu obliquo
+non egens, etiam transitiuum uerbum adnumerabant sine accusatiuo
+positum, "elatton � kat�gor�ma", et duas uerborum inpersonalium classes,
+alteram quae unum casum obliquum poscit ut "metamelei" (sc. "S�kratei")
+"parasumbama" siue "parakat�gor�ma", alteram quae duos casus obliquos
+postulat, ut "melei" (sc. "S�kratei Alkibiadous") "elatton �
+parasumbama".{5} huic loco tribuebant cum uniuersam de uerborum
+generibus et speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis
+coniunguntur explicationem (L.D. VII 64 sq. Schmidt l.l. p. 57 sq.). in
+plenis enuntiatis "axi�mata" ponebant. "axi�ma de estin ho estin al�thes
+� pseudos � pragma autoteles apophanton hoson eph' heaut� � kataphanton,
+h�s ho Chrusippos ph�sin en tois dialektikois horois; hoion h�mera esti,
+Di�n peripatei" (L.D. VII 65). haec iterum aut simplicia aut conposita
+esse existimabant (L.D. VII 68. Sext. Emp. VIII 93.) simplicibus
+adnumerabant "er�t�ma pusma prostaktikon horkikon aratikon hupothetikon
+ekthetikon thaumastikon epapor�tikon pragma homoion axi�mati", quorum
+definitiones leguntur ap. L.D. VII 66 sq. Ammon. ad Aristot. "p. herm."
+p. 96a Br. Geo. Choerob. p. 1178 B. p. 739 Gaisf. Anonym. Coisl.
+p. 93a Br. praeterea simplicium "axi�mat�n" erant alia "apophantika
+katagoreutika kat�gor�tika huperapophantika arn�tika ster�tika"
+(L.D. VII 69), alia "h�rismena aorista mesa" (Sext. Emp. VIII
+96 sq.). tractarunt igitur in hac parte modos et formulas loquendi
+ut interrogationem et adhortationem, inter utrumque quidem non magis
+distinguentes, quam Protagoras fecerat (cf. L. Spengel art. script,
+p. 44), deinde affirmationes et negationes, enuntiata finita et
+infinita. Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus formantur
+(cf. C.F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p. 19 sq.)
+diuidebant, quorum praecipua haec erant "to sun�mmenon (ei) to
+parasunn�menon (epei) to sumpeplegmenon (kai kai) to diexeugmenon (� �)
+to aiti�des (dioti) to diasaphoun to mallon (mallon �) to diasaphoun
+to h�tton (h�tton �)" L.D. VII 69. 71 sq. Postremo sequebatur expositio
+"t�n log�n kai sullogism�n", quorum 'ingentem diuisionem' (L.D. VII 76
+sq. Seneca l.l.) excribere longum nec necesse est; nam id quod uolui
+satis elucere confiteor, stoicos magna cum subtilitate argutaque
+sagacitate de his rebus disputasse uberrimamque materiam hoc argumentum
+tractantibus congessisse. Vnum adicio Dionysi Halicarnasensis locum ita
+scribentis de comp. uerb. IIII p. 70 Sch. (cf. V p. 84): "Eg�g' oun,
+hote diegn�n taut�n t�n hupothesin, ez�toun ei ti tois proteron eir�tai
+peri aut�s kai malista tois apo t�s Stoas philosophois, eid�s tous
+andras ou mikran phrontida tou lektikou topou pepoi�menous; dei gar
+autois tal�th� marturein. oudam� de ouden hup' oudenos heur�n t�n goun
+onomatos �xi�men�n oute meizon oute elatton sunachthen eis h�n eg�
+pro�r�mai pragmateian; has de Chrusippos kataleloipe suntaxeis dittas
+epigraph�n echousas 'peri t�s suntaxe�s t�n tou logou mer�n' ou
+rh�torik�n the�rian echousas, alla dialektik�n, h�s isasin hoi tas
+biblous anegn�kotes, huper axi�mat�n suntaxe�s al�th�n te kai pseud�n,
+kai dunat�n kai adunat�n, endechomen�n te kai metapiptont�n kai
+amphibol�n kai all�n tin�n toioutotrop�n, oudemian oute chreian out'
+�pheleian tois politikois logois sumballomenas, eis goun h�don�n kai
+kallos herm�neias, h�n dei stochazesthai t�n sunthesin; taut�s men
+t�s pragmateias apest�n ktl." quibus uerbis cum dialecticam stoicae
+syntaxeos rationem{6} cognoscimus, tum illo tempore unicuique qui de
+uerborum constructione siue rhetor siue grammaticus scribere uellet,
+primum doctrinam stoicorum in mentem uenire, illorum praecepta
+circumspici, ab illorum studiis omnes huiusmodi quaestiones proficisci.
+
+  Footnote 5: In his secutus sum Porphyrium ap. Amm. in Arist.
+  "p. herm." p. 104b Br. et Apoll. d. synt. I 8 p. 31 B. III 32
+  p. 299. de pronom. p. 146. cf. Lucian. uit. auct. 21. R. Schmidt
+  l.l. p. 64. Prantl l.l. p. 439 sq. Steinthal l.l. p. 298. Suidas
+  u. "sumbama" nescio quem exscripsit non accuratius quam u.
+  "kat�gor�ma" Laertium Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam esse
+  diu intellectum est. Priscianus uero XVIII 4. II p. 211 H., qui
+  quidem locus tam turbatus est, ut neque a librariis ita corruptum
+  neque a scriptore rem tam male perspectam esse, sed lectorem
+  eumque non optime doctum haec adiecisse crediderim, ita scribit:
+  et sciendum quod has quidem constructiones quae per nominatiuum
+  absoluuntur, stoici "axi�mata" uel "sumbamata", id est dignitates
+  uel congruitates, uocabant, ut ego Priscianus scribo, Apollonius
+  ambulat, Plato philosophatur, illas uero quibus transitiones ab
+  alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominatiuo
+  etiam obliquum aliquem casum proferri, "parasumbamata" dicebant,
+  hoc est minus quam congruitates, ut Cicero seruat patriam, quando
+  uero ex duobus obliquis constructio fit, "asumbama" id est
+  incongruitatem dicebant ut placet mihi uenire ad te, siue
+  nominibus ipsis tamen seu uerbis hoc exigentibus. uides hic non
+  solum axiomata et "sumbamata" confundi, uerum etiam transitiua
+  uerba (de genere loquendi cf. XIII 23 p. 15 H.) cum nominatiuo et
+  accusatiuo, quae axiomata sunt, "parasumbamata" dici. praeterea
+  tertiae constructionis, quando ex duobus obliquis fit, exemplum
+  nullo modo aptum est, expectares _pudet me illius_, uel tale quid.
+  ceterum dummodo tali loco aliqua fides habenda esset, a quibusdam
+  stoicorum "asumbama" quod ab aliis "elatton � parasumbama" dictum
+  est, quod eo est incertius, quia appellatio pessime in rem quadrat.
+
+  Footnote 6: Praeterea Dionysi loco euincitur, et illos Chrysippi
+  libros de rhetorica non egisse (rhetoricam uero stoici ad
+  dialecticam referebant L.D. VII 41), et si Dionysium bene elegisse
+  credimus quod in conscribendo opere adhiberet, in aliis quoque
+  libris hanc a Chrysippo esse neglectam, quod in plerisque factum
+  esse index ille confirmat Laertianus.
+
+Videamus nunc, paucis *de Varronis philosophia* praemissis, quae ratio
+inter Alexandrinorum et Stoicorum grammaticam et libros de lingua
+latina sit. Varro erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae
+(Cic. Acad. post. I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque
+probauit (Cic. epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae
+lustris diligenter exposuit{7} (Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2).
+Ciceronem qui academica et epistulas modo laudatas a.u. DCCVIIII
+scripsit acriter inpugnat O. Mueller praef. Varr. p. V sq., quod ne
+conpertum quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam
+transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina eodem
+tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum considerate
+posuit. M. Tullium enim, licet antiquorum philosophorum graecorum
+sententias paullo neglegentius et cuiuis proximo scriptori se dedens
+exposuerit (cf. F. Schleiermacher kritik d. sittenl. p. 157. A.B.
+Krische forsch. in alt. phil. I p. 33. 444 sq.) de amici et
+condiscipuli (R. Kuehner Cic. in phil. mer. p. 38) sensu et cogitandi
+ratione tam grauiter errasse idque publice professum esse, nemo
+credet, qui magnum discrimen inter scholas illas fuisse putet.
+Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla concesserat
+auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec ratione cognosci et
+perspici quidquam ab hominibus posse diu sustinuit ac defendit, deinde
+de eiusdem infirmitate et peruersitate 'omnium philosophorum concursu'
+conuictus, stoicorum decreta de conprehensione et adprobatione, ut
+Ciceronem "katal�psin" et "sunkatathesin" uertentem sequar, adsumpsit
+(cf. Krische l.l. p. 166 sq. Grysar d. academik. Philo u. Antioch.
+p. 25) et hanc uiam ingressus eo usque processit, ut non solum
+Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur (Cic. acad. post.
+II 46, 143), uerum etiam 'si perpauca mutauisset, germanissimus
+stoicus' fuisset (Cic. l.l. 43, 132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235).
+nempe in philosophiae parte morali sibi constitit (Cic. l.l. 43,
+133), in dialecticis autem non potuit stoicis primas non deferre,
+quorum placita etiam in physicis probasse uidetur. cuius uiri
+auditorem fidelemque sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime
+mirum esse adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L. Krahner l.l.
+p. 8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. r�m. staatsrel. p. 51. C.H.I.
+Francken fragm. Varr. quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p.
+160) multa stoam redolent et in libris de lingua latina, quorum pauca
+memorasse sufficiat. cum eis quae ibi leguntur de loco (V 14 p. 24)
+conferas Zenonem apud Stob. ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3
+p. 186) Apollodorum apud Stob. l.s. I 9, 42, de igni (V 70 p. 76)
+Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p. 1053 A, de motu solis
+(VI 4 p. 186 sq.) Zenonem apud Stob. l.l. I 26, 3, de animae partibus
+(VIIII 30 p. 476) Laert. Diog. VII 110. 157, quibus conlatis haec e
+stoicorum mente scripta esse uidebis, et sic multa (cf. V 59 p. 64
+sq.) quae ad rerum naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia
+ex eorum dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui
+docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem
+exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula
+distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d.
+redeth. p. 79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis
+articulos, illa finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de
+pron. p. 48); utrumque habet Varro VIII 45 p. 424, quorum alterum
+parum ad linguam latinam accommodatum esse uides. stoicos secutus
+quinque casus (VIII 16 p. 403){8} eorumque primum rectum posuit
+(VIII 4 p. 393 cf. R. Schmidt l.s. p. 58) et ab eisdem temporum uerbi
+descriptionem (VIIII 97 p. 529 sq.) mutuatus est (cf. Herm. Schmidt
+doctr. temp. uerbi gr. et lat. I p. 14. R. Schmidt l.l. p. 68). sed
+nec talia neque uestigia quaedam intimae dialecticae stoicae (cf. VI
+56 p. 232 cl. Prantl l.s. p. 438. 519. X 59 p. 578. L.D. VII 53) ut
+recte de libris nostris iudicemus sufficiunt. nam stoici in multis
+rebus grammaticis auctores erant; quorum inuenta omnes grammatici
+probarent et Varronem in his rebus in uniuersum eorum praeceptis
+obtemperasse supra uidimus.
+
+  Footnote 7: Non recte L. Krahner de Varronis philos. p. 3
+  Ciceronem illius libro de philosophia (Augustin. l.l. XVIIII
+  1, 1) usum esse et academicorum sententias illius uerbis
+  introduxisse sibi persuasit. nam primum si res ita esset,
+  Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit _quaero cur cum
+  multa scribis *genus hoc praetermittas*,_ de rebus
+  philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem I 2, 8
+  saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil de
+  philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere
+  ut l.l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus
+  latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo
+  Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime
+  A.B. Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845
+  p. 175 iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro ab
+  Augustino seruatum libro Tulliano de finibus quinto
+  respondet, post annum igitur 709 scriptum esse oportet (cf.
+  N. Madvig praef. Cic. de finib. p. LVIIII).
+
+  Footnote 8: Verba sic leguntur in codice Florentino quantum
+  sciamus _propter eorum qui *dicuntur* sunt declinati casus,
+  uti is qui de altero diceret, distinguere posset cum uocaret
+  cum daret cum accusaret, sic alia eiusmodi_ (Sp., _eiusdem_
+  F) _discrimina, quae nos et Graecos ad declinandum duxerunt.
+  sine controuersia sunt quinque._ legendum _propter eorum qui
+  *dicunt naturam*_ (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec
+  superioribus 14 p. 402 respondeant _in sua discrimina
+  declinantur (nomina) aut *propter ipsius rei naturam* de qua_
+  (_quo_ F) _dicitur, aut *propter illius, qui dicit.* propter
+  ipsius rei discrimina aut ab toto aut a parte_ e.q.s., quo
+  loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam,
+  illius qui dicit naturam transit, aliter statuit G. Schoemann
+  l.s. p. 13 n. 2. secuntur haec _quis uocetur ut Hercules,
+  quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem,
+  a quo uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius
+  uocetur ut Herculis._ mirabere non quinque sed sex casus
+  proferri, quod eiectis uerbis _a quo uocetur ut ab
+  Hercule_ tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda sunt.
+  primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera
+  _cum nocaret, cum daret, cum accusaret_ coniuncta et a
+  Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de
+  eo qui _uocetur_ agi debuit, sed de eo qui _vocet_, propter
+  cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec
+  casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum
+  perstringit abhorret.
+
+Rationem et *consilium totius operis* perpendentibus longius nobis
+progrediendum est. quod ad argumentum attinet, eas quaestiones
+tractandas M. Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges
+spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem
+proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes
+conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et
+principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea, quae
+uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem singulas
+hexades in triades diuisit, quarum prima leges generales; altera
+copiam uerborum percenseret quod quamquam de prioribus tantum constat
+nescio an de omnibus probabile sit. hoc consilium adparet non minus ad
+philosophos quam ad grammaticos pertinere scriptoremque utriusque
+partis disputationes suum in usum conuertisse exspectari potest.{9} et
+profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum praecepta eo
+modo memorantur, uel significantur, ut omnis dubitatio tollatur.
+Priore triade hexadis primae, quae de etymologia est, cum priuati
+simus, tamen ex altera stoicorum placita illic quoque fundamentum
+fuisse efficitur. scribit enim Varro V 7 p. 18:
+    nunc singulorum uerborum origines expediam, quorum quatuor
+    explanandi gradus. primus is (Muell. in F.) quo etiam
+    populus uenit, quis enim non uidet, unde aurifodinae et
+    uiocurus? secundus quo grammatica ascendit antiqua, quae
+    ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit uerbum, quod
+    confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui 'rudentum
+    sibilus', hic 'incuruiceruicum pecus', hic 'chlamyde
+    clypeat brachium'. tertius gradus, quo philosophia
+    ascendens peruenit atque ea quae in consuetudine communi
+    essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum uicus
+    uia. quartus ubi est aditus ad initia rerum (Vertran.
+    regis F.), quo si non perueniam, scientiam ad opinionem
+    aucupabor, quod etiam in salute nostra nonnunquam facit cum
+    aegrotamus medicus. quodsi summum gradum non attigero,
+    tamen secundum non praeteribo, quod non solum ad
+    Aristophanis lucernam sed etiam ad *Cleanthis* lucubraui.
+et VI 1 p. 183:
+    in hoc (libro) dicam de uocabulis temporum et earum rerum,
+    quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut
+    sedetur ambulatur loquontur. atque si qua erunt ex diuerso
+    genere adiuncta, potius cognationi uerborum quam auditori
+    calumnianti geremus morem. huius rei auctor satis mihi
+    *Chrysippus* et *Antipater* et illi in quibus, si non
+    tantum acuminis at plus litterarum, in quo (cf. A. Nauck
+    Arist. Byz. fr. p. 269. L. Spengel Emend. Varr. p. 7) est
+    Aristophanes et Apollodorus.
+quae cum demonstrent praeter grammaticorum Varronem etiam Cleanthis
+'quasi maiorum gentium stoici' (Cic. acad. post. II 41 126), qui
+scripsit "peri tou logou" libros tres (L.D. VII 175), Chrysippi,
+Antipatri Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui "peri lexe�n kai
+t�n legomen�n" disputauit (L.D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip. Tars.
+p. 69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum uerborum
+originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo magis eisdem eum
+usum fuisse in triade priore, qua philosophicae etymologiae rationes
+examinandae erant? De analogia et anomalia declinationum, quas secunda
+hexas tractat, 'Graeci Latinique libros fecerunt multos' (VIII 23 p.
+408), et minus necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros confugere.
+nihilo minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de anomalia Varronem
+hausisse testantur prima libri noni uerba:
+    ... in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus
+    *Chrysippo* homine acutissimo, qui reliquit "peri
+    an�malias" IIII libros, contra analogian atque Aristarchum
+    est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius
+    uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de
+    inaequabilite cum scribit sermonis, propositum habet
+    ostendere similis res dissimilibus uerbis et dissimilis
+    similibus esse notatas, id quod est uerum, et Aristarchus
+    de aequabilitate cum scribit [_et de_ add. F], uerborum
+    similitudinem quodammodo (Sp. _quarumdam_ F) in
+    declinatione (Sp. _inclinationes_ F) sequi iubet, quoad
+    patiatur consuetudo.{10}
+e quo argumento librorum Chrysippeorum facilis est coniectura, huic
+Varronem quae libro VIII 34 p. 417-43 p. 423 de eadem re disputat
+debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod nunc non persequor.
+In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos confugere, qui se huic
+disciplinae darent Dionysi Varrone aetate paullo posterioris
+scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur etiam Varro sequi
+debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim libros inpleuerit, si
+uberrimam materiam et ingentem librorum a Chrysippo conscriptorum
+molem reputaueris. habemus autem praeter ipsius Varronis dispositionem
+supra indicatam certum testimonium libro XXIIII talia exposita fuisse,
+Gellius enim scribit noct. att. XVI 8, 6 _sed M. Varro de lingua
+latina ad Ciceronem quarto uicesimo expeditissime ita finit
+'proloquium est sententia in qua nihil desideratur'_ (cf. l.l. VI 56
+p. 233). Ex illo autem commentario L. Aeli 'stoici'{11} qui Varronis
+magister erat *de proloquiis*, quem Gellius paullo ante memorat, uides
+quantum absit, ut haec studia aliena a M. Terentio iudicemus, sed cum
+potius magistri exemplo incitatum diligentius in rem inquisiuisse.
+Huius argumenti natura et proprietate etiam factum est ut et
+grammatici posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius
+prodiit, hos libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent.
+
+  Footnote 9: Varronem plerumque graecos scriptores secutum
+  esse iam perspexit, licet rem immodice auxerit, Christoph.
+  Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum historia
+  (Basileae 1554) libro quinto (p. 271) sic scribit
+  'conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit
+  similitudine studiorum cum M. Tullio coniunctus M. Varro,
+  a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est
+  argumentum' e.q.s.
+
+  Footnote 10: In hoc loco scribendo L. Spengelium de emend.
+  rat. libr. Varr. de l.l. p. 9, qui olim de eodem loco in
+  Iahni annal. 1834 p. 7 egerat, secutus sum praeterquam quod
+  simplicius uidebatur e codicis uerbis _similis res
+  dissimilibus uerbis et dissimilibus similes esse uocabulis
+  notatas_ id quod supra posui efficere, quam quod Spengelius
+  uoluit [_similis_] _res dissimiles similibus uerbis, et
+  dissimilibus similes esse_ [_uocabulis_] _notatas._ addo quod
+  _IIII libros_ (cod. _lei libri_) Laerti Diogenis codicibus in
+  indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur. habet
+  enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon.
+  253 saec. XII "peri t�s kata lexeis an�malias pros dion
+  a b g d", cod. Laurent. plut. 69, 35 "peri tou kata tas
+  lexeis an�malias pros di�na a b g d", cod. Menagii
+  "a b g", Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit "sigma'" e
+  Varrone ubi olim _sex libros_ legebatur.
+
+  Footnote 11: Cic. Brut. 56, 205: 'fuit L. Aelius omnino uir
+  egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque
+  eruditissimus et Graecis litteris et Latinis antiquitatisque
+  nostrae et in inuentis rebus et in actis scriptorumque
+  ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro noster
+  acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans
+  omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris
+  explicauit. sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem
+  nec studuit unquam nec fuit.'
+
+Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit. potissimum
+sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo atque in reliquis
+libris grammaticorum stoicorumque placita refutauit uel probauit uel
+correxit. paucissimae relliquiae extant nec tales e quibus effici
+quidquam possit, sed non nullius momenti in hac re Augustini{12}
+libellus est, qui inscribitur 'principia dialecticae'. Augustinus quem
+Varronis scripta ardenti studio lectitasse constat (cf. L. Krahner de
+Varr. antiq. libr. p. 31, Francken l.l. p. XV sq.), cum postea nimia
+pietate haec studia contemneret, ita scripsit
+    et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas
+    liberales uocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum
+    seruus per me ipsum legi et intellexi quoscunque legere
+    potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset,
+    quidquid ibi uerum et certum esset
+(confess. IIII 16, 30. I p. 123 ed. congr. St. Maur.), eumque in his
+quoque studiis, cum undecunque libros corriperet, Varronem non
+neglexisse per se probabile est. libellum ipsum inspicienti e
+stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad eorum doctrinam
+explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II p. 166 ed. Venet.
+p. 566 ed. Lips.) ab Rudolpho Schmidtio adhibitus est, qui quae de
+etymologia ibi docentur, e Varronis libris de eadem re (libris II-IIII
+de lingua latina) fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur.
+primum enim e ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana
+notanda sunt, aliaque illis tam sunt similia ut ab eodem scriptore in
+libris qui perierunt profecta uideantur.{13} deinde principia
+etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum unusquisque facile
+uideat non multis expono. praeterea argumentum eodem modo ac Varro in
+libris nostris diuidit Augustinus: _ergo omne uerbum propter id quod
+sonat quattuor quaedam necessaria uocat in quaestionem originem suam
+uim declinationem ordinationem._ uis enim uerbi quam arte cum eius
+origine conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia
+triade Varronem locutum esse ostendunt quae V 2 p. 13 dicit,
+Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum libros
+consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum reliquis
+Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit Priscianus doceat
+_consequentia ordinationis id est casus casibus et genera generibus et
+numeros numeris et personas personis et tempora temporibus congrua
+disponere_ (XVII 185 II p. 200). denique si unicus terminus, quo
+Varronem in libris syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus,
+*proloquium* his recurrit, quod uerbum praeter Martianum Capellam et
+Arnobium nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p. 262
+Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis
+coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae ingenium
+Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam. Ad syntaxin
+inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca tantum de uerbis et
+sententiis simplicibus coniunctisque ad firmandam dispositionem suam
+praefatus est. plura de etymologia discimus de qua infra dicam. Sed
+hic facile aliquis obiciat, ne confidentius loquere! cum enim
+Martianus Capella IIII 338 Kopp. p. 97 Grot. non solum eandem totius
+argumenti dispositionem atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam
+in eius disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam
+multo breuius legantur, quae Augustinus profert,{14} praeterea autem
+et hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p. 415 cf. F. Ritschl quaest. uarr.
+p. 7) et illum (IIII 335 p. 97 cf. C.F. Hermann praef. ed. Kopp.
+p. XX. Ritschl l.l. p. 5) Varronis disciplinarum libris usum esse
+constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro disciplinarum de
+dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita non neglecta esse
+uideantur{15}? neque sine specie quadam probabilitatis haec
+opponuntur, praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno
+Varronis libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit,
+nam quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua
+latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in hac
+(libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa disputatio de
+etymologiis offendet nescio an singularis consensus, quem supra
+exposui, cum libris de lingua latina hanc dubitationem tollat. ne
+autem nihil profecisse uideamur, si hoc concedere prorsus recusas,
+unum adicio. Varronem libros disciplinarum multis annis post illos de
+lingua latina scripsisse demonstrauit Ritschelius l.l. p. 57, quamuis
+L. Mercklin (philolog. IIII p. 427) dissentiat; in his igitur sine
+dubio quae ipse summa industria multaque meditatione congesserat non
+neglexit, sed retractata passimque mutata et admodum contracta suum in
+usum conuertit, id quod etiam in aliis libris eum fecisse infra
+monebo. utcunque igitur statuis, quamquam prius illud mihi multo magis
+arridere tacere nolo, iure nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis
+de lingua latina posuisse concedes.
+
+  Footnote 12: Episcopi Hipponensis enim hoc opusculum esse
+  demonstrauit Prantl l.l. p. 666, quamquam id C.F. Webero
+  proleg. in Augustini art. gramm. p. 1 non persuasisse uidetur.
+  addere potuit in libro de magistro quem patrem breui post
+  illud scripsisse constat (cf. Augustin. retract. I 12)
+  nonnulla recurrere quae in illo libello leguntur ut V 12. 16.
+  Tom. I p. 679. 682 ed. congr. S. Maur., unde apparet
+  dialecticam illic expositam re uera Augustinum amplexum esse.
+
+  Footnote 13: Apud Varronem recurrunt ueriloquia _urbis_ V 143
+  p. 145 _horrei_ V 106 p. 109 _putei_ V 25 p. 41. uiolentum
+  apud Augustinum a _ui_, ab eodem _uis_ uiolare VI 80 p. 256,
+  et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen
+  uitis uietus, ab ipso _uis_ V 62 p. 68 uincire uinclum uiere,
+  V 37 p. 38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf.
+  Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius _uiae_ origo, quod
+  V 35 p. 37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non
+  respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum
+  grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone
+  cf. Mueller praef. Varr. p. VII. quae praeterea apud
+  Augustinum occurrunt _lucus bellum foedus_ e.q.s. in libris
+  nostris non explicantur.--Breuiter moneo locum V 22 p. 31,
+  qui multos uexauit, nuper Ludouicum Ox� de Varr. etymolog.
+  quibusd. p. 22, et in codice ut tradunt ita legitur _Vias
+  quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod
+  agendo teritur_ e loco s. s. V 35 p. 37 illuc inlatum et
+  quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod
+  neminem uidisse miror.
+
+  Footnote 14: August. l.l. p. 48E: 'ea quae una defintio
+  potest includere uniuoca uocantur: illius autem, quae sub uno
+  nomine necesse est definire diuerse, aequiuoci nomen est'.
+  p. 49C: 'haec sunt igitur uniuoca, quae non solum nomine uno,
+  sed una etiam eiusdem nominis definitione clauduntur, quamuis
+  et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui
+  possunt.' Mart. Capella IIII 355 p. 103 sq. 'aequiuocum est
+  quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem
+  definitio, ut leo ... uniuocum est, quando duarum uel plurium
+  rerum unum nomen est et definitio.'
+
+  Footnote 15: Cassiodor. de artib. et discipl. liber, p. 536b
+  Garet: 'dialecticam uero et rhetoricam Varro in nouem
+  disciplinarum libris tali similitudine definiuit: dialectica
+  et rhetorica est quod in manu hominis pugnus adstrictus et
+  palma distensa, illa breui oratione argumenta concludens,
+  ista facundiae compos copioso sermone discurrens, illa uerba
+  contrahens, ista distendens'. cf. Isid. orig. II 23, 1.
+  a Zenone haec Varronem transtulisse Cassiod. l.l. p. 531b
+  Sext. Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu
+  sunt, quibus illud confirmetur.
+
+Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de enuntiatis
+simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam aut inplent aut
+non inplent (fr. 32*). quae inplent iterum affirmari possunt aut
+nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum, coniunctione postremo
+dixit. haec stoicorum "lekta ellip�" et "autotel�", "axi�mata hapla"
+et "ouch hapla" esse uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi
+persona praeter uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus
+uerbis ponitur, prima et secunda persona in coniunctis _quae simplicem
+non habent significationem_ (cf. Mart. Cap. IIII 388 p. 118), nam ego
+et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de stoicis non
+diserte memoratur{16} ex eorum placitis necessario manat, ut in hac
+quoque re illos Varro secutus sit.
+
+  Footnote 16: Hoc moneo propter Carolum Prantl l.l. p. 667
+  qui id a stoicis alienum putat. Laertius autem Diogenes
+  (VII 63) scribit: "ellip� (lekta) men oun esti ta
+  anapartiston echonta t�n ekphoran hoion 'graphei';
+  epiz�toumen gar tis?" quod cum in prima et secunda persona
+  absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter has et
+  illam fecisse stoicos sequitur.
+
+Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit, conici
+uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus obliquis et
+uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta sint, altera de
+proloquiis simplicibus et conpositis disputasse, quod conuenit cum
+stoicorum diuisione in "lekta ellip�" et "autotel�". neque e Gelli
+libri XVI capite octauo sequitur (fr. 36), in fine demum libri XXIIII
+proloquia tractata esse, quod quomodocunque rem disposuerit fieri
+potuisse nego. quare quod Gellius adicit, Varronem "axi�mata" alias
+profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio (l.l. p. 5)
+ad dialecticam sed ad ipsos libros de lingua latina referendum duco,
+ut his uocibus promiscue, ut in aliis terminis fecit, usus sit.
+*profatum* enim, quantum sciam, apud nullum scriptorem, *proloquium*
+apud Augustinum et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica
+legisse constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed
+longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se
+inspectis dialecticorum "eisag�gais", ut de axiomatis a M. Varrone
+profata uel proloquia adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium
+L. Aeli de proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque
+illud memoratum uiderat (cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. in
+Fleckeiseni annal. supplem. III p. 646), sed eo reperto nihil inde
+didicisse et ad Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam
+definitionem Chrysippi "axi�matos" (cf. L.D. VII 65), deinde eam, quam
+Varro de proloquio in libro 'de lingua latina ad Ciceronem quarto
+uicesimo' protulit. secuntur, interiectis quibusdam proloquiorum
+exemplis et axiomatis descriptione apud stoicos usitata iterumque
+nominato Varrone (ut de Ciceronis "axi�matos" uersione ex disp.
+Tusculanis I 7, 14 petita taceam), "axi�mat�n sunn�mmenou
+sumpeplegmenou diezeugmenou paradiezeugmenou" explicationes, adiectis
+interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante
+significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit, ad
+eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est, num
+utramque quam profert proloquii "sun�mmenou" et "sumpeplegmenou"
+uersionem Varroni an fortasse alteram Aelio debuerit. duo in promptu
+sunt quibus haec suspitio confirmetur. primum enim Gellium has
+interpretationes non de suo addidisse, quod hominem philosophiae non
+ignarum fecisse facile contendas, inde conligendum, quod "axi�ma
+diezeugmenon", quod ipse (V 11, 8) 'diiunctiuum' appellat, nostro loco
+'disiunctum' uertitur. alterum est, quod proloqui "paradiezeugmenou",
+stoicis ut uidetur adhuc ignoti (cf. Prantl l.l. p. 448. 605),
+uersionem omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua sponte
+apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius
+"paradiezeugmenou" usu admoniti, ne quid audacius Varroni adscribamus,
+num ex reliquis quidquam ad eum referendum sit, in medio relinquimus.
+qui uero sciunt in his rebus exempla non nullius momenti esse et idem
+proloqui conexi exemplum _si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur_ hic et
+in Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla
+fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum
+existimabunt. in libro XXIIII igitur de proloquiis conpositis
+agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae
+hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim de proloquiis
+dixisse, in posteriore ad singula explicanda profectum libro XXIII
+proloquia simplicia, libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum
+uel nescio quid tractasse. sed haec pro certis non uendiderim.
+
+Transeo ad priores libros. *Hexas prima*, ut saepius dixi, de
+etymologia scripta erat, et libri tres 'priores de disciplina uerborum
+originis, posteriores de uerborum originibus'. priorum 'in primo
+uolumine est' ut ipsa Varronis uerba ponam (VII 109 p. 389) 'quae
+dicantur, cur "etumologik�" neque ars sit neque ea utilis sit, in
+secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis sit, in tertio quae
+forma etymologiae'. primo igitur libro contra stoicos et grammaticos,
+qui eorum uel similia praecepta sequebantur, altero ex eorundem mente
+disputauit, tertio suam de re sententiam exposuit. praeclara sane
+dispositio! Studia etymologica stoicorum (cf. K. Lehrs de Aristarchi
+stud. hom. p. 340. R. Schmidt l.l. p. 21. Ch. A. Lobeck de antiphr.
+et euphemismo in actis societ. gr. II p. 293 sq. C. Wachsmuth de Crat.
+Mall. p. 13. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 323) ex interioribus
+linguae rationibus, quas probabant (cf. p. 5) pendebant eorumque usum
+in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut nihil fere inter eos
+intercedat discriminis. et paullatim efflorescente arte, quod iam
+Plato in Cratylo ioco serioque adgressus erat, certas deriuandi leges
+proposuerunt, quibus ni mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet
+ducere potuerunt. et apud Varronem, ne in reliquis commorer, et
+interiorum rationum et certarum legum specimina, quae satis esse
+uidentur, deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia
+in uniuersum, ut initio octaui libri (3 p. 392--24 p. 409) de
+declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V 2 p. 13 dicit
+    cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a qua re et in
+    qua re uocabulum sit impositum--itaque a qua re sit
+    pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in
+    qua re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non
+    debet pertendi et pertendit pertinaciam esse, quod in quo
+    oporteat manere, si in eo perstet, perseuerantia--priorem
+    illam partem, ubi cur et unde sint uerba scrutantur, Graeci
+    vocant "etumologian", illam alteram "peri s�mainomen�n".
+ipsa etymologiae inpugnatio in duas partes diuisa erat, ut liber
+octauus (25 p. 409), altera erat generalis, cuius nullum uestigium
+indagaui, altera singula crimina amplexabatur. quae crimina (V 3
+p. 14) tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis
+inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo inposita,
+quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa uerba commutatis
+litteris obscurantur; deinde a linguarum diuersitate: non omnis origo
+est latinae linguae e uernaculis uerbis; denique a ui uerborum: multa
+uerba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant. haec omnia
+multis exemplis inlustrauit, qualia facile in libris sequentibus
+inuenies. neque deerant puto querelae ut (V 5 p. 15)
+    uetustas pauca non deprauat, multa tollit. quem puerum
+    uidisti formosum, hunc uides deformem in senecta. tertium
+    saeculum non uidet eum hominem quem uidit primum. quare
+    illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio fugitiua,
+    secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere nequit.
+
+*Libro altero* contra etymologiae praestantiam praedicauit et eodem
+modo quo libro nono opinor primo quae ad uniuersam etymologiam
+spectarent, deinde singula crimina 'et ea quae in priore libro essent
+dicta et ea quae potuissent dici' (VIIII 7 p. 461) perlustrauit. In
+priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque
+manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae
+praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere
+probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio explicari
+potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res (nam res et
+uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam cum sono uerbi
+ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor. huc igitur referendus
+uidetur Noni locus (p. 450 M. gannire) de animalium uocibus. talia
+uerba _quasi cunabula uerborum esse_, dixit _ut sensus rerum cum
+sonorum sensu concordaret_. in rebus quae non sonant similitude tactus
+ualet, ut lene lenem crux asperum sonum habet. inde ad rerum
+similitudinem progrediendum esse putauit, deinde ad uicinitatem
+quandam, cuius multos modos enumerauit, fieri per efficientiam et
+effectum, per id quod continet et continetur, a parte totum et a toto
+partem, immo per abusionem. postrema ratio progressus ad contrarium
+est, sed hanc adamasse Varro non uidetur. permultorum uero uerborum
+originem ostendi non posse Varro concessit, ut Augustinus in his
+quoque eum sequatur, quod eum concessisse et mediae uiae, quam in
+libro decimo elegit, exemplum (79 p. 588), et non pauci loci librorum
+etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse
+postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in libro
+praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam initio libri
+septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia de analogia et
+anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc illam causam
+defendisse censendus est, sed duobus partibus constitutis quasi
+arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse uoluit.
+
+Suam denique sententiam in *libro tertio* explicauit, etymologiam, ut
+ex libris sequentibus uidere licet, multis quidem difficultatibus et
+exceptionibus inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et
+praeceptis niteretur. huc igitur pertinent haec (V 6 p. 17):
+
+    in consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit
+    facta qui animaduerterit, facilius scrutari origines
+    patietur uerborum, reperiet enim esse conmutata, ut in
+    superioribus libris ostendi, maxime propter bis quaternas
+    causas. literarum enim fit demptione aut additione, et
+    propter earum adtractionem aut conmutationem, item
+    syllabarum productione....
+loco in codice ita mutilato ex parte O. Mueller succurrit, qui recte
+membrorum aequabilitatem secutus, _aut correptione_ additit et lacunam
+homoeoteleuto ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a
+syllabis ad litterarum transpositionem scriptorem rediisse, quod
+O. Mueller putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod
+facile in mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum 'aspiratio aut
+uoculatio' quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro accentu
+usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in sequentibus libris
+profert, utrumque nusquam adhibetur. ne 'syllabarum demptio aut
+additio' uel 'transpositio aut conmutatio' quidem, quae in prioribus
+legibus de litterarum mutationibus plane generaliter datis,
+conprehensae erant, accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum,
+quorum origines explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi
+uidebitur, nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis
+latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba dico
+conposita, quae iam Plato in Cratylo (p. 425 A. p. 434 A. cf. schol.
+in Crat. p. 43 Boiss. p. 1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus
+est et Aristarchus (Charis. p. 117, 4) in analogiae regulam recepit.
+Varroni non modo uocabulo 'conpositicia' (VI 55 p. 232) uel
+'conposita' (VIII 61 p. 436) nota erant, uerum etiam duo talium
+uocabularum genera distinxit, simpliciter conposita et ea, quae e
+duobus, uocabulis uel altero uel duobus plus minus mutatis breuiatis
+contractis orirentur, ut loci infra scripti docent: V 141 p. 143 _ab
+aedibus et faciendo maxume aedificium_; V 176 p. 176 _detrimentum a
+detritu ... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter
+se trita et deminuta_; V 178 p. 177 _manupretium a manibus et pretio_.
+et sic permulta praecipue in extremo libro quinto. alterius generis
+haec sufficiant exempla: V 171 p. 171 _septem a septem et uncia
+conlisum_; V 37 p. 38 _uineta ac uineae a uite multa_; X 81 p. 589
+_quod uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam,
+item media extrita syllaba, coactum est nequam_. quam ob rem hoc genus
+in illa regula praetermitti posse nego et Varronem _denique
+uocabulorum conpositione aut conlisione_ scripsisse censeo. nihili in
+hac re est, quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p. 222
+_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde eligere
+possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum
+nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium._ nam horum
+temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad artem dirigere
+didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta esset.
+
+Altera triade, quae seruata est, 'de uerborum originibus' agitur,
+primo libro (VII 110 p. 389) de uocabulis 'locorum et earum rerum quae
+in locis esse solent', secundo 'quibus uocabulis tempora sint notata
+et eae res quae in temporibus fiunt', tertio 'in quo a poetis sumpta
+ut illa dixi in duobus libris de (_om._ F.) soluta oratione'. de his
+pluribus disputare non magis huius loci est, quam de prima triade
+alterius hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius
+libro primo exposuit 'quae contra similitudinem declinationum
+dicantur', altero quae 'contra dissimilitudinem', tertio 'de
+similitudinum forma' (VIII 24 p. 409), quae diuisio cum dispositioni
+librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109 p. 389), iam hic
+expectamus, alteram{17} triadem eodem modo illius hexadis triadi
+secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter uerba
+temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod confirmabitur si
+diuersas orationis diuisiones a scriptore in libro decimo, quo suam de
+analogia sententiam explicat, propositas examinauerimus. duae enim
+sunt quae in censum ueniunt{18}. prioris hae partes sunt (X 15 p. 552.
+51 p. 574. VIII 21 p. 406): uoluntas hominum quae est inpositio
+uocabulorum, natura quae est declinatio uocabulorum quo decurritur
+sine doctrina, uoluntatis et naturae coniunctio. inpositionem in his
+libris non neglectam esse uel inde euincitur, quod analogiam quae in
+etymologia ualet, in libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et
+quod scriptor ipse 'de utriusque generis declinationibus' (VIII 24
+p. 408) actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis
+librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret, non
+usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis et
+naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5 p. 394. X
+51 p. 574 al.) et id docet, quod ita libro tertio primi et secundi
+libri disputationes recoquere coactus fuisset. accedunt grammaticorum
+testimonia ex libro undecimo, quae de declinatione non de impositione
+agunt. Restat igitur altera diuisio saepius obuia (X 17 p. 553. VIII
+31 p. 476. VIII 44 p. 424. VI 36 p. 215), quae summa{19} partium
+orationis apud Varronem conprehensio est. ea distinguit quattuor
+uerborum genera quae habeant casus, quae tempora, quae utrumque, quae
+neutrum. hanc cum in priore quoque triade ubicunque non generalem
+doctrinam sed singula tractat, naturam secutus orationis, constanter
+adhibeat (locis supra significatis, in libro nono lacuna pleraque
+deuorauit{20}), eadem etiam in posterioribus libris quibus singillatim
+analogiarum genera persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro
+undecimo uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod
+confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p. 401): _cum de his nomen sit
+primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et reliqua
+posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina) quare de eorum
+declinatione quam de uerborum ante dicam_, quae quamquam alia
+occasione dicta generalem sententiam continent. ne uero quis miretur,
+quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus grammaticis minus curae
+erant, totum librum dederit, cum libro decimo (31 p. 562 sq.) et nono
+(95 p. 527), (in octauo haec interciderunt) breuissime de eis agat et
+nullae fere huius argumenti relliquiae apud grammaticos extent,
+monendum est de eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et
+Varronem tribus locis (VII 90 p. 368.{21}) VIII 20 p. 416. X 33
+p. 563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris diligenter
+se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora habent in
+transcursu si omnino tangebantur, participialia uero non totum librum
+XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58 p. 434) aut cum
+uerborum (ut VIIII 110 p. 537) analogiis coniuncta fuisse, pro certo
+sumere possumus. contra hic liber sine dubio de illo dicendi genere
+erat, quod in libri decimi dispositionibus fere ubique (70 p. 583. 73
+p. 586. 74 p. 586. 42 p. 568) seiungitur et premitur, declinationes
+dico obsoletiores et rariores quibus poetae utuntur, quae ibi eodem
+modo explicabantur, ut libro septimo poetarum uocabula exposita esse
+scimus.
+
+  Footnote 17: Recte uidit O. Mueller praef. p. L. ad hos
+  libros referenda esse, quae 'de copia uerborum' (VIII 2
+  p. 392. 20 p. 406) Varro promittit, eosdemque indicari
+  'libris qui de formulis uerborum erunt' (X 33 p. 536) quod
+  alterum testimonium M. Hertz (philolog. klin. streifzug
+  p. 31) de libris XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum
+  contextu ibi de declinationibus actum iri intellegitur.
+
+  Footnote 18: Reliquae sunt hae: uerba quae declinantur et
+  quae non declinantur (X 14 p. 551), uerba uernacula
+  aduenticia notha ex peregrinis nata (X 69 p. 582), analogia
+  quam sequitur populus singuli e populo (X 74 p. 586),
+  consuetudo qua antiqui usi sunt qua nunc utimur qua poetae
+  utuntur (X 73 p. 585), quas omnes non aptas esse argumenti
+  indoles et mos scriptoris in libris etymologicis conspicuus
+  docent.
+
+  Footnote 19: Duae diuisiones sese excipiunt VIII 44 p. 424
+  _oratio secanda ut natura in quattuor partis, in eam quae
+  habet casus et quae habet tempora et quae neutrum et in qua
+  est utrumque. has uocant quidam appellandi dicendi
+  adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor, dicendi
+  ut scribo et lego, iungendi ut et et que_ (M. _utque_ F),
+  _adminiculandi, ut docte et commode._ quae diuisiones inter
+  se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi partes ambae
+  nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem Varro
+  debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p. 511) indicatis:
+  _quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas esse
+  partes orationis, cetera uero *adminicula uel iuncturas*
+  earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et trabes, cetera
+  autem id est stuppa et claui et similia uincula et
+  conglutinationes partium nauis, non partes nauis dicuntur._
+  quarum altera parte eique coniunctis quae non exscripsi, num
+  Ammonium (in Aristot. "p. herm." p. 99a Br.), aequalem sibi
+  scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore quaestionem
+  tetigerit, incertum est. uerisimile autem est philosophos
+  illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis facientes.
+  Aristotelis (cf. Steinthal l.l. p. 257) sententiam Dio
+  excoluit (VIII 11 p. 400) _quorum generum declinationes
+  oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in tris
+  diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae
+  adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae
+  neutrum. de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit,
+  uocabula et uerba, ut homo et equos, et legit et currit._
+  hanc igitur diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit
+  quode Elink Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p. 9
+  disseruit nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in
+  duas partes iungendi nimirum et adminiculandi discribitur,
+  quae itaque paullo magis est explicata, secundam Varronis
+  esse censeo. Sed etiam prima Varronis diuisio orta est ex
+  Dionea, adiecta parte quae utrumque habet. quare, quamuis non
+  prorsus accurate, tamen non ita neglegenter (cf. Schoemann
+  l.l. p. 14) Varro locutus est, cum *has* ad *quattuor
+  partes* generales non ad proxime antecedentes singulas
+  referret.
+
+  Footnote 20: Vt hoc melius intellegatur simulque aequabilitas
+  librorum VIII et VIIII nec in editis exemplaribus nec in
+  O. Muelleri dispositione satis conspicua oculis subiciatur,
+  eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec
+
+  VIIII   1-6      praefatio                       VIII  1-24
+           7       dispositio sequentium                  25
+          8-35     consuetudo--ratio
+         36-39     A. pars generalis. 1. praefatio
+         40-44      2a de similitudine                   39-43
+           45       2b analogia ubique aut nusquam       37-38
+         46. 47     2c de delectatione                   31. 32
+           48       2d de utilitate                      26-30
+  lacuna 49-54      2e analogiae leges                   33-36
+         55-62      3a declinatio sexus                  46. 47
+         63-69      3b decl. multitudinis                  48
+         70 lacuna  3c decl. casualis (in uniu.)         49
+                |  B pars specialis. dispositio          44. 45
+                |   I uerba iungendi adminic.     lacuna in fine libri
+        lacuna  |   II 1 articuli                         50. 51
+                |      2 pronomina                lacuna in fine libri
+   lacuna 71           3 uocabula. a. decl. nominandi     52-62
+        72. 73         3b decl. augendi                   75-78
+         74            3c decl. minuendi.                   79
+        75-88          3d decl. casualis (de sing.)       63-74
+        89-94          4 nominum decl.                    80-84 lacuna
+        95-110      III uerba temporalia        quae reliqua deuorauit
+
+  Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita
+  respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione
+  reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de
+  analogiae legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus
+  tractandam ibi in fine huius partis positam esse.
+  expositionem uero de sexu numero casu (A 3) in libro VIII
+  principio partis alterius positam, in libro VIIII ubi
+  lectores e libro octauo extremo nouerunt (cf. Mueller
+  p. XXXXVI) praeter nomen et uerbum analogias non esse (cf.
+  VIII 9 p. 398. X 79 p. 588) priori parti statim esse addita.
+  Altera pars (B) ab eadem in libro VIII eo discedit ut quae
+  minoris momenti sunt, aut praemittantur, ut particulae (I) et
+  articulis adiecta pronomina II 2 (hoc autem factum esse
+  apparet ex eo quod deinde nusquam memorantur) aut inter
+  grauiora interponuntur, ut declinatio augendi et minuendi
+  (II 3b. c). Lacunae autem, quas inter paragraphos 48 et 49,
+  70 et 71 subtili usus iudicio Mueller indagauit, in eodem
+  codice ortae sunt, quo transpositio V13 p. 33 sq. facta est
+  (cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846 p. 142. ueb. d. kritik
+  d. buech. de l.l. p. 10); in hoc enim quae leguntur VI-41
+  p. 40 quinque explebant folia, quorum singula circiter
+  MMCCCXXXX litteras conplectebantur (Spengeli in hac re
+  editione usus sum), quae uero leguntur IX 49 p. 490-70 p. 508
+  circiter I*C*CMDCCCC litteras conprehendunt, tribus igitur
+  illius codicis foliis (MMCCC litterarum) scripta erant.
+
+  Footnote 21: Hic enim scribendum esse _cape unde accipe sed
+  hoc in proximis libris_ (_proximo libro_ F) _retractandum_
+  mecum censebis, si hoc de libro octauo dici non potuisse
+  Varronemque constanter ad 'libros' plurali numero lectores
+  relegare et saepissime in his libris uocabulorum exitus
+  corruptos esse reputaueris.
+
+Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, *de relliquiis huc
+referendis* dicendum est. ad librum undecimum omnia apparet pertinere,
+quae ex libris de lingua latina, certo libri numero non addito,
+laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant. his praemissis ad
+fragmenta grammatica apud Charisium obuia transeo, quem omnia fere
+Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere constat (H. Keil praef.
+gramm. lat. uol. I p. XXXXV. W. Christ Philol. XVII p. 120.
+A. Schottmueller de C. Plini Secundi libr. gramm. p. 7), nec minus
+Romanum, e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea
+pars in qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini
+libris de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis
+excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua latina
+disertis uerbis{22} laudat et non nisi hos e libris Varronianis,
+praeterquam quod semel (uel bis) 'libro IIII de utilitate sermonis' in
+re singulari usus est, et ex libro de sermone latino quinto _later
+lutum iugmentatum_ (sic scripsi pro _iugmenta_) uerba ni mirum non
+doctrinam grammaticam excerpsit, si alter locus Plini est (cf.
+Schottmueller l.l. p. 42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni
+debet libris de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio
+praecipue uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p. 53, 17.
+78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char. p. 73, 13 de
+deminutiuis habet conlato Pompei commento artis Donati p. 154 e Plinio
+fluxisse probabile, e Varronis libro XI hausta esse certum est (cf.
+L. Lersch sprachphil. d. alt. I p. 196), cum quibus locis artissime
+cohaerent excerpta Pompei p. 143. Cledon. p. 1897P. cum uero
+praeterea Romanus Varrone laudato proferat p. 58, 17, quae de l.l. V
+118 p. 131, et p. 104, 13 quae Priscian. VII 55. I p. 333 e libris de
+l.l. esse docent, etiam reliqua quae cum eorum argumento conuenire
+uidebantur huc traxi, quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur
+non esse conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis
+frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare
+quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id unice
+uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia quibus
+innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo fieri possit
+inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis quam paucissima
+tamquam incerta relinquas et pro indole et ratione uariorum operum
+singula eis adscribas libris in quorum quadrant argumentum. de quibus
+autem ne sic quidem constare quodammodo uidebatur, ea ad calcem
+conposui.
+
+  Footnote 22: Laudat Plinius librum XI p. 131, 18. 141, 30
+  (cf. Schottmueller l.l. p. 41). p. 142, 21, librum XIII
+  p. 105, 14. p. 139, 15, librum XXII p. 142, 20. praeterea e
+  Plinio fluxit locus p. 106, 2 (cf. Schottmueller p. 43), quem
+  in libri de l.l. octaui ea parte quae intercidit fuisse
+  uidit O. Mueller praef. Varr. p. XXXXVII. ex eodem Plinio
+  librum XI hausisse Romanus p. 80, 3 cl. Pompei p. 154 Char.
+  p. 37, 13 uidetur. restant loci p. 58, 17 (de l.l. V 18
+  p. 131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p. 111) 104, 13. 104, 28 ad
+  Cic. VIII (54 p. 130) p. 105, 14 ad Cic. XIII quos Plinio
+  Romanum debere demonstrari nequit.
+
+*Libro undecimo declinationes* ita exposuisse Varro uidetur, ut genera
+numerum casus deinceps persequeretur, quemadmodum VIII 46 p. 425 sq.
+VIIII 55 p. 495 sq. (cf. X 22 p. 556) fecit. Genera proprie ea esse
+docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p. 495) eamque in
+animalibus sequendam esse (fr. 69); quando dubium sit genus, cognosci
+id posse ex deminutiuis (fr. 10) quae paucis exceptis genus
+uocabulorum principalium retineant (fr. 11). ubique analogiae studium
+in singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in "-�s", quae
+antiquorum alii aliter declinauerant, omnia a littera finiri et
+feminino genere proferri iussit, ut charta cochlea (fr. 14), 'dies'
+non sine discrimine masculino et feminino genere dicendum esse, sed
+illud si unum diem, hoc si temporis spatium significet (fr. 12). De
+numero nihil extat, nisi 'uis' etiam in plurali cum praecepisse (fr.
+15), ita enim ut Probum (p. 31, 1 K.) interpreter, alterum fragmentum
+e libris de l.l. a Probo statim praemissum de 'uade et uase' (fr. 16)
+me mouet. de uis uocabulo cf. Char. 89, 14 cl. p. 548, l. Priscian. I
+p. 249, 9. Contra usum constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20)
+et Lucili sententiam (cf. Vel. Long. p. 2229. C. Lachmann ad Lucr.
+p. 329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici I scribere
+uoluit (fr. 17), ne contra regulam minor nominatiuo fieret, idemque
+rationem in vocatiuis postulare dixit, sed utilitatis (cf. VIII 10
+p. 424 sq.) causa, ut casus discernerentur, hunc uno I proferri (cf.
+Gell. XIII 26, 1). De ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E
+finiendo non paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de
+analogia, quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit,
+quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim (Nipperd.
+p. 756) neutra in E (Char. p. 122, 13) L (Char. p. 119, 5) AR (Char.
+122, 16. 133, 18) terminantia praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo
+in I proferenda esse. eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui
+illa quoque debemus, respicere uidetur loco a Romano uel Charisio (18)
+tam male et breuiter contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini
+uerba referenda sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum
+legatur. obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum
+quae similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im
+faciant (cf. Charisium p. 47, 14 a Keilio bene conlatum) antiquos
+damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos Varro
+reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos esse, ut
+ipso teste 'ab hoc canali siti tussi febri' dixerint. Varro autem, quo
+et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte
+fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe) a Plinio ei
+opposita ipsiusque uerba l.l. VIIII 112 p. 539 'qui dicit hoc monti
+et hoc fonti, cum alii dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae
+duobus modis dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter
+peccat tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat' ducere
+uidentur, praecepit ut omnia tertiae declinationis nomina substantiua
+"analog�s" ablatiuum datiuo similem haberent. ad eundem ablatiuum
+spectat, quod discrimen inter 'rure' et 'ruri' (fr. 19) exposuit. in
+his seuere analogiam secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris
+VIII-X saepius premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam
+desideremus. Plinius licet ipse quasdam exceptiones admiserit (Char.
+p. 129, 27) eum uituperat (fr. 20), quod falces axes lintres uentres
+stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit, sed
+in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris graecis ut
+poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut prorsus tamquam
+latina (fr. 21) aut prorsus tamquam graeca (fr. 22) declinarentur et
+sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud quasi lex
+inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id eo explicatur,
+quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in breues regulas
+discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum breuiasse uidimus, quod
+multis exemplis confirmatur. aliter de eadem re in aliis libris
+scripsit. in IIII de utilitate sermonis (Char. p. 123, 3 cf. Consent.
+p. 2040P), ubi consuetudini communi multum concessisse uidetur,
+uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis expositionem
+secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus dicere mallet. in
+libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem locum inde sumptum esse
+infra exponam) quo certa loquendi praecepta dabantur, poematibus
+schematibus et quae talia sunt dici iussit, quia nomina latina, et
+illa tamquam latina tractanda esse, quae ablatiuum singularis in -e
+formarent, datiuo et ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum
+Plinius in hac re Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae
+in uariis libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet,
+doctis Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum
+sit. Denique, indeclinabilibus non neglectis (fr. 23), ad
+declinationem augendi et minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75
+p. 447 sq. VIIII 72 p. 509), qua conparatiua et diminutiua, ut cum
+Prisciano loquar, conprehendit. ibi conparatiua et in maius et in
+minus fieri dixit, generisque alterius (fr. 24) exempla _inuenior non
+satis iuuenis, senior non satis senex_ posuit.
+
+*De libro duodecimo*, cum praeter unum fragmentum fortasse inde
+sumptum (fr. 27) nihil ex eo seruatum sit, tacere quam hariolari malo.
+suspitionem uero quandam mouent Diomedis (p. 371, 23) uerba corrupta
+(fr. 26), in eo capite conscribendo Varronis doctrinam non neglectam
+fuisse. cum autem quae ex eius libro sumpta sint accuratius
+circumscribere non contigerit, hoc breuissime monito ad *librum
+decimum tertium* transeo.
+
+Perpauca de *poeticorum uocabulorum explicatione* scimus. in Nelei
+carmine et Liui Odyssia puellam _puera_ dictam esse uoluit (fr. 28),
+ubi Aelius Stilo _puer_ retinuit, in quo analogiae studium uides.
+Varronis sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest.
+Suet. p. 465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I p. 231)
+de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum optime huc
+quadrent, a M. Terentio acceperit. Mulierum nomina graeca -on
+terminata ut Leontion Chrysion mire traditur (fr. 29) in ablatiuo et
+datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se ineptum est. nescio
+an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui casus nominatiuo similes
+erant, in comoediis usitatum non fuisse; quam obseruationem
+excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et re uera in Plauti
+Terentique comoediis tales genetiui non, quantum ego quidem sciam{23},
+occurrunt. Praeterea palpetras pro palpebris posuisse dicitur (fr.
+30), eodem sine dubio ueriloquio usus quo Lactantius, qui ipsum
+sequitur (de opific. dei 10){24}
+    ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria eos ciliorum
+    tegminibus occuluit unde oculos dictos esse Varroni placet.
+    nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et
+    palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus
+    uallatae, septum oculis decentissimum praebent.
+Denique de oxygaro (Mart. III 50, 4) uel oxycomino (Petron. fragm. Trag.
+66 p. 79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re rust. 117.
+118) dixisse uidetur (fr. 31). graeco uerbo "oxos" rarissime scriptores
+latini usi sunt, oliuum pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301.
+Lucr. II 391. Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur.
+
+  Footnote 23: Vno Plauti (mil. gl. 271) loco in codice
+  Ambrosiano _Philocomasii custos_ legitur, ubi tamen
+  Ritschelius _Philocomasio custos_ (cf. 1431) cum reliquis
+  libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus
+  Zangemeister.
+
+  Footnote 24: Etymologias in hoc Lactanti libello obuias cur
+  non ad libros de l.l. rettulerim, quamuis cap. V libri ad
+  Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere longum est. uerbo
+  moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum artissime
+  inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die
+  nat. 6, 1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin. 9,
+  1. Ritschl de Varr. logist. p. XI) referendas esse.
+
+Restat liber ille qui quasi *prooemium totum opus* exordiebatur.
+orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio
+libri octaui probatur ubi hoc _in superioribus libris_ legi dicit, cui
+rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo oratione egit; quo
+loco de ratione, quae inter res et uerba intercedat, in qua re cardo
+totius doctrinae stoicorum uertitur, non potuit non disputare.
+peropportune igitur accidit, ut etiam hunc locum quomodo fere
+tractauerit, ex Augustino (fr. 1*) cognoscere possimus. uerbum
+uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente possit
+intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de sono autem
+uerbi (stoicorum locus "peri ph�n�s") in his libris non esse agendum,
+sed de uerbo quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus
+"peri pragmat�n"). sequitur lubrica illa rerum uerborumque coniunctio,
+quae quasi per gradus quosdam uerbum dicibile dictionem rem
+amplectitur, quae uocabula graecis "ph�n� lekton lexis pragma" (L.D.
+VII 57) respondentia, num a Varrone sumpserit Augustinus pro certo
+adfirmare non audeo. deinde pluribus de uerbis disputare debuit,
+ibique fortasse unam uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus
+habet, quarumque illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam
+aptas Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres
+praecipuas disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti
+quod tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio
+omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI 3.
+A. Popma biblioth. uarr. p. 500).
+
+De postrema hexade aliter ac nos statuit *O. Mueller* (praef. p. L);
+cum enim syntaxin Varronis tempore minus elaboratam fuisse, quam ut
+duodecim libris a Varrone potuerit tractari sibi persuaserit, 'ad usum
+uocabulorum et orationis ornatum et similia eum transgressum' esse
+existimauit. quam sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p.
+526), cum ita Varronem promissis _tres_ fore totius operis partes non
+stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum iudicauit
+ad stabiliendam O. Muelleri coniecturam (praef. p. I sq.), numquam hos
+libros absolutos et a scriptore editos esse. quem scrupulum nescio an
+disputatio nostra exemerit. de illa uero sane speciosa coniectura
+O. Muelleri, libros nostros cum scriptor a.u.c. DCCVIIII proscriptus
+esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime de
+eadem re nuper L. Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr. buech. de l.l.
+Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II p. 443 sq.) dixisse uideo.
+Primum et de tempore quo hoc opus absoluerit Varro et de ipso opere
+sagacius iudicauit O. Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post
+pugnam Pharsalicam a.u. DCCVI (cf. L. Roth leben d. Varro p. 21) ad
+libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis testimonio in
+epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4) constet, ex eiusdem
+uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula ad Att. XIII 12, quam
+N. Maduig praef. Cic. de finib. p. LX n. mense Quinctili scriptam
+censet) a.u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid Varro
+quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil efficiatur, nisi
+tum M. Terentium opus quod moliretur nondum transmisisse et quid
+elaboraret tacuisse, non erat cur O. Mueller p. V. VI dubitaret, maiorem
+operis partem iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta
+librorum mole simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret,
+retinuisse et biennio proximo (a.u. DCCXI mense Decembri Cicero necatus
+est) edidisse. et traditum esse uidetur altera demum anni u. DCCX parte
+uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum excitauerit
+inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes, qui in libro primo
+de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX scripto (cf. E.W. Fischer roem.
+zeittaf. p. 321), oppida quod opem darent esse dicta (Fest. p. 202
+Oppidum) posuit, _adiciens ut imitetur ineptias_ (_inertias_ sch. Laeti)
+_stoicorum_. (cf. de l.l. V 131 p. 143). Etiam de 'ingente opere' paullo
+aliter ac Mueller putauit statuendum est. nam si tantum temporis, quam
+ille eum in hoc collocasse uoluit, in singulis operibus consumpsisset,
+uix dimidiam partem quomodo perfecerit librorum, quos eum edidisse
+O. Muelleri tempore minus quam nunc constabat, uix est perspicuum. huius
+autem operis indoles profecto non ea est, ut plus laboris quam alia sibi
+uindicasse concedamus. quae enim graeci philosophi et grammatici de
+graeca elaborarant lingua in latinam transtulit, quorum uestigia quam
+arte sequatur uel ex paene puerili modo contra pro de rebus disputandi
+adparet. singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias ex
+collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis hausit,
+ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus poetarum "gl�ssas"
+conlegerat (cf. O. Mueller praef. p. XI. Ritschl parerga plaut. I p. 77.
+180), alias ex libris ab ipso editis repetiit, uelut libri sexti
+(86 p. 262 sq.) locum de tabulis censoriis, quem ibi positum mirabere,
+e libro antiquitatum humanarum XX transcriptum esse e Noni (u. sortirent
+p. 471 M) testimonio (cf. W. Christ philol. XI p. 451), et non pauca de
+diebus festis in eodem libro ex eisdem antiquitatum libris, ad quos bis
+(VI 13 p. 195. 18 p. 200) lectores relegat, fluxisse adparet.
+
+Deinde O. Mueller ad indicia partim e natura orationis et
+expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit e
+rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum contra eum
+pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum graecorum et
+latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem repetere et de eisdem
+inter se pugnantia scribere soleant, constet (cf. K. Lehrs nou. mus.
+Rh. II p. 119. Herodiani scripta III p. 417 sq.), talia inde (p. VII)
+effici non possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e
+mensis intercalaris (VI 13 p. 195) mentione librum ante Caesaris
+fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit Th.
+Mommsen{25}, repugnare existimauit haece (VI 22 p. 204): _Saturnalia
+dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium Opalia
+Opis_, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea disputationi
+addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod Varro qui etiam de re
+rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel postea scripsisse constat,
+de Caesaris fastis loquens adiciat _dies qui nunc sunt_ illud continuo
+post correctos fastos tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia
+eodem die antiquitus fuisse testatur Macrobius (sat. I 10, 18), quod
+Caesarem ita mutasse ut illa die quo semper fuerant relinqueret, haec
+transferret, uereor ne citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non
+demonstranti O. Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione
+traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos integros
+reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum post Caesarem
+Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui tum ut antea
+notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent, per triduum
+festos dies instituisse testatur, eundemque ut principium et finem
+certo definiret, Opalia transtulisse existimo. similiter iudicauit
+R. Merkel praef. Ouid. Fest. p. XVIII, quem secuntur I. Marquardt
+R.A. IIII p. 460, L. Preller roem. myth. p. 416. hanc autem Augusti
+mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter Merkel l.l.
+p. IIII ad fastorum ordinationem ab eo factam rettulit eamque a.u.
+DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI
+mortuus est, scribi non potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non
+Varro se ipse correxit illiusque uerbis addidit _post diem tertium_,
+quibus deletis reliqua _ut Opalia Opis_ optime se habent. hunc autem
+unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII libros scriptos esse
+constat.
+
+  Footnote 25: Vsus est loco VI 20 p. 201 (roem. chronol.
+  p. 235. p. 16) ubi in codice Vinalia rustica _a. d. XII kal.
+  Septembr._ agi dicuntur, quod male correxit Augustinus in
+  _a. d. XIIII kal. Sept._, qui in fastis correctis illi
+  respondebat. idem quamquam intellexit L. Pontedera antiq.
+  lat. graec. enarr. p. 317 nugis a uero abduci se passus est;
+  nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse iudicauit I.G.
+  Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2 p. 230.
+
+Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et additamenta
+posterioris retractationis agnoscere O. Mueller sibi uisus est. ex his
+uero solis quidquam efficere uelle quam periculosum et lubricum sit
+apparet in opere tam misere corrupto turbato truncato interpolato,
+quam uix aliud. sed etiam quae huius generis Mueller in praefatione
+tamquam grauissima collegit nihil probant. quid eo efficitur, quod
+Varro in extremo libro septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum
+"gl�ssas" ponere uoluerit (p. XI), hae autem desint? potuit hoc
+facere, expectares fortasse factum esse, sed non fecit. nisi forte et
+hoc loco librarii cuiusdam pigritia reliqua a scriptore addita omisit.
+nec firmius argumentum esse (p. X) dispositionem libri septimi non
+prorsus cum diuisione quinti sextique congruentem, uel ex eis quae de
+libro VIII et VIIII disputaui adparet{26}. Additamenta uero tria
+p. VIII sq. significauit (nam e locis VI 70 p. 247. X 18 p. 554 sq.
+nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam duos
+L. Spengel l.l. p. 19 a Muelleri incriminationibus uindicauit, pauca
+addam, ne quid ab eo prolatum intactum relinquam. recte intellexit
+(p. VIIII) locum VI 44 p. 222 sq. ut in codice scriptus extat,
+a scriptore profectum non esse. cum et p. 223 et p. 225 uerba memini
+et metuere explicari, illius autem interpretationes inter se
+discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero loco,
+olim in margine a scriptore addita, perperam in textum inrepsisse et
+quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis causa eius paragraphis
+utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic transposuit ut paragraphorum
+49 et 45 sedes inter se permutaret. leguntur 44 p. 222 haec
+    sic reminisci cum ea quae tenuit mens ac memoria cogitando
+    repetuntur. hinc etiam comminisci dictum, a con et mente,
+    cum finguntur in mente, quae non sunt, et ab hoc illud quod
+    dicitur eminisci (M. _reminisi_ cod.), cum commentum
+    pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et amens, qui
+    a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem quodammodo
+    motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus timor,
+    tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis quae
+    tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili
+    ut arista in spica ordei horrent.
+haec sic ferri non posse uides. accuratius examinanti interpolatoris
+manu deprauata ex sequentibus esse mihi constabat, quam multa autem
+librariorum et grammatistarum additamenta in libris nostris lateant
+docuit Spengel l.l. p. 12 sq. praef. Varr. p. XXXVIII sq. nec desunt
+exempla locorum ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis
+interpolatorum. ut in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p. 222):
+_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere
+possit, [sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio
+dicta_ e.q.s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura enim non coguntur
+in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur, uox _sic_ ergo inepta.
+atque Varro semper fere in deriuationibus _a_ praepositione utitur (in
+sequentibus cur id non fecerit adparet, praeterquam quod interest
+aliquid inter dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere
+conposuit uocabulis uocalem _o_ seruauit, quod quamuis leuidense
+uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V 108 p. 111
+_caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus_. similiter in eodem libro
+sexto 69 p. 246 uerba _spondet enim qui dicit a sua sponte: spondeo_
+repetita sunt e praemissis 69 p. 245 _spondere est dicere spondeo, a
+sponte, nam id ualet_ (_ualet et_ cod. cf. Spengel l.l. p. 29) _a
+uoluntate._ et 84 p. 261 quae leguntur _indidem puteus quod sic
+graecum antiquum non ut nunc_ "phrear" _dictum_ e libro quinto 25
+p. 41 inlata. cf. quae p. 17 de libri quinti 22 p. 31 dixi. sed redeo
+ad locum suprascriptum. uerbi metuo quae ibi profertur explicatio
+misere confecta est ex ea quae infra legitur _metuere a quodam motu
+animi cum id quod male_ (_malum_ F) _casurum putat refugit mens_
+(p. 225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio _mens_ uocabulum prematur
+et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci e.q.s. quoque ducta.
+deinde uerba nec ut scripta sunt sanam praebent sententiam nec quomodo
+talem efficias facile est dictu, nam uix quod Spengelius proposuit
+_hinc etiam metuisti, mentem quodammodo motam amouisti_ placebit.
+grauissimum uero est, quod praeteriti persona secunda nusquam
+praeterea in uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur
+perspicuum est. eodem modo atque metuendi etiam meminisse uerbi
+explicatio conglutinata est ex infra scriptis (p. 225) _meminisse a
+memoria cum id quod remansit in mente rursus_ (_mente in id quod
+rursus_ male F ut diu intellectum), _mouetur_, nisi necessitate quadam
+lectori non plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci
+uerba a mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in
+mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione quae
+in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p. 158. cl. Paul.
+p. 23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate quadam ut ipsi
+uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum nostrum quo uerba
+quaedam a mente ducta tractari uidit, ut Varronem quasi suppleret,
+inculcata sunt{27}. Quod autem ordinem quo singula cognatarum notionum
+uocabula coniungerentur O. Mueller desiderauit ideoque locorum
+transpositionem suscepit, ei rei Varronem operam non dedisse, docet
+uel _recordare_ inter _curiosus_ et _curiae_ (VI 46 p. 424) uel
+_falli_ inter _famam_ et _famigerabile_ (VI 55 p. 231) interpositum et
+multi libri quinti praesertim loci.
+
+  Footnote 26: Maiore cum specie ueritatis sane inconstantiam
+  terminorum doctrinaeque grammaticae incongruentiam
+  protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum definitam
+  ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus grammaticis
+  fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos auctores
+  secutum esse Varronem securum de praeceptorum discrepantia.
+
+  Footnote 27: Inpeditius est iudicium de sequentibus uerbis,
+  quae nec cum reiectaneis nec cum antecedentibus coniunctione
+  _sic_ coniungi potuerunt, cum ne minima quidem similitudo
+  inter illa et haec intercedat. praeterea suspitionem mouent
+  praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia et iam ab
+  Henrico Stephano Varrone indigna iudicata _quasi quicunque
+  metuit, etiam tremat_. sed caue ne haec quoque praeter uerba
+  _tremuisti timuisti_ ab interpolatore orta existimes, nam
+  ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem nusquam
+  leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae illum
+  adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis
+  quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci
+  uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam
+  quem in tali etiam scriptore feras, _sic_ illud fortasse ad
+  omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda
+  sunt: _sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine
+  uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet._
+
+Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi
+sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum
+coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf. G. Scioppius
+consult. de schol. et stud. rat. p. 50. Th. Mommsen roem. Gesch. III
+p. 565) eumque Ciceroni de industria obnixum esse, praeterea autem de
+omnibus subtilioribus certi quidquam statui (cf. W.A. Becker ztschr.
+f. altthw. 1845 p. 992. Spengel ibid. 1846 p. 143) ante non posse quam
+de Florentini codicis (cf. A. Mai praef. ad Cic. de republ. Romae 1822
+p. 20; W. Corssen orig. poes. Rom. p. 54; Spengel emend. in Tacit,
+p. 4) singulis locis constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de
+Varrone optime meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere
+uelit, etiam atque etiam rogandus est.
+
+Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O. Muelleri argumenta
+ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius prolatam
+concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo hos libros in
+lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui praef. Festi p. XXX
+Verrium Flaccum eis usum esse negat, 'quia delitescebant etiamtum uel
+non ea auctoritate in publicum editi erant, ut Verrius Varronis nomini
+praefixo satis confideret'. plane uero necesse est, eos aut mox post
+illam spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat
+prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra uidit
+eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse. non magis
+intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis posterioris temporis
+prorsus incognitum esse potuerit, nam sane Quintilianus, si hos libros
+nunquam a Cicerone{28} lectos, immo diu post eius et si fieri
+potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum habuisset, non
+scripsisset
+    sed cui non post Varronem sit uenia, qui agrum quia in eo
+    agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos
+    uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum
+    alterum ex Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus
+    auium?
+(I 6, 37. de l.l. V 34 p. 35. 76 p. 81.) Erant autem in Varronis
+manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut primus
+Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf. Fischer l.l.
+p. 382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI p. 107) praef. libri VIIII p. 241
+Schn.: _item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio
+uidebuntur uelut coram de rerum natura disputare, de arte uero
+rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent
+sermonem de lingua latina_, quibus uerbis nisi libros nostros{29}
+significauit, nullam profecto causam habuit, cur non potius
+antiquitates laudaret uel Varronem Nigidio Verrioque praeferret,
+quorum libri Varronianos si nostros excipias numero superabant et
+pariter aestimati erant. Verrium Flaccum libris his usum non esse
+O. Muellero concedo (qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse
+uidetur hoc solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI
+2, 8. XIII 28, 32. praef. p. XXX n.): quamquam{30} enim permulta
+(cf. praecipue de l.l. VII 32 p. 354 sq. Fest. septentriones p. 339b)
+prorsus consentiunt, certi quid uix statui potest, cum non modo
+utrumque opus ualde truncatum sit, uerum etiam uterque eisdem
+auctoribus, praeterea Verrius multis aliis Varronis libris usus sit,
+qui fere eadem praebuerunt. sed nihil inde efficitur. consulto enim
+hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae rationes
+spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil inde sumi posse
+quod non melius aliunde intellexerit. in sequentibus temporibus{31}
+nulla librorum nostrorum uestigia indagari posse, quia omnium qui
+talibus rebus studuerunt omnia scripta perierint, non est quod moneam.
+postea Remmius Palaemon, cui Quintilianum discipulum Varronis
+inpugnationes debere existimo, Plinius Gellius eos tractarunt.
+
+  Footnote 28: Nihil ex silentio in Ciceronis epistulis effici
+  monuit L. Roth leben d. Varro p. 25.
+
+  Footnote 29: Quod negauit O. Mueller praef. Festi p. XXX n.
+  uid. contra eam disputantes Lachmannum l.l. Spengel l.l.
+  p. 21. C. Lachmann Vitruui conmotus testimonio, existimauit
+  statim post Varronis mortem opus, quod scriptor non prorsus
+  perpolitum reliquisset, editum esse et hoc nixus fundamento
+  singulari modo textum tractauit, de quo optime iudicat
+  Spengel l.l. p. 21 sq.
+
+  Footnote 30: Aliter placuit L. Mercklino in indice lect.
+  Dorp. 1858 cui mirum inscripsit titulum 'de tralaticio
+  Varronis scribendi genere' p. 9 sq.
+
+  Footnote 31: Apud Ouidium nonnulla e Varrone translata
+  inuestigasse sibi uisus est R. Merkel proleg. Ouid. fast.
+  p. CVI.
+
+*"Epitom�n" de lingua latina* ex libris (X)XV libros VIIII quam non
+nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam
+fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli
+epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p. 527 probabiliter
+statuit. tales epitomae amplorum operum non raro occurrunt.
+Philochorus "epitom�n t�s idias Atthidos", Phlegon Trallianus uel duas
+"Olumpiad�n" siue "Olumpionik�n" scripsit, Theophrasti et Chrysippi
+plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut
+Diogenianus Pamphili "lexeis", Aristodemus Herodiani "katholik�n",
+Serenus Philoxeni "peri t�n par' Hom�r� gl�ss�n", et ipsorum, ut
+Nicanor ex libris VI "peri stigm�s t�s katholou" unius libri epitomen
+fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de schol.
+in Hom. Iliad. Ven. p. 37, qui bene de epitomarum usu disputauit, non
+uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum, quae legere multi
+laboris, quae emere paucorum bene nummatorum erat, quam plurimis
+patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut hi libri optimum
+documentum sint, quantum ei interfuerit ciues suos linguam intellegere
+rationemque dicendi plane perspectam sequi. nempe ad uitae usum omnia
+eius studia spectabant. De libris ipsis nihil constat.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+          II
+
+Libros *de sermone latino* quinque fuisse testatur Hieronymus et qui
+hoc opere usi sunt nullum librum supra quintum conmemorant praeter
+Rufinum in conmentario in metra Terentiana, opusculo perquam turbato
+(cf. F. Ritschl d. alexandr. biblioth. p. 139), ubi legitur (p. 379.
+380 Gaisf. p. 2707P.) _Varro in VII_ et continuo post _idem Varro in
+eodem libra VII de lingua latina, ad Marcellum._ sed corrigendum esse
+_UII_ in _IIII_ uidit O. Iahn ber. d. saechs. ges. d. wiss. II 1850
+p. 114, cui scripturae aliquid probabilitatis infra accedet. titulum
+operis non esse de lingua latina sed eum quem supra scripsi Hieronymi
+et grammaticorum scimus testimoniis{32} eumque eo consilio his libris
+inscriptum fuisse consentaneum est, ut pro argumenti diversitate a
+libris de lingua latina distinguerentur. uocabulum _sermo_ uero
+scriptores romani pro conloquio posuerunt ut ipse Varro in Parmenone:
+_in argumentis Caecilius poscit palmam, in ethesin Terentius, in
+sermonibus Plautus_ (ap. Non. p. 374 Poscere), qui etiam uocem sermo a
+conectendis uerbis ducit de ling. lat. VI 64 p. 241 _sermo opinor est
+a serie unde serta; etiam in uestimento sartum quod comprehensum;
+sermo enim non potest in uno homine esse solo sed ubi oratio cum
+altero coniuncta_; cf. Isidor. de diff. uerb. 578. qua explicatione
+cum doceamur ipsum loqui uel effari in sermonis notione conprehensum
+esse, idem aliorum scriptorum consuetudo confirmat, praesertim
+Ciceronis apud quem sermo non solum cotidianum loquendi morem, uerum
+etiam ipsam uerborum prolationem significat, de orat. III 11, 40
+    atque ut latine loquamur non solum uidendum est ut et uerba
+    efferamus ea quae nemo iure reprehendat, et ea sic et
+    casibus et temporibus et genere et numero conseruemus, ut
+    ne quid perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed
+    etiam lingua et spiritus et uocis sonus est ipse
+    moderandus. nolo exprimi litteras putidius, nolo obscurari
+    neglegentius, nolo uerba exiliter animata exire, nolo
+    inflata et quasi anhelata grauius. nam de uoce nondum ea
+    dico quae sunt actionis, sed hoc quod mihi cum *sermone*
+    quasi coniunctum uidetur.
+II 59, 241 'est autem haec huius generis (sc. narrationis) uirtus ut
+ita facta demonstres, ut mores eius de quo narres, ut *sermo*, ut
+uoltus omnes exprimantur, ut eis qui audiunt geri illa fierique
+uideantur'{33}. eandem quam altero loco pronuntiationis uim sermo
+habet in Nigidi Figuli, scriptoris in multis rebus Varronem secuti
+(cf. M. Hertz de Nigid. Fig. stud. et operib. p. 12 sq.), conmentariis
+grammaticis in Gelli XIII, 6, 3 'rusticus fit *sermo* si adspires
+perperam'. ex ipso igitur librorum indice non inprobabiliter
+efficeres, ibi praecipue eas esse tractatas quaestiones quae ad rectam
+uerborum pronuntiationem et puram elegantemque latinitatem pertinent.
+quod si paullo accuratius circumscribimus, Ciceronis uerbis quae modo
+excripsimus usi, Varroni agendum fuisse de uocis sono de spiritu de
+litteris recte exprimendis de uitiis orationis uidemus. quod
+argumentum cum optime conueniat cum eis quaestionibus quas stoici cum
+rhythmorum poematumque expositione ad dialecticae locum "peri ph�n�s"
+referebant (cf. supra p. 6), rationem quae inter libros de lingua
+latina et eos qui de sermone latino erant intercedat breuiter ita
+significare possumus, ut illis stoicorum locum "peri pragmat�n", his
+eorundem locum "peri ph�n�s" scriptor persecutus sit. quae sententia
+non eo spectat, ut et omnes res quas ibi stoici tractare solebant
+eosdemque solos uel praecipuos auctores secutus Varro hos libros
+conscripserit, sed priori illi operi alterum ex mente stoicorum
+tamquam necessarium supplementum addidit, ne neglectae sint leges quae
+ad linguam quatenus sonet et audiatur et conloquentium sit pertineant.
+quae argumenti definitio singulorum fragmentorum accurata examinatione
+et dispositione, ad quam nunc pergo, egregie confirmabitur.
+
+  Footnote 32: Nonnullis enim locis (Gell. XVIII 12, 8. Aero ad
+  Horat. art. poet. 202. Rufin. l.s.s.) laudantur _libri de
+  lingua latina ad Marcellum_, ad quem libros de sermone latino
+  scriptos esse Gellius (XII 6, 3. 10, 4) tradit. praeterea
+  apud Gellium (XII 10, 4) et Charisium (p. 241, 27) legimus
+  _de latino sermone_, sed uterque aliis locis (Gell. XII 6,
+  10. XVI 12, 7. Char. p. 103, 26. 124, 13. 126, 22. 135, 18.
+  205, 15) eundem quem Hieronymus ordinem tuetur.
+
+  Footnote 33: cf. I.C. Ernesti lex. technol. lat. rhet.
+  p. 354. L. Doederlein lat. synon. u. etymol. IIII p. 22. Cic.
+  orat. 20, 67. 23, 79. 45, 154. de orat. III 11, 42. ad
+  Herenn. III 13, 23. Quint. inst. or. VIII 3, 40 sq. cl. 3,
+  15 sq.
+
+Incipiam *a prosodiis uel accentibus*. quas cum certo Gelli XVIII 12,
+8 (fr. 61) testimonio constet in his libris explicatas fuisse, ex
+eisdem sumptum est praeclarum fragmentum exquisitae doctrinae et
+antiquae artis refertum, quod Seruius quem dicunt seruauit in opusculo
+post Chr. Wasium in libro cui inscribitur Senarius siue de legibus et
+licentia ueterum poetarum e Seruii Ms. cap. de Accentibus (Oxonii
+1687) p. 62 plenius ab Iosepho ab Eichenfeld et Stephano Endlicher in
+analectis grammaticis p. 525 sq. e codice Lauantino saeculi VIII uel
+VIIII (praef. p. XXV) edito. sed non solum codex hic tam neglegenter
+scriptus est, ut interdum de emendatione misere corruptorum uerborum
+desperes, uerum etiam libellus ipse magis excerptorum inconditorum
+quam iustae disputationis speciem praebet. quare primum quae in
+Seruiano opusculo Varroni tribuenda sint quaerendum est, deinde
+paucis eius referemus expositionem quorundamque locorum scripturam
+considerabimus.
+
+Duae enim potissimum partes distinguendae sunt eaedemque prorsus
+diuersae et nullo inter se uinculo coniunctae, quarum altera rursus
+ex duabus particulis constat. primum enim Seruius docet quo accentu
+uocabula latina et graeca enuntianda sint (� 1-6), deinde nonnullis de
+accentus et uocis natura interpositis (� 7. 8), quomodo romani graeca
+uocabula extulerint (� 9-15). altera parte doctissime de numero
+accentuum eorumque indole multis clarissimorum grammaticorum et
+philosophorum testimoniis adlatis disputatur (� 17-30). quae uero
+priore particula de latinorum uerborum accentu proferuntur non modo
+similiter a Donato I 5, 1 p. 1741P. Diomede p. 426P. Prisciano de
+accentib. p. 1288P. Mart. Cap. III 272 p. 62 Gr. exponuntur, ut
+posteriorum grammaticorum doctrinam hic haberi adpareat, uerum etiam
+cum Maximi Victorini capite{34} de accentibus p. 1942P. ita rebus
+uerbis exemplis consentiunt, ut alterum alterius librum expilasse
+manifestum sit, quem Seruium fuisse non dubium est. nam primum nullo
+modo explicari potest, qua de causa Seruius haud pauca de graecorum
+uerborum accentibus additurus in fine huius particulae uerba _est
+autem forma acuti accentus..._ posuerit quae leniter mutata apud
+Victorinum re confecta suo loco leguntur. deinde haec prior disputatio
+(� 1-6) cum altera (� 9-15), ut paragraphos interpositas (7. 8) nunc
+mittam, non modo nullo uinculo conexa est, uerum etiam ab eodem
+scriptore profecta esse non potest, quia cum supra (� 5) de graecorum
+uocabulorum graecis litteris scriptorum accentu actum sit, de eisdem
+graecis uocabulis quasi re prorsus integra denuo quaeritur. accedit,
+quod statim prima alterius particulae (� 9) uerba _quod ad latinos
+accentus attinet siue statiuos siue commutabiles satis dictum_
+ostendunt hanc ex alio fonte ac priorem particulam fluxisse, nam
+accentuum mutationes ibi nullo uerbo tanguntur. quem fontem in
+grammaticorum libris, qui hanc rem aut brevissime ut Seruius � 5
+expediunt aut omnino praetermittunt, frustra quaesiuimus. cum igitur
+de conmuni fonte, e quo Seruius plura pauca Victorinus mutuatus sit,
+cogitari nequeat Seruique libellum ab excerptore quodam neglegentur
+conpilatum esse praeter ea quae exposui doceant uerba abrupta
+paragraphi sextae statimque additum dictum Quintiliani{35}, quod hoc
+loco neque intellegi nec ferri potest, alteram particulam Seruium e
+Victorino sumpsisse alteram e scriptore nunc deperdito transtulisse
+censeo. neutra uero ex Varrone fluxit, si ea sequimur quae certis
+argumentis probari possunt. his igitur particulis reiectis ad alteram
+partem magna eruditione insignem (� 17-30) transeo, quam praeter
+aliquot Serui additamenta totam e Varrone haustam esse Seruius ipse
+satis manifeste declarat, qui eius egregiam harum quoque rerum
+peritiam magnis laudibus effert eumque plurimis et clarissimis
+auctoribus usum esse adfirmat. utrumque ad mediam quidem prosodiam
+spectat, sed reliqua ab eodem esse accepta et res artissime inter
+se coniunctae et Varronis sententia de flexa prosodia �22 prolata
+reconditiorumque auctorum doctrina de eadem prosodia e scriptore
+quodam doctissimo hausta et testimonia aliquot ex aliis scriptoribus
+repetenda docent. incipiunt autem Varroniana his uerbis (�17) _Quot
+ergo sint prosodiae dicendum est._ quae enim praecedunt{36}, quamuis
+ea primo obtutu principium huius alterius disputationis esse facile
+contendas, partim Varronis sententiae repugnant, qui infra (�24. 8)
+uocis altitudinem sed non tempora syllabarum accentibus discerni
+dicit, partim e paragrapho prima repetita sunt, partim ad superiorem
+expositionem spectant. reliqua neglectis eis quae Serui esse res
+ipsa docet ad Varronem refero, cuius praeterea paragraphi illae duae
+prioribus particulis interpositae (7. 8) sunt, in quibus ex parte
+eadem doctrina recurrit et interiores uocis et accentuum leges
+tractantur, quibus cetera nituntur.
+
+  Footnote 34: Quod caput non suo loco legi recte iudicauit
+  L. Spengel allg. schulzeitung 1832 II p. 285.
+
+  Footnote 35: Serui uerba p. 526 �6 sunt haec: 'Est autem forma
+  acuti accentus ... uerbum hic non id intellegendum cui proprie
+  grammatici tempus cum persona dicunt accidere sed accipiendum
+  generaliter pro qualibet parte sermonis ut est a Vergilio (Aen.
+  VIII 404) dictum _ea uerba locutus_ et nobis mos est dicere
+  _uerba aliquem fecisse_, cum omnem orationem uolumus intellegi'.
+  quibuscum cf. Quint. inst. orat. I 5, 2: 'uerba nunc generaliter
+  accipi uolo, nam duplex eorum intellectus est, alter qui omnia per
+  quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium (art. poet. 311)
+  _uerbaque prouisam rem non inuisa sequentur_, alter in quo est una
+  pars orationis _lego scribo_'.
+
+  Footnote 36: Seruius �16 p. 530: 'Accentus proprie qualitas
+  syllabarum hoc est indicium tempora syllabarum, naturam
+  positionemque significans. sunt enim tres: acutus grauis inflexus.
+  hi a graecis "pros�diai" dicuntur. ergo in hoc cognoscere debes,
+  quaenam (quoniam _cod._) littera uocalis capit (facit _cod._)
+  accentum secundum ordinem syllabarum cuiuslibet partis orationis
+  primo loco, secundo uel tertio.
+
+Vocem enim corpus esse Varro docuit (fr. 55) eique propterea triplicem
+obuenire extensionem, longitudinem altitudinem crassitudinem, in
+utroque stoicorum placita secutus{37}. longitudinem tempore et
+syllabis metiri, reliquis duabus conuenire accentum et spiritum dixit.
+omnia haec tria sine dubio pari subtilitate ac diligentia persecutus
+est, quorum unum tantum quomodo fere explicuerit Serui opusculo
+docemur. in accentu enim tria rursus respexit (fr. 59): materiam locum
+naturam prosodiae. ut omnia neglegenter et parum accurate excerpsit,
+hic quoque multa omisit Seruius, duo praecipue diligentius excribere
+dignatus (fr. 60), quot accentus probandi sint et quae eius sit
+natura in uniuersum et eorum quos omnes agnouerint. quod ad numerum
+prosodiarum adtinet Athenodorum peripateticum duas, Dionysium Thracem
+tres secundum M. Terentium probasse legimus, Tyrannionem uero Amisenum
+quattuor statuisse, praeter tres nimirum notissimas mediam quae inter
+acutam et grauem interposita sit, eiusque auctoritati Varronem se
+adplicuisse multaque ad eam defendendam protulisse. seriem
+argumentorum aut non intellexit Seruius aut inuerecunde confudit, quae
+haec fuit: cum nihil in natura sine media sit parte, nulli igitur
+corpori ea desit, uox autem sit corpus, in hac quoque mediam prosodiam
+esse debere. deinde de musica, quae ei imago prosodiae est, sic fere
+scripsisse traditur:
+    neminem musicum esse, qui mediam uocem in cantu ignorauerit
+    nec quemquam potuisse dicere in sono chordarum aut uoce
+    tibiarum{38} assaue (uoce quarum aliaue _cod._) uoce
+    cantantium "mes�n" esse, si non in omni uocis natura esset
+    medium minimeque mirum, ut in hanc multorum sensus non
+    aduertat, cum illum qui (ilia quae _cod._) in cithara aut
+    tibia (quia _cod._) aliquanto uberior est, saepe totum non
+    sentiat meatum.
+minus quidem reliquis prosodiis notam esse pergit, sed primum omnium
+rerum initia obscura et "mes�n" initium cantus esse, quae nescio an ad
+concentum fidium spectent, de quo cf. Westphal l.l. p. 109., deinde
+omne medium non facile cerni. praeterea auctoritatem doctissimorum
+scriptorum hanc prosodiam tueri eamque conmemorari praeter alios
+a grammaticis Glauco Samio et Hermocrate Iasio, a peripateticis
+Athenodoro et Theophrasto. addere poterat Aristotelem (rhet. III 1)
+nisi hic flexam quam omittit "mes�n" nominauit uel generaliter
+uocis humanae sonos intellexit{39} (cf. classical journ. XI p. 73).
+praeterea non absimilia apud Aristoxenum repperisse uidetur Vitruuius
+(de archit. V 4, 2), qui quidem auctorem suum non admodum perspicue
+reddidit. a media prosodia ad flexam transiit subtilissimeque de eius
+natura quaesiuit, orsus a Glauci Samii sententia, qui sex protulerit
+prosodias. tres enim harum tralatitias acutam grauem mediam, reliquas
+uero diuersas tantum formas unius flexae esse, quam Eratosthenes
+ex acuta in grauem, Theodorus contrario quoque cursu moueri
+existimauerit. Theodori decretum Varro adsciuit sed singulari ratione
+excoluit: 'ceterum (eam) Varro in utramque partem (utraque parte
+_cod._) moueri arbitratur, neque hoc (hic _cod._) facile fieri sine
+media, eamque acutum plerumque esse potius quam grauem, quod ea
+propius utramque est, quam illa superior et inferior inter se'. in
+quibus uerba _eamque acutam plerumque esse potius quam grauem_ aut
+tollenda sunt aut corrigenda, quae et in sequentibus prorsus
+negleguntur et per se inepta sunt, nam prosodiam quandam, quae
+plerumque acuta interdum grauis est, peculiarem sane nemo dixerit.
+acrius locum intuenti et a uerbis _quod ea propius utramque est_
+proficiscenti non dubium tibi uidebitur in uerbis illis suspectis
+aliquid de transitu acutae et grauis ad mediam ut quae utrique propior
+sit dictum fuisse et tale quid contextui necessarium esse. putabam
+igitur _eamque acutae plerumque coiisse potius_ scribendum esse, sed
+cum perfectum nusquam in hac expositione conpareat, tam leni remedio
+non defungimur, sed aliquanto liberius procedendum et sic fere
+scribendum est: _eamque acutae coniunctam plerumque esse potius_, qua
+ratione si non uerba certe sententiam scriptoris recuperatam esse mihi
+est persuasum. unum quidem restat. de acuta sola enim dicitur, quamuis
+ex sequentibus _quod ea propius utramque est_ satis eluceat utrique
+prosodiae eam propiorem esse quam alteri acutam alteri grauem. sed
+hoc quominus a librario peccatum mihique sanandum ducam excerptoris
+prohibeor socordia, qui num haec religiose ut debuit rettulerit uel
+omnino intellexerit ualde dubito. Varronis autem disputationem hanc
+fuisse uides, cum media prosodia et acutae et graui propior sit, quam
+quae utrique est contraria, in flexa prosodia uocem plerumque non
+magnum illum transitum ab acuta ad grauem, a graui ad acutam facere,
+sed hunc minorem ab acuta ad mediam, a media ad grauem{40}. quae
+quibusdam Serui nugis interpositis proxime de media uix suo loco
+leguntur, ad Varronem quamquam misere deprauata referenda existimo,
+quem de singulari natura acutae prosodiae disputasse eique reliquas
+opposuisse suspicor, ut ita mediam graui potius quam acutae
+conparauerit, nam altitudine eam non longius ab acutu, quam a graui
+abesse uidimus cf. Corssenum l.l. p. 242{41}. his expositis de
+prosodiarum natura et nominibus grauissimis auctoribus laudatis
+tractauit. prosodiam cuius uaria nomina apud Gellium XIII 6, 1, uarias
+definitiones habes apud Theodosium p. 61, totam in altitudine uocis
+positam ideoque musicis sonis finitimam esse dixit{42}, unde etiam
+nomina singulorum accentuum, quotcunque grammatici uel rhetores
+excogitauerint, facilem explicationem habere. in primis de acutae
+natura egregie disputauit quam graui breuiorem esse dixit, ut in
+organis musicis et citharae chorda tenuior acutiorem sonum habeat,
+et tibiae quo angustiores eo acutiores 'adeo ut corniculo uel
+"bombuki�"{43} addito grauior sonus reddatur; quod crassior exit
+in aera'. pariter in pulsu chordarum citius acutam transuolare, et
+chordas quarum sonus grauior longiores esse, quod laxius tendantur.
+fistulae quoque calamos breuissimos acutissimos esse et tibias quo
+acutiores eo breuiores{44},
+    et his (ut Serui uerbis utar) foramina quam sunt ori proxima
+    et breuioris aeris motum persentiscunt, tam uocem reddunt
+    acutam; sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae
+    uelut quaedam istamina, acuta tenuior est quam grauis et breuis
+    adeo, ut non longius quam per unam syllabam, quin immo per unum
+    tempus protrahatur.
+perperam Vindobonenses haec in duo enuntiata discerpsisse uiderunt
+Weil et Benloew l.l. p. 10, sed quid lateat sub istamina uel stamina,
+quae frequens corruptio est, non adsecuti sunt. mihi non dubium
+uidetur, quin discrimina sonorum in uoce humana quibuscum singula
+tibiae foramina sonosque per ea emissos conparauerit, hic significanda
+fuerint, quae nos dicimus _intervalle_ (cf. Aristox. l.l. p. 15),
+ideoque suspicor uocem graecam "diast�mata", quam non magis intellexit
+librarius quam omnia graeca, ita corruptam esse. denique de notis et
+ordine accentuum Varro disputauit. quod autem supra posui Varronem
+non solum de accentibus egisse, uerum etiam de spiritu et syllabarum
+longitudine et breuitate, id extrema libelli Seruiani confirmatur
+particula, qua de longitudine syllabarum diuersisque metricorum et
+rhythmicorum rationibus (cf. A. Rossbach griech. rhythm. p. 18) eum
+disputasse docemur.
+
+  Footnote 37: Laert. Diog. VII 55. "s�ma d' estin h� ph�n� kata
+  tous st�ikous h�s ph�sin Arched�mos te en t� peri ph�n�s kai
+  Diogen�s kai Antipatros kai Chrusippos en t� deutera t�n phusik�n.
+  pan gar to poioun s�ma esti, poiei de h� ph�n� prosiousa tois
+  akouousin apo t�n ph�nount�n". VII 135. "s�ma d'esti, ph�sin
+  Apollod�ros en t� phusik�, to trich� diastaton, eis m�kos eis
+  platos eis bathos touto de kai stereon s�ma kaleitai." cf. Stob.
+  ecl. phys. I 15 p. 340. 350 Heer.
+
+  Footnote 38: Ita scribendum est. nam neque hoc loco Wasii
+  _buccinarum_ nec paullo inferius Vindobonensium _cithara
+  auditur quia_ idoneum est. tibiae, quae uox etiam infra p. 533
+  _tiuia_ (correctum ex _uita_) scribitur, in bis rebus ubique
+  conmemorantur, et Varro hoc loco notissimorum organorum musicorum
+  exemplo demonstrare uolt, quid sonus medius sit. "mes�" autem
+  primitus nominabatur media chorda heptachordi eiusque sonus (Varr.
+  de l.l. X 46 p. 571. cf. fragm. post Censorin. 12, 3 p. 90 Iahn.
+  R. Westphal harmonik u. melop. d. griech. p. 84 sq.), postea erat
+  certa notula musica cuiusuis organi, quamquam iam in octachordo
+  nondum media erat, ut aut metuam ne nomen magis quam rem Varronem
+  respexerit, aut hic quoque uestigia singularis neglegentiae
+  Seruianae notandae sint. noli autem mirari quod tam audacter
+  _illa quae_ in _illum qui_ mutaui; in archetypo enim e quo codex
+  Lauantinus descriptus est uerba admodum breuiata legebantur, unde
+  uerborum exitus saepissime corruptos esse adnotatio nostra critica
+  docet. num autem in extremis uerbis recte Varronis mentem
+  adsecutus sim qui rei musicae me peritiores sunt uideant.
+
+  Footnote 39: Eadem quae Glaucus Samius prosodiis prioribus dederat
+  nomina recurrunt in fragmento quod ex eodem fonte, Herodiano ut
+  uidetur, atque Arcadii qui dicitur liber uigesimus fluxit et
+  secundum codicem Parisinum 2603 a Goettlingio ad calcem Theodosii
+  p. 202 sq. editum est. ibi leguntur haec: "h� pros�dia oun ph�si
+  tasis esti ph�n�s poia, �goun poiot�ta tina echousa; � gar
+  epitetamen� estin � aneimen� � mes�, toutestin � oxutonos �
+  perisp�menos." extrema uerba excerptoris stupiditati tribuenda
+  esse prioribusque nullo modo conuenire adparet, cf. Georg.
+  Choerob. I p. 17 Gaisf.: "hoi gar kurioi tonoi t�n lexe�n duo
+  eisin h�te oxeia kai h� perisp�men�; h� gar bareia ouk esti lexe�s
+  tonos alla sullab�s."
+
+  Footnote 40: Recte P. Langen in Fleckeiseni annal. 1859 p. 49 (cf.
+  eundum de gramm. lat. praeceptis quae ad accentum spectant p. 6
+  sq. Lucianum Muellerum de re metr. poet. lat. p. 373) hunc locum
+  corruptum esse uidit, sed ex ineptis uerbis inepta conligere
+  quam emendationem periclitari maluit. idem pauca tantum e Varrone
+  Seruium hausisse contendit, e cuius opusculo num Varro flexam
+  prosodiam statuerit perspici non possit. quorum alterum tota
+  nostra disputatione refutatur, illud breuiter hic refellendum est.
+  uerba �21 p. 530 _in eadem opinione et Varro fuit_ ad Tyrannionis
+  opinionem quattuor prosodias esse spectant, nam alia Tyrannionis
+  opinio non profertur, quare non uideo quid his verbis dictum sit,
+  nisi easdem quattuor prosodias, itaque flexam quoque Varronem
+  probasse nec quid neglegentia in re tam plana peccare potuerit
+  intellego. manifestior alter locus est (_ceterum Varro_ e.q.s.)
+  de quo modo egi. quod enim ex tribus Glauci prosodiis quae uni
+  flexae respondent duae tantum examinantur id fortasse Serui
+  peccatum. largiamur uero hic non modo aliquid desiderari, sed de
+  ipsa "n�t�" (ea uoce, quae quamquam male scripta aliter uix legi
+  potest, quamnam uocis modulationem Glaucus significauerit obscurum
+  est; "n�t�" in musica summus systematis sonus, in octachordo quam
+  nos dicimus _octave_ est cf. Westphal l.l. p. 84 sq.) Varronem
+  agere, ut Langen uoluit; tum ipsa prosodiae huius descriptio
+  docet, motum quendam in utramque partem ei tribui, nam hanc
+  mutationem, quam H. Weilium et L. Benloewium th�or. g�n. de
+  l'accent. lat. p. 14 dubitanter protulisse miror, nemo inprobabit
+  qui de his rebus iudicare didicit. talis uero motus nec acutae nec
+  graui nec mediae adscribi potuit sed soli flexae quam omnes fere
+  grammatici (cf. Aristoph. Byzant. Pseudo-Arcadii p. 202 Schm.
+  Diomed. p. 431, 6 K Prisc. de accent. II p. 520, 2 K. al.) ex
+  acuta et graui constare dicunt quare si Varro hoc de quadam
+  prosodia scripsit, utrum eam "n�t�n" an "perisp�men�n" nominauerit
+  nihil refert, re uera flexa erat.--Ceterum cf. de Serui opusculo
+  et rebus ibi tractatis Weil et Benloew l.l. p. 5 sq. W. Corssen
+  ausspr. uocalism. u. betong. d. lat. II p. 202 sq.)
+
+  Footnote 41: Weil et Benloew l.l. p. 13 uerba � 23 p. 533 _media
+  quae inter duas quasi limes est_ et infra �24 p. 533 _inter has
+  est_ "mes�", _latine media, quia limes est per quam duae
+  supradictae ultro citroque commeant_ ita intellexerunt, ut
+  syllabas quae inter acutas et graues interpositae essent cum media
+  prosodia efferri putarent. de talium syllabarum accentu nihil
+  quantum e Seruio conligi potest a Varrone traditum, quem mediam
+  altitudinem tantum sonorum spectasse idcircoque mediam inter
+  grauem et acutam posuisse eamque utriusque quasi conpitum (�21 p.
+  531) duxisse uidimus. sine dubio media in quibusdam syllabis
+  audiebatur sed ex opusculo nostro quae fuerint non patet. Langen
+  l.l. p. 63 hoc inuentum Gallorum recipit indeque cum haec doctrina
+  ueritati repugnet, ipsam disputationem Varrone indignam esse
+  efficit.
+
+  Footnote 42: cf. Aristoxeni elem. harm. I uel potius "peri arch�n"
+  1 p. 18 Meib. (cf. Porphyr. ad Ptolem. harm. l.l. p. 257. G.L.
+  Mahne diatr. de Aristox. p. 179 n. Westphal l.s.s. p. 41 sq. P.
+  Marquard de Aristox. Tarent. el. harm. p. 33 sq.) "legetai gar d�
+  kai log�des ti melos, to sunkeimenon ek t�n pros�di�n, to en
+  tois onomasi. phusikon gar to epiteinein kai anienai en t�
+  dialegesthai." Aristid. Quint. de mus. I p. 8 Meib.: "tasis de
+  esti mon� kai stasis t�s ph�n�s. taut�s de eid� duo anesis te kai
+  epitasis. anesis men oun estin h�nika an apo oxuterou topou epi
+  baruteron h� ph�n� ch�r�; epitasis de hotan ek baruterou metabain�
+  pros oxuteron. ek d� tout�n ta genomena to men barut�ta to de
+  oxut�ta prosagoreuomen." cf. Sext. Emp. "pros mous." p. 756. 9
+  Bekk. Mar. Vict. IIII 2, 7 p. 2605P. Dionys. Halic. de conpos.
+  uerb. 11 p. 126 Schaef.: "dialektou men oun melos heni metreitai
+  diast�mati t� legomen� dia pente h�s engista; kai oute epiteinetai
+  pera t�n tri�n ton�n kai h�mitoniou epi to oxy, oute anietai tou
+  ch�riou toutou pleion epi to bary. ou m�n hapasa ge h� lexis h�
+  kath' hen morion logou tattomen� epi t�s aut�s legetai tase�s,
+  all' h� men epi t�s oxeias, h� de epi t�s bareias, h� de ep'
+  amphoin. t�n de amphoteras tas taseis echous�n hai men kata
+  mian sullab�n sunephtharmenon echousi t� oxei to baru, has d�
+  perisp�menas kaloumen, hai de en heter� te kai heter� ch�ris
+  hekateron, eph' heautou t�n oikeian phulatton phusin."
+
+  Footnote 43: Ita scripsi pro codicis _bamborio_ quod Vindobonenses
+  in _bomborio_ a "bombos" ductum mutare uoluerunt. "bombux" praeter
+  phalaenam illam notissimam secundum Pollucem IIII 82. Hesych.
+  u. "bombux" genus quoddam tibiarum, teste Polluce IIII 70.
+  Pseudo-Arcad. p. 213 Schm. cl. Plut. quaest. symp. VII p. 317 A
+  pars quaedam tibiarum est, quare diminutiuum, quamquam in hac
+  significatione (bestiola est Aristoteli hist. anim. V 19, 24 al.)
+  non occurrit quod sciam, eodem modo ac "bombux" pro tibiarum parte
+  quadam usurpatum existimo, quae pars ut Arcadius l.s. et locus
+  noster indicare uidentur eadem erat quam graeci plerumque "keras",
+  latini cornu uel corniculum nominabant. cf. Ouid, metam. XI 16.
+  Hor. carm. I 18, 14. C.F. Heinrich ad Iuuen. VI 314. Aristotelis
+  metaphys. _N_ 6 p. 1093b 3 scholiastam p. 832a 45 recte
+  explicuisse uix credo.
+
+  Footnote 44: cf. Theophrastum in Porphyrii conm. in Ptolemaei
+  harmonica ap. Ioh. Wallisium op. math. III p. 243 "Ho gar
+  makroteros aulos baruteros, en h� pleion to pneuma peri ho pan h�
+  kin�sis." multa omnino huc facientia habes in Ptolemaei harm. I 2.
+  3 (l.l. p. 4 sq.) et Porphyrii conmentario in libri primi capita
+  priora III p. 191 sq.--cf. Macrob. in somn. Scip. II 4, 5.
+
+Antequam quaerimus quo in libro has res scriptor persecutus sit,
+pauca de eius auctoribus et nostro Varronianae doctrinae auctore
+interponenda sunt. usus est Varro Tyrannionis{45} libro, quem hanc
+tenuem "the�rian" tractasse e Ciceronis epistula ad Atticum XII 6, 2
+notum erat; minus certum uidetur num has quaestiones de generalibus
+prosodiarum legibus in libro "peri t�s Hom�rik�s pros�dias", recte
+ad maiorem Tyrannionem relato ab H. Planero de Tyrann. gramm. p. 7,
+exposuerit. huius uero sententiam de quattuor prosodiis cum suam
+fecerit, non inprobabile est eum ex eodem libro haec illa de priorum
+grammaticorum placitis accepisse. ex his auctoribus non magis constat
+de Dionysio Olumpio quam de Epicharmo Syracusano{46}. Glaucus
+Samius{47} idem fuisse uidetur ac Glaucon Teius, ut eius patriam
+ueteres non certo explorasse uideantur, quem Aristoteles{48} de
+actione uel de usu uocis in dicendo scripsisse testatur eundemque
+librum uel Tyrannio uel Varro inspexit. Theodori Byzantii, quem Plato
+(Phaedr. p. 226 E) "logodaidalon" uocat, artem rhetoricam (cf. Dionys.
+Hal. de Isaeo 21 p. 211 Sylb. Cic. Brut. 12, 48. L. Spengel art.
+script. p. 98 sq.) in usum suum Varronem, ut ita breuitatis causa
+loquar, conuertisse puto, nam Theodorum "hou to ph�naskikon pheretai
+biblion pankalon" (Laert. Diog. II 103) Gadarenum uel Rhodium
+(cf. Quint. III 1, 7. G. Westermann gesch. d. beredsk. I p. 186 sq.)
+fuisse ueri est simile. Ephorus quoque Isocratis discipulus in libro
+"peri lexe�s" (cf. Theo progymn. II p. 71, 22 Sp. Cic. orat. 57, 172.
+57, 191. 64, 218) de rhythmo oratorio eodemque loco de accentu puto
+egit. paucissima de grammaticis dicenda sunt. de Hermocrate Iasio
+nihil conpertum nisi eum Callimachi magistrum fuisse (Suid.
+"Kallimachos" cf. Mar. Vict. I 4, 96 p. 2468P), Eratosthenes
+Cyrenaeus in libro musico uel mathematico (cf. G. Bernhardy Eratosth.
+p. 169) suam de flexo accentu sententiam exposuit, Dionysius Thrax de
+tribus accentibus uolgaribus in arte grammatica (Bekker anecd. gr.
+II p. 629 sq.) dixit, Ammonium Alexandrinum obseruationes de rebus
+prosodiacis fecisse scimus (Bekk. l.l. I p. 470. III p. 1006).
+restant peripatetici Athenodorus et Theophrastus, quorum alterum
+quamquam summi acuminis uirum usquam memoratum{49} non inuenio, alter
+num de media prosodia in libro "peri techn�s rh�torik�s" uel "peri
+lexe�s" (cf. Max. Schmidt de Theophr. rhet.{50} p. 37 sq. H. Vsener
+anal. Theophr. p. 20) an in libris "peri mousik�s" locutus sit
+incertum est, ex his uero tantum non omnia de musicis organis et
+sonorum rationibus Varronem mutuatum esse admodum ueri simile est. his
+adnumerare licet Aristoxenum, quem in superioribus interdum testem
+protulimus; quamquam enim Theophrastus in musicis rebus ab aemulo suo
+magno non ita longe discessisse uidetur (cf. Aristox. ap. Boeth. de
+mus. V 3 p. 1288 Mign. Theophr. ap. Porphyr. l.l. p. 241 sq.), Varro
+sine dubio omnium musicorum principem non neglexit, cuius libros eum
+lectitasse infra quoque uidebimus. tot antiquissimorum et magnam
+partem reconditorum scriptorum libros consuluit uel saltem sententias
+rettulit, ut optime hinc quanto studio et quali eruditione hos libros
+conposuerit conligamus.
+
+  Footnote 45: cf. turbatam Suidae de Tyrannionibus glossam cl.
+  W. Drumann gesch. Roms V p. 85. I. Hasenmueller de Strabonis geogr.
+  uita p. 23 sq. I. Bernays d. dialoge des Aristot. p. 31. 150. cum
+  uero Ciceronis epistula a.u. DCCVIII scripta sit (cf. F.W. Fischer
+  roem. zeitt. p. 297), male correxit Suidam M. Schmidt Philolog.
+  VII p. 365.
+
+  Footnote 46: De Epicharmo litterarum inuentore uid. Plin. VII 192.
+  Villoison anecd. gr. II p. 187. Bekker anecd. gr. II p. 782.
+  Cramer anecd. Oxon. IIII p. 400. cl. I. Franz elem. epigraph.
+  graec. p. 21. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. LXIII. C.I. Grysar de
+  Doriensium com. p. 157 sq. G. Bernhardy griech. litt. II 2 p. 461.
+
+  Footnote 47: Alius erat Glaucus Rheginus uel Italus, Democriti
+  Abderitae aequalis (Laert. Diog. VIIII 38) qui scripsit "peri t�n
+  archai�n poi�t�n te kai mousik�n" (Plut. de mus. 4 cl. uit. X
+  orat. p. 833 D). cf. R. Volkmann praef. Plut. de mus. p. XII.
+  E. Meier opusc. II p. 159.
+
+  Footnote 48: De nominibus Glaucus et Glaucon uid. M. Sengebusch.
+  diss. Hom. I p. 208. cf. Ritschl de Oro et Orione p. 3 sq.--
+  Aristot. rhet. III 1: "triton de tout�n, ho dynamin men echei
+  megist�n oup� d' epikecheir�tai, ta peri t�n hupokrisin ... d�lon
+  oun hoti kai peri t�n rh�torik�n esti to toiouton h�sper kai peri
+  t�n poi�tik�n; hoper heteroi tines epragmateuth�san kai Glauk�n
+  ho T�ios. esti de aut� men en t� ph�n�, p�s aut� dei chr�sthai
+  pros hekaston pathos, hoion pote megal� kai pote mikra kai pote
+  mes�. kai p�s tois tonois, hoion oxeia kai bareia kai mes�, kai
+  rhuthmois tisi pros hekaston", ut fortasse a Glauco Aristoteles
+  mediam prosodiam transtulerit. Glauci artis meminit schol. Plat.
+  Phaed. (p. 108 D) p. 234 Herm.: "esti de kai hetera techn�
+  grammat�n, h�n anatitheasi Glauk� Sami�, aph' h�s is�s kai
+  h� paroimia diedoth�." cf. Zenob. II 91. hunc praue confudit
+  scholiasta cum Glauco Chio, quem Herodot. I 25 (cf. Pausan.
+  X 16, 1) "sid�rou koll�sin" inuenisse dicit. (cf. Fr. Osann anecd.
+  rom. p. 301.)
+
+  Footnote 49: I.A. Fabricius bibl. gr. III p. 472 unum profert
+  Athenodorum cuius "peripatous" Laertius Diogenes ter quaterue
+  adhibuit.
+
+  Footnote 50: Frustra fragmenta rhetorica exceptis quattuor ex
+  Demetrii "peri herm�neias" (p. 191) quaeris in fragmentorum
+  Theophrasteorum conlectione, quam nuper edidit F. Wimmer, qui
+  quamquam aliorum sollertia se fructum esse praedicat, ne Schmidti
+  quidem librum I s.l. nouit.
+
+Num uero qui hanc doctrinae Varronianae particulam nobis seruauit
+ipse ex illius libris eam decerpserit ualde dubium uidetur. homini
+enim tantae neglegentiae, quantae opusculi nostri conpilatorem esse
+cognouimus, talem industriam uix tribuerim. uerum potius ex alio
+scriptore neque indocto homine, fortasse ipso Seruio Vergilianorum
+carminum conmentatore{51}, qui hunc antiquae eruditionis pannum cum
+ipsius temporum doctrina consuit, haec fluxisse existimo. quod etiam
+suadere uidentur quae de auctorum quorundam uita ut Dionysii Thracis
+et Tyrannionis (cf. Plut. Lucull. 20) hic leguntur, de qua Varro
+tacere uel breuissime ingenium scriptoris praedicare solet. talia
+autem opusculi conpilatorem multo posterioris ut genus scribendi
+prodit temporis uirum nec nouisse nec conquisiuisse arbitror.
+
+  Footnote 51: In eo conmentario haud pauca occurrunt, quae ei
+  particulae quam nostro opusculo peculiarem esse diximus similia
+  (ut Aen. I 100. II 778. III 569. IIII 268. V 613 al.), in hoc
+  uero omnia exempla e Vergilio sumpta sunt.
+
+Quaerentibus *in quo libro operis de sermone latino* haec disputatio
+posita fuerit quodam modo adiumento nobis est unus Acronis quem dicunt
+(cf. H. Vsener ind. lect. aest. Bern. 1863 p. VII) locus qui ad Horati
+artem poet. 202 sic scribit 'Varro ait in III disciplinarum et ad
+Marcellum de lingua latina quattuor foraminum fuisse tibias apud
+antiquos, et se ipsum ait in templo (Apollinis) Marsyae uidisse tibias
+quattuor foraminum'. (fr. 60A) haec optime conueniunt cum eis quae
+apud Seruium de diastematis in citharis tibiisque et in humana uoce
+legimus, quo consensu Varronem in hac libelli Seruiani parte ubique
+fontem esse uides. numerum uero III Ritschelius quaest. Varr. p. 20
+sq. ad libros disciplinarum, quorum tertius de rhetorica{52} erat
+pertinere non posse censuit, itaque aut sic corrigendum ut liber
+septimus qui musicam tractauerit et sine dubio hic indicatus sit
+efficiatur aut ad alterum titulum referendum esse. VII autem cum non
+facile in III corrumpatur, alterum praeferendum est. quo testimonio
+lubrico quidem et non satis firmo donec idem reliquorum librorum
+argumento confirmabitur confidere liceat. praeter Acronis uerba cum
+Serui expositione coniungenda uidentur quae idem Seruius si quidem
+est idem ad Verg. Aen. VIII 618 (fr. 60B) e Varrone adscripsit (cf.
+C. Bartholini de tibiis uet. p. 54 sq. R. Volkmann ad Plut. de mus.
+p. 142 sq.)
+
+  Footnote 52: In libri rhetorici parte de elocutione (cf.
+  L. Spengel nou. mus. rh. XVIII p. 492) tibias conmemorari posse
+  non prorsus negem. illud autem quod ad accuratam disputationem
+  spectat in libro de musica fuisse sane multo maiorem habet
+  probabilitatem, quare transpositionem illam recipere non dubito.
+
+In *tertio* igitur *libro* easdem res perlustrauit Varro quas antea
+Aristophanem Byzantium (p. 12 ed. A. Nauck, cf. C. Goettling lehre v.
+acc. d. gr. spr. p. 10 sq. A. Rossbach griech. rhythmik p. 33. F.A.
+Wolf proleg. ad Hom. p. CCXVIIII sq.) consociasse Arcadius quem dicunt
+testatur (p. 212 Schm.): "tricha tem�n t�n kin�sin t�s ph�n�s, to men
+eis chronous, to de eis tonous, to de eis auto to pneuma. kai tous men
+chronous tois rhythmois �kase, tous de tonous tois tonois t�s
+mousik�s" (cf. Theodos. p. 204, 6 Goettl.). accentus igitur musicam
+naturam Aristophanem reliquosque quos supra recensui secutus agnouit
+neque in legibus generalibus inuestigandis se continuit sed etiam usum
+prosodiarum in singulis uocabulorum generibus eum explicuisse Gelli
+locus (fr. 61) a quo orsus sum ostendit. quod in reliquis quoque rebus
+sine dubio fecit. de syllabarum temporibus{53} praeter ea quae Seruius
+habet quid docuerit dici nequit{54}. conmunem certe syllabam ab eo
+_mediam_ esse adpellatam e Mario Victorino I 5 p. 30 G. p. 2471P.
+suspicor, quem ne plura hoc capite e Varrone hausisse putes Luciani
+Muelleri uide disputationem (l.l. p. 16 sq.). ordinem autem rerum si
+Seruio est fides hunc instituit, ut primo de spiritu deinde de accentu
+postremo de syllabarum longitudine et breuitate ageret, quae ratio
+praeterea eo conmendatur, quod ita simplicissimum transitum ad
+sequentem sibi parauit librum.
+
+  Footnote 53: De adspiratione infra disputabo.
+
+  Footnote 54: In quo rerum conexu duo reliqua huius libri
+  fragmenta fuerint difficile est dictu; fortasse de primae
+  syllabae longitudine in _fenore_ (fr. 62) locutus ad originem
+  huius uocabuli ut adsolet transiit. ceterum Ludouico Mercklin
+  d. citiermeth. d. Gell. p. 649. et Iulio Kretzschmer de Gelli
+  fontib. p. 9 (cf. M. Hertz in Fleckeiseni ann. 1862 p. 715
+  sq.) Cloati Veri dictum Varroni Gellium debere negantibus
+  adsentior. quod enim a Verrio Flacco (teste Festo u. obstitum
+  p. 193. subuculam p. 309. molucrum p. 141 sacrima p. 318,
+  posterioribus enim locis certissimum Vrsini supplementum;
+  solus occurrit Cloatius u. obscum p. 189. piacularis p. 213.)
+  saepe cum Aelio Stilone laudatus est, id in utramque partem
+  ualet atque uter ab altero adhibitus sit non facile adfirmabis.
+  neque e Varrone de l.l. V 102 p. 104 ubi conplura uerba latina
+  e graeco ducta recenset, quorum quaedam a Cloatio tractata esse
+  Macrob. sat III 18, 4. 19, 2 docet (cf. praeterea de l.l. VI 96
+  p. 277 cum Gelli XVI 12, 2), Varronem Cloati libris usum esse
+  efficies, nam haec uterque ut alia mittam a conmuni auctore
+  Hypsicrate (cf. de l.l. V 88 p. 90, M. Schmidt Philol. III p. 458.
+  M. Sengebusch diss. hom. I p. 11 sq.) accipere potuit.
+
+*Quartus* enim *liber de rebus metricis* erat, quas Varronem
+explicuisse sat magnus fragmentorum numerus demonstrat, in hoc libro
+explicuisse euincit Rufini testimonium probabiliter emendatum (cf.
+supra p. 47). et egregia congruentia qua tam apte et conuenienter
+argumenta tertii et quarti libri sese excipiunt haud sane mediocriter
+hanc rerum dispositionem firmare ac munire mihi uidetur.
+
+Versus secundum Varronem (fr. 69) uerborum iunctura est, quae per
+articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. quam definitionem
+qui proposuit praemittere debuit quid sint articuli commata rhythmus.
+propterea Varroni tribui quae apud Victorinum, quem Aphthonium dici
+mauolt Th. Bergk philolog. XVI p. 639 sq., hoc fragmentum praecedunt
+et de colis commatisque agunt (fr. 68). de differentia metri ac
+rhythmi M. Terentium dixisse certiores nos facit Diomedes (fr. 66),
+e quo testimonio de utriusque natura eum disseruisse sequitur. quae
+igitur apud Victorinum et Diomedem, ad quos frustula quaedam huius
+libri peruenisse iam uidimus, de hac re conuenientia inter se
+leguntur, probabiliter ad Varronem referemus. confirmatur autem hoc
+Augustini auctoritate, quem in libris de musica e Varronis libro de
+eadem re scripto hausisse recte uidit H. Weil in Fleckeiseni annal.
+1862 p. 336. 344 cf. Bergk l.s. p. 641, praeterea ad eundem pertinent
+quae uterque de poetice (fr. 59) habet cl. Isidori orig. VIII 7, 3 et
+Varronis Parmenone ap. Nonium u. poesis p. 428. circumspecto uero
+in his rebus iudicio opus est, cum non solum omnes fere scriptores
+metrici latini a Caesio Basso (cf. O. Iahn conm. in Pers. sat. VI 1
+p. 211 sq. H. Wentzel symbola crit. ad hist. script. metr. lat.
+p. 6. E. a Leutsch philolog. XI p. 739 sq.) pendeant, e quo
+Atilium Fortunatianum Diomedem Terentianum Maurum hausisse ostendit
+C. Lachmann praef. Terent. Maur. p. XVI. cf. Wentzel l.l., uerum etiam
+omnes cum bona et antiqua doctrina posteriorum temporum uana inuenta
+dubiasque uel falsas obseruationes miscuisse et confudisse constet
+(cf. A. Rossbach de metr. graec. disp. alt. p. 16 sq. R. Westphal d.
+fragm. u. lehrs. d. griech. rhythm. p. 102. 113. al. I. Caesar grundz.
+d. griech. rhythm. p. 273 sq. H. Weil l.s.s. p. 338 sq. Luc. Mueller
+de re metr. poet. lat. p. 16 sq.). praeterea Mari Victorini ars
+grammatica de orthographia et metrica ratione et Diomedis liber
+tertius tam mire inter se consentiunt{55}, ut conmunem auctorem siue
+Caesius Bassus siue alius fuit prodant. quibus omnibus consideratis in
+eis quae necessario uel saltem certis rationibus a Varrone repetenda
+suat me continere quam omnia quae eo non indigna uidentur credule
+congerere malui.
+
+  Footnote 55: Idem consensus cum Diomede in arte grammatica uolgo
+  Maximo Victorino adscripta et post Putschium a Lindemanno in
+  corpore grammaticorum lat. I p. 271 sq. edita conspicuus est
+  (cf. L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286. F. Osann beitr.
+  z. gr. u. roem. litteraturgesch. II p. 355 sq.). quare non tam
+  inprobabile ab eodem scriptore duas illas artes profectas esse
+  mihi uidetur, quam Osanno l.l. p. 371, qui tamen ipse eadem apud
+  Marium et Maximum quibusdam locis recurrere concedit cf. L. Lersch
+  ztschr. f. alterthw. 1840 p. 116. Wentzel l.l. p. 55.
+
+In rhythmo definiendo Aristoxenum Varro secutus est. M. Terentio est
+enim 'rhythmus pedum temporumque iunctura uelox diuisa in arsi et
+thesi, uel tempus quo syllabas metimur' (fr. 64), Aristoxeno "rhuthmos
+esti chron�n taxis" (Max. Planud. in Hermog. id. V p. 454 W. cf.
+anon. schol. VII p. 892) uel "chronos di�r�menos eph' hekast� t�n
+rhuthmizesthai dynamen�n" (Bacch. p. 22 Meib.), quas generaliter
+positas definitiones eum ad rhythmum qui in uoce ualet pergentem ita
+circumscripsisse, ut Varroniana proxime ad eam accedat R. Westphal
+l.l. p. 86 sq. p. 101. cl. Aristox. rhythm. elem. p. 272. 276 Mor.
+ostendit {56}. etiam in metro explicando, de quo quid Aristoxenus
+senserit ex Aristide Quintiliano{57} (cf. A. Rossbach griech. metr.
+p. 13 sq.) conligendum est, ab hoc non discessit, nam metrum rhythmum
+modo finitum dixit (fr. 65), et hac definitione nixus quid inter
+utrumque discrimen sit accuratius exposuit (fr. 66). cum autem in
+metri definitione praecipuum ei sit quod finem habet, statim hoc loco
+eum disputasse existimo de finibus uel clausulis metrorum (fr. 67), de
+quibus cf. R. Bentley sched. de metr. Terent. p. 8. ad Terent. Adelph.
+IIII 4,1. G. Hermann elem. doctr. metr. p. 181. 432. deinde partes
+quasi metri recensendae erant cola commata periodi (fr. 68), cf.
+Westphal philol. XX p. 79 sq., quorum colon est quod finitis constat
+pedibus, comma in quo pars pedis remanet, quae nomina constanter
+confunduntur, ut a Diomede p. 498, 10, immo a Victorino ipso qui
+statim post has definitiones (I 13, 2 p. 2498P) _arma uirumque cano_
+colon adpellat, cum sit comma, cf. Atilium Fortunatianum quem dicunt
+II 28, 8 p. 2699P. utrumque igitur ad caesuram spectat, quae si cum
+fine pedis conuenit colon, si in pedem incidit comma efficit{58}.
+uersum autem a metro ita distinxit, ut eum caesura in duas diuidi
+partes diceret, quod in definitione uersus supra scripta a (fr. 69)
+Victorino ut omnia fere quae ad nos nunc pertinent obscuratum quamquam
+non prorsus deletum, manifestis uerbis Augustinus et Victorinus aliis
+locis tradunt (cf. H. Weil l.l. p. 336); eumque uocari a uersura et a
+dimetro ad hexametrum progredi uoluit. qui uero uersus faciant uates a
+uersibus uiendis nuncupari uel graece poetas a "poiein" (fr. 70), unde
+poetice quoque et poesis et poema sint ducta, quorum illa ars ipsa,
+altera perpetuum argumentum uersibus tractatum ut Enni annales,
+tertium carmen quodque uel minus uel maius sit. hoc secundum stoicos
+dictum esse docet Posidonius apud Laert. Diog. VII 60: "poi�ma de
+estin, h�s ho Poseid�nios ph�sin en t� peri lexe�s eisag�g�, lexis
+emmetros � erruthmos meta skeu�s to logoeides ekbeb�kuia; to erruthmon
+de einai to 'Gaia megist�' kai 'Dios aith�r'. poi�sis de esti
+s�mantikon poi�ma mim�sin periechon thei�n kai anthr�pei�n" (cf.
+R. Schmidt stoic. gramm. p. 50. Lucil. ap. Non. u. poesis p. 428).
+breuiter tum quibus uersuum generibus poetae latini{59} usi sint
+significant, ut mihi quidem uidetur. ad hunc igitur locum Rufini
+testimonium (fr. 71) de fabulis Plautinis et Terentianis (cf.
+F. Ritschl parerga Plaut. et Terent. I p. 359) refero.
+
+  Footnote 56: Has definitiones cum Aristoxeneis quem ad modum ab
+  ipso prolatae erant prorsus conuenire non magis adfirmare uolo,
+  quam in his Varronis ipsa uerba seruata existimo. reputa enim,
+  omnes fere metricorum latinorum definitiones inter se pugnare et
+  hebeti iudicio nec rebus subtiliter perceptis esse perscriptas,
+  praeterea singulos scriptores longe a primo fonte abesse, pluribus
+  qui eadem retractauerint interiectis auctoribus, neque sane miram
+  tibi uidebitur Varronis doctrinam haud mediocriter deprauatam et
+  deformatam esse. quamuis uero Aristoxeno Varronem usum esse mihi
+  constet, omnia quae in Victorini libris ex illo fluxisse Westphal
+  (l.l. p. 91. 101. al. cf. harmonik u. melop. d. gr. p. 36 sq.)
+  probauit Varroni tamquam ab hoc accepta tribuere nolui, quia
+  etiam alios uelut Caesium Bassum ex illo, posteriores autem ex
+  enchiridiis posteriorum Graecorum, qui iterum ilium hic illic
+  adhibere potuerunt, hausisse uel certum est uel probabile.
+
+  Footnote 57: I p. 49 Meib.: "metron men oun esti sust�ma pod�n ex
+  anomoi�n sullab�n sunkeimenon epi m�kos summetron. diapherein de
+  tou rhuthmou phasin, hoi men h�s meros holou, tom�n gar rhuthmou
+  phasin auto, paro kai metron eir�sthai, dia to meirein ho s�mainei
+  merizein. hoi de kata t�n hul�n; t�n gar ginomen�n ek duoin
+  anomoi�n toulachiston genn�menon ton men rhuthmon en arsei kai
+  thesei t�n ousian echein; to de metron en sullabais kai t� tout�n
+  anomoiot�ti."
+
+  Footnote 58: Vnde etiam adparet paullo inferius apud Victorinum
+  (I 13,6 p. 2498), quem omnino iusto corruptiorem edidit Thomas
+  Gaisford, _non_ inserendum esse: 'partes ergo uersus, cum ea qua
+  _non_ coniunctus erat parte dissoluitur, cola efficient; cum uero
+  ea qua coniunctus erat parte absciditur particula quae diuolsa
+  ex eo est comma dicetur, ut in illis uersus soluatur, in his
+  caedatur'.
+
+  Footnote 59: Noli autem putare ex hoc libro fluxisse quae in
+  Diomedis libro tertio de tragoedia comoedia palliata (p. 487, 15.
+  488, 7. 489, 18) e Varrone leguntur (nam de satura p. 486, 8
+  liber quaestionum Plautinarum II laudatur). haec enim e Suetonio
+  Diomedem sumpsissa constat (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet.
+  p. 370 sq. W. Christ philol. XVIII p. 161 sq.) nulloque prorsus
+  uinculo cum reliquis uestigiis doctrinae Varronianae apud Diomedem
+  coniuncta sunt. quae cum e libris de poematis excerpta uideantur,
+  facile ad eosdem cum Isidor. orig. VIII 7, 3 reliqua quae de
+  poetice poesi poemate libro nostro tribui referas nixus Varronis
+  uerbis de l.l. VII 36 p. 325 'antiquos poetas uates appellabant a
+  uersibus uiendis ut de *poematis* cum scribam ostendam'. quamquam
+  sine dubio ex libris de poematis sunt quae Isidorus l.l. habet
+  ibidemque fortasse quae Victorinus (I 15, 1 p. 2499P) et Diomedes
+  (p. 473) cum his coniuncta fuisse ostendunt exposita erant, tamen
+  non magis in dubio relinquit Victorini et Diomedis consensus eadem
+  breuius opinor et quasi in transcursu in eo libro scripta fuisse
+  cui omnia reliqua debent.
+
+His praemissis ad singula versuum genera transiit, quae eodem quo
+plerumque ea metrici latini ordine proferre solent, eum recensuisse
+puto, ut primum "genos ison diplasion h�miolion", deinde uersus
+conpositos tractaret. diligenter haec omnia persecutus est, ut
+fragmenta quae huc pertinere docuit Ritschl quaest. Varr. p. 34 sq.
+demonstrant. quid uero de singulis statuerit relliquiarum paucitas
+disceptare uetat. nam nihil fere de metris dactylicis traditum, pauca
+de iambicis, paucissima de conpositis. quamuis enim in Diomedis
+expositione de hexametro dactylico quaedam a Varrone repetita esse
+credam, praesertim quae de nominibus eius p. 494 sq. et incisionibus
+p. 497 (cl. Victorino I 19, 2 p. 2508P.) leguntur, tamen minus certa
+sunt, quam quae in fragmentorum seriem recipienda duxerim. unum tantum
+superest frustulum quod huc spectat (fr. 72). Archilochum enim
+trimetro dactylico uel heroo unam syllabam addidisse et talem uersum
+effecisse tradidit 'omnipotente parente meo' quod metrum Seruius
+(centimetr. p. 369 Gaisf. p. 1820P.) Alcmanium{60} dicit, Archilochium
+contra tetrametrum dactylicum acatalectum spondeo finitum Seruius et
+Victorinus l.l. adpellant. e iambicis metris Varronem de senario
+locutum esse scimus, e quo additis tribus syllabis septenarius
+(fr. 73), praepositis duobus pedibus iambicis octonarius (fr. 75)
+fieret. praeterea de nota quadam transuersa breuibus syllabis
+pro longis positis in septenario adscribenda egit (fr. 74), quod
+praeceptum apud Rufinum Diomedis de septenario testimonium excipit,
+nullo tamen cum hoc uinculo coniunctum est. 'non potest enim' ut
+Ritscheli uerbis (quaest. Varr. p. 35) utar,
+    non hic esse utriusque nexus, ut a modo, quo septenarius
+    fieret e senario, transiretur ad talium septenariorum
+    commemorationem, quorum media syllaba breuis haberetur:
+    qualium constat non minorem esse multitudinem, quam quorum
+    media syllaba admisit hiatum. _in huiusmodi_ igitur _locis_
+    h.e. cum in mediis septenariis tum ubicunque breuis est
+    pro longa syllaba, ut in extremis uersibus arsi terminatis,
+    Varro poni iussit hanc notam metricam;
+cf. G. Hermann l.l. p. 149 sq. ex senario iambico alium uersum nasci
+uoluit (fr. 76), quem Marius Plotius p. 270 G. p. 2642P. dimetrum
+iambicum catalecticum Anacreontium dicit (cf. Serui centimetr.
+p. 366 G. p. 1818P. Terent. Maur. 2480 sq.). si nouum carmen hoc
+Diomedes nuncupat id non de aetate qua primum eo usi sint ualere
+docet priscum carmen populare uirginum Bottiacarum "i�men eis Ath�nas"
+(Plut. quaest. gr. 35 cf. Rossbach u. Westphal l.l. p. 197) et
+Simonidis "ebomb�sen thalassa" (fr. 1 Bergk.), sed cum Ritschelio
+l.l. p. 36 carmen nondum conmemoratum intellegendum est. uersuum
+conpositorum a Varrone explanatorum unum extat exemplum (fr. 77).
+paroemiacum cum ithyphallico coniunctum (cf. Hermann l.l. p. 592.
+Rossbach u. Westphal p. 358) Archilochium metrum dixit (cf. Seru.
+cent. p. 376 G. ubi pessime Putschius p. 1825 _partheniaco_ pro
+_paroemiaco_ edidit). hae exiguae relliquiae disputationis
+Varronianae supersunt{61}, qua singula uersuum genera haud paucis
+sine dubio poetarum potissimum latinorum, ubi fieri potuit, exemplis
+additis percensuit.
+
+  Footnote 60: Quo nomine etiam tetrametrum dactylicum in dactylum
+  desinentem intellegunt Seruius l.s.s. et Victorinus II 2, 33
+  p. 2518P. cf. Rossbach u. Westphal griech. metr. p. 42.
+
+  Footnote 61: Non inprobabiliter quidem Ritschelius l.l. p. 36
+  suspicatus est plura Diomedem in capite de uersuum generibus
+  p. 506 sq. Varroni debere, sed rationibus supra expositis
+  obsecutus in eis quae conposui acquiesco.
+
+Quem uero in rebus metricis auctorem praecipue M. Terentius secutus
+sit ex tam paucis relliquiis expiscari difficile est. si magis de
+Heliodori metrici aetate, de qua post Ritschelium d. alexandr.
+biblioth. p. 138 sq. nuper in uarias partes discesserunt H. Keil
+quaest. gramm. p. 14 sq. C. Wachsmuth philol. XVI p. 618 sq.
+H. Lipsius in Fleckeiseni ann. 1860 p. 609 sq., constaret, de hoc
+cogitauerim. eundem metricum ac rhetorem Horati comitem in itinere
+Brundisino (sat. I 5, 2. cf. I.G.F. Estr�e Horat. prosopogr. p. 195)
+esse mihi quoque (cf. Th. Bergk nou. mus. rhen. I p. 374 sq.) ualde
+ueri simile uidetur et temporum ratio ut infra uidebimus non obstat,
+quominus huius uiri scriptis Varro usus sit, nam Horati saturam illam
+anno u. c. DCCXVII scriptam esse probauerunt C. Kirchner quaest.
+Horat. p. 58 sq. C. Franke fast. Horat. p. 96 sq. Varro autem artem
+metricam, quam praeterea in transcursu quasi tractauit, si magna
+Hephaestionis uolumina (cf. A. Rossbach d. Hephaest. Alexandr. libr.
+p. 8 sq.) conparamus, uix ipse primus constituit atque elaborauit,
+sed ut solet a graeco quodam scriptore transtulit, Heliodorus autem
+princeps "t�n sumplekont�n t� metrik� the�ria t�n peri rhuthm�n"
+(Arist. Quint, p. 40 Meib. cf. I. Caesar grundz. d. gr. rhythm.
+p. 226) fuisse uidetur, et 'inter graecos huius (metricae) artis aut
+primus aut solus est' (Mar. Vict. II 9, 8 p. 2541P. cf. Westphal d.
+fragm. d. gr. rhythm. p. 12 sq.) quam ratiocinationem si non prorsus
+aspernaris addiderim, quod per se non magni momenti esse concedo,
+Heliodorum uersus iambicos de quibus Varronem quoque diligenter
+egisse uidimus, magna subtilitate persecutum esse, id quod demonstrat
+Prisciani libellus de metris Terentianis (cf. H. Keil l.l. p. 13),
+eundemque de dimetro catalectico disputasse eiusque exemplum Simonidis
+uersum supra conmemoratum (Prisc. l.l. II p. 428, 7) proposuisse, qui
+cum exemplo quod Varronem adtulisse Diomedes testatur (fr. 76) etiam
+in spondeo secundo loco posito conuenit (cf. C.L. Schneider lat.
+gramm. I 1 p. 683).
+
+Hoc uero argumento subtiliter tractato, satis amplo profecto et
+inpedito, Varronem totum librum quartum expleuisse arbitror. accedebat
+autem ni uehementer fallor aliud. non erat enim, cur in opere de
+sermone latino, quo tam accurate poetarum metra scriptorem inlustrasse
+uidimus, solutae orationis numeros neglegeret. in quibus explicandis
+antiquos haud mediocriter uersatos esse et inde a sophistarum Hippiae
+et Gorgiae temporibus praesertim qui de arte dicendi scripserunt huic
+doctrinae operam dedisse notum est (cf. Aristot. rhet. III 8. Cic.
+orat. 41, 140 sq. Quint. inst. orat. VIIII 4, 45 sq. E.M. Cope journ.
+of class. a. sacr. philol. III p. 51 sq.). Varronem autem non solum
+talia scripta ut Ephori "peri lexe�s" et Theophrasti libros in quibus
+prosae numeros tractauerat (cf. supra p. 61. Max. Schmidt l.l. p. 45
+sq.) in hoc opere conscribendo consuluisse supra uidimus, uerum etiam
+ipsum opus siue titulum spectamus siue argumentum admodum simile et
+propinquum est eis libris, qui "peri lexe�s" inscripti artis
+rhetoricae partem de elocutione (cf. L. Spengel ueb. d. stud. d.
+rhetorik b. d. alt. p. 26) docebant (cf. E. Meier opusc. II p. 18.
+G. Westermann gesch. d. bereds. I p. 138. 171). in quibus cum
+orationis solutae numeros exponere solerent ex argumenti simillimi
+indole id Varronem quoque fecisse probabile est. grauius autem est,
+quod ab opere in quo puri sermonis praecepta danda erant prosae numeri,
+quorum scientia unicuique publice dicenti necessaria erat, non magis
+alieni erant quam poetarum metra. haec igitur cum a Varrone tractata
+esse sciamus, de illis satis probabiliter idem conligere possumus.
+testimonia certa et manifesta huius rei non repperi. non autem
+inconsiderate contendere mihi uideor alicuius momenti in hac quaestione
+esse Rufini locum qui in libello de metris oratorum e Cicerone et
+Victorino maximam partem excerpto Varronem de numeris scripsisse
+testatur (fr. 78), quod in illo opusculo et rerum conexu de prosae
+tantum numeris accipi potest. Rufinum excerptorem quidem
+neglegentissimum et stupidum cum libris nostris uel ipsum uel quod
+magis placet aliis intercedentibus usum esse uiderimus ad eosdem hoc
+testimonium spectare existimo.{62} quod fortasse aliquo modo Diomedis
+confirmatur auctoritate qui in libri secundi capite de conpositione,
+quamuis ibi constanter Ciceronis et Quintiliani libros rhetoricos
+adhibeat, haec scribit (p. 465, 1):
+    nam structurae obseruatio bipartita tam ad oratorias uirtutes
+    quam ad partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere
+    rhetorico trahitur trina ratione colligitur et est primum
+    incisum, hoc graeci comma nominant; ex commatibus [hoc est
+    incisis] membrum fit, quod illi colon appellant; ex commatibus
+    et colis periodus constat, quam nostri conprehensionem dicunt.
+    alterum ad officium artis grammaticae refertur hoc est ad pedes,
+    si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula
+    struitur; quare (quod _codd._) genus hoc possis grammaticum,
+    illud rhetoricum magis dicere.
+
+  Footnote 62: Ad disciplinarum librum de rhetorica Rufini
+  testimonium refert Ritschelius l.l. p. 33, in quo quamquam
+  eadem res paucis retractari potuit, tamen nescio an
+  interpretatio mea probabilitatis quadam specie conmendetur.
+
+Pergo ad *librum quintum*. huc referendum est teste Romano, cui
+omnia horum librorum frustula Charisius debet, fragmentum de
+interiectione (fr. 81), de quo optime disputantem audi Ottonem Iahn
+in conmentatione ueber die kunsturtheile bei Plinius (ber. d. saechs.
+gesellsch. d. wiss. II 1850 p. 114):
+    das ungeschickt wiederholte _ut ait Varro, inquit Varro_
+    beweist, dass wir es hier mit einem excerpt zu thun haben,
+    welches aus einer laengern auseinandersetzung die hauptpunkte
+    zusammengerueckt hat, aus der auch die zunaechst folgenden
+    bemerkungen entlehnt sein werden. ohne zweifel gehoert alles
+    genau zusammen. Varro handelte von den interiectionen, durch
+    welche ganz vorzugsweise ein characteristischer ausdruck der
+    gemuethsstimmung hervorgebracht wird, und zugleich von andern
+    mitteln der sprachlichen darstellung, um diese wirkung zu
+    erreichen. dabei hatte er vom "�thos" und "pathos" gesprochen
+    und die dichter auf deren beispiel er sich berufen musste, nach
+    dieser richtung kurz charakterisirt. so erklaert sich die sonst
+    auffallende erscheinung in einer grammatischen schrift de latino
+    sermone eine bemerkung dieser art zu finden.
+artem "�th�" et "path�" recte et pulchre exprimendi et oratoribus et
+poetis esse maxime necessariam Cicero orat. 37, 128.{63} Quint. inst.
+orat. VI 2, 8 sq. Macrobi quae ex libro saturnaliorum IIII extant
+satis ostendunt, in his igitur libris, quibus quid pura et elegans
+latinitas postularet docebatur, rem tam magni momenti intactam
+relinquere non licuit. e loco nostro uero facile intellegitur in libro
+quinto *continentis sermonis uirtutes* expositas fuisse, quod argumentum
+quam prope ad rhetorum praecepta de eisdem rebus accedat sua sponte
+adparet. nemo ignorat, quanta subtilitate et rhetores et grammatici de
+uirtutibus et uitiis orationis disserant et infinitas eorum partitiones
+et definitiones proferant. longum est nec necesse pluribus de hac re
+agere quae Ciceronem uel Quintilianum, Diomedem uel Donatum, ut taceam
+posteriores rhetores graecos et latinos, inspicienti obicitur. propagata
+erat harum rerum expositio ad utriusque artis auctores inde ab eo
+tempore quo sophistae utrique studuerunt (cf. I. Classen de gramm. gr.
+primord. p. 23 sq. L. Spengel art. script. p. 39 sq.), quod ueteres
+quoque grammaticos Romae fecisse Suetonius{64} narrat, et quamquam
+postea schemata "lexe�s" quae aut ad grammaticum aut ad rhetorem
+pertinerent inter se distinguere uoluerunt (cf. Quint. inst. orat.
+VIIII 3, 2. Donat. III 5, 1 p. 1773P.), tamen easdem maxime figuras
+apud utrosque enumeratas inuenies. de eadem re, uirtutes dico et uitia
+sermonis, Varronem dixisse Romani testimonium indicat, quod quomodo,
+quamquam sine dubio multo simplicius et doctius quam posteriores, in
+singulis instituerit non liquet. loco nostro (cf. Ritschl parerg. Plaut.
+et Ter. I p. 194 sq.) Titinnius Terentius Atta pulchrae "�thopoiias" uel
+morum descriptionis causa laudantur, Trabea contra Atilius Caecilius
+adfectus facile mouere dicuntur, quarum rerum exempla, a Varrone certo
+non parce adposita, paucissimis exceptis Romanus uel Charisius omisit.
+e Terentio enim "�thopoiias" principe (cf. Varr. Parmen. ap. Non.
+u. poscere p. 374) adfectus exemplum profertur, quod ex meris
+exclamationibus constat. addit scriptor, tale enuntiatum, quamquam
+interiectionis particula desit,{65} tamen interiecti animi causa ita
+uocari. secuntur quaedam irascentis amantis dolentis exempla.{66}
+
+  Footnote 63: 'Duo sunt quae bene tractata ab oratore admirabilem
+  eloquentiam faciant, quorum alterum est quod graeci "�thikon"
+  uocant, ad naturas et ad mores et ad omnem uitae consuetudinem
+  accommodatum, alterum, quod eidem "path�tikon" nominant, quo
+  perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. illud
+  superius come iucundum, ad beneuolentiam conciliandam paratum, hoc
+  uehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur; quod cum
+  rapide fertur sustineri nullo pacto potest'. cf. O. Iahn l.l.
+  p. 108 sq.
+
+  Footnote 64: De gramm. et rhet. 4: 'ueteres grammatici et
+  rhetoricam docebant ac multorum de utraque arte commentarii
+  feruntur. secundum quam consuetudinem posteriores quoque existimo
+  quamquam iam discretis professionibus nihilo minus uel retinuisse
+  uel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum ad
+  eloquentiam praeparandam, ut problemata paraphrasis allocutiones
+  *ethologias* atque alia hoc genus, ne scilicet sicci omnino atque
+  aridi pueri rhetoribus traderentur. quae quidem omitti iam uides
+  desidia quorundam et infantia, non enim fastidio putem'.
+  _ethologias_ pro codicum _aethiologias_ uel _ethiologias_ i.e.
+  aetiologias, quod retinere uolt W. Christ philol. XVIII p. 161,
+  scripsit Beroaldus.
+
+  Footnote 65: Idem habes apud Macrobium saturn. IIII 6, 17:
+  'exclamatio, quae apud graecos "ekph�n�sis" dicitur, mouet pathos.
+  haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius quem
+  inducit loquentem. ex poetae quidem persona est: _Mantua uae
+  miserae nimium uicina Cremonae!_ (Verg. ecl. VIIII 28). _Infelix!
+  utcunque ferent ea facta nepotes..._ (Aen. VI 823), _crimen amor
+  uestrum!_ (Aen. X 188) et alia similia. ex persona uero alterius
+  _Di capiti ipsius generique reseruent_ (Aen. VIII 484), _Di talia
+  Graiis instaurate, pio si poenas ore reposco!_ (Aen. VI 529), _Di
+  talem terris auertite pestem!_ (Aen. III, 620).
+
+  Footnote 66: In exemplis autem interiectionum quae locum nostrum
+  praecedunt nullae Varronis partes esse ostendunt Caeselli Vindicis
+  Statili Maximi Pauli nomina adscripta.
+
+In eodem libro de tribus dicendi generibus a poetis et oratoribus
+usurpatis dixit. Gelli enim libri sexti caput XIIII sumptum esse ex
+libris de sermone latino Ritschelio non inprobabile uidebatur, qui
+quaest. Varr. p. 15 et nou. mus. rhen. VI p. 524 diiudicare noluit,
+utrum hoc testimonium ad libros de proprietate scriptorum an ad
+nostros spectaret. prius illud non ita ueri simile est, postquam
+reperto Hieronymi indice libros "peri charakt�r�n" (Char. p. 189) non
+eosdem atque eos de proprietate scriptorum esse, sed potius conuenire
+cum libris de descriptionibus Ritschelius l.l. p. 520 perspexit, nam
+nunc in hac re disceptanda nomen "charakt�res" a Gellio initio capitis
+positum nullius momenti est. accedit quod libros de proprietate
+scriptorum numquam Gellius conmemorat nihilque fere adhuc de eis
+constat, ut dubium et lubricum uideatur unum fragmentum ad eos referre.
+maximi contra ponderis est, quod genera dicendi tamquam orationis
+uirtutes praedicantur (fr. 80) 'quibus uitia agnata sunt pari numero,
+quae earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque
+sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiunidici pro
+gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus.' his rebus cum librum
+quintum destinatum fuisse uiderimus, haec{67} indidem fluxisse
+confidenter adfirmo. tria igitur genera dicendi sunt (cf. Cic. orat. 5,
+20. Quint. XII 10, 58) a Graecis "hadron ischnon meson", quae
+Theophrastum primum agnouisse sequitur e Dionys. Hal. de Dem. ui dic. 3.
+Lys. 6 (cf. Westermann l.s. p. 170), a Romanis uber mediocre gracile
+adpellata, quae uirtutes si modum excedunt uitia fiunt. latinorum
+poetarum exempla esse ubertatis Pacuuium, gracilitatis Lucilium,
+mediocritatis Terentium, eandemque orationis diuersitatem teste Polybio
+et Rutilio prae se tulisse claros legates quos a.u. DLXXXXVIIII
+Athenienses Romam miserint (cf. Cic. acad. pr. II 45, 137), Carneadem
+academicum Diogenem stoicum Critolaum peripateticum. cum uero hoc
+fragmento iterum uideamus, quam arte ubique oratorum et poetarum
+loquendi morem coniunxerit, iure nostro in hoc libro de discrimine
+solutae et poeticae orationis actum esse expectamus ideoque huic libro
+uindicamus quae Isidorus I 37 habet (fr. 79). quamquam non sine ulla
+haesitatione hoc factum esse fateor. non desunt quidem uestigia Isidori
+auctores libros nostros adhibuisse, quod adnotatione nostra discas, sed
+parum liquet, quibus operibus Varronianis illi omnino usi sint, quam ut
+certo demonstrari possit cui libro singula frustula debuerint. quare
+etiam omnes fere Isidori etymologias nisi aliorum testimoniis tribuuntur
+grammaticis libris neglexi, nec dubium est quin eae omnes uel saltem
+longe maximam partem ex aliis libris excerptae sint, nunquam uero eis
+de librorum indole ac ratione quidquam doceatur. fragmentum de quo
+nunc loquor e quodam libro sumptum esse oportet, in quo de prosa et
+eloquentia disputabatur, quod etiamsi in pluribus fieri potuit ut in
+libris rhetoricorum, tamen librorum nostrorum uestigia quae hunc locum
+apud Isidorum excipiunt{68} et poetarum et prosae scriptorum conparatio
+ut ad eosdem hoc frustulum referam me mouent. initio igitur libri quinti
+de hac re Varronem disseruisse breuiterque quo tempore utrumque ortum
+sit adiecisse credo. carmina enim inde ab antiquissimis temporibus esse
+cantata existimauit, et soluta oratione primum apud graecos Pherecydem
+Syrium (cf. Suid. "Pherekud�s". F.G. Sturz Pherecyd. fragm. p. 11 sq.
+ed. alt.), apud Romanos Appium Claudium Caecum (cf. Cic. Brut. 16, 61.
+H. Meyer orat. rom. fragm. p. 1 sq.) scripsisse. deinde ad genera
+dicendi transiit et ubi et quatenus adhibenda in sermone urbano sint
+exposuit, quo facto singulas virtutes orationis et uitia recensuit.
+denique de uocabulorum significatione (fr. 83. 84. 85. 86) secundum usum
+elegantioris latinitatis{69} deque aliorum formis praestantioribus{70}
+(fr. 88. 89) locutus est, sed ex paucis et exiguis relliquiis nec ordo
+rerum nec ratio expositionis indagari potest.
+
+  Footnote 67: Et totum quidem caput, retento igitur Rutili et
+  Polybii testimonio a Varrone Gellium accepisse puto, cf. L.
+  Mercklin d. citiermeth. d. Gell. p. 651. A. Krause uit. et fragm.
+  hist. rom. p. 230. H. Nissen krit. untersuchgn ueb. d. quell. d.
+  Liu. p. 42 sq.
+
+  Footnote 68: Vide Isidori orig. I 38, 1. 2. 3 siue adnotationem
+  nostram ad fragmenta 65. 69. 64.
+
+  Footnote 69: Locum a Probo apud Gellium VIIII 9, 9 (fr. 84)
+  seruatum huc traxi propter singularem congruentiam cum Charisi
+  loco p. 103, 26 (fr. 85). quare haec arte conexa et de communi
+  origine uocabulorum caper capus (caballus) dictum fuisse credo.
+  aliam _capri_ etymologiam proposuit Varro de l.l. V 97 p. 99. rer.
+  rust. II 3, 7.
+
+  Footnote 70: Cum fragmenta 87. 88 de aduerbiorum formis plura in
+  hoc libro tradita esse doceant ad eundem locum pertinere puto quae
+  de usu coniunctionis _quando_ Formianorum et Fundanorum (oppida ea
+  in Latio esse scis), ubi pura latinitas _cum_ postulet, apud
+  Charisium ex Romano p. 111, 23 leguntur (fr. 90).--Praeterea apud
+  Donatum in Terenti Eun. IIII 3, 7 _Varro in Marcellum_ pro _Varro
+  in Varro ad Marcellum_ (fr. 82) scriptum esse conicio, quem locum
+  Ausonius Popma (Varronis opera quae extant p. 153) incerto libro
+  de lingua latina tribuit. de tali oratione enim nihil unquam
+  auditum est obseruationemque quandam de obsoleta dicendi figura
+  _praesente legatis omnibus_ bene libro quinto aptam esse uides.
+
+Perlustratis posteriorum librorum relliquiis totiusque operis
+peculiari indole quodammodo perspecta ad *priores libros* transeo quos
+adhuc neglexi. quale et quid eorum in uniuersum fuerit argumentum non
+ita difficile est demonstratu, sed singula multo obscuriora quam in
+illis sunt, nam paucissima tantum frustula aetatem tulerunt. initio
+*libri primi* necesse erat ut de consilio et argumento operis
+disputaretur, praesertim quid sit sermo latinus uel pura *latinitas*
+accurate circumscriberetur. Varro hoc generaliter definiuit atque
+addidit ducibus _natura analogia consuetudine auctoritate_ quid bene
+dictum sit iudicandum esse. discimus hoc ex Diomede p. 439 (fr. 41),
+qui cum in libro tertio non solum omnia quae sub Varronis nomine
+profert (exceptis eis quae Suetonio eum debere supra dixi), uerum
+etiam haud pauca praeterea e libro de sermone latino quarto habeat,
+reliqua quoque, quae in libro secundo e Varrone laudat, ex eisdem
+libris sumpsisse putandus est, siquidem fragmenta ipsa cum argumento
+librorum conueniunt. uix ac ne uix quidem ipse libris Varronianis usus
+est, sed ex aliis auctoribus sua hausit, ut praeter externa indicia in
+primis librorum natura et ratio respicienda sit. ex tribus autem
+fragmentis (p. 426, 21. 428, 22. 439, 15), quae in secundo Diomedis
+libro leguntur, duo ex eodem fonte fluxerunt atque illa quae supra
+tractauimus, tertium ad librum de grammatica pertinere infra
+demonstrabitur. alterum, de quo modo dicere coepi, apud Charisium
+quoque p. 50, 34 Varrone non nominato{71} legitur, ubi prima uerba
+sunt _constat ergo latinus sermo natura analogia consuetudine
+auctoritate._ haec igitur tanquam quattuor fundamenta et principia
+bonae latinitatis posuit, ut quid eorum uni repugnaret reiciendum
+esset. natura uerborum ipsa materia uel potius peculiaris uerborum
+forma et figura est, quae constanter eadem manet, ut _scribo_ non
+_scrimbo_ dicat qui intellegi uelit necesse sit. eam autem artissime
+cum origine uerborum conexam esse et ex hac pendere manifestum est et
+confirmatur Varronis uerbis (de l.l. V 2 p. 13) _uniuscuiusque uerbi
+naturae sunt duae a qua re et in qua re uocabulum sit impositum._
+analogiae interpretatio _sermonis a natura proditi ordinatio secundum
+technicos_ vix integra e Varrone translata est, quod pluribus inter
+scriptorem primum et grammaticum nostrum intercedentibus auctoribus
+non ualde est mirum. ordinationem uero si summam spectas rei non
+alienam esse ab analogia testatur Vitruuius, qui de suis rebus ita
+scribit (I 2, 2): 'ordinatio est modica membrorum operis commoditas
+separatim uniuersaeque proportionis ad symmetriam comparatio', cuius
+definitionis pars altera ostendit quomodo hoc nomen ad analogiam
+explicandam adhiberi potuerit cf. Varro de l.l. X 37 p. 565:
+'sequitur tertius locus, quae sit ratio proportionis{72}; ea graece
+uocatur "analogon"; ab analogo dicta analogia', cl. X 42 p. 568.
+65 p. 581. consuetudo in multorum consensione et usu loquendi uersatur
+et eadem ui non raro in libris de lingua latina analogiae opponitur ut
+VIII 26 p. 410 sq. VIIII 2 p. 458 sq. X 73 p. 585, auctoritas uero,
+qua ueterum usum loquendi uel scribendi significat, in illis libris
+non occurrit.{73} paucis mutatis eandem de sermone obseruationem
+Quintilianus (inst. orat. I 6, 1) profert, qui pro analogia rationem
+(cf. de l.l. X 36 p. 564) quam praecipue analogia, interdum
+etymologia praestet, pro natura uetustatem ponit quae quasi pars
+auctoritatis est, nam 'uetera' ait 'maiestas quaedam et ut sic dixerim
+religio{74} commendat'. similiter Maximus Victorinus (p. 272 L.
+p. 1938P.) et Augustinus de grammatica (p. 7 Web. p. 167 Mai nou.
+bibl. patr. I 2) Varrone nituntur quorum uterque naturam simpliciter
+omittit, Probus contra (inst. art. p. 47; 19 K.) analogiam tantum et
+anomaliam retinuit.
+
+  Footnote 71: Hoc unicum uidetur fragmentum quod non Romano debuit
+  Charisius. in codicis quidem Bernensis 123 fol. 21 excerptis
+  legitur _ut Comminianus dicit constat ergo latinus sermo_, sed
+  nihil inde efficiendum esse docet Henricus Keil praef. gramm. lat.
+  uol. I p. XXXXVIII. Palaemonis potius est initium capitis XV
+  (Char. p. 50), cf. A. Schottmueller de C. Plini Secundi libris
+  gramm. I p. 20. W. Christ philol. XVIII p. 124. muenchn. gel. anz.
+  1859 p. 220.
+
+  Footnote 72: _Proportionis ea_ scripsi pro eo quod codex
+  Florentinus habet _proportione a grece_ (i.e. _proportio� ea
+  graece_), ex quo effecit Spengelius de emend. rat. libr. Varr. de
+  l.l. p. 13 _proportione. ea graece_ cf. Gell. XV 9, 4 "analogon"
+  a graecis non declinari docuit idem ad Philodem. rhet. IIII col.
+  XIII 10 in abhdlgn d. muenchn. acad. 1840 I p. 267.
+
+  Footnote 73: Ibi _natura_ plerumque significat declinationem
+  naturalem quae uoluntariae opponitur (cf. VIII 22 p. 409. X 51
+  p. 574), auctoritatem contra simul conprehendunt usus et consuetudo
+  (cf. X 73 p. 585).
+
+  Footnote 74: _religio_ edidit Spalding _religiosa_ habet
+  Ambrosianus I, _religio_ Bambergensis (de quo cf. C. Halm ber.
+  d. muenchn. acad. 1863 p. 391). idem recte deleuit _uel_, quod in
+  codice Bambergensi non legitur: sermo constat ratione _uel_
+  uetustate auctoritate consuetudine.
+
+His praemissis in libro primo copiose *de uocis natura* disseruit
+ut Seruius de accentibus paragrapho octaua docet, e quo Varronem
+breuissime de hac re in libro tertio egisse uidemus, quem ibi quae
+ad sequentia probanda necessaria erant ex initio operis repetiisse
+consentaneum est. secutus est ut uidimus stoicos (cf. R. Schmidt
+stoic. gramm. p. 16 sq.) quorum sententiam, quam iam supra (p. 6. 47)
+indicaui, nunc satis habeo breuissime Gelli (V 15, 3 sq.) uerbis
+proferre:
+    corpus est quod aut efficiens est aut patiens. id graece
+    definitur "to �toi poioun � paschon". quam definitionem
+    significare uolens Lucretius poeta ita scripsit _tangere
+    enim aut tangi nisi corpus nulla potest res_ (I 304). alio
+    quoque modo graeci dicunt "to trich� diastaton". sed uocem
+    stoici corpus esse contendunt eamque dicunt ictum aera.{75}
+his coniuncta erat distinctio uocis in articulatam et confusam, quam
+apud omnes fere grammaticos latinos reperimus, praeter alios apud
+Diomedem (p. 420, 9) et Marium Victorinum (I 2, 1 p. 2451P.). recepi
+autem Diomedis uerba inter relliquias (fr. 42), non quo eum doctam
+Varronis disputationem integram reddidisse crediderim, sed quia multa
+uestigia horum librorum apud eum inuenimus Varronemque talia, quamuis
+alia profecto doctrina, dixisse nullus dubito. ab articulata uoce rei
+natura{76} fert ad *litteras* eum progressum esse, quod quomodo fere
+instituerit, bene opinor intellegimus Audacis fragmento quodam ab
+Angelo Mai e 'glossario maximae molis Vaticano perantiquo' in
+classicorum auctorum uolumine sexto p. 589 edito:
+    uox est aer ictus auditui sensibilis. uocis autem duae sunt
+    partes, articulata et confusa; articulata est hominum tantum,
+    quae scribi potest id est _orator uenit et docuit_, et dicta
+    articulata quod articulo [sic] scribentis conpraehendi possit.
+    confusa est quae scribi non potest, ut puta uelut ouium balatus,
+    equi hinnitus, mugitus bouis, latratus canis et cetera, sed
+    articulata uox, quamquam sit prolixa oratio, soluitur et facit
+    sermonem. iterum sermonem soluis et facit syllabam. si uero
+    syllabam soluas, remanet littera, et iam non procedit ultra
+    (ultro _cod._) resolutio.
+singularum litterarum potestatem ac pronuntiationem Varronem
+subtiliter explicasse credo et huic argumento totum librum dedisse.
+de cuius disputationis relliquiis, quae probabiliter ad hunc locum
+referri possint infra dicam. in aliis quoque libris non pauca, quae
+bene huc quadrent disputata esse infra adparebit.
+
+  Footnote 75: Gelli caput e fonte graeco deriuatum esse ueri
+  simile facit Theodosius p. 15, ubi eidem auctores recurrunt: "ho de
+  D�mokritos kai ho Epikouros kai hoi St�ikoi s�ma legousi t�n
+  ph�n�n, hoti pan ho echei energeian kai pathos, �goun dunatai
+  drasai kai pathein, s�ma estin; h�sper ho sid�ros; paschei gar
+  houtos hupo puros, dra de eis anthr�pous kai eis ta xula kai
+  petras; ei toinun h� ph�n� kai dra kai paschei s�ma estin; kai
+  dra men, h�nika akouontes h�meis � ph�n�s � kitharas pros terpsin
+  erchometha. paschei de h�s hotan ph�nount�n h�m�n pneus� anemos
+  kai poi�s� h�tton akouesthai t�n ph�n�n. kai eti pan aisth�ton
+  s�ma estin, hoion to xulon kai ho sid�ros, ho lithos kai ta
+  homoioa; tauta gar aisth�ta eisi kai t� horasei hupopiptousin.
+  aisth�ton toinun kai h� ph�n� esti kai t� ako� hupopiptei; ara
+  h� ph�n� s�ma estin. kai eti idion tou s�matos esti to pote men
+  auxanesthai, pote de l�gein h� oun ph�n� pote men auxetai pote de
+  l�gei; ara s�ma estin; epi men t�n paidi�n bracheia estin h� ph�n�
+  mikr�n ont�n; aux�thent�n de megal�; l�gei de epi t�n asthenount�n.
+  kai eti pan to antitupoun s�ma estin, h�s epi tou lithou; kai gar
+  haptomen�n h�m�n touto antitupia ginetai; tote oun ginetai h�
+  antitupia hotan heureth� ti proskrouon; ei oun h� ph�n� antitupei
+  proskrouousa tais akoais, ara s�ma estin." cf. Pseudo-Galen. hist.
+  phil. XVIIII p. 310 sq. K. Plut. de plac. phil. p. 903A. sq.
+  Vitruu. V 3, 6.
+
+  Footnote 76: cf. Laert. Diog. VII 56: "pan to poioun s�ma esti,
+  poiei de h� ph�n� prosiousa tois akouousin apo t�n ph�nount�n.
+  lexis de estin h�s ph�si Diogen�s, ph�n� engrammatos, hoion h�mera
+  ... t�s de lexe�s stoicheia esti ta eikositessara grammata."
+
+*Libro secundo* alterum quod in Diomedis libro secundo (p. 428, 22)
+legitur fragmentum (fr. 49) tribuo, misere excerptum ex longiore
+disputatione *de uariis syllabarum generibus*. duae praesertim classes
+discerni possunt. nam sunt aut barbarae aut graeculae aut quod addere
+licet latinae, deinde aliae asperae aliae leues, aliae procerae aliae
+retorridae, aliae durae aliae molles. singula satis copiose persequi
+debebat, uix enim quid praeterea in hoc libro tractauerit inuenies,
+quocum, si in hoc argumento acquieuit, optime conuenit liber tertius
+quem de spiritu accentu longitudine syllabarum fuisse scimus. neque ex
+duobus fragmentis, quae Gelli diligentiae debemus quidquam conligi
+potest, nisi quod uberius de praestantioribus formis uocabulorum
+egisse et multis exemplis rem scriptorem inlustrasse demonstrant.
+altero (fr. 53) _aeditumum_ non _aedituum_ Varroni placuisse discimus,
+quia ueterum auctoritas illud exegerit, alterum (fr. 54) continet
+bellum aenigma de Termino, ut dudum intellectum est, quod qua
+occasione adtulerit coniectura adsequi nequeo. argumentum uero libri
+ut aperte quod significaui dicam, syllabarum et uocabulorum pura et
+emendata *pronuntiatio* (cf. Quint. inst. orat. I 4, 6 sq. 11, 1 sq.)
+erat. tales autem quaestiones orthoepicae quam saepe ad formas
+uocabulorum perscrutandas et explicandas eum deduxerint, res ipsa et
+ex tribus fragmentis unum docet. pronuntiatio in sono uocabulorum
+uertitur, de quo ita fere Varronem dixisse Augustinus (princ.
+dialecticae V p. 40 B ed. congr. S. Maur. p. 7, 18 ed. Creceli)
+testatur
+    de sono uerbi agitur cum quaeritur uel animaduertitur, quanta
+    uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat,
+    item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione
+    asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus
+    rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur
+    negotia.
+quibus uerbis cum breuiter locus "peri ph�n�s" circumscribatur,
+quanti ponderis in his rebus pronuntiatio apud Varronem fuerit optime
+ostenditur, ut per totum librum de hac re eum disseruisse minime sit
+mirum.
+
+His expositis subicienda est quaestio de *relliquiis ad hanc
+partem operis pertinentibus* quae quidem non minus ad librum primum
+et tertium quam ad secundum spectat, sed in singulorum librorum
+argumento restituendo non commode tractari potuit, quia res artissime
+inter se cohaerent. qui enim Veli Longi uerba statim adponenda legit
+non cogitare de libris nostris non potest. reprehendit Longus quod
+"orthoepeia" et "orthographia" a plerisque confundantur et deinde
+pergit (p. 2232P.);
+    nam "orthoepeia" non quaerit quomodo scribendum sit, cum ad
+    uocis legem adlegatus sit ille qui scribit (scripsit _P._), sed
+    est quaestio in loquendo, ut _forcipes_ et _forpices_, et
+    _arcesso_ et _accerso_ (his enim minimum erit dignoscere quomodo
+    dicantur) proinde ac dixero scribes mihi ... at proprium
+    "orthographias" est, quotiens in uocis enuntiatione nihil
+    uidemus ambiguum, ut in scriptione tota haesitatio est posita,
+    ut cum dico _Troia_ per I unum an per duo scribere debeam ...
+    sed (nec _P._) potest in quibusdam "orthographia" cum
+    "orthoepeia" misceri, ut enuntiatio cum scriptione pariter
+    titubet, ut in _accusatore comisatore_, ubi quaeritur geminatis
+    consonantibus an simplicibus scribendum et enuntiandum ... nec
+    non et ibi "orthoepeia orthographia" coniuncta est ubi quaeritur
+    _foenoris_ an _foeneris_{77} dicant, quoniam nomen inde tractum
+    dicimus _foeneratorem_, item _facinoris_ an (non _P._)
+    _facineris_, quoniam _facinerosum_ uocamus. sic etiam _delirus_
+    placet *Varroni* non _delerus_. non enim ut quidam existimant, a
+    graeco tracta uox est "para to l�rein", sed est latina a _lira_
+    id est sulco (a lira id est _inseruit Ritschelius quaest. Varr.
+    p. 29_) ... hinc nascuntur (noscuntur _P._) etiam quaestiones
+    interdum, quibus noua a ueteribus discernantur (_cf. adnotatio
+    ad fr. 47_) ... mihi uero placet ut *in latino sermone
+    antiquitatis religio* seruetur ut potius _sorbui_ secundum
+    *auctoritatem* eruditissimorum et eloquentium uirorum dicamus,
+    quam _sorpsi_, cum recens haec declinatio sordidi sermonis usum
+    receperit (_ci. Vsener_) ... hinc nascuntur etiam diuersarum
+    significationum quaestiones, _actarios_ an _actuarios_ et dicere
+    et scribere debeamus, cum _actuarios_ canes quidem ab actu
+    appellemus, _actarios_ uero scriptores actorum.
+excerpsi longum Longi locum, ut non solum generalia cum Varronis
+libris conuenire, uerum etiam quam arte cum tali argumento quaestiones
+de antiquis formis et significatione uerborum, ad quas Varronem saepe
+transiisse dixi, coniunctae sint ostenderem. similis disputatio Veli
+p. 2228 sq. legitur et ibi quoque, paucis interpositis, Varronis
+quoddam praeceptum orthographicum uel orthoepicum de _harena_ adfertur
+(p. 2230). priore loco e Varrone non modo obseruatio de _deliro_
+fluxit, sed plura huic deberi ostendit _meridies_ (p. 2232) ex eius
+mente explicatus, cf. de ling. lat. VI 4 p. 186, et iudicium de
+adspiratione in uocabulis _uehemens_ et _reprehensus_ p. 2234, quod
+Terentius Scaurus p. 2256 aperte Varroni tribuit. cum hoc loco quaedam
+de _Cilone_ et _Chilone_, de _cohortibus_ et _coortibus_ coniunxit,
+quae omnia recurrunt altero Longi loco p. 2229, ubi de multorum
+uerborum agitur adspiratione. de _harena_ ipse Velius Varronis profert
+auctoritatem (cf. Seru. ad Verg. Aen. I 172{78}), praeter _uehemens_
+et _prehensus_ etiam _Pulcher_ et _Gracchus_ Scaurus l.s.s.,
+_Pulcher Gracchus hortus_ Charisius{79} p. 73. 82 tamquam Varroniana
+tuentur. confidenter igitur hanc uniuersam disputationem Varroni
+adscribo, non quidem arbitratus Longum eum in singulis semper secutum
+esse, sed omnia haec uocabula uno eodemque loco tractata repperisse et
+inde transtulisse. atque de singulorum uocabulorum adspiratione
+plerumque Varronis sententiam accepit, interdum suum iudicium edixit.
+de qua re infra accuratius dicam. Terentius uero Scaurus{80} non illis
+tantum locis cum Velio congruit sed permultis, e quibus Varroniana
+eligere satis habeo. Scaurus tradit p. 2255, Varronem Lucili doctrinam
+de I et EI inprobasse, p. 2261 eundem _urbs_ et _Pelops_ scribi
+iussisse; utrumque non ita quidem copiose habes apud Velium p. 2220.
+p. 2233 cf. Papirianum Cassiodori p. 2291. non minus conspicuus est
+consensus eorum quae ex Annaeo Cornuto excerpsit Cassiodorius{81} cum
+Velio Longo. quae e Varrone profert Cornutus p. 2282 de litteris V et
+F et p. 2284 de I pingui recurrunt apud illum p. 2222 et p. 2216
+(cf. p. 2228. Scaurus p. 2259). praeterea Cornutus p. 2285. p. 2286
+Varronis de adspiratione praecepta inpugnat, de qua re Velium e
+Varrone hausisse modo uidimus. contra Cornuti antiquos p. 2286 inter
+alios Varronem esse ostendunt Velius Longus p. 2229 et Terentius
+Scaurus p. 2256. grauissima delegi ut singularem horum scriptorum
+consensum demonstrem, plura in locis diserte Varroni adscriptis
+adnotatio nostra suppeditat. ex hac uero egregia congruentia eodem
+opere Varroniano omnes usos esse non audacius conligere mihi
+uideor{82}, nam alter alterum, Varronis nomine ab alio huic, ab
+alio illi obseruationi adposito, non excripsit. neque dubito quin
+scriptores de orthographia, qui bona doctrina instructi et aptis
+auctoribus usi rem tractarunt (nam posteriores priores mere
+excerpserunt neque sunt respiciendi) permulta eorum quae ad
+cognoscendam linguae latinae historiam maximi momenti sunt, e Varrone
+transtulerint. sed quamuis fines quos mihi constitui in hac re non
+inuito animo transgrederer, tamen in certis uel simplicissima
+argumentatione huc referendis acquiesco.
+
+  Footnote 77: Prorsus alienum hoc esse ab eo quod supra (p. 64
+  n. 2) in libro tertio (fr. 62) positum fuisse uidimus uix est quod
+  moneam.
+
+  Footnote 78: Cum uero e consensu huius loci Seruiani cum Velio
+  Longo, e quo simul adparet Velium non ita accurate Varronis uerba
+  reddidisse, sequatur Seruium, qui libros nostros nominatim non
+  adfert, eos in usum suum conuertisse, ad eorundem librum quintum
+  refero duo fragmenta apud Seruium ad Verg. Aen. VIIII 194 (fr. 86)
+  et I 595 (fr. 89), quae perquam bene cum eo congruunt. alterum
+  (fr. 89) neglegentius a Seruio excriptum esse conparata Suetoni
+  et Isidori eorundem uerborum explicatione quam subieci facile
+  intelleges.
+
+  Footnote 79: Cum uero in Charisi libris praeter singulas librorum
+  de similitudine uerborum et utilitate sermonis mentiones nonnisi
+  libri de lingua latina et de sermone latino nominentur, hac quoque
+  re illa ex his sumpta esse quodammodo confirmatur.
+
+  Footnote 80: Etiam in principiis Scaurus cum Varrone consentit
+  p. 2251: 'recorrigitur uero (scribendi ratio) regulis tribus:
+  historia, originatione quam graeci "etumologian" appellant,
+  proportione quae graece "analogia" dicitur'. historia quaerit quid
+  auctoritas ueterum commendet et etymologia naturam uocabulorum
+  indagare studet, ut artem rei in qua uertitur substituerit.
+  consuetudo tantum desideratur. praue orthographiam analogiam
+  nuncupat Mar. Vict. I 4, 1 p. 2465P.
+
+  Footnote 81: Quanta scientia et sollertia Cassiodorius auctores
+  suos 'deflorauit', ostendunt misera excerpta ex Velio Longo p.
+  2287. non melius rem in Cornuto praestitit, quem Curtius
+  Valerianus excripserat, id quod extrema uerba Cornuti conlata cum
+  Valeriano p. 2289 docent. Cornuto igitur Curtius debet quae de
+  litteris "Zeta" "Xi" "Psi" p. 2289 leguntur, quae omnia
+  Cassiodorius in Cornuto deflorando omisit exceptis paucis de
+  "Zeta" littera et lepido additamento, quod bis ponere ei non
+  longum erat.
+
+  Footnote 82: Eidem igitur operi praeter locum de _deliro_ (Velius
+  Long. p. 2233), quem supra excripsi reliqua quoque tribuo quae
+  apud hos scriptores Varronis nomine inscribuntur: Velius Long.
+  p. 2236, p. 2238 = Papirian. Cassiodori p. 2291, Cornutus p. 2284,
+  quae obseruationes apud ceteros non repetuntur.
+
+Si uero Veli Longi disputationem quam supra excripsi percurrentibus
+ueri erat nobis simile libros de sermone latino scriptorem in manibus
+habuisse, duo nunc accedunt, quibus omnes hos grammaticos ex his
+libris hausisse confirmatur. primum enim scimus Varronem in horum
+librorum tertio de adspiratione egisse, quod quin satis copiose et
+accurate fecerit dubitare non poterit, qui quanta doctrina et
+diligentia elaborarit de accentibus meminerit. optime igitur hae
+relliquiae quae ampliorem expositionem produnt illi libro apta sunt.
+alterum ad temporum rationes spectat. Cornutus enim Cassiodori haec
+scribit (p. 2284):
+    _lacrumae_ an _lacrimae, maxumus_ an _maximus_ et si quae
+    similia sunt scribi debeat (debeant _P._), quaesitum est.
+    Terentius Varro tradidit Caesarem{83} per I eiusmodi uerba
+    solitum esse enuntiare et scribere. inde propter
+    auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam.
+de consuetudine uero C. Caesaris auctoritate orta Caesare adolescente
+uel potius, ut dicam quod sentio, uiuo Caesare uix quisquam loqui
+potuit. opera autem Varronis grammatica quae hic in censum ueniunt aut
+multo prius scripta sunt, quam in quibus scribendi ratio a Caesare
+instituta posteaque peruolgata conmemori potuerit, aut propter alias
+rationes in hac quaestione neglegenda sunt. nam libri de antiquitate
+litterarum primis iuuentutis annis a scriptore editi sunt, libri autem
+de origine linguae latinae ut uidetur ad Cn. Pompeium missi ideoque
+aut antequam talia continere potuerunt conscripti aut si posterioribus
+temporibus conpositi sunt, non debuerunt talia continere, in quibus
+Pompeius merito offendisset. denique ex libro de grammatica haec
+sumpta non esse demonstrauit; si praeterea consensum illum
+orthographicorum respicis, Ritschelius quaest. Varr. p. 23. restant,
+nam de libris de lingua latina nemo cogitabit, nostri libri cum quorum
+argumento haec optime conueniunt et qui eo tempore scripti sunt, quo
+talis consuetudinis mentio nemini mira uel temerarie iacta uidebitur.
+his igitur omnia quae modo conposui adsigno eaque inter libros
+distribuam, prout singulorum argumenta quae supra stabilire studui
+postulant.
+
+  Footnote 83: Quintilianus (inst. orat. I 7, 21) et Velius Longus
+  (p. 2228) in Caesaris titulis ita scriptum fuisse tradunt.--Cum
+  hoc loco Varro Caesarem nominet, contra Varronem a Caesare
+  inpugnatum esse noli efficere e Pompeio ad Don. p. 233 Lind.:
+  'Lectum est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit, _lac_
+  non debemus dicere sed _lact_. sed dixit Caesar contra ipsum rem
+  ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari'. Caesaris enim
+  praecepto ad castigandum Varronem utitur Pompeius siue quis fuit
+  eius auctor, sed ipsum Caesarem id fecisse e contorto et fere
+  ubique absono Pompei genere dicendi conligere non licet.
+
+Incipiam ab eis quae ad *librum primum* pertinere uidentur. notum
+est grammaticos latinos multum quaesiuisse de diuersis I litterae
+sonis uariasque rationes quomodo haec discrimina notanda essent
+excogitasse (cf. Schneider lat. gramm. I 1 p. 19. 63 sq. W. Corssen
+ausspr. uocal. u. betong. d. lat. I p. 142 sq. Ritschl nou. mus.
+rhen. XIIII p. 298. 378 sq. G. Schmitz studia orthoep. et orthogr.
+lat. I p. 6. 13 sq.). breuiter summam rei conprehendit quamquam non
+admodum acute diuersas res confudit Velius Longus (p. 2216):
+    I uero littera interdum exilis est, interdum pinguis, ut in
+    eo quod est _prodit uincit condit_ exilius uolo sonare, in
+    eo uero quod significatur _prodire uincire condire_ aeque
+    usque pinguescit. utiamin ambiguitatem cadat, utrum per I
+    quaedam debeant (habeant _P._) dici an per V, ut est
+    _optimus maximus_. in quibus adnotandum antiquum sermonem
+    plenioris sonus fuisse et ut ait Cicero rusticanum, atque
+    illis fere placuisse per V talia scribere et enuntiare.
+    errauere autem grammatici, qui putauerunt superlatiua per V
+    enuntiari
+e.q.s. de his superlatiuis Varronem egisse e loco supra posito
+(fr. 43) Cornuti, quem excripsit Isidorus orig. I 26, 15, uidemus
+eumque inter grammaticos a Longo uituperatos fuisse existimo, nam
+Caesaris aequalis uiri auctoritatem opposuit antiquae consuetudini,
+quam sine dubio defendit. etiam alteram de I exili et pingui
+quaestionem teste Scauro (fr. 44) non neglexit, et ita quidem
+tractauit, ut a Lucili praeceptis orsus ea maximam partem inprobaret,
+unum tantum retineret. Lucilius (cf. Ritschl nou. mus. rhen. VIII
+p. 487 sq. monum. epigraph. tria p. 31 sq. C. Lachmann ad Lucr. p. 244
+sq.) ubicunque pinguiorem uel ut ipsum sequar pleniorem sonum longae
+huius uocalis audire sibi est uisus, et profecto talia discrimina in
+pronuntiatione audiebantur, EI scribere uoluit, ita in nominatiuo
+pluralis secundae declinationis (Vel. Long. p. 2220) et datiuo
+singularis tertiae declinationis (Quint. inst. orat. I 7, 15. Vel.
+Long. l.s.), praeterea (quod apud Scaurum legitur) in nonnullis
+uocabulis ut _meile meiles meilitia_, in quibus interdum et pluralem a
+singulari eodem modo distinxit, ut _pilum_ quo pinsitur _peila_ iacula
+militaria. non ualde accurate haec et reliqua Terentius e Varrone
+excerpsit. primum enim Varro plura e Lucilio adferre, ut illius
+doctrina cui suam opposuit patefieret, et cum in scribendis
+nominatiuis pluralis secundae declinationis per EI cum illo
+consentiat{84}, hanc praecipue legem auctoris uerbis proponere debuit,
+euius rei apud Scaurum nec uola reperitur nec uestigium. deinde
+reliquas quidem orthographiae mutationes Lucilianas propter
+inconstantiam Varronem respuisse refert, sed de rationibus quibus
+ductus unum illud probauerit, prorsus silet. ipse rursus Varronem
+inpugnat, eo argumento nixus, quod in uerbis temporalibus quoque
+diuersus I litterae sonus in singulari et plurali non notaretur. haec
+enim sententia loci esse uidetur, quem a Putschio male editum duce
+codice Bernensi sic fere legendum esse puto:
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I
+    litterae extremae E praeponi, in singulari uero non.
+    minime, cum et alioqui aliter in singulari quam in plurali
+    syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, dicimus enim
+    mitto emisimus. nisi aliam hic uult esse rationem, quod
+    absurdum est, [ut] cum uerba quoque ex syllabis constent et
+    diuersa regula corrigantur.{85}
+eodem loco etiam uocabula quaedam conmemorasse uidetur, in quorum
+pronuntiatione non prorsus constiterit num per I an E litteram
+enuntianda sint (fr. 45). _mium_ pro _meum_, _commircium_ pro
+_commercium_, _Mircurius_ pro _Mercurius_ audiri dixit. hanc
+pronuntiationem si tuebatur in Mercurio{86} quod mirandarum rerum
+esset inuentor, alteram profecto Mercurio a merce ducto (cf. Paul.
+p. 124) tacere non potuit. nam licet sonus I litterae in talibus
+uocabulis paullo obscurior fuerit (cf. Quint. inst. orat. I 4, 8. 17.
+Paul. amicitiae p. 15. Gell. X 24, 8) Varronis tempore non magis
+elegantiorum hominum erat, I in his enuntiare, quam Velio Longo
+placuit. et ipse Varro (de ling. lat. V 178 p. 177) _mercedem_
+a _merendo_ ducit.
+
+  Footnote 84: Idem uoluit Nigidius Figulus in libro XXIIII
+  commentariorum grammaticorum (Gell. XIII 26, 4): 'Si _huius_'
+  inquit '_amici_ uel _huius magni_ scribas, unum _i_ facito
+  extremum, sin uero _hei magnei, hei amicei_ casu multitudinis
+  recto, tum ante _i_ scribendum erit _e_, atque id ipsum facies
+  in similibus'. sic codex Lugdunensis Voss. F 7 et Gronouius,
+  praeterquam quod ille _hii magnii hii amicii_, hic _hi magnei
+  hi amicei_ habet. ceterum Lucilium magis quam Varronem Nigidium
+  secutum esse docet idem Gelli caput.
+
+  Footnote 85: Verba non mediocriter corrupta sic teste Henrico Keil
+  leguntur in cod. Bern. 330:
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia dilabitur, dicens in plurali quidem numero debere
+    litter{e,} {*above {e,}: �i�} praeponi in singulari uero
+    minime cum alioqui {*above space: &} non aliunde in singulari
+    quam in extrema syllaba sonat ut in uerbis manifestum est.
+    dicimus enim mitto emisimus, nisi aliam hic uult esse rationem
+    quod absurdum est, ut cum uerba quoque ex syllabis constant
+    et diuersa regula corrigantur.
+  uox _et_ non suo loco ac littera _�i�_ omisso _e_ (quod requiri
+  uidit L.F. Schmidt C. Lucili saturar. quae de nono libro supersunt
+  disp. et ill. p. 24) suprascriptae praue scripta esse uerba
+  ostendunt. et haud uolgari modo confusa et perturbata esse debent
+  quae neque intellegi neque singularum uerborum mutationibus
+  restitui possunt. librarium quendam existimo nonnulla omisisse
+  et margini adscripsisse, quae deinde non solum alieno loco
+  inrepserunt, uerum etiam alia et necessaria expulerunt, ut ita
+  fere uerba se habuisse uideantur:
+
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia dilabitur dicens in plurali quidem numero debere litterae    |
+    praeponi, in singulari uero minime cum alioqui aliunde in singu- |
+    lari quam in plurali syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, |
+
+    {Continuing from right edge:}
+
+          litterae |�i�
+         in singu- |extrem{e,}
+    ...festum est, |�e� & non
+
+  _dicimus_ e.q.s. in recipiendis omissis uerbis in ordinem neglecta
+  sunt signa, quae singulorum locum significari solent, itaque uerba
+  _extrem{e,}, et, non_ falso loco inserta sunt, qua in re, intrusa
+  et ad _syllaba_ accommodata uoce _extrem{e,}_, uocabulum _plurali_
+  et littera _�e�_ intercidit. praeterea autem _aliunde_, quod quid
+  sibi uelit non adsequor, in _aliter_ correxi. in extremis uerbis
+  _ut_ superuacaneum et pro _et diuersa_ fortasse _nec diuersa_
+  scribendum est, nisi hoc obscuriori cuidam generi dicendi tribuere
+  mauis.
+
+  Footnote 86: MIRQVRIOS legitur in speculo etrusco apud Eduardum
+  Gerhard tab. 182. Ritschl prisc. lat. mon. epigr. I F. Similiter
+  autem _dios_ pro _deos_ antiquos pronuntiasse dixit in libro
+  tertio de lingua latina (fr. 4), ab hoc pluralem _di_, a _mium_
+  uocatiuum _mi_ duxit.
+
+V litteram ante uocalem positam cum digamma Aeolico conparauit
+(fr. 46){87} eundemque ei sonum tribuit (cf. Schneider l.l. p. 357.
+Corssen l.l. p. 193 sq. F. Buecheler de Ti. Claudio Caesare gramm.
+p. 7 sq.) et antiquis temporibus Romanos pro V consonante "*digamma"
+uel potius ipsorum F scripsisse addidit, quod Priscianus quoque
+testatur I 4, 12 p. 11 H.: '"*digamma" Aeolicum digamma, quod apud
+antiquissimos latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit'. pro
+graecorum "Psi" in fine uocabulorum posito Varro praecepit (fr. 47),
+ut in nominatiuo _bs_ scriberetur, si genetiuos in _bis_, _ps_ si in
+_pis_ exiret ut urbs et stirps (cf. Schneider l.l. p. 218. Corssen
+l.l. p. 60 sq.), etymologiam et antiquom graecorum morem secutus
+(cf. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2466. I. Franz elem. epigraph. gr. p. 20
+sq.). posteriores grammatici ubique _ps_ scribere uoluerunt analogiae
+cuidam simulatae qua et Cinyps Cinyphis (siue Cynips illius Libyae
+fluminis nomen est) scriberetur obtemperantes, ut Terentius Scaurus
+p. 2261, Papirianus p. 2291, Marius Victorinus l.s., Curtius
+Valerianus p. 2289, unus Velius Longus p. 2233 ueterum auctoritati
+obedire mauolt.
+
+  Footnote 87: Seruauit hoc testimonium Cornutus apud Cassiodorium
+  p. 2282, quocum prorsus congruit Priscianus I 4, 20 p. 15.
+  Prisciani locum Ritschelius libris de origine linguae latinae
+  adscripsit (quaest. Varr. p. 27), quia eos grammaticum nouisse
+  constaret. sed recte H. Keil quaest. gramm. p. 10 (cf. M. Schmidt
+  Didymi Chalcent. fr. p. 345 sq.) uidit, haec Priscianum Didymo
+  debere, qui etiamsi ex pluribus libris ea transferre potuit, tamen
+  in opere, cui inscriptum erat "peri t�s para Rh�maiois analogias"
+  (Prisc. II p. 411) uel de latinitate (Prisc. I p. 548), fortasse
+  libros de sermone latino potissimum respexit, quae suspitio
+  confirmatur consensu illo cum Cornuto.
+
+Ad *librum secundum* refero quae apud Longum Cornutum Papirianum de
+uerbis _delirus_ (fr. 50) _interuallum_ (fr. 51) _naro_ (fr. 52)
+leguntur, de quibus cum fragmenta quid scriptor docuerit ostendant
+pluribus loqui non opus est.
+
+Denique pauca de *adspiratione* quam in *libro tertio* tractatam
+fuisse scimus adicio. adspirationis enim notam non litteram H esse
+Varro{88} uoluit, quod in his quidem libris dictum fuisse non
+disertis uerbis testantur, sed et ex eis sequitur quae statim
+referam, et in libro de grammatica aperte positum erat. contra hanc
+sententiam magna cum subtilitate et doctrina pugnauerunt posteriores
+grammatici, ante alios Velius Longus (p. 2217) et Scaurus (p. 2258).
+Longi adponam prima uerba, e quibus qua ratione fere Varro illud
+statuerit discimus. 'H littera' inquit
+    tanquam sonus magis fit, quam litera et accedens literae.
+    et utuntur auctoritate graecorum apud quos ut superuacua
+    sublata est. fuisse tamen et apud illos manifestum est ex
+    ueteribus scriptis et ex eo quod hodie, cum apud illos
+    numeri prima semper litera nominis quo significantur
+    notentur, ut "Delta deka, Pi pent�konta, Eta hekaton"
+    notentur (ut "deka pent�konta hekaton" _P._). unde adparet
+    hanc literam loco adspirationis non fuisse, alioquin per E
+    notaretur.
+uidebatur Varroni autem haec nota ut uocalibus ita consonantibus quoque
+(fr. 56) praeponenda, R uero littera contra graecorum usum adspiranda
+non esse (fr. 57). spiritum quem _adflatum_ ipse dicit rerum
+rusticarum III 1, 6, _flatum_ ex eo ut uidetur Scaurus p. 2252,
+quantum fieri posset reprimere studuit (fr. 58) et in eis tantum
+uocabulis admisit, ubi etymologia eum postularet, itaque scribi iussit
+_ortus_ non _hortus_ ab oriendo, _alica_ ab alendo, _alicula_ ab alis.
+idem etiam ad peregrina uerba transtulit ut sine dubio in _Cilone_ eam
+originem secutus est, qua homo angusti capitis et oblongi est, non eam
+qua inprobioribus labris esse dicitur (cf. Vel. Long. p. 2234). contra
+cum adspiratione ei placuit dicenda esse harena, quae a Sabinis
+fasena, haedus hircus hordeum hariolus hostis, quia ab antiquis qui
+eidem Sabini sunt (cf. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 sq.) faedus
+fircus fordeum fariolus fostis (cf. Paul. p. 84 M.) pronuntiabantur{89}.
+adspiratio in mediis uocabulis ei quam maxime coercenda uidebatur, ut
+Scaurus p. 2256 demonstrat
+    et Pulcrum (negat Varro adspirandum esse), quamuis in
+    consuetudine adspiretur. nihilo minus tamen ratio exiliter
+    C enuntiandum et scribendum esse persuadet, ne una omnino
+    dictio aduersus latini sermonis naturam in media
+    adspiretur,
+quae licet tamquam sua Scaurus posuerit a M. Varrone accepit.
+consentaneum uero est ex hac lege eum excepsisse ea uocabula quae
+necessario H poscunt, ut _ueho traho_. scripsit autem _uemens_ a ui
+mentis, _prensus_ a prendendo, Graccus a gerendo, _coors_ a coercendo,
+quamquam alii _cohortem_ militum a mutua cohortatione, _coortes_
+uillarum unde cooriantur homines dicere maluerunt. in graecis quoque
+eundem spiritum amouere studuit, ut _coclea_ eum protulisse scimus.
+ad Varronem quoque spectare uidentur extrema Longi uerba de hac re,
+_non firmum est catholicum grammaticorum quo censent aspirationem
+consonanti_ (adde _in medio uocabulo_, ut Varronis mentem restituas)
+_non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et Pulcher et Gracchus
+et Otho et Bocchus_, nam et Pulcrum Graccumque Varronem praecepisse,
+et reliqua cum eius legibus conuenire uidimus. cum uero parcissime
+ueteres Romanos spiritu usos esse testantur Quintilianus inst. orat.
+I 5, 20 et Terentius Scaurus p. 2249 (cf. Mommsen l.s. p. 33. Ritschl
+l.s. p. 53), Varro his legibus datis in uniuersum urbanum sequebatur
+dicendi usum, sed ad certas eum reuocare studuit regulas.
+
+  Footnote 88: In hac quoque re Nigidium adseclam fuisse Varronis
+  docet Mar. Vict. I 4, 5 p. 2456P. ceterum cf. Schneider l.l.
+  p. 180 sq. Corssen l.l. p. 46 sq.
+
+  Footnote 89: Cum uero praeterea e Varrone antiquos _habam_ dixisse
+  quod posteriores _fabam_ proferatur, hoc non multum ab eis abesse
+  uides quae A. Kiessling de Dionys. Halic. antiq. auct. lat. p. 39
+  Varrone non indigna putabat apud Seruium ad Verg. Aen. VII 695:
+  'Faliscos Halesus condidit. hi autem immutato H in F Falisci dicti
+  sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae
+  quae Hormiae fuerunt "apo t�s horm�s". nam posteritas in multis
+  nominibus F pro H posuit'.
+
+Loco Varroniano ab Augustino seruato reuersus eram ad illud a quo
+proficiscebar et nunc singulis perlustratis satis perspicuum et
+manifestum esse opinor libros de sermone latino stoicorum loco "peri
+ph�n�s" respondere, quod cuicunque Laertii Diogenis epitomen (VII 44.
+55 sq.) inspicienti se offert. latinitas conuenit cum hellenismo:
+"hell�nismos oun esti phrasis adiapt�tos en t� technik� kai m� eikaia
+sun�theia" (L.D. VII 59 cf. Sext. Emp. adu. gramm. 176 sq.), qua
+definitione analogiam maxime et consuetudinem attingi uides. in eadem
+dialecticae parte actum esse de uoce de litteris de pronuntiatione
+de accentibus de rhythmis de orationis uirtutibus et uitiis partim
+Diogenes l.s.s., partim Varro ipse uerbis quae supra excripsi
+narrat{90}. desunt contra omnia uestigia in his libris partes
+orationis tractatas esse, quas stoicos eidem loco tribuisse non
+dubium est. has autem Varronem hic neglexisse puto, quia cum reliquo
+argumento non satis apte conuenire ei uidebantur, eumque eas in libro
+de grammatica exposuisse statim uidebimus. praeterea uero libros
+nostros ad rhetoricos libros "peri lexe�s" prope accedere nonnullis
+locis monui. qui libri perierunt omnes, sed quales fuerint cum ex
+libri Theophrastei "peri lexe�s" fragmentis quae conposuit Max.
+Schmidt l.s. l. p. 37 sq.{91} intellegitur, tum ex Dionysii
+Halicarnasensis opusculi eximii de conpositione uerborum parte secunda
+(p. 112-286 Schaef.), in qua Theophrasto et Aristoxeno, e quibus Varro
+quoque hausit, auctoribus usus quaerit quae potissimum curae esse
+debeant "t� boulomen� t�n lexin eu suntithenai" eademque omnia
+tractauit, quae M. Terentium tractasse uidimus. quam arte in hac re
+coniunctae sint rhetorica et grammatica M. Antoni Gniphonis quoque
+grammatici, Ciceronis magistri, exemplo confirmatur, de quo Suetonius
+(de gramm. et rhet. 7) 'docuit autem' ait 'et rhetoricam, ita ut
+quotidie praecepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi
+nundinis'. scripsit uero teste Ateio Philologo (ap. Suet. l.s.)
+nihil nisi libros II de latino sermone (cf. Quint. inst. orat.
+I 6, 23), in quibus illud quasi confinium duarum disciplinarum
+explicuisse congruentemque rei titulum inscripsisse existimandus est.
+
+  Footnote 90: Stoicos quidem eadem qua in libris de lingua latina
+  constantia sequi non potuit, quia ibi principia prorsus generalia
+  tractanda erant, hic de latinorum uocabulorum pronuntiatione
+  accentibus e.q.s. agebatur.
+
+  Footnote 91: Posidonii quoque "peri lexe�s eisagog�n" (cf. I. Bake
+  Posidon. Rhod. rel. p. 233. C. Wachsmuth philol. XVI p. 649 n. 4)
+  Varronem fortasse adhibuisse supra uidimus p. 17. Antipater quoque
+  Tarsensis scripsit "peri lexe�s kai legomen�n" (Laert. Diog. VII
+  58), ubi "lexe�s" cod. Arundel. et teste Wachsmuthio cod. Burbon.
+  253 et Laur. plut. LXVIIII 13. 35, "lexe�n" cod. Laur. plut
+  LXVIIII 28, qui peioris est notae.
+
+Restat, ut quo tempore Varro hos libros conposuisse uideatur paucis
+significem. epistola illa Ciceronis (XII 6), qua Atticum rogat ut
+Tyrannionis librum modo absolutum sibi mittat, ad annum u. DCCVIII
+refertur. hoc ipso tempore uero eum in conscribendis libris de lingua
+latina occupatum fuisse eosque uix ante annum DCCX transmisisse
+uidimus (cf. supra p. 38). post hunc igitur annum libros in quibus
+Tyrannionis uolumen adhibebatur esse scriptos necesse est, nam eodem
+tempore duo amplissima opera inter manus eum habuisse non est cur
+statuamus. angustioribus finibus temporis spatium quo editi sint
+circumscribere ante non audeo quam quibus annis quodque opus sit
+tribuendum accurate quaesitum sit. quod nunc quamquam multa certa sunt
+alia probabiliter conici possunt longum neque huius loci est. cum uero
+Tyrannionis aequalis scriptoris librum Varronem excussisse constet
+Heliodori quoque, cuius Horatius anno u. DCCXVII mentionem fecit,
+encheiridion in usum suum conuertere potuit, quod num ante uel post
+hunc annum ille, si quidem metricus est, scripserit sciri nequit.
+Marcellus autem ad quem haec uolumina misit quis fuerit nescio. de
+M. Claudio Marcello consule anni DCCIII, Pompeianarum partium cum
+Varrone socio, cogitarem, quem exercitationibus oratoriis studuisse
+bonarumque artium cupidissimum fuisse audimus (cf. Cic. Brut. 71, 249
+sq. Seneca cons. ad Helu. 9, 4. W. Drumann gesch. Roms II p. 393 sq.),
+nisi temporum ratio obstaret. interfectus est enim anno u. DCCVIIII.
+reliquorum Marcellorum quemnam tali honore dignum M. Terentius
+iudicauerit prorsus incertum est.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+          III
+
+Operibus duobus, quorum argumenta indagare et restituere adhuc
+studuimus, leges quae uniuersam linguam regerent anquirere et
+inlustrare uoluit scriptor, altero philosophicis rationibus deditus,
+altero uocalem orationis partem persecutus. in reliquis libris, qui
+nunc recensendi sunt, aut particulam quandam eiusdem uberrimae
+materiae accuratius tractandam delegit, aut praecipua doctrinae
+grammaticae capita docendi magis quam quaerendi causa adumbrauit.
+
+Alterius classis est *liber de grammatica*, quem disciplinarum primum
+fuisse Ritschelius (quaest. Varr. p. 6 sq.) demonstrauit. non autem
+quae modo dixi intellegenda sunt quasi maiora illa opera hic in usum
+discentium contraxerit, uerum ex uniuerso horum studiorum ambitu eas
+quaestiones, quae illo consilio proposito grauissimae uidebantur,
+explicandas prompsit. supra iam significaui hunc librum uertisse inter
+alia in orationis partium expositione, quam Pompeius, infimae quidem
+aetatis scriptor sed in hac re non male doctus, proprie grammaticorum
+esse adfirmat (p. 4 Lind. cf. Seru. in Donat. 1779): 'de uoce tractare
+quid est? (_male additur_ uox) hoc philosophorum est; de litteris
+tractare omnium est, nam et orator quaerit litteras discere et ludi
+magister idem. de partibus (orationis) tractare hoc grammatici est'.
+constare uidetur non nisi de pronominibus a Varrone expositis. cum
+enim Probus eum inter artis latores numeret (inst. art. p. 48, 37 K.),
+hunc librum indicauit, nam maiora opera longe ab eo aberant, quod hi
+scriptores artem dicebant. ex eodem libro mutuatus est quae in eisdem
+institutis artium (p. 152, 30) de aduerbiis a pronominibus deriuatis
+leguntur{92}, quibuscum conponenda sunt quae Cledonius p. 1905 et
+Pompeius ad Donatum (p. 239) e Varrone de pronominibus proferunt.
+
+  Footnote 92: Ter omnino in eo opere Varronem laudat Probus. non
+  uidetur tertium testimonium ad librum quendam grammaticum spectare
+  (p. 127, 31: 'quaeritur qua de causa Varro masculum et feminam
+  *auos* pronuntiarit. hac de causa, quoniam quaecumque generis
+  feminini nomina generibus masculinis reperiuntur esse coniuncta,
+  haec sub sono generis masculini necesse est ut procedant'. eodem
+  modo ante et post hunc locum quaestiones e Cicerone Lucilio
+  Sallustio Vergilio sumpsit. cf. Ter. Scaur. p. 2251P.
+
+Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc esse
+uoluit: _grammatica est scientia eorum quae a poetis historicis
+oratoribusque dicuntur ex parte maiore_ (fr. 91). eam egregie
+conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio "techn�s grammatik�s"
+proposita: "grammatik� estin empeiria t�n para poi�tais te kai
+sungrapheusin h�s epi to polu legomen�n"{93} uidit Elink Sterk de
+parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p. 6 cf. M. Schmidt philolog.
+VIII p. 235. 247 et profecto prorsus eadem est, praeterquam quod pro
+"sungrapheusin" accuratius locutus historicos et oratores dicere
+maluit. duos autem huius scientiae gradus eum distinxisse, quorum
+alterum litterationem alterum litteraturam nuncupauit, coniuncta
+Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex parte excripsit Isidorus
+orig. I 3, 1, et Martiani Capellae III 229 p. 50 Gr. testimonia
+(fr. 92) euincunt, quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse
+supra (p. 18) conmemorauimus. cum uero Augustinus Martianus Isidorus
+inferiorem grammaticae gradum, grammaticae quasi infantiam,
+_litterationem_ a Varrone dictam fuisse testentur, hinc corrigendus
+est Asper I 2 p. 1725P. ibi enim legitur in codice Vaticano 1492
+teste Henrico Brunn: _grammatica est scientia recte scribendi et
+enunciandi interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro
+primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam._ definitio
+mutila esse uidetur K. Lehrsio (anal. gramm. post Herod. scr. tria
+p. 389) neque ex Varrone translata est, reliqua uero sic scribenda
+sunt: _quam Terentius Varro primum ut adhuc rudem appellatam esse
+dicit litterationem_; errauit autem F. Lindemann (ad Asprum p. 309),
+qui ex Aspro Isidorum corrigere uoluit, litteratura enim erat altera
+maior et quasi superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt
+graeci, quod praeter alios testatur Philo Iudaeus "peri t�s eis ta
+propaid. sunod." I p. 540 Mang.: "to ge m�n graphein kai anagign�skein
+grammatik�s t�s atelesteras epangelma, h�n paratrepontes tines
+grammatistik�n kalousi; t�s de teleioteras anaptuxis t�n para poi�tais
+te kai sungrapheusin."{94} copiosius eandem rem tractat Sextus
+Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque "to ta stoicheia kai tas
+tout�n sumplokas didaskein" esse dicit, in altera uero "t� telei�"
+uel "bathutera grammatik�" Aristophanum Aristarchorumque ingenium
+atque studia uersari. cum hac uero diuisione, quam secundum graecos
+Varronem protulisse uidemus, conexae esse debent duae expositiones de
+grammaticorum officiis{95}, quae inter se diuersae nec altera ex
+altera deriuanda et graecorum explicationibus in uniuersum
+respondentes a grammaticis traduntur. grammaticae enim officia sunt
+secundum alteram _scribere legere intellegere probare_ (fr. 91),
+secundum alteram _lectio enarratio emendatio indicium_ (fr. 93).
+rationem, quae inter has intercedat, breuiter sic possumus significare
+ut priorem ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus
+continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6 p. 2451
+P. recte tradiderit dubito, cum et graeci scriptores de legendo tantum
+et scribendo in hac re loquantur et latini, qui eundem Varronis librum
+ante oculos habuerunt, ut Diomedes p. 426, 18, quem excripsit Seruius
+in analectis Vindobonensibus p. 512, Maximus Victorinus 2 p. 1937P.
+recte scribendi loquendique rationem conmemorent et Martianus Capella
+III 230 p. 51 Gr. haec duo disertis uerbis ab reliquis secernat:
+_officium uerum meum tunc fuerat docte scribere legereque. nunc etiam
+illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque._ quare
+nescio an Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud
+auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae
+dubitatio augetur si singula perlustramus. in _scribendo_ non uideo
+cur offenderit Lehrs l.s. p. 437, cum id graecorum grammaticorum
+uerbis confirmetur; _legere_ hic simpliciter litterarum peritiam
+significat, qua instructi pueri scriptum quoddam recitare possunt;
+_intellegere_ quoque quodam modo ad inferiorem grammaticam referre
+possimus, nisi accederet _probare_. hoc autem uereor ut in priore
+diuisione Victorinus inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad
+alteram spectat discernas praesto est{96}, etiamsi Diomedem secutus
+aestheticam quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum
+iudicium respexeris _quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+pronuntiatam specialiter iudicamus_ (p. 426, 29), hoc quoque non
+puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis Victorinum uel
+errore uel neglegentia peccasse et duo priora tantum Varronem posuisse
+persuasum mihi est. quis uero primum huius grammatisticae, quam uitae
+usus a grammatica distinxerat, officia data opera circumscripserit
+quaerenti certi quid respondere tibi non licet; suspicor uero
+Asclepiadem Myrleanum{97} hoc fecisse. neque a quo altera diuisio
+profecta sit dici potest. prope quidem accedit ad eam, quam Dionysius
+habet (p. 629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252):
+    "pr�ton anagn�sis entrib�s kata pros�dian, deuteron
+    ex�g�sis kata tous enuparchontas poi�tikous tropous, triton
+    gl�ss�n te kai histori�n procheiros apodosis, tetarton
+    etumologias heuresis, pempton analogias eklogismos, hekton
+    krisis poi�mat�n. ho d� kalliston esti pant�n t�n en t�
+    techn�."
+pro qua deinde{98} hanc ualuisse testatur scholiasta p. 736, 5: "to
+palai mer� t�s grammatik�s �n tessara kai eisi tauta; diorth�tikon
+anagn�stikon ex�g�tikon kritikon." hanc igitur Varro secutus est et
+singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc fragmentum (93)
+seruauit conligendum, nam non modo ipsius Varronis uerba mutauit et
+satis neglegenter rem egit, uerum etiam de suo haud pauca addidit.
+explicationes enim omnium quattuor officiorum e duobus membris
+constant, quorum priora aut ipsum excogitasse aut ex alio scriptore
+sed minime Varrone adiecisse non dubium est. id quod statim in primo
+officio conspicuum est. dicit enim: 'lectio est artificialis
+interpretatio uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
+personarum exprimensque animi habitum cuiusque', quae inter se non
+conuenire adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est.
+alterum conuenit cum Dionysio p. 629: "anagn�sis esti poi�mat�n �
+sungrammat�n adiapt�tos prophora. anagn�steon de kath' hupokrisin,
+kata pros�dian, kata diastol�n", ut non dubitem quin _artificialis
+interpretatio_ accentum et discretionem expulerit. enarrationis
+explicationem uel latinitas arguit non accurate secundum Varronem
+positam sed generaliter ex eius mente perscriptum esse, qua in re hic
+quoque quaedam omissa esse uidentur. respondet enim Varronis enarratio
+Dionysii "gl�ss�n te kai histori�n apodosei", e quibus historiam id
+est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod Varronem neglexisse
+nego, frustra quaeris, de emendatione haec habet Diomedes: 'emendatio
+est qua singula pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes
+uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel recorrectio errorum qui
+per scripturam dictionemue fiunt'. ut primum de secundo membro loquar,
+mirum sane est, cum in tota hac expositione de ea agatur grammatica,
+quae in legendis interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic
+uelit dictio. dictio Diomedi idem est quod "lexis",{99} "lexis" autem
+aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit in libro
+scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi non aptis
+scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne arbitrariae
+rationes ualeant et scriptorum proprietas extinguatur. quare
+_dictionem_ ferri non posse maleque scriptam esse pro _dictatione_
+censeo, quod uocabulum apud scriptores posterioris aetatis non raro
+occurrit (Paul. digest. XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu. Vigilant. 3:
+_dictatiuncula_. Symmach. epist. VI 4). errores autem in antiquorum
+libris aut praue scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum
+membrum ad res a scriptoribus traditas spectat, quae secundum
+singulorum sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici
+uel mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de
+aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii "krisis" est, agere
+uidimus, prius autem si _pronuntiationem_ premis ad lectionem
+referendum est, si pronuntiatum pro _dictum_ accipis, idem fere quod
+alterum membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti
+aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an praue
+dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora membra
+male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse nunc
+manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi 'obscurorum sensuum
+quaestionumue explanatio' et barbare dicta et superuacanea est
+(cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum fieri potuit Varronis
+doctrina{100} recuperata, adparet quam arto uinculo cum Alexandrinorum
+praeceptis ea coniuncta ac copulata sit.
+
+  Footnote 93: Eam definitionem Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita
+  tradit: "grammatik� estin empeiria h�s epi to pleiston t�n para
+  poi�tais te kai sungrapheusi legomen�n", quam pro genuina Dionysi
+  (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera opusculum illud
+  esse demonstrauerunt G. Schoemann opusc. III p. 244 sq. M. Schmidt
+  l.s.) definitione post Ptolemaeum Peripateticum apud Sextum l.s.
+  72 acceperunt Lehrs l.l. Schmidt l.l. p. 242, Schoemann l.s.
+  p. 247, id quod Varronis auctoritate, qui manifesto Dionysii
+  artem sequitur, non confirmatur.
+
+  Footnote 94: Cf. eundem l.s.s. p. 530. 521. idem "grammatistik�n"
+  adpellat "p. tou theopomp. einai tous oneir." p. 652 "paidik�n
+  grammatik�n". cf. schol. Dion. Thrac. p. 667, 17: "kai h�
+  grammatik� de kata ton palaion en duo s�mainomenois �n. t�n
+  men gar mikran ekaloun, h� tis �n techn� peri tou graphein kai
+  anagign�skein t�n engrammaton ph�n�n tous te charakt�ras t�n
+  grammat�n eidenai kai tas sull�pseis aut�n �goun tas sullabas;
+  t�n de megal�n ekaloun t�n epi tous poi�tas the�rian, h�n tina nun
+  ex�gountai hoi grammatikoi, kai estin haut� techn� the�r�tik� t�n
+  para poi�tais te kai logeusin." iam apud Platonem Euthyd. p. 276A
+  "grammatist�s" occurrit.
+
+  Footnote 95: Non dubito quin eadem causa qua rhetores oratorum
+  officia persecutos esse Spengelius docet nou. mus. rh. XVIII
+  p. 493 hanc officiorum descriptionem grammatici excogitauerint.
+
+  Footnote 96: Nisi probare pro "d�loun" accipiendum esse et duas
+  officiorum enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr.
+  p. 659, 1 inter se coniunctas fuisse putas.
+
+  Footnote 97: Ex Sexti Empirici adu. gramm. 47: "tacha de h�s
+  phasin hoi peri ton Askl�piad�n, kai aut� apo men grammat�n
+  �nomastai, ouk apo tout�n de aph' h�n kai h� grammatistik�, all'
+  ekein� men apo t�n stoichei�n, hait� de apo t�n sungrammat�n peri
+  hois poneitai" sequitur Asclepiadis discipulis (qua loquendi
+  formula plerumque nihil nisi praeceptoris sententia intellegenda
+  est) hanc partitionem notam fuisse. Asclepiadem illum esse
+  Myrleanum negauit Lehrs l.l. p. 436, quia Dionysii artem, quam
+  Asclepiadem nostrum legisse constat (Sext. Emp. l.s. 72), post
+  Myrleani tempora conscriptam esse putabat. hanc offensionem cum
+  sustulerit M. Schmidt in conmentatione saepius adlata (cuius cf.
+  p. 510) nihil obstat, quominus nostrum pro Myrleano accipiamus.
+  fuit hic Cratelis discipulus (cf. C. Wachsmuth de Crat. Mall.
+  p. 6), Cratetei autem qui crisin a grammatica tamquam maiorem
+  discernere solebant, facile quoque gradum alterum, bonorum ludi
+  magistrorum munus, seiungere potuerunt. optime autem conuenit
+  temporum ratio. Asclepiadem Myrleanum 'primo ante Christum n.
+  saeculo ita ut certe natales ante annum septuagesimum ponendi
+  sint' floruisse ostendit Lehrs l.s. p. 432 cf. M. Sengebusch
+  diss. Hom. I p. 61, aetas igitur eius inter Dionysii Thracis
+  et Varronis tempora intercedit.
+
+  Footnote 98: Idem scholiasta p. 737, 22: "ean oun to palai tessara
+  mer� �n t�s grammatik�s, p�s nun hex auta ph�sin ho Dionusios?
+  to hen ex aut�n etm�th� eis tria kai ta men alla tria gegonasin
+  hex. to poion etm�th� eis tria? to diorth�tikon." cf. p. 659. 671.
+  683. 728. E. Meier opusc. II p. 21 sq. sed euidenter errauit qui
+  haec scripsit. ex tribus partibus enim, quas in "diorth�tik�"
+  coniunctas esse dicit, prima ("gl�ss�n kai histori�n apodosis")
+  omnino non ad "diorth�sin" sed ad "ex�g�sin" paullo plus quam apud
+  Dionysium amplificatam pertinet et similiter reliquae duae,
+  analogiae et etymologiae inuentio, quamquam hae praesertim
+  analogia non raro emendationis duces erant; Dionysius uero de
+  earum in "diorth�sei" usu nihil significat. uerum potius haec
+  altera diuisio ex Dionysiana orta est (cf. H. Steinthal gesch.
+  d. sprachw. p. 547), sed prorsus alio spectat. Dionysius enim in
+  sua diuisione sex omnino partes praecipuas grammaticae quae tunc
+  erat conprehendit, altera tamen ad praeclaram tantum industriam
+  doctorum uirorum pertinet, quae in legendis recensendis
+  aestimandis poetarum scriptorumque libris uertebatur, et
+  egregie summam rerum conplectitur.
+
+  Footnote 99: Diom. p. 436, 10: 'dictio est uox articulata cum
+  aliqua significatione, ex qua instruitur oratio et in quam
+  resoluitur; uel sic: dictio est ex syllabis finita cum
+  significatione certa locutio, ut est dico facio'.
+
+  Footnote 100: Steinthal l.l. p. 547 in Diomedis socordiam et
+  neglegentiam nimis festinanter inuexit neque quid apud eum
+  melioris esset notae excussit.
+
+Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio quae
+nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi possit.
+Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non conuenire
+uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud quoddam opus
+rettulit (quaest. Varr. p. 7). primum autem Victorinum et Diomedem,
+apud quos haec testimonia extant, multis rebus ita consentire uidimus,
+ut necesse sit eundem auctorem usurpauerint. ille igitur auctor initio
+operis sui Varronis grammaticam consuluit et inde quae apta ei
+uidebantur satis accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus
+ubique dubium est num alii quoque praeterea intercesserint) Diomedes
+p. 426 primum Varronis definitionem paullo mutatam sumpsit: _tota
+grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
+historiarum prompta expositione_{101}; cum hac priorem officiorum
+enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: _et in recte
+loquendi scribendique ratione_, ubi Varronem recte _legendi_
+scribendique rationem posuisse ueri simile est. deinde sequitur altera
+officiorum diuisio, quam supra tractauimus. sin Diomedes haec omnia
+apud auctorem suum repperit, quod non est cur dubitemus, admodum
+probabile fit eundem auctorem a Victorino, qui post integram Varronis
+definitionem turbatam illam seriem officiorum habet, neglegentius
+excriptum esse. accedit autem aliud. si enim has officiorum
+enumerationes diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae
+definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere, alteram ad
+libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore saepe adhibitos esse
+constat, referre debes. tum uero cum definitione e Dionysio Thrace
+sumpta, grammaticae diuisio quae ab eo aliena est coniungitur, altera
+contra quae ab eodem repetita est ideoque si ueri similia sequimur,
+cum illa definitione conexa erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus
+probabilitatem pugnet, ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his
+contemptis argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino
+adsignare uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi
+Victorini capite de lectione (p. 272 Lind. p. 1938P.) inueniri facile
+sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram officiorum enumerationem
+quam Diomedes habet haec leguntur: _partes lectionis sunt quatuor:
+accentus discretio pronunciatio modulatio_, eaedemque partes{102}
+subtilius quam a Maximo explicatae recurrunt apud Diomedem p. 430, 29.
+436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in libro de sermone
+latino ita legi potuisse manifestum est, ut neglectis ceteris
+grammaticae partibus lectio accuratius tractata sit et ab hac
+praefatione transitus ad librorum argumentum, quod magna ex parte
+arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed quamuis hoc facile
+placeat{103}, uerum non est. nam eodem modo atque apud Maximum
+Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius arti Maximi libellum
+perquam similem esse M. Schmidt l.s. p. 421 ostendit, "anagn�sis"
+exponitur, cuius diuisioni{104} modulatio addita est. etiam hac igitur
+uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam restet, quam ut in ea quam
+supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo autem consensu
+Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile est, Varronem etiam in
+hac re Dionysium secutum et post grammaticae diuisionem lectionis
+partes accurate persecutum esse, sed uereor ne in singulis Varronis
+doctrina admodum obscurata sit, ut eius uestigia{105}, quae in hac
+expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam.
+
+  Footnote 101: Ea satis bene cum fragmento 91 conuenit; _praecipue_
+  illud ortum est e Varronis uerbis _ex parte maiore_, quae non
+  recte intellexit Diomedes.
+
+  Footnote 102: Singulariter in multis conuenire Maximum Victorinum
+  et Diomedem uidit L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286, ut
+  supra monui. sed consensus ille magis in dispositionibus quam in
+  rebus conspicuus est (exempli gratia cf. adnotationem ad fr. 93),
+  nam omnia fere doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede
+  hausisse non credet, qui rerum diuersam tractationem et diuersum
+  ordinem spectat. tertium igitur habemus testem, quamquam longe a
+  fonte remotum, de libro Varroniano.
+
+  Footnote 103: Melius quam Maximi lectionis expositio Theodosi,
+  qui Dionysium secutus est (cf. Villoison anecd. gr. II p. 102 sq.
+  Bekkeri anecd. gr. II 676. gramm. post F. Osanni Philemon. p.
+  303), "anagn�se�s" explicatio cum librorum de sermone latino
+  argumento conueniret, unde quam fallacia talia sint adparet.
+
+  Footnote 104: Dionysii de accentibus sententiam in libro tertio de
+  sermone latino a Varrone prolatam fuisse supra uidimus (p. 59).
+
+  Footnote 105: Nihil fere ad Varronem rettulerim nisi fundamenta
+  eorum quae p. 437 sq. de posituris leguntur conlatis Aristophane
+  in Pseudo-Arcad. p. 214 sq. Schm. et Dionysio p. 630.
+
+De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et testatur
+Cornutus Cassiodori p. 2286P. eidemque tribuo quod Probus tradit,
+nomina litterarum indeclinabilia esse (fr. 94). de litteris autem
+teste Cornuto (fr. 95) haec Varro scripsit 'litterarum partim
+sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut
+H et X, partim sunt neque dicuntur ut "Phi" et "Psi". deinde de
+uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere debuit, ut
+Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex huius uero uerbis
+III 263 p. 59 Gr.: _haec cum grammatica diceret, eamque progredi
+Iuppiter Deliusque praeciperent, hic Pallas 'de iunctura syllabarum'
+inquit 'dum haec litteratura deproperat, partem historicam
+praetermisit'_ fortasse conligendum etiam historicas de litteris
+obseruationes a Varrone additas fuisse, nam quanti momenti talia
+in Martiano sint, docuit C.F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX, cui
+accedit quod etiam Marius Victorinus I 4 p. 2456P. multa de eadem
+re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est,
+quia praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I 3, 8. 10
+p. 2455P. cf. Mart. Cap. III 259 p. 58 Gr. spectat, etiam quae
+cum libris de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae
+conueniunt habet. sequebantur sine dubio syllabae, fortasse etiam
+breuis disputatio de uocabulis et enuntiatis. sed haec etiamsi ueri
+similia incerta sunt, cum nec quatenus Dionysium Varro secutus sit
+sciamus, nec Martiano Capellae satis confidere licet, ut eo solo
+auctore nisi aut disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de
+qualibet re a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus
+orationis egit.
+
+Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non est.
+crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius Aristarchum
+(Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has posuerunt; nomen
+uerbum participium articulum pronomen praepositionem aduerbium
+coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p. 10 Bekk.). sed hoc
+incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam aliis
+testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei notas fuisse.
+in quattuor partes eum orationem in libris de l.l. diuisisse supra
+(p. 28) exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae
+utrumque, quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis
+praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur,
+quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium coniunctionem
+conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae huius generis extant
+percurram, deinde num eandem disputationis suae fundamentum Varro esse
+uoluerit dicam.
+
+Primae classis
+    partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula
+    quae sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina
+    ut Romulus Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur
+    nominatus, prima et extrema articuli. primum genus est
+    infinitum, secundum ut infinitum, tertium est finitum,
+    quartum ut finitum.{106}
+nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes stoicis erant,
+sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad alterum genus duae
+spectant obseruatiunculae. primum enim praecepit (fr. 97) _lact_ in
+nominatiuo dici debere,{107} cuius genetiuus sit _lactis_. quamquam
+enim Probus scribit (cathol. I p. 7, 3 K.): _e littera unum nomen
+reperitur terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim
+facit genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici,
+sed non legi nisi in Varrone de lingua latina_, et Spengelius
+philologi XI p. 402 codicem Florentinum de lingua latina V 104 p. 106
+_lact_ praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi p. 303, 7
+qui _lac_ exterminasse Varronem tradit, et Pompeio XVIII 2 p. 233, qui
+de certo quodam Varronis praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem
+statuisse narrat Cledonius p. 1904P.: 'lact (lacte _cod. Bern. 380.
+Putsch._) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus mutis
+terminatur aut currit: hoc lacte'. sed aperte confudit Varronem cum
+Caesare qui teste Pompeio (cf. supra p. 55) nullum uocabulum duabus
+consonantibus terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius
+auctorem male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in
+tot rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad
+fragmenta 99. 100, ut omnes ex uno eodemque doctiore conmentario
+hausisse aliumque plura alium pauciora inde sumpsisse existimem. in eo
+autem conmentario conscribendo Varronis grammaticam adhibitam esse ex
+fragmentis modo adlatis conligendum ideoque hanc quoque obseruationem
+de forma _lact_ codem refero, quod Martiani (III 256 p. 57 Gr.)
+consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius (p. 131,
+10) de graecis uocabulis -a terminatis tradit (fr. 98) supra (p. 34)
+iam indicaui, cum in libro de grammatica breuia de iustis uocabulorum
+formis praecepta dari oporteret, quale hoc fuisse uidetur.
+
+  Footnote 106: In hoc loco (de l.l. VIII 45 p. 424 sq.) scribendo
+  Spengelium et Augustinum ab eo laudatum sequor.
+
+  Footnote 107: cf. W. Freund in Iahni annal. V 1832 p. 100. Ritschl
+  nou. mus. rh. VII p. 606 sq. H. Wentzel symb. crit. ad hist. scr.
+  rei metr. lat. p. 33. I. Vahlen anal. Non. p. 10. L. Mueller de re
+  metr. poet. lat. p. 379. W. Corssen krit. beitr. z. lat. formenl.
+  p. 578.
+
+Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis rerum
+nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed duas has
+classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in primigenia et
+deductiua (fr. 99), ut _quis_ et _quisquam quispiam_. primigenia autem
+erant uiginti unum, quorum quattuor classes, quas contra Donatum duas
+tantum proferentem{108} Pompeius Sergius Cledonius enumerant, ad
+Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem Probum,
+in cuius institutis artium p. 131, 25 hoc legitur, sed primum Varro
+accurate quae pronomina essent primigenia indicare debuit, deinde hoc
+prope ad stoicorum doctrinam accedit,{109} talesque partitiones
+Varronem adamasse uel locus suprascriptus e libris de lingua latina
+docet. uoluit enim pronomina aut finita (ego tu ille{110}) aut minus
+quam finita (ipse iste is hic idem sui) aut infinita (qui uel quis
+qualis talis tantus quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus
+suus noster uester) esse, ut ex eo Probum et Isidorum orig. I 7, 2. 3.
+6 hausisse existimem. hanc autem diuisionem a Varrone profectam esse
+confirmant quae Probus instit. art. p. 151, 30 ex eodem de aduerbiis a
+pronominibus deriuandis profert (fr. 102). aduerbia enim e sedecim
+pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem
+enumerantur: ex _ille_, ex _iste hic idem_, ex _qui_ (_quique
+quicunque quidam quispiam aliquis_) _qualis_, ex possessiuis.{111} in
+hac quidem re duorum scriptorum auctoritati cedendum erat, non tamen
+credo Cledonio p. 1905P., qui omnia pronomina succedanea Varronem
+dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar. lect.
+II 2 p. 115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II p. 151 quod in codice
+Bernensi 380, quo ipso Putschius usus est, legitur: 'pronomen quia non
+(non _om. cod._) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo haec
+pars a Varrone _succedat in ea_ dicitur' (fr. 100). succedaneum bene
+adpellari potuit relatiuum, ut _is_ et _ipse_ a Prisciano (I p. 579,
+20. 580, 14), _is_ et _tantus_ a Diomede p. 329, 20. 331, 5. cf. Char.
+163, 28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus
+personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea
+Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt.
+
+  Footnote 108: Donat. II 11, 2 p. 1752. cf. Sergius p. 1847 P.:
+  Probus autem pronomen in quatuor partes diuidi putauit, id est
+  pronomen infinitum, finitum, minus quam finitum et possessiuum.
+  quod non uidetur habere rationem. unde Donatus melius qui in duas
+  partes in primo diuisit. nam si ea sunt finita pronomina, quae
+  recipiunt personas, alia omnia quae non recipiunt personas
+  infinita dicenda sunt; unde apparet quod infinita et minus quam
+  finita et possessiua sunt. quod quam bene ad artem logicam
+  accommodatum sit doceat Cledonius p. 1906: 'minus quam finita
+  sunt quae nec finita sunt nec infinita, nam iste et ipse et de
+  praesentibus dicimus et de absentibus'.
+
+  Footnote 109: Prisc. XIII p. 548: 'stoici enim articulum et
+  pronomen unam partem orationis accipiebant, infinitum articulum
+  uocantes, quem grammatici articulum, eique adiungentes etiam
+  infinita nomina uel relatiua,... finitum autem articulum dicebant
+  idem stoici, quod nunc pronomen uocamus finitum, quod et uera
+  ratione solum pronomen est dicendum; ergo Romani quoque artium
+  scriptores stoicorum secuti magis traditionem pronomina finita
+  dixerunt et infinita, nam articulos non habent e.q.s.'--aliter
+  Dionysius Thrax p. 640 Bekk. cf. Apoll. de pron. p. 4 cl.
+  M. Schmidt l.s. p. 513. G. Schoemann lehre v. d. redeth. p. 119 sq.
+
+  Footnote 110: Num _ille_ huic classi adnumerauerit dubito cf.
+  Diom. p. 329, 5: 'qualitas finita in prima et in secunda persona
+  est, infinita et minus quam finita in tertia inuenitur. finita
+  est, quae notat certum numerum et certum gestum dirigit ad certam
+  personam ut ego. infinita est, quae certam non recipit personam
+  sed cuilibet potest aptari, ut quis quae quod, minus quam finita
+  est quae certis et incertis personis aptari potest, ut ipse'.
+  Seru. ad Don. p. 1785: '_ille_ plerumque uariatur, nam si ad
+  praesentis personam refertur, tunc recte finitum est; si de
+  absente dicatur, minus quam finitum est'.
+
+  Footnote 111: His coniunctis testimoniis obsecutus sum, quamuis
+  alia diuisio a Prisciano XII 1. tom. I p. 577 (cf. p. 575)
+  prolata, secundum quam octo pronomina primitiua (ego tu ille ipse
+  iste hic is sui), septem deriuatiua (meus tuus suus noster uester
+  nostras uestras), reliqua quae uolgo huc referuntur nomina sunt,
+  simplicior sit meliusque cum Dionysio (p. 640. 22) conueniat.
+
+De uerbis et participiis (de l.l. VIII 58 p. 434) uel participialibus
+(de l.l. X 34 p. 564) cum nihil e grammatica seruatum sit ad quartam
+orationis partem transeo, quae praepositiones aduerbia coniunctiones
+conprehendit. quorum nominauit quidem copulam (de l.l. VIII 10
+p. 399) uel iungendi partem (de l.l. VIII 44 p. 424). sed praeterea
+nihil de hac traditum est. praepositiones contra non agnouisse
+uidetur; quamuis enim _ad ab in ex_, sed _re_ quoque et ut uidetur
+_dis_ praeuerbia dicat (de l.l. VI 38 p. 217 sq.), ea in libro nostro
+aduerbia localia adpellauit. ad hunc enim pertinere arbitror quae ad
+calcem Scauri de orthographia p. 2262 sq. leguntur nulloque uinculo
+cum praemissa expositione coniuncta sunt. ad finem enim iam antea
+Scaurus librum perduxerat p. 2262 'haec sunt quae urgenti tempore
+complecti tibi in praesentia potui Theseu; si quid exemplis defecerit
+uel quaestionibus subiungetur, nam, quod ad rem maxime pertinet
+regulam uides'. deinde continuo secuntur quaedam de scriptura aduerbii
+temporis _cum_, quae excipiuntur longiore disputatione de aduerbiis
+localibus e Varrone exscripta, denique adiectae sunt breues
+obseruationes orthographicae et secunda clausula, qua iterum
+breuitatis ueniam petit qui earn scripsit. uix credibile est Scaurum
+tam neglegenter libros suos conposuisse, quam ob rem ab alio quodam
+homine, qui simul Scauri epilogum discerpsit, illa interposita esse
+suspicor. sed quisquis ille erat, bene de nobis meruit, quod tam
+luculentum pannum doctrinae Varronianae nobis seruauit. expositio
+illa de aduerbiis Varroni diserte adscribitur eamque totam interiectis
+quibusdam alienis e Varrone fluxisse uidit C. Lachmann ad Lucr. III
+835 p. 186: 'sunt autem illae tres Putschii paginae excerptae e libro
+Varronis, sed interpolatae iis quae alio modo concepta leguntur in
+grammaticis Eichenfeldii p. 452'. optime enim intellexit a Varrone non
+profecta esse quae nimia uerbositate de scribendis _e_ uel _ex_,
+_a_ uel _ab_ p. 2262 sq. leguntur et similiter e codice Parisino 7520
+a Vindobonensibus edita sunt. his igitur reiectis{112} reliqua libro
+de grammatica (fr. 101) tribuo, quia ex disputatione de aduerbiis
+temporum et locorum, quae igitur ordinem orationis partium sequebatur,
+sumpta sunt taliaque breuia praecepta recte loquendi perbene huic
+operi conueniunt. de temporum aduerbiis nihil excripsit ille nisi
+_cum_ per _c_ scribendum esse; quae secuntur aliis tribuuntur et
+Varrone indigna sunt. etiam expositio de locorum aduerbiis
+interpolationibus quibusdam et lacunis turbata et mutilata est; et
+praeterea ille prout aliquid ei in Varronis libro notabile uidebatur
+transcripsit, ordine rerum prorsus contempto, quod in tali fragmento
+ab homine quodam non indiligenti suum in usum alii libro addito non
+admodum mirum est. exposuit igitur Varro satis eopiose de usu horum
+aduerbiorum, ubi adhibenda ubi uitanda essent, semper eonparatis
+similibus loquendi formulis. ita cum uerbis mouendi _e_ aduerbium,
+ut eius termino utar, non _de_ coniungi iussit, ut _e prouincia_,
+_e senatu redeo_, 'nam de prouincia existimamus cum de ea bene
+aut male praedicamus'. qua in re reliquorum quoque aduerbiorum
+significationem respexit et explicuit, ut _e contione uenit_,
+_in contione stat_, _de contione loquitur_, item _e scena_ uenit
+actor, _a scena_ spectator, contra spectator _e theatro_, actor
+_a theatro_, _de scena_ loquitur, _in scena_ pronuntiat actor secundum
+graecorum loquendi morem, secundum latinorum _pro scena_, 'nam exiit e
+scena'. similiter _pro rostris_ 'is contionatur qui his dicit qui ante
+rostra sunt, pro rostris enim et ante idem sunt'. ut _e prouincia
+uenire_, ita etiam _e tabulis recitare_, _e senatus sententia_
+dicendum esse censuit, sed litteris perperam inscribi _datae e Gallia_
+uel _in Roma_, nam in loco dari. etiam de his aduerbiis cum uerbis
+conpositis locutus est ut de discrimine inter _describere_ et
+_transcribere_, et scribendi rationem non prorsus neglectam fuisse
+ostendit id quod _ebibit_ pro _exhibit_ scribi conmemorauit.
+
+  Footnote 112: Etiam quae hanc disputationem excipiunt (p. 2264) de
+  rebus orthographicis Lachmannus ad Varronem rettulit. sed quamuis
+  per se probabile uideatur omnia interpolatorem ex uno eodemque
+  libro sumpsisse, res tamen tam diuersae et discrepantes inter se
+  sunt, ut in hac re Lachmannum sequi non audeam, cum circumspecte
+  et caute hic agendum esse doceat satis ampla de _ex_ et _ab_
+  scribendis expositio, quam ipse a Varrone alienam esse iudicauit,
+  et memoria _aliorum_ statim in initio excerpti posita.
+
+In explicandis igitur orationis partibus nec Dionysium cuius
+praepositiones et pronominum diuisionem neglexit, nec stoicos, quorum
+terminos frustra quaeris, secutus est, quantum ex relliquiarum
+paucitate conligi potest, etiamsi in singulis exponendis, ubi fieri
+potuit, et illius et horum doctrinam respexit atque transtulit.
+itaque eandem diuisionem, quam in libris de lingua latina protulit,
+repetiisse et pro fundamento adhibuisse censendus est. idem Cledonius
+p. 1861P. significat, e cuius testimoniis quattuor Varronianis duo ad
+grammaticam pertinere exposui, unum quamquam probabiliter supra ad
+librum undecimum (fr. 9) de lingua latina relatum, eodem fere iure
+grammaticae tribui poterat{113}. itaque ad eandem quartum quoque
+Cledoni fragmentum spectare ueri simile est, quo quattuor orationis
+partes Varronem statuisse diserte adfirmat (fr. 96), quam partitionem
+eandem fuisse, qua secundum naturam diuisa (cf. C. Lachmann ad Lucr. V
+1006 p. 328) in libris de lingua latina utitur, res ipsa clamat. cum
+uero omnes posteriores grammatici latini octo habeant partes
+orationes, antea id a Varronis{114} in libro de grammatica auctoritate
+repetendum esse existimaui, nunc omnibus consideratis hanc sententiam
+abicio primumque a quo posteriores pendent Palaemonem fuisse conicio
+memor Quintiliani ita scribentis (inst. or. I 4, 20): 'alii tamen ex
+idoneis duntaxat auctoribus octo partes secuti sunt ut Aristarchus et
+aetate nostra Palaemon, qui uocabulum siue appellationem nomini
+subiecerunt tanquam species eius'. cum Aristarcho enim, qui primus
+omnium hanc diuisionem protulit, ne praeceptorem quidem suum ita
+conponere Quintilianus potuit, nisi re uera ante eum nemo Latinorum
+idem fecerat. quod autem in breui talium diuisionum historia quam
+Quintilianus l.s., Priscianus II 16, I p. 54 sq., Pompeius ad Don.
+p. 82 sq. habent, Varroniana partitio non conmemoratur, id factum esse
+adparet, quia haec noua et minime usitata erat, illi autem generalia
+tantum et notiora persecuntur. sin hunc fructum ingeni Varroniani
+contempserunt qui post eum uixerunt, in multis singulis eum secutos
+esse posteriores uel exigua uestigia, quae nominatim ad eum
+referuntur, docent. de grammatica igitur idem, quod de omnibus
+disciplinis (cf. L. Mercklin philol. IIII p. 427. F. Ritschl quaest.
+Varr. p. 1 sq. O. Iahn ueb. roem. encyclop. in ber. d. saechs. ges. d.
+wiss. II 1850 p. 272 sq.) dicendum est, Varronem graecas litteras
+retractatas correctas amplificatas quantum fieri potuit cum ciuibus
+suis communicasse, quo facto plurimum in posteriorum temporum studiis
+eius auctoritas ualuit, ut permulta in medii aeui doctrina ab eo
+repetenda sint.
+
+  Footnote 113: De generibus utroque loco tractandum erat et non
+  dubitarem fragmentum illud grammaticae uindicare, nisi haud pauca
+  Donati interpretes Plinio debere scirem, quem praecipue libris de
+  lingua latina usum esse supra uidimus.
+
+  Footnote 114: Pro articulo enim latini ad explendas octo partes
+  interiectionem, a graecis aduerbio adnumeratam (cf. Dion. Thr.
+  p. 642, 3. 11. 17) addiderunt, quam Varroni notam fuisse ostendit
+  fr. 81.
+
+Absoluisse Varronem octoginta tres annos natum a. ab u. c. DCCXXI
+libros disciplinarum Ritschelius l.s. p. 53 cl. L. Roth leben d.
+Varro p. 31 sq. docuit. hinc autem, ut illius uerbis utar, fieri
+coniectura potest, quam maturae et tanquam consummatae eruditionis
+thesauris hi potissimum libri referti fuerint.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+         IIII
+
+Quam egregiis ac paene singularibus ingeni facultatibus ad tractandas
+quaestiones historicas cuiusque generis Varro praeditus fuerit
+quantoque studio et amore se conlocauerit non solum in inuestigandis
+ac perscrutandis antiquorum romanorum moribus et institutis, uerum
+etiam in exquirenda et inlustranda litterarum scriptorumque historia
+demonstrat longa series operum doctissimorum et amplissimorum, quam
+de his rebus conposuit. non mirum igitur est, quod etiam in rebus
+grammaticis partem historicam, quam alioquin in deliciis habuit,
+respexit et pro uirili parte in his quoque studiis, quae hodie demum
+recte aestimantur, elaborauit. etiamsi uero in ceteris libris
+grammaticis has quaestiones ubicunque non ab argumento alienae erant
+magno cum gaudio uel attigit uel accuratius tractauit, duo tamen
+potissimum opera sunt, quae eis instituendis destinauit, libros dico
+de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae. illis enim de
+inuentione et propagatione litterarum exposuit, in his primordia et
+progressus patrii sermonis persecutus est.
+
+Libros *de antiquitate litterarum* uno nouimus Prisciani testimonio,
+qui I 3 p. 7 eorum secundum adhibet. quot igitur fuerint nescimus, sed
+minimum tres fuisse ex more uiri "polugraph�tatou" conligendum est.
+eosdem autem hos libros esse atque libros ad Attium, quos bis Pompeius
+ad Donatum I 7. 17 p. 9. 27 Lind. profert, tam firmis argumentis
+conprobauit Ritschelius nou. mus. rh. VI p. 530, ut non ueri simile
+sed certum sit. primum enim talia ex libris ad Attium Pompeius
+excribit quae nulli operi melius quam huic si titulum spectas
+conueniant. deinde ni omnia fallunt ex alio libro omnino sumpta esse
+nequeunt. quamquam enim e libris de origine linguae latinae similia
+traduntur, felici casu accidit, ut in unico fragmento (Prisc. I 39
+p. 30) ex hoc opere seruato _Attius noster_ conmemoretur, quod
+secundum antiquorum morem fieri non potuit, si illi libri ad eundem
+missi erant. de his igitur cogitare non licet, reliquis uero omnibus
+quorum omnino tituli ad nos peruenerunt, non Atti sed aliorum nomina
+inscripta fuisse constat. in primis hic in censum uenire possent, si
+argumentum respiceremus, libri de sermone latino et liber de
+grammatica, in quibus de litteris actum esse certum est; sed illi ad
+Marcellum scripti erant, grammatica unum tantum librum expleuit, cum
+Pompeius de _libris ad Attium_ loquatur. praeterea autem quam maxime
+probabile est hunc Attium{115} tragicum illum clarissimum fuisse, quem
+in scribendi ratione emendanda elaborauisse (cf. Mar. Vict. I 4, 4
+p. 2456P.) et geminatis uocalibus natura longas syllabas scribere
+uoluisse (cf. Vel. Long. p. 2220. Ter. Scaur. p. 2255. Ritschl mon.
+epigr. tria p. 22 sq. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p. 52) scimus,
+cum quibus studiis argumentum nostrorum librorum tam egregie conuenit,
+ut hoc casu tribuere temerarium esset. non uero dubium est, quin
+tragico Attio disciplinarum libri propter temporum rationem mitti
+non potuerint.
+
+  Footnote 115: Pro Attio ponere uoluerunt D. Ruhnken (post Mallium
+  Theodorum ed. Heusinger p. 64), probante L. Krahnero de Varr.
+  antiq. libr. p. 10, Atticum, ad quem libri de uita populi romani
+  (cf. H. Kettner de M. Ter. Varr. de uita p. r. lib. p. 2 sq.)
+  missi erant, F. Osann (anal. crit. p. 67) Atteium (cf. Suet. de
+  gramm. 10), quos refutauerunt I.G. Schneider de uita et script.
+  Varr. p. 239. O. Mueller ad Varr. p. 264. Ritschl quaest. Varr.
+  p. 25 sq. de Q. Axio (cf. rer. rust. III 2 sq.) cogitare uidetur
+  B. ten Brink M. Ter. Varr. locus de urbe Roma p. 2, idemque
+  proposuit L. Roth leben d. Varro p. 11 n. quibus ne credas cf.
+  Lachmannum ad Lucr. IIII 727 p. 254 de _Actio_, quod legitur in
+  Pompei codice Guelferbytano, et _Attio_ disputantem.
+
+Cum uero neque quot fuerint libri sciamus et duo tantum uel tria
+fragmenta supersint, ordo disputationis uel singulorum librorum
+argumenta nequeunt indagari, sed acquiescendum est in eis quae
+Pompeius ibi exposita fuisse testatur, qui non solum obseruationem
+de numero litterarum inde excripsit, sed breuiter quid omnino Varro
+ibi docuerit significauit. primum de inuentoribus singularum
+litterarum Varronem tractasse tradit (fr. 104), de qua re multum
+quaesitum ab antiquis et in uarias partes discessum esse notum est.
+quot autem et quam ineptae maximam partem doctorum sententiae fuerint
+ut ostendam quam breuissime, adponam particulam disputationis e Lucii
+Tarrhaei libro{116} "peri grammat�n" excerptae:
+    "t�n stoichei�n ho Kadmos heuret�s estin, h�s ph�sin
+    Ephoros kai Aristotel�s; alloi de legousin hoti Phoinik�n
+    eisin heur�mata, Kadmos de tauta dieporthmeusen eis t�n
+    Hellada. Puthod�ros de ph�si; kai pro Kadmou ho Danaos
+    ekeithen auta metekomisen. enioi de Mousaion heuret�n
+    legousi t�n stoichei�n ton M�tionos kai Sterop�s, genomenon
+    kata tous kairous tou Orphe�s. Antikleid�s de tois
+    Aiguptiois t�n heuresin anatith�sin. Aischulos de Prom�thea
+    ph�sin heur�kenai auta. D�tiad�s" (i.e. "D�siad�s") "de en
+    Kr�t� legei heureth�nai auta. St�sichoros de Palam�d�n
+    heuret�n aut�n poieitai, h� sumph�nei kai Euripid�s.
+    Mnaseas de kata panta topon heuretas gegen�sthai t�n
+    stoichei�n."
+prudentiores quidem non dubitabant, quin in Aegypto aut Assyria siue
+Syria inuentae essent litterae et postea a Cadmo uel Phoenicibus in
+Graeciam translatae (Herod. V 58. Diodor. III 67. Plin. VII 192 sq.
+Tacit. annal. XI 14 cf. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. L sq.). ita
+Varro Chaldaeos primos litterarum esse auctores iudicauit, eo usus
+argumento, quod earum nomina, quae a singularum figura repetenda
+essent, ad Chaldaeorum linguam spectarent (fr. 103). has litteras a
+Phoenicibus cum Graecis communicatas sedecim fuisse tradunt, quibus
+Palamedes Simonides Epicharmus reliquas addiderint. ualde discrepat
+inter scriptores quas quisque eorum adiecerit (cf. I. Franz elem.
+epigr. gr. p. 14 sq.), quod partim ad diuersas sententias pertineat,
+partim fortasse librariorum culpa est. satis sit conmemorasse,
+plerumque Palamedi (cf. O. Iahn Palam. p. 25 sq. E. Curtius nou. mus.
+rh. VII p. 455 sq.) tribui consonantium adspiratarum, Simonidi
+inuentionem litterarum "Eta" "Omega" "Xi" "Psi"; sed haec non modo
+confunduntur et inuertuntur, sed etiam aut alterum aut singulae harum
+litterarum Epicharmo adscribuntur. quid in hac causa Varro statuerit
+ex contrariis narrationibus scriptorum latinorum inuestigari non
+potest, nec magni momenti est, cum in hac re omnes fere antiquos
+errasse satis constet. in rebus autem historicis parum interest
+priorum hominum errores exponere, si uerum inuentum est, cum in eis
+rebus, quae in cogitandi ratione nituntur, etiam errorum historia
+non solum sapientem uehementer adliciat, sed perquam utilis sit. in
+Italiam omnes consentiunt (cf. Tac. l.l. Dion. Hal. ant. rom. I 33),
+Euandrum Arcadem (cf. R.H. Klausen Aeneas u. d. penat. II p. 889 sq.)
+eiusque matrem Carmentem graecas litteras adtulisse{117}, quod Varroni
+quoque placuisse Pompeius (fr. 104) docet. nam haec quin ex eodem
+fonte fluxerint atque ea quae de numero litterarum secuntur noli
+dubitare, cum ex Liuio quem profert sumta esse non possint.
+
+  Footnote 116: Schol. Dion. Thr. p. 786. Lucii Tarrhaei haec esse
+  ostendunt Crameri anecd. Oxon. IIII p. 318 sq. cf. L. Preller
+  Polem. fragm. p. 62. praeterea de litterarum inuentione cf. sch.
+  Dion. Thr. p. 781 sq. 1168 sq. Theodos. p. 1 sq. 10 sq.
+
+  Footnote 117: Ioannes Lydus quoque de mens. I 9 Euandrum sedecim
+  litteras in Italiam tulisse scribit, sed qua est inscitia et
+  inconsiderantia Cn. Flauium, quem M. dicit, reliquas addidisse
+  opinatur (cf. Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, 7. S.W. Zimmern
+  gesch. d. roem. priuatrechts p. 205 sq.). ingeniose subicit
+  "philei gar ho chronos enameibein ta pragmata", sed uereor ne
+  tantundem stupor Lydorum.
+
+Praeterea teste Pompeio (p. 9) exposuit Varro _cur tot sint litterae
+et quare eo ordine positae et cur isdem nominibus uocentur_.
+antiquitus litteras latinas sedecim fuisse existimauit (fr. 104)
+totidemque suas antiquissimas Graecos putauisse supra dixi. cum uero
+nec graecae litterae unquam (cf. Franz l.l. p. 17) nec latinae
+(cf. Franz l.l. p. 27 sq. Th. Mommsen unterital. dial. p. 33 sq.)
+sedecim fuerint sed plures, in hac re facta ignorauerunt uel
+neglexerunt et ficticiam doctrinam protulerunt grammatici. eundem
+quem Varro statuit litterarum numerum sumpsit Marius Victorinus
+I 4, 95 p. 2468 ex historicis ipsasque litteras enumerat. quos
+auctores cum facile conicias idem atque Varronem docuisse adscribam
+Victorini uerba, quae non leuiter interpolata mutilata corrupta sunt:
+    Repertores litterarum ... Cadmus ex Phoenice in Graeciam et
+    Euander ad nos transtulerunt a b c d e i k l m n o p q r s t
+    litteras numero XVI. postea quasdam a Palamede et alias a
+    Simonide adiectas implesse numerum XXIIII [in comoedia
+    scriptum erat ellum, non recte uos fecistis illum, est enim
+    en illum] grammatici _praeterea_ Demetrius Phalereus,
+    Hermocrates, ex nostris autem Cincius Fabius Gellius
+    tradiderunt. ex quibus Cincius paucis, inquit, commutatis
+    ut ad linguam nostram _peruenirent_, eas namque Cadmus in
+    Graeciam, unde ad nos Euander transtulerat.
+cum non repertores litterarum sed litteras Cadmus in Graeciam
+transtulerit, post _litterarum_ minimum _Chaldaei_, quod propter
+similitudinem sequentis uocis facile neglegi potuit, uel _Phoenices
+erant_ nisi plura interciderunt. taceo de additamento uncis incluso,
+quod a Gaisfordio ut haec omnia bona fide prolatum (cf. M. Hertz de
+Luciis Cinciis p. 59) medium enuntiatum dissecat. etiam _praeterea_
+aut eiciendum aut uestigium est historicorum quorundum grammaticis
+praemissorum et illa interpolatione submotorum, sicut statim latini
+historici secuntur. extrema dubito utrum pro Cinci uerbis, a Victorino
+male excerptis, accipienda an prauo Victorini generi dicendi
+indulgenda sint, sed non dubito, quin pro _peruenirent_ scribendum
+sit _conuenirent_. ex auctoribus a Victorino prolatis Demetrius et
+Hermocrates de graecis litteris antiquissimis locuti sunt, latinique
+(cf. Hertz l.l. p. 82) easdem XVI ab Euandro in Italiam aduectas esse
+dixerunt, praeter Cincium, qui paucis conmutatis hoc factum esse
+uoluit. graecas litteras omnes scriptores una mente has fuisse tradunt
+"alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa" "lambda" "mu"
+"nu" "omicron" "pi" "rho" "sigma" "tau" "upsilon", easdem igitur pro
+latinis acceptas fuisse consentaneum est, praeterquam quod pro
+"Upsilon" poneretur V, quod primitus idem atque "Upsilon" esse Verrius
+Flaccus apud Velium Longum p. 2215 intellexit, easdemque apud
+Victorinum, ubi congruentia graecarum et latinarum litterarum
+premitur, propositas esse expectares. sed "Upsilon" simpliciter
+reiectum est et numerus XVI addito Q expletur{118}. cum uero
+Victorinus eo loco, quo eas posuit, de communibus graecorum et
+latinorum litteris loquatur, itaque hoc contra omnem rationem pugnet,
+facile contenderes, illam seriem litterarum turbatam esse, quod L
+omissum et H ab hac re prorsus alienum, inlatum confirmare uideretur,
+nisi I 4, 20 p. 2458 easdem ac nostro loco enumeratas litteras
+uideres. itaque fortasse secutus est in hac re Cincium eiusque
+enumerationem ibi quoque posuit ubi non prorsus apta erat.
+
+  Footnote 118: Qui hanc rationem secuti sunt Q, quod saepe in
+  antiquorum graecorum scriptura occurrit (cf. Franz l.s. p. 16),
+  antiquitus traditum putauerunt (cf. W. Corssen l.s. p. 15), V
+  contra aliam atque "Upsilon" litteram, quia alium apud graecos
+  sonum haberet, eamque postea XVI illis adiectam esse
+  duxerunt.
+
+Varro autem aliter statuit. cuius libros de antiquitate litterarum
+cum a Prisciano semel proferantur, et aliud fragmentum quod idem
+(I 16 p. 13) librorum nostrorum argumento bene aptum habet{119} ad
+eosdem referre et quaerere licet, num alia praeterea uestigia eorum
+apud illum indaganda sint. sine dubio uero huc pertinent, quae I 12
+p. 11, 1 leguntur:
+    apud antiquissimos graecorum non plus sedecim erant
+    literae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem
+    seruauerunt perpetuam. nam si uerissime uelimus inspicere
+    eas, non plus duas additas in latino inueniemus sermone:
+    _digamma_ Aeolicum "digamma", quod apud antiquissimos
+    latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit ... X etiam
+    duplicem loco C et S uel G et S postea a graecis inuentam
+    assumpsimus.
+adparet igitur Priscianum eiusque auctorem V eandem litteram atque
+"Upsilon" accepisse{120}. ceterum discrepantiam antiquarum et
+recentiorum litterarum non accurate persequitur. antiquis enim C media
+ut graecis, K tenuis erat, deinde G addito C pro tenui ponebatur,
+K paullatim neglegebatur, quod Varronem praetermisisse nemo credet,
+Priscianus praetermisit cum diceret (I 14 p. 12, 5): 'K et Q, quamuis
+figura et nomine uideantur aliquam habere differentiam, cum C tamen
+eandem tam in sono uocum quam in metro potestatem continent. et K
+quidem prorsus superuacua est' e.q.s. quae cum ea quae supra scripsi
+excipiant, ne intellexit quidem hanc sententiam cum illa de sedecim
+litteris non conuenire, Varro autem G et Q postea addita esse docuit.
+quam Prisciani inconstantiam qui considerauerit non dubitabit, quin
+ipse Varronis libros non legerit sed apud alium quendam scriptorem
+fortasse Censorinum eos adhibitos inuenerit. confudisse enim uidetur
+cum illa de antiquissimis litteris aliam Varronis disputationem, quam
+in fine operis uel alio idoneo loco posuit, de litteris e numero uolgo
+traditarum re uera necessariis. ad talem enim expositionem alterum
+Prisciani locum (fr. 115) spectare arbitror, quo Varronem K et Q
+superuacaneas duxisse, H reiecisse sine dubio tamquam adspirationis
+notam tradit; praeterea X quoque ut duplicem sicut in grammatica
+(fr. 95) repudiasse censendus est{121}. in illa uero de antiquis
+litteris disputatione neque ab antiquissimorum monumentorum scriptura
+profectus est Varro, ut debuit, cognatarumque litterarum apud reliquas
+gentes conparatione, neque arbitrariam doctrinam excogitauit, sed
+simpliciter graecorum scriptorum de graecis litteris sententiam
+secutus easdem ad latinam scripturam transtulit. scripserunt autem non
+pauci graeci de hac re, quorum non nullos a Lucio Tarrhaeo conmemorari
+uidimus. sed primus erat ut uidetur{122} Aristoteles.
+
+  Footnote 119: Debet quidem hoc testimonium Censorino, sed fortasse
+  alterum quoque (fr. 103) ex eiusdem sumpsit libro grammatico, de
+  quo parum constat cf. O. Iahn praef. Censor. p. VII.
+
+  Footnote 120: Minus patet, quid Caesarem (Pomp. ad Don. I 17 p.
+  27) mouerit ut undecim tantum litteras adsignaret antiquissimis
+  romanis. fortasse, si tam peruersas opiniones explicare operae
+  pretium est, has admisit: A E I O, nam V alios quoque omisisse
+  uidimus, B C D, quorum singula simul pro tenuibus, uel tenuia pro
+  mediis posita essent, L M N R. restat S, quod nonnulli ut Messala
+  Coruinus (cf. Quint. inst. orat. I 7, 23. Mart. Cap. III 245 p. 55
+  Gr. Cledon. p. 1882 sq. Prisc. I 42 p. 32, 19) sibilum esse
+  uoluerunt, nisi eos Caesar secutus est, qui Appium Claudium Caecum
+  demum R inuenisse putabant (Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2,
+  36). undecim litteras Palamedem inuenisse tradit Hygin. fab. 277,
+  ubi G.I. Vossius Arist. I 10 p. 35 F. sexdecim scribere maluit,
+  cf. O. Iahn Palam. p. 24.
+
+  Footnote 121: Cf. de Nigidio Figulo disserentem Marium Victorinum
+  I 4, 5 p. 2456P.: Nigidius Figulus in commentariis suis nec K
+  posuit nec Q nec X. idem H non esse litteram sed notam
+  adspirationis tradidit.
+
+  Footnote 122: Cuius libros III "peri stoichei�n" Laert. Diog. V 23
+  profert, cf. Plin. VII 192. schol. Dion. Thr. p. 783. 786. V. Rose
+  Aristot. pseudepigr. p. 472. 534. praeterea occurrunt Pythodorus
+  (cf. supra p. 119), Apion eiusque discipulus Apollonius Archibii,
+  qui idem esse uidetur ac Messenius, "peri archai�n grammat�n"
+  (sch. Dion. Thr. p. 484), Diogenes uel Diogenianus et Apollonius
+  Dyscolus (Suid.).
+
+De ordine litterarum multa docte disputari potuerunt (cf. Th. Mommsen
+l.l. p. 30 sq. nou. mus. rh. XV p. 463 sq.), sed talia quomodo cum
+numero litterarum a Varrone posito coniuncta fuerint, non facile est
+dictu. uereor autem ne similia quoque protulerit eis, quae multo
+quidem ineptius graeci posterioris temporis habent (cf. Bekkeri anecd.
+gr. III p. 1171. Theodos. p. 6 sq.). nomina litteris a Chaldaeis
+singularum formis congruentia data esse scripsit (fr. 103) et sine
+dubio addidit, haec nomina indeclinabilia esse (cf. de l.l. VIII 64
+p. 439), de qua re et Priscianus eodem loco nonnulla dicit, et graecos
+diligenter quaesiuisse ostendit Lucius Tarrhaeus l.s. p. 319 cf.
+schol. Dion. Thr. p. 781.
+
+Valde dolendum est quod non plura ex his libris seruata sunt, nam
+etiam in Prisciani libro primo praeter ea quae supra significaui uix
+aliquid inde ductum est. quam ob rem admodum inpeditum est iudicium de
+ratione quae inter eos et posteriorum grammaticorum libros intercedat.
+ante alios hic in censum ueniunt scriptores de orthographia, quorum
+Velius Longus p. 2215 haec scribit:
+    Verrio Flacco uidetur, eandem esse apud nos V litteram quae
+    apud Graecos "Upsilon" ... graecorum uero qui de antiquis
+    literis scripserunt commentaria, ii item latinorum qui
+    illos secuti sunt, eadem litera ueteres solitos scribere
+    ostendunt "makros makrou makr�" et confusas fuisse
+    "Omicron" et "Omega".
+latinorum uero qui _de antiquis litteris_ scripserunt neminem nouimus
+praeter Varronem, quamquam multi in libris aliter inscriptis de eadem
+re egerunt{123}. non inprobabiliter igitur libros nostros a Velio
+adhibitos esse conligeremus et cum Varronis si certas spectamus
+litteras de H Q K tantum supersit doctrina, quid de his Longus
+docuerit quaerendum est. de H littera eum Varronis sententiam
+inprobasse supra (p. 93 sq.) vidimus, de K p. 2218 cum eo consentit,
+Q litteram ex C et V conpositam esse putat. quae uereor ut satis
+firma sint quibus alia superstruas, nam de his litteris non agere
+non potuit, qui de recte scribendi ratione scripsit et omnes fere
+grammatici hanc rem attigerunt (cf. Donat. I 2. 3 p. 1736. Max. Vict.
+p. 277 L. p. 1945P. al. cf. adnotationem ad fr. 105). praeterea Longi
+disputatio ad plures auctores spectat, inter quos num Varro fuerit
+dubium et eo incertius est, quia certa testimonia Varronis quae
+profert e libris de sermone latino hausit. similia de Mario Victorino
+ualent qui in capite de orthographia permulta habet quae apprime apte
+huc quadrant.
+
+  Footnote 123: Simile argumentum Terentius Scaurus tractauit in
+  libro _de nouis litteris_, quem ipse conmemorat p. 2264, cui larga
+  materia praesto erat inde ab Appio Claudio et Sp. Caruilio usque
+  ad Ti. Claudi Caesaris litteras.
+
+L. Attium poetam probabiliter statuunt fere anno u. DCLXX mortuum esse
+(cf. Ritschl mon. epigr. tria p. 30. G. Bernhardy roem. litt. p. 391)
+ideoque ante hunc annum Varronem hos libros scripsisse necesse est,
+quod etiam a ueri similitudine non abhorret. natus enim erat anno
+u. DCXXXVIII, triginta igitur annos egressus uel hac fere aetate opus
+nostrum conposuit (cf. Ritschl n. m. rh. VI p. 557).
+
+Transeo ad libros *de origine linguae latinae*, quos tres fuisse
+Hieronymi indice scimus. antea de libro primo tantum semel a Prisciano
+I 39 p. 30 conmemorato constabat, quem primum esse de lingua latina
+uoluerunt (cf. L. Spengel ed. Varr. p. 7. 592. O. Mueller ed. Varr.
+p. 264. cf. paed. phil. litt. bl. d. allg. schulzeitg. 1827 II p. 4),
+quam coniecturam per se parum probabilem (cf. G. Pape lect. Varr.
+p. 41. ztschr. f. alterth. 1834 p. 215 sq.) Hieronymi testimonium
+explosit. fragmento uerum a Prisciano seruato (fr. 107) in hoc quoque
+opere de litterarum quarundum scriptura et pronuntiatione actum fuisse
+docemur. teste enim M. Terentio Ion, quem Chium esse probabiliter
+suspicatus est F.W. Schneidewin n. mus. rh. VII p. 463 (cf. B. ten
+Brink Varr. locus de urb. Roma p. 2. C. Mueller hist. gr. fr. II p. 44
+sq.), uoluit sonum illum peculiarem, quem "Gamma" ante "Gamma" "Kappa"
+"Chi" haberet, "angma"{124} nuncupari et hanc litteram, etiamsi nota
+eius non in promptu esset, uigesimam quintam esse. addidit Varro
+eundem sonum eisdem locis in uocabulis latinis audiri ideoque
+Attium{125} talia uerba duplici G scripsisse. uerba tradita sunt haec:
+_in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt, alii N et G,
+quod in hoc ueritatem uidere facile non est._ additis uerbis '_quod
+... non est_' non id agit Varro, utra sententia uera sit, utra falsa;
+nam deinceps relicuam Attianae sententiae partem memoratus est:
+_similiter agceps agcora_, quibus quo conpleretur dictio haec fere
+adiecisse scriptor uidetur _per GC Attius, illi per NC_. itaque non
+illam Varro dicit ueritatem quae grammatici iudicio conprobatur, sed
+eam quae in ipso loquentium sermone est et auditur; ab hoc autem
+sermonis sono dissociat signum soni quod in litteris cernitur: prorsus
+simili ratione atque artis rhetoricae scriptores ueritatem actioni
+forensi tribuunt, procul habent ab umbratica declamatione
+exercitationis causa instituta; cuius rei exempla suppeditabent
+Ernestius lexic. technol. latin. p. 417 et Ellendtius ad Ciceron. de
+orat. II 23, 94 uol. II p. 217 sq. quam ob causam dubitari nequit quin
+Marius Victorinus I 4, 71 eandem Varronis sententiam siue expresserit
+siue interpretatus sit, cum 'anceps' et similia uerba per NC non GC
+scribi ideo iubet '_quoniam ... familiarior est auribus nostris N
+potius quam G_'. rectissime igitur Ritschelius mon. epigr. tr. p. 24
+sic locum scripsit: _quod in hoc ueritatem facile uidere est, in illo
+non est._ ex illa uero conparatione graeci sermonis et latini, facile
+est intellectu in hoc libro non numerum et historiam litterarum, ut in
+libris de quibus modo dixi, persecutum esse scriptorem, sed quid
+antiquitus utrique linguae commune fuerit inuestigasse, quod quanti
+momenti sit ad origines linguae latinae indagandas manifestum est.
+
+  Footnote 124: "Angma" e coniectura ten Brinki l.s. scripsi cum
+  nomen litterae sono illi accommodatum fuisse consentaneum sit.
+
+  Footnote 125: Verba Victorini (I 4, 4 p. 2456P.) _Attius cum
+  scriberet anguis angulus_ (_anguies angules_ cod. Paris. 7539
+  Gaisfordi et cod. Valentinianus cf. Ritschl l.s. p. 23)
+  _imponebat_ referenda sunt ad ea quae praecedunt _consonantes
+  litteras non geminabant, ...sed supra litteram quam geminari
+  oportebat scilicet sicilicum imponebant..., sicut apparet in
+  multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem uoces, quae
+  pressiore sono educuntur ausus causa fusus odiosus per duo S
+  scribebant aussus (caussa fussus odiossus). iuxta autem non
+  ponebant CM, deinde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam_ e.q.s.
+  in quibus quaedam de scribendo nomine _Tecmesa_ cum duobus S
+  excidisse puto, a quibus ad formas _Tecumesa_ et _Tecmesa_
+  declinarit Victorinus, quem quidem satis neglegenter scripsisse
+  uel hic locus docet. de sicilico cf. Ritschl. prisc. lat. mon.
+  epigr. enarr. p. 81.
+
+Cum hoc argumento optime conueniunt, quae Ioannes Lydus{126} de
+magistr. I 5 profert, Romulum eiusque aequales bene calluisse sermonem
+graecum, nempe aeolicum, quem Euander Arcas (cf. de l.l. V 21 p. 31)
+in Italia peruolgasset. tradidisse haec Varronem "ton polumathestaton"
+dicit "en prooimiois t�n pros Pomp�ion aut� gegrammen�n". unde sequi
+uidetur libros nostros Pompeio{127} missos fuisse. multis quidem
+libris Varro Pompei nomen inscribere pariterque in multorum operum
+praefatione de cognatione aeolicae linguae et latinae loqui potuit,
+sed haec singularis argumentorum congruentia, praeeunte Ritschelio
+n. mus. rh. VI p. 531 sq., me mouet ut ad eosdem libros utrumque
+testimonium referam, donec constat de opere quodam ad Pompeium misso,
+cui tale prooemium aptum est. hodie autem praeter isagogicum ex quo
+disceret Pompeius consul, _quid facere dicereque deberet cum senatum
+consuleret_ (Gell. XIIII 7, 2) et ephemeridem naualem (itiner.
+Alexandri 6 ed. pr. Mai. 3. p. 5 class. auct. uol. VII), de quibus
+in hac re nemo cogitabit, ad Pompeium librum aliquem scriptum esse
+nescimus. egregie uero illa (fr. 106) habent locum suum (cf. Spengel
+l.s. p. 7) in prooemio librorum de origine linguae latinae, ubi
+igitur Euandrum eum esse dixit, a quo linguae aeolicae et latinae
+similitudo repetenda sit. cum aeolico sermone latinum saepius
+contulerunt uolgaremque de hac re sententiam profert Quintilianus
+(inst. or. I 6, 31): 'continet (etymologia) in se multam eruditionem,
+siue ex graecis orta tractemus, quae sunt plurima praecipueque
+_aeolica_ ratione, cui est sermo noster simillimus, declinata, siue'
+e.q.s. etiam I 5, 55 latini et graeci sermonis similitudinem premit:
+    uerba aut latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex
+    omnibus prope dixerim gentibus ut instituta etiam multa
+    uenerunt. taceo de _tuscis_ et _sabinis_ et _praenestinis_
+    quoque ... plurima _gallica_ ualuerunt ... sed haec diuisio
+    mea ad _graecum_ sermonem praecipue pertinet, nam et maxima
+    ex parte romanus inde conuersus est, et confessis quoque
+    graecis utimur uerbis, ubi nostra desunt,
+cf. Varr. de l.l. V 10 p. 22. X 69 p. 582 sq.
+
+  Footnote 126: Lydum hunc locum scholiis Vergilianis debere
+  iudicauit I.F. Schultze quaest. Lyd. I p. 17. 43, quod, quamuis
+  ipsum Diogeniani Varronis Catonis libros, quos omnes eodem loco
+  laudat, legisse minime credam, certum non est. Seruius quidem ad
+  Aen. I 292 _Quirinum_ a "koiran�", eundem Lydus a "kuri�" ducit,
+  et scholia ad eum uersum fortasse quondam pleniora erant Lydumque
+  praeterea permulta simulasse et sine ulla religione fontibus suis
+  usum esse (cf. Schultze l.l. p. 47 sq.) scimus; sed his omnibus
+  concessis parum similes Lydi Seruique expositiones sunt, quam ut
+  illud inde efficias.
+
+  Footnote 127: Spengelius ed. Varr. p. 7 librum primum de lingua
+  latina, de origine linguae latinae, _ad Pompeium_ missum fuisse
+  uoluit, L. Krahner l.s. p. 20, ut quam plurima confunderet, librum
+  illum primum a Prisciano de origine l.l., in Pompei conmento _ad
+  Atticum_, a Lydo "pros Pomp�nion", quod pro "pros Pomp�ion"
+  scribit, uocari opinatur.
+
+Ita uia munita aliud quoque Lydi testimonium his libris tribuendum
+est. scribit enim in eodem opere II 13 haec:
+    "t�n de hol�n kataskeu�n tou periz�matos hoi Galloi
+    kartameran (legousin), h�n to pl�thos kartalamon ex
+    idi�teias onomazei. hoti de ou Rh�maikon touti to
+    rh�mation, martus ho Rh�maios Barr�n en bibli� pempt� peri
+    Rh�maik�s dialektou, en h� diarthroutai poia men tis lexis
+    estin Aiolik�, poia de Gallik�, kai hoti hetera men h�
+    Thousk�n, all� de Etrousk�n, h�n sunchutheis�n h� nun
+    kratousa t�n Rh�mai�n apetelesth� ph�n�."
+unus quisque uidet hanc rem, uestigia dico aliarum linguarum in latino
+sermone indaganda, quam maxime ad hos libros aptam esse. in qua re
+nullius momenti est, quod Lydus titulum non accuratius indicat, cum
+ipse hos libros haudquaquam legerit et insolita neglegentia
+stupiditate uanitate praeditus fuerit{128}. grauius fortasse est quod
+quintus liber in opus nostrum non quadrat, sed non dubito quin in hac
+quoque re Lydus peccauerit. quinque enim libros uel plures, ut libros
+de antiquitate litterarum mittam, non nisi opera de lingua latina et
+de sermone latino conplectebantur. ad eum librum de sermone latino
+haec, si ueri similia sequimur, spectare nullo modo possunt. ad
+quintum de lingua latina relata sunt ab I.D. Fussio, primo librorum
+Lydianorum editore (de magistr. p. 118), cui adsenserunt L. Spengel
+ed. Varr. p. 5. 121 et R. Merkel praef. Ouid. fast. p. CVI. generalia
+autem, quae Lydus profert, minime huic libro accommodata esse,
+perspexit O. Mueller ad de l.l. V 116. nihilo magis in hoc libro
+locum habet uox "kartamera", quam V 116 p. 121 excidisse putabant.
+leguntur ibi in codice Florentino haec: _lorica quod e loris de corio
+crudo pectoralia faciebant. postea subcidit galli e ferro sub id
+uocabulum ex anulis ferream tunicam_, ubi siue cum O. Muellero _ex
+anulis ferrea tunica_ siue cum Lachmanno (ad Lucr. VI 954 p. 404)
+_ex anulis fere iam tunica_ scribis, de re non de gallico nomine agi
+concedendum est. nam loricam romanam antiquitus e loris factam indeque
+nominatam fuisse dicit, postea idem nomen in ferream e Gallia
+translatam transiisse. ex eo autem quod apud Varronem baltei
+explicatio sequitur, apud Lydum praemittitur, noli efficere Lydum eo
+loco usum esse, nam magna uerbositate de uestimentis magistri equitum
+locutus singula percensere debuit, Varroni autem nihil adscribit nisi
+"kartameran" (cf. L. Diefenbach orig. europ. p. 285 sq.) et illa
+generalia, quorum omnium in libro de lingua latina quinto nec uola nec
+uestigium. quare ad libros nostros (fr. 108) ea refero contentus, quod
+non solum in titulo et numero Lydus peccauit, sed etiam inpudenter res
+a Varrone expositas auxit. nam neque ille docuit e linguis gallica
+aeolica etrusca inter se mixtis latinam linguam ortam esse, id quod
+quaeuis pagina librorum de lingua latina ostendit, sed nonnulla ex eis
+sumpta esse existimauit, quae sine dubio accuratius pertractauit,
+neque facile dixeris quae discrepantia inter Tuscos et Etruscos
+intercedat (cf. O. Mueller Etrusk. I p. 100. C. Wachsmuth l.s.
+p. XXXI). parui sane tale testimonium aestimandum est, sed etiamsi
+omnia finxit Lydus, haec in libris nostris exposita fuisse reliqua
+testimonia probant.
+
+  Footnote 128: De Lydi indole fide linguae latinae peritia optime
+  disputauit I.F. Schultze l.s. p. 6 sq. cf. praeterea E. Dirksen
+  verm. schr. I p. 62 sq. C. Wachsmuth proleg. Lydi de ostentis p.
+  XVIII. XXXVI. ipse de se uerissime iudicauit de magistr. I 23:
+  "kai polla an tis toiauta sunagoi kata schol�n, ei tuchon auton,
+  ouk echonta ho ti prattoi, aphrontida sumbainei diabioun, kai
+  toioutois hopoiois ego, kaiper muriais sumpeplegmenos phrontisin,
+  enagrupn� *m�rain�n* athurmasin."
+
+Praeterea de eis nihil constat: neque quo tempore scripti sint dici
+potest. nam cum Pompeio (cf. L. Roth leben d. Varr. p. 11 sq.) per
+triginta annos, inde ab a.u. DCLXXVIII usque ad cladem Pharsalicam,
+coniunctus erat, sed artiores fines nullum indicium prodit.
+
+Non mediocris relliquiarum copia ex Apulei libellis de nota
+aspirationis et de diphthongis (cf. I.N. Madvig opusc. acad. p. 3)
+accedere uidebatur, qui de nota asp. p. 107 Osann. Varronem _in libro
+de origine l.l._ et de diphth. p. 125 eundem _in libris de origine
+l.l._ adfert. accuratius tamen inquirenti non dubium est, quin sic
+libros de lingua latina V-VII significauerit (cf. Spengel. ap.
+Ritschelium l.s. p. 531. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 n.),
+siue ita argumentum librorum de origine uerborum indicare uoluit, siue
+codex quo usus est hunc titulum habuit. in Florentino quidem codice
+libris V-VII inscribitur _de lingua latina de disciplina originum
+uerborum_, in Gothano (cf. Iacobs u. Vkert beitr. z. alt. litt. I
+p. 270) _de uerborum origine_{129}, aliis uero _de origine linguae
+latinae_ inscriptum fuisse ostendit catalogus bibliothecae coenobii
+Fesulani (cf. F. Blume iter ital. II p. 31. 47), quem Montfaucon diar.
+ital. p. 393. bibl. biblioth. I p. 418 edidit. hunc enim nemo de ueris
+libris de origine l.l. accipiet, quos uix Priscianus legit. interdum
+uero neglegenter uel cum suis additamentis Varronis uerba posuit
+Apuleius, quare breuiter testimonia percurram{130}. ex uno autem loco
+ipse Varro corrigendus esse uidetur, nam cum Apulei uerbis (de not.
+asp. p. 107) _M. Varro in libro de origine latinae linguae ab hordeo
+horreum deriuatum aspirat, hordeum uero ab horrore tractum dicitur_
+(_dicit?_ Osann) si contuleris locum de l.l. V 106 p. 109 _hordeum ab
+horrido_ ibi aliquid excidisse putabis et scribendum esse _horreum ab
+hordeo, hordeum ab horrido_, quod confirmat Augustinus de dial. VI
+p. 11, 5 Crec., quem e Varrone hausisse uidimus: _aut per id quod
+continetur (dictum), ut si quis horreum mutata littera adfirmet ab
+hordeo nominatum._ quae leguntur de not. asp. p. 94. p. 107. de
+diphth. p. 125 sumpta sunt e libro V 97 p. 99, inepte adiectis p. 94
+_trahere_, p. 125 _uehere_, cf. Mommsen l.s. p. 358. de diphth.
+p. 127: _ae ante d reperitur in aedes quod ab edendo secundum Varronem
+deriuatum est_ conlatis de l.l. V 160 p. 160 _aedes ab aditu quod
+plano pede adibant_ scribendum est _ab adeundo_{131}. p. 129 scribit
+_aes aeris quod Marcus Varro ab asse, alii ab auri similitudine dictum
+putant_, contra Varro V 169 p. 169 _as ab aere_.
+
+  Footnote 129: Ex re etiam titulus libri septimi in scholio quodam
+  Plautino apud Ritschelium d. alex. bibl. p. 5 _M. Varro in libro
+  de uerbis poeticis_ sumptus est.
+
+  Footnote 130: Locos qui cum Varronis uerbis congruunt his
+  conposui. de diphth. 9 p. 129 cf. de l.l. VII 23 p. 308. Isid.
+  XIII 12, 1. 14, 2. XX 3, 1. p. 132 cf. VII 96 p. 372. p. 135 cf. V
+  20 p. 29. p, 138. 139 cf. VI 50 p. 226. Isid. I 26, 14. X 155. p.
+  141 cf. V 178 p. 178. p. 141 cf. V 40 p. 40. p. 142 cf. VI 79 p.
+  255. p. 143 cf. VI 11 p. 193. locum p. 145 e pluribus locis
+  Varronianis conglutinauit V 173 p. 173. VI 11 p. 193 deque suo
+  addidit _saenus a sex_.
+
+  Footnote 131: Quod non reiciendum est, quia apud Apuleium haec
+  secuntur: _et e quam in diphthongo habet a principali traxit. sed
+  male uidetur dicere quod a principali traxit e, cum edo breuietur
+  in prima syllaba._ pro priore _e_ habet codex Gudianus _ae_ et
+  scribendum est _a_, in omnibus enim his etymologiis exponitur unde
+  _a_ in diphthongo _ae_ oriatur. quae uero secuntur _sed male_ e.q.s.
+  quidam adscripsit uerbis iam deprauatis.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           V
+
+A certis uel probabilibus uenio ad dubia et obscura. duo enim restant
+opera, de quibus cum praeter titulum nihil fere traditum sit uix
+habeo quod dicam.
+
+Libri *de similitudine uerborum III* in Hieronymi indice exstant et
+semel a Charisio p. 91 conmemorantur. similitudo quid sit et quid de
+ea Varro iudicauerit ut quam breuissime ostendam duos adponam locos
+e libris de lingua latina. X 3 p. 545:
+    de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum,
+    quod ea res est fundamentum omnium declinationum ac
+    continet rationem uerborum. simile est quod res plerasque
+    uidetur habere easdem quas illud cuius est simile.
+    dissimile est, quod uidetur esse contrarium huius. minimum
+    ex duobus constat omne simile, item dissimile, quod nihil
+    potest esse simile, quin alicuius sit simile, item nihil
+    dicitur dissimile quin addatur cuius sit dissimile.
+VIII 23 p. 407:
+    cum utrumque nonnunquam accidat, ut et in uoluntaria
+    declinatione animaduertatur natura et in naturali uoluntas
+    (quae cuius modi sint aperietur infra{132}), quod utraque
+    declinatione alia fiunt similia alia dissimilia, de eo
+    graeci latinique libros fecerunt multos, partim cum alii
+    putarent in loquendo ea uerba sequi oportere, quae a
+    similibus similiter essent declinata quas appellarunt
+    "analogias", alii cum id neglegendum putarent ac potius
+    sequendam dissimilitudinem quae in consuetudine est quam
+    uocant "an�malian", cum ut ego arbitror utrumque sit nobis
+    sequendum, quod in declinatione uoluntaria sit anomalia, in
+    naturali magis analogia.
+de eadem igitur re{133} hos libros conscripsit. num uero eis quasi
+praeparauerit libros de lingua latina an fortasse quod illic docuerat
+contra aduersarios, qui eum inpugnauerant, defenderit perspici non
+potest. e libro secundo (fr. 109) picem{134} singulariter tantum dici
+legimus, quod olim Spengelius ed. Varr. p. 594 ad librum de lingua
+latina nonum, quamuis ibi non occurrat, referre uoluit (cf. O. Mueller
+ed. Varr. p. 264. Ritschl l.s. p. 528). pertinet autem hoc praeceptum
+ad ea quae de l.l. VIIII 37 p. 482. X 83 p. 590 exponuntur, quod enim
+natura non subest deest multitudinis casus.
+
+  Footnote 132: cf. X 51 p. 574: uoluntatem dico impositionem
+  uocabulorum, naturam declinationem uocabulorum, quo decurritur
+  sine doctrina.
+
+  Footnote 133: G. Boissier �tude sur la uie et les ouvr. de M.T.
+  Varron p. 130 errat cum scribit _le de similitudine uerborum, qui
+  �tait sans doute quelque trait� sur les synonymes_. ne uero mirere
+  quod hunc librum nusquam conmemoraui, in illo crasso uolumine
+  nihil noui inesse scito, quod homini germano aut accipere liceat
+  aut refutare lubeat.
+
+  Footnote 134: E Charisi uerbis _pix singulariter dicitur ut ait
+  Varro de similitudine uerborum II, quamuis Vergilius (geo. III
+  450) dixerit; Idaeasque pices et pingues unguine ceras_ effecit
+  grammaticus incertus de generibus nominum a Mauritio Haupt post
+  Ouidi Halieutica p. 74 sq., deinde plenior a F.G. Ottone Gissae
+  1850 editus haec (p. 93 H. p. 49 O.): _pix gen. fem. ut Varro:
+  Idaeasque pices_. idem p. 92 H. p. 48 O. et p. 104 H. p. 59 O.
+  Ouidi, p. 45 H. p. 50 O. et p. 98 H. p. 53 O. Lucili, p. 101 H.
+  p. 56 O. Vergili uerba pro Varronianis uendidit. talis homo nullam
+  habet fidem et neglexi quae apud eum leguntur. ne autem prorsus
+  desint hic adscribam duo uel tria testimonia, quae ad Varronis
+  libros grammaticos fortasse pertinere possent. 50 p. 28 O.:
+  _calcem hominis aut iumenti fem. gen. dicendum ut Virgilius_ (Aen.
+  XI 714): _ferrata calce fatigat. calx uero aedificiorum fem. gen.
+  cuius nom. calcs per s non per x ut Varro: calcs circum fura
+  quam_, quae misere quidem corrupta sunt, praeterea autem Varronis
+  mentem non adsecutus est scriptor (cf. de _x_ littera supra p.
+  124). 63 p. 31 O.: _compago gen. fem., ut Varro: haec compages_.
+  312 p. 99 H. p. 53 O.: _stiria dicuntur ab stillis quid Virgilius
+  genere fem., Varro neutro dixerit. sed uicit Virgilii auctoritas_,
+  cf. Seru. in Verg. geo. III 366. gloss. ant. ap. A. Mai. class.
+  auct. VII p. 581.
+
+Contrariam partem eiusdem quaestionis Varro tractauit in libris
+*de utilitate sermonis*, quorum notitiam ad nos pertulit Charisius
+p. 123, 3, qui Plinio auctore unum uerbum (fr. 110 cf. supra p. 34)
+ex libro quarto seruauit. utilitatem similitudini opponit Varro de
+l.l. VIIII 48 p. 490:
+    cum, inquiunt, utilitatis causa introducta sit oratio,
+    sequendum non quae habebit similitudinem sed quae
+    utilitatem. ego quidem utilitatis causa orationem factam
+    concedo, sed ut uestimentum, quare, ut hic similitudines
+    sequemur, ut uirilis tunica sit uirili similis, item toga
+    togae, sic mulierum stola ut sit stolae proportione et
+    pallium pallio simile, sic cum sint nomina utilitatis
+    causa, tamen uirilia inter se similia, item muliebria inter
+    se sequi debemus,
+quibuscum confer quae VIII 26 p. 410 sq. in contrariam partem
+disputata sunt. ueram Varronis sententiam de hac re et prior locus et
+quae supra ex libro octauo adscripsi et totus liber decimus ostendit.
+persuasum ei erat, in declinationibus analogiam, quam quid esse uoluit
+nunc non persequor, regere, praeterquam quod aliquid perspicuitati et
+similium uocabulorum distinctioni concedendum esse censuit. idemque
+hic quoque docuisse uidetur. in libris enim de lingua latina, ubi
+omnia conplectitur, quae contra analogiam et pro ea dicenda sint,
+utramque partem quam firmissime defendere non solum licebat, sed
+necesse erat; postremo autem suum pronuntiauit iudicium idque
+conprobauit ualidissimis argumentis, quo facto neque ipse incertus
+inter utrumque fluctuari uidebatur, et lectores quid de his rebus
+existimandum sit discebant. nimium uero Varroni tribuimus, si eum in
+illo opere alterum, alterum in hoc defendisse in morem sophistarum
+putamus, sed eandem sententiam ubique tueri debuit, nisi forte
+pluribus praeterlapsis annis antea se errauisse intellexit, quod cum
+posterioribus demum uitae annis his quaestionibus studuisse uideatur,
+et certos auctores tamquam duces in plerisque sibi sumpserit, non
+ita ueri est simile. nihilo minus in prioribus libris formas
+declinationesque quatenus analogiae aut respondeant aut repugnent
+considerasse, in his contrariam uiam persecutus esse uidetur, si
+titulos spectamus. in utroque igitur opere unam earum quaestionum,
+quas in libris de lingua latina generaliter exposuit, accuratius
+tractauit, qua ex re quanti momenti et Varroni et aequalibus eius
+hae res fuerint intellegitur.
+
+Superest ut uno uerbo tangam perpaucas relliquias, quarum sedem
+indagare non contigit. ablatiuum Varro teste Diomede (fr. 111) casum
+sextum uel latinum adpellauit. curculionem pro gurgulione per
+"antistoichon" uel antithesin (cf. Char. p. 279, 16. Diom. p. 442, 28)
+dictum esse (fr. 112) uoluit.
+
+
+Hae sunt relliquiae quas probabiliter libris grammaticis tribui posse
+arbitror. nemo enim hic talia expectabit, qualia Gellius habet (IIII
+16, 1. cf. Don. in Ter. heaut. II 3, 46) Varronem genetiuos _senatuis
+fluctuis domuis_ similia uel (V 21, 6) formas _pluria_ et _conpluria_
+probasse. sciens etiam ut Isidori ita omnes neglexi reliquas
+etymologias, quas huc pertinere non certo constabat, qualia sunt ut
+paucis exemplis defungar: _ualuae sunt, quae reuoluuntur et se uelant_
+(Seru. in Aen. I 449), _amoena quasi amunia hoc est sine fructu_
+(Seru. Aen. VI 638. cf. thes. nou. lat. in Mai class. auct. VIII p. 5)
+_freni a frendere dicti_ (Seru. Aen. VIII 230), _hilum Varro ait
+significare medullam eius ferulae quam graeci_ "asphodelon" _uocant,
+et sic dici apud nos nihilum, quomodo apud graecos_ "oude gru" (Isid.
+orig. X 1, 85. XVII 9, 95). prorsus praeterea contempsi testimonia
+ficticia et aut neglegentia aut stupore deprauata, quorum quaedam
+protulisse exempla satis sit. ut uix crederes apud Nonium u. protinus
+p. 376 haec _uel protinam uel protinus continuationem uel praeteritae
+uel futurae longitudinis_ eadem esse ac _protinam a protinus
+continuitatem significans_ nisi ipse adscripsisset librum de l.l. VII
+(107 p. 385), ita diu quaesiui, unde haec explicatio esset scholiastae
+qui dicitur Cruquiani ad Horat. epist. I 2, 28 _Varro nebulones uocat
+obscuro loco natos_, donec in hunc Columellae locum (VIII 16, 4)
+incidi: _itaque Terentius Varro nullus est inquit hoc seculo nebulo ac
+rhinton, qui non iam ducat nihil sua interesse, utrum eiusmodi
+piscibus an ranis frequens habet uinarium_, quae excripta sunt, si
+tale quid excribere dicere fas est, ex Varronis rer. rust. III 3, 9:
+_quis contra nunc rhinton non dicit, sua nihil interesse, utrum iis
+piscibus stagnum habeat plenum an ranis?_ primae in hac re deferendae
+sunt Pomponio Sabino et Cynthio Cenetensi in conmentariis Vergilianis,
+quos primo obtutu singularibus fontibus usos esse putares, deinde
+neglegentiae has copias deberi intellegis. Varro scribit de l.l. V 72
+p. 77: _Neptunus, quod mare terras obnubit ut nubes caelum, a nuptu id
+est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, nuptus dictus. Salacia
+Neptuni a salo._ inde effecit Pomponius ad Verg. Aen. I 125 p. 236
+ed. Bas.: _Varro ait Neptunus dicitur a neptu id est optione, quod ut
+coelum nubes, ita mare terras obnubuit. declinatur neptus tus tui.
+eius sacrificia dicuntur salatia a salo._ e Varronis (V 73 p. 78)
+_uirtus ut uiri uis a uirilitate_ primum fecit Cynthius (ad Aen. V 344
+p. 112) _uirtus a uiriditate_, deinde _uirgo dicitur a uiriditate_
+(ad Aen. VI 45 p. 128 cf. VII 72 p. 162). Pomponius (ad Geo. I 166
+p. 78 ed. Bas.) habet: _mystica dicuntur a mysterio, ut inquit Varro_,
+ad eundem uersum Seruius: _uannus: legimus tamen et uallus secundum
+Varronem_ (de l.l. V 138 p. 141. rer. rust. I 23, 5. 52, 9), _quod
+idem nihilo minus significat. mystica autem Iacchi ideo ait
+(Vergilius), quod Liberi patris sacra ad purgationem animae
+pertinebant, et sic homines eius mysteriis purgabantur, sicut uannis
+frumenta purgantur_, quem quam egregie interpretatus sit Pomponius
+uides. sed nolo coaceruare plura eiusdem generis.
+
+
+       *       *       *       *       *
+           *       *       *       *
+       *       *       *       *       *
+
+
+              M. TERENTI VARRONIS
+
+            LIBRORVM GRAMMATICORVM
+      PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA
+
+                  RELLIQVIAE
+
+
+
+
+In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili et Hertzi
+usurpaui notas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+{Transcriber's Note:
+
+Most fragments have three elements:
+  --original text, shown with line numbers;
+  --commentary and testimonia, indented in the same way as footnotes;
+  --critical apparatus keyed to line numbers in the text.
+Words or phrases *enclosed by asterisks* represent emphatic text.
+
+The critical apparatus includes elements that could not be fully
+reproduced in plain text.
+  Letters with unusual diacritics are "unpacked" and shown within
+  braces, top to bottom:
+    {-e} = e with macron
+    {e,} = "e caudata"
+  More complex details are given descriptively:
+    {*above space: qui}
+    {*between a and e: small r}
+
+All other asterisks are as in the original. Asterisks in fragment
+numbers are explained in the author's preface.}
+
+
+
+
+          DE LINGVA LATINA LIBRI XXV
+
+
+I
+
+_1*_ Verbum est uniuscuiusque rei signum quod ab audiente
+possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid
+uel sentitur uel intellegitur uel latet. signum est
+quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit.
+loqui est articulata uoce signum dare. articulatam autem          5
+dico quae comprehendi litteris potest. | omne uerbum sonat.
+cum enim est in scripto non uerbum sed uerbi signum
+est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. de sono enim
+uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur qualiter
+uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat,     10
+item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione
+asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus
+rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium
+tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur praeter
+dialecticam non est. haec enim scientia disputandi est. sed      15
+cum uerba sint rerum, quando de ipsis obtinent, uerborum
+autem illa quibus de his disputatur (nam cum de uerbis
+loqui nisi uerbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de
+aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita esse uerba
+signa rerum, ut res esse non desinant. cum ergo uerbum           20
+ore procedit, si propter se procedit id est ut de ipso uerbo
+aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique disputationi
+quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. quicquid
+autem ex uerbo non auris sed animus sentit et ipso
+animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero uerbum         25
+procedit non propter se sed propter aliud aliquid significandum
+dictio uocatur. res autem ipsa quae iam uerbum
+non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat uerbum
+quo significari possit siue non habeat, nihil aliud
+quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo quattuor          30
+distincta teneantur uerbum dicibile dictio res. quod dixi
+uerbum et uerbum est et uerbum significat. quod dixi
+dicibile uerbum est, nec tamen uerbum sed quod in uerbo
+intellegitur et animo continetur significat. quod dixi dictionem
+uerbum est, sed quod iam illa duo simul id est et                35
+ipsum uerbum et quod fit in animo per uerbum significat.
+quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta
+sunt quicquid restat significat.
+
+  TESTIMONIA
+  _1*_ Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39
+  sq. ed. Creceli p. 7: *Verbum est ... litteris potest*. haec
+  omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint et utrum
+  hactenus uerba definitionis aliis definitionibus persequenda
+  fuerint, ille indicabit locus, quo definiendi disciplina
+  tractatur. nunc quod instat accipe intentus. *omne uerbum ...
+  signum est.* quippe inspectis a legente litteris occurrit
+  animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud litterae scriptae
+  quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo ostendunt? et
+  paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et
+  praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non
+  uerba sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit
+  pars minima uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo,
+  [et] ut appellemus litteram etiam cum scriptam uidemus,
+  quamuis omnino tacita sit neque ulla pars uocis sed signum
+  partis uocis appareat, ita etiam uerbum appellatur cum
+  scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum
+  significantis uocis non _uox_ (uox _add. Vsener_) eluceat.
+  ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. *sed quod ...
+  restat significat.* sed exemplis haec inlustranda esse
+  perspicio. fac igitur a quoquam grammatico puerum
+  interrogatum hoc modo: arma quae pars orationis est? quod
+  dictum est arma propter se dictum est id est uerbum propter
+  ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars orationis, non
+  propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, uel
+  animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt,
+  ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi
+  proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma,
+  quod hic uerbum est, cum a Vergilio pronuntiatum est, dictio
+  fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo
+  significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et
+  cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella
+  uel arma, quae gesta aut gestata (_corr. Vsener pro_ ingesta
+  _ex D in quo_ igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum
+  gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent
+  uel digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non
+  cogitentur non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se
+  nec uerba sunt nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam
+  proprio nomine res uocantur. tractandum est igitur nobis in
+  hac parte dialecticae de uerbis, de dicibilibus, de
+  dictionibus, de rebus. in quibus omnibus cum partim uerba
+  significentur partim non uerba, nihil est tamen, de quo non
+  uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo disputetur
+  per quae de ceteris disputare conceditur.
+
+  ADNOTATIO CRITICA
+  Augustini libelli de dialectica tres habui codices. Bernenses
+  duos meum in usum contulit accuratissime H. Vsener meus:
+  B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec scribit:
+    Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est,
+    qui unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua
+    hauserit F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est
+    quadratus. schedis constat membranaceis CLXXXXVII.
+    conpositus est uno quinione qui primo loco collocatus est
+    et XXIIII quaternionibus; sed excisae sunt quaternionis XI
+    duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. scriptus esse
+    uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte VIIII
+    litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius,
+    nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in
+    Seruio paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano
+    (cf. C. Halm praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae
+    hunc secuntur bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae
+    uel adeo quadripertitae sunt.
+
+  _folio 153u. leguntur:_
+      {-c} � chIRII {*starting above h: consulis} for|
+      TuNaTIaNI � aRTIs Rhe|TORICe lib � III � expl.
+      IN|cIpIT � auRElII � au|GUSTINI � de dialecTica
+
+  _C = cod. Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae
+  perquam similes longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli_
+      INCIPIT TRACTATUS SCI AGI INDIALECTICA
+  _extremae litterae legi uix possunt, sed manifesta est
+  subscriptio_
+      EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI AuGuSTINI IN dIAlECTICA
+
+  _P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi undecimi, quem Carolus Morel
+  in usum meum contulit. D = cod. Darmstadiensis 166 cuius
+  scripturas e W. Creceli editione opusculi Augustiniani
+  Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. 'in D liber tribuitur
+  C. Chirio Fortunatiano et inscribitur_ de dialectica liber':
+  _Crecelius_.
+
+      1 rei _om. BDP_ || 2 quidquid _DP_ || 3 uel sentitur
+      _suprascr._ uel _B_ || 9 qualiter _coni. Vsener pro_
+      quanta || 10 disputatione _BD_ || 11 congestione
+      asperetur] congestione nodetur et congestione
+      asperetur _B_ || 12 quot _C_ quot _suprascr._ uel
+      quod _B_ quod _corr. in_ quot _P_ quod _D_ ||
+      13 rithmus _BC_ || 14 tractatur _P_ tractetur _C_ ||
+      negotia {*above a: o} _P_ || 15 enim _inter
+      lineas add. C_ || 16 optinent uerb{a.} {*above a:
+      orum} _C_ || 17 illa _om. D_ || nam--loquimur _uncis
+      inclusit Vsener_ || 19 loquimur _corr. ex_ loqnimur
+      _B_ || occurr{*above r: tilde} _C_ || 23 quidquid
+      _DP_ || 24 aures _BD_ aures{*above e: i} _P_ || et
+      _DCP_ ex _sed in mg._ i.e. et _B_ || 26 aliquod _BP_
+      || 29 quod _D_ || 30 quatuor _P_ �IIII� {*above
+      last I: or} _B_ || 31 distincte _P_ ||
+      32 significat et nomen est sed uerbi � � quod _B_ ||
+      34 significat _suprascr. a manu rec.:_ continetur
+      _P_ || 35 uerbum est nec tamen uerbum sed _P_ || iam
+      in {*above in: ..} illa _B_ || 36 ipsud _C_ ||
+      quod fit] quod _a manu rec. add. in P_ ||
+      38 quidquid _DP_
+
+Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem
+quasi uerberent. immo inquit alius quod aerem. sed quid          40
+nostram? non magna lis est, nam uterque a uerberando
+huius uocabuli originem trahit. sed de transuerso tertius
+uide quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui
+oportet odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium,
+uerbum a uero cognominatum est. nec ingenium quartum             45
+defuit. nam sunt qui uerbum a uero quidem dictum putant,
+sed prima syllaba satis animaduersa secundam neglegi non
+oportere. uerbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius
+syllaba uerum significat secunda sonum. hoc enim uolunt
+esse 'bum'. unde Ennius sonum pedum 'bombum pedum'               50
+dixit, et "bo�sai" graeci clamare. | ergo uerbum dictum est
+quasi a uerum boando hoc est uerum sonando.
+
+  Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare
+  ad facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam
+  disciplinam, ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae
+  facultatis sed non his docetur ipsa rhetorica) ergo omne
+  uerbum praeter id quod sonat quattuor quaedam necessario
+  uocat in quaestionem: originem suam uim declinationem
+  ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum quaeritur unde
+  ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus
+  necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni
+  (_d. nat. deor. III 24, 62_) quoque idem uidetur. quis enim
+  egeat auctoritate in re tam perspicua. quod si omnino
+  multum iuuaret explicare originem uerbi, ineptum esset
+  aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis enim
+  reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit.
+  huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum
+  origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim *uerba ipsa
+  ... graeci clamare* et Vergilius (_geo. III 223_) 'reboant
+  siluae'. *ergo uerbum ... uerum sonando*. quod si ita est,
+  praescribit quidem hoc nomen, ne cum uerbum facimus
+  mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, mentiantur.
+  ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a uerberando
+  an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an potius
+  unde sit dictum non curemus, cum quid significet
+  intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de
+  origine uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem
+  suscepti operis praetermisisse uideamur. *stoici autumant*
+  (_fr._ 2*) ... cf. Augustin. de magistro V 12. I p. 679 ed.
+  congr. S.M. Prise. VIII 1. I p. 369, 5: uerbum autem quamuis
+  a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus
+  partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi
+  proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni
+  oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II
+  p. 570A Garet.
+
+      40 inquid _D_ || 41 nostra _CP_ || 42 sed de
+      trauerso {*above u: ns} _D_ sed et de transverso
+      _C_ || 43 ubide {*above b: v} _D_ || 44 odiosum
+      quae _D_ || fit _corr. Vsener pro_ sit || 45 quarto
+      _C_ quartum est defuit _deleto_ est _B_ || 46 putent
+      _C_ || 47 sillaba _C_ || 48 enim _BDP_ autem _C_ ||
+      50 bonbum _D_ || 51 boesei _B_ boese _C_ boesae _D_
+      boase _uel_ boose _P_ || greci _C_ || ergo uerbum
+      dictum est a uere boando _a man. rec. add. in P_ ||
+      52 quasi uere boando _C_
+
+
+           LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM
+
+III
+
+_2*_ Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius non certa
+explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile
+fuit, si diceres hoc infinitum esse, quod quibus uerbis alicuius
+uerbi originem interpretareris, eorum rursus a te origo
+_quaerenda esset: illi docent hoc tamdiu
+                facien_dum esse, donec                            5
+perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine
+concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitum,
+ouium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum.
+perspicis enim haec uerba ita sonare, ut ipsae res
+quae his uerbis significantur. sed quia sunt res quae non        10
+sonant, in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel
+aspere sensum tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut
+tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene
+cum dicimus leniter sonat. quis item asperitatem non et
+ipso nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus        15
+uoluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae
+afficiunt ut uerba sentiuntur. mel, quam suauiter gustum
+res ipsa, tam leniter nomine tangit auditum; acre in utroque
+asperum est; lana et uepres ut audiuntur uerba sic
+illa tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt,   20
+ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordaret.
+hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse
+licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux propterea
+dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem
+crux efficit asperitate concordet, crura tamen non propter       25
+asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritie
+inter membra cetera sint ligno crucis similiora, sic appellata
+sunt. inde ad abusionem uentum, ut usurpetur nomen
+non rei similis sed quasi uicinae. quid enim simile habet
+significatio parui et minuti, cum possit paruum esse, quod       30
+non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit?
+dicimus tamen propter quandam uicinitatem minutum pro
+paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet
+enim paruum ut minutum non dicat. illud magis pertinet
+ad id quod nunc uolumus ostendere, quod cum piscina              35
+dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit nihilque simile
+piscibus habeat, uidetur tamen a piscibus dicta propter
+aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum
+similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est. quod si
+quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde        40
+piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, cum
+ab re neutrum abhorreat et utrumque lateat. illud tamen
+bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus,
+qui distet origo uerbi quae de uicinitate arripitur
+ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta progressio        45
+usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur quod
+minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et foederis
+nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate
+porci dictum est ut nonnulli uolunt, redit origo ad illam
+uicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur.       50
+nam ista omnino uicinitas late patet et per multas partes
+secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci
+per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus quod
+eius effectum potatio est creditur dictus, aut per id quo
+continetur, ut urbem ab orbe appellatam uolunt, quod             55
+auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod
+continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab
+hordeo nominatum, aut per abusionem, ut cum horreum
+dicimus et ibi triticum conditur, uel a parte totum ut
+mucronis nomine, quae summa pars gladii est, gladium             60
+uocamus, uel a toto pars ut capillus quasi capitis pilus. |
+innumerabilia sunt uerba, quorum origo, de qua ratio reddi
+possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet ut Stoici
+contendunt.
+
+  _2*._ Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S.M. p. 9 ed.
+  Crec. *stoici autumant*, quos scio (_ci. Vsener_ ci{~e} _B_
+  cicero _DCP_) in hac re ut Cicero irridet *nullum esse* ...
+  [Donat. III 6, 2 p. 1775: "katachr�sis" est usurpatio
+  nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui occiderit fratrem
+  et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus
+  sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, 13:
+  antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab
+  ironia hoc differt, quod ironia adfectu mutat
+  significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat,
+  ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod
+  minime luceat. _cf._ Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. Cap. IIII
+  360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, 24] ... *circumduci solet*,
+  cuius rei et Vergilius (_A. V 755_) meminit ubi Aeneas urbem
+  designat aratro, *aut per id ... capitis pilus*. quid ultra
+  prouehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine
+  rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut
+  uicinitate aut contrario contineri uidebis originem uerbi.
+  quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus,
+  sed hoc non semper utique possumus. *innumerabilia sunt* enim
+  *uerba ... est persequi*. nam et longum et minus quam illa
+  quae dicta sunt necessarium.
+
+      2 posit _C_ || 3 dices _P_ || quod _add. Wachsmuth_ ||
+      4 origine _BD_ || interpraetaris _BC_ interpretaris
+      _DP_ || rursus _om. C_ || 5 origo dum esse donec
+      _BD_ origo querendum esse donec _C_ origo dicenda
+      est donec _P lacunam expleuit Crecelius et
+      Wachsmuth_ || 7 innitum _C_ || 8 cathenarum _D_ ||
+      9 ista _BC_ || 13 auditam _DP_ || sicis{*above ic:
+      c} _C_ || peperit et ipsum _P_ || 16 asperum est cum
+      _P_ || crux _B_ || 17 adficiunt _D_ efficiunt
+      {*above e: a} _B_ efficiunt _P_ || sentiuntur
+      _corr. in_ sentiantur _D_ sentiantur _BP_ || 18 re
+      _ci. Otto Iahn_ || leuiter _P_ || 19 _post_ uerba
+      _duae fere litterae erasae in B_ || 21 concordarent
+      _BCDP_ || 22 ipsam _C_ || similitu{*above u: dine}
+      processisse _C_ || 25 concordat _CP_ concordaret _B_ ||
+      26 duritiae et inter _B_ duritiae et inter _sed pro_
+      et _antea_ ae _scriptum fuisse uidetur D_ duritie et
+      inter _C_ duritiae inter _P_ || 27 crucis _om. BCDP
+      add. Louanienses_ || appellata sint _BCD_ ||
+      28 uentum est ut _P_ || nomen non _cod. Carthusianus
+      Louaniensium_ tamen non _BCDP_ || 29 sed _om. P_ ||
+      30 parum _BCD_ || 32 quamdam _BP_ || 34 dicatur _CP_ ||
+      35 nunc _om. C_ || 36 piscibus simile _CP_ ||
+      37 dictam _BD_ || 41 stultu _C_ || repugnare _BDP_
+      reputare _C_ || 43 accidi _C_ || hoc _om. C_ ||
+      44 quid distet _BC_ quod istic _P_ || abripitur _C_ ||
+      45 de similitudine _BCD_ dissimilitudine _P_ ||
+      dicitur _C_ || 49 origo _BCD_ ergo _P_ || 50 eo _ex
+      correct. add. in C_ || 52 feditate _C_ || porci
+      {*above i: per} quem fedus _C_ || 53 efficiatur
+      _CD_ || per effectum _P_ || 54 eius effectus _P_ ||
+      {*above space: uel o} putatio _B_ putatio _D_ ||
+      quod continetur _C_ quod continet _P_ ||
+      55 apellatam _C_ || 57 quis .{*above .: h}orreum
+      _C_ || mutata d littera _P_ || 58 ordeo _C_ || a{.u}
+      {*above space: t} per _B_ || ut {*above u: cum}
+      orreum _C_ hordeum _P_ || 60 ubi _D_ || 61 uocamus
+      _DP_ uocant _C_ dicimus _B_ || capillos _BP_ ||
+      pilos _BP_ || 62 origo _om. C_ || 63 stoyci _C_
+
+Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad
+illa verborum cunabula uel stirpem potius atque adeo sementum,   65
+ultra quod quaeri originem uetant, nec si quisquam
+uelit potest quicquam inuenire. nemo abnuit syllabas,
+in quibus V littera locum obtinet consonantis, ut sunt in
+his uerbis primae: uafer uelum uinum uomis uulnus, crassum
+et quasi ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi       70
+consuetudo, cum de quibusdam uerbis eas subtrahimus ne
+onerent aurem. nam unde est, quod amasti dicimus libentius
+quam amauisti et nosti quam nouisti, et abiit non abiuit et in
+hunc modum innumerabilia? ergo cum dicimus uim, sonus
+uerbi ut dictum est quasi ualidus congruit rei quam significat.  75
+iam ex illa uicinitate per id quod efficiunt, hoc est
+quia uiolenta sunt, dicta uincula possunt uideri et uimen,
+quo aliquid uinciatur. inde uites, quod adminicula quibus
+innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter similitudinem
+incuruum senem uietum Terentius appellauit. hinc                 80
+terra, quae pedibus itinerantium flexuosa et trita est, uia
+dicitur. si autem uia, quod ui pedum trita est, magis creditur
+dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed faciamus
+a similitudine uitis uel uiminis, hoc est a flexu esse dictam.
+quaerit ergo a me quispiam: quare uia dicta est,                 85
+respondeo: a flexu, quod flexum uelut incuruum uietum
+ueteres dixerunt, unde uietos etiam quae cantho ambiantur
+rotarum ligna uocant. persequitur quaerere unde uietum
+flexum dicatur, et hic respondeo a similitudine uitis.
+instat atque exigit, unde ita sit uitis nomen; dico: quod        90
+uinciat ea quae compraehenderit. scrutatur ipsum uincire
+unde dictum sit; dicemus a ui. Vis quare sic appellatur
+requiret; reddetur ratio quod robusto et quasi ualido sono
+uerbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat
+non habet. quot modis autem origo uerborum corruptione           95
+uocum uarietur, ineptum est persequi.
+
+      65 cunabula uerborum _C_ || sementum _BDP_
+      se{~m}ttu{~u} _C_ || 66 quisque _P_ || 67 quidquam
+      _P_ || syblabas _D_ || 68 �u� littera _B_ quinta
+      littera _C_ || obtinent _C_ || 69 primae _DP_ prime
+      _C_ primae syllabae _B_ || uafer _suprascr._ fer
+      _a man. rec. P_ || grassum _D_ || 71 eas _BCD_ eam
+      _P_ || 72 honerent _CP_ || unde _BD_ inde _CP_ ||
+      73 habiit _D_ || habiit non habiuit _utroque loco
+      deleto_ h _C_ || non] quam _P_ || 74 hunc _corr. ex_
+      hoc _C_ || 75 quasi _corr. ex_ quae si _C_ quaesi
+      _D_ || ualidius _BCDP_ || 77 uiolentia _B_ ||
+      possint _B_ || 78 quo aliquid uinciatur _om. B_ ||
+      amminicula _B_ || 79 innituntur _corr. ex_
+      inmituntur _C_ || prendunt _corr. ex_ prendent _uel_
+      prendont _C_ praendunt _B_ || 80 Terentius]
+      _Eun. IIII 4, 21_ || 81 iterantium _corr. ex_
+      itinerantium _C_ iterantium _P_ || est et trita _P_ ||
+      82 ui pedum _corr. ex_ uis pedum _C_ uis pedum _B_
+      usu (_suprascr._ uel ui) pedum _P_ || 83 faciemus
+      {*above e: a} _C_ || 84 dicta _C_ || 85 qu[.e].
+      {*above .: rit}ergo _B_ || a me _C_ me _BDP_ ||
+      86 uictum _D_ || 87 uictos _D_ || etiam quod _P_ ||
+      canto _C_ cantu _BDP_ || ambiuntur _P_ || 89 dicatur
+      i _in rasura scripto C_ || 90 ita sit uitis nomen
+      _BDP_ istud uiti sit nomen _corr. ex_ ista uitis sit
+      nomen _C_ || quod _CP_ quid _BD_ || 92 dicemus
+      _corr. ex_ dicimus _D_ || a ui uis _add. a man. rec.
+      in P_ a uiuis. quare _B_ a uiuis. quare _corr. ex_
+      a uiuis. quere _C_ || 93 reddetur ratio _add. a man.
+      rec. in P_ || 94 ultro _C_ || 96 prosequi _P_
+
+_3_ Varro asinos rudere canes gannire pullos pipare dixit.
+
+  _3._ Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum (*Varro ...
+  dixit* et Lucretius lib. V (_1070_) alio pacto gannitu uocis
+  adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum uocauerunt.
+  _cf._ Non. p. 156.
+
+_4_ Ita respondeant cur dicant deos cum omnes antiqui
+dixerint diuos.
+
+  _4._ Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale
+  nomen est omnibus. nam graece "deos", qui latine timor
+  ("deos" est latine timor _volg._ deus graece dicitur
+  ("phobos" id est timor _Daniel_) uocatur. inde deus dictus
+  est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem
+  tertio: *ita respondeant ... diuos*. _cf._ Seru. ad A. V 45.
+  VIII 275.
+
+      1 deus _cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg.
+      Varronis desiderantur uerba._ || omnibus _Paris._
+
+_5_ Fixum.
+
+  5. Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud ueteres
+  tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus de
+  uita sua 'sagittis' inquit 'confictus', Varro ad Ciceronem
+  tertio *fixum*.
+
+      1 Ciceronem fixum _M_
+
+_6_ Sicut nocet panthera et lea.
+
+  _6._ Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet
+  ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant
+  enim leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam
+  audiui feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria
+  libro II sic ait: statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro
+  ad Ciceronem dicit libro III (libro NII _cod. Paris. 7960_):
+  *sicut ... lea*.
+
+      1 noc[~e] pantera {*above 't': h} _cod. Laurent. pl.
+      45, 14 Paris._
+
+
+IIII
+
+_7_ Prolubium et prolubidinem dici ab eo quod lubeat.
+unde etiam lucus Veneris Lubentinae dicatur.
+
+  _7._ Non. p. 64 Prolubium .... Varro de lingua latina libro
+  IIII (lingua lib. IIII _suprascr._ latina _W_): *prolubium
+  ... dicatur*. _cf._ Varro l.l. VI 47 p. 224.
+
+      1 proluuiem et proluuidinem _W_ || 2 lubentina _WL_
+
+
+           LIBRI V-XXV AD CICERONEM
+  QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO
+
+XI
+
+_8_ Varro ait genera tantum illa esse quae generant.
+
+  _8._ Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p. 143 Lind.: *Varro ait
+  ... generant*. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur
+  auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum
+  et femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec
+  duo. Seru. exposit. super paries minores p. 491 Lind.:
+  *Varro* dicit genera dicta a generando. quicquid enim gignit
+  uel gignitur, hoc potest genus dici et genus facere. quod si
+  uerum est. nulla potest res integrum genus habere nisi
+  masculinum et femininum. Seru. in secundam Donati edit. comm.
+  p. 1782P.: genera dicta sunt ab eo quod generant atque ideo
+  tantum duo sunt genera principalia: masculinum et femininum,
+  hi enim sexus tantum generant. Prisc. V 1 p. 141, 4: genera
+  nominum principalia sunt duo, quae sola nouit ratio naturae:
+  masculinum et femininum. genera enim dicuntur a generando
+  proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et
+  femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia
+  generent, ut masculinum et femininum.
+
+      1 esse _supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec.
+      VIIII uel X_
+
+_9_ Dicit Varro nullam rem animalem neutro genere declinari.
+
+  _9._ Cledon. p. 1897P.: Ostrea si primae declinationis fuerit
+  sicut musa, feminino genere declinabitur, ut ad animans
+  referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro genere
+  et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut
+  ostri. quia *dicit Varro ... declinari*. _cf._ Seru. expos.
+  Don. p. 492 Lind. Caper de uerb. dub. p. 2249P.: ostrea et
+  ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est. Char.
+  p. 57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero an
+  hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec
+  ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non
+  uane adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri
+  quod neutrale sit.
+
+      1 dicitur _cod. Bern. 380 saec. VI uel VII_
+
+_10_ Ait Plinius Secundus, secutus Varronem, quando
+dubitamus principale genus redeamus ad diminutionem, et
+ex diminutiuo cognoscimus principale genus.
+
+  _10._ Pomp. comm. art. Don. 11, 7 p. 154 Lind.: *Ait Plinius
+  ... principale genus*. puta arbor ignoro cuius generis sit.
+  fac diminutiuum arbuscula, ecce hinc intellegis et principale
+  genus quale sit. item si dicas columna, cuius generis est?
+  facis inde diminutiuum id est columella et intellegis,
+  quoniam principale feminini generis est. _cf._ Char. p. 155,
+  13. Diom. p. 326, 9. Excerpta gramm. p. 535, 19K. Prisc. III
+  27 p. 102, 1.
+
+      3 diminutiuo _cod. Sangermanens. 1179 saec. VIIII
+      uel X_ || cognoscemus _Sangerm. 1179_
+
+_11_ Hypocorismata semper generibus suis unde oriuntur
+consonant, pauca dissonant velut haec rana hic ranunculus,
+hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula,
+hic panis hic pastillus et hoc pastillum, ut Varro dixit:
+haec beta hic betaceus, haec malua hic maluaceus, hoc          5
+pistrinum haec pistrilla, ut Terentius in Adelphis; hic ensis
+haec ensicula et hic ensiculus, sic in Rudente Plautus.
+
+  _11._ Char. p. 37, 13: *Hypocorismata ... Plautus*. Char.
+  p. 155, 13: illud uero meminerimus quod semper deminutiones
+  generibus suis unde oriuntur consonant, pauca dissonant, ut
+  rana ranunculus, unguis ungula, glandium glandula, beta
+  betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius
+  in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente.
+  Exc. gramm. I p. 535, 21 K.: illud uero memineris quod semper
+  deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca
+  dissonant, ut rana ranunculus, glandium glandicula, beta
+  betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius
+  in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente.
+  p. 551, 36: semper "hypokorismata" generibus suis unde
+  oriuntur consonant, pauca dissonant, ut haec rana ranunculus,
+  unguis ungula, beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum
+  pistrilla, ensis ensicula. Char. p. 94, 2: deminutionis
+  inaequalitas dura est, ut iuuenis iuuenculus, canis catulus,
+  puluis puluisculus, uinum uinulum, talus taxillus, panis
+  pastillus, homo homunculus et homuncio, piscis pisciculus et
+  pisculus. Diom p. 326, 9: apud nos diminutionis hoc genus
+  seruatur quod est primae positionis, id est prima diminutio
+  ... sunt item quae non seruant genera, quae ex nominibus
+  primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella,
+  pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis
+  ungula ungella ungellula. Prisc. III 44 p. 115, 6: et
+  sciendum quod pauca inueniuntur diminutiua, quae non seruant
+  genera primitiuorum, ut rana ranunculus, canis canicula,
+  scutum uel scuta scutula scutella. Lucilius in V: 'scutam
+  ligneolam in cerebro infixit'. hic qualus hoc quasillum,
+  pistrinum pistrilla, haec acus hic aculeus, et praeterea
+  anguis anguilla, unguis ungula, nubes nubilum, quae magis
+  denominatiua sunt existimanda quam diminutiua, quippe non
+  habent diminutiuorum significationem, sed formam tantum.
+  praeterea panus panucula. Lucilius in VIII 'intus modo stet
+  rectus ... subteminis panus'. Probus etiam ponit hoc glandium
+  haec glandula, ensis ensiculus ensicula, praeterea haec beta
+  malua, his betaceus maluaceus.
+
+      1 Ypocorismata semper generib: suis und ... hic
+      ranuncul: hic ungis {*above u: a} haec ungula
+      {*above 'ungula': anguilla}. _h ... h_. pastillum
+      ut uarro dixit haec beta hic betace ... h. pistrinum
+      haec pistrilla ut terentius in ad ... sic in rudente
+      plautus: _N reliqua, quae ibi iam legi non possunt,
+      e Charisio exc. grammaticis editione principe
+      Diomede Prisciano suppleta_ || 6 Terentius
+      _Ad. IIII 2, 44_ || 7 hic _om. libri_ || Plautus
+      _Rud. IIII 4, 112_
+
+_12_ Dies communis generis est. qui masculino genere dicendum
+putauerunt has causas reddiderunt, quod dies festos
+auctores dixerunt non festas, et quartum et quintum
+kalendas, non quartam nec quintam, et cum hodie dicimus,
+nihil aliud quam hoc die intellegitur. qui uero feminino,        5
+catholico utuntur quod ablatiuo casu E non nisi producta
+finiatur, et quod deminutio eius diecula sit non dieculus,
+ut ait Terentius 'quod tibi addo dieculam'. Varro autem
+distinxit ut masculino genere unius diei cursum significaret,
+feminino autem temporis spatium. quod nemo seruauit.            10
+
+  _12._ Char. p. 110, 8: *Dies communis ... seruauit*. nam et
+  secundum distinctionem dixit Vergilius (_Aen. II 324_):
+  'uenit summa dies' id est tempus, et (_Aen. IIII 169_): 'ille
+  dies primus leti' pro uno die. tamen et feminino genere diei
+  spatium significat, cum ait (_Aen. V 104_): 'exspectata dies
+  aderat'. cf. Prisc. V 26 p. 158, 11. _in 'libro glossarum'
+  Bern. n. 16 fol. 121u leguntur haec, quae Vsener mihi
+  descripsit:_ dies cum multa significet, significat etiam
+  tempus plerumque generale, quod (quo _Vsener_) et dies et nox
+  conprehendatur. dies generis masculini bonum tempus, feminini
+  malum significat. dies secundum artis regulam feminini
+  generis est, cum significat tempus: eius diminutio diecula et
+  ablatiuus casus producta -e- littera terminatus, ut ab hac
+  die, ab hac re, ab hac specie, uerum masculino genere
+  dicendum in trina obseruatione retinemus: in qualitate numero
+  aduerbio. qualitate, ut 'serenus dies' [numero serena],
+  numero, aut (ut _Vsener_) 'bis quinos silet ille dies' non
+  'bis quinas', aduerbio, ut hodie non hac die. Ceterum diecula
+  nihil praeiudicat, qui nihil (quia nonnulla _Wachsmuth_)
+  diminutiua recedunt a nominibus primae positionis, ut scutum
+  scutula (_corr. ex_ scutela) scutella, canis canicula, rana
+  raniculus.
+
+      4 nec quintam _N_ et quintam _p_ || 5 intellegitur
+      _p_ intellegatur N || 8 _Terent. Andr. IIII 2, 27_ ||
+      9 distinxit et ma{-s} gen{-e} _N_ distincxit
+      masculino genere _p_ ut _Putschius_ || cursum
+      significare _N_ cursus significaret _p_
+
+_13_ Hic naeuus.
+
+  _13._ Gramm. inc. de generib. nom. 224 p. 89, 12 Haupt. p. 45
+  Otto: Naeuus generis neutri, sed Varro ad Ciceronem: *hic
+  naeuus*.
+
+      1 netius _bis cod. Laon._ neuuis _bis cod. Vindob._
+
+_14_ Varro de lingua latina ait, talia ex Graeco sumpta
+ex masculino in femininum transire et A litera finiri "ho
+kochlias" haec cochlea, "ho chart�s" haec charta, "ho gausap�s"
+haec gausapa.
+
+  _14._ Prisc. VII 55 p. 333, 1: Horatius in II sermonum (8, 10):
+  'his ut sublatis puer alte cinctus acernam gausape purpureo
+  mensam pertersit'. unde Persius (_VI 46_), quasi in e tantum
+  desinente supra dicti nominis ablatiuo, gausapa dixit
+  plurale, non gausapia: 'iam chlamydes regum, iam lutea
+  gausapa captis'. idem (_IIII 37_) 'balanatum gausape pectes'.
+  antiquissimi tamen et his gausapes et haec gausapa et hoc
+  gausape et plurale neutri haec gausapa quasi a nominatiuo hoc
+  gausapum protulisse inueniuntur, unde Cassius ad Maecenatem:
+  'gausapo purpureo salutatus'. *Varro* uero *de lingua ...
+  gausapa.* Seneca Ouidium sequens: 'gausapa si sumpsit,
+  gausapa sumpta proba'. Char. p. 104, 8: gausapa Ouidius
+  (_art. am. II 300_) neutraliter dixit 'gausapa si sumpsit,
+  gausapa sumpta' et Cassius Seuerus ad Maecenatem 'gausapo
+  purpureo salutatus', sed Augustus in testamento: 'gausapes,
+  lodices purpureas et colorias meas'. *Varro* autem ait
+  uocabula ex Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex
+  masculino in femininum latine transire et A littera
+  terminari, uelut "kochlias" cochlea, "Herm�s" herma,
+  "chart�s" charta, ergo "gausap�s" gausapa. cui generi
+  elegantiores addiderunt necessitatem, ut dicerent tunicam
+  gausapam, quod quomodo diceretur merito non constitit. quia
+  usus eius apud ueteres nou fuit. et M. Messala de Antonii
+  statuis 'Armenii regis spolia gausapae'. Char. p. 108, 4:
+  Margarita feminini generis est, quia graeca nomina "�s"
+  terminata in A transeunt et fiunt feminina, ut, "ho chart�s";
+  haec charta, "margarit�s" margarita, aut communia ut
+  "athl�t�s" athleta. ergo neutraliter hoc margaritum dicere
+  uitiosum est, et tamen multi dixerunt, ut Valgius in
+  epigrammate 'situ rugosa, rutunda margarita'. et *Varro*
+  epistulicarum VIII 'margaritum unum, margarita plura'. sed
+  idem *Varro* saepe et alii plures margarita feminine
+  dixerunt, in genetiuo tamen plurali non nisi feminino genere
+  margaritarum.
+
+      1 sumta _L_ sumpta et masculino _R_ || 2 aliterea
+      _Rr_ et ea littera _in mg. r_ aliterea _K_ aliter ea
+      _BDHGL_ || finibri _K_ || 3 "KOCHLEAS" _L_ "KOCHL�AS"
+      _K_ "KOCHLIAS" {*above "L": "L"} _Rr_ "KOK"l"AIS" _H_ ||
+      coclea _RBH_ coclia _DGL_ || "O * CHARTES" _K_ "CHARTES"
+      _R_ "KARTES" _H_ || cartha _R_ carta _DH_ || "GAUSAPES"
+      _BHGK_
+
+_15_ VIS et ipsa tertiae sunt declinationis et similem nominatiuo
+faciunt genetiuum: hic ciuis huius ciuis, haec uis
+huius uis et plurali hae uis sicut Lucretius et Varro, nam
+hae uires numero semper plurali declinantur.
+
+  _15._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS terminata et SIS faciunt
+  genetiuo et DIS ... *uis et ipsa ... declinantur*. cf. Prob.
+  cath. p. 19,19. Prisc. VI 64 p. 249, 9. Sacerd. II 66 p. 59
+  Endl.: VIS tertiae sunt declinationis, similem nominatiuo
+  faciunt genetiuum hic: ciuis huius ciuis, haec uis huius uis,
+  et plurali hae uis, nam hae uires numero semper plurali
+  declinantur.
+
+      2 hic _om. libri_ || 3 huius uis et pluraliter hae
+      uis _p_ huius uis et piu hae uis _alio atramento ut
+      uisum est Lindemanno suprascr. in B_ || sicut reneus
+      (_corr._ renus) et uarro _B_ sicut ritiennus et uarro _p_
+
+_16_ VAS terminata et SIS faciunt genetiuo et DIS, hoc uas
+huius uasis his uas huius uadis: utrumque Varro ait de
+lingua latina.
+
+  _16._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS *terminata ... latina*. Cicero
+  (_p. Sest. 8, 19_) 'uultu tamquam uade'. _cf._ Prob. cath.
+  p. 19, 16. Sacerd. II 64 p. 59 Endl.: VAS tertiae sunt
+  declinationis et SIS faciunt genetiuo et DIS: hoc uas huius
+  uasis uel uadis. Cicero 'uultu tamquam uade'.
+
+      1 hoc uas huius uasis his uas huius uadis utrumque
+      _ci. Spengelius allg. schulz. 1832 p. 275_ hoc uas
+      huius uasis uel hoc uasum huius uasi utrumque _ci.
+      Keilius_ hoc uas huius uasis utrumque Varro ait de
+      lingua latina hic uas huius uadis _B_
+
+_17_ Lucius et Aemilius et cetera nomina quae ante V habent
+I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ne necesse
+sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo minorem
+fieri genetiuum. idque Varro tradens adicit uocatiuum
+quoque singularem talium nominum per duplex I                  5
+scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi.
+Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse
+existimat. ait enim 'seruandi Numeri, numerum ut seruemus
+modumque'. numquam enim hoc intulisset, nisi et Numerium
+per I huius Numeri faciendum crederet. denique                10
+et in libro VIIII sic ait 'porro hoc, filius Luci, feceris I
+solum ut Corneli Cornificique'. et paulo post 'pupilli pueri
+Lucili, hoc unius fiet'.
+
+  _17._ Char. p. 78, 4: *Lucius et ... unius fiet.* et Plinius
+  quoque dubii sermonis VI (_cf. Schottmueller l.l. p. 42_)
+  adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa
+  iam consuetudine superari. sane opinionem de uocatiuo casu
+  traditam infirmat, quod his pius in uocatiuo pii faciat, adeo
+  enim [non] semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur
+  quam genetiuus. cf. Vel. Long. p. 2220 _ad fr. 44 exscr._
+  Beda p. 2373P. Scaur. de orthogr. p. 2257P.: per
+  detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est, quibusdam
+  uno I scribentibus genetiuum eorum nominum, quae IVS
+  nominatiuo singulari finiuntur, ut Antonius Antoni, Tremelius
+  Tremeli, exigente regula, ut in horum genetiuis I littera
+  geminetur, quoniam genetiuus =singularis non debeat minorem
+  numerum syllabarum habere, quam nominatiuus, quin imo
+  interdum etiam maior fit. propter quam causam ego etiam
+  uocatiuos horum per duo I, non ut consuetudo usurpauit, per
+  unum putem esse scribendum. quia non debeat aeque uocatiuus
+  minorem numerum syllabarum habere quam nominatiuus. ita
+  o Antonii, o Aemilii in singulari uocatiuo et dicendum et
+  scribendum esse contenderim. Prob. de ult. syll. p. 227, 22:
+  necessarium esse existimo rationem horum nominum et
+  declinationis exponere, quae genetiui singularis uel
+  nominatiui et uocatiui pluralium I litteram ultimam debeant
+  duplicare. ea nomina, quae nominatiuo casu singulari I
+  litteram uocalem ante ultimam syllabam habuerint, in omni
+  genere I litteram debent necessario geminare, non solum metri
+  gratia sed etiam propter uitium barbarismi, et ut ne sit
+  contra rationem nominatiuo breuior genetiuus, ut 'Chaoniique
+  patris' (_Verg. georg. II 67_), quia dicimus hic Chaonius.
+
+      1 Lucius et Aemilius et cetera _in N legi non
+      possunt_ (= _desunt in N_) Lucius Aemilius et cetera
+      _Putschius ex codice Dousae Lucil. sat. VIIII 7
+      p. 45 et 123 quem in reliquis quoque secutus est_
+      (= _P_) || 2 duplici .ii. _N_ || genetiuo singulari
+      _desunt in N_ || genetivos singulares finire debent
+      _P_ || finiri debentur _N_ || ne _om. N_ ut _P_ ||
+      3 tionem nominum _desunt in N_ || obseruationem
+      nominatiuo non minorem _P_ || 4 uocatiuum quoque _P
+      desunt in N_ || 6 sed propter differentiam _P desunt
+      in N_ || corrumpi .i. _N_ corripi _P_ || 7 Lucilius
+      tamen et per unum i _desunt in N_ Lucilius tamen et
+      per unum i in genitiuo _P_ || 8 enim (quare _add.
+      Dousa_) seruandi numeri et uersus faciendi. Nos
+      Caeli Numeri numerum et (ut _Dousa_) seruemus _P_ ||
+      9 modumque _P deest in N_ || nisi et Caelii et
+      Numerii per ii huius Numerii faciendum _P_ ||
+      numerum _N_ || 10 Numeri fa _desunt in N_ ||
+      11 libro IIII sic ad _N_ libro nono sic ait _P_ ||
+      filius Luci _desunt in N_ si filius Luci ferit
+      collum ut Corneli Cornificique _P uui_ fecerit colum
+      ut cornelii cornificiique _N_ feceris i solum _L.F.
+      Schmidtius Lucil. sat. VIIII p. 21_ || 12 pupilli
+      _deest in N_ || pueri lucii h. unius fieri _N_ pueri
+      Lucili hoc unius fiet _P ex Velio Longo p. 2220_
+
+_18_ Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro
+reprehendit, obseruatio omnis illa damnata est, non quidem
+in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc canali siti tussi
+febri. maiore tamen ex parte forma mutata est. ab hoc
+enim cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte       5
+fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe dicimus.
+
+  _18._ Char. p. 122, 23: Amni Maro 'secundo defluit amni'
+  (_georg. III 447_), ubi *Plinius eodem ... dicimus*. ac ne
+  illa quidem ratio recepta est quam C. Caesar ponit in
+  femininis, ut puppim restim peluim * * * hoc enim modo et ab
+  hoc cani dicemus et ab hoc iuueni pani. _cf._ Varro de l.l.
+  VIIII 112 p. 539. Char. p. 47, 14.
+
+      6 strigle _N_ || aue _in N uix legi potuit_
+
+_19_ Rure ordinatum arbustum.
+
+  _19._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_)
+  'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad
+  Ciceronem XXII 'rure ueni'. quem Plinius ad eundem XI *rure
+  ... arbustum* dixisse laudat, sed et Terentium in Adelphis
+  (_IIII 2, 3_) 'filium negat esse rure' [sed] et Titinium in
+  Hortensio 'in foro aut in curia | posita potius quam rure
+  apud te inclusa', cum nemo dubitet.
+
+      1 ambustum _N_
+
+_20_ Quorum nominum genetiui pluralis ante VM syllabam
+I litteram merebuntur, accusatiuus, inquit Plinius, per EIS
+loquetur, montium monteis; licet Varro, inquit, exemplis
+hanc regulam confutare temptarit istius modi: falcium falces
+non falceis facit, nec has merceis, nec hos axeis lintreis      5
+uentreis stirpeis urbeis corbeis uecteis inerteis. et
+tamen manus dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis
+his nominibus ualeat regula.
+
+  _20._ Char. p. 129, 19: Fonteis. *quorum nominum ... ualeat
+  regula*. _cf._ Char. p. 137, 27. Varro de l.l. VIII 66
+  p. 440.
+
+      2 per.is {*above .: e} _N_ || 5 lyntreis _N_ ||
+      6 corbeis "omega" curueis _M_ || inepteis _N_
+
+_21_ Varro dicit ad Ciceronem XI horum poematorum et
+his poematis oportere dici.
+
+  _21._ Char. p. 141, 29: Poematorum et in II et in III idem
+  Varro adsidue dicit et his poematis, tam quam nominatiuo hoc
+  poematum sit et non hoc poema. nam et *ad Ciceronem ...
+  oportere dici*.
+
+_22_ Plinius sermonis dubii VI de Varrone: quam maxime
+uicina Graeco Graeca dicit, uti nec schematis quidem dicat
+sed schemasin.
+
+  _22._ Char. p 52, 21: Singularia neutra A littera terminata
+  nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema,
+  de quibus dubitatur quem casum genetiuum et ablatiuum
+  habeant. legimus toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et
+  toreumatis et sic similia. commodius tamen senserunt, qui
+  toreumatum et poematum dicendum putauerunt, primum quod haec
+  magis ad romanum colorem uidentur accedere, dein quod
+  quaecumque nomina genetiuo plurali apud graecos per "�n"
+  litteras terminantur, translata in latinum "�n" in VM mutant,
+  ut "Hektor�n Nestor�n", Hectorum Nestorum. sic ergo, cum illi
+  dicant "embl�mat�n toreumat�n poi�mat�n", nos recte
+  emblematum toreumatum poematum dicimus similiter in genetiuo
+  quoque singulari "os" graecum in is latinum mutamus, ut
+  "embl�matos" emblematis, "k�r�matos" ceromatis, "poi�matos"
+  poematis, "p�gmatos" pegmatis. nam nominatiuum pluralem
+  graece proferemus: poemata ceromata pegmata emblemata et
+  similia. item poematibus schematibus emblematibus dicendum
+  est, quoniam quaecumque nomina cuiuscumque generis singulari
+  numero casu ablatiuo per E litteram exeunt, ea in genetiuo
+  plurali VM et datiuo et ablatiuo BVS litteras habent, ut a
+  pariete parietum parietibus, a muliere mulierum mulieribus,
+  ab homine hominum hominibus, a litore litorum litoribus; sic
+  a poemate poematum poematibus et cetera similia. Cicero in
+  Verrem IIII tantum emblematum. Romanus (_Char. p. 140, 5_)
+  poematis refert, quamuis ratio poematibus faciat. nam et
+  *Varro* sic inscribit in libro suo 'de poematis' et Annius
+  Florus ad diuum Hadrianum 'poematis dilector'. Plautus schema
+  pro schemate dixit in Amphitruone (_prol. 117_) 'huc ergo
+  processi cum seruili schema'. *Plinius sermonis ... sed
+  schemasin*.
+
+      1 plenius _N_ || 2 greco grece {-d}{-t} _N_
+
+_23_ Git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus id nomen
+ire debere conmeminit.
+
+  _23._ Char. p. 131, 7: *Git. Varro ... conmeminit*. uolgo autem
+  hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro VI
+  * * _cf._ Char. p. 34, 27. 35, 28. exc. gramm. p. 546, 36.
+  551, 17.
+
+_24_ Secundum Varronem iuuenior et senior comparatiui
+sunt per inminutionem.
+
+  _24._ Seru. ad Verg. Aen. V 409: *Secundum Varronem ...
+  inminutionem*. hinc et (_Aen. VI 304_) 'iam senior, sed cruda
+  deo uiridisque senectus'. additum enim hoc est ad exprimendum
+  quid sit senior. item Ouidius (_metam. XII 464_) 'inter
+  iuuenemque senemque'. et re uera non conuenit hunc satis
+  senem accipi, qui et uincere potest et uno ictu taurum
+  necare. ergo senior non satis senex, sicut iunior non satis
+  iuuenis, intra iuuenem, sicut pauperior intra pauperem. dicit
+  autem hoc *Varro in libris ad Ciceronem*. Seru. ad Verg. Aen.
+  VI 304: senior] aut pro positiuo posuit (id est senex _add.
+  cod. Paris. 7929_), aut ut diximus senior est uir intra senem
+  (uirens senex _uolg._), ut iuuenior (_sic cod. Paris._) intra
+  iuuenem est, quam rem a *Varrone* tractatam (tracita _Paris.
+  qui_ confirmat et Plinius _omittit_) confirmat et (_sic
+  Regin. 1674_) Plinius. Prisc. III 14 p. 92, 9: est quando
+  (comparatiuus) pro positiuo positus minus eo significat et
+  nulli comparatur, ut (_Verg. Aen. I 228_) 'tristior atque
+  oculos lacrimis suffusa nitentes', tristior enim hic ex parte
+  tristis significat, et 'iam senior, sed cruda deo uiridisque
+  senectus' (_Verg. Aen. VI 304_).
+
+      1 iuuenior et senior _cod. Laurent. plut. XXII 1
+      Hamburg._
+
+_25_ Catinuli.
+
+  _25._ Char. p. 79, 23: Catinus masculino genere dicitur, ut
+  Maecenas in X 'ingeritur' ait 'fumans calido cum farre
+  catinus'. et hinc deminutiue catillus fit, ut Asinius contra
+  maledicta Antonii 'uolitantque urbe tota catilli'. sed Varro
+  ad Ciceronem XI *catinuli* dixit, non catilli. _cf._ Varr. de
+  l.l. VIIII 74 p. 511. Diom. p. 326, 7.
+
+
+XII
+
+_26_ Haec de quattuor coniugationibus quae pertinent ad
+uerba quae analogiae parent, quarum exempla passim perscripta
+sunt et sunt nota. quae si quis conceperit animo,
+non facile labetur. sunt enim euidenter exposita * * et
+Varroni Menippeo.                                              5
+
+  _26._ Diom. p. 371, 23: *Haec de quattuor ... Varroni
+  Menippeo.*
+
+      1 pertenent _B_ || 3 et sunt _om. M._ || 5 uarrom _A
+      Keilio uidentur uerba_ et Varroni Menippeo _ad
+      exemplum uel a grammatico uel a librario omissum
+      pertinere et alieno loco interposita esse_
+
+_27_ Sapio tam sapui uel sapii quam sapiui protulisse auctores
+inueniuntur, Probo tamen sapui placet dici, Charisio
+sapui uel sapiui, Aspro sapiui et sapii secundum Varronem,
+quod Diomedes etiam approbat.
+
+  _27._ Prisc. X 7 p. 499, 17: *Sapio tam ... etiam approbat.*
+  Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit:
+  sapiui pro sapui. _cf._ Char. p. 246, 11. Diom. p. 369, 25.
+  Non. p. 508: sapiui.
+
+      1 sapui quam {*above ua: uel} sapii quam sapiui
+      _Kk_ sapiui uel sapii quam sapui _B_ sapui {*above
+      u: i} uel sapii quam sapui _H_ quam sapiui _om. R_ ||
+      2 inueniuntur _r_ inueniantur _R_ || Charisio _r_
+      carisio _LK_ cariseo _G_ Charisius _R_ || 3 uel
+      sapiui _r_ uel sapii _R_ || Aspero _k_ || et sapii]
+      uel sapii _r_ uel sapui _d_ assapui D || 4 diomides
+      _GLK_ || adprobat _B_
+
+
+XIII
+
+_28_ Puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut graeci
+"ho pais kai h� pais", ut in Odyssia uetere,
+                     quod est antiquissimum
+carmen: 'mea puer, quid uerbi ex tuo ore audio'?
+et in Nelei carmine aeque prisco: 'saucia puer filia
+sumam' ubi tamen Varro, cum A puera putat dictum, sed             5
+Aelius Stilo magister eius et Asinius contra.
+
+  _28._ Char. p. 84, 5: *Puer et in ... Asinius contra.* Prisc.
+  VI 41 p. 230, 27: Haec etiam contra rationem supra dictarum
+  regularum declinantur: puer pueri, cuius femininum puera
+  dicebant antiquissimi, unde et puerpera dicitur, quae puerum
+  uel pueram parit id est puellam, quod est diminutiuum puerae
+  ut capra capella, tenera tenella, umbra umbella. Ouidius
+  etiam hoc approbat qui in V metamorphoseon (_400_) de puella
+  Proserpina narrans dicit 'tantaque simplicitas puerilibus
+  adfuit annis', quod deriuatiuum non pertineret ad feminas,
+  nisi etiam puera esset dictum. quod tamen comprobat etiam
+  Suetonius (_fr._ 199 _Reiff._) diuersos ponens usus in libro
+  qui est de institutione officiorum. Liuius in Odyssia: 'mea
+  puera quid uerbi ex tuo ore supera (_sic Fleckeisenus_ supra
+  _libri_) fugit'? idem alibi: 'puerarum manibus confectum
+  pulcherrime'. non est tamen ignorandum, quod etiam hic puerus
+  et hic et haec puer uetustissimi protulisse inueniuntur et
+  puellus puella. Lucilius in XI: 'inde uenit Romam tener ipse
+  etiam atque puellus'. Caecilius in Imbris: 'age age i, puere,
+  duc me ad patrios fines decoratum opipare'. Afranius in
+  incendio: 'o puere puere, sine prospicere me mihi'. Plautus
+  in lenonibus geminis: 'dolet hic puellus sese uenum ducier'.
+  Lucilius in IIII: 'cumque hic tam formosus homo ac te dignus
+  puellus'. Liuius in Odyssia: 'sancta puer Saturni filia
+  regina' (_quo de uersu cf. Fleckeisen krit. Miscellen
+  p. 13_). Naeuius in II belli punici: 'prima incedit Cereris
+  Proserpina puer'. *Varro* in satura quae inscribitur "allos
+  houtos H�rakl�s": 'grauidaque mater * * peperit Ioui
+  puellum'.
+
+      2 uetere _deleri mauolt Otto Iahn_ || 3 _numeros
+      saturnios ita reuocauit Keilius_: me� puer (_rectius
+      opinor_ por) qu�d u�rbi �x tuo �re aud�vi || 4 nelei
+      _N_ menelai _uetus codex Merulae Enni ann. fr.
+      p. 53_ || carmine aeque prisco _ci. Keilius_ carmine
+      eaque prisco _N_ carmine eoque prisco: saucia
+      _Putschius_ carmine: ea qua� pet�sso sa�cia, p�era
+      f�lia, s�mam _ci. Lindemannus_ carmine eo quoque
+      prisco _ci. Ribbeckius trag. lat. rel. p. 199_ ||
+      5 summam *omega Summani _Hermannus elem. doctr.
+      metr. p. 639_ Salmonei _O. Mueller suppl. Festi
+      p. 388_ || 6 Aelius Stilo *omega aedilius cilo _N_
+
+_29_ Leontion et Chrusion et Phanion ex neutris graecis
+feminina nostri fecere * * * et Plautus quod dixit haec
+Phronesium et Caecilius Leontium. Varroni autem placet
+talia nomina datiuo tantum casu et ablatiuo declinari, in
+ceteris uero sic efferri ut nominatiuo.                           5
+
+  _29._ Char. p. 104, 1: *Leontion et ... ut nominatiuo*.
+
+      1 Leontion et thrusion et paunion _p_ thyrusion et
+      faunion _N_ Chrysion et Phanion _Spengelius Caecil.
+      Stat. fragm. p. 6, modo praestat_ Chrusion || greci
+      _N_ || 2 neutra fecere _N_ metra facta sunt _p_ ||
+      _lacunam indicauit Keilius, cui excidisse uidentur
+      quaedam quibus et de declinatione nominum graecorum
+      dictum fuerit et alia exempla qualia praebeat Prisc.
+      VI 24 p. 215, 18, posita erant_ || 3 fronesium _N_ ||
+      4 in] de _N_
+
+_30_ Palpetras per T Varro ad Ciceronem XIII dixit.
+
+  _30._ Char. p. 105: *Palpetras per ... dixit*. sed Fabianus de
+  animalibus primo palpebras per B. alii dicunt palpetras
+  genas, palpebras autem ipsos pilos. Lactant. de opif. dei 10:
+  ut oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum
+  tegminibus occuluit, unde oculos dictos esse *Varroni*
+  placet, nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et
+  palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus
+  uallatae septum oculis decentissimum praebent.
+
+_31_ Varro ad Ciceronem XIII: oliuo et oxo putat fieri.
+
+  _31._ Char. p. 139, 15: Oxo. *Varro ... fieri* inquit Plinius
+  sermonis dubii libro VI.
+
+      1 oliuo et osso "omega"
+
+
+XIIII-XVI
+
+_32*_ Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia
+sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus
+'homo' 'equus' 'disputat' 'currit'. | itaque hoc includitur hac
+definitione, qua non includitur cum dicimus 'loquor'. quamuis
+enim unum uerbum sit, non habet tamen simplicem                   5
+significationem, siquidem significat etiam personam quae
+loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam
+et negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda
+persona uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen
+inter coniuncta uerba numerabitur, quia simplicem non            10
+habet significationem. | tertia persona uerbi semper inter
+simplicia numeratur et nondum aut affirmari aut negari
+potest, nisi cum talia uerba sunt, quibus necessario cohaeret
+personae significatio consuetudine loquendi, ut cum
+dicimus 'pluit' uel 'ninguit', etiam si non addatur quis pluat   15
+aut ninguat, tamen quia intellegitur non potest inter simplicia
+numerari.
+
+      2 quiddam _BCD_ quidem _P_ || 13 quum _C_ || sint
+      _P_ || coheret _C_ || 15 uel ningit _B_ uel ninguet
+      _D_ aut ninguit _P_ || etiam si non addatur quis
+      pluat aut ninguat _om. B_ || pluiet _C_ ||
+      17 n{~u}ari _B_
+
+Coniuncta uerba sunt quae sibi conexa res plures
+significant, ut cum dicimus 'homo ambulat' aut 'homo festinans
+in montem ambulat' et si quid tale. sed coniunctorum             20
+uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut
+ea quae dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad conpletionem
+sententiae, ut eadem ipsa quae nunc diximus, si
+subtrahas uerbum quod positum est 'ambulat'; quamuis enim
+uerba coniuncta sint 'homo festinans in montem', tamen           25
+adhuc pendet oratio. separatis igitur his coniunctis uerbis,
+quae non implent sententiam, restant ea uerba coniuncta,
+quae sententiam compraehendunt. horum item duae species
+sunt. aut enim sic sententia compraehenditur ut uero
+aut falso teneatur obnoxia, ut est 'omnis homo ambulat'          30
+aut 'omnis homo non ambulat' et si quid huiusmodi est.
+aut ita impletur sententia, ut licet perficiat propositum
+animi, affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus
+cum optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis
+dicit 'perge ad uillam' uel 'utinam pergat ad uillam'            35
+uel 'di illum perduint', non potest argui quod mentiatur
+aut credi quod uerum dicat. nihil enim affirmauit aut negauit,
+ergo nec tales sententiae in quaestionem ueniunt,
+ut disputatorem requirant.
+
+      18 connexa _C_ || 22 dicta sunt expectant aliquid,
+      ut eadem _BCDP in mg. add._ alia quae _C lacunam
+      explendam esse eis quae male inrepserunt p. 165, 5
+      {frg 32 l 54} uidit Crecelius. ibi enim et_ sententiam
+      conpraehendunt _et_ aliquid expectant _ex loco
+      nostro repetuntur, quae cum reliquis_ alia quae ...
+      ad conpletionem sententiae _in codicis cuiusdam
+      margine scripta fuisse et alieno loco intrusa esse
+      uidentur_ || 24 ambulat _C om. BDP_ || 26 aduc
+      {*above du: h} _C_ || 30 obnoxio _P_ || 31 est
+      _PDP_ et _C_ || 32 ita _BC_ itaque _DP_ ||
+      34 exsecramus _BP_ execramus _D_ || quisquis _BDP_
+      si quis _C_ || 35 dicit _BDP_ dicat _C_ || uillam
+      _BDC_ illam _P_ || 36 uel dii _BDC_ aut dii _P_ ||
+      perduint _D_ perdant {*above a: u} _B_ perdant
+      _C_ perdunt _P_ || 37 dicit _BDP_ || affirmabit _C_ ||
+      negabit _C_ || 38 tales sententiae nec _P_ ||
+      questionem _C_
+
+Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae.      40
+simplices sunt, quae sine ulla copulatione sententiae
+alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus 'omnis
+homo ambulat'. coniunctae sunt de quarum copulatione
+iudicatur, ut est 'si ambulat mouetur'. sed cum de coniunctione
+sententiarum iudicium fit, tamdiu est donec perueniatur          45
+ad summam. summa est autem quae conficitur ex
+concessis. quod dico tale est: qui dicit 'si ambulat mouetur'
+probare uult aliquid, ut cum hoc concessero uerum
+esse restet illi docere, quod ambulet, et summa consequatur,
+quae iam negari non potest, id est quod mouetur, aut             50
+restet illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa,
+quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet.
+rursus si hoc modo uelit dicere 'homo iste ambulat',
+simplex sententia est, quam si concessero et adiunxerit
+aliam 'quisquis autem ambulat mouetur', et hanc etiam            55
+concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamuis singillatim
+enuntiatarum et concessarum ilia summa sequitur,
+quae iam necessario concedatur, id est: homo iste igitur
+mouetur.
+
+      41 sunt quae] sunt _om. B_ || 42 ut est illud quod
+      dicimus omnis homo ambulat _om. P_ || 44 coniuntione
+      _C_ || 45 tandiu _B_ || 46 summam] summa _P_ ||
+      48 hoc non concessero _BDP_ non _erasum in C_ ||
+      49 docere quod non mouetur ambulet _deletis uerbis_
+      quod non mouetur _B_ || est quod mouetur] est _om.
+      P_ || ut restet _C_ || 52 non concedi] non _add.
+      inter lineas in C_ || est quod non] est _om. P_ ||
+      54 concessero et alia quae aliquid expectant ad
+      conplectionem sententiae sententiam compraehendunt
+      adiunxerat aliam _B_ concessero alium et aliam quae
+      aliquid expectant ad completionem sententiae
+      sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam _C_
+      concessero et alia quae aliquid expectant ad
+      conpletionem sententiae sententiam conpraehendunt
+      Adiunxerit aliam _D_ concessero et alia quae aliquid
+      exspectant ad complectionem sententiae sententiam
+      comprehendunt Adiunxerit aliam _P cf. adnot. ad
+      p. 163, 5 {frg 32 l 22}_ || 56 sententia{*above a:
+      rum} _in fine uersus P_ || 57 concearum _B_ ||
+      58 conceditur _C_ concedit _in fine uersus P_ ||
+
+His breuiter constitutis singulas partes consideremus.           60
+nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur
+ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae
+coniuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de
+simplicibus est uocatur de loquendo. illa uero quae de
+coniunctis est, in tres partes diuiditur.
+                    separata enim coniunctione                   65
+uerborum quae non implet sententiam, illa quae
+sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem uel
+disputatorem requirat, uocatur de eloquendo. illa quae sic
+implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur,
+uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam,  70
+ut de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec
+perueniatur ad summam uocatur de proloquiorum summa.
+
+  _32*._ Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI p. 36.
+  ed. Crec. p. 5: Dialectica est bene disputandi scientia.
+  disputamus autem utique uerbis. *uerba* igitur *aut ...
+  disputat currit*. nec mireris quod 'disputat', quamuis ex
+  duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum
+  est. nam res definitione illustratur, dictum est enim id esse
+  simplex quod unum quiddam significat. *itaque hoc ... habet
+  significationem*. siquidem quisquis dicit 'ambulo', et
+  ambulationem facit intellegi et se ipsum qui ambulat, et
+  quisquis dicit 'ambulas', similiter et rem quae fit et eum
+  qui facit significat. at uero qui dicit 'ambulat' nihil aliud
+  quam ipsam significat ambulationem, quamobrem *tertia persona
+  ... proloquiorum summa*. Mart. Cap. IIII 388 p. 117 sq. Gr.:
+  Nomen est, quod aliquam rem significat et per casus flecti
+  potest. uerbum est quod aliquid significat et per tempora
+  flecti potest, ut 'Cicero' nomen, 'disputat' uerbum. haec ab
+  inuicem separata non nihil quidem significant, uerum tamen
+  uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta iam
+  possunt et affirmari et negari, ut 'Cicero disputat', iam
+  dici potest 'Cicero non disputat'. esse autem debet
+  nominatiuus casus nominis, et tertia uerbi persona. prima
+  persona significat aliquid, quod iam negari uel affirmari
+  possit, et in hominem tantum cadit; in ea autem intellegitur
+  nomen etiam si non dicatur, ut 'disputo' totum plenum est,
+  etiam si non dicas 'ego'. item secunda persona et ipsa iam
+  ueritati aut falsitati obnoxia est, sed etiam ipsa in hominem
+  cadit, et ei nec recte dicimus 'disputas', qui nec audire nec
+  intellegere quod dicitur potest. ergo et hoc cum dicatur sine
+  nomine, tamen ibi nomen intellegitur. aliter figurate utimur
+  siue prima siue secunda persona, ut aut loquentem eum
+  inducas, qui loqui non potest, aut ad eum conuertamus
+  orationem qui neque audire neque intellegere potest. tertia
+  uero persona non hominis tantum est, sed aliarum etiam
+  rerum et simul ac dicta fuerit non continuo intellegitur,
+  nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo possit
+  intellegi, ut cum dicimus 'pluit' iam potest esse uerum aut
+  falsum, cum non addamus nomen, quia notum est qui pluit. cum
+  uero dicimus 'disputat', cum aliquid iam significet, non
+  tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non addatur. et
+  quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de
+  uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et
+  'resistit' cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim
+  nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere
+  potest. prima igitur et secunda persona et de homine tantum
+  possunt intellegi et solae dictae possunt aut uerae aut
+  falsae dici, quia cum his etiam nomina intelleguntur. tertia
+  uero et non omnis sola dici potest et non de solo homine
+  intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et
+  tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, ita ut
+  iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque
+  'homo animal est' omnes iudicamus uerum esse, et 'omne animal
+  homo est' omnes iudicamus falsum. 'ille disputat', quamuis
+  necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium
+  est, alterum enim (_sic ci. Vsener pro_ alterum, nihil) horum
+  intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus.
+  ubi uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex
+  nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit,
+  ut 'disputatur' cum dicitur, plena sententia est, si
+  ablatiuum adiungas, hoc est 'a Cicerone', et 'poenitet' cum
+  dicitur plena sententia est, si accusatiuum adiungas, id est
+  'Ciceronem' et sunt multa alia. illud tamen constat,
+  personalia uerba non implere sententiam, nisi cum nominatiuo
+  casu et tertia uerbi persona. sunt etiam sententiae, quae
+  quamuis constent ex nomine et uerbo, affirmari tamen aut
+  negari non possunt, quae non proloquia, sed eloquia dicere
+  nonnullis placuit, ut est modus imperatiuus. cum dicimus
+  'Aiax curre', iam plena sententia est, nam nec solum
+  intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus (_libri_
+  dicis), negari tamen non potest, non enim hoc negat,
+  qui dixerit 'noli currere'. hoc enim non est aduersum ei quod
+  dictum est 'curre', ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit
+  nasci quaestio. nam de aientia et negatione quaestio sine
+  dubio nascitur, ut 'ille currit ille non currit' quaestio
+  est, utrum currat an non. 'curre' autem et 'non curre' non
+  facit quaestionem, utrum currat. nulla quidem quaestio hic
+  potest intellegi utrum currere debeat an non. hoc enim ex
+  aientia et negatione natum est, ut 'currere debet' et
+  'currere non debet'. hoc facit et optatiuus modus. cum enim
+  plena sit sententia cum dicimus 'utinam scribam' et 'utinam
+  non scribam', non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam
+  an non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant.
+  quod ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen
+  et plenum uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non
+  necessario facit proloquium. si enim est, quod iam est,
+  affirmari et negari potest, et supra diximus multa dici plena
+  sententia, quae tamen affirmari et negari non possint. plenum
+  igitur proloquium est 'omnis homo animal est', et quamuis
+  natura illud exigat, ut primo nomen et postea uerbum dicatur,
+  ut dictum est, non desinit uerum esse proloquium etiam si
+  dicas 'animal est omnis homo'. IIII 338 p. 97 Gr.: Quippe in
+  ditione mea (_dialectica loquitur_) iureque consistunt
+  sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam prima est
+  de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo,
+  quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando quae
+  pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de
+  dicendo quae (_libri_ quae dicenda) rhetoribus commodata est.
+  in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma,
+  quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid
+  definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui
+  in partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut
+  ita dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo
+  diximus, quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his
+  iunctum, quae ex his subiectiua pars sententiae sit, quae
+  declaratiua, qui subiectivae modus sit, qui declaratiuae,
+  quatenus nomen accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit
+  perfecta sententia ut possit esse proloquium. excipit hanc
+  pars tertia de proloquendo. in ea quaeritur,... quae sint
+  differentiae proloquiorum in quantitate, quae in qualitate,
+  quid uniuersale sit, quid particulare, quid indefinitum, quae
+  sint aientia, quae negantia, quam uim habeant singula, et
+  quemadmodum inter se affecta sint. hinc progeditur ad quartam
+  partem, quam esse diximus de proloquiorum summa. in ea
+  quaeritur, quid sit sumptum, quid illatio, quid syllogismus,
+  quid symperasma e.q.s.
+
+      61 primae duae _CDP_ primae et duae _B_ ||
+      62 dialecticae _C_ || 64 est _om. P_ || 66 illa quae
+      sic implet sententiam _om. B_ || sic] sit _D_ ||
+      68 uocatur _B_ uocatur _om. P_
+
+
+XVIII
+
+_33_ Quibus nos in hoc libro proinde ut nihil intersit utemur
+indiscriminatim.
+
+  _33._ Non. p. 127: Indiscriminatim indifferenter. Varro de
+  lingua latina libro XVIII: *quibus nos ... indiscriminatim,*
+  promisce.
+
+      1 intussit _cod. Guelferb. Gud. 103_
+
+
+XXII
+
+_34_ Rure ueni.
+
+  _34._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_)
+  'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad
+  Ciceronem XXII *rure ueni*. _cf._ fr. 19.
+
+
+
+XXIII
+
+_35_ Ingluuies sunt tori circa gulam qui propter pinguedinem
+fiunt atque interiectas habent rugas.
+
+  _35._ Philarg. ad Verg. georg. III 433: Varro ad Ciceronem in
+  libro XXIII: *ingluuies inquit sunt ... habent rugas*. sed
+  nunc pro gula positum.
+
+      1 ingluuies inquit sunt tori _Vrsinus Daniel_
+      ingluuies tori inquit sunt _Lion_
+
+
+XXIIII
+
+_36_ ("axi�mata") M. Varro alias profata alias proloquia
+appellat.
+
+  _Gelli codices librorum VIIII-XX quibus usus sum sunt hi:
+  V = cod. Lugd. Voss. F. 7 saec. fere XIII iudice Martino Hertz
+  ber. d. berl. acad. 1847 p. 412, quem ipse contuli L = cod.
+  Lugd. Voss. F. 112 saec. X iudice Hertzio cuius lectiones
+  Lucianus Mueller mecum commmunicauit_
+
+M. Varro de lingua latina ad Ciceronem quarto uicesimo
+expeditissime ita finit: proloquium est sententia in
+qua nihil desideratur. Erit autem planius quid istud sit,         5
+si exemplum eius dixerimus. "axi�ma" igitur sine id proloquium
+dicere placet, huiuscemodi est 'Hannibal Poenus fuit',
+'Scipio Numantiam deleuit', 'Milo caedis dampnatus est',
+'neque bonum est uoluptas neque malum'. et omnino quicquid
+ita dicitur plena atque perfecta uerborum sententia,             10
+ut id necesse sit aut uerum aut falsum esse, id a dialecticis
+"axi�ma" appellatum est, a M. Varrone sicuti dixi proloquium.
+
+      3 ad ceronem _L_ || XXIIII _L_ || 5 nichil _VL_ ||
+      6 "aZi�ma" _V_ || 7 huiusmodi _L_ || penus _V_ ||
+      8 nummantiam _V_ numanciam _L_ || cedis dapnatus _V_ ||
+      10 'dicitur' ita _V_ || 11 aut uerum] an uerum _V_ ||
+      12 "aZi�ma" _V_
+
+Sed quod graeci "sun�mmenon axi�ma" dicunt, alii nostrorum
+adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum
+tale est 'si Plato ambulat, Plato mouetur'; 'si dies est, sol    15
+super terras est'. item quod illi "sumpeplegmenon", nos uel
+coniunctum uel copulatum dicimus, quod est huiusmodi: P.
+Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphauit et censura
+functus est et conlega in censura L. Mummi fuit. in
+omni autem coniuncto si unum est mendacium, etiamsi              20
+cetera uera sunt, totum esse mendacium dicitur. nam si
+ad ea omnia, quae de Scipione illo uera dixi, addidero
+'et Hannibalem in Africa superauit', quod est falsum, uniuersa
+quoque illa quae coniuncte dicta sunt propter hoc
+unum quod falsum accesserit, quia simul dicentur, uera           25
+non erunt. est item aliud, quod graeci "diezeugmenon axi�ma",
+nos disiunctum dicimus. id huiuscemodi est: 'aut malum
+est uoluptas aut bonum aut neque malum neque bonum
+est'. omnia autem quae disiunguntur, pugnantia esse inter
+sese oportet, eorumque opposita, quae "antikeimena" graeci       30
+dicunt, ea quoque ipsa inter se aduersa esse. ex omnibus,
+quae disiunguntur unum esse uerum debet, falsa cetera.
+quodsi aut nihil omnium uerum aut omnia pluraue quam
+unum uera erunt aut quae disiuncta sunt non pugnabunt
+aut quae opposita eorum sunt, contraria inter sese non           35
+erunt, tum id disiunctum mendacium est et appellatur
+"paradiezeugmenon" sicuti hoc est, in quo quae opposita non
+sunt contraria: 'aut curris aut ambulas aut stas'. nam ipsa
+quidem inter sese aduersa sunt sed opposita eorum non
+pugnant, non ambulare enim et non stare et non currere           40
+contraria inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur,
+quae simul uera esse non queunt. possis enim simul
+eodemque tempore neque ambulare neque stare neque
+currere.
+
+  _36._ Gell. XVI 8: Cum in disciplinas dialecticas induci atque
+  imbui uellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas
+  uocant dialectici "eisag�gas". tum, quia in primo "peri
+  axi�mat�n" discendum, quae *M. Varro ... appellat*,
+  commentarium de proloquiis L. Aelii docti hominis, qui
+  magister Varronis fuit, studiose quaesiuimus eumque in Pacis
+  bibliotheca repertum legimus. sed in eo nihil edocenter neque
+  ad instituendum explanate scriptum est, fecisseque uidetur
+  eum librum Aelius sui magis admonendi, quam aliorum docendi
+  gratia, redimus igitur necessario ad graecos libros ex quibus
+  accepimus "axi�ma" esse his uerbis: "lekton autoteles
+  apophanton hoson eph' haut�". hoc ego supersedi uertere, quia
+  nouis et inconditis uocibus utendum fuit, quas pati aures per
+  insolentiam uix possent. sed *M. Varro ... dixi proloquium*,
+  a M. autem Cicerone (_disp. tusc. I 7, 14_) pronuntiatum, quo
+  ille tamen uocabulo tantisper uti se attestatus est, 'quoad
+  melius' inquit 'inuenero'. *sed quod graeci ... neque
+  currere*. Apul. de dogm. Plat. III p. 265 Oudend.: est una
+  inter has ad propositum potissima, quae pronuntiabilis
+  appellatur, absolutam sententiam comprehendens, sola ex
+  omnibus ueritati aut falsitati obnoxia, quam uocat Sergius
+  effatum, *Varro* proloquium, Cicero enuntiatum, graeci
+  "protasin", tum "axi�ma".
+
+      13 greci _VL_ || "SYN�mmeno aZi�ma" _V om. L_ ||
+      dicunt id alii _L_ || 14 connexum _V_ || c�nexum _V_ ||
+      15 ambulat Plato _ab alia manu suprascr. in L_ ||
+      16 "SYmpepaetmenon" _V om. L_ || 17 eiusdemmodi
+      _VL_ eiusmodi _uolgo_ || 19 collega _V_ || Mummi]
+      mimi {*above first i: ', above second i: "} _V_ ||
+      20 mendatium _bis V_ || 22 omnia que _V_ || 24 illa
+      que _V_ || 26 istitem _V_ || greci _ubique VL_ ||
+      "MeZeitMeNONaxi�ma" _V om. L_ || 27 huiusmodi
+      {*above 'm': ce} _V_ || 28 neque bonum neque malum
+      _L_ || 29 diiunguntur _V_ || 30 opposita que _V_ ||
+      32 diiunguntur _V_ || 33 aut nichil _V_ autem nihil
+      _L_ || 34 erunt aut que _VL_ || disiuncta _V_
+      adiuncta _L_ || 35 que opposita _VL_ || sunt _om. L_ ||
+      se _V_ || 37 "paRaaieZeYtMeNON" _V_ quo que _VL_ ||
+      39 sunt sed] {~/f}ed _L_ || 41 contraria inter sese
+      non sunt quoniam _om. L_ || contrarie dicuntur _V_ ||
+      42 que simul _VL_ || 43 tempe _V_
+
+_37_ Cum indidem haurierint.
+
+  _37._ Prisc. X 50 p. 540, 3: Haurio hausi, inuenitur tamen
+  etiam hauriui uel haurii. Varro in XXIIII ad Ciceronem: *cum
+  ... haurierint*.
+
+      2 Varro in XXIII. _GL_ || haurierunt{*above last u: i}
+      _Rr_ haurieriint _L_
+
+_38_ In summa constructionis eius caput collocauit, in
+quo esset regimen totius animantis, datumque illi hoc nomen
+est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod
+hinc capiant initium sensus ac nerui.
+
+  _38._ Lactant. de opif. dei 5, 6: *In summa* uero
+  *constructionis eius*, quam similem nauis carinae diximus,
+  *caput ... ac nerui*.
+
+_39_ Varro de lingua latina alam culmum fabae dicit.
+
+  _39._ Seru. ad Verg. georg. I 75: Nonnulli proprie culmos
+  lupinorum alas dici putant, ut Aelius 'alae ex lupino,
+  surculi sine foliis', Cato in Originibus 'alae ex lupino
+  lugium * * tamen *Varro de ... dicit*.
+
+  _Varronis uerba teste Thilone non occurrunt nisi in cod. Leidensi
+  80, ubi haec legi possunt_ Varro de lingua latina alam.
+  ulm....fab.... || dicit _Burmannus_ dicere _Daniel_
+
+_40_ De fenestella quiritatur.
+
+  _40._ Diom. p. 381, 22: Solent in uerbis etiam peritiores
+  errare, incerti utrum cum R an sine R debeant proferri.
+  quirito. Liuius in attico: quirit, Varro ad Ciceronem:
+  *de ... quiritatur*. est autem quiritare Quirites ciere.
+
+      1 quirit * Varro ad Ciceronem * Fenestella quiritatur
+      _Keilius qui asteriscis lacunas quibus Liui et
+      Varronis exempla periisse ei uidentur indicauit_ de
+      fenestella _Mercklinus Philol. III p. 151.
+      I. Poethius de Fenestella diss. Bonn. 1849 p. 6_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+        DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM
+
+                    LIBRI V
+
+
+I
+
+_41*_ Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum
+romanam linguam. constat autem, ut adserit Varro, his
+quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate. natura
+uerborum omnium, quae inmutabilis est, non quicquam
+aut minus aut plus tradidit nobis, quam quod accepit.            5
+nam si quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae
+uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia
+sermonis a natura proditi ordinatio est secundum technicos
+neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum
+a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae            10
+sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
+consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio
+non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu
+placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi
+nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam,       15
+quem ad modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam
+aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum
+tantum opinione secundum ueterum lectionem recepta sit
+nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt,
+scientium.                                                      20
+
+  _41._ Diom. p. 439, 15: *Latinitas est ... scientium*. Char.
+  p. 50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis suae natus
+  significandis intellegundisque quae diceret praestitit
+  (praesto fuit _Vsener_). _sed_ postquam plane
+  superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae
+  nostrae obseruationibus captus est, paucis admodum partibus
+  orationis normae suae dissentientibus, regendum se regulae
+  tradidit et illam loquendi licentiam seruituti rationis
+  addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata
+  (congenerata _Vsener_) est, ut hodie nihil de suo analogia
+  inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud
+  sensus nostros educta sunt a confusione uniuersitatis
+  disseminauit et a disparibus paria coaluit. adprobatur autem
+  defectionis regula argumento similium. constat ergo latinus
+  sermo natura analogia consuetudine auctoritate. natura
+  uerborum (alias uerborum omnium _in mg. N_) nominumque
+  inmutabilis est nec quicquam aut plus aut minus tradidit
+  nobis quam quod accepit. nam si quis dicat scrimbo pro eo
+  quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius
+  constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi
+  ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam
+  argentum a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae
+  sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
+  consensione conualuit, ita tamen ut illi ratio non accedat
+  sed indulgeat. auctoritas in regula loquendi nouissima est.
+  namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad
+  aram sacram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut
+  naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione auctorum
+  recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent
+  interrogati nescire confiterentur. ex his ergo omnibus
+  consuetudo non haec uulgaris nec sordida recipienda est, sed
+  quae horridiorem rationem sono blandiore depellat. interdum
+  enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst. orat.
+  I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate
+  consuetudine. rationem praestat praecipue analogia,
+  nonnumquam et etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic
+  dixerim religio commendat. auctoritas ab oratoribus uel
+  historicis peti solet; nam poetas metri necessitas excusat
+  .... cum summorum in eloquentia uirorum iudicium pro ratione
+  et uelut error honestus est magnos duces sequentibus.
+  consuetudo uero certissima loquendi magistra, utendumque
+  plane sermone ut nummo, cui publica forma est. _cf._ VIIII
+  3, 3. Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1938P.: latinitas est
+  obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam.
+  constat autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine;
+  ratione secundum technicos id est artium traditores;
+  auctoritate, ueterum scilicet lectionum; consuetudine eorum
+  quae in medio (_sic cod. Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba
+  supra scripta_ modo _edit._) loquendi usu placita assumptaque
+  sunt. Augustin. art. 1 p. 167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p. 7
+  Web.: latinitas est obseruatio incorrupte loquendi secundum
+  romanam linguam. constat autem modis tribus id est ratione
+  auctoritate consuetudine; ratione secundum artem; auctoritate
+  secundum eorum scripta, quibus ipsa est auctoritas adtributa;
+  consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita
+  adsumptaque sunt. _cf._ Prob. inst. art. p. 47, 19.
+
+      2 his _om. BM_ || 4 omnium quae B omniumque _AM_
+      omnium _mg. codicis Charisi_ (_cf. testimonia_)
+      nominumque _Charisius Putschius Keilius_ ||
+      inmutabili ne quicquam _ABM_ inmutabilis est nec
+      quicquam _Charisium secutus Keilius_ || 5 traditur B ||
+      quo accipitur _M_ || 8 a _om. M_ || thechinicos _M_
+      technos _B_ || 9 erudit {*after t: curved line} _M_
+      erudit _AB_ || 11 par _B_ pars _AM_ || 12 consessione
+      _AM_ consesione _B_ || 16 anchoram _BM_ anachortam
+      _A_ aram _Varro ipse scripserit cf. Char, l.s._ ||
+
+_42*_ Vox est, ut stoicis uidetur,
+                    spiritus tenuis auditu sensibilis,
+quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae
+pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata
+est, aut confusa. articulata est rationali hominum loquellis
+explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia    5
+litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel
+inscriptilis, simplici uocis sono animalium effecta, quae
+scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus.
+
+  _42*._ Diom. p. 420, 9: _Vox est ... tauri mugitus._ Max. Vict.
+  p. 272 Lind. p. 1939P.: uox est aer ictus sensibilis, qui
+  auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt duae,
+  articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est,
+  unde articulata dicta est, quod articulo scribentis
+  comprehendi possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti
+  ouium balatus, equi hinnitus, bouis mugitus et aliae
+  nonnullae uoces sunt. _cf._ Mar. Vict. I 2, 1 p. 2451P.
+  Priscian. I 1 p. 5, 2: philosophi definiunt uocem esse aerem
+  tenuissimum ictum uel suum sensibile aurium id est quod
+  proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia
+  sumpta, altera uero a notione, quam graeci "ennoian" dicunt,
+  hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus, quantum
+  in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor:
+  articulata inarticulata litterata illitterata articulata est,
+  quae coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius
+  qui loquitur profertur, inarticulata est contraria quae a
+  nullo affectu proficiscitur mentis, litterata est, quae
+  scribi potest, illitterata quae scribi non potest. _cf._
+  Donat. I 1, 1 p. 1735P. Prob. inst. art. p. 47, 1. Pomp.
+  comm. art. Don. I 7 p. 10 Lind. Audax in Mai class. auct. II
+  p. 589.
+
+      1 audito _A_ || 2 exillis _A_ exillis _corr. a manu
+      alia in_ exilis _M_ || 5 et _om. BM_ || scriptilis _A_
+      scribalis _M_ scripturalis _B_ || 7 inscriptulis _B_
+
+_43_ Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et si
+qua similia sunt, quo modo scribi debeant, quaesitum est.
+Terentius Varro tradit Caesarem per I eiusmodi uerba solitum
+esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem
+uiri consuetudinem factam.                                        5
+
+  _43._ Cassiodori Annaeus Corn. p. 2284P. p. 576A Garet.:
+  *Lacrumae an ... consuetudinem factam*. sed ego in
+  antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar est per V pleraque
+  scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus lubido dicundum
+  faciundum maxume monumentum contumelia minume. melius tamen
+  est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V
+  ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I 26,
+  15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter
+  scribenda sunt quaesitum est. *Varro* tradidit Caesarem per I
+  eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per
+  auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus
+  optimus pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus
+  maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat
+  acciperent, C. primum Caesaris inscriptione traditur factum.
+  Vel. Long. p. 2228P: antiquis uarie etiam scriptitatum est
+  mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit,
+  ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V,
+  ut testes sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt,
+  illam rationem secuntur, quod aliae quoque denominationes per
+  eandem litteram exeant, ut cum manicas maniculum (quibus
+  nomen apponi potest, quod per V manuleus) dicimus. item qui
+  aucupium per V scribunt, putant ab aue occupanda dictum, qui
+  aucipium (aut quia aucupium _P._) ab aue capienda, cum A
+  litterae in I familiaris transitus sit. quibus aeque opponi
+  potest, non minus in I transire quam in V, nam ab amico fit
+  inimicus, et a salso insulsus. sequitur igitur electio,
+  utrumne per antiquum sonum, qui est pinguissimus et V
+  litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui
+  iam uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has
+  proferat uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua.
+  _cf._ p. 2235.
+
+  _Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330
+  saec. X B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) 'Claudii
+  Puteani' membr. 4. saec. XIII_
+      1 si qua _A_ si q{*above q: a} _B_ || 2 debent _AB_ ||
+      7 auctoritatem tanti uiri _Putschius_
+
+_44_ Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi
+plenum est praeponendum esse E credit, his uersibus:
+    Meille hominum, duo meillia; item huice utroque opus, meiles,
+    Meilitiam. tenues I: pilam qua lusimus, pilum
+    Quo pinso, tenues I. plura haec feceris: peila                5
+    Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius fiat.
+quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem
+diuersa uia delabitur, dicens in plurali quidem numero,
+debere I litterae E praeponi, in singulari uero minime,
+cum alioqui et non aliud in singulari, quam in plurali           10
+extrema syllaba sonet et * * *, ut in uerbis manifestum
+est. dicimus enim mitto misi misimus. nisi aliam hic
+uult esse rationem [quod absurdum est], ut cum uerba
+quoque ex syllabis constent, at diuersa regula corrigantur.
+
+  _44._ Terent. Scaur. p. 2255P.: Primum igitur per adiectionem
+  illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis uocalibus
+  scribi natura longas syllabas uoluit, cum alioqui adiecto uel
+  sublato apice, longitudinis et breuitatis nota, posset
+  ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi
+  possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de
+  orthographia praecipiens ait ... item quod *Lucilius, ubi ...
+  regula corrigantur*. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu
+  non fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium
+  et ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus
+  scripserunt. diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione
+  qua graeci _EI_ uterentur. ea casibus numerisque discreta
+  est, ut Lucilius praecipit: 'iam puerei uenere, E postremum
+  facito atque I, ut pueri plures fiant', ac deinceps idem:
+  'mendaci furique addes E cum dare furei iusseris'. quod
+  quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis
+  naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae
+  proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa
+  terminabuntur, illam rationem sequentes utemur E gemina,
+  qualia sunt haec: aurei argentei et his similia. idque eis
+  praecipue, qui ad lectionem instituentur, etiam impedimento
+  erit, sicut in graecis accidit adiectione I litterae, quam
+  non solum datiuis casibus in parte ultima ascribunt sed
+  quibusdam etiam interponunt, ut in "L�IST�I", quia etymologia
+  ex diuisione in tris syllabas facta desideret eam litteram.
+  Vel. Long. p. 2220P.: his quaeritur etiam, an per E et I
+  quaedam debeant scribi secundum consuetudinem graecam.
+  nonnulli enim ea quae producerentur sic scripserunt. alii
+  contenti fuerunt huic productioni _I_ longam ut (_sic Vsener
+  pro_ longam aut) notam dedisse. alii uero quorum est item
+  Lucilius uarie scriptitauerunt, siquidem in his quae
+  producerentur, alia per I longam, alia per E et I notauerunt,
+  uidelicet ut differentia quadam separantes, ut cum diceremus
+  'uiri', si essent plures, per E et I scriberemus, si uero
+  esset unus, 'uiri' per I notaremus. et Lucilius in VIIII:
+  'iam puerei uenere, E postremum facito atque I, ut plures
+  faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc unius fiet'.
+  item 'hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I. haec illei
+  fecere, adde E, ut pinguius fiat', idemque peila quibus
+  milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum quo
+  pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur
+  superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo
+  discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus
+  in his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit?
+  Mar. Vict. I 4, 60 p. 2464P: omnes qui de orthographia
+  scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac
+  quaerunt, quae per I litteram singularem genetiuum, et quae
+  per EI litteras nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim
+  acute, partim (partim _add. Wachsmuth_), ut mihi quidem
+  uidetur, inepte. (uidetur. inepte _libri_) illud [atque _om.
+  Par._] etiam ridicule * *, nam mihi quaedam succurrunt: pilum
+  aiunt militare et uinea, si sit supra quam milites aggerem
+  instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per E et I
+  scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea
+  quae ruri colitur et fistula per I. _cf._ ibid. �. 59.
+
+  _Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B_
+      2 esse credit _B_ || 3 mille hominum �II� _B_ ||
+      huce utroque opus mille _B_ huic EI utroque _coni.
+      Vsener_ || 4 militiam _B_ || pilam in qua _B_ ||
+      5 quo ipse{*above e: o} tenues si _B_ pila _B_ ||
+      6 qua iacimus ad{~ee}*. pella ut plenus fiat _B_ ||
+      8 dilabitur _B_ || 9 liter{e,} praeponi _B totum hoc
+      fragmentum Vsener correxit, ego p. 91n. erraui_ ||
+      uero minime cum alioqui {*above space: &} non
+      aliunde in singulari _B_ || 11 plurali _om. B_ ||
+      sonat _B_ || et ***] _add. Vs._ || 12 mitto emisimus
+      _libri_ || 13 ut _add. B_ || 14 constant _B_ || et
+      _libri_
+
+_45_ Mium et commircium per I antiquis relinquamus, apud
+quos aeque et Mircurius per I dicebatur, quod mirandarum
+esset rerum inuentor, ut Varro dicit. | item miis per
+I, non meis per E ut Terentius: at enim istoc nihil magis
+Syre miis nuptiis aduorsum.                                       5
+
+  _45._ Vel. Long. p. 2236P.: Namque *mium et commircium* quoque
+  *per ... Varro dicit*. nostris iam auribus _secus placet_
+  (_add. Ritschelius l.s._), scilicet per E, ut et
+  (_Ritschelius_ et ut _cod._) Mercurius et commercia dicantur.
+  *item miis ... aduorsum*.
+
+  _Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V_ nam qu{e,}
+  nimium et commercium _V_
+      1 reliquamus _V_ || 2 mercirius _V_ || 3 ut
+      _Ritschelius quaest. Varr. p. 29_ et _V_ ||
+      4 Terentius _Heaut. IIII 3, 21_
+
+_46_ Est quaedam littera in F litterae speciem figurata,
+quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma
+littera habere uidetur. ad huius similitudinem soni nostri
+coniunctas uocales digammon appellare uoluerunt, ut est
+notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et uocalem           5
+oportuit poni: *wotum *wirgo, quod et Aeolii fecerunt
+et antiqui nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat.
+hanc litteram Terentius Varro dum uult demonstrare
+ita perscribit: VAV.
+
+  _46._ Cassiodori Cornut. p. 2282P. *Est quaedam ...
+  perscribit: VAV*. Prisc. I 20 p. 15, 1: V loco consonantis
+  posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud Latinos quam
+  apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc datur,
+  quod apud Aeolis habuit olim "*digamma" digamma id est uau, ab
+  ipsius uoce profectum teste *Varrone* et Didymo, qui id ei
+  nomen esse ostendunt. _cf._ I 10 p. 11, 5. Quint. XII 10, 29:
+  Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque dicimus,
+  etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa
+  persequitur. _cf._ I 4,7. Scaur, p. 2254P.: Vau littera
+  omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut ua
+  ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma,
+  quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long.
+  p. 2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma
+  esse interdum non tantum in his debemus animaduertere, in
+  quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo
+  et primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa
+  hace littera est, _ut_ in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4,
+  43 p. 2461P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum
+  uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro
+  uocali, nam per V et O scriptae significant pluralem numerum
+  et casum accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ...
+  attamen has etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo
+  V scribite, ut uulua uultus et similia, sicuti sine ulla
+  dubitatione per V et O, quae sonant ita ut uoluit uoluo
+  uolutus conuolutus, nam littera V uocalis est sicut AEIO, sed
+  eadem uicem obtinet consonantis, cuiua potestatis notam
+  graeci habent "*digamma", nostri uau uocant et illi (alii
+  _Putsch. Gaisf._) digamma. ea per se scripta non facit
+  syllabam, anteposita autem uocali facit ut "*wamaxa"
+  "*wek�bolos" et "*welen�". nos uero, qui non habemus huius
+  uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una uocalis
+  pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V
+  litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam
+  syllabam: assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et
+  similia. at cum praeponitur uocali, tunc accipitur pro
+  consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis, in 'uuido'
+  enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I
+  consonans. cf. Diom. p. 422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1
+  p. 1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p. 21 Lind. Serg.
+  p. 1827P. Cledon. p. 1882. Donat. ad Terent. Andr. I 2, 2.
+  Beda p. 2335.
+
+  _de codd. uide adnot. ad fr. 43_
+      1 speciem _add. m. rec. in mg. B_ || 3 uideatur _A_ ||
+      6 quae (qua _cod. Bern. 243_) et Aeoli _AB_ ||
+      7 nostri] non _A om. B_ || 8 terentius usu raro _AB_ ||
+      9 perscribit _A_ || VAV _Ritschelius l.s. p. 27_ ua _AB_
+
+_47_ Non caret quaestione etiam plebs et urbs et Pelops,
+quae Varro ita distinguit ut per B et S ea nominatiuo
+casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetiuo
+reddant ut plebs plebis urbs urbis, ea uero per PS, quae
+similiter genetiuo eiusdem numeri in PIS excurrant ut Pelops      5
+Pelopis.
+
+  _47._ Ter. Scaur. p. 2261: Quaesitum est hiemps utrum per PS an
+  per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin per
+  MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam
+  per P et S ea scribantur, quae apud graecos _in_ "Psi"
+  desinunt. hanc autem non in "Psi" desinere manifestum est ex
+  eo quod quae illa littera terminantur aut in "pos" ut "Pelops
+  Pelopos" aut in "bos" desinunt, ut "phleps phlebos", hiems
+  autem neutram harum syllabarum recipit. item non constat,
+  obscurum utrum _per_ OB an per OP debeat scribi, nec minus
+  obseruo obsido, cum in illis B littera euidenter sonum suum
+  uindicet. *non caret ... Pelops Pelopis*. sed nobis utrumque
+  per PS uidetur esse scribendum, quoniam ex his "Psi" littera
+  constet, quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire.
+  Cassiodori Papirian. p. 2291P. p. 578B Garet.: traps ab eo
+  quod dicitur trabis et urps per P debent scribi, licet
+  *Varro* per B scribenda putet, quod in reliquis casibus B
+  habeant. sed tamen cum "Psi" littera graeca nullo modo
+  transferri potuerit in usum nostrum et uis eius per P et S
+  litteras scribatur, necessarium est, ut ubi "Psi" graecum
+  sonat, apud nos quod uitari non potest per has litteras
+  scribatur id est P et S, licet in obliquis casibus B habeant,
+  ut caeleps caelibis, urps urbis, item in aliis ipsam
+  retineant, ut auceps aucupis. unde apparet in his casibus
+  mutare nos debere P in B, in quibus se etiam ambae
+  consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam sequimur
+  in "Phi", quae ipsa PH constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in
+  nominatiuo casu P et S, in aliis casibus per P et H
+  scribitur. Vel. Long. p. 2233: hinc noscuntur etiam
+  quaestiones interdum quibus noua a ueteribus discernantur
+  utrum absorbui an absorpsi, _uel_ cum ad hanc disputationem
+  pertinere non debeat, nisi quod proprium est "orthographias",
+  utrum per B an per P absorpsi scribi debeat: et aliis
+  seruanda (sequenda _libri_) B littera _uidetur_, quoniam
+  sorbere dicimus, aliis P, quoniam quaecumque apud graecos per
+  "Psi" scribuntur et constat haec littera "Pi" "Sigma", apud
+  nos per P scribenda. idque (ideoque _libri_) in similibus
+  seruandum, ut in eo quod est urbs et nupsi et plebs ac
+  ceteris. p. 2224: ea quae apud nos "Psi" litteram sonant,
+  putant plerique per P et S scribenda, quoniam et graeci
+  pronuntiauerunt, [per] litteram "Psi" constare "ek tou pionos
+  (ek tou p kai tou s" ci. _Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv.
+  gramm. 103_). sed qui origini uerborum propiores (proniores
+  _an_ propensiores?) sunt, per B scribunt. Prisc. I 42
+  p. 33, 3: huic (S) praeponitur P et loco "Psi" graecae
+  fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma "Antisigma"
+  hac figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam
+  scripturam mutare, quamuis non sine ratione haec quoque
+  duplex a graecis addita uideatur, nam multo molliorem et
+  uolubiliorem sonum habet "Psi" quam PS uel BS. hae tamen id
+  est BS non alias debent poni pro "Psi", hoc est in eadem
+  syllaba coniunctae, nisi in fine nominatiui, cuius genetiuus
+  in BIS desinit, ut urbs urbis, caelebs caelibis, Arabs
+  Arabis. _cf._ Prisc. I 58 p. 43, 9, Cassiodori Valerian.
+  p. 2289. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2465 _sq._ P. Beda p. 2337P.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 44_
+      1 et non paret _B_ || urbs e pelobs _B_ ||
+      5 eiusdemmodi _B_ || in ps excurrunt _B_ || pelobs
+      pelopis _B_
+
+_48_ Cretenses Ennius (dixit).
+
+  _48._ Char. p. 124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro II
+  (_14, 34_): 'Cretum legis', *Cretenses Ennius*, ut Varro
+  libro I de sermone latino scribit.
+
+
+II
+
+_49_ Syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae leues,
+aliae procerae aliae retorridae, aliae barbarae aliae graeculae,
+aliae durae aliae molles. asperae sunt ut trux crux
+trans, leues ut lana luna, procerae sunt quae uocalem longam
+extremam habent aut paenultimam ut facilitas, retorridae          5
+sunt quae mutam habent extremam ut hic hoc, barbarae
+sunt ut gaza, graeculae ut hymnos Zenon, durae ut
+ignotus, molles ut aedes.
+
+  _49._ Diom. p. 428, 22: *Syllabae ut ait ... ut aedes*.
+
+      1 leues _B_ leue sunt _A_ leuae _M_ || 2 procere _A_
+      proceres _BM_ || gregulae _BM_ || 4 proceres _ABM_ ||
+      7 gregulae _M_ || ymnos _A_ ymnus _B_
+
+_50_ Delirus placet Varroni, non delerus. non enim, ut
+quidam existimant, a Graeco tracta uox est "para to l�rein"
+sed est latina a lira id est sulco. itaque sicuti boues
+cum se a recto actu operis detorserint delirare dicuntur,
+sic qui a recta uia uitae ad prauam declinant, per similitudinem  5
+translationis item delirare existimantur.
+
+  _50._ Vel. Long. p. 2233P.: Nec non et ibi "orthoepeia
+  orthographia" coniuncta est, ubi quaeritur, foenoris an
+  foeneris dica_mus_, quoniam nomen inde tractum dicimus
+  foeneratorem. item facineris non facinoris, quoniam
+  facinerosum uocamus. sic etiam *delirus placet ... delirare
+  existimantur*. Caper p. 2248P.: delirare et delerare "apo
+  tou l�rein". Non. p. 17: Delirare (delerare _codd._) est de
+  recto decedere. lira est autem fossa recta, quae contra agros
+  tuendos ducitur et in quam uligo terrae decurrat.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_
+      2 "l�rin" _in mg._ "l�rein"] _V_ || 3 latine sulco
+      _VP_ latina a lira id est sulco _Ritschelius quaest.
+      uarr. p. 29_ || existimatur _V_
+
+_51_ Interuallum duas L habet, uallum enim ipsum non
+aliter scribitur, a quo interuallum. Varro dicit interualla
+esse spatia, quae sunt inter capita uallorum id est stipitum
+quibus uallum fit, unde cetera quoque spatia dicuntur.
+
+  _51._ Cassiodori Cornut. p. 2284P. p. 576B Garet.:
+  *Interuallum duas ... spatia dicuntur*. Beda p. 2337P.:
+  interuallum per duo L scribendum est.
+
+  _de codd. uid. ad fr. 43_
+      1 duas .l.l. habet _AB_ || 3 sunt _B erasum in A_
+
+_52_ Narare per unum R scribitur, ut Varroni placet. secutus
+est enim etymologiam nominis eius, qua gnarus dicitur,
+qui scit et accipit quod loqui debeat. denique compositio
+uerbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R
+sed per unum scribitur. ideo et naratio unum R habere    5
+debet.
+
+  _52._ Cassiodori Papirian. p. 2290P. p. 578A Garet.: Querella
+  per duo L scribitur. *narare per ... habere debet*. Vel.
+  Long. p. 2238: sane in eo quod est narare obseruatum est ut
+  unum R scriberemus, quoniam uenit a gnaro cui contrarium est
+  ignarus. Beda p. 2340: naro et naratio per R scribantur.
+
+      1 scribitur _om. A_ || secutus enim est ethimologiam
+      _B_ || 3 et accipit _om. B_ || quod loqui] quid
+      loqui _A_ qui loqui _B_ || 5 narratio _eraso priore_
+      r _A_
+
+_53_ M. Varro in libro secundo ad Marcellum de latino
+sermone aeditumum dici oportere censet, magis quam aedituum,
+quod alterum sit recenti nouitate fictum, alterum
+antiqua origine incorruptum.
+
+  _53._ Gell. XII 10, 1: Aeditimus uerbum latinum est et uetus,
+  ea forma dictum qua finitimus et legitimus. pro eo a
+  plerisque nunc aedituus dicitur noua et commenticia
+  usurpatione, quasi a tuendis aedibus appellatus. satis hoc
+  esse potuit admonendi gratia dixisse * * propter agrestes
+  quosdam et indomitos certatores, qui nisi auctoritatibus
+  adhibitis non comprimuntur. *M. Varro ... origine
+  incorruptum*. cf. Varro de l.l. VII 12 p. 298. VIII 61
+  p. 437. de re rust. I 2, 1. Fest. Pauli p. 13 M.: aedituus
+  aedis sacrae tuitor id est curam agens, aeditimus aedis
+  intimus. Char. p. 75, 18: aeditumus dicitur qui aedem seruat
+  quasi aedis intimus, dicitur etiam aedituus ab aede tuenda.
+  _cf._ Placidi gl. in Mai class. auct. III p. 427. Thes.
+  latin. in Mai class. auct. VIII p. 192.
+
+  _de codd. uid. adn. ad fr. 36_
+      1 marcellium _V_ || 2 editumum _L_ editummum _V_ ||
+      edituum _V_ edit{~u}um _L_
+
+_54_ Quae graeci dicunt aenigmata, hoc genus quidam ex
+nostris ueteribus scirpos appellauerunt. | quale est:
+    Semel minusne an bis minus non sat scio,
+    an utrumque eorum. ut quondam audiui dicier,
+    Ioui ipsi regi noluit concedere.                           5
+hoc qui nolet diutius apud sese quaerere, inueniet quid sit
+in M. Varronis de sermone latino ad Marcellum libro secundo.
+
+  _54._ Gell. XII 6: *Quae graeci ... quale est*, quod nuper
+  inuenimus per hercle antiquum, perquam lepidum tribus
+  uersibus senaris compositum aenigma, quod reliquimus
+  inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo
+  acueremus. uersus tres hi sunt: *semel minus ... libro
+  secundo*.
+
+  _Gelli codicibus VL accedit B = fragm. Bernense cod. msc. 404
+  scriptum anno ae. n. 1173 cf. Hertz l.s. p. 412_
+      1 quae greci _L_ que greci _VB_ || enigmata _VL_
+      enicmata _B_ || 2 appallauerunt{*above second a: e}
+      _L_ || 3 minusne _L_ minusque{*above que: ne}
+      _B_ minus _V_ || minus non sat scio _Scaliger
+      Virgilii append. p. 230_ minus non sit sat scio _L_
+      minus non sit sed scio _VB_ || 4 an _LVB_ at
+      _Hertzius_ || eorum ut quondam _VB_ eorum quod _L_ ||
+      audiui ipsi dicier ioui regi _L_ audiui ipsi dicier
+      ioui regi regi _B_ audiui ipsi.......oui regi
+      _lacuna sex uel septem litterarum inter_ ipsi _et_
+      oui _V_ audiui dicier Ioui ipsi regi _Scaliger_ ||
+      5 uoluit _V hoc aenigma Barthius aduers. XVI 22 sic
+      scripsit:_ semel minus? non. bis minus? non. sat
+      scio. |an utrumque? uerum. ut quondam audiui dicier
+      _e.q.s._ || 6 nolet _L_ noluit _VB_ || aput _V_ ||
+      quaereret _VB_ || 7 in m. uarronis _LB_ . {)i}n.
+      uarronis _V_ || mercellum _L_ macellium _V_
+
+
+III
+
+_55_ Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere
+distantias: longitudinem altitudinem crassitudinem. longitudinem
+tempore ac syllabis metimur, nam et quantum
+morae enuntiandis uerbis teratur et quanto numero modoque         5
+syllabarum unumquodque sit uerbum, plurimum refert.
+altitudinem discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue
+deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem
+in spiritu est, unde etiam graeci adspirationem "pneuma
+dasu" appellant. nam omnes uoces aut aspirando facimus           10
+pinguiores, aut sine spiritu pronuntiando tenuiores.
+
+  _55._ Seru. de accent. 8 p. 526 Endl.: *Scire* autem *oportet
+  ... pronuntiando tenuiores*. Prisc. de accent. p. 519, 6: uox
+  corpus esse ostenditur. nam et si corpus non esset, auditus
+  aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum et
+  reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine
+  scilicet latitudine longitudine. habet quippe littera
+  altitudinem in pronuntiatione, latitudinem in spiritu,
+  longitudinem in tempore, hoc est et alte et late et longe
+  auditur.
+
+  _L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex
+  analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono_
+      3 distantias altitudinem _L_ || 4 quantum ore _L_ ||
+      6 sit] si _L_ || 7 altitudinem] ab altitudine _L_ ||
+      8 Crasitudo _L_ || 9 spiratu _corr. in_ spiritu _L_ ||
+      "pneuma dasu" _add. Albertus Zippmann om. L_ ||
+      10 aspiranda _L_ || 11 pingui res _L_ || aspiratu _L_
+
+_56_ H sicut in quaestione est littera sit necne: sic nunquam
+dubitatum, an secundo loco a quacunque consonante
+poni deberet, quod solus Varro dubitat. uult enim auctoritate
+sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem
+conferat, et tanto magis hoc tentat persuadere,                   5
+quod uocalibus quoque dicat anteponi ut heres, hircus.
+
+  _56._ Cassiodori Cornut. p. 2285P. p. 576B Garet.: *H sicut in
+  ... heres hircus*. sed Varronem praeterit consonantem ideo
+  secundo loco H recipere, quia non possit ante _se_
+  adspirationem nisi uocalis habere. itaque et ante et post H
+  littera, cuicumque _uoc_ali adiungatur, consonabit (_sic
+  corr. Vsener, cum codd. om._ se, _scrib._ uocales, tali, non
+  sonabit). haec enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante
+  se aut _codd._) post se habeant H, enuntiationem non
+  inpediant. Prisc. I 25 p. 19, 12: _PH_ autem ideo non est
+  translatum ab illis in aliam figuram, quod nec sic cohaeret
+  huic quomodo mutis, nec si tollatur minuit significationem.
+  quamuis enim subtracta aspiratione dicam: retor Pyrrus,
+  intellectus integer manet, non aliter quam si antecedens
+  uocalibus auferatur, unde ostenditur ex hoc quoque aliqua
+  esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo quidam
+  dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an
+  subiungi.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
+      1 sic] sit _AB_ || nunquam _A_ || dubitatum ac
+      secundo _A_ dubitatum est ac secundo _B_ ||
+      consonanti _B_ || 3 debere _AB_ || quia solus _B_ ||
+      4 quae adspirationem _B_ quae ad adspirationem _A_ ||
+      5 conferat _edidit Fornerius_ (_Paris. 1588_)
+      conferet _B_ confert _A_ || temptat _B_ || 6 qu...
+      uocalibus (quod _corr._) _B_ ut uocalibus _A_ ||
+      {-q}q; _A_
+
+_57_ Varroni placet R litteram, si primo loco ponatur, non
+adspirari. lector enim ipse, inquit, intellegere debet Rodum,
+tamen etsi H non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem.
+
+  _57._ Cassiodori Cornut. p. 2286P. p. 577A Garet.: *Varroni*
+  enim *placet ... retorem rhetorem*. sed eadem obseruatio non
+  necessaria est R litterae. sunt enim uerba primo loco R
+  litteram habentia non minus latina quam graeca. itaque merito
+  auferemus aut amouebimus adspirationem: Roma regina rapa
+  Rodus. _cf. Prisciani uerba ad fr. 56. exscripta._
+
+      1 placet. h. littera _B_ placet h litera _A_ || si
+      pro loco _B_ || 2 ipse intelligere debet inquit _A_ ||
+      debet Rhodum _A_ || 3 non _om. A_ || rodum esse _AB_ ||
+      retorem. rethorem _B_
+
+_58_ De H littera quaeritur quae se cum his aut inseruit
+uocibus aut praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit,
+cum elegantiores et ueementer dicant et reprendit
+secundum primam positionem. prendo enim dicimus
+non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis harena           5
+halicam et haliculam, cum ab alendo possit alica dici, et
+aliculam existiment dictam, quod alas nobis iniecta contineat.
+hortus quoque non desiderabat aspirationem, quod
+ibi herbae oriantur id est nascantur, sed tamen a consuetudine
+accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex eodem                   10
+loco dictae sunt, et eam differentiam quidam esse
+uoluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a mutua
+hortatione dicantur. item nonnulli harenam cum aspiratione,
+siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat, dicendam
+existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur enuntianda.        15
+nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus,
+quam propter originem uocis, siquidem, ut testis
+est Varro, a sabinis fassana dicitur: et sicut S familiariter
+in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur. similiter
+ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam                   20
+foedi dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam
+eosdem aeque fircos uocabant. nam et e contrario, quam
+antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque
+et cocleam et cocleare sine aspiratione scribemus,
+et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit enuntiare.      25
+non enim firmum est catholicum grammaticorum,
+quo censent aspirationem consonanti non esse iungendam,
+cum et Carthago dicatur et pulcher et Gracchus et Otho
+et Bocchus.
+
+  _58._ Vel. Long. p. 2229P.: Et *de H littera ... Otho
+  Bocchus*.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_
+      1 de hac litera _V_ || cum his] ?? || 3 et reprendit]
+      In reprendit _V_ || 5 haren{e,} ha:alicam {*above
+      second a: h} et aliculam _V_ || 7 existimet _V_ ||
+      11 et tam _V_ || 18 fassana f fasma {*below a: alpha
+      stacked on .i.} _V_ || 22 fercos f fircos _V_ ||
+      24 coleam _V_ || 27 censent _P_ || 28 gracchos _V_ ||
+      29 bocchus _V_
+
+_58A_ Peccant qui prehensus cum adspiratione scribunt, cum
+eam prima persona non habeat, et similiter uehemens, cum
+a ui mentis dicatur. quam quidam putant adiciendam,
+quoniam id non aliud putant esse quam altius _mentem uehi
+id est_ ferri, cum huic uerbo sine dubitatione adspiretur.       5
+negat Varro etiam Graccho adspirandum, quoniam a gerendo
+sit cognominatus, matrem enim eius qui primus Graccus
+sit dictus, duodecim mensibus utero eum gessisse. et
+pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur, nihilo minus
+tamen ratio exili littera C enuntiandum et scribendum           10
+esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini
+sermonis naturam media adspiretur. quamuis Santra
+a graecis putet esse translatum quasi "polychroun".
+
+  _58A._ Ter. Scaur. p. 2256P.: Similiter *peccant* et qui nucs
+  et trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item,
+  *qui prehensus ... quasi "polychroun"*.
+
+  _de cod. uid. adn. ad fr. 44_
+      1 aspiratione _B_ || 2 ueemens _B_ || 4 quoniam �i�
+      non _B_ || quam alterius . {*above .: ferri} cum
+      hoc _B_ || 5 aspiretur _B_ || 6 gr{e.}co {*above e:
+      ae} aspirandum _B_ || 7 enim eius] enim enim _B_ ||
+      8 utero eum _Ritschelius quaest. uarr. p. 28_ uterum
+      _B_ || gessisset _B_ || 9 nihilhominus _B_ ||
+      10 ratio exhi littere tenuntiandum _B_ || exiliter c
+      _P_ || 12 aspiretur _B_ || 13 polichrum _B_
+
+_58B_ Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro
+ait et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum
+autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus
+utero eum gestauerit, uel a gracilitate corporis ut quidam
+uolunt.                                                           5
+
+  58B. Char. p. 82, 7: *Graccus et ortus ... quidam uolunt*.
+  sed consuetudo et Gracchos et hortos cum adspiratione
+  usurpauit. _de re cf. M. Haupt quaest. Catull. p.78 sq._
+
+_58C_ Arena si ab ariditate dicitur non habet aspirationem,
+si ab haerendo ut in fabricis uidemus habet.
+
+  _58C._ Seru. ad Verg. Aen. I 172: *Arena*: quaeritur habeat
+  necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit: *si ab
+  ariditate ... uidemus habet*. melior tamen est superior
+  etymologia.
+
+      1 si] sed _H = cod. Hamburgensis_ || aritutate _corr.
+      in_ ariditate _H_ aritate _cod. Lips. saec. X_ ||
+      2 herendo _H_ || ut _suprascr. manu sec. in cod.
+      Cassellano_ || uidemus _om. cod. Bernens. 363.
+      suprascr. m. sec. in Cass._
+
+_58D_ Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus
+consonantibus media intercedat aspiratio, quod minime
+rectum antiquis uidebatur.
+
+  _58D._ Char. p. 73, 17: *Pulchrum Varro ... recordationem
+  doloris*. unde et sepulcrum hodieque manet, quod sit seorsum
+  a pulcro.
+
+  _58-58D._ Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure exiguntur,
+  quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue
+  adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an
+  in scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius
+  quidem ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea
+  ueteres usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant,
+  diu deinde seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis
+  et in triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae
+  chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus
+  maneant, qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde
+  durat ad nos usque uehementer et comprehendere et mihi, nam
+  mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue
+  scriptores in ueteribus libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6:
+  uemens ... a mentis ui atque impetu dicitur. cf. Macrob. sat.
+  VI 8, 18. Vel. Long. p. 2234P.: uoluerunt item alium esse
+  Cilonem alium Chilonem, et Cilones homines uocari angusti
+  capitis et oblongi, Chilones uero improbioribus labris
+  homines a Graeco "para ta cheil�". talis quaestio est circa
+  cohortes et coortes, ubi diuersam esse significationem
+  uoluerunt grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines
+  cooriantur pariter. oriri enim apud antiquos surgere
+  frequenter significabat, ut apparet in eo quod dicitur:
+  'Oriens consul magistrum populi dicat', quod est surgens. at
+  cohortes militum a mutua cohortatione. nam cortes audimus
+  quidem uolgo sed barbare dici. de superiore differentia mihi
+  aliud uidetur, quod cum superius de adspiratione loquerer
+  ostendi, id quoque illum (_an_ ibi quoque illam?) sibi locum
+  fecisse, cum alioquin non desideraretur, ut in uehemente et
+  in reprehenso, cum ueemens et reprensus sine adspiratione
+  emendatius dicatur. nam tam militum quam rusticorum coortes
+  sunt, si quidem et milites e rusticis et ex eiusdem regionis
+  hominibus conscribebantur, ut et agnoscere et tueri inuicem
+  possint. cf. Cassiodori Vel. Long. p. 2287P. Cassiodori
+  Cornut. p. 2286P.: uehemens et uemens apud antiquos et apud
+  Ciceronem lego, aeque prehendo et prendo, hercule et hercle,
+  nihil et nil. haec obseruare ea tenus poteris consuetudine
+  potius quam ratione, in his praecipue uerbis, quae
+  adspirationem habere debent. Fest. Pauli p. 84 M.: foedum
+  antiqui dicebant pro hoedo, folus pro olere, fostem pro
+  hoste, fostiam pro hostia. p. 7: alica dicitur quod alit
+  corpus, p. 102: hortus apud antiquos omnis uilla dicebatur,
+  quod ibi qui arma capere possint orirentur. Char. p. 103, 21:
+  harena dicitur quod haereat et arena quod areat, gratius
+  tamen cum adspiratione sonat. Mar. Vict. I 4, 84 p. 2466P.:
+  uideo uos saepe et orco et uulcano H litteram relinquere, sed
+  credo uos antiquitatem sequi. sed cum asperitas uetus illa
+  paulatim ad elegantioris uitae sermonisque est limam
+  perpolita, sic uos quoque has uoces sine H secundum
+  consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora
+  sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut
+  brachium cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis
+  obseruare ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis
+  praeceptum antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus
+  litteris oportere, in enuntiando autem quasdam litteras
+  elidere, in quo ... bis peccatis, quod aliud scribitis et
+  aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long, p. 2238P.: de
+  aspiratione ... aliquid iam locuti sumus, repetendum tamen
+  existimaui sermonem propter eos qui hymnum, item hyacinthum
+  et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim praeponendam
+  adspirationem putauerunt, alii tamquam non necessariam
+  omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua graecorum
+  numquam non adspirationem in se habet "Upsilon" littera
+  quotiens inchoat uoces. nam quod ad latina pertinet, in
+  quibus tale quid (_Vsener pro_ late aliquid) ambigitur,
+  antiqua consuetudo respicienda est, quibus moris fuit pro hac
+  adspiratione litteram dicere F. itaque harenam iustius quis
+  dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et hordeum quia
+  fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci erant,
+  et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p. 2249P.: per
+  detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine
+  adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam
+  apud antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram
+  posuerunt, nos litteram (autem P) H substituimus, ut quod
+  illi fordeum dicebant nos hordeum, fariolum quem nos
+  hariolum, similiter faedum quem nos haedum dicimus. p. 2252:
+  nec minus consonantes (inter se mutuis uicibus in
+  declinatione funguntur) ut F et H, utraque enim ut flatus
+  est. quare quem antiqui fircum nos hircum, et quam Falisci
+  habam nos fabam appellamus, et quem antiqui fariolum nos
+  hariolum. _cf._ p. 2258. Fest. Pauli p. 43: Chilo dicitur
+  cognomento a magnitudine labrorum. Cilo sine adspiratione,
+  cui frons est eminentior ac dextra sinistraque ueluti recisa
+  uidetur. Char. p. 102, 1: Cilones dicuntur, quorum capita
+  oblonga et conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex
+  graeco a labris inprobioribus, quae illi uocant "cheil�",
+  unde et pisces chilones inprobius labrati.
+
+_59_ In accentu materia locus et natura prosodiae breuissime
+conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur vox
+et ea quidem, qua uerba possunt sonare, id est scriptilis.
+locus autem syllaba, quoniam haec proprie uerbi pars est,
+quae recipit accentum. natura uero prosodiae in eo est,          5
+quod aut sursum est aut deorsum; nam in uocis altitudine
+omnino spectatur adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio
+uocis enuntientur, prosodia sit nulla.
+
+  _59._ Seru. de accentib. 7 p. 526 Endl.: *In accentu ... sit
+  nulla*.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 55_
+      1 natura est prosodie _L_ || qua] quae _L_ ||
+      4 probrie _L_ || 7 omno {*above n: 3 dots} _L_ ||
+      fastigia _corr. in_ fastigio _L_
+
+_60_ Quot sint prosodiae dicendum est.
+
+      1 quod _L_
+
+Athenodorus duas esse prosodias putauit, unam inferiorem,
+alteram superiorem. flexam autem, nam ita nostra
+lingua "perisp�men�n" uocamus, nihil aliud esse quam
+has duas in una syllaba.                                          5
+
+      2 at henodorus _L_ || 4 perispomen _L_ || uocauimus _L_
+
+Dionysius autem Aristarchi discipulus, cognomento
+Thrax, domo Alexandrinus, qui Rhodi docuit, lyricorum
+poetarum longe studiosissimus, tres tradidit quibus nunc
+omnes utuntur "bareian oxeian perisp�men�n".
+
+      6 dionisius _L_ || aristarci _L_ || 7 trax _L_ ||
+      alexandrios{*above o: u} a qui rodii _L_ || liricorum
+      _L_ || 9 baria noxian perispomenon _L_
+
+Tyrannio uero Amisenus, quem Lucullus Mithridatico               10
+bello captum Lucio Murenae concessit, a quo ille libertate
+simul et ciuitate donatus fuit, quattuor scribit esse
+prosodias "bareian mes�n oxeian" et "perisp�men�n". atqui
+memoriae proditum est hunc ante alios fuisse pronuntiatione
+peritum, quod nequaquam assequi potuisset, nisi tenore           15
+singularum uocum diligentissime perquisito.
+
+      10 tyrannion uero iamisenus _L_ || lucillus
+      mitridatico _L_ || 11 captam _corr. in_ captum _L_ ||
+      munere _corr. in_ murene _L_ || concesit _L_ || quo
+      illo _L_ || 12 fuit] sit _L_ || 13 barian
+      mesehenoxiant perispomenenat qui _L_ || 14 peritum]
+      potiorem _L_ || assequi] esse{*above e: a} qui _L_
+
+In eadem opinione et Varro fuit, qui in leges suas
+redegit accentuum scientiam et doctrinam, isque omnibus
+a se propositis euidentissimas affert probationes, ut id quoque
+pro media prosodia facit; dicendo ipsam naturam nihil            20
+facere totum, ubi non sit medium. ut enim inter rudem
+et eruditum, inter calidum et frigidum, amarum et dulce,
+longum et breue sit quiddam medium, quod neutrum est,
+sic inter imam summamque uocem esse mediam, ibique
+quam quaerimus prosodiam. neminem musicum esse, qui              25
+mediam uocem in cantu ignorauerit, nec quemquam potuisse
+dicere in sono chordarum aut uoce tibiarum assaue
+uoce cantantium "mes�n" esse, si non in omni uocis natura
+esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum
+sensus non animaduertat, cum illum, qui in cithara aut tibia     30
+aliquanto uberior est, saepe totum non sentiat meatum.
+
+      17 qui in _Endl._ quin _L_ || 18 redigit _L corr.
+      Endl._ || scientia et doctrina _L_ scientiam.
+      doctrina _Endl._ || isque] eius quae _L_ ||
+      19 quodque _L_ || 20 prodosia _L_ || dicendo ipsam]
+      _hic incipit Wasi (cf. supra p. 49) excerptum (=W)
+      his uerbis: Varro laudatus in Seruii Ms. Cap. de
+      Accentib. pluribus pro Media Prosodia arguit_, ipsa
+      in natura nihil totum || 22 amarum et dulce longum
+      et breue _W_ et amarum dulcem longum et brebem _L_ ||
+      23 sit] est _LW_ || quoddam _W_ || 25 querimus _L_ ||
+      musicam _L_ || 26 quenquam _W_ || potuisse _L_
+      potius esse _W_ || cordarum _L_ || aut uoce quarum
+      aliaue _L_ alia uoce buccinarum assaue _W_ ||
+      28 mesen _LW_ || si _W_ si si _L_ ||| 30 illa quae
+      _LW_ || chitera{*above e: i} aut quia aliquando
+      _L_ cithara auditur quia aliquanto _W_ || 31 tatum
+      _corr. in_ totum _L_ tantum _W_ || cum illam, quae
+      etc., saepe totum non sentiat theatrum _ci. Wachsmuth_
+
+Praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit
+principium aliarum ut "mes�" in musice initium cantionis, et
+omnium rerum initia semper obscura sint. dein quod omne
+medium in angustis non uideatur, ut punctum in quamuis          35
+magno orbe, quod uocant "kentron". nullum esse corpus,
+ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse,
+omnem igitur uocem medium habere. quod enim fuit deorsum
+prius in medium succedere quam euolet sursum, et
+quod sursum est ante eodem uenire quam deorsum, quare           40
+utriusque compitum medium esse. et multa praeterea latius
+in eam rem disputata profert, quae nunc nobis locus
+non est iterare. scire enim oportet rationis huius recens
+non esse commentum, sed omnium, qui ante Varronem et
+Tyrannionem de prosodia aliquid reliquerunt, plurimos et        45
+clarissimos quosque mediae huius fecisse mentionem, quos
+omnes sibi fuisse auctores Varro commemorat: grammaticos
+Glaucum Samium et Hermocraten Iasium; item philosophum
+Theophrastum peripateticum cui diuina facundia
+nomen adsciuit, nec non eiusdem sectae Athenodorum,             50
+summi acuminis uirum, qui quandam prosodiam "monotonon"
+appellat, quae uidetur non alia esse quam media, licet diuerso
+uocabulo.
+
+      32 preterea _L_ || 33 mese _W_ mesae _L_ || musica
+      _W_ || 34 omnia initia _W_ || deinde _W_ || 35 in
+      quamuis _W_ non quamuis _L_ || 36 quod] quem _LW_ ||
+      centron _LW_ || 38 fuit _Weil et Benloew th�or. g�n.
+      de l'accent. lat. p. 16_ fluit _LW_ || 39 succendere
+      _L_ || 40 eodem uenire _Weil et Benloew l.s._ eo
+      deuenire _LW_ || quare utriusque _L_ quantumuis _W_ ||
+      41 et multa--14 aliquid reliquerunt] _om. W_ ||
+      42 disputatam _L_ || locum est iterarae _L_ ||
+      44 barronem _corr. in_ Varronem _L_ || 45 relinquerunt
+      _L_ || Haec Varro, qui plurimos _W_ || 46 quoque _L_ ||
+      huius sibi fuisse autores commemorat _W_ || 47 barro
+      _corr. in_ Varro _L_ || 48 ioseum _L_ || philosofum
+      theoprastum _L_ || 50 ut henothorum _corr. in_
+      athenothorum _L_ || 51 prosodoam _corr. in_
+      prosodiam _L_ || monotonon _corr. in_ monotomon _L_
+
+Nec desunt, qui prosodias plures esse quam quatuor
+putauerint. ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae             55
+propositae sunt sub hisce nominibus: "aneimen�,
+mes�, epitetamen�, keklasmen�, antanakl�men�, n�t�". sed
+hic quoque non dissentit a nobis. nam cuiuis ex ipsis
+nominibus intellectu procliue est tres primas esse simplices
+et non alias quam "bareian mes�n oxeian", postremas            60
+autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae
+est genere una. hanc enim flecti non uno modo omnes
+putauerunt, Eratosthenes ex parte priore acuta in grauem
+posteriorem, Theodorus autem aliquando etiam ex graui
+in acutiorem excendere. ceterum Varro in utramque partem       65
+moueri arbitratur, neque hoc facile fieri sine media,
+eamque acutae coniunctam plerumque esse potius quam
+grauem, quod ea propius utramque est, quam illa superior
+et inferior inter se.|
+
+      54 nec desunt _L_ nec deesse monet Seruius _W_ ||
+      prosodosias _L_ || 55 prosodiae sunt _LW_ ||
+      56 hiisce _W_ || ansimen himesip petamene cecasmen
+      antanaca homenehc _L_ an simenhimes ip pentamene
+      cecasmen antanaca homenech _W_ || 58 desentit _L_ ||
+      60 uariam mesenoxian _L_ || 63 erat ostenes _L_ ||
+      64 posteriorem _om. W_ || autem _om. W_ ||
+      65 extendere _W_ || in utramque partem _Weil et
+      Benloew l.s. p. 14_ in utraque parte _LW_ ||
+      66 hoc] his _LW_ || 67 acutam plerumque esse putius
+      quam grabem (_corr. in_ grauem) _L_ acutam plerumque
+      esse potius quam grauem _W cf. supra p. 55_
+      adiunctam _ci. Vsener_ || 68 probrius utraque _L_ ||
+      69 inter se] _hucusque W_
+
+Media, quae inter duas quasi limes est, quod grauioris           70
+quam acutioris similior est, in inferioris potius quam
+superioris numerum relegatur. in hoc enim fere doctissimorum
+consensus est, acutam plus una uno in uerbo esse
+non posse, graues esse complures.
+
+      71 similior est] similiores _L_ || putius _L_ ||
+      72 superiorum || 73 uno _om. L_
+
+Prosodiam ibi esse dicimus, ubi aut sursum est aut               75
+deorsum. quae demissior est, ea a pluribus "bareia" appellatur
+graece, latine uero grauis ideo quod deorsum est,
+in sede scilicet ponderum grauiorum. at eam quae sursum
+est Glaucus "epitetamen�n", item alius aliter, sed nemo
+adhuc leuem uocauit, quamuis id erat graui contrarium,           80
+uerum ea nomen optinet "oxeias" latine acutae, ideo quod
+tenuis et omne acutum tenue. inter has est "mes�"; latine
+media, quia limes est per quem duae supradictae ultro citroque
+commeant. quartae illi coniunctae, quia ceteris
+perplexior est, plura sunt uocabula. Ammonius Alexandrinus,      85
+qui Aristarchi scholae successit; "oxybaryn" uocat,
+Ephorus autem Cymaeus "perispasin", Dionysius Olumpics
+"ditonon", Hermocrates Iasius "symplekton", Epicharmus Syracusius
+"keklasmen�n". uerum ea nunc ab omnibus "perisp�men�"
+graece uocatur, apud nos flexa; quoniam primo erecta             90
+rursus in grauem flectitur.
+
+      75 prosodiant _L_ || 76 quae demisior est quae a _L_ ||
+      "bareia" uaria _L_ || 78 eamque rursum est _L_ ||
+      79 epitetamenen _L_ || 81 numen _L_ || oxian _L_ ||
+      acuta _L_ || 82 mese _L_ || 84 commeant] commentat
+      _L_ || quarte _L_ || illi coniungit liquia _L_
+      coniunctili, quia _ci. Vsener_ || 85 hammonius
+      alixondris{*above last i: u} _L_ || 86 aristarci
+      scollae{*small l inserted before l} _L_ || oxibarin
+      _L_ || 87 cymeus perispasin _L_ || 88 "ditonon" _ci.
+      Weil et Benloew l.s. p. 10_ aponon _L_ || sim
+      plecton _L_ || epicarmus siracusius cetasmenen _L_ ||
+      89 perespomene _L_ || 90 prima _corr. in_ primo _L_ ||
+      91 grauem] grebem _L_
+
+Acuta exilior et breuior et omni modo minor est,
+quam grauis, ut est facile ex musica cognoscere cuius
+imago prosodia. nam et in cithara omnique psalterio quo
+quaeque chorda acutior eo exilior, et tibia tanto est uoce       95
+acutiore quanto cauo angustiore, adeo ut corniculo aut
+"bombuki�" addito grauior reddatur, quod crassior exit in
+aera. breuitatem quoque acutae uocis in iisdem organis
+animaduertere licebit, siquidem in pulsu chordarum citius
+acuta transuolat, grauis autem diutius auribus immoratur.       100
+etiam ipsae chordae, quae crassius sonant, longiores uidentur
+quia laxius tenduntur. item in fistula duo calami breuissimi,
+qui acutissimae uocis, tibiae quoque acutiores quae
+breuiores, et his foramina quam sunt ori proxima et breuioris
+aeris motum persentiscunt tam uocem reddunt acutam.             105
+sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae
+uelut quaedam "diast�mata", acuta tenuior est quam
+grauis et breuis adeo, ut non longius quam per unam syllabam
+quin immo per unum tempus protrahatur, cum grauis
+quo uberior et tardior est diutius in uerbo moretur et          110
+iunctim quamuis in multis syllabis residat. quocirca graues
+sunt numero plures, pauciores acutae, flexae rarissimae.
+
+      92 brebior _L_ || 94 chitera _L_ || quoque quae _L_ ||
+      95 tibia] uita _corr. in_ tiuia _L_ || tanta _corr.
+      in_ tanto _L_ || 97 "bombuki�" bamborio _L cf. supra
+      p. 58_ || addita _corr. in_ addito _L_ ||
+      98 brebitatem _L_ || isdem _L_ || 99 in _om. L._ ||
+      cordarum _L_ || 100 transuolai _L_ || 101 cordae
+      _L_ || 102 tendentur _corr. in_ tenduntur _L_ ||
+      103 tiuiae quo acutiores _L_ || 104 sint _corr. in_
+      sunt _L_ || 107 "diast�mata"] istamina _L_ _cf. supra
+      p. 59_
+
+Acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum
+sublime fastigata. grauis autem notatur simili uirgula in
+eadem parte depresso fastigio, quae notae demonstrant          115
+omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum.
+ipsum etiam musicorum docetur diagrammate in quo tropi
+pro acumine uocum superiores scribuntur; denique summus
+huperlydius quia acutissimus, infimus hypodorius quo
+nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est      120
+et ex acuta grauique ficta, notam habet nomini potestatique
+respondentem. nam a sinistro cornu surgens arduo
+fastigio et sursum molli curuatura dextrouersum flexa
+praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae litterae V
+efficit et priorem acutam et posteriorem grauem sibi inesse    125
+significat. |
+
+      114 _an_ in eandem partem depressa a fastigio? ||
+      115 depressa _L_ || 117 diagrammatae _L_ ||
+      118 sumus hic per lidius _L_ || 119 quo _corr. in_
+      qua _L_ || 121 nominis _L_ || 122 cum surgens _L an_
+      a sinistra consurgens? || 123 curuatur adextro uersu
+      _L_ || 125 efficit et] et _om. L_
+
+Ordo in accentibus non adtenditur, uerum uarie, nunc
+grauem nunc acutum nonnumquam flexum primo loco
+poni dubium non recipit.|
+
+Longitudo uerborum duabus in rebus est, tempore et              130
+syllabis. tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos.
+inter rhythmicos et metricos dissensio nonnulla est,
+quod rythmici in uersu longitudinem uocis tempore metiuntur
+et huius mensurae modulum faciunt tempus breuissimum
+in quo quaecunque syllaba enuntiata sit breuem                  135
+uocari. metrici autem uersuum mensuram syllabis conpraehendunt
+et huius modulum syllabam breuem arbitrantur,
+tempus autem breuissimum intellegi quod enuntiationem
+breuissimae syllabae cohaerens adaequauerit. itaque
+rhythmici temporibus syllabas, metrici tempora syllabis         140
+finiunt.
+
+  _60._ Seru. de accentib. 17 p. 530 Endl.: *Quot* ergo *sint ...
+  dicendum est*. quae res eo maiore cum cura tractanda est,
+  quod nostra ratio ab opinione iam inueterata et omnium fere
+  animis adfixa discrepat. *Athenodorus duas ... inferior inter
+  se*. sed hoc mediae prosodiae satis, quo quis sciat esse
+  quaerendam. ceterum qui hanc ignorant, 'quia sola nouerunt,
+  quae scholis studuerunt, non sunt culpandi. sed nec
+  magistros, qui tres solas demonstrant, erroris arguerim, si
+  modo hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat.
+  tres prosodias in usu esse scire oportet, *media* autem *quae
+  ... inesse significat*. mediae uero cuius nunc usus non
+  habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus
+  neque fingere possumus. *ordo in accentibus ... non recipit*,
+  non tamen setius est aliquis (_an_ alius?) prior natura quam
+  alius, non secus atque in litteris euenit. nobis de accentu
+  _dicturis non_ longitudo tractanda est, _uerum_ (accentu
+  longirido tractandum est ue _cod._) altidudo, quae tamen
+  liquido cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio
+  habeatur. in eius enim aliqua parte esse debet id quod
+  altissimum est. denique cum uerbum enuntietur, aliqua in eo
+  syllaba necessse est summum illud uocis fastigium possideat,
+  sed quae potissimum sit, ea monstrari non potest, nisi per
+  temporum syllabarumue numerum, qui proprie longitudinis est,
+  quapropter etsi metricis uidetur syllabarum naturam * ad
+  rhythmicos solos pertinere temporum denumerare interualla,
+  tamen, quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem,
+  ne quid quod ad discendos accentus pertinet deesse uideatur,
+  de uerbi longitudine dicendum est, ea sola adtingentes, quae
+  operi necessaria uidebuntur. *longitudo uerborum ... syllabis
+  finiunt*. neque enim refert, tempus in syllaba esse an in
+  tempore syllabam dicamus, dummodo discendi causa concessum
+  est eam moram qua breuis syllaba dicitur, unum et breuissimum
+  tempus uocare, qua uero longa profertur, duo tempora
+  appellare, ipsa cogit natura, cum loquimur. breuem
+  monochronon, longam dichronon appellamus. duo enim longa
+  syllaba habet tempora, positionis et naturae, breuis naturae
+  habet tantum (unum?) modo. Terentius rhythmis scribit
+  comoedias uel Plautus. Prisc. de accentib. p. 519, 25:
+  accentus est certa lex et regula ad eleuandam et deprimendam
+  syllabam uniuscuiusque particulae orationis, qui fit ad
+  similitudinem elementorum litterarum syllabarumque, qui etiam
+  tripertito diuiditur, acuto graui circumflexo. acutus namque
+  accentus ideo inuentus est, quod acuat siue eleuet syllabam;
+  grauis uero eo, quod deprimat aut deponat. circumflexus ideo
+  quod deprimat et acuat. Isid. orig. I 17, 1: accentus, qui
+  graece prosodia est, ex graeco nomen accepit, nam graece
+  "pros" ad latine, "�d�" graece latine cantus est ... accentus
+  autem dictus, quod iuxta cantum sit sicut aduerbium quod
+  iuxta uerbum est. acutus accentus dictus, quod acuat et
+  erigat syllabam, grauis quod deprimat et deponat, est enim
+  contrarius acuto. circumflexus, quia de acuto et graui
+  constat, incipiens enim ab acuto in grauem desinit, atque ita
+  dum ascendit et descendit, circumflexus efficitur. acutus
+  autem et circumflexus similes sunt. nam uterque leuat
+  syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus, nam semper
+  deprimit syllabas, cum illi leuent, ut 'unde uenit Titan et
+  nox ubi sidera condit'. unde hic grauis est, minus enim
+  sonat, quam acutus et circumflexus. Mar. Vict. I 8, 1 p. 2481
+  P.: inter metricos et musicos propter spatia temporum, quae
+  syllabis conprehenduntur, non parua dissensio est. nam musici
+  non omnis inter se longas aut breuis pari mensura consistere,
+  si quidem et breui breuiorem et longa longiorem dicant posse
+  syllabam fieri, metrici autem prout cuiusque syllabae
+  longitudo ac breuitas fuerit, ita temporum spatia definiri
+  neque breui breuiorem, aut longa longiorem, quam natura in
+  syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri.
+
+      133 longitudine uocis tempora _L_ || 135 in
+      quocumque _L_ in quo cum quae _Westphalus fragm. d.
+      gr. rhythm. p. 42_ || 137 et] ut _L_ || brebem _L_ ||
+      138 brebissimum _L_ || enuntiationem _Westphalus
+      l.s. p. 43_ enuntiatione _L_ || 139 brebissimae ||
+      coherens adaequaberit _L_ || 140 rithmihi temporibus
+      syllabis _L_
+
+_60A_ Varro ait ad Marcellum de lingua latina: quattuor
+foraminum fuisse _tibias_ apud antiquos. etenim et se ipsum
+ait in templo Marsyae uidisse tibias quattuor foraminum.
+
+  _60A._ Acro ad Horat. art. poet. 202: *Varro ait* in tertio
+  disciplinarum et *ad Marcellum ... foraminum*. quare quaterna
+  tantum foramina antiquae tibiae habuerunt. alii dicunt non
+  plus quam tria. Comm. Cruqui ad h. u.: *Varro* in tertio
+  disciplinarum _et_ ad Marcellum de lingua latina quattuor
+  foraminum fuisse tibias apud antiquos ait, et se ipsum in
+  Marsyae templo eas uidisse refert.
+
+      2 tibias _om. P_ = _cod. Paris. 7975 saec. XI cuius
+      Alfredus Holderus mecum communicauit lectiones_ ||
+      antiquos. & Nam & si ipsum _P_ || 3 in templo
+      Marsiae _Paulyus uolg._ in marsiae templo _P_ ||
+      �IIII� _P_
+
+_60B_ Tibia phrygia dextra unum foramen habet, sinistra
+duo, quorum unum acutum sonum habet alterum grauem.
+
+  _60B._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 618: Tibiae aut serranae
+  dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cauernas, aut
+  Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cauernas
+  ... ut enim ait Varro: *tibia Phrygia ... alterum grauem*.
+
+      1 phrigia _cod. Regin. 1674 saec. X_ frigia _cod.
+      Paris. 7929 saec. X_
+
+_61_ In priore uerbo graues prosodiae quae fuerunt manent,
+reliquae mutant.
+
+  _61._ Gell. XVIII 12, 1: Id quoque habitum est in oratione
+  facienda elegantiae genus, ut pro uerbis habentibus patiendi
+  figuram agentia ponerent ac deinde haec uice inter sese mutua
+  uerterent ... Varro libris quos ad Marcellum de lingua latina
+  fecit: *in priore ... reliquae mutant* inquit elegantissime
+  pro mutantur.
+
+_62_ Faenerator, sicuti M. Varro in libro tertio de sermone
+latino scripsit, a faenore est nominatus. faenus autem dictum
+ait a fetu et quasi a fetura quadam pecuniae parientis
+atque increscentis. idcirco et M. Catonem et ceteros
+aetatis eius feneratorem sine A littera pronuntiasse tradit,      5
+sicuti fetus ipse et fecunditas appellata.
+
+  _62._ Gell. XVI 12, 1: Cloatius Verus in libris, quos
+  inscripsit uerborum a graecis tractorum, non pauca hercle
+  dicit curiose et sagaciter conquisita neque non tamen quaedam
+  futilia et friuola ... in libro quarto 'faenerator' inquit
+  'appellatus est quasi "phainerat�r apo tou phainesthai epi to
+  chr�stoteron", quoniam id genus hominum speciem ostentent
+  humanitatis et commodi esse uideantur inopibus nummos
+  desiderantibus' idque dixisse ait Hypsicratem quempiam
+  grammaticum, cuius libri sane nobiles sunt super his, quae a
+  graecis accepta sunt. sine hoc autem ipse Cloatius siue
+  nescio quis alius nebulo effutiuit, nihil potest dici
+  insulsius. *faenerator* enim *sicuti ... fecunditas
+  appellata*. Non. p. 54: faenus ab eo dictum est, quod
+  pecuniam pariat increscenti tempore quasi fetus aut fetura.
+  nam et graece "tokos" dicitur "apo tou tiktein", quod est
+  parere. *Varro* libro III de latino sermone: foenus autem
+  dictum a foetu, et quasi foetura quadam (foeturam quandam
+  _W_) pecuniae. nam et Catonem et ceteros antiquiores sine A
+  littera faenus pronuntiasse contendit, ut fetus et
+  fecunditas. _cf._ Varr. de l.l. VII 96 p. 373. Fest. Pauli
+  p. 86: fenus et feneratores et lex de credita pecunia
+  fenebris a fetu dicta, quod crediti nummi alios pariant ut
+  apud graecos eadem res "tokos" dicitur. cf. p. 94: fenus.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 36_
+      1 fenerator _LV_ || sicuti _V_ uti _L_ || tercio _L_ ||
+      11 latine _L_ || foenore _L_ fenore _V_ || est _V_
+      esse _L_ || f{e,}nus _L_ fenus _V_ || 3 ait _om. L_
+      || ad f{e,}tu _L_ || pecuni{e,} _L_ pecunie _V_ ||
+      4 et in catoneinne ceteros _L_ || 5 etatis _V_ ||
+      sine A] A _om. V_ || pronunciasse _L_ ||
+      f{e,}cunditas _L_
+
+_63_ Vtrumque mulieres et epicrocum uiri quoque habitarunt.
+
+  _63._ Non. p. 318: Habitare est inhabitare habere uti. Varro
+  _de_ sermone latino libro III: *utrumque ... habitarunt*.
+
+
+IIII
+
+_64*_ Rhythmus est pedum temporumque iunctura uelox
+diuisa in arsin et thesin, uel tempus quo syllabas metimur.
+latine numerus dicitur.
+
+  _64*._ Mar. Vict. I 10, 1 p. 2484P.: Rhythmi origo de arsi et
+  thesi manare dinoscitur. nam *rhythmus est ... numerus
+  dicitur*. Diom. p. 473, 21: rhythmus est pedum temporumque
+  iunctura cum leuitate sine modo. Augustin. de musica III 1,
+  2. I p. 581 ed. congr. S. Mauri: quoniam oportet distingui
+  etiam uocabulis ea quae re ab se distincta sunt, scias illud
+  superius genus copulationis rhythmum a graecis, hoc autem
+  alterum metrum uocari, latine autem dici possent illud
+  numerus, hoc mensio uel mensura. sed quoniam haec apud nos
+  nomina late patent et cauendum est, ne ambigue loquamur,
+  commodius utimur graecis. uides tamen ut opinor, quam recte
+  utrumque nomen his rebus sit impositum, nam quoniam illud
+  pedibus certis prouoluitur peccaturque in eo si pedes dissoni
+  misceantur, recte appellatus est rhythmus id est numerus, sed
+  quia ipsa prouolutio non habet modum, nec statutum est in
+  quoto pede finis aliquis emineat, propter nullam mensuram
+  continuationis non debuit metrum uocari. hoc autem utrumque
+  habet, nam et certis pedibus currit et certo terminatur modo.
+  itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam
+  rhythmus est propter pedum rationabilem connexionem. quocirca
+  omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. de
+  ord. II 14, 40. I p. 417: quod autem non esset certo fine
+  moderatum, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus
+  curreret, rhythmi nomine notauit (ratio), qui latine nihil
+  aliud quam numerus dici potuit. _cf._ Atil. Fortun.
+  p. 2689P. 337 G. Isidor. orig. I 38, 3: uersui adhaeret
+  rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen
+  rationaliter ordinatis pedibus currit, qui latine nihil aliud
+  quam numerus dicitur. Quint. VIIII 4, 55: rhythmi neque finem
+  habent certum nec ullam in contextu uarietatem, sed qua
+  coeperunt sublatione ac positione ad finem usque decurrunt.
+
+      2 arsi et thesi _P_
+
+_65*_ Metrum est compositio pedum ad certum finem deducta
+uel rhythmus modis finitus.
+
+  _65*._ Mar. Vict. I 12, 1 p. 2493P.: *Metrum ... deducta* seu
+  dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata, *uel ...
+  finitus*. Diom. p. 474, 2: metrum est conpositio pedum ordine
+  statuto decurrens modum positionis sublationisque conseruans.
+  _cf. Augustini uerba ad fr. 64*._ Isidor. orig. I 38, 1:
+  metra uocata, quia certis pedum mensuris atque spatiis
+  terminantur. neque ultra dimensionem temporum constitutam
+  procedunt. mensura enim graece "metron" dicitur. _cf. Atil.
+  Fortun. l.s.s._
+
+_66_ Alienum pedem metra nisi recipiant modus non facile
+finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro
+dicit inter rhythmum, qui latine numerus uocatur, et metrum
+hoc interesse quod inter materiam et regulam.
+
+  _66._ Diom. p. 512, 37: *alienum* autem *pedem ... et regulam*.
+  Mar. Vict. I 10, 3 p. 2484P.: differt rhythmus a metro, quod
+  metrum in uerbis, rhythmus in modulatione ac motu corporis
+  sit, et quod metrum pedum sit quaedam compositio, rhythmus
+  autem temporum inter se ordo quidam, et quod metrum certo
+  numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus autem
+  numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474, 5: distat
+  metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero
+  syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac
+  clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque
+  congruentia in (_sic B_) infinitum multiplicatur ac profluit.
+  Char. p. 289, 15: nihil est inter rhythmon et metron nisi
+  quod rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos
+  clausus. Augustin. de mus. V 1, 1. I p. 617 ed. congr.
+  S. Mauri: interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum
+  aliquid, ut omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus
+  metrum sit. omnis enim legitima pedum connexio numerosa est,
+  quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo
+  potest, id est non esse rhythmus. sed quoniam non est idem,
+  quamuis legitimis pedibus nullo tamen certo fine prouolui, et
+  item legitimis progredi pedibus sed certo fine coerceri, haec
+  duo genera etiam uocabulis discernenda erant, ut illud
+  superius rhythmus tantum proprio iam nomine, hoc autem
+  alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur. _cf._ Atil.
+  Fortum. p. 337 G. p. 2689P. Quint. VIIII 4, 50.
+
+      1 recipiantur _M_ || modos _B_
+
+_67_ Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod
+clauderent sententiam, ut apud Attium: 'an haec iam obliti
+sunt Bruges?' nonnumquam ab his initium fit; ut apud
+Caecilium: 'di boni quid hoc?', apud Terentium: 'discrucior
+animi'.                                                          5
+
+  _67._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 379 G.: Varro in
+  VII (in septimo _A_ VII _B_): *clausulas quoque ...
+  discrucior animi*. idem Varro in eodem libro VII de lingua
+  latina ad Marcellum sic dicit e.q.s. (_fr. 73_). Mar. Vict.
+  I 17, I p. 2503P.: nunc de metrorum prout uersus processerit
+  praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam metrica
+  lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam
+  exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede
+  uel dipodia sit terminatum. hano graeci "katal�xin" uocant,
+  id est cum legitimum metrum in syzygia simplicem pedem, in
+  monopodia uero, id est in simplici pede syllabam perdit.
+  II 3, 38 p. 2524P.: quod uero ad clausulas id est minuscala
+  cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum membra
+  pro clausulis poni possunt et (_scr._ set) solent in canticis
+  magis quam _in_ diuerbiis, quae ex trimetro magis subsistunt,
+  collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et Afranium.
+  nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his
+  separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. _exscripsit
+  Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708P. 381 G._
+  cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula, quam graeci "ep�don" uocant,
+  a breui conclusione est appellata.
+
+  _A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc.
+  p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X_
+      2 haec iam haec _deleto altero_ haec _A_ ||
+      3 Bruges _Ritschelius quaest uarr. p. 34_ Phryges
+      _A_ phyres _B_ || nonnunquam _B_ || 4 cecilium _B_ ||
+      dei _A_ dei� (_i ab altera manu in loco eraso scr._)
+      _B_ || Terentium] _Ad. IIII 4, 1_ || discrutior _B_
+
+_68*_ Consideranda praeterea in metris cola quae latine
+membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur,
+| quorum differentia talis est. colon est membrum
+quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel
+pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus       5
+erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea
+qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa
+ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur,
+in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione
+circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium   10
+uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium]
+ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum
+uel sacrorum trieteris. ita et in poematis, quando non
+uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis
+uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam           15
+ad ordinem suum recurrit, "periodos" dicitur _circuitus_
+omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae
+modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit
+autem ex commatis colis et uersibus.
+
+  _68*._ Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497P.: *Consideranda praeterea
+  ... proprie dicitur*, id est extrema et exigua pars in
+  metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur,
+  nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur,
+  constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum
+  decametrum porrigetur, *quorum differentia ... pedis est*.
+  erunt itaque cola particulae solutorum metrorum, ut 'arma
+  uirumque cano'. omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo
+  cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his
+  quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi
+  differentia, ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et
+  hemistichium dicitur, colon autem et comma intra dimetrum.
+  erit itaque colon cum integrae fuerint syzygiae, comma uero
+  cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt, quaecumque
+  circa iuncturas aut artus porrecta sunt in longitudinem
+  membra, unde Euripides '"kai k�la k�lois tetrapoun
+  mim�somai"', brachia scilicet et femina. * unde dictum
+  "melos" (_libri_ unde dictum "melos" brachia sc. et fem.)
+  * nec in metro *. apud quosdam haec communiter "mel�"
+  appellantur, quae nos carmina interpretamur et membra, quia
+  (quae _P_) "mel�" graeci diuisa membrorum uocant. *partes
+  ergo ... et uersibus*. Aphthon. p. 241 G.: constat "melos"
+  colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra
+  pedum compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt
+  itaque cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum
+  integrae fuerint syzygiae, comma uero cum imperfecta est.
+  omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo cola diuiditur,
+  abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1
+  p. 2508P.: incisiones uersuum, quas graeci "tomas" uocant,
+  ante omnia in hexametro heroo necessario obseruandae sunt.
+  omnis enim uersus in duo cola formandus est, qui herous
+  hexameter merito nuncupabitur, si conpetenti diuisionum
+  ratione dirimatur.
+
+  _totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit;
+  quae nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod.
+  Parisinus 7539 (membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi_ ||
+      2 quod] quae _P_ || 5 cum ex ea _P_ || 6 disoluitur
+      _P_ || efficit _P_ || 9 cedatur _P_ * nam] _ex. gr.
+      poteris_ consideranda nunc || quae] qui _P_ ||
+      11 complurum _P_ || abdissimilium _P_ ||
+      12 temporibus _P_ || 13 trieterici, uel in _P corr.
+      Vsener_ || 14 uno _om. P_ || 15 _an_ omne
+      _delendum?_ || 16 _num_ ad exordium suum? ||
+      decurrit. "Periodos" dicitur omnis _P_ ||
+      17 exametri _P_ || unde--sunt] _uncis inclusit
+      Vsener_ || 19 commate _P_
+
+_69_ Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae
+per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes.
+incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum
+in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur,
+in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum             5
+uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt;
+quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen
+est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros,
+octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel
+haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione  10
+graecorum.
+
+      2 ac rhythmos] arythmos _P_ || 3 exametrum _infra
+      quoque P_ || 5 dipodian _P_ || 7 sua cuique _P_ ||
+      8 quodsi _Vsener_ quos _P_ || simplicum _P_ ||
+      10 appellatione habebitur _P corr. Vsener_
+
+Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est
+a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis
+enim temporibus, sicut quidam asserunt, sic soliti erant
+scribere ut cum a sinista parto initium facere coepissent         15
+et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra
+parte inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem
+ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc autem
+genus scripturae dicebant "boustroph�don" a boum uersatione,
+unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, 20
+uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis
+autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram
+desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter
+dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud
+epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu       25
+et apocope praecepta est,
+          id est subtractio syllabae syllabarumue
+[cuiuslibet _partis_ orationis] metro cogente facta,
+quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra
+parte orationis accipietur, ut 'indo sua do' id est in sua
+domo. *item:* 'ac famul infimus esset' pro famulo. similiter      30
+'proras detondete et despoliate guberna' id est gubernacula.
+| uersus autem distat a metro, quod in uersu statim
+auditur et metrum, in metro autem non statim uersus.
+
+  _69._ Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498P.: *Versus est ...
+  significatione graecorum*. [uersus herous hexameter epos
+  dicatur]. *apud nos ... necessitate diuiduntur*, ut apud
+  Vergilium (_georg. Ill 381_) 'septem subiecta trioni'. *pari
+  ratione ... gubernacula*, sicut diximus metri necessitate.
+  *uersus autem ... statim uersus*. Diom. p. 506, 15: uersuum
+  genera praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut
+  trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri.
+  Augustin. de ord. II 40. I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne
+  longius pedum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset
+  sustinere, modum statuit (ratio) unde reuerteretur et ab eo
+  ipso uersum uocauit. _cf._ Augustin. de mus. V 3, 4, I
+  p. 619. Isidor. orig. I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod
+  pedibus in ordine suo dispositis, certo fine moderantur per
+  articulos, qui caesa et membra nominantur. qui ne longius
+  prouoluerentur, quam iudicium posset sustinere, modum statuit
+  ratio. unde reuerteretur, et ab eo ipso uersus uocatus, quod
+  reuertatur. VI 14, 7: uersus autem uocati uolgo, quia sic
+  scribebant antiqui sicut aratur terra. a sinistra enim ad
+  dextram primum deducebant stilum, deinde conuertebantur ab
+  inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et hodie rustici
+  uersus uocant.
+
+      19 Bostrophen _P_ || 23 quae] qui _P_ || 24 quae]
+      qui _P_ || 27 partis _om. P_ || 29 _cf. Ennius
+      annal. 563 Vahl._ suam _Charisius ceterique_ ||
+      30 _Ennius ann. 317 Vahl._ || a famul _P_ ||
+      31 _Lucilius sat. XX fr. 10 Dous._ detendite et
+      spoliate _P_ despoliate et detundite _Nonius p. 490_
+
+_70*_ Qui uersus facit "para to poiein" dictus est "poi�t�s",
+latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat.
+uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti
+species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam
+poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo              5
+clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem
+ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri.
+
+  _70*._ Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499P.: *Qui uersus ... Ilias
+  Homeri* et Aeneis Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est
+  fictae ueraeue narrationis congruenti rhythmo ac pede
+  conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque
+  accommodata. distat autem poetica a poemate et poesi, quod
+  poetica ars ipsa intellegitur, poema autem pars operis ut
+  tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis effecti
+  ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII 7, 3: uates a ui
+  mentis appellatos *Varro* auctor est uel a uiendis
+  carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et proinde
+  poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia
+  dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo
+  commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere
+  antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad
+  Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex
+  ut Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui
+  mentis appellates *Varro* auctor est. Non. p. 428: poesis et
+  poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum,
+  poema inuentio parua quae paucis uerbis (_an_ uersibus?)
+  expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... *Varro*
+  Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura
+  modice in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon
+  epigrammation uocant poema. poesis est perpetuum argumentum
+  ex rhythmis. _cf._ Varr. de l.l. VII 36 p. 323. Sueton.
+  fr. 2 Reiff.
+
+      1 "to" _om. P_|| 2 quod] qui _P_ || 4 uiti _P_ ||
+      5 uno _add. O. Iahn_ || 7 est] id est _P_
+
+_71_ Mensuram esse in fabulis [hoc est "metron"] Terentii et
+Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi:
+Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus.
+
+  _71._ Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G. p. 2713P.:
+  *Mensuram esse ... Victorinus* Caesius Bassus Terentianus
+  Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus Quintilianus
+  Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius Probus
+  Plinius Euantius (_sic BC_) Sacerdos qui et Donatus Iuba.
+  Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis scribit
+  comoedias uel Plautus.
+
+  _codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad fr. 67) accedit
+  hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C_
+      2 et ceterorum _B_
+
+_72_ Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus.
+sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta
+syllaba et factum tale: 'omni potente parente meo'. huic
+si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos
+prior pars hexametri recipere consueuit.                          5
+
+  _72._ Diom. p. 515, 14: *Trimeter herous ... recipere
+  consueuit*.
+
+      1 Dimeter _ABM_ || heroious ex superiore iambico fit
+      ut _Buschius_ _et, nisi quod_ hexametro _pro_
+      iambico _cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius
+      quaest. uarr. p. 35. lacunam indicauit Keilius cui
+      intercidisse uidentur quaedam quibus trimetrum
+      heroum ex superiore parte hexametri in epodis
+      coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit
+      Diom. p. 502, 3_
+
+_73_ At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis
+fiet comicus quadratus, ut hic: 'heri aliquot adulescentuli
+coimus in Piraeo'.
+
+  _73._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 380 G.: idem
+  Varro in eodem libro VII (in eodem septimo _A_ eodem VII _B_)
+  de lingua latina ad Marcellum sic dixit: *at in ... in
+  Piraeo*. Diom. p. 515, 3: septenarium uersum *Varro* fieri
+  dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et
+  fit tale 'quid immerentibus noces quid inuides amicis?'
+  similis in Terentio (_Hecyr. III 2, 14_) uersus est 'nam si
+  remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto saepius
+  tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G. p. 2706P.: Diomedes sic:
+  'septenarium uersum *Varro* fieri dicit hoc modo, cum ad
+  iambicum trisyllabus pes additur et fit tale 'quid
+  inmerentibus noces, quid inuides amicis?'. similiter in
+  Terentio uersus est 'nam si remittent quippiam Philumenae
+  dolores'. et in Plauto saepius tales reperiuntur' ...
+  (_fr. 74_) ... Charisius sic 'septenarium uersum fieri dicit
+  *Varro* hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur, ut
+  praefatum est, et fit tale 'quid inmerentibus noces, quid
+  inuides amicis?' similis in Terentio uersus est: 'nam si
+  remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto sac pius
+  tales reperiuntur. (et fit--reperiuntur _A om. B_).
+
+  _de codd. uid. adn. ad fr. 67_
+      1 at _A_ aut _B_ || 2 fiat _AB_ || heri (h _in
+      rasura_) B _Terent. Eun. III 4, 1_ || aliquod _AB_
+
+_74_ Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I
+transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum
+senarium et similes, si pro longa breuem habebunt
+extremam, ut in hoc: 'amicus summus meus et popularis
+Geta'.                                                            5
+
+  _74._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706P. 378 G.: Varro de
+  lingua latina ad Marcellum sic: *quare in ... popularis Geta*.
+
+      1 notam �I� transuersam _A_ notam et transuersum
+      _corr. alt. m. in_ notam I tranuersam _B_ ||
+      2 sillabas _A_ || uorsum _B_ || 4 amicus] _Terent.
+      Phorm. I 1, 1_ || meus _sup. lineam B_
+
+_75_ Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes
+iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: 'pater
+meus dicens docendo qui docet dicit docens'.
+
+  _75._ Diom. p. 515, 9: *Octonarius est ... dicit docens*. tolle
+  hinc primos duos iambos et erit tale quale illud est: 'ibis
+  Liburnis inter alta nauium' (_Horat. epod. I 1_).
+
+      2 proponuntur _ABM_ || 3 dicens _priore loco a_ docens _ABM_
+
+_76_ Ex iambico nouum carmen refert Varro cuius exemplum
+est tale: 'pedem rhythmumque finit'. si addas hic
+quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis
+sic: 'pedem rhythmumque finit [alta nauium]' potest hoc
+comma tale esse, quale illud: 'Philumenae dolores', quod          5
+est ex iambico septenario.
+
+  _76._ Diom. p. 518, 14: *Ex iambico ... iambico septenario*. et
+  illud hinc est comma, quod Arbiter fecit tale: 'anus recocta
+  uino | trementibus labellis'.
+
+      1 Ex _om. ABM_ || iambico] iambionicum _Lachmannus in
+      Lucr. p. 276_ || 5 phylumenae _BM Terent. Hec.
+      III 2, 14_
+
+_77_ Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: 'ex litoribus
+properantes nauibus recedunt'.
+
+  _77._ Diom. p. 515, 19: *Archilochium Varro ... recedunt*. hic
+  superius comma quod est tale ['ex litoribus properantes'
+  simile est illi quod est tale]: 'Troiae qui primus ab oris',
+  inferius comma, quod est tale 'nauibus recedunt' simile est
+  illi quod est tale 'machinae carinas'.
+
+_78_ Latine (scripserunt) de numeris hi: Cicero Victorinus
+Eusebius Terentianus Varro Probus.
+
+  _78._ Rufin. de metr. orat. p. 2720P. 398 G.: Victorinus multa
+  dicit de compositione et numeris et pedibus oratoriis. ut
+  Cicero (_in Oratore_) dicit, isti scripserunt apud graecos
+  Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates Theodectes
+  Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus [Hieronymus].
+  *latine de numeris ... Probus* Charisius Diomedes
+  Quintilianus Donatas Victor Seruius.
+
+      1 hiccecero {*above first e: i} _B_
+
+
+V
+
+_79_ Prosa est producta oratio a lege metri soluta. prosum
+enim antiqui productum dicebant et rectum, unde ait
+Varro, apud Plautum 'prosis lectis' significari rectis. unde
+etiam quae non est perflexa numero sed recta prosa oratio        5
+dicitur, in rectum producendo. | praeterea tam apud
+graecos quam apud latinos longe antiquiorem curam fuisse
+carminum quam prosae. omnia enim prius uersibus condebantur,
+prosae autem studium sero uiguit. primus apud
+graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud         10
+romanos autem Appius Caecus aduersus Pyrrhum solutam
+orationem primus exercuit. iam exin ceteri prosae eloquentia
+contenderunt.
+
+  _79._ Isidor. orig. I 37, 1: *Prosa est ... rectum producendo*.
+  alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, uel ab eo
+  quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino
+  praefinito. *praeterea tam ... eloquentia contenderunt.*
+
+  _Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos:
+  A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95
+  saec. XII uel XIII_
+      2 producta _sup. lin. add. ab alt. manu in A_ ||
+      4 uaro _A_ || letis {*above e: c} _D_ ||
+      significare _BD_ || 5 perflexa _AB_ per.lexa
+      {*above .: p} _C_ perplexa _D_ || 6 producenda
+      _D_ || preterea _D_ || 7 grecos _A_ || aput latinos
+      _A_ || longe _ab alt. m. add. C_ || 8 pros{e,} _AB
+      prose C_ || {~p}rius _C_ || condebatur {*above at: n}
+      _C_ || 9 prose _C_ || prim; _A_ || grecos _AD_ ||
+      10 ferecides _ABCD_ || syrus _AD_ sirus _BC_ ||
+      oration~ _B_ || _recte
+      iudicauit Vsener quae uolgo leguntur cap. 38, 12
+      quondam uerbis nostris adscripta fuisse, praue
+      relata ad � 11_ 'ante Pherecydem'; _sunt autem
+      haec:_ hoc (hunc _AB_) apud graecos Hecataeus
+      Milesius (achatesius milesius _A_ acatesius melesius
+      _B_ acathes milesius _ras. trium litterarum post_
+      acathes _D_) fertur primus conposuisse uel ut alii
+      putant Phercydes Syrus (ferecides sirus _ABD_). _de
+      C tacet Vsener_ || apius _C_ || caecus _A_ cecus
+      _CD_ c&us _B_ || pirrum _ABCD_ || 12 prius {*above
+      u: M} _M alt. m. add. A_ prius _C_ || exhinc &
+      caeteri _A_ exhinc & ceteri _BCD_ || pose {*above
+      po: r} aeloquentia condiderunt _C_
+
+_80_ Et in carmine et in soluta oratione genera dicendi
+sunt tria probabilia, quae graeci "charakt�ras" uocant nominaque
+eis fecerunt "hadron ischnon meson". nos quoque quem
+primum posuimus uberem uocamus, secundum gracilem,
+tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitude est,            5
+gracili uenustas et subtilitas, medius in confinio est utriusque
+modi particeps.
+
+  _R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf.
+  Hertz ber. d. berlin. acad. 1847 p. 411)
+      1 quem ipse contuli_ in soluta] in _om. R_ ||
+      2 pabilia (_corr. ex_ babilia) eis fecerunt tria u~
+      nos primum uberem uocamus _om. reliquis R_ ||
+      5 atq: atq: _R_
+
+His singulis orationis uirtutibus uitia agnata sunt pari
+numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis
+ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt         10
+pro uberibus, squalentes et ieiuni dici pro gracilibus, incerti
+et ambigui pro mediocribus. uera autem et propria
+huiuscemodi formarum exempla in latina lingua M. Varro
+esse dicit ubertatis Pacuuium,
+                    gracilitatis Lucilium, mediocritatis
+Terentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus             15
+tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum
+in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, mixtum
+moderatumque in Nestore.
+
+      8 uicia _R_ || 10 emenciuntur _R_ || 12 propria] pa
+     {*above p: i} _R_
+
+Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus
+philosophis quos Athenienses Romam ad senatum legauerant         20
+impetratum, uti multam remitteret, quam fecerat
+is propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere
+quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia;
+Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum
+quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore,        25
+sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia
+magno conuentu hominum dissertauerunt. tum admirationi
+fuisse aiunt Rutilius et Polybius philosophorum trium sui
+cuiusque generis facundiam. uiolenta, inquiunt, et rapida
+Carneades dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Diogenes  30
+et sobria.
+
+  _80._ _Gell._ VI 14, 1: *Et in carmine ... et sobria*.
+  unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque
+  ornatur fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit
+  praestigiosum. Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos
+  Athenienses quondam ad senatum legauerant impetratum uti
+  multam remitteret, quam ciuitati eorum fecerat propter Oropi
+  uastationem. ea multa fuerat talentum fere quingentum. erant
+  isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes stoicus,
+  Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque
+  ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu
+  hominum dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades
+  uiolenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta
+  Diogenes et sobria. sed in senatum introducti interprete usi
+  sunt C. Acilio senatore.
+
+      20 filosophis _R_ || atenienses _R_ || senatum
+      populi legrauerunt imperatum _R_ || 21 remitterent
+      _R_ || fecerant _R_ || 22 uastacionem _R_ ||
+      25 cecilio _R_ || 27 disseritauerunt _R_ ||
+      admiracioni _R_ || 28 polibius _R_ || 29 rapida
+      capida _del._ capida _R_ || 30 terecia _R_ ||
+      modesdiogenes {*above di: ta} _R_
+
+_81_ "�th�" ut ait Varro de latino sermone libro V, * * nullis
+aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae.
+"path�" uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt.
+
+      1 _lacunam signauit O. Iahn_ || nullis aliis
+      _Ritschelius parergon plaut. I p. 194_ nullus ali
+      _N_ || 2 atte pathe _N_
+
+'Egone illam? quae illum? quae me? quae non? sine
+modo, mori me malim. sentiet qui uir siem': praecise,
+inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis         5
+cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti
+animi causa uocitamus. 'tu me homo adigis ad insaniam'
+irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta
+particula. 'tun consulis quicquam'? et haec irascentis
+oratio est. 'tremo horreoque postquam aspexi hanc'               10
+adfectus ob amorem. 'heus heus pater, heus Hector' a
+dolore mentis adfectus. 'mane mane, porro ut audias' cupiditatis
+adfectus est.
+
+  _81._ Char. p. 241, 27: *"�th�" ut ait ... adfectus est*. _cf._
+  Isidor. orig. II 14.
+
+      4 egone] _Ter. Eun. I 1, 20_ || illam quae] illamq:
+      _N_ || 6 praecis{e,} _N_ || 8 tu me] _Terent.
+      Ad. I 2, 31_ || 10 tun] _Ter. Ad, I 2, 47_ ||
+      11 tremo] _Ter. Eun. I 2, 4_ || 12 adolere _N_||
+      13 adfectae _N et edit._
+
+_82_ Id praesente legatis omnibus exercitui pronuntiat.
+
+  _82._ Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: _Nescio quid profecto
+  absente nobis turbatumst domi_: aut subdistinguendum est et
+  subaudiendum 'me' aut "archaismos" figura est 'absente nobis'
+  pro nobis absentibus. Pomponius: 'sine ergo istuc praesente
+  amicis inter cenam'. Varro ad Marcellum (Varro Marcello
+  _codd. omnes_ Varro in Marcellum _uolg._): *id praesente ...
+  pronuntiat.*
+
+      1 exercitu _codd. ut Schopenius mecum communicauit:
+      num seruandum coll. Prisciano VII p. 363, 6?_
+
+_83_ Later lutum iugmentatum.
+
+  _83._ Char. p. 135. 17: Later an lateris? et huic nominatiuum
+  singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram
+  deponat. Varro de sermone latino V: *later ... iugmentatum.*
+
+      1 iugmenta _N_
+
+_84_ Auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur
+qui excastratus est.
+
+  _84._ Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) "to kalon
+  pephilamen�", uerba hercle non translaticia, sed cuiusdam
+  natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit et cetera uertit non
+  infestiuiter (_Theocr. III 3 sq. Verg. buc. III 64 sq._),
+  nisi quod caprum dixit quem Theocritus "enorchan" appellauit.
+  *auctore* enim *M. Varrone ... excastratus* est. cf. Varr. de
+  l.l. V 97 p. 99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p. 48:
+  Caprae.
+
+  _de codd. VB uid. adnot. ad fr. 36. 54_
+      1 M. Varrone] �H� Varrone _V_ Varrone _B_
+
+_85_ Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus.
+
+  _85._ Char. p. 103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de sermone
+  latino *iterum* ait *ex ... fit capus*. Beda qui uoc. de
+  orthogr. p. 2780P.: capo nunc, sed *Varro* de sermone latino
+  ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus. _cf._ Varro rer.
+  rust. II 7, 15.
+
+_86_ Poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus,
+petere uero est cum aliquid humiliter et precibus
+postulamus.
+
+  _86._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: *Poscere est* secundum
+  Varronem *quotiens ... postulamus*.
+
+      1 quoties _cod. Regin. 1674 saec. X_ || precibus
+      _cod. Paris. 7929 saec. X_ cum precibus _Regin._
+
+_87_ Domi suae.
+
+  _87._ Char. p. 126, 22: *Domi suae* Varro de sermone latino
+  libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen
+  adest. Cato de multa contra L. Furium 'domi meae saepe fuit'
+  et est genetiuus.
+
+_88_ Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur,
+in consuetudine est, mutue uero ut docte scribendum
+putat.
+
+  _88._ Char. p. 205, 15: *Mutuo ut ... scribendum putat*. nec
+  non et illi qui de differentiis scribunt.
+
+      2 consuetudine] cognomine _N_ || mutue _N_ || docte
+      sic putant _N_
+
+_89_ Coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus.
+
+  _89._ Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut
+  'coram uiro', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam
+  omnibus'. Varro: *coram ... absentibus*. sane coram quidam
+  aduerbium putant, quia non subsequitur casus. quidam
+  praepositionem loquentis, non casibus seruientem. Suet.
+  p. 286 Reiff.: palam omnium praesentiam notat, coram personam
+  accipere desiderat. Isidor. diff. uerb. 91: inter coram et
+  palam: coram ad personam refertur, dicimus enim coram illo,
+  palam autem personae caret, quia id ipsum significat quod
+  omnes sciunt. ergo coram ad personam certam refertur, palam
+  ad omnes. _cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17._
+
+      1 presentibus _cod. Cassellanus, in ceteris Varronis
+      uerba desunt_
+
+_90_ Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos
+ait Varro.
+
+  _90._ Char. p. 111, 23: *Quando ... Varro*, sed et alii faciunt
+  nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (_III 3, 23_) ita
+  ait 'non habeo. at tu quando habebis, tum dato'. uitium tamen
+  esse non dubium est. _cf._ Fest. p. 258a. quando.
+
+      1-2 formianus et fundanius ait ut uarro _N_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                 DE GRAMMATICA
+
+
+_91_ Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura
+dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis
+oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius praecipua
+officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere
+probare.                                                           5
+
+  _91._ Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541P.: *Vt Varroni ...
+  intellegere probare.* Diom. p. 426, 18: tota grammatica
+  consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
+  historiarum prompta expositione et in recte loquendi
+  scribendique ratione. _cf._ Seru. in Donat. p. 512 Endl.
+  Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum (_grammatica
+  loquitur_) tunc fuerat docte scribere legereque. nuno etiam
+  illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque,
+  Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937P.: grammatica est scientia
+  interpretandi poetas et recte loquendi scribendique ratio,
+  dicta "apo t�n grammat�n" [id est ab his litteris] unde
+  incipere debet.
+
+_92_ Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio
+peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque
+discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo
+rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur.
+ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa            5
+est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum
+et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia,
+quam Varro litterationem uocat; [Graece autem
+quomodo appelletur non in praesentia recolo]. |
+Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso             10
+nomine profiteri se litteras clamat,
+                    unde etiam latine litteratura
+dicitur, factum est, ut quicquid dignum memoria
+litteris mandaretur ad eam necessario pertineret.
+
+  _92._ Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr.
+  S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod
+  ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia
+  naturali quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum
+  quibus illi erat ratio ipsa communis nec homini homo
+  firmissime sociari posset nisi colloquerentur atque ita sibi
+  mentes suas cogitationesque quasi refunderent, uidit esse
+  imponenda rebus uocabula id est significantes quosdam sonos,
+  ut quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi
+  copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed *audiri
+  absentium ... praesentia recolo.* progressa deinde ratio
+  animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos
+  litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu,
+  quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione
+  defluerent, alios diuerso pressu oris tenere tamen aliquem
+  sonum, extremos autem qui nisi adiunctis sibi primis erumpere
+  non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt
+  uocales semiuocales et mutas nominauit. deinde syllabas
+  notauit, deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt,
+  omnisque illorum motus integritas iunctura perite
+  subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et
+  dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et
+  syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla
+  alia simpla esse comperit, quibus longae breuesque syllabae
+  tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas
+  disposuit. *poterat iam ... necessario pertineret.* _cf._ de
+  mus. II 1, 1. I p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc
+  illa, ut familiare habebat exponere percunctata et docere
+  facile quae ab eadem quaerebantur, penula a dextra cum
+  modestia uerecundiaque releuata (_sic codd.: B = Bambergensis
+  et D = Darmstadiensis, quos ipse contuli_) sic coepit:
+  "grammatik�" dicor in Graecia, quod "gramm�" linea et
+  "grammata" litterae nuncupentur, mihique sit attributum
+  litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi
+  Romulus litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me
+  litterationem uoluerit nuncupare, sicut *apud graecos
+  "grammatistik�" primitus uocitabar*, tunc et antistitem dedit
+  et assectatores (_B_ assectores _D_) impuberes aggregauit.
+  cf. Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles. Asper.
+  p. 309 Lind. p. 1725P. (_cf. supra p. 100_): grammatica est
+  scientia recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem
+  (_sic cod. Vatican. 1492 chart._) uerborum. quam *Terentius*
+  (et _add. Vat._) *Varro* primum ut adhuc rudem appellatam
+  esse dicit litterationem (litteraturam _Vat._). Isidor. orig.
+  I 3, 1: primordia grammaticae artis litterae communes
+  existunt, quas librarii et calculatores secuntur. quorum
+  disciplina uelut quaedam grammaticae artis infantia est, unde
+  et eam *Varro* litterationem uocat. _cf._ I 5, 1. Diom.
+  p. 421, 9: artium genera sunt plura, quarum grammatice sola
+  litteralis est, ex qua rhetorice et poetice consistunt.
+  idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat. nam et
+  grammaticus latine litterator est appellatus et grammatica
+  litteratura, quae formam loquendi ad certam rationem dirigit.
+  Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum transferentes
+  litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim tantum
+  ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi
+  constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis
+  historicorum criticorumque uiribus pleno iam satis alueo
+  fluit, cum praeter rationem recte loquendi non parum alioqui
+  copiosam prope omnium maximarum artium scientiam amplexa sit.
+
+_93_ Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus
+quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio.
+lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
+personarum exprimensque animi habitum cuiusque.
+enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei             5
+qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est
+recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue
+fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta
+perpendimus.
+
+  _93._ Diom. p. 426, 21: *Grammaticae officia ... lectio est*
+  artificialis interpretatio uel *uaria cuiusque ... enarratio
+  est* obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel
+  *exquisitio per ... emendatio est* qua singula prout ipsa
+  res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum
+  diuersam sententiam uel *recorrectio errorum ... iudicium
+  est* quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+  pronuntiatam specialiter iudicamus uel *aestimatio qua ...
+  perpendimus*. Max. Victor. p. 272 Lind. p. 1938P.:
+  grammaticae officia sunt quatuor: lectio enarratio emendatio
+  iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum
+  necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae
+  uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio
+  est errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium
+  est bene dictorum comprobatio.
+
+      4 expremensque _A_ ex{-p}mensque _M_ expraemensque
+      _B_ || 4-5 cuisque narratio _A_ cuius narratio _BM_ ||
+      5 exquisitio _AB_ adquisitio _M_ || 7 dictionemue _ABM_
+
+_94_ Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque
+Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote
+declinari iusserunt.
+
+  _94._ Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est quo
+  appellatur. sane *nomen unius cuiusque ... declinari
+  iusserunt*.
+
+_95_ Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim
+dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque
+dicuntur ut "Phi" et "Psi".
+
+  _95._ Cassiodori Cornut. p. 576B Garet. p. 2286P.: Praeterea
+  in libro qui est de (_sic A_, qui est in _B_) grammatica
+  Varro cum de litteris dissereret, HA (ita. h. _libri_) inter
+  litteras non esse disputauit. quod multo minus mirum, quam
+  quod X quoque litteram esse negat. in quo quid uiderit nondum
+  deprehendi. ipsius uerba subiciam: *litterarum partim ... ut
+  "Phi" "Psi"*. Mar. Vict. I 3, 12 p. 2452P.: nec dubitatur
+  his litteris omnibus absque sola V remotis, latinae linguae
+  reliquas decem et septem posse satis facere. nam pro H
+  adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset F et P et
+  eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S possemus
+  scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4 p. 1736P.
+  Serg. in Donat. p. 1829P.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
+      1 ut A et B et h et x partim sunt qu{e,} neque
+      dicuntur. qu{e,}dam _AB_ || 2 ut phi�y _B_ ut
+      phi�"psi"�_A_
+
+_96_ Probus et Varro, alter eorum in duas partes scribit
+et reliquas subiectas facit, alter in quattuor prout quisque
+potuit sentire.
+
+  _96._ Cledon. comm. in Donat. p. 1861P.: De partibus
+  orationis. *Probus et ... potuit sentire*. nos uero conuenit
+  Donati sequi auctoritatem.
+
+  _B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec.
+  VI uel VII_
+      1 Vasso altereutrum {*above utrum: eorum}
+      _deleto_ e (eorum _man. rec. suprascr._) _B_ ||
+      nouas _in mg. man. altera:_ in duas _B_ || an
+      _discribit_?
+
+_97_ Lac non debemus dicere sed lact.
+
+  _97._ Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p. 233 Lind.: Nominatiuus
+  tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C. ut
+  allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi
+  dicunt (_num_ inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et
+  reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris
+  lac, erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum
+  est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: *lac non
+  ... lact*. sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam,
+  nullum nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt,
+  ergo exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur
+  regulam Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus
+  (_19_): 'sicut lacte lactis simile'. Diom. p. 303, 3: omnia
+  nomina latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim
+  extremis terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod
+  *Varro* (doctissimus _add. Keil._) artis grammaticae
+  exterminat. Cledon. comm. in Donat. p. 1904P.: 'ut allec uel
+  lac uel lacte', quia uolunt dicere quod lacte dicitur in
+  nominatiuo singulari iuxta Plautum. 'lact' (lacte _libri_)
+  ait *Varro* * * * non dici, numquam enim nomen ex duabus
+  mutis terminatur. occurrit, (_sic Vsener pro_ aut currit.)
+  'hoc lacte', quod dicit Plautus (_fr. Bacch. 19 Ritschl._)
+  'sicut (ut sit _libri_) lacte lactis', non 'sicut _lac_
+  lactis'. auctoritas Vergilii tamen lac dixit. _cf._ Varro
+  l.l. V 104 p. 106. Prob. cath. p. 7, 5. Varr. Andabatis ap.
+  Non. p. 483 u. lacte.
+
+  _A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179, uterque
+  saec. VIIII uel X_
+      1 lac non _A_ lac non _rasura unius litterae post_ lac _B_
+
+_98_ Glossemata ut toreumata enthymemata noemata schemata
+poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit
+Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS dirigit, quia singularis
+ablatiuus E littera finiatur.
+
+  _98._ Char. p. 131, 10: _Glossemata ut ... littera finiatur._
+  melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et ideo haec
+  et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia
+  datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. _cf._
+  p. 123, 3.
+
+      1 "eNTHYM�MATA NO�MATA CK�MATA" _N_ || 3 derigit _N_
+
+_99_ Sunt autem pronomina finita _tria_ [ego tu ille], infinita
+septem, minus quam finita sex, possessiua quinque. et haec
+sunt pronomina. in rerum natura plus non inuenies. omnia
+pronomina quae sunt inuenta in latina lingua ista sunt:
+finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem:
+                    quis qualis talis                             5
+tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt sex:
+ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus
+tuus suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed
+dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri,
+sed inueni alia, dico tibi: ego dixi, quia non sunt              10
+primigenia quae dicit Varro, sed deductiua. multum interest
+utrum sit aliquid naturale an aliquid deriuatum.
+
+  _99._ Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p. 239 Lind.: *Sunt autem
+  ... sed deductiua*. Prob. inst. art. p. 131, 25: qualitas
+  pronominum in quattuor formas diuiditur: finita minus quam
+  finita infinita possessiua. finita pronomina sunt, quae
+  notant certum numerum, certam personam. haec tria sunt
+  tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex haec
+  pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ...
+  infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum:
+  qui uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam
+  quispiam aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis
+  quantus quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ...
+  possessiua forma quinque haec pronomina continet tantum: meus
+  tuus suus noster uester. _cf._ Serg. comm. in Don. p. 1847P.
+  Cledon. comm. in Don. p. 1906P. Seru. comm. in Don.
+  p. 1785P.: qualitas pronominum principaliter bipartita est.
+  omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita
+  sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt
+  personas, et sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille
+  plerumque uariatur. nam si ad praesentis personam refertur,
+  tunc recte finitum est, si de absente dicatur, minus quam
+  finitum est. infinita autem pronomina uarias habent species.
+  nam licet omnia quaecumque non recipiunt personas infinita
+  sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita, alia minus
+  quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia
+  possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique
+  personae aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem
+  tantum: quis talis qualis quantus tantus quotus totus. minus
+  quam finita dicuntur, quae commemorationem habent notarum
+  personarum, ut est ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is
+  hic idem sui ... possessiua dicuntur pronomina, quae nos
+  aliquid possidere ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem
+  possessiua pronomina quinque tantum: meus tuus suus noster et
+  uester. absque his pronominibus, quae omnia sunt uiginti et
+  unum, nullum aliud quod suam originem habeat poterit
+  reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. _cf._ Diom.
+  p. 329, 5.
+
+  _Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB, de quibus
+  uid. adnot. ad fr. 97, conlata sunt_
+      1 tria _add. et_ ego tu ille _uncis inclusit
+      Wachsmuth_ || 2 septim _infra quoque G = cod.
+      Guelferbytanus Lindemanni_ || 3 inuenis _libri_ ||
+      11 primigenia _AB_ primogenia _corr. ab alt. man.
+      in_ primigenia _G_ || 12 aliquid a naturali _AB_ ||
+      diriuatum _B_ deriuatiuum _corr. in_ deriuatum _G_
+
+_100_ Pronomen quia non fungitur officio nisi praemisso
+nomine, ideo haec pars a Varrone succedanea dicitur,
+quia non potest in eadem locutione esse; hoc est quia bis
+nomen repeti non potest. ordo tamen hic custodiendus
+est, ut nomen in praecedenti sit loco, pronomen in subiectis.     5
+
+  _100._ Cledon. comm. in Don. p. 1905P.: *Pronomen quia ... in
+  subiectis.* Seru. comm. in Don. p. 484 Lind.: (pronomina)
+  sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent
+  succedendo in ipsa nominis significatione. p. 501: pronomen
+  dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis
+  ... et ideo etiam in subiectis locis ponuntur.
+
+      1 non _om. B de quo uid. ad fr. 96_ || 2 barrone _B_ ||
+      succedanea _Bondamus uar. lect. II 2 p. 115_
+      succedat in ea _B_ || 3 poteset _B_ || 4 potes _B_
+
+_101_ Per C 'cum' aduerbium erit temporis ut: cum uenerit
+loquemur, cum uoles ibimus, _cum_ petieris feres. |
+
+  _de cod. uid. adnot. fr. 44_
+
+Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant,
+quattuor esse dicit: ex in ad ab. 'ex' locum significat unde
+egredimur ut ex area, 'in' locum in quem ibimus ut in              5
+aream, 'ad' locum ad quem adimus ut ad parietem, 'ab' locum
+a quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum,
+ex et ab, poste riores literae solent demi, alias
+recte alias perperam. quando ergo ex, quando e dici
+oporteat ex consequentibus uocabulis animaduertitur.              10
+item et 'apud' locum significat ut: [accede ad me] qui dominati
+apud me sunt, apud illum est. 'de' quoque nonnumquam
+pro 'a' ponitur, et nonnumquam pro 'ex', pro 'a'
+ut in hoc ... 'de prouincia uenire' qui se dicit; nam perperam
+est, imus enim in prouinciam ut in nauem et in                    15
+circum, eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia
+existimamus cum de ea bene aut male praedicamus,
+de naue dicimus cum longa an oneraria sit rogamus, de
+circo cum flaminius an maximus. item uitiose dicitur senatum
+habere apud aedem Apollinis, quod in aede dici                    20
+oportet. et 'de senatus sententia' uitiose, nam debent dicere
+ut ex mea sententia ex tua sententia, sic ex sensatus
+sententia. item qui dicunt 'de senatu redii' potius quam e
+senatu, eo quod quo _quom_ imus IN dicimus, inde cum redimus
+dicendum ex. ex senatu eiectus potius quam de senatu.             25
+male imperant qui dicunt 'de tabulis quid dicere'. de tabulis
+enim is dicit qui eas laudat aut culpat, e tabulis is
+dicit qui quod est in his scriptum recitat scriptumue
+pronuntiat. si eas uidet, potius dici oportet 'legi', contra
+quam 'dici', eas literas _si_ non spectat. 'a capite dempta' qui  30
+uocant male appellant, quod sunt de capite dempta non
+a capite, 'ad caput additum' recto dicitur si est extra caput
+quod additur. qui transcribunt tabulas, non describunt
+sed exscribunt, qui quales sunt scribunt ii describunt. a
+scena uenit spectator, e scena uenit qui egit, contra spectator   35
+e theatro, a theatro actor, de scena loquitur qui de ea
+bene an male ornata sit loquitur, in scena pronuntiat _actor_.
+qui hoc idem subtilius uult dicere non in scena sed pro
+scena dicit pronuntiare actorem. nam scena significat
+graece 'domus', e scena actor exiit, uenit in pulpitum ac         40
+uestibulum, pro scena itaque actor est. cum eo uenit dicimus
+prodire, qui domo excedit procedere, qui ex ea quid
+ducit producere. pro rostris dici oportet cum is qui contionatur
+iis dicit qui ante rostra sunt, pro rostris enim et
+ante idem sunt. in rostra ascendit, e rostris descendit, de       45
+rostris dicit qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat,
+e contione uenit, de contione dicit. inscribunt quidam
+literis 'e': datae 'e Gallia', item 'e Roma', uitiose. nam sic
+dici oportet: 'in Gallia' et 'Romae'. dantur enim in loco,
+afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Romae.         50
+[praepositio nonnunquam per unam literam scribitur, sed
+per diminutionem ut ebibit pro exbibit.] 'ab Roma uenio
+"metaplasmos" est pro 'Roma'.
+
+  _101._ Ter. Scaur. p. 2262P.: *Per C cum ... petieris feres.*
+  alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO
+  litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in
+  ceteris uocalibus id est _AEIO_ (est eo P) C ponendum, ut
+  * cecidit Cornelius citatus. *Varro aduerbia ...
+  animaduertitur.* nam si id quod sequitur, litteram habet
+  primam semiuocalem aut mutam 'e', dictum leuius uidebitur, ut
+  e Gallia et e Tuscia. quotiens uero uocales secuntur in eo
+  quod sequitur _AEO_, simplicem et eandem habent rationem,
+  quod 'ex' praeponitur; ut in his: ex arce, ex Eryco, ex
+  Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco,
+  e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera
+  uel I uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si
+  aliqua uocalis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc
+  sicut, cum est semiuocalis aut muta, obseruare dixi oportere.
+  ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea. sin
+  uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas,
+  quorum sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit
+  obseruandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e
+  Irpinis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera
+  obseruari debet, ut in A E O litteris, ne dicamus e Hymetto
+  (hymaesto _bis B_) sed ex Hymetto. similiter est in 'ab'.
+  quisbusdam diligentioribus leuitatis causa solet demi B
+  (p _B_), cum propositum _est_ uocabulis aut nominibus
+  locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales aut
+  mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non
+  demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O,
+  ut ab Aricia, ab E_le_a. sin V aut I, duplicem habent
+  rationem. si enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales:
+  ab Apso ab Illyrico (ababs abilli dico _B_). sin proximas
+  litteras uocales secum habent coniunctas, proinde obseruandum
+  est, an sint semiuocales, an mutae: a Venusia, a Ianiculo.
+  *item et ... pro Roma*. singularis numerus per unam I
+  litteram scribitur: docilis facilis, pluralis autem per E et
+  I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat singularis utrum
+  (idem _corr. in_ item _B_) sit appellatio an pluralis.
+  aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus audimus
+  (quomodo audimus quibus _B_). nec (ne _B_) minus a nobis I
+  singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi _B_)
+  scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud breue, aliud
+  longum est ut illa et pila. apices ibi poni debent ubi iisdem
+  litteris alia atque alia res designatur, ut uenit et u�nit,
+  aret et �ret, legit et l�git ceteraque his similia. super I
+  tamen litteram apex non (in _B_) ponitur, melius enim I _in_
+  pIla in longum producetur. ceterae uocales, quia (_an_ quae
+  _uel_ quom?) eodem ordine positae diuersa significant, apice
+  distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne
+  os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p. 452 Endl.:
+  praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (_an_
+  asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde
+  exitur significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes
+  quo aditur et unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro.
+  antiqui in duabus praepositionibus ex et ab sequentes
+  demebant litteras, si proximum uerbum semiuocalem primam aut
+  mutam habiturum erat ut: e Galliae locis, quoniam ex minus
+  leuem compositionem facit. hoc consuetudo non conseruat,
+  dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales secuntur
+  ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V,
+  habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua
+  iungeretur, demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo
+  non seruat. si per se essent sine aliqua uocali,
+  X adiiciebant, ut ex Illyrico ex Vmbria, item si H
+  praeponeretur: ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur
+  uoces, in quibus consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a
+  Capua, a Dertona. in quibus uocales secuntur, B praeponimus,
+  ut ab Erycinis ab Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut
+  supra duo seruantur modi, si per se sunt _admittunt_, ut ab
+  Illyrico ab Vrbino, si cum altera uocali amittunt, ut a
+  Venusia a ianitore. _cf._ Sueton. fr. 206 Reiff. Diom.
+  p. 414, 32: ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a
+  uocali incipiat, integre efferuntur, ut ex oppido ab illo, si
+  consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut e foro a
+  Marco. similiter si uocalis sequatur consonantis loco posita,
+  ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea praepositiones
+  non ut quibusdam uidetur [non _hinc transposuit Christ.
+  Philol. XVIII p. 135_] idem unumque significant, nec enim
+  unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a
+  theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus
+  theatro, qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit
+  theatro. his praepositionibus contraria potestate sunt ad et
+  in, quae et ipsae non unum idemque significant, quia in forum
+  ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in locum
+  foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum
+  est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero
+  praetor aut iudex.
+
+      10 oportet ex consonantib. uocalibus _B_ ||
+      11 significandum _B_ || 13 pro ex et nonnunquam _B_
+      || pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire _B
+      lacunam significaui qua exempla quaedam
+      praepositionis de pro a positae et uerba:_ peccat
+      etiam (_de prouincia uenire e.q.s._) _excidisse
+      uidentur_ || perpera in _B_ || 14 ut in circum _B_ ||
+      15 eximus in naue{*above e: b} (b _manu alt.
+      suprascr._) circo _B_ || 18 longa aut _B_ ||
+      19 flamminius _B_ || 20 Apollonis _B_ || In aedem
+      _B_ || 21 senatu _B_ || 24 quod quo inimus _eraso_
+      in _B corr. Vsener_ || 25 dicendum ex _om. B_ ||
+      26 tabulis �n� his _eraso_ h _B_ || 27 eas] eius _B_ ||
+      is] his _eraso_ h _B_ || 28 s~criptum q: pronuntiat
+      _B_ || 29 ea _B_ || uidet et potius _B_ ||
+      legi quam dici contra eas litteras non _B
+      corr. Vsener_ || 32 capud {*above d: t} _B_ || 34 ii
+      describunt] idem tribuunt _B_ || 37 actor _add.
+      Wachsmuth_ || 38 non in] in _om. B_ || 39 autorem
+      {*above u: c} in scena significare _B corr.
+      O. Iahn_ || 41 uestibulum. scena _B_ || auctor
+      _eraso_ u _B_ || 42 eocedit _B_ || ex ea] ex _om. B_
+      || quod _B_ || 43 his qui concionaturus dicit _B_ ||
+      44 pro rostris] prorsus _B_ || 48 litere datae _B_ ||
+      uiciose _B_ || 49 Romae. Ceduntur _B_ || 50 Roma _B_ ||
+      52 exebibit _B_ || ad (_corr. alt. m. in_ ab) Roma
+      _B_ || 53 "NLTHONL�*C-CAC" _B_
+
+_102_ Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia
+eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit:
+ille illic illinc illuc illo, iste istic istinc istuc,
+                    hic hic hinc
+huc, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque quocumque,
+quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo                   5
+alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more
+meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus suatim et
+significat more suo, noster nostratim et significat more nostro,
+uester uestratim et significat more uestro. ex quibus
+pronominibus tantum quem ad modum aduerbia fiant, sic            10
+uti Varro docuit, demonstrauimus.
+
+  _102._ Prob. inst. art. p. 152, 30: De pronomine. *ex his
+  pronominibus ... docuit demonstrauimus.* _cf._ Prisc. XV 5
+  p. 63, 18.
+
+      3 istic istinc _rv_ istic stinc _R_ || hic hic _R_
+      hic hac _B_ || 4 quique _B_ quicque _R_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           DE ANTIQVITATE LITTERARVM
+                 AD L. ATTIVM
+
+
+II
+
+_103_ Sunt indeclinabilia tam apud graecos elementorum
+nomina quam apud latinos, siue quod a barbaris inuenta
+dicuntur, quod esse ostendit Varro in secundo de antiquitate
+litterarum, docens lingua chaldaeorum singularum nomina
+litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc certum            5
+fieri eos esse primos auctores literarum, siue quod
+simplicia haec et stabilia esse debent quasi fundamentum
+omnis doctrinae immobile, siue quod nec aliter apud latinos
+poterant esse, cum a suis uocibus uocales nominentur,
+semiuocales uero in se desinant, mutae a se incipientes          10
+uocali terminentur, quas si flectas, significatio quoque nominum
+una euanescit.
+
+  _103._ Prisc. I 7 p. 7, 27: *Sunt indeclinabilia ... una
+  euanescit.*
+
+      1 elimentorum (ylementorum _G_) nomina tam apud
+      graecos _LG_ || aput graecos _H_ || 2 quod {*above
+      space: a} barbaris _Dd_ || 3 quod esse--6 auctores
+      literarum] _om. RADH in mg. add. d, in schedula
+      exhibet K_ || _ante_ esse _O. Iahn_ ita _add._ ||
+      _esse om. d_ || 4 docens--5 literarum] _om. d_ ||
+      caldeorum _GK_ || 6 eos] eorum _G_ || 7 simplitia
+      hec _A_ || et _om. K_ || 8 inmobile _D_
+      {-i}{n.}mobile _G_ || 10 disinant G dissinant _K_
+      || mutae {*above ut: t} _L_ || incipientes a se _L_
+      || 11 quas si _d_ quasi _AD_ || 12 euanescit una _K_
+
+       *       *       *       *       *
+
+_104_ Litterae apud maiores nostros non fuerunt XXIII sed
+XVI. postea additae sunt aliae. ita etiam tractatoris est, ut
+doceat olim XVI fuisse, postea ex superfluo additas alias
+litteras et factas XXIII. habemus hoc in libris ad Attium
+apud Varronem, et cur tot sint et quare eo ordine                 5
+positae et quare isdem nominibus uocentur.
+
+  _104._ Pomp. comm. art. Don. I 7 p. 9 Lind.: Istae *litterae
+  apud ... nominibus uocentur.* I 17 p. 27: legimus apud
+  maiores nostros primas apud romanos XI litteras fuisse tantum
+  modo, ut dicit Caesar libro analogiarum primo. [in libro
+  analogiarum Caesar hoc dixit, XI fuisse]. *Varro* docet in
+  aliis libris quos ad Attium scripsit, sedecim fuisse, postea
+  tamen creuisse et factas esse XXIII. tamen primae quae
+  inuentae sunt fuerunt undecim. postea quae inuentae sunt
+  fuerunt sedecim, postea item XX et tres factae sunt. illic
+  commemoratur, qui illam litteram fecit, qui illam. Prisc. I
+  12 p. 11, 1: apud antiquissimos graecorum non plus sedecim
+  erant litterae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem
+  seruauerunt perpetuam. Max. Vict. p. 276 Lind. p. 1944P.
+  (cl. Endlicheri anal. gramm. p. 199): littera est figuratio
+  quaedam, qua cum aliis adnexa nox emissa comprehenditur.
+  Phoenices primi litterarum inuentores fuisse traduntur,
+  quamuis alii Assyrios alii Mercurium apud Aegyptios asserunt.
+  in Graeciam certe Cadmum Phoenicem sedecim attulisse constat
+  "alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa"
+  "lambda" "mu" "nu" "xi" "pi" "rho" "sigma" "tau" "omega", eis
+  Troiano bello Palamedem addidisse quattuor "�ta" "psi" "phi"
+  "chi", post eum Simonidem melicum totidem "upsilon" "zeta"
+  "omicron" "theta". haec auctore Eaundro, ut quidam uolunt,
+  alii uero Hercule in Italiam a Pelasgis allatae sunt. _cf._
+  Max. Vict. I 4, 95 p. 2468P. I 4, 20 p. 2458. Plin. VII 172.
+
+  _Ad haec uerba B (cf. adn. ad fr. 97, 99) non conlatus est_
+      1 sed sedecim _A_ || 2 tractaturus _A_ || 6 quare
+      hisdem _A_
+
+_105_ Auctoritas tam Varronis quam Macri teste Censorino
+nec K nec Q nec H in numero adhibet literarum.
+
+  _105._ Prisc. I 16 p. 13: *Auctoritas* quoque *tam ... adhibet
+  litterarum.* _cf._ Quint. I 4, 9. Vel. Long. p. 2218P. Ter.
+  Scaur. p. 2252. 2258. 2261. Mar. Vict. I 3, 9 p. 2452P.:
+  (mutae) sunt numero nomen _BCDGHKPQT_. ex his superuacuae
+  quibusdam uidentur K et Q, quia C littera harum locum possit
+  implere. H quoque adspirationis notam non litteram
+  aestimamus. _cf._ I 6, 13 p. 2455. Max. Vict. p. 277 Lind.
+  p. 1495P. cl. Endl. anal. gramm. p. 200: (mutae) sunt nouem
+  _BCDGHKPQT_. duae ex his superuacuae uidentur K et Q, quia C
+  littera eorum locum possit explere. uerum has quoque
+  necessarias orthographiae ratio efficit, ut quotiens A
+  sequitur per K scribendum sit, ut kanna kalendae Karthago,
+  quotiens V per Q ut quoniam Quirites, quotiens reliquae
+  uocales per C ut certus ciuis Commodus. H uero existimatur
+  adspirationis nota, uerum tamen littera est. _cf._ Diom.
+  p. 423, 10. Donat. I 2, 3. 4 p. 1736P.
+
+      1 autoritas _D_ || tam _in mg. add. h_ || macri et
+      censorini _GL_ teste _in mg. l_ || 2 K] f _K ante_ K
+      _unius litterae, post_ Q _duarum litt._ (ue _ut
+      uidetur_) _litura in R_ || nomero _A_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+       DE ORIGINE LINGVAE LATINAE AD CN.
+           POMPEIVM MAGNVM LIBRI III
+
+
+_106_ "Oude gar agno�sas ho Rh�mylos � hoi kat' auton deiknytai
+kat' ekeino kairou t�n Hellada ph�n�n, t�n Aiolida leg�,
+h�s phasin ho te Kat�n en t� peri Rh�maik�s archaiot�tos,
+Barr�n te ho polymathestatos en prooimiois t�n pros Pomp�ion
+aut� gegrammen�n, Euandrou kai t�n all�n Arkad�n                  5
+eis Italian elthont�n pote kai t�n Aiolida tois barbarois
+enspeiranton ph�n�n."
+
+  _106._ Ioan. Lyd. de magist. I 5 p. 125 Bekk.: "h�ste tyrannos
+  �n ho Rh�mylos, pr�ton men ton adelphon anel�n kai ton
+  meizona kai pratt�n alog�s ta prospiptonta. taut� kai Kyrinos
+  pros�goreuth� hoionei kurios, kan ei Diogenian� t�
+  lexikograph� all�s dokei (dok� C); *oude gar ... enspeirant�n
+  ph�n�n*. h� gar grammatikois para taut�n eisagomen�
+  etymologia meta sungn�m�s bebiastai; apo Kyre�s gar polichn�s
+  Sabin�n houtos auton paronomasth�nai boulontai, kaiper ouch
+  horm�menon ekeithen, epi de tou Palatinou bounou techthenta
+  te para tais ochthais tou Tiberidos kai traphenta ekei.
+  kurious gar heautous kai despotas, all' ou basileas tyrannoi
+  philousi kaleisthai." _cf._ Plut. quaest. gr. 59. Max. Vict.
+  p. 276 Lind. p. 1944P.
+
+      2 "ekeinou" _corr. ab alt. m. in_ "ekeino" C = cod.
+      Caseolinus || 5 "alkad�n" C
+
+_107_ Vt Ion scribit quinta uicesima est litera, quam uocant
+"angma", cuius forma nulla est et uox communis est graecis
+et latinis, ut his uerbis: aggulus aggens agguilla iggerunt.
+in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt;
+alii N et G. quod in hoc ueritatem uidere facile                 5
+_est, in illo_ non est. similiter agceps agcora.
+
+  _107._ Prisc. I 39 p. 30, 12: Sequente G uel C pro ea
+  (_scit._ N) G scribunt graeci et quidam tamen uetustissimi
+  auctores romanorum euphoniae causa bene hoc facientes, ut
+  Agchises agceps aggulus aggens, quod ostendit Varro in primo
+  de origine linguae latinae his uerbis: *ut Ion ... agceps
+  agcora.* Gell. XVIIII 14, 7: (Nigidi Figuli e commentariis
+  grammaticis) uerba haec sunt: inter litteram N et G est alia
+  uis, ut in nomine anguis et angari et ancorae et increpat et
+  incurrit et ingenuus. in omnibus his non uerum N, sed
+  adulterinum ponitur. nam N non esse lingua indicio est, nam
+  si ea littera esset, lingua palatum tangeret. Mar. Vict. I 4,
+  70 p. 2465P.: anceps ancilla angitia angustum anquirit iam
+  dixi Attium non (_sic Ritschl mon. ep. tria p. 25_ non
+  iudicat _cod. P_) per AN, sed more graecorum per AG solitum
+  scribere. nunc adicio, sicut inter M et N litteram uox media
+  tam graecis desit quam nobis, ita inter N quoque et G deesse.
+  neque enim ut illi "angelon" et "ankyl�n" et similia sine per
+  "Nu" siue per "Gamma" scripserint alterutram in pronuntiando
+  litteram exprimunt, nec nos supradictas uoces siue per N siue
+  per G scribamus, proprie aut N exprimimus in dicendo aut G.
+  quae uox, quoniam ordini litterarum nostrarum deest et
+  familiarior est auribus nostris N potius quam G, et anceps
+  et ancilla et angitia et angustum et anquirit et ancora et
+  similia per N potius quam per G scribite, sicut per duo G,
+  quotiens duorum G sonum aures exigent ut aggerem suggillat
+  suggerendum suggestum et similia. _cf._ I 4, 4 p. 2456. 4, 54
+  _sq._ p. 2461.
+
+      1 latinae linguae L || ut Ion--his uerbis] _om. RBH
+      add. r_ || scripsit _r_ || uicesima quinta _r_
+      uigesima _ex_ uicessima _corr. g_ uicissima K ||
+      littera est _r_ || 2 agma _codd. Hertzi_ "angma"
+      _ten Brinkius cf. supra p. 127_ || 3 ut _om. r_ ||
+      his in uerbis _r_ || aggula G uel aggilla _g_
+      aggilla _L_ agguila _L_ || 4 huiuscemodi GL
+      huiusmodi K || accius _codd. Hertzi praeter H in
+      quo_ actius || binam _GLK_ || G] _b gg Bg_ ||
+      5 �n�g� _G_ || ueritatem facile uidere est, in illo
+      non est _Ritschelius mon. epigr. tria p. 24_ ||
+      facile--6 non est] non facile{*above space: non} _L_
+      non facile est _ceteri_ || 6 agceps agcora] _uetus
+      commentator in cod. Darmstad. 204 adnotat ad has
+      uoces:_ adhuc sunt uerba uarronis continuata. non
+      enim priscianus ex sua parte diceret similiter
+      agceps agcora. _cf. Ritschelius l.s._
+
+_108_ "T�n hol�n kataskeu�n tou periz�matos
+                    hoi Galloi kartameran,
+h�n to pl�thos kartalamon ex idi�teias onomazei. hoti
+de ou Rh�maikon touti to rh�mation, martus ho Rh�maios Barr�n
+en bibli� pempt� peri Rh�maik�s dialektou, en h� diarthroutai
+poia men tis lexis estin Aiolik� poia de Gallik�                  5
+kai hoti hetera men h� Thousk�n all� de Etrousk�n,
+                    h�n sunchutheis�n
+h� nun kratousa t�n Rh�mai�n apetelesth� ph�n�."
+
+  _108._ Ioan. Lud. de magistr. II 13 p. 179 Bekk.: "Toiaut� men
+  h� chlamus, parag�d�s de chit�n kataporphuros kai z�st�r ek
+  phoinikou dermatos, eph' heauton men anakekoll�menos, ex
+  akr�n de t�n pleur�n eis lept�n katarraph�n espoudasmenos kai
+  sel�niskon men ech�n tina ex eu�num�n chrus� pepoi�menon, ek
+  de t�s heteras gl�ssida tina �goun diabl�ma, chrusoteles kai
+  auto, eis botruos sch�ma pepoi�menon ... hoper diabl�ma apo
+  dexias pheromenon kai epi ton sel�niskon ballomenon
+  diaz�nnusi ton peritithemenon asphal�s, peron�s kai aut�s
+  chrus�s endaknous�s ton himanta kai sunaptous�s ton botrun t�
+  sel�nisk�. phiboulan aut�n patri�s hoi Rh�maioi kai balteon
+  ton z�st�ra legousi. *t�n de hol�n ... apetelesth� ph�n�.*"
+
+      1 "rhiz�matos" _Caseolinus corr. Fussius_ || 6 "h�"
+      deleri iubet _Otto Iahn_ ||
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           DE SIMILITVDINE VERBORVM
+
+
+II
+
+_109_ 'Pix' singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine
+uerborum II.
+
+  _109._ Char. 91, 26: *Pix singulariter ... uerborum II*,
+  quamuis Vergilius dixerit (_georg. III 450_): 'idaeasque
+  pices et pingues unguine ceras'. gramm. inc. de generib. nom.
+  265 p. 93 Haupt. p. 49 Otto: pix, gen. fem., ut Varro:
+  idaeasque pices'.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+              DE VTILITATE SERMONIS
+
+
+IIII
+
+_110_ Aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII. ait enim
+Plinius: quamquam ab hoc poemate his poematibus facere
+debeat, tamen consuetudini et suauitati aurium censet summam
+esse tribuendam et quia graeca nomina non debent
+latinis regulis alligari.                                         5
+
+  _110._ Char. p. 123, 3: *Aenigmatis Varro ... esse tribuendam*,
+  ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum (_cf._ p. 67,
+  15), *et quia ... regulis alligari*. Consent, p. 2040P.:
+  secundus modus quo etsi cadunt in regulam regulae tamen
+  ueluti addictae non seruiunt. ea sunt quae semper singularia
+  sunt, ut lux. item quae septimi casus tantum singularia sunt
+  ut sponte tabo. nihil enim prodest esse litteram in his
+  nominibus ablatiuo singulari debitam, cum alia plurali numero
+  non attingant, alia eodem modo non mutent. item graeca quae E
+  littera correpta terminantur, ut ab hoc schemate. hoc enim
+  liberum est nobis et ad nostram regulam declinare ut horum
+  schematum his et ab his schematibus, at in contrarium ducere
+  quae nostra non sunt ut schematum schematis declinemus, sicut
+  plerumque et in Cicerone et in *Varrone* legimus.
+
+      5 regulis _iam legi non potest in N add. Fabricius_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                INCERTAE SEDIS
+
+
+_111_ Ablatiuum Varro sextum, interdum latinum appellat,
+quia latinae linguae proprius est.
+
+  _111._ Diom. p. 302, 4: *Ablatiuum* graeci non habent, hunc
+  tamen *Varro sextum ... proprius est*, cuius uis apud graecos
+  per genetiuum explicabitur. Consent. p. 2033P.: ablatiuum
+  casum graeci non habent. denique hunc *Varro* interdum
+  sextum, interdum latinum appellat, quem rectissime nostri
+  sermonis usus inuenit, qui plurimum a datiuo differt. cf.
+  Prisc. V 75 p. 187, 7.
+
+_112_ Curculio. Varro ait hoc nomen per antistoichon dictum
+quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur.
+
+  _112._ Seru. ad Verg. georg. I 186: *Curculio Varro ... nisi
+  guttur.* Schol. Bern. ad h. u. p. 28 Muell.: Curculio.
+  *Varro* ait hoc nomen per antistoichum dictum, quasi
+  gurgulio, genus bestiae, quae semper quaerit alienum auxilium
+  (alimentum [auxilium] _coni. Vsener_).
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+CORRIGENDA ET ADDENDA
+
+{Transcriber's note:
+The changes listed here have been made in the text. The original form
+is given in braces, as are some additional corrections not on the
+printed list.}
+
+p.  3   u.  2 _inf._  _lege_  Aristophanem {Aristophanon}
+�   8   �  11 _inf._    �     "tal�th�" {talath�}
+�  19   �  10 _inf._    �     posuisse {posuise}
+�  21   �   3 _inf._    �     in libro XXIIII {in libro XIIII}
+�  23   �  18           �     saeculum {seculam}
+�  26   �   5 _inf._    �     indicari {iudicari}
+�  27   �  17 _inf._    �     populus {populis}
+�  30   �   6 _inf._    �     huc referendis {hic referendis}
+�  36   �   6           �     oxycomino {oxycomina}
+�  38   �  12 _inf._    �     quam {qnam}
+�  50   �   3           �     duabus {duabis}
+�  52   �   1 _inf._    �     quoque {quoquo}
+�  53   �   3           �     eorum quos {earum quas}
+�  57   �   9           �     p. 126 Schaef. {p. 1126 Schaef.}
+             {_sic_: should be 9 _inf._}
+�  60   �   7           �     de Isaeo {de Isaco}
+�  61   �  16           �     "techn�s" {incorrect accent}
+�  66   �   4           �     fuit {fuerit}
+�  67   �  12 _inf._    �     enchiridiis {encheiridiis}
+�  68   �   9 _inf._    �     quaestionum {quaestionem}
+�  78   �   6 _inf._    �     Varro *in* V ad Marcellum
+                           {Varro ad Marcellum}
+�  81   �   4 _inf._  _lege_  nulla potest {ulla potest}
+�  85   �   5           �     facinoris {facineris}
+�  85   �  16 sordidi sermonis *usum* receperit _ci. Vsener_
+                           {s. s. uires {uirus _P._} ceperit}
+�  88   �   1         _lege_  cognoscendam {cognoscendum}
+�  97   �  16           �     quaesitum sit {quaesitum est}
+{ 101                         "grammatik�" {"grammmtik�"} }
+� 107   �  12           �     restet {restat}
+� 112   �  13           �     quo ipso Putschius
+                           {quo ipso uel simillimo Putschius}
+� 118   �  17           �     clarissimum {clarissinum}
+{ 127                         "Gamma Kappa Chi"
+                           {"Gamma Kappa Kappa"} }
+{ 174                         syllabas {syllbas} }
+{ 176                         animaduertere {animaduuertere} }
+{ 179                         frg. 52, 53 {53, 54} }
+{ 188                         accentibus {accentibns} }
+{ 198                         uersibus {uersibns} }
+{ 200                         integram {intetegram} }
+{ 217app.                     uestibulum. scena _uel_ scaena?
+                           {u. sccena} }
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+INDEX RELLIQVIARVM IN DISPVTATIONE TRACTATARVM
+
+{Transcriber's note:
+Not all fragments listed on this page are identified by number
+in the text.}
+
+ fr.     p.         fr.      p.
+
+  1     36          62      64n.2
+  2     23          64      66
+  3     23          65      67
+  8     32          66      67
+  9     32          67      67
+ 10     32          68      65. 67
+ 11     32          69      65. 68
+ 12     32          70      65. 68
+ 14     32          71      69
+ 15     32          72      69
+ 16     32          73      69
+ 17     33          74      70
+ 18     33          75      70
+ 19     34          76      70
+ 20     34          77      70
+ 21     34          78      73
+ 22     34          79      77
+ 23     34          80      76
+ 24     35          81      73
+ 26     35          82      78n.3
+ 27     35          83      78
+ 28     35          84      78
+ 29     35          85      78
+ 30     35          86      78. 86
+ 31     36          87      78
+ 32     19          88      78
+ 36     20          89      78. 86
+ 38     36n.        90      78
+ 41     79          91      99. 101
+ 42     82          92     100
+ 43     90          93     101
+ 44     90          94     108
+ 45     92          95     108
+ 46     92          96     115
+ 47     93          97     109
+ 49     83          98     110
+ 50     93          99     110
+ 51     93         100     110
+ 52     93         101     113
+ 53     83         102     112
+ 54     83         103     125
+ 55     52         104     119
+ 56     94         105     122
+ 57     94         106     129
+ 58     94         107     126
+ 59     52         108     131
+ 60     53         109     135
+ 60A    62         110      34. 136
+ 60B    63         111     137
+ 61     63         112     137
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+BEROLINI APVD WEIDMANNOS (I. REIMER)
+
+  FORMIS CAROLI GEORGI BONNENSIS
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+***** This file should be named 16400-8.txt or 16400-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/4/0/16400/
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/16400-8.zip b/old/16400-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..3c2aaed
--- /dev/null
+++ b/old/16400-8.zip
diff --git a/old/16400.txt b/old/16400.txt
new file mode 100644
index 0000000..2f0151a
--- /dev/null
+++ b/old/16400.txt
@@ -0,0 +1,9525 @@
+The Project Gutenberg EBook of Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Libris Grammaticis
+
+Author: M. Terentius Varro
+
+Editor: Augustus Wilmanns
+
+Release Date: July 31, 2005 [EBook #16400]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+{Transcriber's Note:
+
+All material in brackets [ ] or parentheses ( ) is in the original text.
+Material added by the transcriber is in braces { }.
+
+Greek words have been transliterated and placed inside double quotes:
+"lexis". Individual letters have been written out: "alpha," "epsilon."
+Digamma used as part of a word is expressed as *w: "*wotum". Antisigma
+(reversed C) has been expressed as *C. Greek letters used as numbers
+have been converted to Arabic numerals: epsilon' > 5.
+
+For this 7-bit ASCII text, eta and omega are rendered as e: and o:.
+The section sign is written out as "par."}
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                      De
+             M. TERENTI VARRONIS
+              LIBRIS GRAMMATICIS
+
+
+                   Scripsit
+             Relliquiasque Subiecit
+
+               AVGVSTVS WILMANNS
+
+
+                   Berolini
+                Apud Weidmannos
+                  MDCCCLXIIII
+
+
+
+
+Friderico Ritschl
+Ottoni Iahn
+Praeceptoribus
+
+AMORIS CAVSA
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                   PRAEFATIO
+
+Cum per tempus aliquod uersato in conligendis et disponendis
+relliquiis Varronianis specimen studiorum mihi proponendum esset,
+elegi libros grammaticos; nam eos commode ceteris neglectis tractari
+et singulorum argumentum paullo quam adhuc factum est accuratius
+circum scribi posse intellegebam. dispositionem et indolem horum
+librorum indagare contentus neque uniuersam Varronis grammaticam
+theoriam explicate studui, quae res necessaria et magni momenti ad
+cognoscendam historian grammaticae antiquae nitatur in libris V-X de
+lingua latina nunc a meo consilio alienis, neque in singulis locis
+inlustrandis omnia quae cum his coniuncta fuisse coiceres congerere,
+sed in certis testimoniis acquiescere uolui. exclusi uero libros,
+in quibus praeter alia grammaticae quoque obseruationes legebantur,
+quales epistolicas quaestiones fuisse scimus, et mera ueriloquia,
+larga manu ubique a M. Terentio sparsa, quae ex aliis libris repetita
+sunt.
+
+In componendis relliquiis antiquam librorum formam quantum fieri
+potuit restitui, ut et singulas libris e quibus sumptae esse uiderentur
+tribuerem, et pristinum ordinem reuocarem. asterisco signaui fragmenta,
+quibus Varronis nomen ab auctoribus non adponitur. duas relliquiis
+subieci adnotationes. altera perscripsi eos scriptorum locos ad eandem
+Varronis expositionem referendos, qui ad probandam disputationem meam et
+ordinem singulorum fragmentorum reconcinnandum alicuius sunt momenti.
+altera ad criticam spectat; qua in re hanc mihi inposui legem, ut quae
+in codicibus leguntur religiose adnotarem, Putschii et aliorum, quorum
+exemplaria in omnium manibus sunt, nomen singulis locis facili negotio
+saepe emendatis non semper adscriberem. ut autem paullo emendatiora haec
+fragmenta prodeant praesertim Henrici Keili liberalitati mea laude
+maiori debetur, a quo facile Hermannus Vsener inpetrauit, ut quae ad
+Varronis locos in grammaticis latinis obuios adnotauerat meum in usum
+describere sibi liceret. de quibusdam uero locis ipse Keilius benigne
+certiorem me fecit. praeterea Vsener Bernae duos Augustini de dialectica
+libros nitidissime mihi contulit et multos aliorum scriptorum locos a
+me rogatus inspexit. Seruianorum locorum lectiones Georgius Thilo
+liberalissime mecum communicauit. alias alii me instruxerunt quos suo
+quemque loco nominaui. ne autem quidquam, quod aliis debetur taceam,
+conmemorandum est Vseneri et Curti Wachsmuthi amicorum beneficium, qui
+me in Italiam profecto non solum plagularum accuratissime corrigendarum
+taedium susceperunt uerum etiam conplures locos medicina egentes felici
+sagacitate emendauerunt. quibus omnibus gratias ago lectoresque mecum
+agent.
+
+  Romae in Capitolio mense Iulio 1864.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+TABVLA DISPVTATIONIS
+
+{Transcriber's note:
+To aid in searching for text, the table of contents has been expanded
+with key phrases taken verbatim from the book. The numbered items 1 - 8
+are the author's original _tabula_. Sections marked with roman numerals
+appear in the text, though not in the author's _tabula_.}
+
+I
+  1 de libris *de lingua latina*
+    *Alexandrinorum grammaticorum
+    *de Varronis philosophia
+    *consilium totius operis
+    *hexas prima (liber primus)
+    *libro altero
+    *libro tertio
+    *altera triade / *de uerborum originibus
+    {footnote 20: chart comparing books VIII and VIIII}
+    *de relliquiis huc referendis
+    *libro undecimo declinationes
+    *de libro duodecimo
+    *librum decimum tertium
+    *poeticorum uocabulorum explicatione
+    *prooemium totum opus
+    *de postrema hexade
+  2 de epitome librorum de lingua latina
+    *"Epitome:n" de lingua latina
+II
+  3 de libris *de sermone latino*
+    *a prosodiis uel accentibus
+    *de rebus metricis
+    *continentis sermonis uirtutes
+    *de uocis natura
+    *de uariis syllabarum generibus
+III
+  4 *liber de grammatica*
+IIII
+  5 de libris *de antiquitate litterarum*
+  6 de libris *de origine linguae latinae
+V
+  7 de libris *de similitudine verborum
+  8 de libris *de utilitate sermonis
+
+       *       *       *       *       *
+
+In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis
+fundamento (cf. F. Ritschl d. schriftstellerei des M. Terentius Varro
+in nou. mus. Rhen. VI p. 481 sq. XII p. 150) hi tituli grammatici
+enumerantur: *de lingua latina libri XXV*, *epitome de lingua latina
+e libris (X)XV libri VIIII*, *de sermone latino libri V*, *de origine
+linguae latinae libri III*, *de similitudine uerborum libri III*,
+quibus accedit liber disciplinarum *de grammatica*. praeterea
+occurrunt apud grammaticos *liber II de antiquitate litterarum*
+(Prisc. I p. 7 Hertz), *libri ad Attium* (Pompei. comm. art. Don.
+p. 9. 27), *liber IIII de utilitate sermonis* (Char. p. 123 K.).
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           I
+
+Libros *de lingua latina* fuisse XXV et praeter quattuor priores
+(cf. de l.l. V 1 M. p. 12 Sp.) ad Ciceronem ut Caesaris de analogia
+opus scriptos esse constat, illud ex Hieronymi indice et seuerae
+dispositionis lege qua Varro non solum in his libris utebatur{1})
+(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI p. 525), hoc e Ciceronis Academ. post. I
+1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf. O. Muelleri praef. Varr. p. 111),
+e librorum de lingua latina V-X codice Florentino initio libri III et
+in fine libri VIIII (p. 3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum
+testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum
+libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso, reliqui
+XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima etymologiam,
+altera declinationes, tertia et quarta syntaxin tractabant (l.l. VII
+110 p. 390, VII 1 p. 391). infra reiectis quae de singulis libris
+priorum hexadum dicenda sunt, primum de posterioribus hexadibus agam.
+duobus enim locis s. s., quibus totius operis dispositionem proponit,
+Varro profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110 p. 390)
+_quemadmodum uocabula coniungantur_, et (VIII 1 p. 391) _ut uocabula
+inter se ratione coniuncta sententiam efferant_, quae quamquam
+certissimum ipsius scriptoris de consilio suo testimonium continent,
+tamen de omnibus duodecim libris accipere dubitabant uiri docti.
+incredibile enim uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos
+fuisse, cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur,
+quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor diligentius
+explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani aequalem, qui primus
+omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta reuocasset. accedebat,
+quod Varro neque in scribendi genere neque in eis quae occasione
+data de huiusmodi rebus monuit, magnum subtilioris syntaxis studium
+ostendit, et quod, fere ubique ad res et facta siue ad historiam
+gentium et litterarum siue ad naturam spectent intentus et singula
+conponere atque ex his iudicare solitus, eandem rationem in rebus
+grammaticis adhibuisse putabatur. parum profecto consentaneum
+uidebatur talem scriptorem disciplinam tantis difficultatibus
+obstrictam quasi constituisse et condidisse. neque hoc fecit, id
+quod apparebit, si breuiter qua conditione Varronis tempore studia
+grammatica fuerint in memoriam reuocauerimus.
+
+  Footnote 1: cf. praeter libros de re rustica de antiquitatum
+  libris Angustini de ciu. del VI 3, fr. antiquitatum human.
+  lib. XX ap. Non. quadrifariam p. 92, fr. de uita populi
+  Romani lib. I ap. Non. uictuis p. 494.
+
+*Alexandrinorum grammaticorum* et *Pergamenorum* studia artissime cum
+arte critica conexa erant. ut de singulis poetarum locis iudicare
+possent, leges quae linguam regerent perscrutabantur et deliberationes
+suas in poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant
+et hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia
+paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum obseruationum de
+uerborum ui origine declinatione coniunctione coaceruabant. ab his
+profecti singulas quaestiones ordine et in artis modum exponebant{2}.
+scripsit iam Aristophanes Byzantius de analogia{3}, Apollodorus
+Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid. "Apollodo:ros") "peri
+etumologio:n" (Athen. XI p. 483 A. II p. 63 D. al.) eiusque aequalis
+Demetrius Ixion "etumologoumena" (Athen. III p. 74B. al.); Dionysius
+Thrax, hic quoque Aristarcho praeceptore usus (cf. M. Schmidt philol.
+VII p. 366 sq.) "techne:n grammatike:n". primis lineis ductis uarios
+poetas et dialectos diuersas percensebant et uerborum classes
+loquendique formulas separatis libris explicabant subtilioremque
+ita et certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam
+adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant. postremo
+ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante magnum
+Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam Tryphon
+eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro laudatus uel
+potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere aequalis erat (cf. A. de
+Velsen Tryph. gramm. fragm. p. 1. 33) non nisi de singularum orationis
+partium constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis
+coniunctionibus participiis praepositionibus pronominibus personis{4},
+Habron de pronomine (Apoll. de synt. p. 60. B.). Ab Alexandrinis
+igitur grammaticis Varro, quorum opera eum diligenter tractasse
+testantur libri de lingua latina, qui ad nos peruenerunt, nec
+consilium neque argumentum syntaxis suae repetere potuit, licet
+Tryphonis scripta in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari
+nec negari potest.
+
+  Footnote 2: Hoc loco haec tetigisse et contrariam rationem
+  Alexandrinorum et stoicorum significasse satis est. qua in re
+  quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum inuenta
+  fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora praetermittenda
+  erant.
+
+  Footnote 3: cf. A. Nauck Aristoph. Byz. fragm. p. 267.
+  Charisii locum p. 116 _specialis (analogia) est, quae
+  spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus_ (Christ muenchn.
+  gel. anz. 1859 p. 221 e Donatiano, _rationibus_ cod. Neap.)
+  _occupata; cui Graeci modum istius modi condiderunt_
+  "analogia estin sumploke: logo:n akoloutho:n en lexei". _huic
+  Aristophanes quinque rationes dedit uel ut alii putant sex;
+  primo ut eiusdem sint generis de quibus quaeritur, dein
+  casus, tum exitus, quarto numeri syllabarum, item soni_
+  uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de Cratete Mall. p. 11
+  explicuerit. genus enim etiam in Varronis loco quem confert X
+  21 p. 556 ex Ed. Luebberti emendatione (thes. V quaest.
+  pontif. adn.) id est quod M. Terentius interdum sexum uocat.
+  casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter positum
+  sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui
+  haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si
+  intellegi uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro
+  quoque l.s. de nominum tantum analogia loquatur, nullam
+  dubitationem mouent, de eadem (cf. Varr. de l.l. VIII 13
+  p. 401) Aristophanem egisse; quod si huius disciplinae
+  progressus spectas, non nullius momenti est.
+
+  Footnote 4: De singulis Tryphonis libris recte iudicauit
+  A. de Velsen l.l. p. 24 sq. Qui praeterea de his rebus
+  scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora uixerunt, ut
+  de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd. gr.
+  II p. 424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p. 234) taceam,
+  Telephus Crateteus, qui teste Suida "peri suntaxeo:s logou
+  Attikou biblia" 5 edidit, post Augustum floruit (cf. Preller
+  ztschr. f. alterthw. 1837 p. 499) et L. Veri praeceptor
+  fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert dissert. Sic. I
+  p. 147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano inferior
+  (Choerob. Bekk. anecd. gr. III p. 1193), qui "peri suntaxeo:s
+  to:n tou logou mero:n" scripsit. reliqui praeter Byzantinos
+  grammaticos (de quibus Egger l.l. p. 234. 265) rhetores
+  posterioris aetatis erant, ut Gaianus Arabs Theon
+  Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui uestigia
+  Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri "peri hupsous", qui
+  duos libros "peri suntaxeo:s" conposuit, ("p. hupsous" 39, 1)
+  sequebantur.
+
+Prorsus diuersa ratione *stoici* in grammaticis studiis uersabantur
+(cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 72 sq. R. Schmidt stoicorum
+gramm. C. Prantl gesch. d. logik I p. 414 sq. H. Steinthal gesch. d.
+sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p. 278 sq.), quippe qui a philosophia
+profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam referrent,
+idcircoque a principio ad leges generales quae de lingua ualerent
+animum intenderent. dialectica eis secundum Posidonium "episte:me:
+ale:tho:n kai pseudo:n kai oudetero:n" (Laert. Diog. VII 62) erat
+itaque praecipuas quoque grammaticae partes etymologiam declinationes
+syntaxin, cum linguam tamquam subsidium cognitionis haberent,
+explorabant quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo cum
+"to te:n tou nooumenou pragmatos se:mantike:n propheresthai pho:ne:n"
+(Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf. Augustini uerba princ. dial. V
+_loqui est articulata uoce signum dare_) acciperent, inde consecuntur
+quae de etymologia (cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui
+patrocinabantur (Varr. de l.l. IX 1 p. 456) docebant. syntaxin,
+illa dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum
+praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut nullum
+fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl l.l. p. 442).
+duobus prioribus nunc missis, de quibus uiri docti supra laudati bene
+meruerunt et mihi his illic infra dicendum est, breuissime syntaxeos
+diuisionem in primis Laertium Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram.
+prae ceteris autem in hac re excelluit Chrysippus 'homo acutissimus',
+cuius dialecticam dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum
+usus adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis
+libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes, singulos
+locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne dicam omnes,
+cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus penderet, non minus
+ad dicendi quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est.
+
+Duas igitur fecerunt partes dialecticae, quae secundum Senecam (epist.
+89, 9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes,
+ne pro uero falsa subrepant, "ton peri te:s pho:ne:s e: to:n
+se:mainonto:n topon", quo de uoce de litteris de uocabulis eorumque
+pronuntiatione de orationis partibus de rhythmis de poematis de
+uirtutibus uitiisque orationis agebatur (L.D. VII 44. 55 sq.),
+alteram quae ad nos nunc pertinet "ton peri to:n pragmato:n e: to:n
+se:mainomeno:n topon", qui praeter "ton peri to:n phantasio:n topon"
+(L.D. VII 43) conplectebatur "to lekton", quod ab Ammonio (ad Aristot.
+"p. herm." p. 100a Br.) "meson tou te noe:matos kai pragmatos", a Sexto
+Empirico (adu. math. VIII 70. cf. L.D. VII 73) "to kata logike:n
+phantasian huphistamenon" explicatur. erant autem "ta lekta" aut
+"ellipe:" aut "autotele:". "ellipe:" enuntiata erant ea, quae e solo
+uerbo, quod nominatiuum ut plenum uel "autoteles" fiat requirit,
+constant ut "peripatei" (L.D. VII 63) eademque et "kate:gore:mata" et
+"sumbamata" adpellabant, quibus praeter hoc simplex "kate:gore:ma",
+uerbum intransitiuum ut nostris terminis utar casu obliquo non egens,
+etiam transitiuum uerbum adnumerabant sine accusatiuo positum, "elatton
+e: kate:gore:ma", et duas uerborum inpersonalium classes, alteram
+quae unum casum obliquum poscit ut "metamelei" (sc. "So:kratei")
+"parasumbama" siue "parakate:gore:ma", alteram quae duos casus
+obliquos postulat, ut "melei" (sc. "So:kratei Alkibiadous") "elatton
+e: parasumbama".{5} huic loco tribuebant cum uniuersam de uerborum
+generibus et speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis
+coniunguntur explicationem (L.D. VII 64 sq. Schmidt l.l. p. 57 sq.).
+in plenis enuntiatis "axio:mata" ponebant. "axio:ma de estin ho estin
+ale:thes e: pseudos e: pragma autoteles apophanton hoson eph' heauto:
+e: kataphanton, ho:s ho Chrusippos phe:sin en tois dialektikois horois;
+hoion he:mera esti, Dio:n peripatei" (L.D. VII 65). haec iterum aut
+simplicia aut conposita esse existimabant (L.D. VII 68. Sext. Emp. VIII
+93.) simplicibus adnumerabant "ero:te:ma pusma prostaktikon horkikon
+aratikon hupothetikon ekthetikon thaumastikon epapore:tikon pragma
+homoion axio:mati", quorum definitiones leguntur ap. L.D. VII 66 sq.
+Ammon. ad Aristot. "p. herm." p. 96a Br. Geo. Choerob. p. 1178 B. p. 739
+Gaisf. Anonym. Coisl. p. 93a Br. praeterea simplicium "axio:mato:n"
+erant alia "apophantika katagoreutika kate:gore:tika huperapophantika
+arne:tika stere:tika" (L.D. VII 69), alia "ho:rismena aorista mesa"
+(Sext. Emp. VIII 96 sq.). tractarunt igitur in hac parte modos et
+formulas loquendi ut interrogationem et adhortationem, inter utrumque
+quidem non magis distinguentes, quam Protagoras fecerat (cf. L. Spengel
+art. script, p. 44), deinde affirmationes et negationes, enuntiata
+finita et infinita. Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus
+formantur (cf. C.F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p. 19 sq.)
+diuidebant, quorum praecipua haec erant "to sune:mmenon (ei) to
+parasunne:menon (epei) to sumpeplegmenon (kai kai) to diexeugmenon
+(e: e:) to aitio:des (dioti) to diasaphoun to mallon (mallon e:)
+to diasaphoun to he:tton (he:tton e:)" L.D. VII 69. 71 sq. Postremo
+sequebatur expositio "to:n logo:n kai sullogismo:n", quorum 'ingentem
+diuisionem' (L.D. VII 76 sq. Seneca l.l.) excribere longum nec necesse
+est; nam id quod uolui satis elucere confiteor, stoicos magna cum
+subtilitate argutaque sagacitate de his rebus disputasse uberrimamque
+materiam hoc argumentum tractantibus congessisse. Vnum adicio Dionysi
+Halicarnasensis locum ita scribentis de comp. uerb. IIII p. 70 Sch. (cf.
+V p. 84): "Ego:g' oun, hote diegno:n taute:n te:n hupothesin, eze:toun
+ei ti tois proteron eire:tai peri aute:s kai malista tois apo te:s Stoas
+philosophois, eido:s tous andras ou mikran phrontida tou lektikou topou
+pepoie:menous; dei gar autois tale:the: marturein. oudame: de ouden hup'
+oudenos heuro:n to:n goun onomatos e:xio:meno:n oute meizon oute elatton
+sunachthen eis he:n ego: proe:re:mai pragmateian; has de Chrusippos
+kataleloipe suntaxeis dittas epigraphe:n echousas 'peri te:s suntaxeo:s
+to:n tou logou mero:n' ou rhe:torike:n theo:rian echousas, alla
+dialektike:n, ho:s isasin hoi tas biblous anegno:kotes, huper
+axio:mato:n suntaxeo:s ale:tho:n te kai pseudo:n, kai dunato:n kai
+adunato:n, endechomeno:n te kai metapiptonto:n kai amphibolo:n kai
+allo:n tino:n toioutotropo:n, oudemian oute chreian out' o:pheleian
+tois politikois logois sumballomenas, eis goun he:done:n kai kallos
+herme:neias, ho:n dei stochazesthai te:n sunthesin; taute:s men te:s
+pragmateias apeste:n ktl." quibus uerbis cum dialecticam stoicae
+syntaxeos rationem{6} cognoscimus, tum illo tempore unicuique qui de
+uerborum constructione siue rhetor siue grammaticus scribere uellet,
+primum doctrinam stoicorum in mentem uenire, illorum praecepta
+circumspici, ab illorum studiis omnes huiusmodi quaestiones proficisci.
+
+  Footnote 5: In his secutus sum Porphyrium ap. Amm. in Arist.
+  "p. herm." p. 104b Br. et Apoll. d. synt. I 8 p. 31 B. III 32
+  p. 299. de pronom. p. 146. cf. Lucian. uit. auct. 21. R. Schmidt
+  l.l. p. 64. Prantl l.l. p. 439 sq. Steinthal l.l. p. 298. Suidas
+  u. "sumbama" nescio quem exscripsit non accuratius quam u.
+  "kate:gore:ma" Laertium Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam
+  esse diu intellectum est. Priscianus uero XVIII 4. II p. 211 H.,
+  qui quidem locus tam turbatus est, ut neque a librariis ita
+  corruptum neque a scriptore rem tam male perspectam esse, sed
+  lectorem eumque non optime doctum haec adiecisse crediderim, ita
+  scribit: et sciendum quod has quidem constructiones quae per
+  nominatiuum absoluuntur, stoici "axio:mata" uel "sumbamata", id
+  est dignitates uel congruitates, uocabant, ut ego Priscianus
+  scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur, illas uero quibus
+  transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse
+  est cum nominatiuo etiam obliquum aliquem casum proferri,
+  "parasumbamata" dicebant, hoc est minus quam congruitates, ut
+  Cicero seruat patriam, quando uero ex duobus obliquis constructio
+  fit, "asumbama" id est incongruitatem dicebant ut placet mihi
+  uenire ad te, siue nominibus ipsis tamen seu uerbis hoc
+  exigentibus. uides hic non solum axiomata et "sumbamata" confundi,
+  uerum etiam transitiua uerba (de genere loquendi cf. XIII 23
+  p. 15 H.) cum nominatiuo et accusatiuo, quae axiomata sunt,
+  "parasumbamata" dici. praeterea tertiae constructionis, quando ex
+  duobus obliquis fit, exemplum nullo modo aptum est, expectares
+  _pudet me illius_, uel tale quid. ceterum dummodo tali loco aliqua
+  fides habenda esset, a quibusdam stoicorum "asumbama" quod ab
+  aliis "elatton e: parasumbama" dictum est, quod eo est incertius,
+  quia appellatio pessime in rem quadrat.
+
+  Footnote 6: Praeterea Dionysi loco euincitur, et illos Chrysippi
+  libros de rhetorica non egisse (rhetoricam uero stoici ad
+  dialecticam referebant L.D. VII 41), et si Dionysium bene elegisse
+  credimus quod in conscribendo opere adhiberet, in aliis quoque
+  libris hanc a Chrysippo esse neglectam, quod in plerisque factum
+  esse index ille confirmat Laertianus.
+
+Videamus nunc, paucis *de Varronis philosophia* praemissis, quae ratio
+inter Alexandrinorum et Stoicorum grammaticam et libros de lingua
+latina sit. Varro erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae
+(Cic. Acad. post. I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque
+probauit (Cic. epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae
+lustris diligenter exposuit{7} (Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2).
+Ciceronem qui academica et epistulas modo laudatas a.u. DCCVIIII
+scripsit acriter inpugnat O. Mueller praef. Varr. p. V sq., quod ne
+conpertum quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam
+transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina eodem
+tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum considerate
+posuit. M. Tullium enim, licet antiquorum philosophorum graecorum
+sententias paullo neglegentius et cuiuis proximo scriptori se dedens
+exposuerit (cf. F. Schleiermacher kritik d. sittenl. p. 157. A.B.
+Krische forsch. in alt. phil. I p. 33. 444 sq.) de amici et
+condiscipuli (R. Kuehner Cic. in phil. mer. p. 38) sensu et cogitandi
+ratione tam grauiter errasse idque publice professum esse, nemo
+credet, qui magnum discrimen inter scholas illas fuisse putet.
+Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla concesserat
+auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec ratione cognosci et
+perspici quidquam ab hominibus posse diu sustinuit ac defendit, deinde
+de eiusdem infirmitate et peruersitate 'omnium philosophorum concursu'
+conuictus, stoicorum decreta de conprehensione et adprobatione, ut
+Ciceronem "katale:psin" et "sunkatathesin" uertentem sequar, adsumpsit
+(cf. Krische l.l. p. 166 sq. Grysar d. academik. Philo u. Antioch.
+p. 25) et hanc uiam ingressus eo usque processit, ut non solum
+Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur (Cic. acad. post.
+II 46, 143), uerum etiam 'si perpauca mutauisset, germanissimus
+stoicus' fuisset (Cic. l.l. 43, 132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235).
+nempe in philosophiae parte morali sibi constitit (Cic. l.l. 43,
+133), in dialecticis autem non potuit stoicis primas non deferre,
+quorum placita etiam in physicis probasse uidetur. cuius uiri
+auditorem fidelemque sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime
+mirum esse adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L. Krahner l.l.
+p. 8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. roem. staatsrel. p. 51. C.H.I.
+Francken fragm. Varr. quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p.
+160) multa stoam redolent et in libris de lingua latina, quorum pauca
+memorasse sufficiat. cum eis quae ibi leguntur de loco (V 14 p. 24)
+conferas Zenonem apud Stob. ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3
+p. 186) Apollodorum apud Stob. l.s. I 9, 42, de igni (V 70 p. 76)
+Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p. 1053 A, de motu solis
+(VI 4 p. 186 sq.) Zenonem apud Stob. l.l. I 26, 3, de animae partibus
+(VIIII 30 p. 476) Laert. Diog. VII 110. 157, quibus conlatis haec e
+stoicorum mente scripta esse uidebis, et sic multa (cf. V 59 p. 64
+sq.) quae ad rerum naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia
+ex eorum dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui
+docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem
+exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula
+distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d.
+redeth. p. 79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis
+articulos, illa finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de
+pron. p. 48); utrumque habet Varro VIII 45 p. 424, quorum alterum
+parum ad linguam latinam accommodatum esse uides. stoicos secutus
+quinque casus (VIII 16 p. 403){8} eorumque primum rectum posuit
+(VIII 4 p. 393 cf. R. Schmidt l.s. p. 58) et ab eisdem temporum uerbi
+descriptionem (VIIII 97 p. 529 sq.) mutuatus est (cf. Herm. Schmidt
+doctr. temp. uerbi gr. et lat. I p. 14. R. Schmidt l.l. p. 68). sed
+nec talia neque uestigia quaedam intimae dialecticae stoicae (cf. VI
+56 p. 232 cl. Prantl l.s. p. 438. 519. X 59 p. 578. L.D. VII 53) ut
+recte de libris nostris iudicemus sufficiunt. nam stoici in multis
+rebus grammaticis auctores erant; quorum inuenta omnes grammatici
+probarent et Varronem in his rebus in uniuersum eorum praeceptis
+obtemperasse supra uidimus.
+
+  Footnote 7: Non recte L. Krahner de Varronis philos. p. 3
+  Ciceronem illius libro de philosophia (Augustin. l.l. XVIIII
+  1, 1) usum esse et academicorum sententias illius uerbis
+  introduxisse sibi persuasit. nam primum si res ita esset,
+  Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit _quaero cur cum
+  multa scribis *genus hoc praetermittas*,_ de rebus
+  philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem I 2, 8
+  saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil de
+  philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere
+  ut l.l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus
+  latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo
+  Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime
+  A.B. Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845
+  p. 175 iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro ab
+  Augustino seruatum libro Tulliano de finibus quinto
+  respondet, post annum igitur 709 scriptum esse oportet (cf.
+  N. Madvig praef. Cic. de finib. p. LVIIII).
+
+  Footnote 8: Verba sic leguntur in codice Florentino quantum
+  sciamus _propter eorum qui *dicuntur* sunt declinati casus,
+  uti is qui de altero diceret, distinguere posset cum uocaret
+  cum daret cum accusaret, sic alia eiusmodi_ (Sp., _eiusdem_
+  F) _discrimina, quae nos et Graecos ad declinandum duxerunt.
+  sine controuersia sunt quinque._ legendum _propter eorum qui
+  *dicunt naturam*_ (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec
+  superioribus 14 p. 402 respondeant _in sua discrimina
+  declinantur (nomina) aut *propter ipsius rei naturam* de qua_
+  (_quo_ F) _dicitur, aut *propter illius, qui dicit.* propter
+  ipsius rei discrimina aut ab toto aut a parte_ e.q.s., quo
+  loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam,
+  illius qui dicit naturam transit, aliter statuit G. Schoemann
+  l.s. p. 13 n. 2. secuntur haec _quis uocetur ut Hercules,
+  quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem,
+  a quo uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius
+  uocetur ut Herculis._ mirabere non quinque sed sex casus
+  proferri, quod eiectis uerbis _a quo uocetur ut ab
+  Hercule_ tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda sunt.
+  primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera
+  _cum nocaret, cum daret, cum accusaret_ coniuncta et a
+  Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de
+  eo qui _uocetur_ agi debuit, sed de eo qui _vocet_, propter
+  cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec
+  casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum
+  perstringit abhorret.
+
+Rationem et *consilium totius operis* perpendentibus longius nobis
+progrediendum est. quod ad argumentum attinet, eas quaestiones
+tractandas M. Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges
+spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem
+proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes
+conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et
+principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea, quae
+uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem singulas
+hexades in triades diuisit, quarum prima leges generales; altera
+copiam uerborum percenseret quod quamquam de prioribus tantum constat
+nescio an de omnibus probabile sit. hoc consilium adparet non minus ad
+philosophos quam ad grammaticos pertinere scriptoremque utriusque
+partis disputationes suum in usum conuertisse exspectari potest.{9} et
+profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum praecepta eo
+modo memorantur, uel significantur, ut omnis dubitatio tollatur.
+Priore triade hexadis primae, quae de etymologia est, cum priuati
+simus, tamen ex altera stoicorum placita illic quoque fundamentum
+fuisse efficitur. scribit enim Varro V 7 p. 18:
+    nunc singulorum uerborum origines expediam, quorum quatuor
+    explanandi gradus. primus is (Muell. in F.) quo etiam
+    populus uenit, quis enim non uidet, unde aurifodinae et
+    uiocurus? secundus quo grammatica ascendit antiqua, quae
+    ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit uerbum, quod
+    confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui 'rudentum
+    sibilus', hic 'incuruiceruicum pecus', hic 'chlamyde
+    clypeat brachium'. tertius gradus, quo philosophia
+    ascendens peruenit atque ea quae in consuetudine communi
+    essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum uicus
+    uia. quartus ubi est aditus ad initia rerum (Vertran.
+    regis F.), quo si non perueniam, scientiam ad opinionem
+    aucupabor, quod etiam in salute nostra nonnunquam facit cum
+    aegrotamus medicus. quodsi summum gradum non attigero,
+    tamen secundum non praeteribo, quod non solum ad
+    Aristophanis lucernam sed etiam ad *Cleanthis* lucubraui.
+et VI 1 p. 183:
+    in hoc (libro) dicam de uocabulis temporum et earum rerum,
+    quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut
+    sedetur ambulatur loquontur. atque si qua erunt ex diuerso
+    genere adiuncta, potius cognationi uerborum quam auditori
+    calumnianti geremus morem. huius rei auctor satis mihi
+    *Chrysippus* et *Antipater* et illi in quibus, si non
+    tantum acuminis at plus litterarum, in quo (cf. A. Nauck
+    Arist. Byz. fr. p. 269. L. Spengel Emend. Varr. p. 7) est
+    Aristophanes et Apollodorus.
+quae cum demonstrent praeter grammaticorum Varronem etiam Cleanthis
+'quasi maiorum gentium stoici' (Cic. acad. post. II 41 126), qui
+scripsit "peri tou logou" libros tres (L.D. VII 175), Chrysippi,
+Antipatri Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui "peri lexeo:n kai
+to:n legomeno:n" disputauit (L.D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip.
+Tars. p. 69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum
+uerborum originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo magis
+eisdem eum usum fuisse in triade priore, qua philosophicae etymologiae
+rationes examinandae erant? De analogia et anomalia declinationum, quas
+secunda hexas tractat, 'Graeci Latinique libros fecerunt multos' (VIII
+23 p. 408), et minus necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros
+confugere. nihilo minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de
+anomalia Varronem hausisse testantur prima libri noni uerba:
+    ... in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus
+    *Chrysippo* homine acutissimo, qui reliquit "peri
+    ano:malias" IIII libros, contra analogian atque Aristarchum
+    est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius
+    uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de
+    inaequabilite cum scribit sermonis, propositum habet
+    ostendere similis res dissimilibus uerbis et dissimilis
+    similibus esse notatas, id quod est uerum, et Aristarchus
+    de aequabilitate cum scribit [_et de_ add. F], uerborum
+    similitudinem quodammodo (Sp. _quarumdam_ F) in
+    declinatione (Sp. _inclinationes_ F) sequi iubet, quoad
+    patiatur consuetudo.{10}
+e quo argumento librorum Chrysippeorum facilis est coniectura, huic
+Varronem quae libro VIII 34 p. 417-43 p. 423 de eadem re disputat
+debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod nunc non persequor.
+In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos confugere, qui se huic
+disciplinae darent Dionysi Varrone aetate paullo posterioris
+scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur etiam Varro sequi
+debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim libros inpleuerit, si
+uberrimam materiam et ingentem librorum a Chrysippo conscriptorum
+molem reputaueris. habemus autem praeter ipsius Varronis dispositionem
+supra indicatam certum testimonium libro XXIIII talia exposita fuisse,
+Gellius enim scribit noct. att. XVI 8, 6 _sed M. Varro de lingua
+latina ad Ciceronem quarto uicesimo expeditissime ita finit
+'proloquium est sententia in qua nihil desideratur'_ (cf. l.l. VI 56
+p. 233). Ex illo autem commentario L. Aeli 'stoici'{11} qui Varronis
+magister erat *de proloquiis*, quem Gellius paullo ante memorat, uides
+quantum absit, ut haec studia aliena a M. Terentio iudicemus, sed cum
+potius magistri exemplo incitatum diligentius in rem inquisiuisse.
+Huius argumenti natura et proprietate etiam factum est ut et
+grammatici posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius
+prodiit, hos libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent.
+
+  Footnote 9: Varronem plerumque graecos scriptores secutum
+  esse iam perspexit, licet rem immodice auxerit, Christoph.
+  Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum historia
+  (Basileae 1554) libro quinto (p. 271) sic scribit
+  'conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit
+  similitudine studiorum cum M. Tullio coniunctus M. Varro,
+  a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est
+  argumentum' e.q.s.
+
+  Footnote 10: In hoc loco scribendo L. Spengelium de emend.
+  rat. libr. Varr. de l.l. p. 9, qui olim de eodem loco in
+  Iahni annal. 1834 p. 7 egerat, secutus sum praeterquam quod
+  simplicius uidebatur e codicis uerbis _similis res
+  dissimilibus uerbis et dissimilibus similes esse uocabulis
+  notatas_ id quod supra posui efficere, quam quod Spengelius
+  uoluit [_similis_] _res dissimiles similibus uerbis, et
+  dissimilibus similes esse_ [_uocabulis_] _notatas._ addo quod
+  _IIII libros_ (cod. _lei libri_) Laerti Diogenis codicibus in
+  indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur. habet
+  enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon.
+  253 saec. XII "peri te:s kata lexeis ano:malias pros dion
+  a b g d", cod. Laurent. plut. 69, 35 "peri tou kata tas
+  lexeis ano:malias pros dio:na a b g d", cod. Menagii
+  "a b g", Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit "sigma'" e
+  Varrone ubi olim _sex libros_ legebatur.
+
+  Footnote 11: Cic. Brut. 56, 205: 'fuit L. Aelius omnino uir
+  egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque
+  eruditissimus et Graecis litteris et Latinis antiquitatisque
+  nostrae et in inuentis rebus et in actis scriptorumque
+  ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro noster
+  acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans
+  omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris
+  explicauit. sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem
+  nec studuit unquam nec fuit.'
+
+Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit. potissimum
+sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo atque in reliquis
+libris grammaticorum stoicorumque placita refutauit uel probauit uel
+correxit. paucissimae relliquiae extant nec tales e quibus effici
+quidquam possit, sed non nullius momenti in hac re Augustini{12}
+libellus est, qui inscribitur 'principia dialecticae'. Augustinus quem
+Varronis scripta ardenti studio lectitasse constat (cf. L. Krahner de
+Varr. antiq. libr. p. 31, Francken l.l. p. XV sq.), cum postea nimia
+pietate haec studia contemneret, ita scripsit
+    et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas
+    liberales uocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum
+    seruus per me ipsum legi et intellexi quoscunque legere
+    potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset,
+    quidquid ibi uerum et certum esset
+(confess. IIII 16, 30. I p. 123 ed. congr. St. Maur.), eumque in his
+quoque studiis, cum undecunque libros corriperet, Varronem non
+neglexisse per se probabile est. libellum ipsum inspicienti e
+stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad eorum doctrinam
+explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II p. 166 ed. Venet.
+p. 566 ed. Lips.) ab Rudolpho Schmidtio adhibitus est, qui quae de
+etymologia ibi docentur, e Varronis libris de eadem re (libris II-IIII
+de lingua latina) fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur.
+primum enim e ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana
+notanda sunt, aliaque illis tam sunt similia ut ab eodem scriptore in
+libris qui perierunt profecta uideantur.{13} deinde principia
+etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum unusquisque facile
+uideat non multis expono. praeterea argumentum eodem modo ac Varro in
+libris nostris diuidit Augustinus: _ergo omne uerbum propter id quod
+sonat quattuor quaedam necessaria uocat in quaestionem originem suam
+uim declinationem ordinationem._ uis enim uerbi quam arte cum eius
+origine conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia
+triade Varronem locutum esse ostendunt quae V 2 p. 13 dicit,
+Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum libros
+consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum reliquis
+Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit Priscianus doceat
+_consequentia ordinationis id est casus casibus et genera generibus et
+numeros numeris et personas personis et tempora temporibus congrua
+disponere_ (XVII 185 II p. 200). denique si unicus terminus, quo
+Varronem in libris syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus,
+*proloquium* his recurrit, quod uerbum praeter Martianum Capellam et
+Arnobium nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p. 262
+Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis
+coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae ingenium
+Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam. Ad syntaxin
+inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca tantum de uerbis et
+sententiis simplicibus coniunctisque ad firmandam dispositionem suam
+praefatus est. plura de etymologia discimus de qua infra dicam. Sed
+hic facile aliquis obiciat, ne confidentius loquere! cum enim
+Martianus Capella IIII 338 Kopp. p. 97 Grot. non solum eandem totius
+argumenti dispositionem atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam
+in eius disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam
+multo breuius legantur, quae Augustinus profert,{14} praeterea autem
+et hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p. 415 cf. F. Ritschl quaest. uarr.
+p. 7) et illum (IIII 335 p. 97 cf. C.F. Hermann praef. ed. Kopp.
+p. XX. Ritschl l.l. p. 5) Varronis disciplinarum libris usum esse
+constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro disciplinarum de
+dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita non neglecta esse
+uideantur{15}? neque sine specie quadam probabilitatis haec
+opponuntur, praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno
+Varronis libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit,
+nam quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua
+latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in hac
+(libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa disputatio de
+etymologiis offendet nescio an singularis consensus, quem supra
+exposui, cum libris de lingua latina hanc dubitationem tollat. ne
+autem nihil profecisse uideamur, si hoc concedere prorsus recusas,
+unum adicio. Varronem libros disciplinarum multis annis post illos de
+lingua latina scripsisse demonstrauit Ritschelius l.l. p. 57, quamuis
+L. Mercklin (philolog. IIII p. 427) dissentiat; in his igitur sine
+dubio quae ipse summa industria multaque meditatione congesserat non
+neglexit, sed retractata passimque mutata et admodum contracta suum in
+usum conuertit, id quod etiam in aliis libris eum fecisse infra
+monebo. utcunque igitur statuis, quamquam prius illud mihi multo magis
+arridere tacere nolo, iure nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis
+de lingua latina posuisse concedes.
+
+  Footnote 12: Episcopi Hipponensis enim hoc opusculum esse
+  demonstrauit Prantl l.l. p. 666, quamquam id C.F. Webero
+  proleg. in Augustini art. gramm. p. 1 non persuasisse uidetur.
+  addere potuit in libro de magistro quem patrem breui post
+  illud scripsisse constat (cf. Augustin. retract. I 12)
+  nonnulla recurrere quae in illo libello leguntur ut V 12. 16.
+  Tom. I p. 679. 682 ed. congr. S. Maur., unde apparet
+  dialecticam illic expositam re uera Augustinum amplexum esse.
+
+  Footnote 13: Apud Varronem recurrunt ueriloquia _urbis_ V 143
+  p. 145 _horrei_ V 106 p. 109 _putei_ V 25 p. 41. uiolentum
+  apud Augustinum a _ui_, ab eodem _uis_ uiolare VI 80 p. 256,
+  et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen
+  uitis uietus, ab ipso _uis_ V 62 p. 68 uincire uinclum uiere,
+  V 37 p. 38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf.
+  Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius _uiae_ origo, quod
+  V 35 p. 37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non
+  respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum
+  grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone
+  cf. Mueller praef. Varr. p. VII. quae praeterea apud
+  Augustinum occurrunt _lucus bellum foedus_ e.q.s. in libris
+  nostris non explicantur.--Breuiter moneo locum V 22 p. 31,
+  qui multos uexauit, nuper Ludouicum Oxe de Varr. etymolog.
+  quibusd. p. 22, et in codice ut tradunt ita legitur _Vias
+  quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod
+  agendo teritur_ e loco s. s. V 35 p. 37 illuc inlatum et
+  quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod
+  neminem uidisse miror.
+
+  Footnote 14: August. l.l. p. 48E: 'ea quae una defintio
+  potest includere uniuoca uocantur: illius autem, quae sub uno
+  nomine necesse est definire diuerse, aequiuoci nomen est'.
+  p. 49C: 'haec sunt igitur uniuoca, quae non solum nomine uno,
+  sed una etiam eiusdem nominis definitione clauduntur, quamuis
+  et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui
+  possunt.' Mart. Capella IIII 355 p. 103 sq. 'aequiuocum est
+  quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem
+  definitio, ut leo ... uniuocum est, quando duarum uel plurium
+  rerum unum nomen est et definitio.'
+
+  Footnote 15: Cassiodor. de artib. et discipl. liber, p. 536b
+  Garet: 'dialecticam uero et rhetoricam Varro in nouem
+  disciplinarum libris tali similitudine definiuit: dialectica
+  et rhetorica est quod in manu hominis pugnus adstrictus et
+  palma distensa, illa breui oratione argumenta concludens,
+  ista facundiae compos copioso sermone discurrens, illa uerba
+  contrahens, ista distendens'. cf. Isid. orig. II 23, 1.
+  a Zenone haec Varronem transtulisse Cassiod. l.l. p. 531b
+  Sext. Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu
+  sunt, quibus illud confirmetur.
+
+Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de enuntiatis
+simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam aut inplent aut
+non inplent (fr. 32*). quae inplent iterum affirmari possunt aut
+nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum, coniunctione postremo
+dixit. haec stoicorum "lekta ellipe:" et "autotele:", "axio:mata hapla"
+et "ouch hapla" esse uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi
+persona praeter uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus
+uerbis ponitur, prima et secunda persona in coniunctis _quae simplicem
+non habent significationem_ (cf. Mart. Cap. IIII 388 p. 118), nam ego
+et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de stoicis non
+diserte memoratur{16} ex eorum placitis necessario manat, ut in hac
+quoque re illos Varro secutus sit.
+
+  Footnote 16: Hoc moneo propter Carolum Prantl l.l. p. 667
+  qui id a stoicis alienum putat. Laertius autem Diogenes
+  (VII 63) scribit: "ellipe: (lekta) men oun esti ta
+  anapartiston echonta te:n ekphoran hoion 'graphei';
+  epize:toumen gar tis?" quod cum in prima et secunda persona
+  absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter has et
+  illam fecisse stoicos sequitur.
+
+Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit, conici
+uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus obliquis et
+uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta sint, altera de
+proloquiis simplicibus et conpositis disputasse, quod conuenit cum
+stoicorum diuisione in "lekta ellipe:" et "autotele:". neque e Gelli
+libri XVI capite octauo sequitur (fr. 36), in fine demum libri XXIIII
+proloquia tractata esse, quod quomodocunque rem disposuerit fieri
+potuisse nego. quare quod Gellius adicit, Varronem "axio:mata" alias
+profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio (l.l. p. 5)
+ad dialecticam sed ad ipsos libros de lingua latina referendum duco,
+ut his uocibus promiscue, ut in aliis terminis fecit, usus sit.
+*profatum* enim, quantum sciam, apud nullum scriptorem, *proloquium*
+apud Augustinum et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica
+legisse constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed
+longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se
+inspectis dialecticorum "eisago:gais", ut de axiomatis a M. Varrone
+profata uel proloquia adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium
+L. Aeli de proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque
+illud memoratum uiderat (cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. in
+Fleckeiseni annal. supplem. III p. 646), sed eo reperto nihil inde
+didicisse et ad Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam
+definitionem Chrysippi "axio:matos" (cf. L.D. VII 65), deinde eam, quam
+Varro de proloquio in libro 'de lingua latina ad Ciceronem quarto
+uicesimo' protulit. secuntur, interiectis quibusdam proloquiorum
+exemplis et axiomatis descriptione apud stoicos usitata iterumque
+nominato Varrone (ut de Ciceronis "axio:matos" uersione ex disp.
+Tusculanis I 7, 14 petita taceam), "axio:mato:n sunne:mmenou
+sumpeplegmenou diezeugmenou paradiezeugmenou" explicationes, adiectis
+interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante
+significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit, ad
+eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est, num
+utramque quam profert proloquii "sune:mmenou" et "sumpeplegmenou"
+uersionem Varroni an fortasse alteram Aelio debuerit. duo in promptu
+sunt quibus haec suspitio confirmetur. primum enim Gellium has
+interpretationes non de suo addidisse, quod hominem philosophiae non
+ignarum fecisse facile contendas, inde conligendum, quod "axio:ma
+diezeugmenon", quod ipse (V 11, 8) 'diiunctiuum' appellat, nostro loco
+'disiunctum' uertitur. alterum est, quod proloqui "paradiezeugmenou",
+stoicis ut uidetur adhuc ignoti (cf. Prantl l.l. p. 448. 605),
+uersionem omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua sponte
+apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius
+"paradiezeugmenou" usu admoniti, ne quid audacius Varroni adscribamus,
+num ex reliquis quidquam ad eum referendum sit, in medio relinquimus.
+qui uero sciunt in his rebus exempla non nullius momenti esse et idem
+proloqui conexi exemplum _si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur_ hic et
+in Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla
+fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum
+existimabunt. in libro XXIIII igitur de proloquiis conpositis
+agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae
+hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim de proloquiis
+dixisse, in posteriore ad singula explicanda profectum libro XXIII
+proloquia simplicia, libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum
+uel nescio quid tractasse. sed haec pro certis non uendiderim.
+
+Transeo ad priores libros. *Hexas prima*, ut saepius dixi, de
+etymologia scripta erat, et libri tres 'priores de disciplina uerborum
+originis, posteriores de uerborum originibus'. priorum 'in primo
+uolumine est' ut ipsa Varronis uerba ponam (VII 109 p. 389) 'quae
+dicantur, cur "etumologike:" neque ars sit neque ea utilis sit, in
+secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis sit, in tertio quae
+forma etymologiae'. primo igitur libro contra stoicos et grammaticos,
+qui eorum uel similia praecepta sequebantur, altero ex eorundem mente
+disputauit, tertio suam de re sententiam exposuit. praeclara sane
+dispositio! Studia etymologica stoicorum (cf. K. Lehrs de Aristarchi
+stud. hom. p. 340. R. Schmidt l.l. p. 21. Ch. A. Lobeck de antiphr.
+et euphemismo in actis societ. gr. II p. 293 sq. C. Wachsmuth de Crat.
+Mall. p. 13. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 323) ex interioribus
+linguae rationibus, quas probabant (cf. p. 5) pendebant eorumque usum
+in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut nihil fere inter eos
+intercedat discriminis. et paullatim efflorescente arte, quod iam
+Plato in Cratylo ioco serioque adgressus erat, certas deriuandi leges
+proposuerunt, quibus ni mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet
+ducere potuerunt. et apud Varronem, ne in reliquis commorer, et
+interiorum rationum et certarum legum specimina, quae satis esse
+uidentur, deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia
+in uniuersum, ut initio octaui libri (3 p. 392--24 p. 409) de
+declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V 2 p. 13 dicit
+    cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a qua re et in
+    qua re uocabulum sit impositum--itaque a qua re sit
+    pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in
+    qua re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non
+    debet pertendi et pertendit pertinaciam esse, quod in quo
+    oporteat manere, si in eo perstet, perseuerantia--priorem
+    illam partem, ubi cur et unde sint uerba scrutantur, Graeci
+    vocant "etumologian", illam alteram "peri se:mainomeno:n".
+ipsa etymologiae inpugnatio in duas partes diuisa erat, ut liber
+octauus (25 p. 409), altera erat generalis, cuius nullum uestigium
+indagaui, altera singula crimina amplexabatur. quae crimina (V 3
+p. 14) tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis
+inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo inposita,
+quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa uerba commutatis
+litteris obscurantur; deinde a linguarum diuersitate: non omnis origo
+est latinae linguae e uernaculis uerbis; denique a ui uerborum: multa
+uerba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant. haec omnia
+multis exemplis inlustrauit, qualia facile in libris sequentibus
+inuenies. neque deerant puto querelae ut (V 5 p. 15)
+    uetustas pauca non deprauat, multa tollit. quem puerum
+    uidisti formosum, hunc uides deformem in senecta. tertium
+    saeculum non uidet eum hominem quem uidit primum. quare
+    illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio fugitiua,
+    secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere nequit.
+
+*Libro altero* contra etymologiae praestantiam praedicauit et eodem
+modo quo libro nono opinor primo quae ad uniuersam etymologiam
+spectarent, deinde singula crimina 'et ea quae in priore libro essent
+dicta et ea quae potuissent dici' (VIIII 7 p. 461) perlustrauit. In
+priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque
+manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae
+praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere
+probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio explicari
+potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res (nam res et
+uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam cum sono uerbi
+ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor. huc igitur referendus
+uidetur Noni locus (p. 450 M. gannire) de animalium uocibus. talia
+uerba _quasi cunabula uerborum esse_, dixit _ut sensus rerum cum
+sonorum sensu concordaret_. in rebus quae non sonant similitude tactus
+ualet, ut lene lenem crux asperum sonum habet. inde ad rerum
+similitudinem progrediendum esse putauit, deinde ad uicinitatem
+quandam, cuius multos modos enumerauit, fieri per efficientiam et
+effectum, per id quod continet et continetur, a parte totum et a toto
+partem, immo per abusionem. postrema ratio progressus ad contrarium
+est, sed hanc adamasse Varro non uidetur. permultorum uero uerborum
+originem ostendi non posse Varro concessit, ut Augustinus in his
+quoque eum sequatur, quod eum concessisse et mediae uiae, quam in
+libro decimo elegit, exemplum (79 p. 588), et non pauci loci librorum
+etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse
+postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in libro
+praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam initio libri
+septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia de analogia et
+anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc illam causam
+defendisse censendus est, sed duobus partibus constitutis quasi
+arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse uoluit.
+
+Suam denique sententiam in *libro tertio* explicauit, etymologiam, ut
+ex libris sequentibus uidere licet, multis quidem difficultatibus et
+exceptionibus inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et
+praeceptis niteretur. huc igitur pertinent haec (V 6 p. 17):
+
+    in consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit
+    facta qui animaduerterit, facilius scrutari origines
+    patietur uerborum, reperiet enim esse conmutata, ut in
+    superioribus libris ostendi, maxime propter bis quaternas
+    causas. literarum enim fit demptione aut additione, et
+    propter earum adtractionem aut conmutationem, item
+    syllabarum productione....
+loco in codice ita mutilato ex parte O. Mueller succurrit, qui recte
+membrorum aequabilitatem secutus, _aut correptione_ additit et lacunam
+homoeoteleuto ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a
+syllabis ad litterarum transpositionem scriptorem rediisse, quod
+O. Mueller putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod
+facile in mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum 'aspiratio aut
+uoculatio' quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro accentu
+usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in sequentibus libris
+profert, utrumque nusquam adhibetur. ne 'syllabarum demptio aut
+additio' uel 'transpositio aut conmutatio' quidem, quae in prioribus
+legibus de litterarum mutationibus plane generaliter datis,
+conprehensae erant, accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum,
+quorum origines explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi
+uidebitur, nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis
+latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba dico
+conposita, quae iam Plato in Cratylo (p. 425 A. p. 434 A. cf. schol.
+in Crat. p. 43 Boiss. p. 1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus
+est et Aristarchus (Charis. p. 117, 4) in analogiae regulam recepit.
+Varroni non modo uocabulo 'conpositicia' (VI 55 p. 232) uel
+'conposita' (VIII 61 p. 436) nota erant, uerum etiam duo talium
+uocabularum genera distinxit, simpliciter conposita et ea, quae e
+duobus, uocabulis uel altero uel duobus plus minus mutatis breuiatis
+contractis orirentur, ut loci infra scripti docent: V 141 p. 143 _ab
+aedibus et faciendo maxume aedificium_; V 176 p. 176 _detrimentum a
+detritu ... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter
+se trita et deminuta_; V 178 p. 177 _manupretium a manibus et pretio_.
+et sic permulta praecipue in extremo libro quinto. alterius generis
+haec sufficiant exempla: V 171 p. 171 _septem a septem et uncia
+conlisum_; V 37 p. 38 _uineta ac uineae a uite multa_; X 81 p. 589
+_quod uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam,
+item media extrita syllaba, coactum est nequam_. quam ob rem hoc genus
+in illa regula praetermitti posse nego et Varronem _denique
+uocabulorum conpositione aut conlisione_ scripsisse censeo. nihili in
+hac re est, quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p. 222
+_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde eligere
+possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum
+nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium._ nam horum
+temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad artem dirigere
+didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta esset.
+
+Altera triade, quae seruata est, 'de uerborum originibus' agitur,
+primo libro (VII 110 p. 389) de uocabulis 'locorum et earum rerum quae
+in locis esse solent', secundo 'quibus uocabulis tempora sint notata
+et eae res quae in temporibus fiunt', tertio 'in quo a poetis sumpta
+ut illa dixi in duobus libris de (_om._ F.) soluta oratione'. de his
+pluribus disputare non magis huius loci est, quam de prima triade
+alterius hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius
+libro primo exposuit 'quae contra similitudinem declinationum
+dicantur', altero quae 'contra dissimilitudinem', tertio 'de
+similitudinum forma' (VIII 24 p. 409), quae diuisio cum dispositioni
+librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109 p. 389), iam hic
+expectamus, alteram{17} triadem eodem modo illius hexadis triadi
+secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter uerba
+temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod confirmabitur si
+diuersas orationis diuisiones a scriptore in libro decimo, quo suam de
+analogia sententiam explicat, propositas examinauerimus. duae enim
+sunt quae in censum ueniunt{18}. prioris hae partes sunt (X 15 p. 552.
+51 p. 574. VIII 21 p. 406): uoluntas hominum quae est inpositio
+uocabulorum, natura quae est declinatio uocabulorum quo decurritur
+sine doctrina, uoluntatis et naturae coniunctio. inpositionem in his
+libris non neglectam esse uel inde euincitur, quod analogiam quae in
+etymologia ualet, in libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et
+quod scriptor ipse 'de utriusque generis declinationibus' (VIII 24
+p. 408) actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis
+librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret, non
+usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis et
+naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5 p. 394. X
+51 p. 574 al.) et id docet, quod ita libro tertio primi et secundi
+libri disputationes recoquere coactus fuisset. accedunt grammaticorum
+testimonia ex libro undecimo, quae de declinatione non de impositione
+agunt. Restat igitur altera diuisio saepius obuia (X 17 p. 553. VIII
+31 p. 476. VIII 44 p. 424. VI 36 p. 215), quae summa{19} partium
+orationis apud Varronem conprehensio est. ea distinguit quattuor
+uerborum genera quae habeant casus, quae tempora, quae utrumque, quae
+neutrum. hanc cum in priore quoque triade ubicunque non generalem
+doctrinam sed singula tractat, naturam secutus orationis, constanter
+adhibeat (locis supra significatis, in libro nono lacuna pleraque
+deuorauit{20}), eadem etiam in posterioribus libris quibus singillatim
+analogiarum genera persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro
+undecimo uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod
+confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p. 401): _cum de his nomen sit
+primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et reliqua
+posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina) quare de eorum
+declinatione quam de uerborum ante dicam_, quae quamquam alia
+occasione dicta generalem sententiam continent. ne uero quis miretur,
+quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus grammaticis minus curae
+erant, totum librum dederit, cum libro decimo (31 p. 562 sq.) et nono
+(95 p. 527), (in octauo haec interciderunt) breuissime de eis agat et
+nullae fere huius argumenti relliquiae apud grammaticos extent,
+monendum est de eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et
+Varronem tribus locis (VII 90 p. 368.{21}) VIII 20 p. 416. X 33
+p. 563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris diligenter
+se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora habent in
+transcursu si omnino tangebantur, participialia uero non totum librum
+XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58 p. 434) aut cum
+uerborum (ut VIIII 110 p. 537) analogiis coniuncta fuisse, pro certo
+sumere possumus. contra hic liber sine dubio de illo dicendi genere
+erat, quod in libri decimi dispositionibus fere ubique (70 p. 583. 73
+p. 586. 74 p. 586. 42 p. 568) seiungitur et premitur, declinationes
+dico obsoletiores et rariores quibus poetae utuntur, quae ibi eodem
+modo explicabantur, ut libro septimo poetarum uocabula exposita esse
+scimus.
+
+  Footnote 17: Recte uidit O. Mueller praef. p. L. ad hos
+  libros referenda esse, quae 'de copia uerborum' (VIII 2
+  p. 392. 20 p. 406) Varro promittit, eosdemque indicari
+  'libris qui de formulis uerborum erunt' (X 33 p. 536) quod
+  alterum testimonium M. Hertz (philolog. klin. streifzug
+  p. 31) de libris XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum
+  contextu ibi de declinationibus actum iri intellegitur.
+
+  Footnote 18: Reliquae sunt hae: uerba quae declinantur et
+  quae non declinantur (X 14 p. 551), uerba uernacula
+  aduenticia notha ex peregrinis nata (X 69 p. 582), analogia
+  quam sequitur populus singuli e populo (X 74 p. 586),
+  consuetudo qua antiqui usi sunt qua nunc utimur qua poetae
+  utuntur (X 73 p. 585), quas omnes non aptas esse argumenti
+  indoles et mos scriptoris in libris etymologicis conspicuus
+  docent.
+
+  Footnote 19: Duae diuisiones sese excipiunt VIII 44 p. 424
+  _oratio secanda ut natura in quattuor partis, in eam quae
+  habet casus et quae habet tempora et quae neutrum et in qua
+  est utrumque. has uocant quidam appellandi dicendi
+  adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor, dicendi
+  ut scribo et lego, iungendi ut et et que_ (M. _utque_ F),
+  _adminiculandi, ut docte et commode._ quae diuisiones inter
+  se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi partes ambae
+  nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem Varro
+  debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p. 511) indicatis:
+  _quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas esse
+  partes orationis, cetera uero *adminicula uel iuncturas*
+  earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et trabes, cetera
+  autem id est stuppa et claui et similia uincula et
+  conglutinationes partium nauis, non partes nauis dicuntur._
+  quarum altera parte eique coniunctis quae non exscripsi, num
+  Ammonium (in Aristot. "p. herm." p. 99a Br.), aequalem sibi
+  scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore quaestionem
+  tetigerit, incertum est. uerisimile autem est philosophos
+  illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis facientes.
+  Aristotelis (cf. Steinthal l.l. p. 257) sententiam Dio
+  excoluit (VIII 11 p. 400) _quorum generum declinationes
+  oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in tris
+  diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae
+  adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae
+  neutrum. de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit,
+  uocabula et uerba, ut homo et equos, et legit et currit._
+  hanc igitur diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit
+  quode Elink Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p. 9
+  disseruit nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in
+  duas partes iungendi nimirum et adminiculandi discribitur,
+  quae itaque paullo magis est explicata, secundam Varronis
+  esse censeo. Sed etiam prima Varronis diuisio orta est ex
+  Dionea, adiecta parte quae utrumque habet. quare, quamuis non
+  prorsus accurate, tamen non ita neglegenter (cf. Schoemann
+  l.l. p. 14) Varro locutus est, cum *has* ad *quattuor
+  partes* generales non ad proxime antecedentes singulas
+  referret.
+
+  Footnote 20: Vt hoc melius intellegatur simulque aequabilitas
+  librorum VIII et VIIII nec in editis exemplaribus nec in
+  O. Muelleri dispositione satis conspicua oculis subiciatur,
+  eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec
+
+  VIIII   1-6      praefatio                       VIII  1-24
+           7       dispositio sequentium                  25
+          8-35     consuetudo--ratio
+         36-39     A. pars generalis. 1. praefatio
+         40-44      2a de similitudine                   39-43
+           45       2b analogia ubique aut nusquam       37-38
+         46. 47     2c de delectatione                   31. 32
+           48       2d de utilitate                      26-30
+  lacuna 49-54      2e analogiae leges                   33-36
+         55-62      3a declinatio sexus                  46. 47
+         63-69      3b decl. multitudinis                  48
+         70 lacuna  3c decl. casualis (in uniu.)         49
+                |  B pars specialis. dispositio          44. 45
+                |   I uerba iungendi adminic.     lacuna in fine libri
+        lacuna  |   II 1 articuli                         50. 51
+                |      2 pronomina                lacuna in fine libri
+   lacuna 71           3 uocabula. a. decl. nominandi     52-62
+        72. 73         3b decl. augendi                   75-78
+         74            3c decl. minuendi.                   79
+        75-88          3d decl. casualis (de sing.)       63-74
+        89-94          4 nominum decl.                    80-84 lacuna
+        95-110      III uerba temporalia        quae reliqua deuorauit
+
+  Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita
+  respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione
+  reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de
+  analogiae legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus
+  tractandam ibi in fine huius partis positam esse.
+  expositionem uero de sexu numero casu (A 3) in libro VIII
+  principio partis alterius positam, in libro VIIII ubi
+  lectores e libro octauo extremo nouerunt (cf. Mueller
+  p. XXXXVI) praeter nomen et uerbum analogias non esse (cf.
+  VIII 9 p. 398. X 79 p. 588) priori parti statim esse addita.
+  Altera pars (B) ab eadem in libro VIII eo discedit ut quae
+  minoris momenti sunt, aut praemittantur, ut particulae (I) et
+  articulis adiecta pronomina II 2 (hoc autem factum esse
+  apparet ex eo quod deinde nusquam memorantur) aut inter
+  grauiora interponuntur, ut declinatio augendi et minuendi
+  (II 3b. c). Lacunae autem, quas inter paragraphos 48 et 49,
+  70 et 71 subtili usus iudicio Mueller indagauit, in eodem
+  codice ortae sunt, quo transpositio V13 p. 33 sq. facta est
+  (cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846 p. 142. ueb. d. kritik
+  d. buech. de l.l. p. 10); in hoc enim quae leguntur VI-41
+  p. 40 quinque explebant folia, quorum singula circiter
+  MMCCCXXXX litteras conplectebantur (Spengeli in hac re
+  editione usus sum), quae uero leguntur IX 49 p. 490-70 p. 508
+  circiter I*C*CMDCCCC litteras conprehendunt, tribus igitur
+  illius codicis foliis (MMCCC litterarum) scripta erant.
+
+  Footnote 21: Hic enim scribendum esse _cape unde accipe sed
+  hoc in proximis libris_ (_proximo libro_ F) _retractandum_
+  mecum censebis, si hoc de libro octauo dici non potuisse
+  Varronemque constanter ad 'libros' plurali numero lectores
+  relegare et saepissime in his libris uocabulorum exitus
+  corruptos esse reputaueris.
+
+Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, *de relliquiis huc
+referendis* dicendum est. ad librum undecimum omnia apparet pertinere,
+quae ex libris de lingua latina, certo libri numero non addito,
+laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant. his praemissis ad
+fragmenta grammatica apud Charisium obuia transeo, quem omnia fere
+Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere constat (H. Keil praef.
+gramm. lat. uol. I p. XXXXV. W. Christ Philol. XVII p. 120.
+A. Schottmueller de C. Plini Secundi libr. gramm. p. 7), nec minus
+Romanum, e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea
+pars in qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini
+libris de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis
+excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua latina
+disertis uerbis{22} laudat et non nisi hos e libris Varronianis,
+praeterquam quod semel (uel bis) 'libro IIII de utilitate sermonis' in
+re singulari usus est, et ex libro de sermone latino quinto _later
+lutum iugmentatum_ (sic scripsi pro _iugmenta_) uerba ni mirum non
+doctrinam grammaticam excerpsit, si alter locus Plini est (cf.
+Schottmueller l.l. p. 42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni
+debet libris de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio
+praecipue uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p. 53, 17.
+78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char. p. 73, 13 de
+deminutiuis habet conlato Pompei commento artis Donati p. 154 e Plinio
+fluxisse probabile, e Varronis libro XI hausta esse certum est (cf.
+L. Lersch sprachphil. d. alt. I p. 196), cum quibus locis artissime
+cohaerent excerpta Pompei p. 143. Cledon. p. 1897P. cum uero
+praeterea Romanus Varrone laudato proferat p. 58, 17, quae de l.l. V
+118 p. 131, et p. 104, 13 quae Priscian. VII 55. I p. 333 e libris de
+l.l. esse docent, etiam reliqua quae cum eorum argumento conuenire
+uidebantur huc traxi, quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur
+non esse conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis
+frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare
+quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id unice
+uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia quibus
+innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo fieri possit
+inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis quam paucissima
+tamquam incerta relinquas et pro indole et ratione uariorum operum
+singula eis adscribas libris in quorum quadrant argumentum. de quibus
+autem ne sic quidem constare quodammodo uidebatur, ea ad calcem
+conposui.
+
+  Footnote 22: Laudat Plinius librum XI p. 131, 18. 141, 30
+  (cf. Schottmueller l.l. p. 41). p. 142, 21, librum XIII
+  p. 105, 14. p. 139, 15, librum XXII p. 142, 20. praeterea e
+  Plinio fluxit locus p. 106, 2 (cf. Schottmueller p. 43), quem
+  in libri de l.l. octaui ea parte quae intercidit fuisse
+  uidit O. Mueller praef. Varr. p. XXXXVII. ex eodem Plinio
+  librum XI hausisse Romanus p. 80, 3 cl. Pompei p. 154 Char.
+  p. 37, 13 uidetur. restant loci p. 58, 17 (de l.l. V 18
+  p. 131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p. 111) 104, 13. 104, 28 ad
+  Cic. VIII (54 p. 130) p. 105, 14 ad Cic. XIII quos Plinio
+  Romanum debere demonstrari nequit.
+
+*Libro undecimo declinationes* ita exposuisse Varro uidetur, ut genera
+numerum casus deinceps persequeretur, quemadmodum VIII 46 p. 425 sq.
+VIIII 55 p. 495 sq. (cf. X 22 p. 556) fecit. Genera proprie ea esse
+docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p. 495) eamque in
+animalibus sequendam esse (fr. 69); quando dubium sit genus, cognosci
+id posse ex deminutiuis (fr. 10) quae paucis exceptis genus
+uocabulorum principalium retineant (fr. 11). ubique analogiae studium
+in singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in "-e:s", quae
+antiquorum alii aliter declinauerant, omnia a littera finiri et
+feminino genere proferri iussit, ut charta cochlea (fr. 14), 'dies'
+non sine discrimine masculino et feminino genere dicendum esse, sed
+illud si unum diem, hoc si temporis spatium significet (fr. 12). De
+numero nihil extat, nisi 'uis' etiam in plurali cum praecepisse (fr.
+15), ita enim ut Probum (p. 31, 1 K.) interpreter, alterum fragmentum
+e libris de l.l. a Probo statim praemissum de 'uade et uase' (fr. 16)
+me mouet. de uis uocabulo cf. Char. 89, 14 cl. p. 548, l. Priscian. I
+p. 249, 9. Contra usum constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20)
+et Lucili sententiam (cf. Vel. Long. p. 2229. C. Lachmann ad Lucr.
+p. 329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici I scribere
+uoluit (fr. 17), ne contra regulam minor nominatiuo fieret, idemque
+rationem in vocatiuis postulare dixit, sed utilitatis (cf. VIII 10
+p. 424 sq.) causa, ut casus discernerentur, hunc uno I proferri (cf.
+Gell. XIII 26, 1). De ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E
+finiendo non paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de
+analogia, quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit,
+quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim (Nipperd.
+p. 756) neutra in E (Char. p. 122, 13) L (Char. p. 119, 5) AR (Char.
+122, 16. 133, 18) terminantia praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo
+in I proferenda esse. eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui
+illa quoque debemus, respicere uidetur loco a Romano uel Charisio (18)
+tam male et breuiter contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini
+uerba referenda sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum
+legatur. obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum
+quae similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im
+faciant (cf. Charisium p. 47, 14 a Keilio bene conlatum) antiquos
+damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos Varro
+reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos esse, ut
+ipso teste 'ab hoc canali siti tussi febri' dixerint. Varro autem, quo
+et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte
+fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe) a Plinio ei
+opposita ipsiusque uerba l.l. VIIII 112 p. 539 'qui dicit hoc monti
+et hoc fonti, cum alii dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae
+duobus modis dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter
+peccat tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat' ducere
+uidentur, praecepit ut omnia tertiae declinationis nomina substantiua
+"analogo:s" ablatiuum datiuo similem haberent. ad eundem ablatiuum
+spectat, quod discrimen inter 'rure' et 'ruri' (fr. 19) exposuit. in
+his seuere analogiam secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris
+VIII-X saepius premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam
+desideremus. Plinius licet ipse quasdam exceptiones admiserit (Char.
+p. 129, 27) eum uituperat (fr. 20), quod falces axes lintres uentres
+stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit, sed
+in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris graecis ut
+poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut prorsus tamquam
+latina (fr. 21) aut prorsus tamquam graeca (fr. 22) declinarentur et
+sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud quasi lex
+inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id eo explicatur,
+quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in breues regulas
+discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum breuiasse uidimus, quod
+multis exemplis confirmatur. aliter de eadem re in aliis libris
+scripsit. in IIII de utilitate sermonis (Char. p. 123, 3 cf. Consent.
+p. 2040P), ubi consuetudini communi multum concessisse uidetur,
+uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis expositionem
+secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus dicere mallet. in
+libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem locum inde sumptum esse
+infra exponam) quo certa loquendi praecepta dabantur, poematibus
+schematibus et quae talia sunt dici iussit, quia nomina latina, et
+illa tamquam latina tractanda esse, quae ablatiuum singularis in -e
+formarent, datiuo et ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum
+Plinius in hac re Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae
+in uariis libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet,
+doctis Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum
+sit. Denique, indeclinabilibus non neglectis (fr. 23), ad
+declinationem augendi et minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75
+p. 447 sq. VIIII 72 p. 509), qua conparatiua et diminutiua, ut cum
+Prisciano loquar, conprehendit. ibi conparatiua et in maius et in
+minus fieri dixit, generisque alterius (fr. 24) exempla _inuenior non
+satis iuuenis, senior non satis senex_ posuit.
+
+*De libro duodecimo*, cum praeter unum fragmentum fortasse inde
+sumptum (fr. 27) nihil ex eo seruatum sit, tacere quam hariolari malo.
+suspitionem uero quandam mouent Diomedis (p. 371, 23) uerba corrupta
+(fr. 26), in eo capite conscribendo Varronis doctrinam non neglectam
+fuisse. cum autem quae ex eius libro sumpta sint accuratius
+circumscribere non contigerit, hoc breuissime monito ad *librum
+decimum tertium* transeo.
+
+Perpauca de *poeticorum uocabulorum explicatione* scimus. in Nelei
+carmine et Liui Odyssia puellam _puera_ dictam esse uoluit (fr. 28),
+ubi Aelius Stilo _puer_ retinuit, in quo analogiae studium uides.
+Varronis sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest.
+Suet. p. 465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I p. 231)
+de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum optime huc
+quadrent, a M. Terentio acceperit. Mulierum nomina graeca -on
+terminata ut Leontion Chrysion mire traditur (fr. 29) in ablatiuo et
+datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se ineptum est. nescio
+an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui casus nominatiuo similes
+erant, in comoediis usitatum non fuisse; quam obseruationem
+excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et re uera in Plauti
+Terentique comoediis tales genetiui non, quantum ego quidem sciam{23},
+occurrunt. Praeterea palpetras pro palpebris posuisse dicitur (fr.
+30), eodem sine dubio ueriloquio usus quo Lactantius, qui ipsum
+sequitur (de opific. dei 10){24}
+    ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria eos ciliorum
+    tegminibus occuluit unde oculos dictos esse Varroni placet.
+    nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et
+    palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus
+    uallatae, septum oculis decentissimum praebent.
+Denique de oxygaro (Mart. III 50, 4) uel oxycomino (Petron. fragm. Trag.
+66 p. 79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re rust. 117.
+118) dixisse uidetur (fr. 31). graeco uerbo "oxos" rarissime scriptores
+latini usi sunt, oliuum pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301.
+Lucr. II 391. Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur.
+
+  Footnote 23: Vno Plauti (mil. gl. 271) loco in codice
+  Ambrosiano _Philocomasii custos_ legitur, ubi tamen
+  Ritschelius _Philocomasio custos_ (cf. 1431) cum reliquis
+  libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus
+  Zangemeister.
+
+  Footnote 24: Etymologias in hoc Lactanti libello obuias cur
+  non ad libros de l.l. rettulerim, quamuis cap. V libri ad
+  Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere longum est. uerbo
+  moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum artissime
+  inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die
+  nat. 6, 1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin. 9,
+  1. Ritschl de Varr. logist. p. XI) referendas esse.
+
+Restat liber ille qui quasi *prooemium totum opus* exordiebatur.
+orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio
+libri octaui probatur ubi hoc _in superioribus libris_ legi dicit, cui
+rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo oratione egit; quo
+loco de ratione, quae inter res et uerba intercedat, in qua re cardo
+totius doctrinae stoicorum uertitur, non potuit non disputare.
+peropportune igitur accidit, ut etiam hunc locum quomodo fere
+tractauerit, ex Augustino (fr. 1*) cognoscere possimus. uerbum
+uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente possit
+intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de sono autem
+uerbi (stoicorum locus "peri pho:ne:s") in his libris non esse agendum,
+sed de uerbo quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus
+"peri pragmato:n"). sequitur lubrica illa rerum uerborumque coniunctio,
+quae quasi per gradus quosdam uerbum dicibile dictionem rem
+amplectitur, quae uocabula graecis "pho:ne: lekton lexis pragma" (L.D.
+VII 57) respondentia, num a Varrone sumpserit Augustinus pro certo
+adfirmare non audeo. deinde pluribus de uerbis disputare debuit,
+ibique fortasse unam uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus
+habet, quarumque illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam
+aptas Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres
+praecipuas disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti
+quod tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio
+omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI 3.
+A. Popma biblioth. uarr. p. 500).
+
+De postrema hexade aliter ac nos statuit *O. Mueller* (praef. p. L);
+cum enim syntaxin Varronis tempore minus elaboratam fuisse, quam ut
+duodecim libris a Varrone potuerit tractari sibi persuaserit, 'ad usum
+uocabulorum et orationis ornatum et similia eum transgressum' esse
+existimauit. quam sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p.
+526), cum ita Varronem promissis _tres_ fore totius operis partes non
+stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum iudicauit
+ad stabiliendam O. Muelleri coniecturam (praef. p. I sq.), numquam hos
+libros absolutos et a scriptore editos esse. quem scrupulum nescio an
+disputatio nostra exemerit. de illa uero sane speciosa coniectura
+O. Muelleri, libros nostros cum scriptor a.u.c. DCCVIIII proscriptus
+esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime de
+eadem re nuper L. Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr. buech. de l.l.
+Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II p. 443 sq.) dixisse uideo.
+Primum et de tempore quo hoc opus absoluerit Varro et de ipso opere
+sagacius iudicauit O. Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post
+pugnam Pharsalicam a.u. DCCVI (cf. L. Roth leben d. Varro p. 21) ad
+libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis testimonio in
+epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4) constet, ex eiusdem
+uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula ad Att. XIII 12, quam
+N. Maduig praef. Cic. de finib. p. LX n. mense Quinctili scriptam
+censet) a.u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid Varro
+quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil efficiatur,
+nisi tum M. Terentium opus quod moliretur nondum transmisisse et quid
+elaboraret tacuisse, non erat cur O. Mueller p. V. VI dubitaret, maiorem
+operis partem iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta
+librorum mole simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret,
+retinuisse et biennio proximo (a.u. DCCXI mense Decembri Cicero
+necatus est) edidisse. et traditum esse uidetur altera demum anni u.
+DCCX parte uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum
+excitauerit inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes, qui in
+libro primo de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX scripto (cf. E.W.
+Fischer roem. zeittaf. p. 321), oppida quod opem darent esse dicta
+(Fest. p. 202 Oppidum) posuit, _adiciens ut imitetur ineptias_
+(_inertias_ sch. Laeti) _stoicorum_. (cf. de l.l. V 131 p. 143).
+Etiam de 'ingente opere' paullo aliter ac Mueller putauit statuendum
+est. nam si tantum temporis, quam ille eum in hoc collocasse uoluit,
+in singulis operibus consumpsisset, uix dimidiam partem quomodo
+perfecerit librorum, quos eum edidisse O. Muelleri tempore minus quam
+nunc constabat, uix est perspicuum. huius autem operis indoles
+profecto non ea est, ut plus laboris quam alia sibi uindicasse
+concedamus. quae enim graeci philosophi et grammatici de graeca
+elaborarant lingua in latinam transtulit, quorum uestigia quam arte
+sequatur uel ex paene puerili modo contra pro de rebus disputandi
+adparet. singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias
+ex collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis
+hausit, ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus poetarum
+"glo:ssas" conlegerat (cf. O. Mueller praef. p. XI. Ritschl parerga
+plaut. I p. 77. 180), alias ex libris ab ipso editis repetiit, uelut
+libri sexti (86 p. 262 sq.) locum de tabulis censoriis, quem ibi
+positum mirabere, e libro antiquitatum humanarum XX transcriptum esse
+e Noni (u. sortirent p. 471 M) testimonio (cf. W. Christ philol. XI
+p. 451), et non pauca de diebus festis in eodem libro ex eisdem
+antiquitatum libris, ad quos bis (VI 13 p. 195. 18 p. 200) lectores
+relegat, fluxisse adparet.
+
+Deinde O. Mueller ad indicia partim e natura orationis et
+expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit e
+rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum contra eum
+pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum graecorum et
+latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem repetere et de eisdem
+inter se pugnantia scribere soleant, constet (cf. K. Lehrs nou. mus.
+Rh. II p. 119. Herodiani scripta III p. 417 sq.), talia inde (p. VII)
+effici non possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e
+mensis intercalaris (VI 13 p. 195) mentione librum ante Caesaris
+fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit Th.
+Mommsen{25}, repugnare existimauit haece (VI 22 p. 204): _Saturnalia
+dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium Opalia
+Opis_, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea disputationi
+addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod Varro qui etiam de re
+rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel postea scripsisse constat,
+de Caesaris fastis loquens adiciat _dies qui nunc sunt_ illud continuo
+post correctos fastos tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia
+eodem die antiquitus fuisse testatur Macrobius (sat. I 10, 18), quod
+Caesarem ita mutasse ut illa die quo semper fuerant relinqueret, haec
+transferret, uereor ne citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non
+demonstranti O. Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione
+traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos integros
+reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum post Caesarem
+Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui tum ut antea
+notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent, per triduum
+festos dies instituisse testatur, eundemque ut principium et finem
+certo definiret, Opalia transtulisse existimo. similiter iudicauit
+R. Merkel praef. Ouid. Fest. p. XVIII, quem secuntur I. Marquardt
+R.A. IIII p. 460, L. Preller roem. myth. p. 416. hanc autem Augusti
+mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter Merkel l.l.
+p. IIII ad fastorum ordinationem ab eo factam rettulit eamque a.u.
+DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI
+mortuus est, scribi non potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non
+Varro se ipse correxit illiusque uerbis addidit _post diem tertium_,
+quibus deletis reliqua _ut Opalia Opis_ optime se habent. hunc autem
+unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII libros scriptos esse
+constat.
+
+  Footnote 25: Vsus est loco VI 20 p. 201 (roem. chronol.
+  p. 235. p. 16) ubi in codice Vinalia rustica _a. d. XII kal.
+  Septembr._ agi dicuntur, quod male correxit Augustinus in
+  _a. d. XIIII kal. Sept._, qui in fastis correctis illi
+  respondebat. idem quamquam intellexit L. Pontedera antiq.
+  lat. graec. enarr. p. 317 nugis a uero abduci se passus est;
+  nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse iudicauit I.G.
+  Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2 p. 230.
+
+Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et additamenta
+posterioris retractationis agnoscere O. Mueller sibi uisus est. ex his
+uero solis quidquam efficere uelle quam periculosum et lubricum sit
+apparet in opere tam misere corrupto turbato truncato interpolato,
+quam uix aliud. sed etiam quae huius generis Mueller in praefatione
+tamquam grauissima collegit nihil probant. quid eo efficitur, quod
+Varro in extremo libro septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum
+"glo:ssas" ponere uoluerit (p. XI), hae autem desint? potuit hoc
+facere, expectares fortasse factum esse, sed non fecit. nisi forte et
+hoc loco librarii cuiusdam pigritia reliqua a scriptore addita omisit.
+nec firmius argumentum esse (p. X) dispositionem libri septimi non
+prorsus cum diuisione quinti sextique congruentem, uel ex eis quae de
+libro VIII et VIIII disputaui adparet{26}. Additamenta uero tria
+p. VIII sq. significauit (nam e locis VI 70 p. 247. X 18 p. 554 sq.
+nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam duos
+L. Spengel l.l. p. 19 a Muelleri incriminationibus uindicauit, pauca
+addam, ne quid ab eo prolatum intactum relinquam. recte intellexit
+(p. VIIII) locum VI 44 p. 222 sq. ut in codice scriptus extat,
+a scriptore profectum non esse. cum et p. 223 et p. 225 uerba memini
+et metuere explicari, illius autem interpretationes inter se
+discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero loco,
+olim in margine a scriptore addita, perperam in textum inrepsisse et
+quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis causa eius paragraphis
+utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic transposuit ut paragraphorum
+49 et 45 sedes inter se permutaret. leguntur 44 p. 222 haec
+    sic reminisci cum ea quae tenuit mens ac memoria cogitando
+    repetuntur. hinc etiam comminisci dictum, a con et mente,
+    cum finguntur in mente, quae non sunt, et ab hoc illud quod
+    dicitur eminisci (M. _reminisi_ cod.), cum commentum
+    pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et amens, qui
+    a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem quodammodo
+    motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus timor,
+    tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis quae
+    tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili
+    ut arista in spica ordei horrent.
+haec sic ferri non posse uides. accuratius examinanti interpolatoris
+manu deprauata ex sequentibus esse mihi constabat, quam multa autem
+librariorum et grammatistarum additamenta in libris nostris lateant
+docuit Spengel l.l. p. 12 sq. praef. Varr. p. XXXVIII sq. nec desunt
+exempla locorum ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis
+interpolatorum. ut in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p. 222):
+_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere
+possit, [sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio
+dicta_ e.q.s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura enim non coguntur
+in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur, uox _sic_ ergo inepta.
+atque Varro semper fere in deriuationibus _a_ praepositione utitur (in
+sequentibus cur id non fecerit adparet, praeterquam quod interest
+aliquid inter dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere
+conposuit uocabulis uocalem _o_ seruauit, quod quamuis leuidense
+uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V 108 p. 111
+_caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus_. similiter in eodem libro
+sexto 69 p. 246 uerba _spondet enim qui dicit a sua sponte: spondeo_
+repetita sunt e praemissis 69 p. 245 _spondere est dicere spondeo, a
+sponte, nam id ualet_ (_ualet et_ cod. cf. Spengel l.l. p. 29) _a
+uoluntate._ et 84 p. 261 quae leguntur _indidem puteus quod sic
+graecum antiquum non ut nunc_ "phrear" _dictum_ e libro quinto 25
+p. 41 inlata. cf. quae p. 17 de libri quinti 22 p. 31 dixi. sed redeo
+ad locum suprascriptum. uerbi metuo quae ibi profertur explicatio
+misere confecta est ex ea quae infra legitur _metuere a quodam motu
+animi cum id quod male_ (_malum_ F) _casurum putat refugit mens_
+(p. 225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio _mens_ uocabulum prematur
+et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci e.q.s. quoque ducta.
+deinde uerba nec ut scripta sunt sanam praebent sententiam nec quomodo
+talem efficias facile est dictu, nam uix quod Spengelius proposuit
+_hinc etiam metuisti, mentem quodammodo motam amouisti_ placebit.
+grauissimum uero est, quod praeteriti persona secunda nusquam
+praeterea in uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur
+perspicuum est. eodem modo atque metuendi etiam meminisse uerbi
+explicatio conglutinata est ex infra scriptis (p. 225) _meminisse a
+memoria cum id quod remansit in mente rursus_ (_mente in id quod
+rursus_ male F ut diu intellectum), _mouetur_, nisi necessitate quadam
+lectori non plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci
+uerba a mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in
+mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione quae
+in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p. 158. cl. Paul.
+p. 23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate quadam ut ipsi
+uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum nostrum quo uerba
+quaedam a mente ducta tractari uidit, ut Varronem quasi suppleret,
+inculcata sunt{27}. Quod autem ordinem quo singula cognatarum notionum
+uocabula coniungerentur O. Mueller desiderauit ideoque locorum
+transpositionem suscepit, ei rei Varronem operam non dedisse, docet
+uel _recordare_ inter _curiosus_ et _curiae_ (VI 46 p. 424) uel
+_falli_ inter _famam_ et _famigerabile_ (VI 55 p. 231) interpositum et
+multi libri quinti praesertim loci.
+
+  Footnote 26: Maiore cum specie ueritatis sane inconstantiam
+  terminorum doctrinaeque grammaticae incongruentiam
+  protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum definitam
+  ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus grammaticis
+  fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos auctores
+  secutum esse Varronem securum de praeceptorum discrepantia.
+
+  Footnote 27: Inpeditius est iudicium de sequentibus uerbis,
+  quae nec cum reiectaneis nec cum antecedentibus coniunctione
+  _sic_ coniungi potuerunt, cum ne minima quidem similitudo
+  inter illa et haec intercedat. praeterea suspitionem mouent
+  praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia et iam ab
+  Henrico Stephano Varrone indigna iudicata _quasi quicunque
+  metuit, etiam tremat_. sed caue ne haec quoque praeter uerba
+  _tremuisti timuisti_ ab interpolatore orta existimes, nam
+  ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem nusquam
+  leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae illum
+  adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis
+  quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci
+  uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam
+  quem in tali etiam scriptore feras, _sic_ illud fortasse ad
+  omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda
+  sunt: _sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine
+  uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet._
+
+Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi
+sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum
+coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf. G. Scioppius
+consult. de schol. et stud. rat. p. 50. Th. Mommsen roem. Gesch. III
+p. 565) eumque Ciceroni de industria obnixum esse, praeterea autem de
+omnibus subtilioribus certi quidquam statui (cf. W.A. Becker ztschr.
+f. altthw. 1845 p. 992. Spengel ibid. 1846 p. 143) ante non posse quam
+de Florentini codicis (cf. A. Mai praef. ad Cic. de republ. Romae 1822
+p. 20; W. Corssen orig. poes. Rom. p. 54; Spengel emend. in Tacit,
+p. 4) singulis locis constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de
+Varrone optime meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere
+uelit, etiam atque etiam rogandus est.
+
+Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O. Muelleri argumenta
+ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius prolatam
+concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo hos libros in
+lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui praef. Festi p. XXX
+Verrium Flaccum eis usum esse negat, 'quia delitescebant etiamtum uel
+non ea auctoritate in publicum editi erant, ut Verrius Varronis nomini
+praefixo satis confideret'. plane uero necesse est, eos aut mox post
+illam spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat
+prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra uidit
+eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse. non magis
+intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis posterioris temporis
+prorsus incognitum esse potuerit, nam sane Quintilianus, si hos libros
+nunquam a Cicerone{28} lectos, immo diu post eius et si fieri
+potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum habuisset, non
+scripsisset
+    sed cui non post Varronem sit uenia, qui agrum quia in eo
+    agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos
+    uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum
+    alterum ex Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus
+    auium?
+(I 6, 37. de l.l. V 34 p. 35. 76 p. 81.) Erant autem in Varronis
+manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut primus
+Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf. Fischer l.l.
+p. 382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI p. 107) praef. libri VIIII p. 241
+Schn.: _item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio
+uidebuntur uelut coram de rerum natura disputare, de arte uero
+rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent
+sermonem de lingua latina_, quibus uerbis nisi libros nostros{29}
+significauit, nullam profecto causam habuit, cur non potius
+antiquitates laudaret uel Varronem Nigidio Verrioque praeferret,
+quorum libri Varronianos si nostros excipias numero superabant et
+pariter aestimati erant. Verrium Flaccum libris his usum non esse
+O. Muellero concedo (qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse
+uidetur hoc solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI
+2, 8. XIII 28, 32. praef. p. XXX n.): quamquam{30} enim permulta
+(cf. praecipue de l.l. VII 32 p. 354 sq. Fest. septentriones p. 339b)
+prorsus consentiunt, certi quid uix statui potest, cum non modo
+utrumque opus ualde truncatum sit, uerum etiam uterque eisdem
+auctoribus, praeterea Verrius multis aliis Varronis libris usus sit,
+qui fere eadem praebuerunt. sed nihil inde efficitur. consulto enim
+hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae rationes
+spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil inde sumi posse
+quod non melius aliunde intellexerit. in sequentibus temporibus{31}
+nulla librorum nostrorum uestigia indagari posse, quia omnium qui
+talibus rebus studuerunt omnia scripta perierint, non est quod moneam.
+postea Remmius Palaemon, cui Quintilianum discipulum Varronis
+inpugnationes debere existimo, Plinius Gellius eos tractarunt.
+
+  Footnote 28: Nihil ex silentio in Ciceronis epistulis effici
+  monuit L. Roth leben d. Varro p. 25.
+
+  Footnote 29: Quod negauit O. Mueller praef. Festi p. XXX n.
+  uid. contra eam disputantes Lachmannum l.l. Spengel l.l.
+  p. 21. C. Lachmann Vitruui conmotus testimonio, existimauit
+  statim post Varronis mortem opus, quod scriptor non prorsus
+  perpolitum reliquisset, editum esse et hoc nixus fundamento
+  singulari modo textum tractauit, de quo optime iudicat
+  Spengel l.l. p. 21 sq.
+
+  Footnote 30: Aliter placuit L. Mercklino in indice lect.
+  Dorp. 1858 cui mirum inscripsit titulum 'de tralaticio
+  Varronis scribendi genere' p. 9 sq.
+
+  Footnote 31: Apud Ouidium nonnulla e Varrone translata
+  inuestigasse sibi uisus est R. Merkel proleg. Ouid. fast.
+  p. CVI.
+
+*"Epitome:n" de lingua latina* ex libris (X)XV libros VIIII quam non
+nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam
+fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli
+epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p. 527 probabiliter
+statuit. tales epitomae amplorum operum non raro occurrunt.
+Philochorus "epitome:n te:s idias Atthidos", Phlegon Trallianus uel duas
+"Olumpiado:n" siue "Olumpioniko:n" scripsit, Theophrasti et Chrysippi
+plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut
+Diogenianus Pamphili "lexeis", Aristodemus Herodiani "katholike:n",
+Serenus Philoxeni "peri to:n par' Home:ro: glo:sso:n", et ipsorum, ut
+Nicanor ex libris VI "peri stigme:s te:s katholou" unius libri epitomen
+fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de schol.
+in Hom. Iliad. Ven. p. 37, qui bene de epitomarum usu disputauit, non
+uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum, quae legere multi
+laboris, quae emere paucorum bene nummatorum erat, quam plurimis
+patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut hi libri optimum
+documentum sint, quantum ei interfuerit ciues suos linguam intellegere
+rationemque dicendi plane perspectam sequi. nempe ad uitae usum omnia
+eius studia spectabant. De libris ipsis nihil constat.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+          II
+
+Libros *de sermone latino* quinque fuisse testatur Hieronymus et qui
+hoc opere usi sunt nullum librum supra quintum conmemorant praeter
+Rufinum in conmentario in metra Terentiana, opusculo perquam turbato
+(cf. F. Ritschl d. alexandr. biblioth. p. 139), ubi legitur (p. 379.
+380 Gaisf. p. 2707P.) _Varro in VII_ et continuo post _idem Varro in
+eodem libra VII de lingua latina, ad Marcellum._ sed corrigendum esse
+_UII_ in _IIII_ uidit O. Iahn ber. d. saechs. ges. d. wiss. II 1850
+p. 114, cui scripturae aliquid probabilitatis infra accedet. titulum
+operis non esse de lingua latina sed eum quem supra scripsi Hieronymi
+et grammaticorum scimus testimoniis{32} eumque eo consilio his libris
+inscriptum fuisse consentaneum est, ut pro argumenti diversitate a
+libris de lingua latina distinguerentur. uocabulum _sermo_ uero
+scriptores romani pro conloquio posuerunt ut ipse Varro in Parmenone:
+_in argumentis Caecilius poscit palmam, in ethesin Terentius, in
+sermonibus Plautus_ (ap. Non. p. 374 Poscere), qui etiam uocem sermo a
+conectendis uerbis ducit de ling. lat. VI 64 p. 241 _sermo opinor est
+a serie unde serta; etiam in uestimento sartum quod comprehensum;
+sermo enim non potest in uno homine esse solo sed ubi oratio cum
+altero coniuncta_; cf. Isidor. de diff. uerb. 578. qua explicatione
+cum doceamur ipsum loqui uel effari in sermonis notione conprehensum
+esse, idem aliorum scriptorum consuetudo confirmat, praesertim
+Ciceronis apud quem sermo non solum cotidianum loquendi morem, uerum
+etiam ipsam uerborum prolationem significat, de orat. III 11, 40
+    atque ut latine loquamur non solum uidendum est ut et uerba
+    efferamus ea quae nemo iure reprehendat, et ea sic et
+    casibus et temporibus et genere et numero conseruemus, ut
+    ne quid perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed
+    etiam lingua et spiritus et uocis sonus est ipse
+    moderandus. nolo exprimi litteras putidius, nolo obscurari
+    neglegentius, nolo uerba exiliter animata exire, nolo
+    inflata et quasi anhelata grauius. nam de uoce nondum ea
+    dico quae sunt actionis, sed hoc quod mihi cum *sermone*
+    quasi coniunctum uidetur.
+II 59, 241 'est autem haec huius generis (sc. narrationis) uirtus ut
+ita facta demonstres, ut mores eius de quo narres, ut *sermo*, ut
+uoltus omnes exprimantur, ut eis qui audiunt geri illa fierique
+uideantur'{33}. eandem quam altero loco pronuntiationis uim sermo
+habet in Nigidi Figuli, scriptoris in multis rebus Varronem secuti
+(cf. M. Hertz de Nigid. Fig. stud. et operib. p. 12 sq.), conmentariis
+grammaticis in Gelli XIII, 6, 3 'rusticus fit *sermo* si adspires
+perperam'. ex ipso igitur librorum indice non inprobabiliter
+efficeres, ibi praecipue eas esse tractatas quaestiones quae ad rectam
+uerborum pronuntiationem et puram elegantemque latinitatem pertinent.
+quod si paullo accuratius circumscribimus, Ciceronis uerbis quae modo
+excripsimus usi, Varroni agendum fuisse de uocis sono de spiritu de
+litteris recte exprimendis de uitiis orationis uidemus. quod
+argumentum cum optime conueniat cum eis quaestionibus quas stoici cum
+rhythmorum poematumque expositione ad dialecticae locum "peri pho:ne:s"
+referebant (cf. supra p. 6), rationem quae inter libros de lingua
+latina et eos qui de sermone latino erant intercedat breuiter ita
+significare possumus, ut illis stoicorum locum "peri pragmato:n", his
+eorundem locum "peri pho:ne:s" scriptor persecutus sit. quae sententia
+non eo spectat, ut et omnes res quas ibi stoici tractare solebant
+eosdemque solos uel praecipuos auctores secutus Varro hos libros
+conscripserit, sed priori illi operi alterum ex mente stoicorum
+tamquam necessarium supplementum addidit, ne neglectae sint leges quae
+ad linguam quatenus sonet et audiatur et conloquentium sit pertineant.
+quae argumenti definitio singulorum fragmentorum accurata examinatione
+et dispositione, ad quam nunc pergo, egregie confirmabitur.
+
+  Footnote 32: Nonnullis enim locis (Gell. XVIII 12, 8. Aero ad
+  Horat. art. poet. 202. Rufin. l.s.s.) laudantur _libri de
+  lingua latina ad Marcellum_, ad quem libros de sermone latino
+  scriptos esse Gellius (XII 6, 3. 10, 4) tradit. praeterea
+  apud Gellium (XII 10, 4) et Charisium (p. 241, 27) legimus
+  _de latino sermone_, sed uterque aliis locis (Gell. XII 6,
+  10. XVI 12, 7. Char. p. 103, 26. 124, 13. 126, 22. 135, 18.
+  205, 15) eundem quem Hieronymus ordinem tuetur.
+
+  Footnote 33: cf. I.C. Ernesti lex. technol. lat. rhet.
+  p. 354. L. Doederlein lat. synon. u. etymol. IIII p. 22. Cic.
+  orat. 20, 67. 23, 79. 45, 154. de orat. III 11, 42. ad
+  Herenn. III 13, 23. Quint. inst. or. VIII 3, 40 sq. cl. 3,
+  15 sq.
+
+Incipiam *a prosodiis uel accentibus*. quas cum certo Gelli XVIII 12,
+8 (fr. 61) testimonio constet in his libris explicatas fuisse, ex
+eisdem sumptum est praeclarum fragmentum exquisitae doctrinae et
+antiquae artis refertum, quod Seruius quem dicunt seruauit in opusculo
+post Chr. Wasium in libro cui inscribitur Senarius siue de legibus et
+licentia ueterum poetarum e Seruii Ms. cap. de Accentibus (Oxonii
+1687) p. 62 plenius ab Iosepho ab Eichenfeld et Stephano Endlicher in
+analectis grammaticis p. 525 sq. e codice Lauantino saeculi VIII uel
+VIIII (praef. p. XXV) edito. sed non solum codex hic tam neglegenter
+scriptus est, ut interdum de emendatione misere corruptorum uerborum
+desperes, uerum etiam libellus ipse magis excerptorum inconditorum
+quam iustae disputationis speciem praebet. quare primum quae in
+Seruiano opusculo Varroni tribuenda sint quaerendum est, deinde
+paucis eius referemus expositionem quorundamque locorum scripturam
+considerabimus.
+
+Duae enim potissimum partes distinguendae sunt eaedemque prorsus
+diuersae et nullo inter se uinculo coniunctae, quarum altera rursus
+ex duabus particulis constat. primum enim Seruius docet quo accentu
+uocabula latina et graeca enuntianda sint (par. 1-6), deinde nonnullis
+de accentus et uocis natura interpositis (par. 7. 8), quomodo romani
+graeca uocabula extulerint (par. 9-15). altera parte doctissime de
+numero accentuum eorumque indole multis clarissimorum grammaticorum et
+philosophorum testimoniis adlatis disputatur (par. 17-30). quae uero
+priore particula de latinorum uerborum accentu proferuntur non modo
+similiter a Donato I 5, 1 p. 1741P. Diomede p. 426P. Prisciano de
+accentib. p. 1288P. Mart. Cap. III 272 p. 62 Gr. exponuntur, ut
+posteriorum grammaticorum doctrinam hic haberi adpareat, uerum etiam
+cum Maximi Victorini capite{34} de accentibus p. 1942P. ita rebus
+uerbis exemplis consentiunt, ut alterum alterius librum expilasse
+manifestum sit, quem Seruium fuisse non dubium est. nam primum nullo
+modo explicari potest, qua de causa Seruius haud pauca de graecorum
+uerborum accentibus additurus in fine huius particulae uerba _est
+autem forma acuti accentus..._ posuerit quae leniter mutata apud
+Victorinum re confecta suo loco leguntur. deinde haec prior disputatio
+(par. 1-6) cum altera (par. 9-15), ut paragraphos interpositas (7. 8)
+nunc mittam, non modo nullo uinculo conexa est, uerum etiam ab eodem
+scriptore profecta esse non potest, quia cum supra (par. 5) de graecorum
+uocabulorum graecis litteris scriptorum accentu actum sit, de eisdem
+graecis uocabulis quasi re prorsus integra denuo quaeritur. accedit,
+quod statim prima alterius particulae (par. 9) uerba _quod ad latinos
+accentus attinet siue statiuos siue commutabiles satis dictum_
+ostendunt hanc ex alio fonte ac priorem particulam fluxisse, nam
+accentuum mutationes ibi nullo uerbo tanguntur. quem fontem in
+grammaticorum libris, qui hanc rem aut brevissime ut Seruius par. 5
+expediunt aut omnino praetermittunt, frustra quaesiuimus. cum igitur
+de conmuni fonte, e quo Seruius plura pauca Victorinus mutuatus sit,
+cogitari nequeat Seruique libellum ab excerptore quodam neglegentur
+conpilatum esse praeter ea quae exposui doceant uerba abrupta
+paragraphi sextae statimque additum dictum Quintiliani{35}, quod hoc
+loco neque intellegi nec ferri potest, alteram particulam Seruium e
+Victorino sumpsisse alteram e scriptore nunc deperdito transtulisse
+censeo. neutra uero ex Varrone fluxit, si ea sequimur quae certis
+argumentis probari possunt. his igitur particulis reiectis ad alteram
+partem magna eruditione insignem (par. 17-30) transeo, quam praeter
+aliquot Serui additamenta totam e Varrone haustam esse Seruius ipse
+satis manifeste declarat, qui eius egregiam harum quoque rerum
+peritiam magnis laudibus effert eumque plurimis et clarissimis
+auctoribus usum esse adfirmat. utrumque ad mediam quidem prosodiam
+spectat, sed reliqua ab eodem esse accepta et res artissime inter
+se coniunctae et Varronis sententia de flexa prosodia par.22 prolata
+reconditiorumque auctorum doctrina de eadem prosodia e scriptore
+quodam doctissimo hausta et testimonia aliquot ex aliis scriptoribus
+repetenda docent. incipiunt autem Varroniana his uerbis (par.17) _Quot
+ergo sint prosodiae dicendum est._ quae enim praecedunt{36}, quamuis
+ea primo obtutu principium huius alterius disputationis esse facile
+contendas, partim Varronis sententiae repugnant, qui infra (par.24. 8)
+uocis altitudinem sed non tempora syllabarum accentibus discerni
+dicit, partim e paragrapho prima repetita sunt, partim ad superiorem
+expositionem spectant. reliqua neglectis eis quae Serui esse res
+ipsa docet ad Varronem refero, cuius praeterea paragraphi illae duae
+prioribus particulis interpositae (7. 8) sunt, in quibus ex parte
+eadem doctrina recurrit et interiores uocis et accentuum leges
+tractantur, quibus cetera nituntur.
+
+  Footnote 34: Quod caput non suo loco legi recte iudicauit
+  L. Spengel allg. schulzeitung 1832 II p. 285.
+
+  Footnote 35: Serui uerba p. 526 par.6 sunt haec: 'Est autem forma
+  acuti accentus ... uerbum hic non id intellegendum cui proprie
+  grammatici tempus cum persona dicunt accidere sed accipiendum
+  generaliter pro qualibet parte sermonis ut est a Vergilio (Aen.
+  VIII 404) dictum _ea uerba locutus_ et nobis mos est dicere
+  _uerba aliquem fecisse_, cum omnem orationem uolumus intellegi'.
+  quibuscum cf. Quint. inst. orat. I 5, 2: 'uerba nunc generaliter
+  accipi uolo, nam duplex eorum intellectus est, alter qui omnia per
+  quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium (art. poet. 311)
+  _uerbaque prouisam rem non inuisa sequentur_, alter in quo est una
+  pars orationis _lego scribo_'.
+
+  Footnote 36: Seruius par.16 p. 530: 'Accentus proprie qualitas
+  syllabarum hoc est indicium tempora syllabarum, naturam
+  positionemque significans. sunt enim tres: acutus grauis inflexus.
+  hi a graecis "proso:diai" dicuntur. ergo in hoc cognoscere debes,
+  quaenam (quoniam _cod._) littera uocalis capit (facit _cod._)
+  accentum secundum ordinem syllabarum cuiuslibet partis orationis
+  primo loco, secundo uel tertio.
+
+Vocem enim corpus esse Varro docuit (fr. 55) eique propterea triplicem
+obuenire extensionem, longitudinem altitudinem crassitudinem, in
+utroque stoicorum placita secutus{37}. longitudinem tempore et
+syllabis metiri, reliquis duabus conuenire accentum et spiritum dixit.
+omnia haec tria sine dubio pari subtilitate ac diligentia persecutus
+est, quorum unum tantum quomodo fere explicuerit Serui opusculo
+docemur. in accentu enim tria rursus respexit (fr. 59): materiam locum
+naturam prosodiae. ut omnia neglegenter et parum accurate excerpsit,
+hic quoque multa omisit Seruius, duo praecipue diligentius excribere
+dignatus (fr. 60), quot accentus probandi sint et quae eius sit
+natura in uniuersum et eorum quos omnes agnouerint. quod ad numerum
+prosodiarum adtinet Athenodorum peripateticum duas, Dionysium Thracem
+tres secundum M. Terentium probasse legimus, Tyrannionem uero Amisenum
+quattuor statuisse, praeter tres nimirum notissimas mediam quae inter
+acutam et grauem interposita sit, eiusque auctoritati Varronem se
+adplicuisse multaque ad eam defendendam protulisse. seriem
+argumentorum aut non intellexit Seruius aut inuerecunde confudit, quae
+haec fuit: cum nihil in natura sine media sit parte, nulli igitur
+corpori ea desit, uox autem sit corpus, in hac quoque mediam prosodiam
+esse debere. deinde de musica, quae ei imago prosodiae est, sic fere
+scripsisse traditur:
+    neminem musicum esse, qui mediam uocem in cantu ignorauerit
+    nec quemquam potuisse dicere in sono chordarum aut uoce
+    tibiarum{38} assaue (uoce quarum aliaue _cod._) uoce
+    cantantium "mese:n" esse, si non in omni uocis natura esset
+    medium minimeque mirum, ut in hanc multorum sensus non
+    aduertat, cum illum qui (ilia quae _cod._) in cithara aut
+    tibia (quia _cod._) aliquanto uberior est, saepe totum non
+    sentiat meatum.
+minus quidem reliquis prosodiis notam esse pergit, sed primum omnium
+rerum initia obscura et "mese:n" initium cantus esse, quae nescio an ad
+concentum fidium spectent, de quo cf. Westphal l.l. p. 109., deinde
+omne medium non facile cerni. praeterea auctoritatem doctissimorum
+scriptorum hanc prosodiam tueri eamque conmemorari praeter alios
+a grammaticis Glauco Samio et Hermocrate Iasio, a peripateticis
+Athenodoro et Theophrasto. addere poterat Aristotelem (rhet. III 1)
+nisi hic flexam quam omittit "mese:n" nominauit uel generaliter
+uocis humanae sonos intellexit{39} (cf. classical journ. XI p. 73).
+praeterea non absimilia apud Aristoxenum repperisse uidetur Vitruuius
+(de archit. V 4, 2), qui quidem auctorem suum non admodum perspicue
+reddidit. a media prosodia ad flexam transiit subtilissimeque de eius
+natura quaesiuit, orsus a Glauci Samii sententia, qui sex protulerit
+prosodias. tres enim harum tralatitias acutam grauem mediam, reliquas
+uero diuersas tantum formas unius flexae esse, quam Eratosthenes
+ex acuta in grauem, Theodorus contrario quoque cursu moueri
+existimauerit. Theodori decretum Varro adsciuit sed singulari ratione
+excoluit: 'ceterum (eam) Varro in utramque partem (utraque parte
+_cod._) moueri arbitratur, neque hoc (hic _cod._) facile fieri sine
+media, eamque acutum plerumque esse potius quam grauem, quod ea
+propius utramque est, quam illa superior et inferior inter se'. in
+quibus uerba _eamque acutam plerumque esse potius quam grauem_ aut
+tollenda sunt aut corrigenda, quae et in sequentibus prorsus
+negleguntur et per se inepta sunt, nam prosodiam quandam, quae
+plerumque acuta interdum grauis est, peculiarem sane nemo dixerit.
+acrius locum intuenti et a uerbis _quod ea propius utramque est_
+proficiscenti non dubium tibi uidebitur in uerbis illis suspectis
+aliquid de transitu acutae et grauis ad mediam ut quae utrique propior
+sit dictum fuisse et tale quid contextui necessarium esse. putabam
+igitur _eamque acutae plerumque coiisse potius_ scribendum esse, sed
+cum perfectum nusquam in hac expositione conpareat, tam leni remedio
+non defungimur, sed aliquanto liberius procedendum et sic fere
+scribendum est: _eamque acutae coniunctam plerumque esse potius_, qua
+ratione si non uerba certe sententiam scriptoris recuperatam esse mihi
+est persuasum. unum quidem restat. de acuta sola enim dicitur, quamuis
+ex sequentibus _quod ea propius utramque est_ satis eluceat utrique
+prosodiae eam propiorem esse quam alteri acutam alteri grauem. sed
+hoc quominus a librario peccatum mihique sanandum ducam excerptoris
+prohibeor socordia, qui num haec religiose ut debuit rettulerit uel
+omnino intellexerit ualde dubito. Varronis autem disputationem hanc
+fuisse uides, cum media prosodia et acutae et graui propior sit, quam
+quae utrique est contraria, in flexa prosodia uocem plerumque non
+magnum illum transitum ab acuta ad grauem, a graui ad acutam facere,
+sed hunc minorem ab acuta ad mediam, a media ad grauem{40}. quae
+quibusdam Serui nugis interpositis proxime de media uix suo loco
+leguntur, ad Varronem quamquam misere deprauata referenda existimo,
+quem de singulari natura acutae prosodiae disputasse eique reliquas
+opposuisse suspicor, ut ita mediam graui potius quam acutae
+conparauerit, nam altitudine eam non longius ab acutu, quam a graui
+abesse uidimus cf. Corssenum l.l. p. 242{41}. his expositis de
+prosodiarum natura et nominibus grauissimis auctoribus laudatis
+tractauit. prosodiam cuius uaria nomina apud Gellium XIII 6, 1, uarias
+definitiones habes apud Theodosium p. 61, totam in altitudine uocis
+positam ideoque musicis sonis finitimam esse dixit{42}, unde etiam
+nomina singulorum accentuum, quotcunque grammatici uel rhetores
+excogitauerint, facilem explicationem habere. in primis de acutae
+natura egregie disputauit quam graui breuiorem esse dixit, ut in
+organis musicis et citharae chorda tenuior acutiorem sonum habeat,
+et tibiae quo angustiores eo acutiores 'adeo ut corniculo uel
+"bombukio:"{43} addito grauior sonus reddatur; quod crassior exit
+in aera'. pariter in pulsu chordarum citius acutam transuolare, et
+chordas quarum sonus grauior longiores esse, quod laxius tendantur.
+fistulae quoque calamos breuissimos acutissimos esse et tibias quo
+acutiores eo breuiores{44},
+    et his (ut Serui uerbis utar) foramina quam sunt ori proxima
+    et breuioris aeris motum persentiscunt, tam uocem reddunt
+    acutam; sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae
+    uelut quaedam istamina, acuta tenuior est quam grauis et breuis
+    adeo, ut non longius quam per unam syllabam, quin immo per unum
+    tempus protrahatur.
+perperam Vindobonenses haec in duo enuntiata discerpsisse uiderunt
+Weil et Benloew l.l. p. 10, sed quid lateat sub istamina uel stamina,
+quae frequens corruptio est, non adsecuti sunt. mihi non dubium
+uidetur, quin discrimina sonorum in uoce humana quibuscum singula
+tibiae foramina sonosque per ea emissos conparauerit, hic significanda
+fuerint, quae nos dicimus _intervalle_ (cf. Aristox. l.l. p. 15),
+ideoque suspicor uocem graecam "diaste:mata", quam non magis intellexit
+librarius quam omnia graeca, ita corruptam esse. denique de notis et
+ordine accentuum Varro disputauit. quod autem supra posui Varronem
+non solum de accentibus egisse, uerum etiam de spiritu et syllabarum
+longitudine et breuitate, id extrema libelli Seruiani confirmatur
+particula, qua de longitudine syllabarum diuersisque metricorum et
+rhythmicorum rationibus (cf. A. Rossbach griech. rhythm. p. 18) eum
+disputasse docemur.
+
+  Footnote 37: Laert. Diog. VII 55. "so:ma d' estin he: pho:ne: kata
+  tous sto:ikous ho:s phe:sin Archede:mos te en te: peri pho:ne:s
+  kai Diogene:s kai Antipatros kai Chrusippos en te: deutera to:n
+  phusiko:n. pan gar to poioun so:ma esti, poiei de he: pho:ne:
+  prosiousa tois akouousin apo to:n pho:nounto:n". VII 135. "so:ma
+  d'esti, phe:sin Apollodo:ros en te: phusike:, to triche: diastaton,
+  eis me:kos eis platos eis bathos touto de kai stereon so:ma
+  kaleitai." cf. Stob. ecl. phys. I 15 p. 340. 350 Heer.
+
+  Footnote 38: Ita scribendum est. nam neque hoc loco Wasii
+  _buccinarum_ nec paullo inferius Vindobonensium _cithara auditur
+  quia_ idoneum est. tibiae, quae uox etiam infra p. 533 _tiuia_
+  (correctum ex _uita_) scribitur, in bis rebus ubique
+  conmemorantur, et Varro hoc loco notissimorum organorum musicorum
+  exemplo demonstrare uolt, quid sonus medius sit. "mese:" autem
+  primitus nominabatur media chorda heptachordi eiusque sonus (Varr.
+  de l.l. X 46 p. 571. cf. fragm. post Censorin. 12, 3 p. 90 Iahn.
+  R. Westphal harmonik u. melop. d. griech. p. 84 sq.), postea erat
+  certa notula musica cuiusuis organi, quamquam iam in octachordo
+  nondum media erat, ut aut metuam ne nomen magis quam rem Varronem
+  respexerit, aut hic quoque uestigia singularis neglegentiae
+  Seruianae notandae sint. noli autem mirari quod tam audacter
+  _illa quae_ in _illum qui_ mutaui; in archetypo enim e quo codex
+  Lauantinus descriptus est uerba admodum breuiata legebantur, unde
+  uerborum exitus saepissime corruptos esse adnotatio nostra critica
+  docet. num autem in extremis uerbis recte Varronis mentem
+  adsecutus sim qui rei musicae me peritiores sunt uideant.
+
+  Footnote 39: Eadem quae Glaucus Samius prosodiis prioribus dederat
+  nomina recurrunt in fragmento quod ex eodem fonte, Herodiano ut
+  uidetur, atque Arcadii qui dicitur liber uigesimus fluxit et
+  secundum codicem Parisinum 2603 a Goettlingio ad calcem Theodosii
+  p. 202 sq. editum est. ibi leguntur haec: "he: proso:dia oun
+  phe:si tasis esti pho:ne:s poia, e:goun poiote:ta tina echousa;
+  e: gar epitetamene: estin e: aneimene: e: mese:, toutestin e:
+  oxutonos e: perispo:menos." extrema uerba excerptoris stupiditati
+  tribuenda esse prioribusque nullo modo conuenire adparet, cf.
+  Georg. Choerob. I p. 17 Gaisf.: "hoi gar kurioi tonoi to:n lexeo:n
+  duo eisin he:te oxeia kai he: perispo:mene:; he: gar bareia ouk
+  esti lexeo:s tonos alla sullabe:s."
+
+  Footnote 40: Recte P. Langen in Fleckeiseni annal. 1859 p. 49 (cf.
+  eundum de gramm. lat. praeceptis quae ad accentum spectant p. 6
+  sq. Lucianum Muellerum de re metr. poet. lat. p. 373) hunc locum
+  corruptum esse uidit, sed ex ineptis uerbis inepta conligere quam
+  emendationem periclitari maluit. idem pauca tantum e Varrone
+  Seruium hausisse contendit, e cuius opusculo num Varro flexam
+  prosodiam statuerit perspici non possit. quorum alterum tota
+  nostra disputatione refutatur, illud breuiter hic refellendum
+  est. uerba par.21 p. 530 _in eadem opinione et Varro fuit_ ad
+  Tyrannionis opinionem quattuor prosodias esse spectant, nam alia
+  Tyrannionis opinio non profertur, quare non uideo quid his verbis
+  dictum sit, nisi easdem quattuor prosodias, itaque flexam quoque
+  Varronem probasse nec quid neglegentia in re tam plana peccare
+  potuerit intellego. manifestior alter locus est (_ceterum Varro_
+  e.q.s.) de quo modo egi. quod enim ex tribus Glauci prosodiis
+  quae uni flexae respondent duae tantum examinantur id fortasse
+  Serui peccatum. largiamur uero hic non modo aliquid desiderari,
+  sed de ipsa "ne:te:" (ea uoce, quae quamquam male scripta aliter
+  uix legi potest, quamnam uocis modulationem Glaucus significauerit
+  obscurum est; "ne:te:" in musica summus systematis sonus, in
+  octachordo quam nos dicimus _octave_ est cf. Westphal l.l. p. 84
+  sq.) Varronem agere, ut Langen uoluit; tum ipsa prosodiae huius
+  descriptio docet, motum quendam in utramque partem ei tribui, nam
+  hanc mutationem, quam H. Weilium et L. Benloewium theor. gen. de
+  l'accent. lat. p. 14 dubitanter protulisse miror, nemo inprobabit
+  qui de his rebus iudicare didicit. talis uero motus nec acutae nec
+  graui nec mediae adscribi potuit sed soli flexae quam omnes fere
+  grammatici (cf. Aristoph. Byzant. Pseudo-Arcadii p. 202 Schm.
+  Diomed. p. 431, 6 K Prisc. de accent. II p. 520, 2 K. al.) ex
+  acuta et graui constare dicunt quare si Varro hoc de quadam
+  prosodia scripsit, utrum eam "ne:te:n" an "perispo:mene:n"
+  nominauerit nihil refert, re uera flexa erat.--Ceterum cf. de
+  Serui opusculo et rebus ibi tractatis Weil et Benloew l.l. p. 5
+  sq. W. Corssen ausspr. uocalism. u. betong. d. lat. II p. 202 sq.)
+
+  Footnote 41: Weil et Benloew l.l. p. 13 uerba par. 23 p. 533
+  _media quae inter duas quasi limes est_ et infra par.24 p. 533
+  _inter has est_ "mese:", _latine media, quia limes est per quam
+  duae supradictae ultro citroque commeant_ ita intellexerunt, ut
+  syllabas quae inter acutas et graues interpositae essent cum media
+  prosodia efferri putarent. de talium syllabarum accentu nihil
+  quantum e Seruio conligi potest a Varrone traditum, quem mediam
+  altitudinem tantum sonorum spectasse idcircoque mediam inter
+  grauem et acutam posuisse eamque utriusque quasi conpitum (par.21
+  p. 531) duxisse uidimus. sine dubio media in quibusdam syllabis
+  audiebatur sed ex opusculo nostro quae fuerint non patet. Langen
+  l.l. p. 63 hoc inuentum Gallorum recipit indeque cum haec doctrina
+  ueritati repugnet, ipsam disputationem Varrone indignam esse
+  efficit.
+
+  Footnote 42: cf. Aristoxeni elem. harm. I uel potius "peri
+  archo:n" 1 p. 18 Meib. (cf. Porphyr. ad Ptolem. harm. l.l. p. 257.
+  G.L. Mahne diatr. de Aristox. p. 179 n. Westphal l.s.s. p. 41 sq.
+  P. Marquard de Aristox. Tarent. el. harm. p. 33 sq.) "legetai gar
+  de: kai logo:des ti melos, to sunkeimenon ek to:n proso:dio:n, to
+  en tois onomasi. phusikon gar to epiteinein kai anienai en to:
+  dialegesthai." Aristid. Quint. de mus. I p. 8 Meib.: "tasis de
+  esti mone: kai stasis te:s pho:ne:s. taute:s de eide: duo anesis
+  te kai epitasis. anesis men oun estin he:nika an apo oxuterou
+  topou epi baruteron he: pho:ne: cho:re:; epitasis de hotan ek
+  baruterou metabaine: pros oxuteron. ek de: touto:n ta genomena to
+  men barute:ta to de oxute:ta prosagoreuomen." cf. Sext. Emp. "pros
+  mous." p. 756. 9 Bekk. Mar. Vict. IIII 2, 7 p. 2605P. Dionys.
+  Halic. de conpos. uerb. 11 p. 126 Schaef.: "dialektou men oun
+  melos heni metreitai diaste:mati to: legomeno: dia pente ho:s
+  engista; kai oute epiteinetai pera to:n trio:n tono:n kai
+  he:mitoniou epi to oxy, oute anietai tou cho:riou toutou pleion
+  epi to bary. ou me:n hapasa ge he: lexis he: kath' hen morion
+  logou tattomene: epi te:s aute:s legetai taseo:s, all' he: men
+  epi te:s oxeias, he: de epi te:s bareias, he: de ep' amphoin. to:n
+  de amphoteras tas taseis echouso:n hai men kata mian sullabe:n
+  sunephtharmenon echousi to: oxei to baru, has de: perispo:menas
+  kaloumen, hai de en hetero: te kai hetero: cho:ris hekateron, eph'
+  heautou te:n oikeian phulatton phusin."
+
+  Footnote 43: Ita scripsi pro codicis _bamborio_ quod Vindobonenses
+  in _bomborio_ a "bombos" ductum mutare uoluerunt. "bombux" praeter
+  phalaenam illam notissimam secundum Pollucem IIII 82. Hesych.
+  u. "bombux" genus quoddam tibiarum, teste Polluce IIII 70.
+  Pseudo-Arcad. p. 213 Schm. cl. Plut. quaest. symp. VII p. 317 A
+  pars quaedam tibiarum est, quare diminutiuum, quamquam in hac
+  significatione (bestiola est Aristoteli hist. anim. V 19, 24 al.)
+  non occurrit quod sciam, eodem modo ac "bombux" pro tibiarum parte
+  quadam usurpatum existimo, quae pars ut Arcadius l.s. et locus
+  noster indicare uidentur eadem erat quam graeci plerumque "keras",
+  latini cornu uel corniculum nominabant. cf. Ouid, metam. XI 16.
+  Hor. carm. I 18, 14. C.F. Heinrich ad Iuuen. VI 314. Aristotelis
+  metaphys. _N_ 6 p. 1093b 3 scholiastam p. 832a 45 recte
+  explicuisse uix credo.
+
+  Footnote 44: cf. Theophrastum in Porphyrii conm. in Ptolemaei
+  harmonica ap. Ioh. Wallisium op. math. III p. 243 "Ho gar
+  makroteros aulos baruteros, en ho: pleion to pneuma peri ho pan
+  he: kine:sis." multa omnino huc facientia habes in Ptolemaei harm.
+  I 2. 3 (l.l. p. 4 sq.) et Porphyrii conmentario in libri primi
+  capita priora III p. 191 sq.--cf. Macrob. in somn. Scip. II 4, 5.
+
+Antequam quaerimus quo in libro has res scriptor persecutus sit,
+pauca de eius auctoribus et nostro Varronianae doctrinae auctore
+interponenda sunt. usus est Varro Tyrannionis{45} libro, quem hanc
+tenuem "theo:rian" tractasse e Ciceronis epistula ad Atticum XII 6, 2
+notum erat; minus certum uidetur num has quaestiones de generalibus
+prosodiarum legibus in libro "peri te:s Home:rike:s proso:dias", recte
+ad maiorem Tyrannionem relato ab H. Planero de Tyrann. gramm. p. 7,
+exposuerit. huius uero sententiam de quattuor prosodiis cum suam
+fecerit, non inprobabile est eum ex eodem libro haec illa de priorum
+grammaticorum placitis accepisse. ex his auctoribus non magis constat
+de Dionysio Olumpio quam de Epicharmo Syracusano{46}. Glaucus
+Samius{47} idem fuisse uidetur ac Glaucon Teius, ut eius patriam
+ueteres non certo explorasse uideantur, quem Aristoteles{48} de
+actione uel de usu uocis in dicendo scripsisse testatur eundemque
+librum uel Tyrannio uel Varro inspexit. Theodori Byzantii, quem Plato
+(Phaedr. p. 226 E) "logodaidalon" uocat, artem rhetoricam (cf. Dionys.
+Hal. de Isaeo 21 p. 211 Sylb. Cic. Brut. 12, 48. L. Spengel art.
+script. p. 98 sq.) in usum suum Varronem, ut ita breuitatis causa
+loquar, conuertisse puto, nam Theodorum "hou to pho:naskikon pheretai
+biblion pankalon" (Laert. Diog. II 103) Gadarenum uel Rhodium
+(cf. Quint. III 1, 7. G. Westermann gesch. d. beredsk. I p. 186 sq.)
+fuisse ueri est simile. Ephorus quoque Isocratis discipulus in libro
+"peri lexeo:s" (cf. Theo progymn. II p. 71, 22 Sp. Cic. orat. 57, 172.
+57, 191. 64, 218) de rhythmo oratorio eodemque loco de accentu puto
+egit. paucissima de grammaticis dicenda sunt. de Hermocrate Iasio
+nihil conpertum nisi eum Callimachi magistrum fuisse (Suid.
+"Kallimachos" cf. Mar. Vict. I 4, 96 p. 2468P), Eratosthenes
+Cyrenaeus in libro musico uel mathematico (cf. G. Bernhardy Eratosth.
+p. 169) suam de flexo accentu sententiam exposuit, Dionysius Thrax de
+tribus accentibus uolgaribus in arte grammatica (Bekker anecd. gr.
+II p. 629 sq.) dixit, Ammonium Alexandrinum obseruationes de rebus
+prosodiacis fecisse scimus (Bekk. l.l. I p. 470. III p. 1006).
+restant peripatetici Athenodorus et Theophrastus, quorum alterum
+quamquam summi acuminis uirum usquam memoratum{49} non inuenio, alter
+num de media prosodia in libro "peri techne:s rhe:torike:s" uel "peri
+lexeo:s" (cf. Max. Schmidt de Theophr. rhet.{50} p. 37 sq. H. Vsener
+anal. Theophr. p. 20) an in libris "peri mousike:s" locutus sit
+incertum est, ex his uero tantum non omnia de musicis organis et
+sonorum rationibus Varronem mutuatum esse admodum ueri simile est. his
+adnumerare licet Aristoxenum, quem in superioribus interdum testem
+protulimus; quamquam enim Theophrastus in musicis rebus ab aemulo suo
+magno non ita longe discessisse uidetur (cf. Aristox. ap. Boeth. de
+mus. V 3 p. 1288 Mign. Theophr. ap. Porphyr. l.l. p. 241 sq.), Varro
+sine dubio omnium musicorum principem non neglexit, cuius libros eum
+lectitasse infra quoque uidebimus. tot antiquissimorum et magnam
+partem reconditorum scriptorum libros consuluit uel saltem sententias
+rettulit, ut optime hinc quanto studio et quali eruditione hos libros
+conposuerit conligamus.
+
+  Footnote 45: cf. turbatam Suidae de Tyrannionibus glossam cl.
+  W. Drumann gesch. Roms V p. 85. I. Hasenmueller de Strabonis geogr.
+  uita p. 23 sq. I. Bernays d. dialoge des Aristot. p. 31. 150. cum
+  uero Ciceronis epistula a.u. DCCVIII scripta sit (cf. F.W. Fischer
+  roem. zeitt. p. 297), male correxit Suidam M. Schmidt Philolog.
+  VII p. 365.
+
+  Footnote 46: De Epicharmo litterarum inuentore uid. Plin. VII 192.
+  Villoison anecd. gr. II p. 187. Bekker anecd. gr. II p. 782.
+  Cramer anecd. Oxon. IIII p. 400. cl. I. Franz elem. epigraph.
+  graec. p. 21. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. LXIII. C.I. Grysar de
+  Doriensium com. p. 157 sq. G. Bernhardy griech. litt. II 2 p. 461.
+
+  Footnote 47: Alius erat Glaucus Rheginus uel Italus, Democriti
+  Abderitae aequalis (Laert. Diog. VIIII 38) qui scripsit "peri to:n
+  archaio:n poie:to:n te kai mousiko:n" (Plut. de mus. 4 cl. uit. X
+  orat. p. 833 D). cf. R. Volkmann praef. Plut. de mus. p. XII.
+  E. Meier opusc. II p. 159.
+
+  Footnote 48: De nominibus Glaucus et Glaucon uid. M. Sengebusch.
+  diss. Hom. I p. 208. cf. Ritschl de Oro et Orione p. 3 sq.--
+  Aristot. rhet. III 1: "triton de touto:n, ho dynamin men echei
+  megiste:n oupo: d' epikecheire:tai, ta peri te:n hupokrisin
+  ... de:lon oun hoti kai peri te:n rhe:torike:n esti to toiouton
+  ho:sper kai peri te:n poie:tike:n; hoper heteroi tines
+  epragmateuthe:san kai Glauko:n ho Te:ios. esti de aute: men en
+  te: pho:ne:, po:s aute: dei chre:sthai pros hekaston pathos, hoion
+  pote megale: kai pote mikra kai pote mese:. kai po:s tois tonois,
+  hoion oxeia kai bareia kai mese:, kai rhuthmois tisi pros
+  hekaston", ut fortasse a Glauco Aristoteles mediam prosodiam
+  transtulerit. Glauci artis meminit schol. Plat. Phaed. (p. 108 D)
+  p. 234 Herm.: "esti de kai hetera techne: grammato:n, he:n
+  anatitheasi Glauko: Samio:, aph' he:s iso:s kai he: paroimia
+  diedothe:." cf. Zenob. II 91. hunc praue confudit scholiasta cum
+  Glauco Chio, quem Herodot. I 25 (cf. Pausan. X 16, 1) "side:rou
+  kolle:sin" inuenisse dicit. (cf. Fr. Osann anecd. rom. p. 301.)
+
+  Footnote 49: I.A. Fabricius bibl. gr. III p. 472 unum profert
+  Athenodorum cuius "peripatous" Laertius Diogenes ter quaterue
+  adhibuit.
+
+  Footnote 50: Frustra fragmenta rhetorica exceptis quattuor ex
+  Demetrii "peri herme:neias" (p. 191) quaeris in fragmentorum
+  Theophrasteorum conlectione, quam nuper edidit F. Wimmer, qui
+  quamquam aliorum sollertia se fructum esse praedicat, ne Schmidti
+  quidem librum I s.l. nouit.
+
+Num uero qui hanc doctrinae Varronianae particulam nobis seruauit
+ipse ex illius libris eam decerpserit ualde dubium uidetur. homini
+enim tantae neglegentiae, quantae opusculi nostri conpilatorem esse
+cognouimus, talem industriam uix tribuerim. uerum potius ex alio
+scriptore neque indocto homine, fortasse ipso Seruio Vergilianorum
+carminum conmentatore{51}, qui hunc antiquae eruditionis pannum cum
+ipsius temporum doctrina consuit, haec fluxisse existimo. quod etiam
+suadere uidentur quae de auctorum quorundam uita ut Dionysii Thracis
+et Tyrannionis (cf. Plut. Lucull. 20) hic leguntur, de qua Varro
+tacere uel breuissime ingenium scriptoris praedicare solet. talia
+autem opusculi conpilatorem multo posterioris ut genus scribendi
+prodit temporis uirum nec nouisse nec conquisiuisse arbitror.
+
+  Footnote 51: In eo conmentario haud pauca occurrunt, quae ei
+  particulae quam nostro opusculo peculiarem esse diximus similia
+  (ut Aen. I 100. II 778. III 569. IIII 268. V 613 al.), in hoc
+  uero omnia exempla e Vergilio sumpta sunt.
+
+Quaerentibus *in quo libro operis de sermone latino* haec disputatio
+posita fuerit quodam modo adiumento nobis est unus Acronis quem dicunt
+(cf. H. Vsener ind. lect. aest. Bern. 1863 p. VII) locus qui ad Horati
+artem poet. 202 sic scribit 'Varro ait in III disciplinarum et ad
+Marcellum de lingua latina quattuor foraminum fuisse tibias apud
+antiquos, et se ipsum ait in templo (Apollinis) Marsyae uidisse tibias
+quattuor foraminum'. (fr. 60A) haec optime conueniunt cum eis quae
+apud Seruium de diastematis in citharis tibiisque et in humana uoce
+legimus, quo consensu Varronem in hac libelli Seruiani parte ubique
+fontem esse uides. numerum uero III Ritschelius quaest. Varr. p. 20
+sq. ad libros disciplinarum, quorum tertius de rhetorica{52} erat
+pertinere non posse censuit, itaque aut sic corrigendum ut liber
+septimus qui musicam tractauerit et sine dubio hic indicatus sit
+efficiatur aut ad alterum titulum referendum esse. VII autem cum non
+facile in III corrumpatur, alterum praeferendum est. quo testimonio
+lubrico quidem et non satis firmo donec idem reliquorum librorum
+argumento confirmabitur confidere liceat. praeter Acronis uerba cum
+Serui expositione coniungenda uidentur quae idem Seruius si quidem
+est idem ad Verg. Aen. VIII 618 (fr. 60B) e Varrone adscripsit (cf.
+C. Bartholini de tibiis uet. p. 54 sq. R. Volkmann ad Plut. de mus.
+p. 142 sq.)
+
+  Footnote 52: In libri rhetorici parte de elocutione (cf.
+  L. Spengel nou. mus. rh. XVIII p. 492) tibias conmemorari posse
+  non prorsus negem. illud autem quod ad accuratam disputationem
+  spectat in libro de musica fuisse sane multo maiorem habet
+  probabilitatem, quare transpositionem illam recipere non dubito.
+
+In *tertio* igitur *libro* easdem res perlustrauit Varro quas antea
+Aristophanem Byzantium (p. 12 ed. A. Nauck, cf. C. Goettling lehre v.
+acc. d. gr. spr. p. 10 sq. A. Rossbach griech. rhythmik p. 33. F.A.
+Wolf proleg. ad Hom. p. CCXVIIII sq.) consociasse Arcadius quem dicunt
+testatur (p. 212 Schm.): "tricha temo:n te:n kine:sin te:s pho:ne:s, to
+men eis chronous, to de eis tonous, to de eis auto to pneuma. kai tous
+men chronous tois rhythmois e:kase, tous de tonous tois tonois te:s
+mousike:s" (cf. Theodos. p. 204, 6 Goettl.). accentus igitur musicam
+naturam Aristophanem reliquosque quos supra recensui secutus agnouit
+neque in legibus generalibus inuestigandis se continuit sed etiam usum
+prosodiarum in singulis uocabulorum generibus eum explicuisse Gelli
+locus (fr. 61) a quo orsus sum ostendit. quod in reliquis quoque rebus
+sine dubio fecit. de syllabarum temporibus{53} praeter ea quae Seruius
+habet quid docuerit dici nequit{54}. conmunem certe syllabam ab eo
+_mediam_ esse adpellatam e Mario Victorino I 5 p. 30 G. p. 2471P.
+suspicor, quem ne plura hoc capite e Varrone hausisse putes Luciani
+Muelleri uide disputationem (l.l. p. 16 sq.). ordinem autem rerum si
+Seruio est fides hunc instituit, ut primo de spiritu deinde de accentu
+postremo de syllabarum longitudine et breuitate ageret, quae ratio
+praeterea eo conmendatur, quod ita simplicissimum transitum ad
+sequentem sibi parauit librum.
+
+  Footnote 53: De adspiratione infra disputabo.
+
+  Footnote 54: In quo rerum conexu duo reliqua huius libri
+  fragmenta fuerint difficile est dictu; fortasse de primae
+  syllabae longitudine in _fenore_ (fr. 62) locutus ad originem
+  huius uocabuli ut adsolet transiit. ceterum Ludouico Mercklin
+  d. citiermeth. d. Gell. p. 649. et Iulio Kretzschmer de Gelli
+  fontib. p. 9 (cf. M. Hertz in Fleckeiseni ann. 1862 p. 715
+  sq.) Cloati Veri dictum Varroni Gellium debere negantibus
+  adsentior. quod enim a Verrio Flacco (teste Festo u. obstitum
+  p. 193. subuculam p. 309. molucrum p. 141 sacrima p. 318,
+  posterioribus enim locis certissimum Vrsini supplementum;
+  solus occurrit Cloatius u. obscum p. 189. piacularis p. 213.)
+  saepe cum Aelio Stilone laudatus est, id in utramque partem
+  ualet atque uter ab altero adhibitus sit non facile adfirmabis.
+  neque e Varrone de l.l. V 102 p. 104 ubi conplura uerba latina
+  e graeco ducta recenset, quorum quaedam a Cloatio tractata esse
+  Macrob. sat III 18, 4. 19, 2 docet (cf. praeterea de l.l. VI 96
+  p. 277 cum Gelli XVI 12, 2), Varronem Cloati libris usum esse
+  efficies, nam haec uterque ut alia mittam a conmuni auctore
+  Hypsicrate (cf. de l.l. V 88 p. 90, M. Schmidt Philol. III p. 458.
+  M. Sengebusch diss. hom. I p. 11 sq.) accipere potuit.
+
+*Quartus* enim *liber de rebus metricis* erat, quas Varronem
+explicuisse sat magnus fragmentorum numerus demonstrat, in hoc libro
+explicuisse euincit Rufini testimonium probabiliter emendatum (cf.
+supra p. 47). et egregia congruentia qua tam apte et conuenienter
+argumenta tertii et quarti libri sese excipiunt haud sane mediocriter
+hanc rerum dispositionem firmare ac munire mihi uidetur.
+
+Versus secundum Varronem (fr. 69) uerborum iunctura est, quae per
+articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. quam definitionem
+qui proposuit praemittere debuit quid sint articuli commata rhythmus.
+propterea Varroni tribui quae apud Victorinum, quem Aphthonium dici
+mauolt Th. Bergk philolog. XVI p. 639 sq., hoc fragmentum praecedunt
+et de colis commatisque agunt (fr. 68). de differentia metri ac
+rhythmi M. Terentium dixisse certiores nos facit Diomedes (fr. 66),
+e quo testimonio de utriusque natura eum disseruisse sequitur. quae
+igitur apud Victorinum et Diomedem, ad quos frustula quaedam huius
+libri peruenisse iam uidimus, de hac re conuenientia inter se
+leguntur, probabiliter ad Varronem referemus. confirmatur autem hoc
+Augustini auctoritate, quem in libris de musica e Varronis libro de
+eadem re scripto hausisse recte uidit H. Weil in Fleckeiseni annal.
+1862 p. 336. 344 cf. Bergk l.s. p. 641, praeterea ad eundem pertinent
+quae uterque de poetice (fr. 59) habet cl. Isidori orig. VIII 7, 3
+et Varronis Parmenone ap. Nonium u. poesis p. 428. circumspecto uero
+in his rebus iudicio opus est, cum non solum omnes fere scriptores
+metrici latini a Caesio Basso (cf. O. Iahn conm. in Pers. sat. VI 1
+p. 211 sq. H. Wentzel symbola crit. ad hist. script. metr. lat.
+p. 6. E. a Leutsch philolog. XI p. 739 sq.) pendeant, e quo
+Atilium Fortunatianum Diomedem Terentianum Maurum hausisse ostendit
+C. Lachmann praef. Terent. Maur. p. XVI. cf. Wentzel l.l., uerum etiam
+omnes cum bona et antiqua doctrina posteriorum temporum uana inuenta
+dubiasque uel falsas obseruationes miscuisse et confudisse constet
+(cf. A. Rossbach de metr. graec. disp. alt. p. 16 sq. R. Westphal d.
+fragm. u. lehrs. d. griech. rhythm. p. 102. 113. al. I. Caesar grundz.
+d. griech. rhythm. p. 273 sq. H. Weil l.s.s. p. 338 sq. Luc. Mueller
+de re metr. poet. lat. p. 16 sq.). praeterea Mari Victorini ars
+grammatica de orthographia et metrica ratione et Diomedis liber
+tertius tam mire inter se consentiunt{55}, ut conmunem auctorem siue
+Caesius Bassus siue alius fuit prodant. quibus omnibus consideratis in
+eis quae necessario uel saltem certis rationibus a Varrone repetenda
+suat me continere quam omnia quae eo non indigna uidentur credule
+congerere malui.
+
+  Footnote 55: Idem consensus cum Diomede in arte grammatica uolgo
+  Maximo Victorino adscripta et post Putschium a Lindemanno in
+  corpore grammaticorum lat. I p. 271 sq. edita conspicuus est
+  (cf. L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286. F. Osann beitr.
+  z. gr. u. roem. litteraturgesch. II p. 355 sq.). quare non tam
+  inprobabile ab eodem scriptore duas illas artes profectas esse
+  mihi uidetur, quam Osanno l.l. p. 371, qui tamen ipse eadem apud
+  Marium et Maximum quibusdam locis recurrere concedit cf. L. Lersch
+  ztschr. f. alterthw. 1840 p. 116. Wentzel l.l. p. 55.
+
+In rhythmo definiendo Aristoxenum Varro secutus est. M. Terentio est
+enim 'rhythmus pedum temporumque iunctura uelox diuisa in arsi et
+thesi, uel tempus quo syllabas metimur' (fr. 64), Aristoxeno "rhuthmos
+esti chrono:n taxis" (Max. Planud. in Hermog. id. V p. 454 W. cf.
+anon. schol. VII p. 892) uel "chronos die:re:menos eph' hekasto:
+to:n rhuthmizesthai dynameno:n" (Bacch. p. 22 Meib.), quas generaliter
+positas definitiones eum ad rhythmum qui in uoce ualet pergentem ita
+circumscripsisse, ut Varroniana proxime ad eam accedat R. Westphal
+l.l. p. 86 sq. p. 101. cl. Aristox. rhythm. elem. p. 272. 276 Mor.
+ostendit {56}. etiam in metro explicando, de quo quid Aristoxenus
+senserit ex Aristide Quintiliano{57} (cf. A. Rossbach griech. metr.
+p. 13 sq.) conligendum est, ab hoc non discessit, nam metrum rhythmum
+modo finitum dixit (fr. 65), et hac definitione nixus quid inter
+utrumque discrimen sit accuratius exposuit (fr. 66). cum autem in
+metri definitione praecipuum ei sit quod finem habet, statim hoc loco
+eum disputasse existimo de finibus uel clausulis metrorum (fr. 67), de
+quibus cf. R. Bentley sched. de metr. Terent. p. 8. ad Terent. Adelph.
+IIII 4,1. G. Hermann elem. doctr. metr. p. 181. 432. deinde partes
+quasi metri recensendae erant cola commata periodi (fr. 68), cf.
+Westphal philol. XX p. 79 sq., quorum colon est quod finitis constat
+pedibus, comma in quo pars pedis remanet, quae nomina constanter
+confunduntur, ut a Diomede p. 498, 10, immo a Victorino ipso qui
+statim post has definitiones (I 13, 2 p. 2498P) _arma uirumque cano_
+colon adpellat, cum sit comma, cf. Atilium Fortunatianum quem dicunt
+II 28, 8 p. 2699P. utrumque igitur ad caesuram spectat, quae si cum
+fine pedis conuenit colon, si in pedem incidit comma efficit{58}.
+uersum autem a metro ita distinxit, ut eum caesura in duas diuidi
+partes diceret, quod in definitione uersus supra scripta a (fr. 69)
+Victorino ut omnia fere quae ad nos nunc pertinent obscuratum quamquam
+non prorsus deletum, manifestis uerbis Augustinus et Victorinus aliis
+locis tradunt (cf. H. Weil l.l. p. 336); eumque uocari a uersura et a
+dimetro ad hexametrum progredi uoluit. qui uero uersus faciant uates a
+uersibus uiendis nuncupari uel graece poetas a "poiein" (fr. 70), unde
+poetice quoque et poesis et poema sint ducta, quorum illa ars ipsa,
+altera perpetuum argumentum uersibus tractatum ut Enni annales,
+tertium carmen quodque uel minus uel maius sit. hoc secundum stoicos
+dictum esse docet Posidonius apud Laert. Diog. VII 60: "poie:ma de
+estin, ho:s ho Poseido:nios phe:sin en te: peri lexeo:s eisago:ge:,
+lexis emmetros e: erruthmos meta skeue:s to logoeides ekbebe:kuia;
+to erruthmon de einai to 'Gaia megiste:' kai 'Dios aithe:r'. poie:sis
+de esti se:mantikon poie:ma mime:sin periechon theio:n kai
+anthro:peio:n" (cf. R. Schmidt stoic. gramm. p. 50. Lucil. ap. Non. u.
+poesis p. 428). breuiter tum quibus uersuum generibus poetae latini{59}
+usi sint significant, ut mihi quidem uidetur. ad hunc igitur locum
+Rufini testimonium (fr. 71) de fabulis Plautinis et Terentianis (cf.
+F. Ritschl parerga Plaut. et Terent. I p. 359) refero.
+
+  Footnote 56: Has definitiones cum Aristoxeneis quem ad modum ab
+  ipso prolatae erant prorsus conuenire non magis adfirmare uolo,
+  quam in his Varronis ipsa uerba seruata existimo. reputa enim,
+  omnes fere metricorum latinorum definitiones inter se pugnare et
+  hebeti iudicio nec rebus subtiliter perceptis esse perscriptas,
+  praeterea singulos scriptores longe a primo fonte abesse, pluribus
+  qui eadem retractauerint interiectis auctoribus, neque sane miram
+  tibi uidebitur Varronis doctrinam haud mediocriter deprauatam et
+  deformatam esse. quamuis uero Aristoxeno Varronem usum esse mihi
+  constet, omnia quae in Victorini libris ex illo fluxisse Westphal
+  (l.l. p. 91. 101. al. cf. harmonik u. melop. d. gr. p. 36 sq.)
+  probauit Varroni tamquam ab hoc accepta tribuere nolui, quia
+  etiam alios uelut Caesium Bassum ex illo, posteriores autem ex
+  enchiridiis posteriorum Graecorum, qui iterum ilium hic illic
+  adhibere potuerunt, hausisse uel certum est uel probabile.
+
+  Footnote 57: I p. 49 Meib.: "metron men oun esti suste:ma
+  podo:n ex anomoio:n sullabo:n sunkeimenon epi me:kos summetron.
+  diapherein de tou rhuthmou phasin, hoi men ho:s meros holou,
+  tome:n gar rhuthmou phasin auto, paro kai metron eire:sthai, dia
+  to meirein ho se:mainei merizein. hoi de kata te:n hule:n; to:n
+  gar ginomeno:n ek duoin anomoio:n toulachiston genno:menon ton men
+  rhuthmon en arsei kai thesei te:n ousian echein; to de metron en
+  sullabais kai te: touto:n anomoiote:ti."
+
+  Footnote 58: Vnde etiam adparet paullo inferius apud Victorinum
+  (I 13,6 p. 2498), quem omnino iusto corruptiorem edidit Thomas
+  Gaisford, _non_ inserendum esse: 'partes ergo uersus, cum ea qua
+  _non_ coniunctus erat parte dissoluitur, cola efficient; cum uero
+  ea qua coniunctus erat parte absciditur particula quae diuolsa ex
+  eo est comma dicetur, ut in illis uersus soluatur, in his
+  caedatur'.
+
+  Footnote 59: Noli autem putare ex hoc libro fluxisse quae in
+  Diomedis libro tertio de tragoedia comoedia palliata (p. 487, 15.
+  488, 7. 489, 18) e Varrone leguntur (nam de satura p. 486, 8
+  liber quaestionum Plautinarum II laudatur). haec enim e Suetonio
+  Diomedem sumpsissa constat (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet.
+  p. 370 sq. W. Christ philol. XVIII p. 161 sq.) nulloque prorsus
+  uinculo cum reliquis uestigiis doctrinae Varronianae apud Diomedem
+  coniuncta sunt. quae cum e libris de poematis excerpta uideantur,
+  facile ad eosdem cum Isidor. orig. VIII 7, 3 reliqua quae de
+  poetice poesi poemate libro nostro tribui referas nixus Varronis
+  uerbis de l.l. VII 36 p. 325 'antiquos poetas uates appellabant a
+  uersibus uiendis ut de *poematis* cum scribam ostendam'. quamquam
+  sine dubio ex libris de poematis sunt quae Isidorus l.l. habet
+  ibidemque fortasse quae Victorinus (I 15, 1 p. 2499P) et Diomedes
+  (p. 473) cum his coniuncta fuisse ostendunt exposita erant, tamen
+  non magis in dubio relinquit Victorini et Diomedis consensus eadem
+  breuius opinor et quasi in transcursu in eo libro scripta fuisse
+  cui omnia reliqua debent.
+
+His praemissis ad singula versuum genera transiit, quae eodem quo
+plerumque ea metrici latini ordine proferre solent, eum recensuisse
+puto, ut primum "genos ison diplasion he:miolion", deinde uersus
+conpositos tractaret. diligenter haec omnia persecutus est, ut
+fragmenta quae huc pertinere docuit Ritschl quaest. Varr. p. 34 sq.
+demonstrant. quid uero de singulis statuerit relliquiarum paucitas
+disceptare uetat. nam nihil fere de metris dactylicis traditum, pauca
+de iambicis, paucissima de conpositis. quamuis enim in Diomedis
+expositione de hexametro dactylico quaedam a Varrone repetita esse
+credam, praesertim quae de nominibus eius p. 494 sq. et incisionibus
+p. 497 (cl. Victorino I 19, 2 p. 2508P.) leguntur, tamen minus certa
+sunt, quam quae in fragmentorum seriem recipienda duxerim. unum tantum
+superest frustulum quod huc spectat (fr. 72). Archilochum enim
+trimetro dactylico uel heroo unam syllabam addidisse et talem uersum
+effecisse tradidit 'omnipotente parente meo' quod metrum Seruius
+(centimetr. p. 369 Gaisf. p. 1820P.) Alcmanium{60} dicit, Archilochium
+contra tetrametrum dactylicum acatalectum spondeo finitum Seruius et
+Victorinus l.l. adpellant. e iambicis metris Varronem de senario
+locutum esse scimus, e quo additis tribus syllabis septenarius
+(fr. 73), praepositis duobus pedibus iambicis octonarius (fr. 75)
+fieret. praeterea de nota quadam transuersa breuibus syllabis
+pro longis positis in septenario adscribenda egit (fr. 74), quod
+praeceptum apud Rufinum Diomedis de septenario testimonium excipit,
+nullo tamen cum hoc uinculo coniunctum est. 'non potest enim' ut
+Ritscheli uerbis (quaest. Varr. p. 35) utar,
+    non hic esse utriusque nexus, ut a modo, quo septenarius
+    fieret e senario, transiretur ad talium septenariorum
+    commemorationem, quorum media syllaba breuis haberetur:
+    qualium constat non minorem esse multitudinem, quam quorum
+    media syllaba admisit hiatum. _in huiusmodi_ igitur _locis_
+    h.e. cum in mediis septenariis tum ubicunque breuis est
+    pro longa syllaba, ut in extremis uersibus arsi terminatis,
+    Varro poni iussit hanc notam metricam;
+cf. G. Hermann l.l. p. 149 sq. ex senario iambico alium uersum nasci
+uoluit (fr. 76), quem Marius Plotius p. 270 G. p. 2642P. dimetrum
+iambicum catalecticum Anacreontium dicit (cf. Serui centimetr.
+p. 366 G. p. 1818P. Terent. Maur. 2480 sq.). si nouum carmen hoc
+Diomedes nuncupat id non de aetate qua primum eo usi sint ualere
+docet priscum carmen populare uirginum Bottiacarum "io:men eis Athe:nas"
+(Plut. quaest. gr. 35 cf. Rossbach u. Westphal l.l. p. 197) et
+Simonidis "ebombe:sen thalassa" (fr. 1 Bergk.), sed cum Ritschelio
+l.l. p. 36 carmen nondum conmemoratum intellegendum est. uersuum
+conpositorum a Varrone explanatorum unum extat exemplum (fr. 77).
+paroemiacum cum ithyphallico coniunctum (cf. Hermann l.l. p. 592.
+Rossbach u. Westphal p. 358) Archilochium metrum dixit (cf. Seru.
+cent. p. 376 G. ubi pessime Putschius p. 1825 _partheniaco_ pro
+_paroemiaco_ edidit). hae exiguae relliquiae disputationis
+Varronianae supersunt{61}, qua singula uersuum genera haud paucis
+sine dubio poetarum potissimum latinorum, ubi fieri potuit, exemplis
+additis percensuit.
+
+  Footnote 60: Quo nomine etiam tetrametrum dactylicum in dactylum
+  desinentem intellegunt Seruius l.s.s. et Victorinus II 2, 33
+  p. 2518P. cf. Rossbach u. Westphal griech. metr. p. 42.
+
+  Footnote 61: Non inprobabiliter quidem Ritschelius l.l. p. 36
+  suspicatus est plura Diomedem in capite de uersuum generibus
+  p. 506 sq. Varroni debere, sed rationibus supra expositis
+  obsecutus in eis quae conposui acquiesco.
+
+Quem uero in rebus metricis auctorem praecipue M. Terentius secutus
+sit ex tam paucis relliquiis expiscari difficile est. si magis de
+Heliodori metrici aetate, de qua post Ritschelium d. alexandr.
+biblioth. p. 138 sq. nuper in uarias partes discesserunt H. Keil
+quaest. gramm. p. 14 sq. C. Wachsmuth philol. XVI p. 618 sq.
+H. Lipsius in Fleckeiseni ann. 1860 p. 609 sq., constaret, de hoc
+cogitauerim. eundem metricum ac rhetorem Horati comitem in itinere
+Brundisino (sat. I 5, 2. cf. I.G.F. Estree Horat. prosopogr. p. 195)
+esse mihi quoque (cf. Th. Bergk nou. mus. rhen. I p. 374 sq.) ualde
+ueri simile uidetur et temporum ratio ut infra uidebimus non obstat,
+quominus huius uiri scriptis Varro usus sit, nam Horati saturam illam
+anno u. c. DCCXVII scriptam esse probauerunt C. Kirchner quaest.
+Horat. p. 58 sq. C. Franke fast. Horat. p. 96 sq. Varro autem artem
+metricam, quam praeterea in transcursu quasi tractauit, si magna
+Hephaestionis uolumina (cf. A. Rossbach d. Hephaest. Alexandr. libr.
+p. 8 sq.) conparamus, uix ipse primus constituit atque elaborauit,
+sed ut solet a graeco quodam scriptore transtulit, Heliodorus autem
+princeps "to:n sumplekonto:n te: metrike: theo:ria te:n peri rhuthmo:n"
+(Arist. Quint, p. 40 Meib. cf. I. Caesar grundz. d. gr. rhythm.
+p. 226) fuisse uidetur, et 'inter graecos huius (metricae) artis aut
+primus aut solus est' (Mar. Vict. II 9, 8 p. 2541P. cf. Westphal d.
+fragm. d. gr. rhythm. p. 12 sq.) quam ratiocinationem si non prorsus
+aspernaris addiderim, quod per se non magni momenti esse concedo,
+Heliodorum uersus iambicos de quibus Varronem quoque diligenter
+egisse uidimus, magna subtilitate persecutum esse, id quod demonstrat
+Prisciani libellus de metris Terentianis (cf. H. Keil l.l. p. 13),
+eundemque de dimetro catalectico disputasse eiusque exemplum Simonidis
+uersum supra conmemoratum (Prisc. l.l. II p. 428, 7) proposuisse, qui
+cum exemplo quod Varronem adtulisse Diomedes testatur (fr. 76) etiam
+in spondeo secundo loco posito conuenit (cf. C.L. Schneider lat.
+gramm. I 1 p. 683).
+
+Hoc uero argumento subtiliter tractato, satis amplo profecto et
+inpedito, Varronem totum librum quartum expleuisse arbitror. accedebat
+autem ni uehementer fallor aliud. non erat enim, cur in opere de
+sermone latino, quo tam accurate poetarum metra scriptorem inlustrasse
+uidimus, solutae orationis numeros neglegeret. in quibus explicandis
+antiquos haud mediocriter uersatos esse et inde a sophistarum Hippiae
+et Gorgiae temporibus praesertim qui de arte dicendi scripserunt huic
+doctrinae operam dedisse notum est (cf. Aristot. rhet. III 8. Cic.
+orat. 41, 140 sq. Quint. inst. orat. VIIII 4, 45 sq. E.M. Cope journ.
+of class. a. sacr. philol. III p. 51 sq.). Varronem autem non solum
+talia scripta ut Ephori "peri lexeo:s" et Theophrasti libros in quibus
+prosae numeros tractauerat (cf. supra p. 61. Max. Schmidt l.l. p. 45
+sq.) in hoc opere conscribendo consuluisse supra uidimus, uerum etiam
+ipsum opus siue titulum spectamus siue argumentum admodum simile et
+propinquum est eis libris, qui "peri lexeo:s" inscripti artis
+rhetoricae partem de elocutione (cf. L. Spengel ueb. d. stud. d.
+rhetorik b. d. alt. p. 26) docebant (cf. E. Meier opusc. II p. 18.
+G. Westermann gesch. d. bereds. I p. 138. 171). in quibus cum
+orationis solutae numeros exponere solerent ex argumenti simillimi
+indole id Varronem quoque fecisse probabile est. grauius autem est,
+quod ab opere in quo puri sermonis praecepta danda erant prosae numeri,
+quorum scientia unicuique publice dicenti necessaria erat, non magis
+alieni erant quam poetarum metra. haec igitur cum a Varrone tractata
+esse sciamus, de illis satis probabiliter idem conligere possumus.
+testimonia certa et manifesta huius rei non repperi. non autem
+inconsiderate contendere mihi uideor alicuius momenti in hac quaestione
+esse Rufini locum qui in libello de metris oratorum e Cicerone et
+Victorino maximam partem excerpto Varronem de numeris scripsisse
+testatur (fr. 78), quod in illo opusculo et rerum conexu de prosae
+tantum numeris accipi potest. Rufinum excerptorem quidem
+neglegentissimum et stupidum cum libris nostris uel ipsum uel quod
+magis placet aliis intercedentibus usum esse uiderimus ad eosdem hoc
+testimonium spectare existimo.{62} quod fortasse aliquo modo Diomedis
+confirmatur auctoritate qui in libri secundi capite de conpositione,
+quamuis ibi constanter Ciceronis et Quintiliani libros rhetoricos
+adhibeat, haec scribit (p. 465, 1):
+    nam structurae obseruatio bipartita tam ad oratorias uirtutes
+    quam ad partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere
+    rhetorico trahitur trina ratione colligitur et est primum
+    incisum, hoc graeci comma nominant; ex commatibus [hoc est
+    incisis] membrum fit, quod illi colon appellant; ex commatibus
+    et colis periodus constat, quam nostri conprehensionem dicunt.
+    alterum ad officium artis grammaticae refertur hoc est ad pedes,
+    si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula
+    struitur; quare (quod _codd._) genus hoc possis grammaticum,
+    illud rhetoricum magis dicere.
+
+  Footnote 62: Ad disciplinarum librum de rhetorica Rufini
+  testimonium refert Ritschelius l.l. p. 33, in quo quamquam
+  eadem res paucis retractari potuit, tamen nescio an
+  interpretatio mea probabilitatis quadam specie conmendetur.
+
+Pergo ad *librum quintum*. huc referendum est teste Romano, cui
+omnia horum librorum frustula Charisius debet, fragmentum de
+interiectione (fr. 81), de quo optime disputantem audi Ottonem Iahn
+in conmentatione ueber die kunsturtheile bei Plinius (ber. d. saechs.
+gesellsch. d. wiss. II 1850 p. 114):
+    das ungeschickt wiederholte _ut ait Varro, inquit Varro_
+    beweist, dass wir es hier mit einem excerpt zu thun haben,
+    welches aus einer laengern auseinandersetzung die hauptpunkte
+    zusammengerueckt hat, aus der auch die zunaechst folgenden
+    bemerkungen entlehnt sein werden. ohne zweifel gehoert alles
+    genau zusammen. Varro handelte von den interiectionen, durch
+    welche ganz vorzugsweise ein characteristischer ausdruck der
+    gemuethsstimmung hervorgebracht wird, und zugleich von andern
+    mitteln der sprachlichen darstellung, um diese wirkung zu
+    erreichen. dabei hatte er vom "e:thos" und "pathos" gesprochen
+    und die dichter auf deren beispiel er sich berufen musste, nach
+    dieser richtung kurz charakterisirt. so erklaert sich die sonst
+    auffallende erscheinung in einer grammatischen schrift de latino
+    sermone eine bemerkung dieser art zu finden.
+artem "e:the:" et "pathe:" recte et pulchre exprimendi et oratoribus et
+poetis esse maxime necessariam Cicero orat. 37, 128.{63} Quint. inst.
+orat. VI 2, 8 sq. Macrobi quae ex libro saturnaliorum IIII extant
+satis ostendunt, in his igitur libris, quibus quid pura et elegans
+latinitas postularet docebatur, rem tam magni momenti intactam
+relinquere non licuit. e loco nostro uero facile intellegitur in
+libro quinto *continentis sermonis uirtutes* expositas fuisse, quod
+argumentum quam prope ad rhetorum praecepta de eisdem rebus accedat
+sua sponte adparet. nemo ignorat, quanta subtilitate et rhetores et
+grammatici de uirtutibus et uitiis orationis disserant et infinitas
+eorum partitiones et definitiones proferant. longum est nec necesse
+pluribus de hac re agere quae Ciceronem uel Quintilianum, Diomedem
+uel Donatum, ut taceam posteriores rhetores graecos et latinos,
+inspicienti obicitur. propagata erat harum rerum expositio ad
+utriusque artis auctores inde ab eo tempore quo sophistae utrique
+studuerunt (cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 23 sq. L. Spengel
+art. script. p. 39 sq.), quod ueteres quoque grammaticos Romae fecisse
+Suetonius{64} narrat, et quamquam postea schemata "lexeo:s" quae aut ad
+grammaticum aut ad rhetorem pertinerent inter se distinguere uoluerunt
+(cf. Quint. inst. orat. VIIII 3, 2. Donat. III 5, 1 p. 1773P.), tamen
+easdem maxime figuras apud utrosque enumeratas inuenies. de eadem re,
+uirtutes dico et uitia sermonis, Varronem dixisse Romani testimonium
+indicat, quod quomodo, quamquam sine dubio multo simplicius et doctius
+quam posteriores, in singulis instituerit non liquet. loco nostro (cf.
+Ritschl parerg. Plaut. et Ter. I p. 194 sq.) Titinnius Terentius Atta
+pulchrae "e:thopoiias" uel morum descriptionis causa laudantur, Trabea
+contra Atilius Caecilius adfectus facile mouere dicuntur, quarum rerum
+exempla, a Varrone certo non parce adposita, paucissimis exceptis
+Romanus uel Charisius omisit. e Terentio enim "e:thopoiias" principe
+(cf. Varr. Parmen. ap. Non. u. poscere p. 374) adfectus exemplum
+profertur, quod ex meris exclamationibus constat. addit scriptor,
+tale enuntiatum, quamquam interiectionis particula desit,{65} tamen
+interiecti animi causa ita uocari. secuntur quaedam irascentis amantis
+dolentis exempla.{66}
+
+  Footnote 63: 'Duo sunt quae bene tractata ab oratore admirabilem
+  eloquentiam faciant, quorum alterum est quod graeci "e:thikon"
+  uocant, ad naturas et ad mores et ad omnem uitae consuetudinem
+  accommodatum, alterum, quod eidem "pathe:tikon" nominant, quo
+  perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. illud
+  superius come iucundum, ad beneuolentiam conciliandam paratum, hoc
+  uehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur; quod cum
+  rapide fertur sustineri nullo pacto potest'. cf. O. Iahn l.l.
+  p. 108 sq.
+
+  Footnote 64: De gramm. et rhet. 4: 'ueteres grammatici et
+  rhetoricam docebant ac multorum de utraque arte commentarii
+  feruntur. secundum quam consuetudinem posteriores quoque existimo
+  quamquam iam discretis professionibus nihilo minus uel retinuisse
+  uel instituisse et ipsos quaedam genera institutionum ad
+  eloquentiam praeparandam, ut problemata paraphrasis allocutiones
+  *ethologias* atque alia hoc genus, ne scilicet sicci omnino atque
+  aridi pueri rhetoribus traderentur. quae quidem omitti iam uides
+  desidia quorundam et infantia, non enim fastidio putem'.
+  _ethologias_ pro codicum _aethiologias_ uel _ethiologias_ i.e.
+  aetiologias, quod retinere uolt W. Christ philol. XVIII p. 161,
+  scripsit Beroaldus.
+
+  Footnote 65: Idem habes apud Macrobium saturn. IIII 6, 17:
+  'exclamatio, quae apud graecos "ekpho:ne:sis" dicitur, mouet
+  pathos. haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius
+  quem inducit loquentem. ex poetae quidem persona est: _Mantua uae
+  miserae nimium uicina Cremonae!_ (Verg. ecl. VIIII 28). _Infelix!
+  utcunque ferent ea facta nepotes..._ (Aen. VI 823), _crimen amor
+  uestrum!_ (Aen. X 188) et alia similia. ex persona uero alterius
+  _Di capiti ipsius generique reseruent_ (Aen. VIII 484), _Di talia
+  Graiis instaurate, pio si poenas ore reposco!_ (Aen. VI 529), _Di
+  talem terris auertite pestem!_ (Aen. III, 620).
+
+  Footnote 66: In exemplis autem interiectionum quae locum nostrum
+  praecedunt nullae Varronis partes esse ostendunt Caeselli Vindicis
+  Statili Maximi Pauli nomina adscripta.
+
+In eodem libro de tribus dicendi generibus a poetis et oratoribus
+usurpatis dixit. Gelli enim libri sexti caput XIIII sumptum esse ex
+libris de sermone latino Ritschelio non inprobabile uidebatur, qui
+quaest. Varr. p. 15 et nou. mus. rhen. VI p. 524 diiudicare noluit,
+utrum hoc testimonium ad libros de proprietate scriptorum an ad
+nostros spectaret. prius illud non ita ueri simile est, postquam
+reperto Hieronymi indice libros "peri charakte:ro:n" (Char. p. 189) non
+eosdem atque eos de proprietate scriptorum esse, sed potius conuenire
+cum libris de descriptionibus Ritschelius l.l. p. 520 perspexit, nam
+nunc in hac re disceptanda nomen "charakte:res" a Gellio initio capitis
+positum nullius momenti est. accedit quod libros de proprietate
+scriptorum numquam Gellius conmemorat nihilque fere adhuc de eis
+constat, ut dubium et lubricum uideatur unum fragmentum ad eos referre.
+maximi contra ponderis est, quod genera dicendi tamquam orationis
+uirtutes praedicantur (fr. 80) 'quibus uitia agnata sunt pari numero,
+quae earum modum et habitum simulacris falsis ementiuntur. sic plerumque
+sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiunidici pro
+gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus.' his rebus cum librum
+quintum destinatum fuisse uiderimus, haec{67} indidem fluxisse
+confidenter adfirmo. tria igitur genera dicendi sunt (cf. Cic. orat. 5,
+20. Quint. XII 10, 58) a Graecis "hadron ischnon meson", quae
+Theophrastum primum agnouisse sequitur e Dionys. Hal. de Dem. ui dic. 3.
+Lys. 6 (cf. Westermann l.s. p. 170), a Romanis uber mediocre gracile
+adpellata, quae uirtutes si modum excedunt uitia fiunt. latinorum
+poetarum exempla esse ubertatis Pacuuium, gracilitatis Lucilium,
+mediocritatis Terentium, eandemque orationis diuersitatem teste Polybio
+et Rutilio prae se tulisse claros legates quos a.u. DLXXXXVIIII
+Athenienses Romam miserint (cf. Cic. acad. pr. II 45, 137), Carneadem
+academicum Diogenem stoicum Critolaum peripateticum. cum uero hoc
+fragmento iterum uideamus, quam arte ubique oratorum et poetarum
+loquendi morem coniunxerit, iure nostro in hoc libro de discrimine
+solutae et poeticae orationis actum esse expectamus ideoque huic libro
+uindicamus quae Isidorus I 37 habet (fr. 79). quamquam non sine ulla
+haesitatione hoc factum esse fateor. non desunt quidem uestigia Isidori
+auctores libros nostros adhibuisse, quod adnotatione nostra discas, sed
+parum liquet, quibus operibus Varronianis illi omnino usi sint, quam ut
+certo demonstrari possit cui libro singula frustula debuerint. quare
+etiam omnes fere Isidori etymologias nisi aliorum testimoniis tribuuntur
+grammaticis libris neglexi, nec dubium est quin eae omnes uel saltem
+longe maximam partem ex aliis libris excerptae sint, nunquam uero eis
+de librorum indole ac ratione quidquam doceatur. fragmentum de quo
+nunc loquor e quodam libro sumptum esse oportet, in quo de prosa et
+eloquentia disputabatur, quod etiamsi in pluribus fieri potuit ut in
+libris rhetoricorum, tamen librorum nostrorum uestigia quae hunc locum
+apud Isidorum excipiunt{68} et poetarum et prosae scriptorum conparatio
+ut ad eosdem hoc frustulum referam me mouent. initio igitur libri quinti
+de hac re Varronem disseruisse breuiterque quo tempore utrumque ortum
+sit adiecisse credo. carmina enim inde ab antiquissimis temporibus esse
+cantata existimauit, et soluta oratione primum apud graecos Pherecydem
+Syrium (cf. Suid. "Pherekude:s". F.G. Sturz Pherecyd. fragm. p. 11 sq.
+ed. alt.), apud Romanos Appium Claudium Caecum (cf. Cic. Brut. 16, 61.
+H. Meyer orat. rom. fragm. p. 1 sq.) scripsisse. deinde ad genera
+dicendi transiit et ubi et quatenus adhibenda in sermone urbano sint
+exposuit, quo facto singulas virtutes orationis et uitia recensuit.
+denique de uocabulorum significatione (fr. 83. 84. 85. 86) secundum usum
+elegantioris latinitatis{69} deque aliorum formis praestantioribus{70}
+(fr. 88. 89) locutus est, sed ex paucis et exiguis relliquiis nec ordo
+rerum nec ratio expositionis indagari potest.
+
+  Footnote 67: Et totum quidem caput, retento igitur Rutili et
+  Polybii testimonio a Varrone Gellium accepisse puto, cf. L.
+  Mercklin d. citiermeth. d. Gell. p. 651. A. Krause uit. et fragm.
+  hist. rom. p. 230. H. Nissen krit. untersuchgn ueb. d. quell. d.
+  Liu. p. 42 sq.
+
+  Footnote 68: Vide Isidori orig. I 38, 1. 2. 3 siue adnotationem
+  nostram ad fragmenta 65. 69. 64.
+
+  Footnote 69: Locum a Probo apud Gellium VIIII 9, 9 (fr. 84)
+  seruatum huc traxi propter singularem congruentiam cum Charisi
+  loco p. 103, 26 (fr. 85). quare haec arte conexa et de communi
+  origine uocabulorum caper capus (caballus) dictum fuisse credo.
+  aliam _capri_ etymologiam proposuit Varro de l.l. V 97 p. 99. rer.
+  rust. II 3, 7.
+
+  Footnote 70: Cum fragmenta 87. 88 de aduerbiorum formis plura in
+  hoc libro tradita esse doceant ad eundem locum pertinere puto quae
+  de usu coniunctionis _quando_ Formianorum et Fundanorum (oppida ea
+  in Latio esse scis), ubi pura latinitas _cum_ postulet, apud
+  Charisium ex Romano p. 111, 23 leguntur (fr. 90).--Praeterea apud
+  Donatum in Terenti Eun. IIII 3, 7 _Varro in Marcellum_ pro _Varro
+  in Varro ad Marcellum_ (fr. 82) scriptum esse conicio, quem locum
+  Ausonius Popma (Varronis opera quae extant p. 153) incerto libro
+  de lingua latina tribuit. de tali oratione enim nihil unquam
+  auditum est obseruationemque quandam de obsoleta dicendi figura
+  _praesente legatis omnibus_ bene libro quinto aptam esse uides.
+
+Perlustratis posteriorum librorum relliquiis totiusque operis
+peculiari indole quodammodo perspecta ad *priores libros* transeo quos
+adhuc neglexi. quale et quid eorum in uniuersum fuerit argumentum non
+ita difficile est demonstratu, sed singula multo obscuriora quam in
+illis sunt, nam paucissima tantum frustula aetatem tulerunt. initio
+*libri primi* necesse erat ut de consilio et argumento operis
+disputaretur, praesertim quid sit sermo latinus uel pura *latinitas*
+accurate circumscriberetur. Varro hoc generaliter definiuit atque
+addidit ducibus _natura analogia consuetudine auctoritate_ quid bene
+dictum sit iudicandum esse. discimus hoc ex Diomede p. 439 (fr. 41),
+qui cum in libro tertio non solum omnia quae sub Varronis nomine
+profert (exceptis eis quae Suetonio eum debere supra dixi), uerum
+etiam haud pauca praeterea e libro de sermone latino quarto habeat,
+reliqua quoque, quae in libro secundo e Varrone laudat, ex eisdem
+libris sumpsisse putandus est, siquidem fragmenta ipsa cum argumento
+librorum conueniunt. uix ac ne uix quidem ipse libris Varronianis usus
+est, sed ex aliis auctoribus sua hausit, ut praeter externa indicia in
+primis librorum natura et ratio respicienda sit. ex tribus autem
+fragmentis (p. 426, 21. 428, 22. 439, 15), quae in secundo Diomedis
+libro leguntur, duo ex eodem fonte fluxerunt atque illa quae supra
+tractauimus, tertium ad librum de grammatica pertinere infra
+demonstrabitur. alterum, de quo modo dicere coepi, apud Charisium
+quoque p. 50, 34 Varrone non nominato{71} legitur, ubi prima uerba
+sunt _constat ergo latinus sermo natura analogia consuetudine
+auctoritate._ haec igitur tanquam quattuor fundamenta et principia
+bonae latinitatis posuit, ut quid eorum uni repugnaret reiciendum
+esset. natura uerborum ipsa materia uel potius peculiaris uerborum
+forma et figura est, quae constanter eadem manet, ut _scribo_ non
+_scrimbo_ dicat qui intellegi uelit necesse sit. eam autem artissime
+cum origine uerborum conexam esse et ex hac pendere manifestum est et
+confirmatur Varronis uerbis (de l.l. V 2 p. 13) _uniuscuiusque uerbi
+naturae sunt duae a qua re et in qua re uocabulum sit impositum._
+analogiae interpretatio _sermonis a natura proditi ordinatio secundum
+technicos_ vix integra e Varrone translata est, quod pluribus inter
+scriptorem primum et grammaticum nostrum intercedentibus auctoribus
+non ualde est mirum. ordinationem uero si summam spectas rei non
+alienam esse ab analogia testatur Vitruuius, qui de suis rebus ita
+scribit (I 2, 2): 'ordinatio est modica membrorum operis commoditas
+separatim uniuersaeque proportionis ad symmetriam comparatio', cuius
+definitionis pars altera ostendit quomodo hoc nomen ad analogiam
+explicandam adhiberi potuerit cf. Varro de l.l. X 37 p. 565:
+'sequitur tertius locus, quae sit ratio proportionis{72}; ea graece
+uocatur "analogon"; ab analogo dicta analogia', cl. X 42 p. 568.
+65 p. 581. consuetudo in multorum consensione et usu loquendi uersatur
+et eadem ui non raro in libris de lingua latina analogiae opponitur ut
+VIII 26 p. 410 sq. VIIII 2 p. 458 sq. X 73 p. 585, auctoritas uero,
+qua ueterum usum loquendi uel scribendi significat, in illis libris
+non occurrit.{73} paucis mutatis eandem de sermone obseruationem
+Quintilianus (inst. orat. I 6, 1) profert, qui pro analogia rationem
+(cf. de l.l. X 36 p. 564) quam praecipue analogia, interdum
+etymologia praestet, pro natura uetustatem ponit quae quasi pars
+auctoritatis est, nam 'uetera' ait 'maiestas quaedam et ut sic dixerim
+religio{74} commendat'. similiter Maximus Victorinus (p. 272 L.
+p. 1938P.) et Augustinus de grammatica (p. 7 Web. p. 167 Mai nou.
+bibl. patr. I 2) Varrone nituntur quorum uterque naturam simpliciter
+omittit, Probus contra (inst. art. p. 47; 19 K.) analogiam tantum et
+anomaliam retinuit.
+
+  Footnote 71: Hoc unicum uidetur fragmentum quod non Romano debuit
+  Charisius. in codicis quidem Bernensis 123 fol. 21 excerptis
+  legitur _ut Comminianus dicit constat ergo latinus sermo_, sed
+  nihil inde efficiendum esse docet Henricus Keil praef. gramm. lat.
+  uol. I p. XXXXVIII. Palaemonis potius est initium capitis XV
+  (Char. p. 50), cf. A. Schottmueller de C. Plini Secundi libris
+  gramm. I p. 20. W. Christ philol. XVIII p. 124. muenchn. gel. anz.
+  1859 p. 220.
+
+  Footnote 72: _Proportionis ea_ scripsi pro eo quod codex
+  Florentinus habet _proportione a grece_ (i.e. _proportio{~n} ea
+  graece_), ex quo effecit Spengelius de emend. rat. libr. Varr. de
+  l.l. p. 13 _proportione. ea graece_ cf. Gell. XV 9, 4 "analogon"
+  a graecis non declinari docuit idem ad Philodem. rhet. IIII col.
+  XIII 10 in abhdlgn d. muenchn. acad. 1840 I p. 267.
+
+  Footnote 73: Ibi _natura_ plerumque significat declinationem
+  naturalem quae uoluntariae opponitur (cf. VIII 22 p. 409. X 51
+  p. 574), auctoritatem contra simul conprehendunt usus et consuetudo
+  (cf. X 73 p. 585).
+
+  Footnote 74: _religio_ edidit Spalding _religiosa_ habet
+  Ambrosianus I, _religio_ Bambergensis (de quo cf. C. Halm ber.
+  d. muenchn. acad. 1863 p. 391). idem recte deleuit _uel_, quod in
+  codice Bambergensi non legitur: sermo constat ratione _uel_
+  uetustate auctoritate consuetudine.
+
+His praemissis in libro primo copiose *de uocis natura* disseruit
+ut Seruius de accentibus paragrapho octaua docet, e quo Varronem
+breuissime de hac re in libro tertio egisse uidemus, quem ibi quae
+ad sequentia probanda necessaria erant ex initio operis repetiisse
+consentaneum est. secutus est ut uidimus stoicos (cf. R. Schmidt
+stoic. gramm. p. 16 sq.) quorum sententiam, quam iam supra (p. 6. 47)
+indicaui, nunc satis habeo breuissime Gelli (V 15, 3 sq.) uerbis
+proferre:
+    corpus est quod aut efficiens est aut patiens. id graece
+    definitur "to e:toi poioun e: paschon". quam definitionem
+    significare uolens Lucretius poeta ita scripsit _tangere
+    enim aut tangi nisi corpus nulla potest res_ (I 304). alio
+    quoque modo graeci dicunt "to triche: diastaton". sed uocem
+    stoici corpus esse contendunt eamque dicunt ictum aera.{75}
+his coniuncta erat distinctio uocis in articulatam et confusam, quam
+apud omnes fere grammaticos latinos reperimus, praeter alios apud
+Diomedem (p. 420, 9) et Marium Victorinum (I 2, 1 p. 2451P.). recepi
+autem Diomedis uerba inter relliquias (fr. 42), non quo eum doctam
+Varronis disputationem integram reddidisse crediderim, sed quia multa
+uestigia horum librorum apud eum inuenimus Varronemque talia, quamuis
+alia profecto doctrina, dixisse nullus dubito. ab articulata uoce rei
+natura{76} fert ad *litteras* eum progressum esse, quod quomodo fere
+instituerit, bene opinor intellegimus Audacis fragmento quodam ab
+Angelo Mai e 'glossario maximae molis Vaticano perantiquo' in
+classicorum auctorum uolumine sexto p. 589 edito:
+    uox est aer ictus auditui sensibilis. uocis autem duae sunt
+    partes, articulata et confusa; articulata est hominum tantum,
+    quae scribi potest id est _orator uenit et docuit_, et dicta
+    articulata quod articulo [sic] scribentis conpraehendi possit.
+    confusa est quae scribi non potest, ut puta uelut ouium balatus,
+    equi hinnitus, mugitus bouis, latratus canis et cetera, sed
+    articulata uox, quamquam sit prolixa oratio, soluitur et facit
+    sermonem. iterum sermonem soluis et facit syllabam. si uero
+    syllabam soluas, remanet littera, et iam non procedit ultra
+    (ultro _cod._) resolutio.
+singularum litterarum potestatem ac pronuntiationem Varronem
+subtiliter explicasse credo et huic argumento totum librum dedisse.
+de cuius disputationis relliquiis, quae probabiliter ad hunc locum
+referri possint infra dicam. in aliis quoque libris non pauca, quae
+bene huc quadrent disputata esse infra adparebit.
+
+  Footnote 75: Gelli caput e fonte graeco deriuatum esse ueri
+  simile facit Theodosius p. 15, ubi eidem auctores recurrunt: "ho de
+  De:mokritos kai ho Epikouros kai hoi Sto:ikoi so:ma legousi te:n
+  pho:ne:n, hoti pan ho echei energeian kai pathos, e:goun dunatai
+  drasai kai pathein, so:ma estin; ho:sper ho side:ros; paschei gar
+  houtos hupo puros, dra de eis anthro:pous kai eis ta xula kai
+  petras; ei toinun he: pho:ne: kai dra kai paschei so:ma estin; kai
+  dra men, he:nika akouontes he:meis e: pho:ne:s e: kitharas pros
+  terpsin erchometha. paschei de ho:s hotan pho:nounto:n he:mo:n
+  pneuse: anemos kai poie:se: he:tton akouesthai te:n pho:ne:n. kai
+  eti pan aisthe:ton so:ma estin, hoion to xulon kai ho side:ros,
+  ho lithos kai ta homoioa; tauta gar aisthe:ta eisi kai te: horasei
+  hupopiptousin. aisthe:ton toinun kai he: pho:ne: esti kai te:
+  akoe: hupopiptei; ara he: pho:ne: so:ma estin. kai eti idion tou
+  so:matos esti to pote men auxanesthai, pote de le:gein he: oun
+  pho:ne: pote men auxetai pote de le:gei; ara so:ma estin; epi men
+  to:n paidio:n bracheia estin he: pho:ne: mikro:n onto:n;
+  auxe:thento:n de megale:; le:gei de epi to:n asthenounto:n. kai
+  eti pan to antitupoun so:ma estin, ho:s epi tou lithou; kai gar
+  haptomeno:n he:mo:n touto antitupia ginetai; tote oun ginetai
+  he: antitupia hotan heurethe: ti proskrouon; ei oun he: pho:ne:
+  antitupei proskrouousa tais akoais, ara so:ma estin." cf.
+  Pseudo-Galen. hist. phil. XVIIII p. 310 sq. K. Plut. de plac.
+  phil. p. 903A. sq. Vitruu. V 3, 6.
+
+  Footnote 76: cf. Laert. Diog. VII 56: "pan to poioun so:ma
+  esti, poiei de he: pho:ne: prosiousa tois akouousin apo to:n
+  pho:nounto:n. lexis de estin ho:s phe:si Diogene:s, pho:ne:
+  engrammatos, hoion he:mera ... te:s de lexeo:s stoicheia esti
+  ta eikositessara grammata."
+
+*Libro secundo* alterum quod in Diomedis libro secundo (p. 428, 22)
+legitur fragmentum (fr. 49) tribuo, misere excerptum ex longiore
+disputatione *de uariis syllabarum generibus*. duae praesertim classes
+discerni possunt. nam sunt aut barbarae aut graeculae aut quod addere
+licet latinae, deinde aliae asperae aliae leues, aliae procerae aliae
+retorridae, aliae durae aliae molles. singula satis copiose persequi
+debebat, uix enim quid praeterea in hoc libro tractauerit inuenies,
+quocum, si in hoc argumento acquieuit, optime conuenit liber tertius
+quem de spiritu accentu longitudine syllabarum fuisse scimus. neque ex
+duobus fragmentis, quae Gelli diligentiae debemus quidquam conligi
+potest, nisi quod uberius de praestantioribus formis uocabulorum
+egisse et multis exemplis rem scriptorem inlustrasse demonstrant.
+altero (fr. 53) _aeditumum_ non _aedituum_ Varroni placuisse discimus,
+quia ueterum auctoritas illud exegerit, alterum (fr. 54) continet
+bellum aenigma de Termino, ut dudum intellectum est, quod qua
+occasione adtulerit coniectura adsequi nequeo. argumentum uero libri
+ut aperte quod significaui dicam, syllabarum et uocabulorum pura et
+emendata *pronuntiatio* (cf. Quint. inst. orat. I 4, 6 sq. 11, 1 sq.)
+erat. tales autem quaestiones orthoepicae quam saepe ad formas
+uocabulorum perscrutandas et explicandas eum deduxerint, res ipsa et
+ex tribus fragmentis unum docet. pronuntiatio in sono uocabulorum
+uertitur, de quo ita fere Varronem dixisse Augustinus (princ.
+dialecticae V p. 40 B ed. congr. S. Maur. p. 7, 18 ed. Creceli)
+testatur
+    de sono uerbi agitur cum quaeritur uel animaduertitur, quanta
+    uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat,
+    item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione
+    asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus
+    rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur
+    negotia.
+quibus uerbis cum breuiter locus "peri pho:ne:s" circumscribatur,
+quanti ponderis in his rebus pronuntiatio apud Varronem fuerit optime
+ostenditur, ut per totum librum de hac re eum disseruisse minime sit
+mirum.
+
+His expositis subicienda est quaestio de *relliquiis ad hanc
+partem operis pertinentibus* quae quidem non minus ad librum primum
+et tertium quam ad secundum spectat, sed in singulorum librorum
+argumento restituendo non commode tractari potuit, quia res artissime
+inter se cohaerent. qui enim Veli Longi uerba statim adponenda legit
+non cogitare de libris nostris non potest. reprehendit Longus quod
+"orthoepeia" et "orthographia" a plerisque confundantur et deinde
+pergit (p. 2232P.);
+    nam "orthoepeia" non quaerit quomodo scribendum sit, cum ad
+    uocis legem adlegatus sit ille qui scribit (scripsit _P._), sed
+    est quaestio in loquendo, ut _forcipes_ et _forpices_, et
+    _arcesso_ et _accerso_ (his enim minimum erit dignoscere quomodo
+    dicantur) proinde ac dixero scribes mihi ... at proprium
+    "orthographias" est, quotiens in uocis enuntiatione nihil
+    uidemus ambiguum, ut in scriptione tota haesitatio est posita,
+    ut cum dico _Troia_ per I unum an per duo scribere debeam ...
+    sed (nec _P._) potest in quibusdam "orthographia" cum
+    "orthoepeia" misceri, ut enuntiatio cum scriptione pariter
+    titubet, ut in _accusatore comisatore_, ubi quaeritur geminatis
+    consonantibus an simplicibus scribendum et enuntiandum ... nec
+    non et ibi "orthoepeia orthographia" coniuncta est ubi quaeritur
+    _foenoris_ an _foeneris_{77} dicant, quoniam nomen inde tractum
+    dicimus _foeneratorem_, item _facinoris_ an (non _P._)
+    _facineris_, quoniam _facinerosum_ uocamus. sic etiam _delirus_
+    placet *Varroni* non _delerus_. non enim ut quidam existimant, a
+    graeco tracta uox est "para to le:rein", sed est latina a _lira_
+    id est sulco (a lira id est _inseruit Ritschelius quaest. Varr.
+    p. 29_) ... hinc nascuntur (noscuntur _P._) etiam quaestiones
+    interdum, quibus noua a ueteribus discernantur (_cf. adnotatio
+    ad fr. 47_) ... mihi uero placet ut *in latino sermone
+    antiquitatis religio* seruetur ut potius _sorbui_ secundum
+    *auctoritatem* eruditissimorum et eloquentium uirorum dicamus,
+    quam _sorpsi_, cum recens haec declinatio sordidi sermonis usum
+    receperit (_ci. Vsener_) ... hinc nascuntur etiam diuersarum
+    significationum quaestiones, _actarios_ an _actuarios_ et dicere
+    et scribere debeamus, cum _actuarios_ canes quidem ab actu
+    appellemus, _actarios_ uero scriptores actorum.
+excerpsi longum Longi locum, ut non solum generalia cum Varronis
+libris conuenire, uerum etiam quam arte cum tali argumento quaestiones
+de antiquis formis et significatione uerborum, ad quas Varronem saepe
+transiisse dixi, coniunctae sint ostenderem. similis disputatio Veli
+p. 2228 sq. legitur et ibi quoque, paucis interpositis, Varronis
+quoddam praeceptum orthographicum uel orthoepicum de _harena_ adfertur
+(p. 2230). priore loco e Varrone non modo obseruatio de _deliro_
+fluxit, sed plura huic deberi ostendit _meridies_ (p. 2232) ex eius
+mente explicatus, cf. de ling. lat. VI 4 p. 186, et iudicium de
+adspiratione in uocabulis _uehemens_ et _reprehensus_ p. 2234, quod
+Terentius Scaurus p. 2256 aperte Varroni tribuit. cum hoc loco quaedam
+de _Cilone_ et _Chilone_, de _cohortibus_ et _coortibus_ coniunxit,
+quae omnia recurrunt altero Longi loco p. 2229, ubi de multorum
+uerborum agitur adspiratione. de _harena_ ipse Velius Varronis profert
+auctoritatem (cf. Seru. ad Verg. Aen. I 172{78}), praeter _uehemens_
+et _prehensus_ etiam _Pulcher_ et _Gracchus_ Scaurus l.s.s.,
+_Pulcher Gracchus hortus_ Charisius{79} p. 73. 82 tamquam Varroniana
+tuentur. confidenter igitur hanc uniuersam disputationem Varroni
+adscribo, non quidem arbitratus Longum eum in singulis semper secutum
+esse, sed omnia haec uocabula uno eodemque loco tractata repperisse et
+inde transtulisse. atque de singulorum uocabulorum adspiratione
+plerumque Varronis sententiam accepit, interdum suum iudicium edixit.
+de qua re infra accuratius dicam. Terentius uero Scaurus{80} non illis
+tantum locis cum Velio congruit sed permultis, e quibus Varroniana
+eligere satis habeo. Scaurus tradit p. 2255, Varronem Lucili doctrinam
+de I et EI inprobasse, p. 2261 eundem _urbs_ et _Pelops_ scribi
+iussisse; utrumque non ita quidem copiose habes apud Velium p. 2220.
+p. 2233 cf. Papirianum Cassiodori p. 2291. non minus conspicuus est
+consensus eorum quae ex Annaeo Cornuto excerpsit Cassiodorius{81} cum
+Velio Longo. quae e Varrone profert Cornutus p. 2282 de litteris V et
+F et p. 2284 de I pingui recurrunt apud illum p. 2222 et p. 2216
+(cf. p. 2228. Scaurus p. 2259). praeterea Cornutus p. 2285. p. 2286
+Varronis de adspiratione praecepta inpugnat, de qua re Velium e
+Varrone hausisse modo uidimus. contra Cornuti antiquos p. 2286 inter
+alios Varronem esse ostendunt Velius Longus p. 2229 et Terentius
+Scaurus p. 2256. grauissima delegi ut singularem horum scriptorum
+consensum demonstrem, plura in locis diserte Varroni adscriptis
+adnotatio nostra suppeditat. ex hac uero egregia congruentia
+eodem opere Varroniano omnes usos esse non audacius conligere mihi
+uideor{82}, nam alter alterum, Varronis nomine ab alio huic, ab
+alio illi obseruationi adposito, non excripsit. neque dubito quin
+scriptores de orthographia, qui bona doctrina instructi et aptis
+auctoribus usi rem tractarunt (nam posteriores priores mere
+excerpserunt neque sunt respiciendi) permulta eorum quae ad
+cognoscendam linguae latinae historiam maximi momenti sunt, e Varrone
+transtulerint. sed quamuis fines quos mihi constitui in hac re non
+inuito animo transgrederer, tamen in certis uel simplicissima
+argumentatione huc referendis acquiesco.
+
+  Footnote 77: Prorsus alienum hoc esse ab eo quod supra (p. 64
+  n. 2) in libro tertio (fr. 62) positum fuisse uidimus uix est quod
+  moneam.
+
+  Footnote 78: Cum uero e consensu huius loci Seruiani cum Velio
+  Longo, e quo simul adparet Velium non ita accurate Varronis uerba
+  reddidisse, sequatur Seruium, qui libros nostros nominatim non
+  adfert, eos in usum suum conuertisse, ad eorundem librum quintum
+  refero duo fragmenta apud Seruium ad Verg. Aen. VIIII 194 (fr. 86)
+  et I 595 (fr. 89), quae perquam bene cum eo congruunt. alterum
+  (fr. 89) neglegentius a Seruio excriptum esse conparata Suetoni
+  et Isidori eorundem uerborum explicatione quam subieci facile
+  intelleges.
+
+  Footnote 79: Cum uero in Charisi libris praeter singulas librorum
+  de similitudine uerborum et utilitate sermonis mentiones nonnisi
+  libri de lingua latina et de sermone latino nominentur, hac quoque
+  re illa ex his sumpta esse quodammodo confirmatur.
+
+  Footnote 80: Etiam in principiis Scaurus cum Varrone consentit
+  p. 2251: 'recorrigitur uero (scribendi ratio) regulis tribus:
+  historia, originatione quam graeci "etumologian" appellant,
+  proportione quae graece "analogia" dicitur'. historia quaerit quid
+  auctoritas ueterum commendet et etymologia naturam uocabulorum
+  indagare studet, ut artem rei in qua uertitur substituerit.
+  consuetudo tantum desideratur. praue orthographiam analogiam
+  nuncupat Mar. Vict. I 4, 1 p. 2465P.
+
+  Footnote 81: Quanta scientia et sollertia Cassiodorius auctores
+  suos 'deflorauit', ostendunt misera excerpta ex Velio Longo p.
+  2287. non melius rem in Cornuto praestitit, quem Curtius
+  Valerianus excripserat, id quod extrema uerba Cornuti conlata cum
+  Valeriano p. 2289 docent. Cornuto igitur Curtius debet quae de
+  litteris "Zeta" "Xi" "Psi" p. 2289 leguntur, quae omnia
+  Cassiodorius in Cornuto deflorando omisit exceptis paucis de
+  "Zeta" littera et lepido additamento, quod bis ponere ei non
+  longum erat.
+
+  Footnote 82: Eidem igitur operi praeter locum de _deliro_ (Velius
+  Long. p. 2233), quem supra excripsi reliqua quoque tribuo quae
+  apud hos scriptores Varronis nomine inscribuntur: Velius Long.
+  p. 2236, p. 2238 = Papirian. Cassiodori p. 2291, Cornutus p. 2284,
+  quae obseruationes apud ceteros non repetuntur.
+
+Si uero Veli Longi disputationem quam supra excripsi percurrentibus
+ueri erat nobis simile libros de sermone latino scriptorem in manibus
+habuisse, duo nunc accedunt, quibus omnes hos grammaticos ex his
+libris hausisse confirmatur. primum enim scimus Varronem in horum
+librorum tertio de adspiratione egisse, quod quin satis copiose et
+accurate fecerit dubitare non poterit, qui quanta doctrina et
+diligentia elaborarit de accentibus meminerit. optime igitur hae
+relliquiae quae ampliorem expositionem produnt illi libro apta sunt.
+alterum ad temporum rationes spectat. Cornutus enim Cassiodori haec
+scribit (p. 2284):
+    _lacrumae_ an _lacrimae, maxumus_ an _maximus_ et si quae
+    similia sunt scribi debeat (debeant _P._), quaesitum est.
+    Terentius Varro tradidit Caesarem{83} per I eiusmodi uerba
+    solitum esse enuntiare et scribere. inde propter
+    auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam.
+de consuetudine uero C. Caesaris auctoritate orta Caesare adolescente
+uel potius, ut dicam quod sentio, uiuo Caesare uix quisquam loqui
+potuit. opera autem Varronis grammatica quae hic in censum ueniunt aut
+multo prius scripta sunt, quam in quibus scribendi ratio a Caesare
+instituta posteaque peruolgata conmemori potuerit, aut propter alias
+rationes in hac quaestione neglegenda sunt. nam libri de antiquitate
+litterarum primis iuuentutis annis a scriptore editi sunt, libri autem
+de origine linguae latinae ut uidetur ad Cn. Pompeium missi ideoque
+aut antequam talia continere potuerunt conscripti aut si posterioribus
+temporibus conpositi sunt, non debuerunt talia continere, in quibus
+Pompeius merito offendisset. denique ex libro de grammatica haec
+sumpta non esse demonstrauit; si praeterea consensum illum
+orthographicorum respicis, Ritschelius quaest. Varr. p. 23. restant,
+nam de libris de lingua latina nemo cogitabit, nostri libri cum quorum
+argumento haec optime conueniunt et qui eo tempore scripti sunt, quo
+talis consuetudinis mentio nemini mira uel temerarie iacta uidebitur.
+his igitur omnia quae modo conposui adsigno eaque inter libros
+distribuam, prout singulorum argumenta quae supra stabilire studui
+postulant.
+
+  Footnote 83: Quintilianus (inst. orat. I 7, 21) et Velius Longus
+  (p. 2228) in Caesaris titulis ita scriptum fuisse tradunt.--Cum
+  hoc loco Varro Caesarem nominet, contra Varronem a Caesare
+  inpugnatum esse noli efficere e Pompeio ad Don. p. 233 Lind.:
+  'Lectum est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit, _lac_
+  non debemus dicere sed _lact_. sed dixit Caesar contra ipsum rem
+  ualentissimam, nullum nomen duabus mutis terminari'. Caesaris enim
+  praecepto ad castigandum Varronem utitur Pompeius siue quis fuit
+  eius auctor, sed ipsum Caesarem id fecisse e contorto et fere
+  ubique absono Pompei genere dicendi conligere non licet.
+
+Incipiam ab eis quae ad *librum primum* pertinere uidentur. notum
+est grammaticos latinos multum quaesiuisse de diuersis I litterae
+sonis uariasque rationes quomodo haec discrimina notanda essent
+excogitasse (cf. Schneider lat. gramm. I 1 p. 19. 63 sq. W. Corssen
+ausspr. uocal. u. betong. d. lat. I p. 142 sq. Ritschl nou. mus.
+rhen. XIIII p. 298. 378 sq. G. Schmitz studia orthoep. et orthogr.
+lat. I p. 6. 13 sq.). breuiter summam rei conprehendit quamquam non
+admodum acute diuersas res confudit Velius Longus (p. 2216):
+    I uero littera interdum exilis est, interdum pinguis, ut in
+    eo quod est _prodit uincit condit_ exilius uolo sonare, in
+    eo uero quod significatur _prodire uincire condire_ aeque
+    usque pinguescit. utiamin ambiguitatem cadat, utrum per I
+    quaedam debeant (habeant _P._) dici an per V, ut est
+    _optimus maximus_. in quibus adnotandum antiquum sermonem
+    plenioris sonus fuisse et ut ait Cicero rusticanum, atque
+    illis fere placuisse per V talia scribere et enuntiare.
+    errauere autem grammatici, qui putauerunt superlatiua per V
+    enuntiari
+e.q.s. de his superlatiuis Varronem egisse e loco supra posito
+(fr. 43) Cornuti, quem excripsit Isidorus orig. I 26, 15, uidemus
+eumque inter grammaticos a Longo uituperatos fuisse existimo, nam
+Caesaris aequalis uiri auctoritatem opposuit antiquae consuetudini,
+quam sine dubio defendit. etiam alteram de I exili et pingui
+quaestionem teste Scauro (fr. 44) non neglexit, et ita quidem
+tractauit, ut a Lucili praeceptis orsus ea maximam partem inprobaret,
+unum tantum retineret. Lucilius (cf. Ritschl nou. mus. rhen. VIII
+p. 487 sq. monum. epigraph. tria p. 31 sq. C. Lachmann ad Lucr. p. 244
+sq.) ubicunque pinguiorem uel ut ipsum sequar pleniorem sonum longae
+huius uocalis audire sibi est uisus, et profecto talia discrimina in
+pronuntiatione audiebantur, EI scribere uoluit, ita in nominatiuo
+pluralis secundae declinationis (Vel. Long. p. 2220) et datiuo
+singularis tertiae declinationis (Quint. inst. orat. I 7, 15. Vel.
+Long. l.s.), praeterea (quod apud Scaurum legitur) in nonnullis
+uocabulis ut _meile meiles meilitia_, in quibus interdum et pluralem a
+singulari eodem modo distinxit, ut _pilum_ quo pinsitur _peila_ iacula
+militaria. non ualde accurate haec et reliqua Terentius e Varrone
+excerpsit. primum enim Varro plura e Lucilio adferre, ut illius
+doctrina cui suam opposuit patefieret, et cum in scribendis
+nominatiuis pluralis secundae declinationis per EI cum illo
+consentiat{84}, hanc praecipue legem auctoris uerbis proponere debuit,
+euius rei apud Scaurum nec uola reperitur nec uestigium. deinde
+reliquas quidem orthographiae mutationes Lucilianas propter
+inconstantiam Varronem respuisse refert, sed de rationibus quibus
+ductus unum illud probauerit, prorsus silet. ipse rursus Varronem
+inpugnat, eo argumento nixus, quod in uerbis temporalibus quoque
+diuersus I litterae sonus in singulari et plurali non notaretur. haec
+enim sententia loci esse uidetur, quem a Putschio male editum duce
+codice Bernensi sic fere legendum esse puto:
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I
+    litterae extremae E praeponi, in singulari uero non.
+    minime, cum et alioqui aliter in singulari quam in plurali
+    syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, dicimus enim
+    mitto emisimus. nisi aliam hic uult esse rationem, quod
+    absurdum est, [ut] cum uerba quoque ex syllabis constent et
+    diuersa regula corrigantur.{85}
+eodem loco etiam uocabula quaedam conmemorasse uidetur, in quorum
+pronuntiatione non prorsus constiterit num per I an E litteram
+enuntianda sint (fr. 45). _mium_ pro _meum_, _commircium_ pro
+_commercium_, _Mircurius_ pro _Mercurius_ audiri dixit. hanc
+pronuntiationem si tuebatur in Mercurio{86} quod mirandarum rerum
+esset inuentor, alteram profecto Mercurio a merce ducto (cf. Paul.
+p. 124) tacere non potuit. nam licet sonus I litterae in talibus
+uocabulis paullo obscurior fuerit (cf. Quint. inst. orat. I 4, 8. 17.
+Paul. amicitiae p. 15. Gell. X 24, 8) Varronis tempore non magis
+elegantiorum hominum erat, I in his enuntiare, quam Velio Longo
+placuit. et ipse Varro (de ling. lat. V 178 p. 177) _mercedem_
+a _merendo_ ducit.
+
+  Footnote 84: Idem uoluit Nigidius Figulus in libro XXIIII
+  commentariorum grammaticorum (Gell. XIII 26, 4): 'Si _huius_'
+  inquit '_amici_ uel _huius magni_ scribas, unum _i_ facito
+  extremum, sin uero _hei magnei, hei amicei_ casu multitudinis
+  recto, tum ante _i_ scribendum erit _e_, atque id ipsum facies
+  in similibus'. sic codex Lugdunensis Voss. F 7 et Gronouius,
+  praeterquam quod ille _hii magnii hii amicii_, hic _hi magnei
+  hi amicei_ habet. ceterum Lucilium magis quam Varronem Nigidium
+  secutum esse docet idem Gelli caput.
+
+  Footnote 85: Verba non mediocriter corrupta sic teste Henrico Keil
+  leguntur in cod. Bern. 330:
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia dilabitur, dicens in plurali quidem numero debere
+    litter{e,} {*above {e,}: {.}i{.}} praeponi in singulari uero
+    minime cum alioqui {*above space: &} non aliunde in singulari
+    quam in extrema syllaba sonat ut in uerbis manifestum est.
+    dicimus enim mitto emisimus, nisi aliam hic uult esse rationem
+    quod absurdum est, ut cum uerba quoque ex syllabis constant
+    et diuersa regula corrigantur.
+  uox _et_ non suo loco ac littera _{.}i{.}_ omisso _e_ (quod
+  requiri uidit L.F. Schmidt C. Lucili saturar. quae de nono libro
+  supersunt disp. et ill. p. 24) suprascriptae praue scripta esse
+  uerba ostendunt. et haud uolgari modo confusa et perturbata esse
+  debent quae neque intellegi neque singularum uerborum mutationibus
+  restitui possunt. librarium quendam existimo nonnulla omisisse
+  et margini adscripsisse, quae deinde non solum alieno loco
+  inrepserunt, uerum etiam alia et necessaria expulerunt, ut ita
+  fere uerba se habuisse uideantur:
+
+    quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa
+    uia dilabitur dicens in plurali quidem numero debere litterae    |
+    praeponi, in singulari uero minime cum alioqui aliunde in singu- |
+    lari quam in plurali syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est, |
+
+    {Continuing from right edge:}
+
+          litterae |{.}i{.}
+         in singu- |extrem{e,}
+    ...festum est, |{.}e{.} & non
+
+  _dicimus_ e.q.s. in recipiendis omissis uerbis in ordinem neglecta
+  sunt signa, quae singulorum locum significari solent, itaque uerba
+  _extrem{e,}, et, non_ falso loco inserta sunt, qua in re, intrusa
+  et ad _syllaba_ accommodata uoce _extrem{e,}_, uocabulum _plurali_
+  et littera _{.}e{.}_ intercidit. praeterea autem _aliunde_, quod
+  quid sibi uelit non adsequor, in _aliter_ correxi. in extremis
+  uerbis _ut_ superuacaneum et pro _et diuersa_ fortasse _nec
+  diuersa_ scribendum est, nisi hoc obscuriori cuidam generi dicendi
+  tribuere mauis.
+
+  Footnote 86: MIRQVRIOS legitur in speculo etrusco apud Eduardum
+  Gerhard tab. 182. Ritschl prisc. lat. mon. epigr. I F. Similiter
+  autem _dios_ pro _deos_ antiquos pronuntiasse dixit in libro
+  tertio de lingua latina (fr. 4), ab hoc pluralem _di_, a _mium_
+  uocatiuum _mi_ duxit.
+
+V litteram ante uocalem positam cum digamma Aeolico conparauit
+(fr. 46){87} eundemque ei sonum tribuit (cf. Schneider l.l. p. 357.
+Corssen l.l. p. 193 sq. F. Buecheler de Ti. Claudio Caesare gramm.
+p. 7 sq.) et antiquis temporibus Romanos pro V consonante "*digamma"
+uel potius ipsorum F scripsisse addidit, quod Priscianus quoque
+testatur I 4, 12 p. 11 H.: '"*digamma" Aeolicum digamma, quod apud
+antiquissimos latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit'. pro
+graecorum "Psi" in fine uocabulorum posito Varro praecepit (fr. 47),
+ut in nominatiuo _bs_ scriberetur, si genetiuos in _bis_, _ps_ si in
+_pis_ exiret ut urbs et stirps (cf. Schneider l.l. p. 218. Corssen
+l.l. p. 60 sq.), etymologiam et antiquom graecorum morem secutus
+(cf. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2466. I. Franz elem. epigraph. gr. p. 20
+sq.). posteriores grammatici ubique _ps_ scribere uoluerunt analogiae
+cuidam simulatae qua et Cinyps Cinyphis (siue Cynips illius Libyae
+fluminis nomen est) scriberetur obtemperantes, ut Terentius Scaurus
+p. 2261, Papirianus p. 2291, Marius Victorinus l.s., Curtius
+Valerianus p. 2289, unus Velius Longus p. 2233 ueterum auctoritati
+obedire mauolt.
+
+  Footnote 87: Seruauit hoc testimonium Cornutus apud Cassiodorium
+  p. 2282, quocum prorsus congruit Priscianus I 4, 20 p. 15.
+  Prisciani locum Ritschelius libris de origine linguae latinae
+  adscripsit (quaest. Varr. p. 27), quia eos grammaticum nouisse
+  constaret. sed recte H. Keil quaest. gramm. p. 10 (cf. M. Schmidt
+  Didymi Chalcent. fr. p. 345 sq.) uidit, haec Priscianum Didymo
+  debere, qui etiamsi ex pluribus libris ea transferre potuit,
+  tamen in opere, cui inscriptum erat "peri te:s para Rho:maiois
+  analogias" (Prisc. II p. 411) uel de latinitate (Prisc. I p. 548),
+  fortasse libros de sermone latino potissimum respexit, quae
+  suspitio confirmatur consensu illo cum Cornuto.
+
+Ad *librum secundum* refero quae apud Longum Cornutum Papirianum de
+uerbis _delirus_ (fr. 50) _interuallum_ (fr. 51) _naro_ (fr. 52)
+leguntur, de quibus cum fragmenta quid scriptor docuerit ostendant
+pluribus loqui non opus est.
+
+Denique pauca de *adspiratione* quam in *libro tertio* tractatam
+fuisse scimus adicio. adspirationis enim notam non litteram H esse
+Varro{88} uoluit, quod in his quidem libris dictum fuisse non
+disertis uerbis testantur, sed et ex eis sequitur quae statim
+referam, et in libro de grammatica aperte positum erat. contra hanc
+sententiam magna cum subtilitate et doctrina pugnauerunt posteriores
+grammatici, ante alios Velius Longus (p. 2217) et Scaurus (p. 2258).
+Longi adponam prima uerba, e quibus qua ratione fere Varro illud
+statuerit discimus. 'H littera' inquit
+    tanquam sonus magis fit, quam litera et accedens literae.
+    et utuntur auctoritate graecorum apud quos ut superuacua
+    sublata est. fuisse tamen et apud illos manifestum est ex
+    ueteribus scriptis et ex eo quod hodie, cum apud illos
+    numeri prima semper litera nominis quo significantur
+    notentur, ut "Delta deka, Pi pente:konta, Eta hekaton"
+    notentur (ut "deka pente:konta hekaton" _P._). unde adparet
+    hanc literam loco adspirationis non fuisse, alioquin per E
+    notaretur.
+uidebatur Varroni autem haec nota ut uocalibus ita consonantibus quoque
+(fr. 56) praeponenda, R uero littera contra graecorum usum adspiranda
+non esse (fr. 57). spiritum quem _adflatum_ ipse dicit rerum
+rusticarum III 1, 6, _flatum_ ex eo ut uidetur Scaurus p. 2252,
+quantum fieri posset reprimere studuit (fr. 58) et in eis tantum
+uocabulis admisit, ubi etymologia eum postularet, itaque scribi iussit
+_ortus_ non _hortus_ ab oriendo, _alica_ ab alendo, _alicula_ ab alis.
+idem etiam ad peregrina uerba transtulit ut sine dubio in _Cilone_ eam
+originem secutus est, qua homo angusti capitis et oblongi est, non eam
+qua inprobioribus labris esse dicitur (cf. Vel. Long. p. 2234). contra
+cum adspiratione ei placuit dicenda esse harena, quae a Sabinis
+fasena, haedus hircus hordeum hariolus hostis, quia ab antiquis qui
+eidem Sabini sunt (cf. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 sq.) faedus
+fircus fordeum fariolus fostis (cf. Paul. p. 84 M.) pronuntiabantur{89}.
+adspiratio in mediis uocabulis ei quam maxime coercenda uidebatur, ut
+Scaurus p. 2256 demonstrat
+    et Pulcrum (negat Varro adspirandum esse), quamuis in
+    consuetudine adspiretur. nihilo minus tamen ratio exiliter
+    C enuntiandum et scribendum esse persuadet, ne una omnino
+    dictio aduersus latini sermonis naturam in media
+    adspiretur,
+quae licet tamquam sua Scaurus posuerit a M. Varrone accepit.
+consentaneum uero est ex hac lege eum excepsisse ea uocabula quae
+necessario H poscunt, ut _ueho traho_. scripsit autem _uemens_ a ui
+mentis, _prensus_ a prendendo, Graccus a gerendo, _coors_ a coercendo,
+quamquam alii _cohortem_ militum a mutua cohortatione, _coortes_
+uillarum unde cooriantur homines dicere maluerunt. in graecis quoque
+eundem spiritum amouere studuit, ut _coclea_ eum protulisse scimus.
+ad Varronem quoque spectare uidentur extrema Longi uerba de hac re,
+_non firmum est catholicum grammaticorum quo censent aspirationem
+consonanti_ (adde _in medio uocabulo_, ut Varronis mentem restituas)
+_non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et Pulcher et Gracchus
+et Otho et Bocchus_, nam et Pulcrum Graccumque Varronem praecepisse,
+et reliqua cum eius legibus conuenire uidimus. cum uero parcissime
+ueteres Romanos spiritu usos esse testantur Quintilianus inst. orat.
+I 5, 20 et Terentius Scaurus p. 2249 (cf. Mommsen l.s. p. 33. Ritschl
+l.s. p. 53), Varro his legibus datis in uniuersum urbanum sequebatur
+dicendi usum, sed ad certas eum reuocare studuit regulas.
+
+  Footnote 88: In hac quoque re Nigidium adseclam fuisse Varronis
+  docet Mar. Vict. I 4, 5 p. 2456P. ceterum cf. Schneider l.l.
+  p. 180 sq. Corssen l.l. p. 46 sq.
+
+  Footnote 89: Cum uero praeterea e Varrone antiquos _habam_ dixisse
+  quod posteriores _fabam_ proferatur, hoc non multum ab eis abesse
+  uides quae A. Kiessling de Dionys. Halic. antiq. auct. lat. p. 39
+  Varrone non indigna putabat apud Seruium ad Verg. Aen. VII 695:
+  'Faliscos Halesus condidit. hi autem immutato H in F Falisci dicti
+  sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae
+  quae Hormiae fuerunt "apo te:s horme:s". nam posteritas in multis
+  nominibus F pro H posuit'.
+
+Loco Varroniano ab Augustino seruato reuersus eram ad illud a quo
+proficiscebar et nunc singulis perlustratis satis perspicuum et
+manifestum esse opinor libros de sermone latino stoicorum loco "peri
+pho:ne:s" respondere, quod cuicunque Laertii Diogenis epitomen (VII 44.
+55 sq.) inspicienti se offert. latinitas conuenit cum hellenismo:
+"helle:nismos oun esti phrasis adiapto:tos en te: technike: kai me:
+eikaia sune:theia" (L.D. VII 59 cf. Sext. Emp. adu. gramm. 176 sq.),
+qua definitione analogiam maxime et consuetudinem attingi uides. in
+eadem dialecticae parte actum esse de uoce de litteris de pronuntiatione
+de accentibus de rhythmis de orationis uirtutibus et uitiis partim
+Diogenes l.s.s., partim Varro ipse uerbis quae supra excripsi
+narrat{90}. desunt contra omnia uestigia in his libris partes
+orationis tractatas esse, quas stoicos eidem loco tribuisse non
+dubium est. has autem Varronem hic neglexisse puto, quia cum reliquo
+argumento non satis apte conuenire ei uidebantur, eumque eas in libro
+de grammatica exposuisse statim uidebimus. praeterea uero libros
+nostros ad rhetoricos libros "peri lexeo:s" prope accedere nonnullis
+locis monui. qui libri perierunt omnes, sed quales fuerint cum ex
+libri Theophrastei "peri lexeo:s" fragmentis quae conposuit Max.
+Schmidt l.s. l. p. 37 sq.{91} intellegitur, tum ex Dionysii
+Halicarnasensis opusculi eximii de conpositione uerborum parte secunda
+(p. 112-286 Schaef.), in qua Theophrasto et Aristoxeno, e quibus Varro
+quoque hausit, auctoribus usus quaerit quae potissimum curae esse
+debeant "to: boulomeno: te:n lexin eu suntithenai" eademque omnia
+tractauit, quae M. Terentium tractasse uidimus. quam arte in hac re
+coniunctae sint rhetorica et grammatica M. Antoni Gniphonis quoque
+grammatici, Ciceronis magistri, exemplo confirmatur, de quo Suetonius
+(de gramm. et rhet. 7) 'docuit autem' ait 'et rhetoricam, ita ut
+quotidie praecepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi
+nundinis'. scripsit uero teste Ateio Philologo (ap. Suet. l.s.)
+nihil nisi libros II de latino sermone (cf. Quint. inst. orat.
+I 6, 23), in quibus illud quasi confinium duarum disciplinarum
+explicuisse congruentemque rei titulum inscripsisse existimandus est.
+
+  Footnote 90: Stoicos quidem eadem qua in libris de lingua latina
+  constantia sequi non potuit, quia ibi principia prorsus generalia
+  tractanda erant, hic de latinorum uocabulorum pronuntiatione
+  accentibus e.q.s. agebatur.
+
+  Footnote 91: Posidonii quoque "peri lexeo:s eisagoge:n" (cf. I.
+  Bake Posidon. Rhod. rel. p. 233. C. Wachsmuth philol. XVI p. 649
+  n. 4) Varronem fortasse adhibuisse supra uidimus p. 17. Antipater
+  quoque Tarsensis scripsit "peri lexeo:s kai legomeno:n" (Laert.
+  Diog. VII 58), ubi "lexeo:s" cod. Arundel. et teste Wachsmuthio
+  cod. Burbon. 253 et Laur. plut. LXVIIII 13. 35, "lexeo:n" cod.
+  Laur. plut LXVIIII 28, qui peioris est notae.
+
+Restat, ut quo tempore Varro hos libros conposuisse uideatur paucis
+significem. epistola illa Ciceronis (XII 6), qua Atticum rogat ut
+Tyrannionis librum modo absolutum sibi mittat, ad annum u. DCCVIII
+refertur. hoc ipso tempore uero eum in conscribendis libris de lingua
+latina occupatum fuisse eosque uix ante annum DCCX transmisisse
+uidimus (cf. supra p. 38). post hunc igitur annum libros in quibus
+Tyrannionis uolumen adhibebatur esse scriptos necesse est, nam eodem
+tempore duo amplissima opera inter manus eum habuisse non est cur
+statuamus. angustioribus finibus temporis spatium quo editi sint
+circumscribere ante non audeo quam quibus annis quodque opus sit
+tribuendum accurate quaesitum sit. quod nunc quamquam multa certa sunt
+alia probabiliter conici possunt longum neque huius loci est. cum uero
+Tyrannionis aequalis scriptoris librum Varronem excussisse constet
+Heliodori quoque, cuius Horatius anno u. DCCXVII mentionem fecit,
+encheiridion in usum suum conuertere potuit, quod num ante uel post
+hunc annum ille, si quidem metricus est, scripserit sciri nequit.
+Marcellus autem ad quem haec uolumina misit quis fuerit nescio. de
+M. Claudio Marcello consule anni DCCIII, Pompeianarum partium cum
+Varrone socio, cogitarem, quem exercitationibus oratoriis studuisse
+bonarumque artium cupidissimum fuisse audimus (cf. Cic. Brut. 71, 249
+sq. Seneca cons. ad Helu. 9, 4. W. Drumann gesch. Roms II p. 393 sq.),
+nisi temporum ratio obstaret. interfectus est enim anno u. DCCVIIII.
+reliquorum Marcellorum quemnam tali honore dignum M. Terentius
+iudicauerit prorsus incertum est.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+          III
+
+Operibus duobus, quorum argumenta indagare et restituere adhuc
+studuimus, leges quae uniuersam linguam regerent anquirere et
+inlustrare uoluit scriptor, altero philosophicis rationibus deditus,
+altero uocalem orationis partem persecutus. in reliquis libris, qui
+nunc recensendi sunt, aut particulam quandam eiusdem uberrimae
+materiae accuratius tractandam delegit, aut praecipua doctrinae
+grammaticae capita docendi magis quam quaerendi causa adumbrauit.
+
+Alterius classis est *liber de grammatica*, quem disciplinarum primum
+fuisse Ritschelius (quaest. Varr. p. 6 sq.) demonstrauit. non autem
+quae modo dixi intellegenda sunt quasi maiora illa opera hic in usum
+discentium contraxerit, uerum ex uniuerso horum studiorum ambitu eas
+quaestiones, quae illo consilio proposito grauissimae uidebantur,
+explicandas prompsit. supra iam significaui hunc librum uertisse inter
+alia in orationis partium expositione, quam Pompeius, infimae quidem
+aetatis scriptor sed in hac re non male doctus, proprie grammaticorum
+esse adfirmat (p. 4 Lind. cf. Seru. in Donat. 1779): 'de uoce tractare
+quid est? (_male additur_ uox) hoc philosophorum est; de litteris
+tractare omnium est, nam et orator quaerit litteras discere et ludi
+magister idem. de partibus (orationis) tractare hoc grammatici est'.
+constare uidetur non nisi de pronominibus a Varrone expositis. cum
+enim Probus eum inter artis latores numeret (inst. art. p. 48, 37 K.),
+hunc librum indicauit, nam maiora opera longe ab eo aberant, quod hi
+scriptores artem dicebant. ex eodem libro mutuatus est quae in eisdem
+institutis artium (p. 152, 30) de aduerbiis a pronominibus deriuatis
+leguntur{92}, quibuscum conponenda sunt quae Cledonius p. 1905 et
+Pompeius ad Donatum (p. 239) e Varrone de pronominibus proferunt.
+
+  Footnote 92: Ter omnino in eo opere Varronem laudat Probus. non
+  uidetur tertium testimonium ad librum quendam grammaticum spectare
+  (p. 127, 31: 'quaeritur qua de causa Varro masculum et feminam
+  *auos* pronuntiarit. hac de causa, quoniam quaecumque generis
+  feminini nomina generibus masculinis reperiuntur esse coniuncta,
+  haec sub sono generis masculini necesse est ut procedant'. eodem
+  modo ante et post hunc locum quaestiones e Cicerone Lucilio
+  Sallustio Vergilio sumpsit. cf. Ter. Scaur. p. 2251P.
+
+Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc esse
+uoluit: _grammatica est scientia eorum quae a poetis historicis
+oratoribusque dicuntur ex parte maiore_ (fr. 91). eam egregie
+conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio "techne:s grammatike:s"
+proposita: "grammatike: estin empeiria to:n para poie:tais te kai
+sungrapheusin ho:s epi to polu legomeno:n"{93} uidit Elink Sterk de
+parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p. 6 cf. M. Schmidt philolog.
+VIII p. 235. 247 et profecto prorsus eadem est, praeterquam quod pro
+"sungrapheusin" accuratius locutus historicos et oratores dicere
+maluit. duos autem huius scientiae gradus eum distinxisse, quorum
+alterum litterationem alterum litteraturam nuncupauit, coniuncta
+Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex parte excripsit Isidorus
+orig. I 3, 1, et Martiani Capellae III 229 p. 50 Gr. testimonia
+(fr. 92) euincunt, quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse
+supra (p. 18) conmemorauimus. cum uero Augustinus Martianus Isidorus
+inferiorem grammaticae gradum, grammaticae quasi infantiam,
+_litterationem_ a Varrone dictam fuisse testentur, hinc corrigendus
+est Asper I 2 p. 1725P. ibi enim legitur in codice Vaticano 1492
+teste Henrico Brunn: _grammatica est scientia recte scribendi et
+enunciandi interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro
+primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam._ definitio
+mutila esse uidetur K. Lehrsio (anal. gramm. post Herod. scr. tria
+p. 389) neque ex Varrone translata est, reliqua uero sic scribenda
+sunt: _quam Terentius Varro primum ut adhuc rudem appellatam esse
+dicit litterationem_; errauit autem F. Lindemann (ad Asprum p. 309),
+qui ex Aspro Isidorum corrigere uoluit, litteratura enim erat altera
+maior et quasi superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt
+graeci, quod praeter alios testatur Philo Iudaeus "peri te:s eis ta
+propaid. sunod." I p. 540 Mang.: "to ge me:n graphein kai anagigno:skein
+grammatike:s te:s atelesteras epangelma, he:n paratrepontes tines
+grammatistike:n kalousi; te:s de teleioteras anaptuxis to:n para
+poie:tais te kai sungrapheusin."{94} copiosius eandem rem tractat Sextus
+Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque "to ta stoicheia kai tas
+touto:n sumplokas didaskein" esse dicit, in altera uero "te: teleio:"
+uel "bathutera grammatike:" Aristophanum Aristarchorumque ingenium atque
+studia uersari. cum hac uero diuisione, quam secundum graecos Varronem
+protulisse uidemus, conexae esse debent duae expositiones de
+grammaticorum officiis{95}, quae inter se diuersae nec altera ex
+altera deriuanda et graecorum explicationibus in uniuersum
+respondentes a grammaticis traduntur. grammaticae enim officia sunt
+secundum alteram _scribere legere intellegere probare_ (fr. 91),
+secundum alteram _lectio enarratio emendatio indicium_ (fr. 93).
+rationem, quae inter has intercedat, breuiter sic possumus significare
+ut priorem ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus
+continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6 p. 2451
+P. recte tradiderit dubito, cum et graeci scriptores de legendo tantum
+et scribendo in hac re loquantur et latini, qui eundem Varronis librum
+ante oculos habuerunt, ut Diomedes p. 426, 18, quem excripsit Seruius
+in analectis Vindobonensibus p. 512, Maximus Victorinus 2 p. 1937P.
+recte scribendi loquendique rationem conmemorent et Martianus Capella
+III 230 p. 51 Gr. haec duo disertis uerbis ab reliquis secernat:
+_officium uerum meum tunc fuerat docte scribere legereque. nunc etiam
+illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque._ quare
+nescio an Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud
+auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae
+dubitatio augetur si singula perlustramus. in _scribendo_ non uideo
+cur offenderit Lehrs l.s. p. 437, cum id graecorum grammaticorum
+uerbis confirmetur; _legere_ hic simpliciter litterarum peritiam
+significat, qua instructi pueri scriptum quoddam recitare possunt;
+_intellegere_ quoque quodam modo ad inferiorem grammaticam referre
+possimus, nisi accederet _probare_. hoc autem uereor ut in priore
+diuisione Victorinus inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad
+alteram spectat discernas praesto est{96}, etiamsi Diomedem secutus
+aestheticam quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum
+iudicium respexeris _quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+pronuntiatam specialiter iudicamus_ (p. 426, 29), hoc quoque non
+puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis Victorinum uel
+errore uel neglegentia peccasse et duo priora tantum Varronem posuisse
+persuasum mihi est. quis uero primum huius grammatisticae, quam uitae
+usus a grammatica distinxerat, officia data opera circumscripserit
+quaerenti certi quid respondere tibi non licet; suspicor uero
+Asclepiadem Myrleanum{97} hoc fecisse. neque a quo altera diuisio
+profecta sit dici potest. prope quidem accedit ad eam, quam Dionysius
+habet (p. 629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252):
+    "pro:ton anagno:sis entribe:s kata proso:dian, deuteron
+    exe:ge:sis kata tous enuparchontas poie:tikous tropous, triton
+    glo:sso:n te kai historio:n procheiros apodosis, tetarton
+    etumologias heuresis, pempton analogias eklogismos, hekton
+    krisis poie:mato:n. ho de: kalliston esti panto:n to:n en te:
+    techne:."
+pro qua deinde{98} hanc ualuisse testatur scholiasta p. 736, 5: "to
+palai mere: te:s grammatike:s e:n tessara kai eisi tauta; diortho:tikon
+anagno:stikon exe:ge:tikon kritikon." hanc igitur Varro secutus est et
+singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc fragmentum (93)
+seruauit conligendum, nam non modo ipsius Varronis uerba mutauit et
+satis neglegenter rem egit, uerum etiam de suo haud pauca addidit.
+explicationes enim omnium quattuor officiorum e duobus membris
+constant, quorum priora aut ipsum excogitasse aut ex alio scriptore
+sed minime Varrone adiecisse non dubium est. id quod statim in primo
+officio conspicuum est. dicit enim: 'lectio est artificialis
+interpretatio uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
+personarum exprimensque animi habitum cuiusque', quae inter se non
+conuenire adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est.
+alterum conuenit cum Dionysio p. 629: "anagno:sis esti poie:mato:n e:
+sungrammato:n adiapto:tos prophora. anagno:steon de kath' hupokrisin,
+kata proso:dian, kata diastole:n", ut non dubitem quin _artificialis
+interpretatio_ accentum et discretionem expulerit. enarrationis
+explicationem uel latinitas arguit non accurate secundum Varronem
+positam sed generaliter ex eius mente perscriptum esse, qua in re hic
+quoque quaedam omissa esse uidentur. respondet enim Varronis enarratio
+Dionysii "glo:sso:n te kai historio:n apodosei", e quibus historiam id
+est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod Varronem neglexisse
+nego, frustra quaeris, de emendatione haec habet Diomedes: 'emendatio
+est qua singula pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes
+uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel recorrectio errorum qui
+per scripturam dictionemue fiunt'. ut primum de secundo membro loquar,
+mirum sane est, cum in tota hac expositione de ea agatur grammatica,
+quae in legendis interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic
+uelit dictio. dictio Diomedi idem est quod "lexis",{99} "lexis" autem
+aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit in libro
+scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi non aptis
+scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne arbitrariae
+rationes ualeant et scriptorum proprietas extinguatur. quare
+_dictionem_ ferri non posse maleque scriptam esse pro _dictatione_
+censeo, quod uocabulum apud scriptores posterioris aetatis non raro
+occurrit (Paul. digest. XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu. Vigilant. 3:
+_dictatiuncula_. Symmach. epist. VI 4). errores autem in antiquorum
+libris aut praue scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum
+membrum ad res a scriptoribus traditas spectat, quae secundum
+singulorum sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici
+uel mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de
+aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii "krisis" est, agere
+uidimus, prius autem si _pronuntiationem_ premis ad lectionem
+referendum est, si pronuntiatum pro _dictum_ accipis, idem fere quod
+alterum membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti
+aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an praue
+dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora membra
+male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse nunc
+manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi 'obscurorum sensuum
+quaestionumue explanatio' et barbare dicta et superuacanea est
+(cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum fieri potuit Varronis
+doctrina{100} recuperata, adparet quam arto uinculo cum Alexandrinorum
+praeceptis ea coniuncta ac copulata sit.
+
+  Footnote 93: Eam definitionem Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita
+  tradit: "grammatike: estin empeiria ho:s epi to pleiston to:n para
+  poie:tais te kai sungrapheusi legomeno:n", quam pro genuina
+  Dionysi (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera
+  opusculum illud esse demonstrauerunt G. Schoemann opusc. III p.
+  244 sq. M. Schmidt l.s.) definitione post Ptolemaeum Peripateticum
+  apud Sextum l.s. 72 acceperunt Lehrs l.l. Schmidt l.l. p. 242,
+  Schoemann l.s. p. 247, id quod Varronis auctoritate, qui manifesto
+  Dionysii artem sequitur, non confirmatur.
+
+  Footnote 94: Cf. eundem l.s.s. p. 530. 521. idem "grammatistike:n"
+  adpellat "p. tou theopomp. einai tous oneir." p. 652 "paidike:n
+  grammatike:n". cf. schol. Dion. Thrac. p. 667, 17: "kai he:
+  grammatike: de kata ton palaion en duo se:mainomenois e:n. te:n
+  men gar mikran ekaloun, he: tis e:n techne: peri tou graphein kai
+  anagigno:skein te:n engrammaton pho:ne:n tous te charakte:ras to:n
+  grammato:n eidenai kai tas sulle:pseis auto:n e:goun tas sullabas;
+  te:n de megale:n ekaloun te:n epi tous poie:tas theo:rian, he:n
+  tina nun exe:gountai hoi grammatikoi, kai estin haute: techne:
+  theo:re:tike: to:n para poie:tais te kai logeusin." iam apud
+  Platonem Euthyd. p. 276A "grammatiste:s" occurrit.
+
+  Footnote 95: Non dubito quin eadem causa qua rhetores oratorum
+  officia persecutos esse Spengelius docet nou. mus. rh. XVIII
+  p. 493 hanc officiorum descriptionem grammatici excogitauerint.
+
+  Footnote 96: Nisi probare pro "de:loun" accipiendum esse et duas
+  officiorum enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr.
+  p. 659, 1 inter se coniunctas fuisse putas.
+
+  Footnote 97: Ex Sexti Empirici adu. gramm. 47: "tacha de ho:s
+  phasin hoi peri ton Askle:piade:n, kai aute: apo men grammato:n
+  o:nomastai, ouk apo touto:n de aph' ho:n kai he: grammatistike:,
+  all' ekeine: men apo to:n stoicheio:n, haite: de apo to:n
+  sungrammato:n peri hois poneitai" sequitur Asclepiadis discipulis
+  (qua loquendi formula plerumque nihil nisi praeceptoris sententia
+  intellegenda est) hanc partitionem notam fuisse. Asclepiadem illum
+  esse Myrleanum negauit Lehrs l.l. p. 436, quia Dionysii artem,
+  quam Asclepiadem nostrum legisse constat (Sext. Emp. l.s. 72),
+  post Myrleani tempora conscriptam esse putabat. hanc offensionem
+  cum sustulerit M. Schmidt in conmentatione saepius adlata (cuius
+  cf. p. 510) nihil obstat, quominus nostrum pro Myrleano
+  accipiamus. fuit hic Cratelis discipulus (cf. C. Wachsmuth de
+  Crat. Mall. p. 6), Cratetei autem qui crisin a grammatica tamquam
+  maiorem discernere solebant, facile quoque gradum alterum, bonorum
+  ludi magistrorum munus, seiungere potuerunt. optime autem conuenit
+  temporum ratio. Asclepiadem Myrleanum 'primo ante Christum n.
+  saeculo ita ut certe natales ante annum septuagesimum ponendi
+  sint' floruisse ostendit Lehrs l.s. p. 432 cf. M. Sengebusch diss.
+  Hom. I p. 61, aetas igitur eius inter Dionysii Thracis et
+  Varronis tempora intercedit.
+
+  Footnote 98: Idem scholiasta p. 737, 22: "ean oun to palai
+  tessara mere: e:n te:s grammatike:s, po:s nun hex auta phe:sin
+  alla ho Dionusios? to hen ex auto:n etme:the: eis tria kai
+  ta men tria gegonasin hex. to poion etme:the: eis tria? to
+  diortho:tikon." cf. p. 659. 671. 683. 728. E. Meier opusc. II
+  p. 21 sq. sed euidenter errauit qui haec scripsit. ex tribus
+  partibus enim, quas in "diortho:tiko:" coniunctas esse dicit, prima
+  ("glo:sso:n kai historio:n apodosis") omnino non ad "diortho:sin"
+  sed ad "exe:ge:sin" paullo plus quam apud Dionysium amplificatam
+  pertinet et similiter reliquae duae, analogiae et etymologiae
+  inuentio, quamquam hae praesertim analogia non raro emendationis
+  duces erant; Dionysius uero de earum in "diortho:sei" usu nihil
+  significat. uerum potius haec altera diuisio ex Dionysiana orta
+  est (cf. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 547), sed prorsus
+  alio spectat. Dionysius enim in sua diuisione sex omnino partes
+  praecipuas grammaticae quae tunc erat conprehendit, altera tamen
+  ad praeclaram tantum industriam doctorum uirorum pertinet, quae
+  in legendis recensendis aestimandis poetarum scriptorumque libris
+  uertebatur, et egregie summam rerum conplectitur.
+
+  Footnote 99: Diom. p. 436, 10: 'dictio est uox articulata cum
+  aliqua significatione, ex qua instruitur oratio et in quam
+  resoluitur; uel sic: dictio est ex syllabis finita cum
+  significatione certa locutio, ut est dico facio'.
+
+  Footnote 100: Steinthal l.l. p. 547 in Diomedis socordiam et
+  neglegentiam nimis festinanter inuexit neque quid apud eum
+  melioris esset notae excussit.
+
+Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio quae
+nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi possit.
+Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non conuenire
+uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud quoddam opus
+rettulit (quaest. Varr. p. 7). primum autem Victorinum et Diomedem,
+apud quos haec testimonia extant, multis rebus ita consentire uidimus,
+ut necesse sit eundem auctorem usurpauerint. ille igitur auctor initio
+operis sui Varronis grammaticam consuluit et inde quae apta ei
+uidebantur satis accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus
+ubique dubium est num alii quoque praeterea intercesserint) Diomedes
+p. 426 primum Varronis definitionem paullo mutatam sumpsit: _tota
+grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
+historiarum prompta expositione_{101}; cum hac priorem officiorum
+enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: _et in recte
+loquendi scribendique ratione_, ubi Varronem recte _legendi_
+scribendique rationem posuisse ueri simile est. deinde sequitur altera
+officiorum diuisio, quam supra tractauimus. sin Diomedes haec omnia
+apud auctorem suum repperit, quod non est cur dubitemus, admodum
+probabile fit eundem auctorem a Victorino, qui post integram Varronis
+definitionem turbatam illam seriem officiorum habet, neglegentius
+excriptum esse. accedit autem aliud. si enim has officiorum
+enumerationes diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae
+definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere, alteram ad
+libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore saepe adhibitos esse
+constat, referre debes. tum uero cum definitione e Dionysio Thrace
+sumpta, grammaticae diuisio quae ab eo aliena est coniungitur, altera
+contra quae ab eodem repetita est ideoque si ueri similia sequimur,
+cum illa definitione conexa erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus
+probabilitatem pugnet, ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his
+contemptis argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino
+adsignare uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi
+Victorini capite de lectione (p. 272 Lind. p. 1938P.) inueniri facile
+sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram officiorum enumerationem
+quam Diomedes habet haec leguntur: _partes lectionis sunt quatuor:
+accentus discretio pronunciatio modulatio_, eaedemque partes{102}
+subtilius quam a Maximo explicatae recurrunt apud Diomedem p. 430, 29.
+436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in libro de sermone
+latino ita legi potuisse manifestum est, ut neglectis ceteris
+grammaticae partibus lectio accuratius tractata sit et ab hac
+praefatione transitus ad librorum argumentum, quod magna ex parte
+arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed quamuis hoc facile
+placeat{103}, uerum non est. nam eodem modo atque apud Maximum
+Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius arti Maximi libellum
+perquam similem esse M. Schmidt l.s. p. 421 ostendit, "anagno:sis"
+exponitur, cuius diuisioni{104} modulatio addita est. etiam hac igitur
+uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam restet, quam ut in ea quam
+supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo autem consensu
+Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile est, Varronem etiam
+in hac re Dionysium secutum et post grammaticae diuisionem lectionis
+partes accurate persecutum esse, sed uereor ne in singulis Varronis
+doctrina admodum obscurata sit, ut eius uestigia{105}, quae in hac
+expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam.
+
+  Footnote 101: Ea satis bene cum fragmento 91 conuenit; _praecipue_
+  illud ortum est e Varronis uerbis _ex parte maiore_, quae non
+  recte intellexit Diomedes.
+
+  Footnote 102: Singulariter in multis conuenire Maximum Victorinum
+  et Diomedem uidit L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286, ut
+  supra monui. sed consensus ille magis in dispositionibus quam in
+  rebus conspicuus est (exempli gratia cf. adnotationem ad fr. 93),
+  nam omnia fere doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede
+  hausisse non credet, qui rerum diuersam tractationem et diuersum
+  ordinem spectat. tertium igitur habemus testem, quamquam longe a
+  fonte remotum, de libro Varroniano.
+
+  Footnote 103: Melius quam Maximi lectionis expositio Theodosi,
+  qui Dionysium secutus est (cf. Villoison anecd. gr. II p. 102 sq.
+  Bekkeri anecd. gr. II 676. gramm. post F. Osanni Philemon. p.
+  303), "anagno:seo:s" explicatio cum librorum de sermone latino
+  argumento conueniret, unde quam fallacia talia sint adparet.
+
+  Footnote 104: Dionysii de accentibus sententiam in libro tertio de
+  sermone latino a Varrone prolatam fuisse supra uidimus (p. 59).
+
+  Footnote 105: Nihil fere ad Varronem rettulerim nisi fundamenta
+  eorum quae p. 437 sq. de posituris leguntur conlatis Aristophane
+  in Pseudo-Arcad. p. 214 sq. Schm. et Dionysio p. 630.
+
+De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et testatur
+Cornutus Cassiodori p. 2286P. eidemque tribuo quod Probus tradit,
+nomina litterarum indeclinabilia esse (fr. 94). de litteris autem
+teste Cornuto (fr. 95) haec Varro scripsit 'litterarum partim
+sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut
+H et X, partim sunt neque dicuntur ut "Phi" et "Psi". deinde de
+uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere debuit, ut
+Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex huius uero uerbis
+III 263 p. 59 Gr.: _haec cum grammatica diceret, eamque progredi
+Iuppiter Deliusque praeciperent, hic Pallas 'de iunctura syllabarum'
+inquit 'dum haec litteratura deproperat, partem historicam
+praetermisit'_ fortasse conligendum etiam historicas de litteris
+obseruationes a Varrone additas fuisse, nam quanti momenti talia in
+Martiano sint, docuit C.F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX, cui
+accedit quod etiam Marius Victorinus I 4 p. 2456P. multa de eadem
+re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est, quia
+praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I 3, 8. 10
+p. 2455P. cf. Mart. Cap. III 259 p. 58 Gr. spectat, etiam quae
+cum libris de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae
+conueniunt habet. sequebantur sine dubio syllabae, fortasse etiam
+breuis disputatio de uocabulis et enuntiatis. sed haec etiamsi ueri
+similia incerta sunt, cum nec quatenus Dionysium Varro secutus sit
+sciamus, nec Martiano Capellae satis confidere licet, ut eo solo
+auctore nisi aut disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de
+qualibet re a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus
+orationis egit.
+
+Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non est.
+crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius Aristarchum
+(Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has posuerunt; nomen
+uerbum participium articulum pronomen praepositionem aduerbium
+coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p. 10 Bekk.). sed hoc
+incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam aliis
+testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei notas fuisse.
+in quattuor partes eum orationem in libris de l.l. diuisisse supra
+(p. 28) exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae
+utrumque, quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis
+praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur,
+quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium coniunctionem
+conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae huius generis extant
+percurram, deinde num eandem disputationis suae fundamentum Varro esse
+uoluerit dicam.
+
+Primae classis
+    partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula
+    quae sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina
+    ut Romulus Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur
+    nominatus, prima et extrema articuli. primum genus est
+    infinitum, secundum ut infinitum, tertium est finitum,
+    quartum ut finitum.{106}
+nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes stoicis erant,
+sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad alterum genus duae
+spectant obseruatiunculae. primum enim praecepit (fr. 97) _lact_ in
+nominatiuo dici debere,{107} cuius genetiuus sit _lactis_. quamquam
+enim Probus scribit (cathol. I p. 7, 3 K.): _e littera unum nomen
+reperitur terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim
+facit genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici,
+sed non legi nisi in Varrone de lingua latina_, et Spengelius
+philologi XI p. 402 codicem Florentinum de lingua latina V 104 p. 106
+_lact_ praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi p. 303, 7
+qui _lac_ exterminasse Varronem tradit, et Pompeio XVIII 2 p. 233, qui
+de certo quodam Varronis praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem
+statuisse narrat Cledonius p. 1904P.: 'lact (lacte _cod. Bern. 380.
+Putsch._) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus mutis
+terminatur aut currit: hoc lacte'. sed aperte confudit Varronem cum
+Caesare qui teste Pompeio (cf. supra p. 55) nullum uocabulum duabus
+consonantibus terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius
+auctorem male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in
+tot rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad
+fragmenta 99. 100, ut omnes ex uno eodemque doctiore conmentario
+hausisse aliumque plura alium pauciora inde sumpsisse existimem. in eo
+autem conmentario conscribendo Varronis grammaticam adhibitam esse ex
+fragmentis modo adlatis conligendum ideoque hanc quoque obseruationem
+de forma _lact_ codem refero, quod Martiani (III 256 p. 57 Gr.)
+consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius (p. 131,
+10) de graecis uocabulis -a terminatis tradit (fr. 98) supra (p. 34)
+iam indicaui, cum in libro de grammatica breuia de iustis uocabulorum
+formis praecepta dari oporteret, quale hoc fuisse uidetur.
+
+  Footnote 106: In hoc loco (de l.l. VIII 45 p. 424 sq.) scribendo
+  Spengelium et Augustinum ab eo laudatum sequor.
+
+  Footnote 107: cf. W. Freund in Iahni annal. V 1832 p. 100. Ritschl
+  nou. mus. rh. VII p. 606 sq. H. Wentzel symb. crit. ad hist. scr.
+  rei metr. lat. p. 33. I. Vahlen anal. Non. p. 10. L. Mueller de re
+  metr. poet. lat. p. 379. W. Corssen krit. beitr. z. lat. formenl.
+  p. 578.
+
+Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis rerum
+nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed duas has
+classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in primigenia et
+deductiua (fr. 99), ut _quis_ et _quisquam quispiam_. primigenia autem
+erant uiginti unum, quorum quattuor classes, quas contra Donatum duas
+tantum proferentem{108} Pompeius Sergius Cledonius enumerant, ad
+Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem Probum,
+in cuius institutis artium p. 131, 25 hoc legitur, sed primum Varro
+accurate quae pronomina essent primigenia indicare debuit, deinde hoc
+prope ad stoicorum doctrinam accedit,{109} talesque partitiones
+Varronem adamasse uel locus suprascriptus e libris de lingua latina
+docet. uoluit enim pronomina aut finita (ego tu ille{110}) aut minus
+quam finita (ipse iste is hic idem sui) aut infinita (qui uel quis
+qualis talis tantus quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus
+suus noster uester) esse, ut ex eo Probum et Isidorum orig. I 7, 2. 3.
+6 hausisse existimem. hanc autem diuisionem a Varrone profectam esse
+confirmant quae Probus instit. art. p. 151, 30 ex eodem de aduerbiis a
+pronominibus deriuandis profert (fr. 102). aduerbia enim e sedecim
+pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem
+enumerantur: ex _ille_, ex _iste hic idem_, ex _qui_ (_quique
+quicunque quidam quispiam aliquis_) _qualis_, ex possessiuis.{111} in
+hac quidem re duorum scriptorum auctoritati cedendum erat, non tamen
+credo Cledonio p. 1905P., qui omnia pronomina succedanea Varronem
+dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar. lect.
+II 2 p. 115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II p. 151 quod in codice
+Bernensi 380, quo ipso Putschius usus est, legitur: 'pronomen quia non
+(non _om. cod._) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo haec
+pars a Varrone _succedat in ea_ dicitur' (fr. 100). succedaneum bene
+adpellari potuit relatiuum, ut _is_ et _ipse_ a Prisciano (I p. 579,
+20. 580, 14), _is_ et _tantus_ a Diomede p. 329, 20. 331, 5. cf. Char.
+163, 28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus
+personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea
+Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt.
+
+  Footnote 108: Donat. II 11, 2 p. 1752. cf. Sergius p. 1847 P.:
+  Probus autem pronomen in quatuor partes diuidi putauit, id est
+  pronomen infinitum, finitum, minus quam finitum et possessiuum.
+  quod non uidetur habere rationem. unde Donatus melius qui in duas
+  partes in primo diuisit. nam si ea sunt finita pronomina, quae
+  recipiunt personas, alia omnia quae non recipiunt personas
+  infinita dicenda sunt; unde apparet quod infinita et minus quam
+  finita et possessiua sunt. quod quam bene ad artem logicam
+  accommodatum sit doceat Cledonius p. 1906: 'minus quam finita
+  sunt quae nec finita sunt nec infinita, nam iste et ipse et de
+  praesentibus dicimus et de absentibus'.
+
+  Footnote 109: Prisc. XIII p. 548: 'stoici enim articulum et
+  pronomen unam partem orationis accipiebant, infinitum articulum
+  uocantes, quem grammatici articulum, eique adiungentes etiam
+  infinita nomina uel relatiua,... finitum autem articulum dicebant
+  idem stoici, quod nunc pronomen uocamus finitum, quod et uera
+  ratione solum pronomen est dicendum; ergo Romani quoque artium
+  scriptores stoicorum secuti magis traditionem pronomina finita
+  dixerunt et infinita, nam articulos non habent e.q.s.'--aliter
+  Dionysius Thrax p. 640 Bekk. cf. Apoll. de pron. p. 4 cl.
+  M. Schmidt l.s. p. 513. G. Schoemann lehre v. d. redeth. p. 119 sq.
+
+  Footnote 110: Num _ille_ huic classi adnumerauerit dubito cf.
+  Diom. p. 329, 5: 'qualitas finita in prima et in secunda persona
+  est, infinita et minus quam finita in tertia inuenitur. finita
+  est, quae notat certum numerum et certum gestum dirigit ad certam
+  personam ut ego. infinita est, quae certam non recipit personam
+  sed cuilibet potest aptari, ut quis quae quod, minus quam finita
+  est quae certis et incertis personis aptari potest, ut ipse'.
+  Seru. ad Don. p. 1785: '_ille_ plerumque uariatur, nam si ad
+  praesentis personam refertur, tunc recte finitum est; si de
+  absente dicatur, minus quam finitum est'.
+
+  Footnote 111: His coniunctis testimoniis obsecutus sum, quamuis
+  alia diuisio a Prisciano XII 1. tom. I p. 577 (cf. p. 575)
+  prolata, secundum quam octo pronomina primitiua (ego tu ille ipse
+  iste hic is sui), septem deriuatiua (meus tuus suus noster uester
+  nostras uestras), reliqua quae uolgo huc referuntur nomina sunt,
+  simplicior sit meliusque cum Dionysio (p. 640. 22) conueniat.
+
+De uerbis et participiis (de l.l. VIII 58 p. 434) uel participialibus
+(de l.l. X 34 p. 564) cum nihil e grammatica seruatum sit ad quartam
+orationis partem transeo, quae praepositiones aduerbia coniunctiones
+conprehendit. quorum nominauit quidem copulam (de l.l. VIII 10
+p. 399) uel iungendi partem (de l.l. VIII 44 p. 424). sed praeterea
+nihil de hac traditum est. praepositiones contra non agnouisse
+uidetur; quamuis enim _ad ab in ex_, sed _re_ quoque et ut uidetur
+_dis_ praeuerbia dicat (de l.l. VI 38 p. 217 sq.), ea in libro nostro
+aduerbia localia adpellauit. ad hunc enim pertinere arbitror quae ad
+calcem Scauri de orthographia p. 2262 sq. leguntur nulloque uinculo
+cum praemissa expositione coniuncta sunt. ad finem enim iam antea
+Scaurus librum perduxerat p. 2262 'haec sunt quae urgenti tempore
+complecti tibi in praesentia potui Theseu; si quid exemplis defecerit
+uel quaestionibus subiungetur, nam, quod ad rem maxime pertinet
+regulam uides'. deinde continuo secuntur quaedam de scriptura aduerbii
+temporis _cum_, quae excipiuntur longiore disputatione de aduerbiis
+localibus e Varrone exscripta, denique adiectae sunt breues
+obseruationes orthographicae et secunda clausula, qua iterum
+breuitatis ueniam petit qui earn scripsit. uix credibile est Scaurum
+tam neglegenter libros suos conposuisse, quam ob rem ab alio quodam
+homine, qui simul Scauri epilogum discerpsit, illa interposita esse
+suspicor. sed quisquis ille erat, bene de nobis meruit, quod tam
+luculentum pannum doctrinae Varronianae nobis seruauit. expositio
+illa de aduerbiis Varroni diserte adscribitur eamque totam interiectis
+quibusdam alienis e Varrone fluxisse uidit C. Lachmann ad Lucr. III
+835 p. 186: 'sunt autem illae tres Putschii paginae excerptae e libro
+Varronis, sed interpolatae iis quae alio modo concepta leguntur in
+grammaticis Eichenfeldii p. 452'. optime enim intellexit a Varrone non
+profecta esse quae nimia uerbositate de scribendis _e_ uel _ex_,
+_a_ uel _ab_ p. 2262 sq. leguntur et similiter e codice Parisino 7520
+a Vindobonensibus edita sunt. his igitur reiectis{112} reliqua libro
+de grammatica (fr. 101) tribuo, quia ex disputatione de aduerbiis
+temporum et locorum, quae igitur ordinem orationis partium sequebatur,
+sumpta sunt taliaque breuia praecepta recte loquendi perbene huic
+operi conueniunt. de temporum aduerbiis nihil excripsit ille nisi
+_cum_ per _c_ scribendum esse; quae secuntur aliis tribuuntur et
+Varrone indigna sunt. etiam expositio de locorum aduerbiis
+interpolationibus quibusdam et lacunis turbata et mutilata est; et
+praeterea ille prout aliquid ei in Varronis libro notabile uidebatur
+transcripsit, ordine rerum prorsus contempto, quod in tali fragmento
+ab homine quodam non indiligenti suum in usum alii libro addito non
+admodum mirum est. exposuit igitur Varro satis eopiose de usu horum
+aduerbiorum, ubi adhibenda ubi uitanda essent, semper eonparatis
+similibus loquendi formulis. ita cum uerbis mouendi _e_ aduerbium,
+ut eius termino utar, non _de_ coniungi iussit, ut _e prouincia_,
+_e senatu redeo_, 'nam de prouincia existimamus cum de ea bene
+aut male praedicamus'. qua in re reliquorum quoque aduerbiorum
+significationem respexit et explicuit, ut _e contione uenit_,
+_in contione stat_, _de contione loquitur_, item _e scena_ uenit
+actor, _a scena_ spectator, contra spectator _e theatro_, actor
+_a theatro_, _de scena_ loquitur, _in scena_ pronuntiat actor secundum
+graecorum loquendi morem, secundum latinorum _pro scena_, 'nam exiit e
+scena'. similiter _pro rostris_ 'is contionatur qui his dicit qui ante
+rostra sunt, pro rostris enim et ante idem sunt'. ut _e prouincia
+uenire_, ita etiam _e tabulis recitare_, _e senatus sententia_
+dicendum esse censuit, sed litteris perperam inscribi _datae e Gallia_
+uel _in Roma_, nam in loco dari. etiam de his aduerbiis cum uerbis
+conpositis locutus est ut de discrimine inter _describere_ et
+_transcribere_, et scribendi rationem non prorsus neglectam fuisse
+ostendit id quod _ebibit_ pro _exhibit_ scribi conmemorauit.
+
+  Footnote 112: Etiam quae hanc disputationem excipiunt (p. 2264) de
+  rebus orthographicis Lachmannus ad Varronem rettulit. sed quamuis
+  per se probabile uideatur omnia interpolatorem ex uno eodemque
+  libro sumpsisse, res tamen tam diuersae et discrepantes inter se
+  sunt, ut in hac re Lachmannum sequi non audeam, cum circumspecte
+  et caute hic agendum esse doceat satis ampla de _ex_ et _ab_
+  scribendis expositio, quam ipse a Varrone alienam esse iudicauit,
+  et memoria _aliorum_ statim in initio excerpti posita.
+
+In explicandis igitur orationis partibus nec Dionysium cuius
+praepositiones et pronominum diuisionem neglexit, nec stoicos, quorum
+terminos frustra quaeris, secutus est, quantum ex relliquiarum
+paucitate conligi potest, etiamsi in singulis exponendis, ubi fieri
+potuit, et illius et horum doctrinam respexit atque transtulit.
+itaque eandem diuisionem, quam in libris de lingua latina protulit,
+repetiisse et pro fundamento adhibuisse censendus est. idem Cledonius
+p. 1861P. significat, e cuius testimoniis quattuor Varronianis duo ad
+grammaticam pertinere exposui, unum quamquam probabiliter supra ad
+librum undecimum (fr. 9) de lingua latina relatum, eodem fere iure
+grammaticae tribui poterat{113}. itaque ad eandem quartum quoque
+Cledoni fragmentum spectare ueri simile est, quo quattuor orationis
+partes Varronem statuisse diserte adfirmat (fr. 96), quam partitionem
+eandem fuisse, qua secundum naturam diuisa (cf. C. Lachmann ad Lucr. V
+1006 p. 328) in libris de lingua latina utitur, res ipsa clamat. cum
+uero omnes posteriores grammatici latini octo habeant partes
+orationes, antea id a Varronis{114} in libro de grammatica auctoritate
+repetendum esse existimaui, nunc omnibus consideratis hanc sententiam
+abicio primumque a quo posteriores pendent Palaemonem fuisse conicio
+memor Quintiliani ita scribentis (inst. or. I 4, 20): 'alii tamen ex
+idoneis duntaxat auctoribus octo partes secuti sunt ut Aristarchus et
+aetate nostra Palaemon, qui uocabulum siue appellationem nomini
+subiecerunt tanquam species eius'. cum Aristarcho enim, qui primus
+omnium hanc diuisionem protulit, ne praeceptorem quidem suum ita
+conponere Quintilianus potuit, nisi re uera ante eum nemo Latinorum
+idem fecerat. quod autem in breui talium diuisionum historia quam
+Quintilianus l.s., Priscianus II 16, I p. 54 sq., Pompeius ad Don.
+p. 82 sq. habent, Varroniana partitio non conmemoratur, id factum esse
+adparet, quia haec noua et minime usitata erat, illi autem generalia
+tantum et notiora persecuntur. sin hunc fructum ingeni Varroniani
+contempserunt qui post eum uixerunt, in multis singulis eum secutos
+esse posteriores uel exigua uestigia, quae nominatim ad eum
+referuntur, docent. de grammatica igitur idem, quod de omnibus
+disciplinis (cf. L. Mercklin philol. IIII p. 427. F. Ritschl quaest.
+Varr. p. 1 sq. O. Iahn ueb. roem. encyclop. in ber. d. saechs. ges. d.
+wiss. II 1850 p. 272 sq.) dicendum est, Varronem graecas litteras
+retractatas correctas amplificatas quantum fieri potuit cum ciuibus
+suis communicasse, quo facto plurimum in posteriorum temporum studiis
+eius auctoritas ualuit, ut permulta in medii aeui doctrina ab eo
+repetenda sint.
+
+  Footnote 113: De generibus utroque loco tractandum erat et non
+  dubitarem fragmentum illud grammaticae uindicare, nisi haud pauca
+  Donati interpretes Plinio debere scirem, quem praecipue libris de
+  lingua latina usum esse supra uidimus.
+
+  Footnote 114: Pro articulo enim latini ad explendas octo partes
+  interiectionem, a graecis aduerbio adnumeratam (cf. Dion. Thr.
+  p. 642, 3. 11. 17) addiderunt, quam Varroni notam fuisse ostendit
+  fr. 81.
+
+Absoluisse Varronem octoginta tres annos natum a. ab u. c. DCCXXI
+libros disciplinarum Ritschelius l.s. p. 53 cl. L. Roth leben d.
+Varro p. 31 sq. docuit. hinc autem, ut illius uerbis utar, fieri
+coniectura potest, quam maturae et tanquam consummatae eruditionis
+thesauris hi potissimum libri referti fuerint.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+         IIII
+
+Quam egregiis ac paene singularibus ingeni facultatibus ad tractandas
+quaestiones historicas cuiusque generis Varro praeditus fuerit
+quantoque studio et amore se conlocauerit non solum in inuestigandis
+ac perscrutandis antiquorum romanorum moribus et institutis, uerum
+etiam in exquirenda et inlustranda litterarum scriptorumque historia
+demonstrat longa series operum doctissimorum et amplissimorum, quam
+de his rebus conposuit. non mirum igitur est, quod etiam in rebus
+grammaticis partem historicam, quam alioquin in deliciis habuit,
+respexit et pro uirili parte in his quoque studiis, quae hodie demum
+recte aestimantur, elaborauit. etiamsi uero in ceteris libris
+grammaticis has quaestiones ubicunque non ab argumento alienae erant
+magno cum gaudio uel attigit uel accuratius tractauit, duo tamen
+potissimum opera sunt, quae eis instituendis destinauit, libros dico
+de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae. illis enim de
+inuentione et propagatione litterarum exposuit, in his primordia et
+progressus patrii sermonis persecutus est.
+
+Libros *de antiquitate litterarum* uno nouimus Prisciani testimonio,
+qui I 3 p. 7 eorum secundum adhibet. quot igitur fuerint nescimus, sed
+minimum tres fuisse ex more uiri "polugrapho:tatou" conligendum est.
+eosdem autem hos libros esse atque libros ad Attium, quos bis Pompeius
+ad Donatum I 7. 17 p. 9. 27 Lind. profert, tam firmis argumentis
+conprobauit Ritschelius nou. mus. rh. VI p. 530, ut non ueri simile
+sed certum sit. primum enim talia ex libris ad Attium Pompeius
+excribit quae nulli operi melius quam huic si titulum spectas
+conueniant. deinde ni omnia fallunt ex alio libro omnino sumpta esse
+nequeunt. quamquam enim e libris de origine linguae latinae similia
+traduntur, felici casu accidit, ut in unico fragmento (Prisc. I 39
+p. 30) ex hoc opere seruato _Attius noster_ conmemoretur, quod
+secundum antiquorum morem fieri non potuit, si illi libri ad eundem
+missi erant. de his igitur cogitare non licet, reliquis uero omnibus
+quorum omnino tituli ad nos peruenerunt, non Atti sed aliorum nomina
+inscripta fuisse constat. in primis hic in censum uenire possent, si
+argumentum respiceremus, libri de sermone latino et liber de
+grammatica, in quibus de litteris actum esse certum est; sed illi ad
+Marcellum scripti erant, grammatica unum tantum librum expleuit, cum
+Pompeius de _libris ad Attium_ loquatur. praeterea autem quam maxime
+probabile est hunc Attium{115} tragicum illum clarissimum fuisse, quem
+in scribendi ratione emendanda elaborauisse (cf. Mar. Vict. I 4, 4
+p. 2456P.) et geminatis uocalibus natura longas syllabas scribere
+uoluisse (cf. Vel. Long. p. 2220. Ter. Scaur. p. 2255. Ritschl mon.
+epigr. tria p. 22 sq. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p. 52) scimus,
+cum quibus studiis argumentum nostrorum librorum tam egregie conuenit,
+ut hoc casu tribuere temerarium esset. non uero dubium est, quin
+tragico Attio disciplinarum libri propter temporum rationem mitti
+non potuerint.
+
+  Footnote 115: Pro Attio ponere uoluerunt D. Ruhnken (post Mallium
+  Theodorum ed. Heusinger p. 64), probante L. Krahnero de Varr.
+  antiq. libr. p. 10, Atticum, ad quem libri de uita populi romani
+  (cf. H. Kettner de M. Ter. Varr. de uita p. r. lib. p. 2 sq.)
+  missi erant, F. Osann (anal. crit. p. 67) Atteium (cf. Suet. de
+  gramm. 10), quos refutauerunt I.G. Schneider de uita et script.
+  Varr. p. 239. O. Mueller ad Varr. p. 264. Ritschl quaest. Varr.
+  p. 25 sq. de Q. Axio (cf. rer. rust. III 2 sq.) cogitare uidetur
+  B. ten Brink M. Ter. Varr. locus de urbe Roma p. 2, idemque
+  proposuit L. Roth leben d. Varro p. 11 n. quibus ne credas cf.
+  Lachmannum ad Lucr. IIII 727 p. 254 de _Actio_, quod legitur in
+  Pompei codice Guelferbytano, et _Attio_ disputantem.
+
+Cum uero neque quot fuerint libri sciamus et duo tantum uel tria
+fragmenta supersint, ordo disputationis uel singulorum librorum
+argumenta nequeunt indagari, sed acquiescendum est in eis quae
+Pompeius ibi exposita fuisse testatur, qui non solum obseruationem
+de numero litterarum inde excripsit, sed breuiter quid omnino Varro
+ibi docuerit significauit. primum de inuentoribus singularum
+litterarum Varronem tractasse tradit (fr. 104), de qua re multum
+quaesitum ab antiquis et in uarias partes discessum esse notum est.
+quot autem et quam ineptae maximam partem doctorum sententiae fuerint
+ut ostendam quam breuissime, adponam particulam disputationis e Lucii
+Tarrhaei libro{116} "peri grammato:n" excerptae:
+    "to:n stoicheio:n ho Kadmos heurete:s estin, ho:s phe:sin
+    Ephoros kai Aristotele:s; alloi de legousin hoti Phoiniko:n
+    eisin heure:mata, Kadmos de tauta dieporthmeusen eis te:n
+    Hellada. Puthodo:ros de phe:si; kai pro Kadmou ho Danaos
+    ekeithen auta metekomisen. enioi de Mousaion heurete:n
+    legousi to:n stoicheio:n ton Me:tionos kai Sterope:s, genomenon
+    kata tous kairous tou Orpheo:s. Antikleide:s de tois
+    Aiguptiois te:n heuresin anatithe:sin. Aischulos de Prome:thea
+    phe:sin heure:kenai auta. Do:tiade:s" (i.e. "Do:siade:s") "de en
+    Kre:te: legei heurethe:nai auta. Ste:sichoros de Palame:de:n
+    heurete:n auto:n poieitai, ho: sumpho:nei kai Euripide:s.
+    Mnaseas de kata panta topon heuretas gegene:sthai to:n
+    stoicheio:n."
+prudentiores quidem non dubitabant, quin in Aegypto aut Assyria siue
+Syria inuentae essent litterae et postea a Cadmo uel Phoenicibus in
+Graeciam translatae (Herod. V 58. Diodor. III 67. Plin. VII 192 sq.
+Tacit. annal. XI 14 cf. F.A. Wolf proleg. ad Hom. p. L sq.). ita
+Varro Chaldaeos primos litterarum esse auctores iudicauit, eo usus
+argumento, quod earum nomina, quae a singularum figura repetenda
+essent, ad Chaldaeorum linguam spectarent (fr. 103). has litteras a
+Phoenicibus cum Graecis communicatas sedecim fuisse tradunt, quibus
+Palamedes Simonides Epicharmus reliquas addiderint. ualde discrepat
+inter scriptores quas quisque eorum adiecerit (cf. I. Franz elem.
+epigr. gr. p. 14 sq.), quod partim ad diuersas sententias pertineat,
+partim fortasse librariorum culpa est. satis sit conmemorasse,
+plerumque Palamedi (cf. O. Iahn Palam. p. 25 sq. E. Curtius nou. mus.
+rh. VII p. 455 sq.) tribui consonantium adspiratarum, Simonidi
+inuentionem litterarum "Eta" "Omega" "Xi" "Psi"; sed haec non modo
+confunduntur et inuertuntur, sed etiam aut alterum aut singulae harum
+litterarum Epicharmo adscribuntur. quid in hac causa Varro statuerit
+ex contrariis narrationibus scriptorum latinorum inuestigari non
+potest, nec magni momenti est, cum in hac re omnes fere antiquos
+errasse satis constet. in rebus autem historicis parum interest
+priorum hominum errores exponere, si uerum inuentum est, cum in eis
+rebus, quae in cogitandi ratione nituntur, etiam errorum historia non
+solum sapientem uehementer adliciat, sed perquam utilis sit. in
+Italiam omnes consentiunt (cf. Tac. l.l. Dion. Hal. ant. rom. I 33),
+Euandrum Arcadem (cf. R.H. Klausen Aeneas u. d. penat. II p. 889 sq.)
+eiusque matrem Carmentem graecas litteras adtulisse{117}, quod Varroni
+quoque placuisse Pompeius (fr. 104) docet. nam haec quin ex eodem
+fonte fluxerint atque ea quae de numero litterarum secuntur noli
+dubitare, cum ex Liuio quem profert sumta esse non possint.
+
+  Footnote 116: Schol. Dion. Thr. p. 786. Lucii Tarrhaei haec esse
+  ostendunt Crameri anecd. Oxon. IIII p. 318 sq. cf. L. Preller
+  Polem. fragm. p. 62. praeterea de litterarum inuentione cf. sch.
+  Dion. Thr. p. 781 sq. 1168 sq. Theodos. p. 1 sq. 10 sq.
+
+  Footnote 117: Ioannes Lydus quoque de mens. I 9 Euandrum sedecim
+  litteras in Italiam tulisse scribit, sed qua est inscitia et
+  inconsiderantia Cn. Flauium, quem M. dicit, reliquas addidisse
+  opinatur (cf. Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, 7. S.W. Zimmern
+  gesch. d. roem. priuatrechts p. 205 sq.). ingeniose subicit
+  "philei gar ho chronos enameibein ta pragmata", sed uereor ne
+  tantundem stupor Lydorum.
+
+Praeterea teste Pompeio (p. 9) exposuit Varro _cur tot sint litterae
+et quare eo ordine positae et cur isdem nominibus uocentur_.
+antiquitus litteras latinas sedecim fuisse existimauit (fr. 104)
+totidemque suas antiquissimas Graecos putauisse supra dixi. cum uero
+nec graecae litterae unquam (cf. Franz l.l. p. 17) nec latinae
+(cf. Franz l.l. p. 27 sq. Th. Mommsen unterital. dial. p. 33 sq.)
+sedecim fuerint sed plures, in hac re facta ignorauerunt uel
+neglexerunt et ficticiam doctrinam protulerunt grammatici. eundem
+quem Varro statuit litterarum numerum sumpsit Marius Victorinus
+I 4, 95 p. 2468 ex historicis ipsasque litteras enumerat. quos
+auctores cum facile conicias idem atque Varronem docuisse adscribam
+Victorini uerba, quae non leuiter interpolata mutilata corrupta sunt:
+    Repertores litterarum ... Cadmus ex Phoenice in Graeciam et
+    Euander ad nos transtulerunt a b c d e i k l m n o p q r s t
+    litteras numero XVI. postea quasdam a Palamede et alias a
+    Simonide adiectas implesse numerum XXIIII [in comoedia
+    scriptum erat ellum, non recte uos fecistis illum, est enim
+    en illum] grammatici _praeterea_ Demetrius Phalereus,
+    Hermocrates, ex nostris autem Cincius Fabius Gellius
+    tradiderunt. ex quibus Cincius paucis, inquit, commutatis
+    ut ad linguam nostram _peruenirent_, eas namque Cadmus in
+    Graeciam, unde ad nos Euander transtulerat.
+cum non repertores litterarum sed litteras Cadmus in Graeciam
+transtulerit, post _litterarum_ minimum _Chaldaei_, quod propter
+similitudinem sequentis uocis facile neglegi potuit, uel _Phoenices
+erant_ nisi plura interciderunt. taceo de additamento uncis incluso,
+quod a Gaisfordio ut haec omnia bona fide prolatum (cf. M. Hertz de
+Luciis Cinciis p. 59) medium enuntiatum dissecat. etiam _praeterea_
+aut eiciendum aut uestigium est historicorum quorundum grammaticis
+praemissorum et illa interpolatione submotorum, sicut statim latini
+historici secuntur. extrema dubito utrum pro Cinci uerbis, a Victorino
+male excerptis, accipienda an prauo Victorini generi dicendi
+indulgenda sint, sed non dubito, quin pro _peruenirent_ scribendum
+sit _conuenirent_. ex auctoribus a Victorino prolatis Demetrius et
+Hermocrates de graecis litteris antiquissimis locuti sunt, latinique
+(cf. Hertz l.l. p. 82) easdem XVI ab Euandro in Italiam aduectas esse
+dixerunt, praeter Cincium, qui paucis conmutatis hoc factum esse
+uoluit. graecas litteras omnes scriptores una mente has fuisse tradunt
+"alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa" "lambda" "mu"
+"nu" "omicron" "pi" "rho" "sigma" "tau" "upsilon", easdem igitur pro
+latinis acceptas fuisse consentaneum est, praeterquam quod pro
+"Upsilon" poneretur V, quod primitus idem atque "Upsilon" esse Verrius
+Flaccus apud Velium Longum p. 2215 intellexit, easdemque apud
+Victorinum, ubi congruentia graecarum et latinarum litterarum
+premitur, propositas esse expectares. sed "Upsilon" simpliciter
+reiectum est et numerus XVI addito Q expletur{118}. cum uero
+Victorinus eo loco, quo eas posuit, de communibus graecorum et
+latinorum litteris loquatur, itaque hoc contra omnem rationem pugnet,
+facile contenderes, illam seriem litterarum turbatam esse, quod L
+omissum et H ab hac re prorsus alienum, inlatum confirmare uideretur,
+nisi I 4, 20 p. 2458 easdem ac nostro loco enumeratas litteras
+uideres. itaque fortasse secutus est in hac re Cincium eiusque
+enumerationem ibi quoque posuit ubi non prorsus apta erat.
+
+  Footnote 118: Qui hanc rationem secuti sunt Q, quod saepe in
+  antiquorum graecorum scriptura occurrit (cf. Franz l.s. p. 16),
+  antiquitus traditum putauerunt (cf. W. Corssen l.s. p. 15), V
+  contra aliam atque "Upsilon" litteram, quia alium apud graecos
+  sonum haberet, eamque postea XVI illis adiectam esse
+  duxerunt.
+
+Varro autem aliter statuit. cuius libros de antiquitate litterarum
+cum a Prisciano semel proferantur, et aliud fragmentum quod idem
+(I 16 p. 13) librorum nostrorum argumento bene aptum habet{119} ad
+eosdem referre et quaerere licet, num alia praeterea uestigia eorum
+apud illum indaganda sint. sine dubio uero huc pertinent, quae I 12
+p. 11, 1 leguntur:
+    apud antiquissimos graecorum non plus sedecim erant
+    literae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem
+    seruauerunt perpetuam. nam si uerissime uelimus inspicere
+    eas, non plus duas additas in latino inueniemus sermone:
+    _digamma_ Aeolicum "digamma", quod apud antiquissimos
+    latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit ... X etiam
+    duplicem loco C et S uel G et S postea a graecis inuentam
+    assumpsimus.
+adparet igitur Priscianum eiusque auctorem V eandem litteram atque
+"Upsilon" accepisse{120}. ceterum discrepantiam antiquarum et
+recentiorum litterarum non accurate persequitur. antiquis enim C media
+ut graecis, K tenuis erat, deinde G addito C pro tenui ponebatur,
+K paullatim neglegebatur, quod Varronem praetermisisse nemo credet,
+Priscianus praetermisit cum diceret (I 14 p. 12, 5): 'K et Q, quamuis
+figura et nomine uideantur aliquam habere differentiam, cum C tamen
+eandem tam in sono uocum quam in metro potestatem continent. et K
+quidem prorsus superuacua est' e.q.s. quae cum ea quae supra scripsi
+excipiant, ne intellexit quidem hanc sententiam cum illa de sedecim
+litteris non conuenire, Varro autem G et Q postea addita esse docuit.
+quam Prisciani inconstantiam qui considerauerit non dubitabit, quin
+ipse Varronis libros non legerit sed apud alium quendam scriptorem
+fortasse Censorinum eos adhibitos inuenerit. confudisse enim uidetur
+cum illa de antiquissimis litteris aliam Varronis disputationem, quam
+in fine operis uel alio idoneo loco posuit, de litteris e numero uolgo
+traditarum re uera necessariis. ad talem enim expositionem alterum
+Prisciani locum (fr. 115) spectare arbitror, quo Varronem K et Q
+superuacaneas duxisse, H reiecisse sine dubio tamquam adspirationis
+notam tradit; praeterea X quoque ut duplicem sicut in grammatica
+(fr. 95) repudiasse censendus est{121}. in illa uero de antiquis
+litteris disputatione neque ab antiquissimorum monumentorum scriptura
+profectus est Varro, ut debuit, cognatarumque litterarum apud reliquas
+gentes conparatione, neque arbitrariam doctrinam excogitauit, sed
+simpliciter graecorum scriptorum de graecis litteris sententiam
+secutus easdem ad latinam scripturam transtulit. scripserunt autem non
+pauci graeci de hac re, quorum non nullos a Lucio Tarrhaeo conmemorari
+uidimus. sed primus erat ut uidetur{122} Aristoteles.
+
+  Footnote 119: Debet quidem hoc testimonium Censorino, sed fortasse
+  alterum quoque (fr. 103) ex eiusdem sumpsit libro grammatico, de
+  quo parum constat cf. O. Iahn praef. Censor. p. VII.
+
+  Footnote 120: Minus patet, quid Caesarem (Pomp. ad Don. I 17 p.
+  27) mouerit ut undecim tantum litteras adsignaret antiquissimis
+  romanis. fortasse, si tam peruersas opiniones explicare operae
+  pretium est, has admisit: A E I O, nam V alios quoque omisisse
+  uidimus, B C D, quorum singula simul pro tenuibus, uel tenuia pro
+  mediis posita essent, L M N R. restat S, quod nonnulli ut Messala
+  Coruinus (cf. Quint. inst. orat. I 7, 23. Mart. Cap. III 245 p. 55
+  Gr. Cledon. p. 1882 sq. Prisc. I 42 p. 32, 19) sibilum esse
+  uoluerunt, nisi eos Caesar secutus est, qui Appium Claudium Caecum
+  demum R inuenisse putabant (Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2,
+  36). undecim litteras Palamedem inuenisse tradit Hygin. fab. 277,
+  ubi G.I. Vossius Arist. I 10 p. 35 F. sexdecim scribere maluit,
+  cf. O. Iahn Palam. p. 24.
+
+  Footnote 121: Cf. de Nigidio Figulo disserentem Marium Victorinum
+  I 4, 5 p. 2456P.: Nigidius Figulus in commentariis suis nec K
+  posuit nec Q nec X. idem H non esse litteram sed notam
+  adspirationis tradidit.
+
+  Footnote 122: Cuius libros III "peri stoicheio:n" Laert. Diog. V
+  23 profert, cf. Plin. VII 192. schol. Dion. Thr. p. 783. 786. V.
+  Rose Aristot. pseudepigr. p. 472. 534. praeterea occurrunt
+  Pythodorus (cf. supra p. 119), Apion eiusque discipulus Apollonius
+  Archibii, qui idem esse uidetur ac Messenius, "peri archaio:n
+  grammato:n" (sch. Dion. Thr. p. 484), Diogenes uel Diogenianus et
+  Apollonius Dyscolus (Suid.).
+
+De ordine litterarum multa docte disputari potuerunt (cf. Th. Mommsen
+l.l. p. 30 sq. nou. mus. rh. XV p. 463 sq.), sed talia quomodo cum
+numero litterarum a Varrone posito coniuncta fuerint, non facile est
+dictu. uereor autem ne similia quoque protulerit eis, quae multo
+quidem ineptius graeci posterioris temporis habent (cf. Bekkeri anecd.
+gr. III p. 1171. Theodos. p. 6 sq.). nomina litteris a Chaldaeis
+singularum formis congruentia data esse scripsit (fr. 103) et sine
+dubio addidit, haec nomina indeclinabilia esse (cf. de l.l. VIII 64
+p. 439), de qua re et Priscianus eodem loco nonnulla dicit, et graecos
+diligenter quaesiuisse ostendit Lucius Tarrhaeus l.s. p. 319 cf.
+schol. Dion. Thr. p. 781.
+
+Valde dolendum est quod non plura ex his libris seruata sunt, nam
+etiam in Prisciani libro primo praeter ea quae supra significaui uix
+aliquid inde ductum est. quam ob rem admodum inpeditum est iudicium de
+ratione quae inter eos et posteriorum grammaticorum libros intercedat.
+ante alios hic in censum ueniunt scriptores de orthographia, quorum
+Velius Longus p. 2215 haec scribit:
+    Verrio Flacco uidetur, eandem esse apud nos V litteram quae
+    apud Graecos "Upsilon" ... graecorum uero qui de antiquis
+    literis scripserunt commentaria, ii item latinorum qui
+    illos secuti sunt, eadem litera ueteres solitos scribere
+    ostendunt "makros makrou makro:" et confusas fuisse
+    "Omicron" et "Omega".
+latinorum uero qui _de antiquis litteris_ scripserunt neminem nouimus
+praeter Varronem, quamquam multi in libris aliter inscriptis de eadem
+re egerunt{123}. non inprobabiliter igitur libros nostros a Velio
+adhibitos esse conligeremus et cum Varronis si certas spectamus
+litteras de H Q K tantum supersit doctrina, quid de his Longus
+docuerit quaerendum est. de H littera eum Varronis sententiam
+inprobasse supra (p. 93 sq.) vidimus, de K p. 2218 cum eo consentit,
+Q litteram ex C et V conpositam esse putat. quae uereor ut satis
+firma sint quibus alia superstruas, nam de his litteris non agere
+non potuit, qui de recte scribendi ratione scripsit et omnes fere
+grammatici hanc rem attigerunt (cf. Donat. I 2. 3 p. 1736. Max. Vict.
+p. 277 L. p. 1945P. al. cf. adnotationem ad fr. 105). praeterea Longi
+disputatio ad plures auctores spectat, inter quos num Varro fuerit
+dubium et eo incertius est, quia certa testimonia Varronis quae
+profert e libris de sermone latino hausit. similia de Mario Victorino
+ualent qui in capite de orthographia permulta habet quae apprime apte
+huc quadrant.
+
+  Footnote 123: Simile argumentum Terentius Scaurus tractauit in
+  libro _de nouis litteris_, quem ipse conmemorat p. 2264, cui larga
+  materia praesto erat inde ab Appio Claudio et Sp. Caruilio usque
+  ad Ti. Claudi Caesaris litteras.
+
+L. Attium poetam probabiliter statuunt fere anno u. DCLXX mortuum esse
+(cf. Ritschl mon. epigr. tria p. 30. G. Bernhardy roem. litt. p. 391)
+ideoque ante hunc annum Varronem hos libros scripsisse necesse est,
+quod etiam a ueri similitudine non abhorret. natus enim erat anno
+u. DCXXXVIII, triginta igitur annos egressus uel hac fere aetate opus
+nostrum conposuit (cf. Ritschl n. m. rh. VI p. 557).
+
+Transeo ad libros *de origine linguae latinae*, quos tres fuisse
+Hieronymi indice scimus. antea de libro primo tantum semel a Prisciano
+I 39 p. 30 conmemorato constabat, quem primum esse de lingua latina
+uoluerunt (cf. L. Spengel ed. Varr. p. 7. 592. O. Mueller ed. Varr.
+p. 264. cf. paed. phil. litt. bl. d. allg. schulzeitg. 1827 II p. 4),
+quam coniecturam per se parum probabilem (cf. G. Pape lect. Varr.
+p. 41. ztschr. f. alterth. 1834 p. 215 sq.) Hieronymi testimonium
+explosit. fragmento uerum a Prisciano seruato (fr. 107) in hoc quoque
+opere de litterarum quarundum scriptura et pronuntiatione actum fuisse
+docemur. teste enim M. Terentio Ion, quem Chium esse probabiliter
+suspicatus est F.W. Schneidewin n. mus. rh. VII p. 463 (cf. B. ten
+Brink Varr. locus de urb. Roma p. 2. C. Mueller hist. gr. fr. II p. 44
+sq.), uoluit sonum illum peculiarem, quem "Gamma" ante "Gamma" "Kappa"
+"Chi" haberet, "angma"{124} nuncupari et hanc litteram, etiamsi nota
+eius non in promptu esset, uigesimam quintam esse. addidit Varro
+eundem sonum eisdem locis in uocabulis latinis audiri ideoque
+Attium{125} talia uerba duplici G scripsisse. uerba tradita sunt haec:
+_in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt, alii N et G,
+quod in hoc ueritatem uidere facile non est._ additis uerbis '_quod
+... non est_' non id agit Varro, utra sententia uera sit, utra falsa;
+nam deinceps relicuam Attianae sententiae partem memoratus est:
+_similiter agceps agcora_, quibus quo conpleretur dictio haec fere
+adiecisse scriptor uidetur _per GC Attius, illi per NC_. itaque non
+illam Varro dicit ueritatem quae grammatici iudicio conprobatur, sed
+eam quae in ipso loquentium sermone est et auditur; ab hoc autem
+sermonis sono dissociat signum soni quod in litteris cernitur: prorsus
+simili ratione atque artis rhetoricae scriptores ueritatem actioni
+forensi tribuunt, procul habent ab umbratica declamatione
+exercitationis causa instituta; cuius rei exempla suppeditabent
+Ernestius lexic. technol. latin. p. 417 et Ellendtius ad Ciceron. de
+orat. II 23, 94 uol. II p. 217 sq. quam ob causam dubitari nequit quin
+Marius Victorinus I 4, 71 eandem Varronis sententiam siue expresserit
+siue interpretatus sit, cum 'anceps' et similia uerba per NC non GC
+scribi ideo iubet '_quoniam ... familiarior est auribus nostris N
+potius quam G_'. rectissime igitur Ritschelius mon. epigr. tr. p. 24
+sic locum scripsit: _quod in hoc ueritatem facile uidere est, in illo
+non est._ ex illa uero conparatione graeci sermonis et latini, facile
+est intellectu in hoc libro non numerum et historiam litterarum, ut
+in libris de quibus modo dixi, persecutum esse scriptorem, sed quid
+antiquitus utrique linguae commune fuerit inuestigasse, quod quanti
+momenti sit ad origines linguae latinae indagandas manifestum est.
+
+  Footnote 124: "Angma" e coniectura ten Brinki l.s. scripsi cum
+  nomen litterae sono illi accommodatum fuisse consentaneum sit.
+
+  Footnote 125: Verba Victorini (I 4, 4 p. 2456P.) _Attius cum
+  scriberet anguis angulus_ (_anguies angules_ cod. Paris. 7539
+  Gaisfordi et cod. Valentinianus cf. Ritschl l.s. p. 23)
+  _imponebat_ referenda sunt ad ea quae praecedunt _consonantes
+  litteras non geminabant, ...sed supra litteram quam geminari
+  oportebat scilicet sicilicum imponebant..., sicut apparet in
+  multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem uoces, quae
+  pressiore sono educuntur ausus causa fusus odiosus per duo S
+  scribebant aussus (caussa fussus odiossus). iuxta autem non
+  ponebant CM, deinde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam_ e.q.s.
+  in quibus quaedam de scribendo nomine _Tecmesa_ cum duobus S
+  excidisse puto, a quibus ad formas _Tecumesa_ et _Tecmesa_
+  declinarit Victorinus, quem quidem satis neglegenter scripsisse
+  uel hic locus docet. de sicilico cf. Ritschl. prisc. lat. mon.
+  epigr. enarr. p. 81.
+
+Cum hoc argumento optime conueniunt, quae Ioannes Lydus{126} de
+magistr. I 5 profert, Romulum eiusque aequales bene calluisse sermonem
+graecum, nempe aeolicum, quem Euander Arcas (cf. de l.l. V 21 p. 31)
+in Italia peruolgasset. tradidisse haec Varronem "ton polumathestaton"
+dicit "en prooimiois to:n pros Pompe:ion auto: gegrammeno:n". unde
+sequi uidetur libros nostros Pompeio{127} missos fuisse. multis quidem
+libris Varro Pompei nomen inscribere pariterque in multorum operum
+praefatione de cognatione aeolicae linguae et latinae loqui potuit,
+sed haec singularis argumentorum congruentia, praeeunte Ritschelio
+n. mus. rh. VI p. 531 sq., me mouet ut ad eosdem libros utrumque
+testimonium referam, donec constat de opere quodam ad Pompeium misso,
+cui tale prooemium aptum est. hodie autem praeter isagogicum ex quo
+disceret Pompeius consul, _quid facere dicereque deberet cum senatum
+consuleret_ (Gell. XIIII 7, 2) et ephemeridem naualem (itiner.
+Alexandri 6 ed. pr. Mai. 3. p. 5 class. auct. uol. VII), de quibus
+in hac re nemo cogitabit, ad Pompeium librum aliquem scriptum esse
+nescimus. egregie uero illa (fr. 106) habent locum suum (cf. Spengel
+l.s. p. 7) in prooemio librorum de origine linguae latinae, ubi
+igitur Euandrum eum esse dixit, a quo linguae aeolicae et latinae
+similitudo repetenda sit. cum aeolico sermone latinum saepius
+contulerunt uolgaremque de hac re sententiam profert Quintilianus
+(inst. or. I 6, 31): 'continet (etymologia) in se multam eruditionem,
+siue ex graecis orta tractemus, quae sunt plurima praecipueque
+_aeolica_ ratione, cui est sermo noster simillimus, declinata, siue'
+e.q.s. etiam I 5, 55 latini et graeci sermonis similitudinem premit:
+    uerba aut latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex
+    omnibus prope dixerim gentibus ut instituta etiam multa
+    uenerunt. taceo de _tuscis_ et _sabinis_ et _praenestinis_
+    quoque ... plurima _gallica_ ualuerunt ... sed haec diuisio
+    mea ad _graecum_ sermonem praecipue pertinet, nam et maxima
+    ex parte romanus inde conuersus est, et confessis quoque
+    graecis utimur uerbis, ubi nostra desunt,
+cf. Varr. de l.l. V 10 p. 22. X 69 p. 582 sq.
+
+  Footnote 126: Lydum hunc locum scholiis Vergilianis debere
+  iudicauit I.F. Schultze quaest. Lyd. I p. 17. 43, quod, quamuis
+  ipsum Diogeniani Varronis Catonis libros, quos omnes eodem loco
+  laudat, legisse minime credam, certum non est. Seruius quidem ad
+  Aen. I 292 _Quirinum_ a "koirano:", eundem Lydus a "kurio:" ducit,
+  et scholia ad eum uersum fortasse quondam pleniora erant Lydumque
+  praeterea permulta simulasse et sine ulla religione fontibus suis
+  usum esse (cf. Schultze l.l. p. 47 sq.) scimus; sed his omnibus
+  concessis parum similes Lydi Seruique expositiones sunt, quam ut
+  illud inde efficias.
+
+  Footnote 127: Spengelius ed. Varr. p. 7 librum primum de lingua
+  latina, de origine linguae latinae, _ad Pompeium_ missum fuisse
+  uoluit, L. Krahner l.s. p. 20, ut quam plurima confunderet, librum
+  illum primum a Prisciano de origine l.l., in Pompei conmento _ad
+  Atticum_, a Lydo "pros Pompo:nion", quod pro "pros Pompe:ion"
+  scribit, uocari opinatur.
+
+Ita uia munita aliud quoque Lydi testimonium his libris tribuendum
+est. scribit enim in eodem opere II 13 haec:
+    "te:n de hole:n kataskeue:n tou perizo:matos hoi Galloi
+    kartameran (legousin), he:n to ple:thos kartalamon ex
+    idio:teias onomazei. hoti de ou Rho:maikon touti to
+    rhe:mation, martus ho Rho:maios Barro:n en biblio: pempto: peri
+    Rho:maike:s dialektou, en ho: diarthroutai poia men tis lexis
+    estin Aiolike:, poia de Gallike:, kai hoti hetera men he:
+    Thousko:n, alle: de Etrousko:n, ho:n sunchutheiso:n he: nun
+    kratousa to:n Rho:maio:n apetelesthe: pho:ne:."
+unus quisque uidet hanc rem, uestigia dico aliarum linguarum in latino
+sermone indaganda, quam maxime ad hos libros aptam esse. in qua re
+nullius momenti est, quod Lydus titulum non accuratius indicat, cum
+ipse hos libros haudquaquam legerit et insolita neglegentia
+stupiditate uanitate praeditus fuerit{128}. grauius fortasse est quod
+quintus liber in opus nostrum non quadrat, sed non dubito quin in hac
+quoque re Lydus peccauerit. quinque enim libros uel plures, ut libros
+de antiquitate litterarum mittam, non nisi opera de lingua latina et
+de sermone latino conplectebantur. ad eum librum de sermone latino
+haec, si ueri similia sequimur, spectare nullo modo possunt. ad
+quintum de lingua latina relata sunt ab I.D. Fussio, primo librorum
+Lydianorum editore (de magistr. p. 118), cui adsenserunt L. Spengel
+ed. Varr. p. 5. 121 et R. Merkel praef. Ouid. fast. p. CVI. generalia
+autem, quae Lydus profert, minime huic libro accommodata esse,
+perspexit O. Mueller ad de l.l. V 116. nihilo magis in hoc libro
+locum habet uox "kartamera", quam V 116 p. 121 excidisse putabant.
+leguntur ibi in codice Florentino haec: _lorica quod e loris de corio
+crudo pectoralia faciebant. postea subcidit galli e ferro sub id
+uocabulum ex anulis ferream tunicam_, ubi siue cum O. Muellero _ex
+anulis ferrea tunica_ siue cum Lachmanno (ad Lucr. VI 954 p. 404)
+_ex anulis fere iam tunica_ scribis, de re non de gallico nomine agi
+concedendum est. nam loricam romanam antiquitus e loris factam indeque
+nominatam fuisse dicit, postea idem nomen in ferream e Gallia
+translatam transiisse. ex eo autem quod apud Varronem baltei
+explicatio sequitur, apud Lydum praemittitur, noli efficere Lydum eo
+loco usum esse, nam magna uerbositate de uestimentis magistri equitum
+locutus singula percensere debuit, Varroni autem nihil adscribit nisi
+"kartameran" (cf. L. Diefenbach orig. europ. p. 285 sq.) et illa
+generalia, quorum omnium in libro de lingua latina quinto nec uola nec
+uestigium. quare ad libros nostros (fr. 108) ea refero contentus, quod
+non solum in titulo et numero Lydus peccauit, sed etiam inpudenter res
+a Varrone expositas auxit. nam neque ille docuit e linguis gallica
+aeolica etrusca inter se mixtis latinam linguam ortam esse, id quod
+quaeuis pagina librorum de lingua latina ostendit, sed nonnulla ex eis
+sumpta esse existimauit, quae sine dubio accuratius pertractauit,
+neque facile dixeris quae discrepantia inter Tuscos et Etruscos
+intercedat (cf. O. Mueller Etrusk. I p. 100. C. Wachsmuth l.s.
+p. XXXI). parui sane tale testimonium aestimandum est, sed etiamsi
+omnia finxit Lydus, haec in libris nostris exposita fuisse reliqua
+testimonia probant.
+
+  Footnote 128: De Lydi indole fide linguae latinae peritia optime
+  disputauit I.F. Schultze l.s. p. 6 sq. cf. praeterea E. Dirksen
+  verm. schr. I p. 62 sq. C. Wachsmuth proleg. Lydi de ostentis
+  p. XVIII. XXXVI. ipse de se uerissime iudicauit de magistr. I 23:
+  "kai polla an tis toiauta sunagoi kata schole:n, ei tuchon auton,
+  ouk echonta ho ti prattoi, aphrontida sumbainei diabioun, kai
+  toioutois hopoiois ego, kaiper muriais sumpeplegmenos phrontisin,
+  enagrupno: *mo:raino:n* athurmasin."
+
+Praeterea de eis nihil constat: neque quo tempore scripti sint dici
+potest. nam cum Pompeio (cf. L. Roth leben d. Varr. p. 11 sq.) per
+triginta annos, inde ab a.u. DCLXXVIII usque ad cladem Pharsalicam,
+coniunctus erat, sed artiores fines nullum indicium prodit.
+
+Non mediocris relliquiarum copia ex Apulei libellis de nota
+aspirationis et de diphthongis (cf. I.N. Madvig opusc. acad. p. 3)
+accedere uidebatur, qui de nota asp. p. 107 Osann. Varronem _in libro
+de origine l.l._ et de diphth. p. 125 eundem _in libris de origine
+l.l._ adfert. accuratius tamen inquirenti non dubium est, quin sic
+libros de lingua latina V-VII significauerit (cf. Spengel. ap.
+Ritschelium l.s. p. 531. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 n.),
+siue ita argumentum librorum de origine uerborum indicare uoluit, siue
+codex quo usus est hunc titulum habuit. in Florentino quidem codice
+libris V-VII inscribitur _de lingua latina de disciplina originum
+uerborum_, in Gothano (cf. Iacobs u. Vkert beitr. z. alt. litt. I
+p. 270) _de uerborum origine_{129}, aliis uero _de origine linguae
+latinae_ inscriptum fuisse ostendit catalogus bibliothecae coenobii
+Fesulani (cf. F. Blume iter ital. II p. 31. 47), quem Montfaucon diar.
+ital. p. 393. bibl. biblioth. I p. 418 edidit. hunc enim nemo de ueris
+libris de origine l.l. accipiet, quos uix Priscianus legit. interdum
+uero neglegenter uel cum suis additamentis Varronis uerba posuit
+Apuleius, quare breuiter testimonia percurram{130}. ex uno autem loco
+ipse Varro corrigendus esse uidetur, nam cum Apulei uerbis (de not.
+asp. p. 107) _M. Varro in libro de origine latinae linguae ab hordeo
+horreum deriuatum aspirat, hordeum uero ab horrore tractum dicitur_
+(_dicit?_ Osann) si contuleris locum de l.l. V 106 p. 109 _hordeum ab
+horrido_ ibi aliquid excidisse putabis et scribendum esse _horreum ab
+hordeo, hordeum ab horrido_, quod confirmat Augustinus de dial. VI
+p. 11, 5 Crec., quem e Varrone hausisse uidimus: _aut per id quod
+continetur (dictum), ut si quis horreum mutata littera adfirmet ab
+hordeo nominatum._ quae leguntur de not. asp. p. 94. p. 107. de
+diphth. p. 125 sumpta sunt e libro V 97 p. 99, inepte adiectis p. 94
+_trahere_, p. 125 _uehere_, cf. Mommsen l.s. p. 358. de diphth.
+p. 127: _ae ante d reperitur in aedes quod ab edendo secundum Varronem
+deriuatum est_ conlatis de l.l. V 160 p. 160 _aedes ab aditu quod
+plano pede adibant_ scribendum est _ab adeundo_{131}. p. 129 scribit
+_aes aeris quod Marcus Varro ab asse, alii ab auri similitudine dictum
+putant_, contra Varro V 169 p. 169 _as ab aere_.
+
+  Footnote 129: Ex re etiam titulus libri septimi in scholio quodam
+  Plautino apud Ritschelium d. alex. bibl. p. 5 _M. Varro in libro
+  de uerbis poeticis_ sumptus est.
+
+  Footnote 130: Locos qui cum Varronis uerbis congruunt his
+  conposui. de diphth. 9 p. 129 cf. de l.l. VII 23 p. 308. Isid.
+  XIII 12, 1. 14, 2. XX 3, 1. p. 132 cf. VII 96 p. 372. p. 135 cf. V
+  20 p. 29. p, 138. 139 cf. VI 50 p. 226. Isid. I 26, 14. X 155. p.
+  141 cf. V 178 p. 178. p. 141 cf. V 40 p. 40. p. 142 cf. VI 79 p.
+  255. p. 143 cf. VI 11 p. 193. locum p. 145 e pluribus locis
+  Varronianis conglutinauit V 173 p. 173. VI 11 p. 193 deque suo
+  addidit _saenus a sex_.
+
+  Footnote 131: Quod non reiciendum est, quia apud Apuleium haec
+  secuntur: _et e quam in diphthongo habet a principali traxit. sed
+  male uidetur dicere quod a principali traxit e, cum edo breuietur
+  in prima syllaba._ pro priore _e_ habet codex Gudianus _ae_ et
+  scribendum est _a_, in omnibus enim his etymologiis exponitur unde
+  _a_ in diphthongo _ae_ oriatur. quae uero secuntur _sed male_ e.q.s.
+  quidam adscripsit uerbis iam deprauatis.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           V
+
+A certis uel probabilibus uenio ad dubia et obscura. duo enim restant
+opera, de quibus cum praeter titulum nihil fere traditum sit uix
+habeo quod dicam.
+
+Libri *de similitudine uerborum III* in Hieronymi indice exstant et
+semel a Charisio p. 91 conmemorantur. similitudo quid sit et quid de
+ea Varro iudicauerit ut quam breuissime ostendam duos adponam locos
+e libris de lingua latina. X 3 p. 545:
+    de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum,
+    quod ea res est fundamentum omnium declinationum ac
+    continet rationem uerborum. simile est quod res plerasque
+    uidetur habere easdem quas illud cuius est simile.
+    dissimile est, quod uidetur esse contrarium huius. minimum
+    ex duobus constat omne simile, item dissimile, quod nihil
+    potest esse simile, quin alicuius sit simile, item nihil
+    dicitur dissimile quin addatur cuius sit dissimile.
+VIII 23 p. 407:
+    cum utrumque nonnunquam accidat, ut et in uoluntaria
+    declinatione animaduertatur natura et in naturali uoluntas
+    (quae cuius modi sint aperietur infra{132}), quod utraque
+    declinatione alia fiunt similia alia dissimilia, de eo
+    graeci latinique libros fecerunt multos, partim cum alii
+    putarent in loquendo ea uerba sequi oportere, quae a
+    similibus similiter essent declinata quas appellarunt
+    "analogias", alii cum id neglegendum putarent ac potius
+    sequendam dissimilitudinem quae in consuetudine est quam
+    uocant "ano:malian", cum ut ego arbitror utrumque sit nobis
+    sequendum, quod in declinatione uoluntaria sit anomalia, in
+    naturali magis analogia.
+de eadem igitur re{133} hos libros conscripsit. num uero eis quasi
+praeparauerit libros de lingua latina an fortasse quod illic docuerat
+contra aduersarios, qui eum inpugnauerant, defenderit perspici non
+potest. e libro secundo (fr. 109) picem{134} singulariter tantum dici
+legimus, quod olim Spengelius ed. Varr. p. 594 ad librum de lingua
+latina nonum, quamuis ibi non occurrat, referre uoluit (cf. O. Mueller
+ed. Varr. p. 264. Ritschl l.s. p. 528). pertinet autem hoc praeceptum
+ad ea quae de l.l. VIIII 37 p. 482. X 83 p. 590 exponuntur, quod enim
+natura non subest deest multitudinis casus.
+
+  Footnote 132: cf. X 51 p. 574: uoluntatem dico impositionem
+  uocabulorum, naturam declinationem uocabulorum, quo decurritur
+  sine doctrina.
+
+  Footnote 133: G. Boissier etude sur la uie et les ouvr. de M.T.
+  Varron p. 130 errat cum scribit _le de similitudine uerborum, qui
+  etait sans doute quelque traite sur les synonymes_. ne uero mirere
+  quod hunc librum nusquam conmemoraui, in illo crasso uolumine
+  nihil noui inesse scito, quod homini germano aut accipere liceat
+  aut refutare lubeat.
+
+  Footnote 134: E Charisi uerbis _pix singulariter dicitur ut ait
+  Varro de similitudine uerborum II, quamuis Vergilius (geo. III
+  450) dixerit; Idaeasque pices et pingues unguine ceras_ effecit
+  grammaticus incertus de generibus nominum a Mauritio Haupt post
+  Ouidi Halieutica p. 74 sq., deinde plenior a F.G. Ottone Gissae
+  1850 editus haec (p. 93 H. p. 49 O.): _pix gen. fem. ut Varro:
+  Idaeasque pices_. idem p. 92 H. p. 48 O. et p. 104 H. p. 59 O.
+  Ouidi, p. 45 H. p. 50 O. et p. 98 H. p. 53 O. Lucili, p. 101 H.
+  p. 56 O. Vergili uerba pro Varronianis uendidit. talis homo nullam
+  habet fidem et neglexi quae apud eum leguntur. ne autem prorsus
+  desint hic adscribam duo uel tria testimonia, quae ad Varronis
+  libros grammaticos fortasse pertinere possent. 50 p. 28 O.:
+  _calcem hominis aut iumenti fem. gen. dicendum ut Virgilius_ (Aen.
+  XI 714): _ferrata calce fatigat. calx uero aedificiorum fem. gen.
+  cuius nom. calcs per s non per x ut Varro: calcs circum fura
+  quam_, quae misere quidem corrupta sunt, praeterea autem Varronis
+  mentem non adsecutus est scriptor (cf. de _x_ littera supra p.
+  124). 63 p. 31 O.: _compago gen. fem., ut Varro: haec compages_.
+  312 p. 99 H. p. 53 O.: _stiria dicuntur ab stillis quid Virgilius
+  genere fem., Varro neutro dixerit. sed uicit Virgilii auctoritas_,
+  cf. Seru. in Verg. geo. III 366. gloss. ant. ap. A. Mai. class.
+  auct. VII p. 581.
+
+Contrariam partem eiusdem quaestionis Varro tractauit in libris
+*de utilitate sermonis*, quorum notitiam ad nos pertulit Charisius
+p. 123, 3, qui Plinio auctore unum uerbum (fr. 110 cf. supra p. 34)
+ex libro quarto seruauit. utilitatem similitudini opponit Varro de
+l.l. VIIII 48 p. 490:
+    cum, inquiunt, utilitatis causa introducta sit oratio,
+    sequendum non quae habebit similitudinem sed quae
+    utilitatem. ego quidem utilitatis causa orationem factam
+    concedo, sed ut uestimentum, quare, ut hic similitudines
+    sequemur, ut uirilis tunica sit uirili similis, item toga
+    togae, sic mulierum stola ut sit stolae proportione et
+    pallium pallio simile, sic cum sint nomina utilitatis
+    causa, tamen uirilia inter se similia, item muliebria inter
+    se sequi debemus,
+quibuscum confer quae VIII 26 p. 410 sq. in contrariam partem
+disputata sunt. ueram Varronis sententiam de hac re et prior locus et
+quae supra ex libro octauo adscripsi et totus liber decimus ostendit.
+persuasum ei erat, in declinationibus analogiam, quam quid esse uoluit
+nunc non persequor, regere, praeterquam quod aliquid perspicuitati et
+similium uocabulorum distinctioni concedendum esse censuit. idemque
+hic quoque docuisse uidetur. in libris enim de lingua latina, ubi
+omnia conplectitur, quae contra analogiam et pro ea dicenda sint,
+utramque partem quam firmissime defendere non solum licebat, sed
+necesse erat; postremo autem suum pronuntiauit iudicium idque
+conprobauit ualidissimis argumentis, quo facto neque ipse incertus
+inter utrumque fluctuari uidebatur, et lectores quid de his rebus
+existimandum sit discebant. nimium uero Varroni tribuimus, si eum in
+illo opere alterum, alterum in hoc defendisse in morem sophistarum
+putamus, sed eandem sententiam ubique tueri debuit, nisi forte
+pluribus praeterlapsis annis antea se errauisse intellexit, quod cum
+posterioribus demum uitae annis his quaestionibus studuisse uideatur,
+et certos auctores tamquam duces in plerisque sibi sumpserit, non
+ita ueri est simile. nihilo minus in prioribus libris formas
+declinationesque quatenus analogiae aut respondeant aut repugnent
+considerasse, in his contrariam uiam persecutus esse uidetur, si
+titulos spectamus. in utroque igitur opere unam earum quaestionum,
+quas in libris de lingua latina generaliter exposuit, accuratius
+tractauit, qua ex re quanti momenti et Varroni et aequalibus eius
+hae res fuerint intellegitur.
+
+Superest ut uno uerbo tangam perpaucas relliquias, quarum sedem
+indagare non contigit. ablatiuum Varro teste Diomede (fr. 111) casum
+sextum uel latinum adpellauit. curculionem pro gurgulione per
+"antistoichon" uel antithesin (cf. Char. p. 279, 16. Diom. p. 442, 28)
+dictum esse (fr. 112) uoluit.
+
+
+Hae sunt relliquiae quas probabiliter libris grammaticis tribui posse
+arbitror. nemo enim hic talia expectabit, qualia Gellius habet (IIII
+16, 1. cf. Don. in Ter. heaut. II 3, 46) Varronem genetiuos _senatuis
+fluctuis domuis_ similia uel (V 21, 6) formas _pluria_ et _conpluria_
+probasse. sciens etiam ut Isidori ita omnes neglexi reliquas
+etymologias, quas huc pertinere non certo constabat, qualia sunt ut
+paucis exemplis defungar: _ualuae sunt, quae reuoluuntur et se uelant_
+(Seru. in Aen. I 449), _amoena quasi amunia hoc est sine fructu_
+(Seru. Aen. VI 638. cf. thes. nou. lat. in Mai class. auct. VIII p. 5)
+_freni a frendere dicti_ (Seru. Aen. VIII 230), _hilum Varro ait
+significare medullam eius ferulae quam graeci_ "asphodelon" _uocant,
+et sic dici apud nos nihilum, quomodo apud graecos_ "oude gru" (Isid.
+orig. X 1, 85. XVII 9, 95). prorsus praeterea contempsi testimonia
+ficticia et aut neglegentia aut stupore deprauata, quorum quaedam
+protulisse exempla satis sit. ut uix crederes apud Nonium u. protinus
+p. 376 haec _uel protinam uel protinus continuationem uel praeteritae
+uel futurae longitudinis_ eadem esse ac _protinam a protinus
+continuitatem significans_ nisi ipse adscripsisset librum de l.l. VII
+(107 p. 385), ita diu quaesiui, unde haec explicatio esset scholiastae
+qui dicitur Cruquiani ad Horat. epist. I 2, 28 _Varro nebulones uocat
+obscuro loco natos_, donec in hunc Columellae locum (VIII 16, 4)
+incidi: _itaque Terentius Varro nullus est inquit hoc seculo nebulo ac
+rhinton, qui non iam ducat nihil sua interesse, utrum eiusmodi
+piscibus an ranis frequens habet uinarium_, quae excripta sunt, si
+tale quid excribere dicere fas est, ex Varronis rer. rust. III 3, 9:
+_quis contra nunc rhinton non dicit, sua nihil interesse, utrum iis
+piscibus stagnum habeat plenum an ranis?_ primae in hac re deferendae
+sunt Pomponio Sabino et Cynthio Cenetensi in conmentariis Vergilianis,
+quos primo obtutu singularibus fontibus usos esse putares, deinde
+neglegentiae has copias deberi intellegis. Varro scribit de l.l. V 72
+p. 77: _Neptunus, quod mare terras obnubit ut nubes caelum, a nuptu id
+est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, nuptus dictus. Salacia
+Neptuni a salo._ inde effecit Pomponius ad Verg. Aen. I 125 p. 236
+ed. Bas.: _Varro ait Neptunus dicitur a neptu id est optione, quod ut
+coelum nubes, ita mare terras obnubuit. declinatur neptus tus tui.
+eius sacrificia dicuntur salatia a salo._ e Varronis (V 73 p. 78)
+_uirtus ut uiri uis a uirilitate_ primum fecit Cynthius (ad Aen. V 344
+p. 112) _uirtus a uiriditate_, deinde _uirgo dicitur a uiriditate_
+(ad Aen. VI 45 p. 128 cf. VII 72 p. 162). Pomponius (ad Geo. I 166
+p. 78 ed. Bas.) habet: _mystica dicuntur a mysterio, ut inquit Varro_,
+ad eundem uersum Seruius: _uannus: legimus tamen et uallus secundum
+Varronem_ (de l.l. V 138 p. 141. rer. rust. I 23, 5. 52, 9), _quod
+idem nihilo minus significat. mystica autem Iacchi ideo ait
+(Vergilius), quod Liberi patris sacra ad purgationem animae
+pertinebant, et sic homines eius mysteriis purgabantur, sicut uannis
+frumenta purgantur_, quem quam egregie interpretatus sit Pomponius
+uides. sed nolo coaceruare plura eiusdem generis.
+
+
+       *       *       *       *       *
+           *       *       *       *
+       *       *       *       *       *
+
+
+              M. TERENTI VARRONIS
+
+            LIBRORVM GRAMMATICORVM
+      PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA
+
+                  RELLIQVIAE
+
+
+
+
+In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili et Hertzi
+usurpaui notas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+{Transcriber's Note:
+
+Most fragments have three elements:
+  --original text, shown with line numbers;
+  --commentary and testimonia, indented in the same way as footnotes
+  --critical apparatus keyed to line numbers in the text.
+As in the introductory material, words or phrases *enclosed
+by asterisks* represent emphatic text.
+
+The critical apparatus includes elements that could not be fully
+reproduced in plain text.
+  Letters with diacritics are "unpacked" and shown within
+  braces, top to bottom:
+    {-e} = e with macron
+    {e,} = "e caudata"
+  For this 7-bit ASCII text, raised dot is rendered as
+    {.}
+  More complex details are given descriptively:
+    {*above space: qui}
+    {*between a and e: small r}
+
+All other asterisks are as in the original. Asterisks in fragment
+numbers are explained in the author's preface.}
+
+
+
+
+          DE LINGVA LATINA LIBRI XXV
+
+
+I
+
+_1*_ Verbum est uniuscuiusque rei signum quod ab audiente
+possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid
+uel sentitur uel intellegitur uel latet. signum est
+quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit.
+loqui est articulata uoce signum dare. articulatam autem          5
+dico quae comprehendi litteris potest. | omne uerbum sonat.
+cum enim est in scripto non uerbum sed uerbi signum
+est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. de sono enim
+uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur qualiter
+uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat,     10
+item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione
+asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus
+rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium
+tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur praeter
+dialecticam non est. haec enim scientia disputandi est. sed      15
+cum uerba sint rerum, quando de ipsis obtinent, uerborum
+autem illa quibus de his disputatur (nam cum de uerbis
+loqui nisi uerbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de
+aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita esse uerba
+signa rerum, ut res esse non desinant. cum ergo uerbum           20
+ore procedit, si propter se procedit id est ut de ipso uerbo
+aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique disputationi
+quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. quicquid
+autem ex uerbo non auris sed animus sentit et ipso
+animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero uerbum         25
+procedit non propter se sed propter aliud aliquid significandum
+dictio uocatur. res autem ipsa quae iam uerbum
+non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat uerbum
+quo significari possit siue non habeat, nihil aliud
+quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo quattuor          30
+distincta teneantur uerbum dicibile dictio res. quod dixi
+uerbum et uerbum est et uerbum significat. quod dixi
+dicibile uerbum est, nec tamen uerbum sed quod in uerbo
+intellegitur et animo continetur significat. quod dixi dictionem
+uerbum est, sed quod iam illa duo simul id est et                35
+ipsum uerbum et quod fit in animo per uerbum significat.
+quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta
+sunt quicquid restat significat.
+
+  TESTIMONIA
+  _1*_ Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39
+  sq. ed. Creceli p. 7: *Verbum est ... litteris potest*. haec
+  omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint et utrum
+  hactenus uerba definitionis aliis definitionibus persequenda
+  fuerint, ille indicabit locus, quo definiendi disciplina
+  tractatur. nunc quod instat accipe intentus. *omne uerbum ...
+  signum est.* quippe inspectis a legente litteris occurrit
+  animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud litterae scriptae
+  quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo ostendunt? et
+  paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et
+  praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non
+  uerba sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit
+  pars minima uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo,
+  [et] ut appellemus litteram etiam cum scriptam uidemus,
+  quamuis omnino tacita sit neque ulla pars uocis sed signum
+  partis uocis appareat, ita etiam uerbum appellatur cum
+  scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum
+  significantis uocis non _uox_ (uox _add. Vsener_) eluceat.
+  ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. *sed quod ...
+  restat significat.* sed exemplis haec inlustranda esse
+  perspicio. fac igitur a quoquam grammatico puerum
+  interrogatum hoc modo: arma quae pars orationis est? quod
+  dictum est arma propter se dictum est id est uerbum propter
+  ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars orationis, non
+  propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, uel
+  animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt,
+  ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi
+  proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma,
+  quod hic uerbum est, cum a Vergilio pronuntiatum est, dictio
+  fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo
+  significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et
+  cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella
+  uel arma, quae gesta aut gestata (_corr. Vsener pro_ ingesta
+  _ex D in quo_ igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum
+  gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent
+  uel digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non
+  cogitentur non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se
+  nec uerba sunt nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam
+  proprio nomine res uocantur. tractandum est igitur nobis in
+  hac parte dialecticae de uerbis, de dicibilibus, de
+  dictionibus, de rebus. in quibus omnibus cum partim uerba
+  significentur partim non uerba, nihil est tamen, de quo non
+  uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo disputetur
+  per quae de ceteris disputare conceditur.
+
+  ADNOTATIO CRITICA
+  Augustini libelli de dialectica tres habui codices. Bernenses
+  duos meum in usum contulit accuratissime H. Vsener meus:
+  B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec scribit:
+    Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est,
+    qui unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua
+    hauserit F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est
+    quadratus. schedis constat membranaceis CLXXXXVII.
+    conpositus est uno quinione qui primo loco collocatus est
+    et XXIIII quaternionibus; sed excisae sunt quaternionis XI
+    duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. scriptus esse
+    uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte VIIII
+    litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius,
+    nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in
+    Seruio paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano
+    (cf. C. Halm praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae
+    hunc secuntur bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae
+    uel adeo quadripertitae sunt.
+
+  _folio 153u. leguntur:_
+      {-c} {.} chIRII {*starting above h: consulis} for|
+      TuNaTIaNI {.} aRTIs Rhe|TORICe lib {.} III {.} expl.
+      IN|cIpIT {.} auRElII {.} au|GUSTINI {.} de dialecTica
+
+  _C = cod. Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae
+  perquam similes longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli_
+      INCIPIT TRACTATUS SCI AGI INDIALECTICA
+  _extremae litterae legi uix possunt, sed manifesta est
+  subscriptio_
+      EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI AuGuSTINI IN dIAlECTICA
+
+  _P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi undecimi, quem Carolus Morel
+  in usum meum contulit. D = cod. Darmstadiensis 166 cuius
+  scripturas e W. Creceli editione opusculi Augustiniani
+  Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. 'in D liber tribuitur
+  C. Chirio Fortunatiano et inscribitur_ de dialectica liber':
+  _Crecelius_.
+
+      1 rei _om. BDP_ || 2 quidquid _DP_ || 3 uel sentitur
+      _suprascr._ uel _B_ || 9 qualiter _coni. Vsener pro_
+      quanta || 10 disputatione _BD_ || 11 congestione
+      asperetur] congestione nodetur et congestione
+      asperetur _B_ || 12 quot _C_ quot _suprascr._ uel
+      quod _B_ quod _corr. in_ quot _P_ quod _D_ ||
+      13 rithmus _BC_ || 14 tractatur _P_ tractetur _C_ ||
+      negotia {*above a: o} _P_ || 15 enim _inter
+      lineas add. C_ || 16 optinent uerb{a.} {*above a:
+      orum} _C_ || 17 illa _om. D_ || nam--loquimur _uncis
+      inclusit Vsener_ || 19 loquimur _corr. ex_ loqnimur
+      _B_ || occurr{*above r: tilde} _C_ || 23 quidquid
+      _DP_ || 24 aures _BD_ aures{*above e: i} _P_ || et
+      _DCP_ ex _sed in mg._ i.e. et _B_ || 26 aliquod _BP_
+      || 29 quod _D_ || 30 quatuor _P_ {.}IIII{.} {*above
+      last I: or} _B_ || 31 distincte _P_ ||
+      32 significat et nomen est sed uerbi {.} {.} quod _B_ ||
+      34 significat _suprascr. a manu rec.:_ continetur
+      _P_ || 35 uerbum est nec tamen uerbum sed _P_ || iam
+      in {*above in: ..} illa _B_ || 36 ipsud _C_ ||
+      quod fit] quod _a manu rec. add. in P_ ||
+      38 quidquid _DP_
+
+Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem
+quasi uerberent. immo inquit alius quod aerem. sed quid          40
+nostram? non magna lis est, nam uterque a uerberando
+huius uocabuli originem trahit. sed de transuerso tertius
+uide quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui
+oportet odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium,
+uerbum a uero cognominatum est. nec ingenium quartum             45
+defuit. nam sunt qui uerbum a uero quidem dictum putant,
+sed prima syllaba satis animaduersa secundam neglegi non
+oportere. uerbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius
+syllaba uerum significat secunda sonum. hoc enim uolunt
+esse 'bum'. unde Ennius sonum pedum 'bombum pedum'               50
+dixit, et "boe:sai" graeci clamare. | ergo uerbum dictum est
+quasi a uerum boando hoc est uerum sonando.
+
+  Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare
+  ad facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam
+  disciplinam, ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae
+  facultatis sed non his docetur ipsa rhetorica) ergo omne
+  uerbum praeter id quod sonat quattuor quaedam necessario
+  uocat in quaestionem: originem suam uim declinationem
+  ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum quaeritur unde
+  ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus
+  necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni
+  (_d. nat. deor. III 24, 62_) quoque idem uidetur. quis enim
+  egeat auctoritate in re tam perspicua. quod si omnino
+  multum iuuaret explicare originem uerbi, ineptum esset
+  aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis enim
+  reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit.
+  huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum
+  origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim *uerba ipsa
+  ... graeci clamare* et Vergilius (_geo. III 223_) 'reboant
+  siluae'. *ergo uerbum ... uerum sonando*. quod si ita est,
+  praescribit quidem hoc nomen, ne cum uerbum facimus
+  mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, mentiantur.
+  ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a uerberando
+  an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an potius
+  unde sit dictum non curemus, cum quid significet
+  intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de
+  origine uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem
+  suscepti operis praetermisisse uideamur. *stoici autumant*
+  (_fr._ 2*) ... cf. Augustin. de magistro V 12. I p. 679 ed.
+  congr. S.M. Prise. VIII 1. I p. 369, 5: uerbum autem quamuis
+  a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus
+  partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi
+  proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni
+  oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II
+  p. 570A Garet.
+
+      40 inquid _D_ || 41 nostra _CP_ || 42 sed de
+      trauerso {*above u: ns} _D_ sed et de transverso
+      _C_ || 43 ubide {*above b: v} _D_ || 44 odiosum
+      quae _D_ || fit _corr. Vsener pro_ sit || 45 quarto
+      _C_ quartum est defuit _deleto_ est _B_ || 46 putent
+      _C_ || 47 sillaba _C_ || 48 enim _BDP_ autem _C_ ||
+      50 bonbum _D_ || 51 boesei _B_ boese _C_ boesae _D_
+      boase _uel_ boose _P_ || greci _C_ || ergo uerbum
+      dictum est a uere boando _a man. rec. add. in P_ ||
+      52 quasi uere boando _C_
+
+
+           LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM
+
+III
+
+_2*_ Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius non certa
+explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile
+fuit, si diceres hoc infinitum esse, quod quibus uerbis alicuius
+uerbi originem interpretareris, eorum rursus a te origo
+_quaerenda esset: illi docent hoc tamdiu
+                facien_dum esse, donec                            5
+perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine
+concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitum,
+ouium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum.
+perspicis enim haec uerba ita sonare, ut ipsae res
+quae his uerbis significantur. sed quia sunt res quae non        10
+sonant, in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel
+aspere sensum tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut
+tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene
+cum dicimus leniter sonat. quis item asperitatem non et
+ipso nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus        15
+uoluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae
+afficiunt ut uerba sentiuntur. mel, quam suauiter gustum
+res ipsa, tam leniter nomine tangit auditum; acre in utroque
+asperum est; lana et uepres ut audiuntur uerba sic
+illa tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt,   20
+ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordaret.
+hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse
+licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux propterea
+dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem
+crux efficit asperitate concordet, crura tamen non propter       25
+asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritie
+inter membra cetera sint ligno crucis similiora, sic appellata
+sunt. inde ad abusionem uentum, ut usurpetur nomen
+non rei similis sed quasi uicinae. quid enim simile habet
+significatio parui et minuti, cum possit paruum esse, quod       30
+non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit?
+dicimus tamen propter quandam uicinitatem minutum pro
+paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet
+enim paruum ut minutum non dicat. illud magis pertinet
+ad id quod nunc uolumus ostendere, quod cum piscina              35
+dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit nihilque simile
+piscibus habeat, uidetur tamen a piscibus dicta propter
+aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum
+similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est. quod si
+quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde        40
+piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, cum
+ab re neutrum abhorreat et utrumque lateat. illud tamen
+bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus,
+qui distet origo uerbi quae de uicinitate arripitur
+ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta progressio        45
+usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur quod
+minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et foederis
+nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate
+porci dictum est ut nonnulli uolunt, redit origo ad illam
+uicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur.       50
+nam ista omnino uicinitas late patet et per multas partes
+secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci
+per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus quod
+eius effectum potatio est creditur dictus, aut per id quo
+continetur, ut urbem ab orbe appellatam uolunt, quod             55
+auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod
+continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab
+hordeo nominatum, aut per abusionem, ut cum horreum
+dicimus et ibi triticum conditur, uel a parte totum ut
+mucronis nomine, quae summa pars gladii est, gladium             60
+uocamus, uel a toto pars ut capillus quasi capitis pilus. |
+innumerabilia sunt uerba, quorum origo, de qua ratio reddi
+possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet ut Stoici
+contendunt.
+
+  _2*._ Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S.M. p. 9 ed.
+  Crec. *stoici autumant*, quos scio (_ci. Vsener_ ci{~e} _B_
+  cicero _DCP_) in hac re ut Cicero irridet *nullum esse* ...
+  [Donat. III 6, 2 p. 1775: "katachre:sis" est usurpatio
+  nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui occiderit fratrem
+  et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus
+  sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, 13:
+  antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab
+  ironia hoc differt, quod ironia adfectu mutat
+  significationem, antiphrasis uero diuersitatem rei nominat,
+  ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod
+  minime luceat. _cf._ Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. Cap. IIII
+  360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, 24] ... *circumduci solet*,
+  cuius rei et Vergilius (_A. V 755_) meminit ubi Aeneas urbem
+  designat aratro, *aut per id ... capitis pilus*. quid ultra
+  prouehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine
+  rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut
+  uicinitate aut contrario contineri uidebis originem uerbi.
+  quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus,
+  sed hoc non semper utique possumus. *innumerabilia sunt* enim
+  *uerba ... est persequi*. nam et longum et minus quam illa
+  quae dicta sunt necessarium.
+
+      2 posit _C_ || 3 dices _P_ || quod _add. Wachsmuth_ ||
+      4 origine _BD_ || interpraetaris _BC_ interpretaris
+      _DP_ || rursus _om. C_ || 5 origo dum esse donec
+      _BD_ origo querendum esse donec _C_ origo dicenda
+      est donec _P lacunam expleuit Crecelius et
+      Wachsmuth_ || 7 innitum _C_ || 8 cathenarum _D_ ||
+      9 ista _BC_ || 13 auditam _DP_ || sicis{*above ic:
+      c} _C_ || peperit et ipsum _P_ || 16 asperum est cum
+      _P_ || crux _B_ || 17 adficiunt _D_ efficiunt
+      {*above e: a} _B_ efficiunt _P_ || sentiuntur
+      _corr. in_ sentiantur _D_ sentiantur _BP_ || 18 re
+      _ci. Otto Iahn_ || leuiter _P_ || 19 _post_ uerba
+      _duae fere litterae erasae in B_ || 21 concordarent
+      _BCDP_ || 22 ipsam _C_ || similitu{*above u: dine}
+      processisse _C_ || 25 concordat _CP_ concordaret _B_ ||
+      26 duritiae et inter _B_ duritiae et inter _sed pro_
+      et _antea_ ae _scriptum fuisse uidetur D_ duritie et
+      inter _C_ duritiae inter _P_ || 27 crucis _om. BCDP
+      add. Louanienses_ || appellata sint _BCD_ ||
+      28 uentum est ut _P_ || nomen non _cod. Carthusianus
+      Louaniensium_ tamen non _BCDP_ || 29 sed _om. P_ ||
+      30 parum _BCD_ || 32 quamdam _BP_ || 34 dicatur _CP_ ||
+      35 nunc _om. C_ || 36 piscibus simile _CP_ ||
+      37 dictam _BD_ || 41 stultu _C_ || repugnare _BDP_
+      reputare _C_ || 43 accidi _C_ || hoc _om. C_ ||
+      44 quid distet _BC_ quod istic _P_ || abripitur _C_ ||
+      45 de similitudine _BCD_ dissimilitudine _P_ ||
+      dicitur _C_ || 49 origo _BCD_ ergo _P_ || 50 eo _ex
+      correct. add. in C_ || 52 feditate _C_ || porci
+      {*above i: per} quem fedus _C_ || 53 efficiatur
+      _CD_ || per effectum _P_ || 54 eius effectus _P_ ||
+      {*above space: uel o} putatio _B_ putatio _D_ ||
+      quod continetur _C_ quod continet _P_ ||
+      55 apellatam _C_ || 57 quis .{*above .: h}orreum
+      _C_ || mutata d littera _P_ || 58 ordeo _C_ || a{.u}
+      {*above space: t} per _B_ || ut {*above u: cum}
+      orreum _C_ hordeum _P_ || 60 ubi _D_ || 61 uocamus
+      _DP_ uocant _C_ dicimus _B_ || capillos _BP_ ||
+      pilos _BP_ || 62 origo _om. C_ || 63 stoyci _C_
+
+Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad
+illa verborum cunabula uel stirpem potius atque adeo sementum,   65
+ultra quod quaeri originem uetant, nec si quisquam
+uelit potest quicquam inuenire. nemo abnuit syllabas,
+in quibus V littera locum obtinet consonantis, ut sunt in
+his uerbis primae: uafer uelum uinum uomis uulnus, crassum
+et quasi ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi       70
+consuetudo, cum de quibusdam uerbis eas subtrahimus ne
+onerent aurem. nam unde est, quod amasti dicimus libentius
+quam amauisti et nosti quam nouisti, et abiit non abiuit et in
+hunc modum innumerabilia? ergo cum dicimus uim, sonus
+uerbi ut dictum est quasi ualidus congruit rei quam significat.  75
+iam ex illa uicinitate per id quod efficiunt, hoc est
+quia uiolenta sunt, dicta uincula possunt uideri et uimen,
+quo aliquid uinciatur. inde uites, quod adminicula quibus
+innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter similitudinem
+incuruum senem uietum Terentius appellauit. hinc                 80
+terra, quae pedibus itinerantium flexuosa et trita est, uia
+dicitur. si autem uia, quod ui pedum trita est, magis creditur
+dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed faciamus
+a similitudine uitis uel uiminis, hoc est a flexu esse dictam.
+quaerit ergo a me quispiam: quare uia dicta est,                 85
+respondeo: a flexu, quod flexum uelut incuruum uietum
+ueteres dixerunt, unde uietos etiam quae cantho ambiantur
+rotarum ligna uocant. persequitur quaerere unde uietum
+flexum dicatur, et hic respondeo a similitudine uitis.
+instat atque exigit, unde ita sit uitis nomen; dico: quod        90
+uinciat ea quae compraehenderit. scrutatur ipsum uincire
+unde dictum sit; dicemus a ui. Vis quare sic appellatur
+requiret; reddetur ratio quod robusto et quasi ualido sono
+uerbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat
+non habet. quot modis autem origo uerborum corruptione           95
+uocum uarietur, ineptum est persequi.
+
+      65 cunabula uerborum _C_ || sementum _BDP_
+      se{~m}ttu{~u} _C_ || 66 quisque _P_ || 67 quidquam
+      _P_ || syblabas _D_ || 68 {.}u{.} littera _B_ quinta
+      littera _C_ || obtinent _C_ || 69 primae _DP_ prime
+      _C_ primae syllabae _B_ || uafer _suprascr._ fer
+      _a man. rec. P_ || grassum _D_ || 71 eas _BCD_ eam
+      _P_ || 72 honerent _CP_ || unde _BD_ inde _CP_ ||
+      73 habiit _D_ || habiit non habiuit _utroque loco
+      deleto_ h _C_ || non] quam _P_ || 74 hunc _corr. ex_
+      hoc _C_ || 75 quasi _corr. ex_ quae si _C_ quaesi
+      _D_ || ualidius _BCDP_ || 77 uiolentia _B_ ||
+      possint _B_ || 78 quo aliquid uinciatur _om. B_ ||
+      amminicula _B_ || 79 innituntur _corr. ex_
+      inmituntur _C_ || prendunt _corr. ex_ prendent _uel_
+      prendont _C_ praendunt _B_ || 80 Terentius]
+      _Eun. IIII 4, 21_ || 81 iterantium _corr. ex_
+      itinerantium _C_ iterantium _P_ || est et trita _P_ ||
+      82 ui pedum _corr. ex_ uis pedum _C_ uis pedum _B_
+      usu (_suprascr._ uel ui) pedum _P_ || 83 faciemus
+      {*above e: a} _C_ || 84 dicta _C_ || 85 qu{.e}.
+      {*above .: rit}ergo _B_ || a me _C_ me _BDP_ ||
+      86 uictum _D_ || 87 uictos _D_ || etiam quod _P_ ||
+      canto _C_ cantu _BDP_ || ambiuntur _P_ || 89 dicatur
+      i _in rasura scripto C_ || 90 ita sit uitis nomen
+      _BDP_ istud uiti sit nomen _corr. ex_ ista uitis sit
+      nomen _C_ || quod _CP_ quid _BD_ || 92 dicemus
+      _corr. ex_ dicimus _D_ || a ui uis _add. a man. rec.
+      in P_ a uiuis. quare _B_ a uiuis. quare _corr. ex_
+      a uiuis. quere _C_ || 93 reddetur ratio _add. a man.
+      rec. in P_ || 94 ultro _C_ || 96 prosequi _P_
+
+_3_ Varro asinos rudere canes gannire pullos pipare dixit.
+
+  _3._ Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum (*Varro ...
+  dixit* et Lucretius lib. V (_1070_) alio pacto gannitu uocis
+  adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum uocauerunt.
+  _cf._ Non. p. 156.
+
+_4_ Ita respondeant cur dicant deos cum omnes antiqui
+dixerint diuos.
+
+  _4._ Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale
+  nomen est omnibus. nam graece "deos", qui latine timor
+  ("deos" est latine timor _volg._ deus graece dicitur
+  ("phobos" id est timor _Daniel_) uocatur. inde deus dictus
+  est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem
+  tertio: *ita respondeant ... diuos*. _cf._ Seru. ad A. V 45.
+  VIII 275.
+
+      1 deus _cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg.
+      Varronis desiderantur uerba._ || omnibus _Paris._
+
+_5_ Fixum.
+
+  5. Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud ueteres
+  tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus de
+  uita sua 'sagittis' inquit 'confictus', Varro ad Ciceronem
+  tertio *fixum*.
+
+      1 Ciceronem fixum _M_
+
+_6_ Sicut nocet panthera et lea.
+
+  _6._ Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet
+  ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant
+  enim leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam
+  audiui feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria
+  libro II sic ait: statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro
+  ad Ciceronem dicit libro III (libro NII _cod. Paris. 7960_):
+  *sicut ... lea*.
+
+      1 noc{~e} pantera {*above 't': h} _cod. Laurent. pl.
+      45, 14 Paris._
+
+
+IIII
+
+_7_ Prolubium et prolubidinem dici ab eo quod lubeat.
+unde etiam lucus Veneris Lubentinae dicatur.
+
+  _7._ Non. p. 64 Prolubium .... Varro de lingua latina libro
+  IIII (lingua lib. IIII _suprascr._ latina _W_): *prolubium
+  ... dicatur*. _cf._ Varro l.l. VI 47 p. 224.
+
+      1 proluuiem et proluuidinem _W_ || 2 lubentina _WL_
+
+
+           LIBRI V-XXV AD CICERONEM
+  QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO
+
+XI
+
+_8_ Varro ait genera tantum illa esse quae generant.
+
+  _8._ Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p. 143 Lind.: *Varro ait
+  ... generant*. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur
+  auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum
+  et femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec
+  duo. Seru. exposit. super paries minores p. 491 Lind.:
+  *Varro* dicit genera dicta a generando. quicquid enim gignit
+  uel gignitur, hoc potest genus dici et genus facere. quod si
+  uerum est. nulla potest res integrum genus habere nisi
+  masculinum et femininum. Seru. in secundam Donati edit. comm.
+  p. 1782P.: genera dicta sunt ab eo quod generant atque ideo
+  tantum duo sunt genera principalia: masculinum et femininum,
+  hi enim sexus tantum generant. Prisc. V 1 p. 141, 4: genera
+  nominum principalia sunt duo, quae sola nouit ratio naturae:
+  masculinum et femininum. genera enim dicuntur a generando
+  proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et
+  femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia
+  generent, ut masculinum et femininum.
+
+      1 esse _supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec.
+      VIIII uel X_
+
+_9_ Dicit Varro nullam rem animalem neutro genere declinari.
+
+  _9._ Cledon. p. 1897P.: Ostrea si primae declinationis fuerit
+  sicut musa, feminino genere declinabitur, ut ad animans
+  referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro genere
+  et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut
+  ostri. quia *dicit Varro ... declinari*. _cf._ Seru. expos.
+  Don. p. 492 Lind. Caper de uerb. dub. p. 2249P.: ostrea et
+  ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est. Char.
+  p. 57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero an
+  hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec
+  ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non
+  uane adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri
+  quod neutrale sit.
+
+      1 dicitur _cod. Bern. 380 saec. VI uel VII_
+
+_10_ Ait Plinius Secundus, secutus Varronem, quando
+dubitamus principale genus redeamus ad diminutionem, et
+ex diminutiuo cognoscimus principale genus.
+
+  _10._ Pomp. comm. art. Don. 11, 7 p. 154 Lind.: *Ait Plinius
+  ... principale genus*. puta arbor ignoro cuius generis sit.
+  fac diminutiuum arbuscula, ecce hinc intellegis et principale
+  genus quale sit. item si dicas columna, cuius generis est?
+  facis inde diminutiuum id est columella et intellegis,
+  quoniam principale feminini generis est. _cf._ Char. p. 155,
+  13. Diom. p. 326, 9. Excerpta gramm. p. 535, 19K. Prisc. III
+  27 p. 102, 1.
+
+      3 diminutiuo _cod. Sangermanens. 1179 saec. VIIII
+      uel X_ || cognoscemus _Sangerm. 1179_
+
+_11_ Hypocorismata semper generibus suis unde oriuntur
+consonant, pauca dissonant velut haec rana hic ranunculus,
+hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula,
+hic panis hic pastillus et hoc pastillum, ut Varro dixit:
+haec beta hic betaceus, haec malua hic maluaceus, hoc          5
+pistrinum haec pistrilla, ut Terentius in Adelphis; hic ensis
+haec ensicula et hic ensiculus, sic in Rudente Plautus.
+
+  _11._ Char. p. 37, 13: *Hypocorismata ... Plautus*. Char.
+  p. 155, 13: illud uero meminerimus quod semper deminutiones
+  generibus suis unde oriuntur consonant, pauca dissonant, ut
+  rana ranunculus, unguis ungula, glandium glandula, beta
+  betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius
+  in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente.
+  Exc. gramm. I p. 535, 21 K.: illud uero memineris quod semper
+  deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca
+  dissonant, ut rana ranunculus, glandium glandicula, beta
+  betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius
+  in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente.
+  p. 551, 36: semper "hypokorismata" generibus suis unde
+  oriuntur consonant, pauca dissonant, ut haec rana ranunculus,
+  unguis ungula, beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum
+  pistrilla, ensis ensicula. Char. p. 94, 2: deminutionis
+  inaequalitas dura est, ut iuuenis iuuenculus, canis catulus,
+  puluis puluisculus, uinum uinulum, talus taxillus, panis
+  pastillus, homo homunculus et homuncio, piscis pisciculus et
+  pisculus. Diom p. 326, 9: apud nos diminutionis hoc genus
+  seruatur quod est primae positionis, id est prima diminutio
+  ... sunt item quae non seruant genera, quae ex nominibus
+  primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella,
+  pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis
+  ungula ungella ungellula. Prisc. III 44 p. 115, 6: et
+  sciendum quod pauca inueniuntur diminutiua, quae non seruant
+  genera primitiuorum, ut rana ranunculus, canis canicula,
+  scutum uel scuta scutula scutella. Lucilius in V: 'scutam
+  ligneolam in cerebro infixit'. hic qualus hoc quasillum,
+  pistrinum pistrilla, haec acus hic aculeus, et praeterea
+  anguis anguilla, unguis ungula, nubes nubilum, quae magis
+  denominatiua sunt existimanda quam diminutiua, quippe non
+  habent diminutiuorum significationem, sed formam tantum.
+  praeterea panus panucula. Lucilius in VIII 'intus modo stet
+  rectus ... subteminis panus'. Probus etiam ponit hoc glandium
+  haec glandula, ensis ensiculus ensicula, praeterea haec beta
+  malua, his betaceus maluaceus.
+
+      1 Ypocorismata semper generib: suis und ... hic
+      ranuncul: hic ungis {*above u: a} haec ungula
+      {*above 'ungula': anguilla}. _h ... h_. pastillum
+      ut uarro dixit haec beta hic betace ... h. pistrinum
+      haec pistrilla ut terentius in ad ... sic in rudente
+      plautus: _N reliqua, quae ibi iam legi non possunt,
+      e Charisio exc. grammaticis editione principe
+      Diomede Prisciano suppleta_ || 6 Terentius
+      _Ad. IIII 2, 44_ || 7 hic _om. libri_ || Plautus
+      _Rud. IIII 4, 112_
+
+_12_ Dies communis generis est. qui masculino genere dicendum
+putauerunt has causas reddiderunt, quod dies festos
+auctores dixerunt non festas, et quartum et quintum
+kalendas, non quartam nec quintam, et cum hodie dicimus,
+nihil aliud quam hoc die intellegitur. qui uero feminino,        5
+catholico utuntur quod ablatiuo casu E non nisi producta
+finiatur, et quod deminutio eius diecula sit non dieculus,
+ut ait Terentius 'quod tibi addo dieculam'. Varro autem
+distinxit ut masculino genere unius diei cursum significaret,
+feminino autem temporis spatium. quod nemo seruauit.            10
+
+  _12._ Char. p. 110, 8: *Dies communis ... seruauit*. nam et
+  secundum distinctionem dixit Vergilius (_Aen. II 324_):
+  'uenit summa dies' id est tempus, et (_Aen. IIII 169_): 'ille
+  dies primus leti' pro uno die. tamen et feminino genere diei
+  spatium significat, cum ait (_Aen. V 104_): 'exspectata dies
+  aderat'. cf. Prisc. V 26 p. 158, 11. _in 'libro glossarum'
+  Bern. n. 16 fol. 121u leguntur haec, quae Vsener mihi
+  descripsit:_ dies cum multa significet, significat etiam
+  tempus plerumque generale, quod (quo _Vsener_) et dies et nox
+  conprehendatur. dies generis masculini bonum tempus, feminini
+  malum significat. dies secundum artis regulam feminini
+  generis est, cum significat tempus: eius diminutio diecula et
+  ablatiuus casus producta -e- littera terminatus, ut ab hac
+  die, ab hac re, ab hac specie, uerum masculino genere
+  dicendum in trina obseruatione retinemus: in qualitate numero
+  aduerbio. qualitate, ut 'serenus dies' [numero serena],
+  numero, aut (ut _Vsener_) 'bis quinos silet ille dies' non
+  'bis quinas', aduerbio, ut hodie non hac die. Ceterum diecula
+  nihil praeiudicat, qui nihil (quia nonnulla _Wachsmuth_)
+  diminutiua recedunt a nominibus primae positionis, ut scutum
+  scutula (_corr. ex_ scutela) scutella, canis canicula, rana
+  raniculus.
+
+      4 nec quintam _N_ et quintam _p_ || 5 intellegitur
+      _p_ intellegatur N || 8 _Terent. Andr. IIII 2, 27_ ||
+      9 distinxit et ma{-s} gen{-e} _N_ distincxit
+      masculino genere _p_ ut _Putschius_ || cursum
+      significare _N_ cursus significaret _p_
+
+_13_ Hic naeuus.
+
+  _13._ Gramm. inc. de generib. nom. 224 p. 89, 12 Haupt. p. 45
+  Otto: Naeuus generis neutri, sed Varro ad Ciceronem: *hic
+  naeuus*.
+
+      1 netius _bis cod. Laon._ neuuis _bis cod. Vindob._
+
+_14_ Varro de lingua latina ait, talia ex Graeco sumpta
+ex masculino in femininum transire et A litera finiri "ho
+kochlias" haec cochlea, "ho charte:s" haec charta, "ho gausape:s"
+haec gausapa.
+
+  _14._ Prisc. VII 55 p. 333, 1: Horatius in II sermonum (8, 10):
+  'his ut sublatis puer alte cinctus acernam gausape purpureo
+  mensam pertersit'. unde Persius (_VI 46_), quasi in e tantum
+  desinente supra dicti nominis ablatiuo, gausapa dixit
+  plurale, non gausapia: 'iam chlamydes regum, iam lutea
+  gausapa captis'. idem (_IIII 37_) 'balanatum gausape pectes'.
+  antiquissimi tamen et his gausapes et haec gausapa et hoc
+  gausape et plurale neutri haec gausapa quasi a nominatiuo hoc
+  gausapum protulisse inueniuntur, unde Cassius ad Maecenatem:
+  'gausapo purpureo salutatus'. *Varro* uero *de lingua ...
+  gausapa.* Seneca Ouidium sequens: 'gausapa si sumpsit,
+  gausapa sumpta proba'. Char. p. 104, 8: gausapa Ouidius
+  (_art. am. II 300_) neutraliter dixit 'gausapa si sumpsit,
+  gausapa sumpta' et Cassius Seuerus ad Maecenatem 'gausapo
+  purpureo salutatus', sed Augustus in testamento: 'gausapes,
+  lodices purpureas et colorias meas'. *Varro* autem ait
+  uocabula ex Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex
+  masculino in femininum latine transire et A littera
+  terminari, uelut "kochlias" cochlea, "Herme:s" herma,
+  "charte:s" charta, ergo "gausape:s" gausapa. cui generi
+  elegantiores addiderunt necessitatem, ut dicerent tunicam
+  gausapam, quod quomodo diceretur merito non constitit. quia
+  usus eius apud ueteres nou fuit. et M. Messala de Antonii
+  statuis 'Armenii regis spolia gausapae'. Char. p. 108, 4:
+  Margarita feminini generis est, quia graeca nomina "e:s"
+  terminata in A transeunt et fiunt feminina, ut, "ho charte:s";
+  haec charta, "margarite:s" margarita, aut communia ut
+  "athle:te:s" athleta. ergo neutraliter hoc margaritum dicere
+  uitiosum est, et tamen multi dixerunt, ut Valgius in
+  epigrammate 'situ rugosa, rutunda margarita'. et *Varro*
+  epistulicarum VIII 'margaritum unum, margarita plura'. sed
+  idem *Varro* saepe et alii plures margarita feminine
+  dixerunt, in genetiuo tamen plurali non nisi feminino genere
+  margaritarum.
+
+      1 sumta _L_ sumpta et masculino _R_ || 2 aliterea
+      _Rr_ et ea littera _in mg. r_ aliterea _K_ aliter ea
+      _BDHGL_ || finibri _K_ || 3 "KOCHLEAS" _L_ "KOCHLE:AS"
+      _K_ "KOCHLIAS" {*above "L": "L"} _Rr_ "KOK"l"AIS" _H_ ||
+      coclea _RBH_ coclia _DGL_ || "O * CHARTES" _K_ "CHARTES"
+      _R_ "KARTES" _H_ || cartha _R_ carta _DH_ || "GAUSAPES"
+      _BHGK_
+
+_15_ VIS et ipsa tertiae sunt declinationis et similem nominatiuo
+faciunt genetiuum: hic ciuis huius ciuis, haec uis
+huius uis et plurali hae uis sicut Lucretius et Varro, nam
+hae uires numero semper plurali declinantur.
+
+  _15._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS terminata et SIS faciunt
+  genetiuo et DIS ... *uis et ipsa ... declinantur*. cf. Prob.
+  cath. p. 19,19. Prisc. VI 64 p. 249, 9. Sacerd. II 66 p. 59
+  Endl.: VIS tertiae sunt declinationis, similem nominatiuo
+  faciunt genetiuum hic: ciuis huius ciuis, haec uis huius uis,
+  et plurali hae uis, nam hae uires numero semper plurali
+  declinantur.
+
+      2 hic _om. libri_ || 3 huius uis et pluraliter hae
+      uis _p_ huius uis et piu hae uis _alio atramento ut
+      uisum est Lindemanno suprascr. in B_ || sicut reneus
+      (_corr._ renus) et uarro _B_ sicut ritiennus et uarro _p_
+
+_16_ VAS terminata et SIS faciunt genetiuo et DIS, hoc uas
+huius uasis his uas huius uadis: utrumque Varro ait de
+lingua latina.
+
+  _16._ Prob. cath. p. 30, 26: VAS *terminata ... latina*. Cicero
+  (_p. Sest. 8, 19_) 'uultu tamquam uade'. _cf._ Prob. cath.
+  p. 19, 16. Sacerd. II 64 p. 59 Endl.: VAS tertiae sunt
+  declinationis et SIS faciunt genetiuo et DIS: hoc uas huius
+  uasis uel uadis. Cicero 'uultu tamquam uade'.
+
+      1 hoc uas huius uasis his uas huius uadis utrumque
+      _ci. Spengelius allg. schulz. 1832 p. 275_ hoc uas
+      huius uasis uel hoc uasum huius uasi utrumque _ci.
+      Keilius_ hoc uas huius uasis utrumque Varro ait de
+      lingua latina hic uas huius uadis _B_
+
+_17_ Lucius et Aemilius et cetera nomina quae ante V habent
+I duplici I genetiuo singulari finiri debent, ne necesse
+sit aduersus obseruationem nominum nominatiuo minorem
+fieri genetiuum. idque Varro tradens adicit uocatiuum
+quoque singularem talium nominum per duplex I                  5
+scribi debere, sed propter differentiam casuum corrumpi.
+Lucilius tamen et per unum I genetiuum scribi posse
+existimat. ait enim 'seruandi Numeri, numerum ut seruemus
+modumque'. numquam enim hoc intulisset, nisi et Numerium
+per I huius Numeri faciendum crederet. denique                10
+et in libro VIIII sic ait 'porro hoc, filius Luci, feceris I
+solum ut Corneli Cornificique'. et paulo post 'pupilli pueri
+Lucili, hoc unius fiet'.
+
+  _17._ Char. p. 78, 4: *Lucius et ... unius fiet.* et Plinius
+  quoque dubii sermonis VI (_cf. Schottmueller l.l. p. 42_)
+  adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed multa
+  iam consuetudine superari. sane opinionem de uocatiuo casu
+  traditam infirmat, quod his pius in uocatiuo pii faciat, adeo
+  enim [non] semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur
+  quam genetiuus. cf. Vel. Long. p. 2220 _ad fr. 44 exscr._
+  Beda p. 2373P. Scaur. de orthogr. p. 2257P.: per
+  detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est, quibusdam
+  uno I scribentibus genetiuum eorum nominum, quae IVS
+  nominatiuo singulari finiuntur, ut Antonius Antoni, Tremelius
+  Tremeli, exigente regula, ut in horum genetiuis I littera
+  geminetur, quoniam genetiuus =singularis non debeat minorem
+  numerum syllabarum habere, quam nominatiuus, quin imo
+  interdum etiam maior fit. propter quam causam ego etiam
+  uocatiuos horum per duo I, non ut consuetudo usurpauit, per
+  unum putem esse scribendum. quia non debeat aeque uocatiuus
+  minorem numerum syllabarum habere quam nominatiuus. ita
+  o Antonii, o Aemilii in singulari uocatiuo et dicendum et
+  scribendum esse contenderim. Prob. de ult. syll. p. 227, 22:
+  necessarium esse existimo rationem horum nominum et
+  declinationis exponere, quae genetiui singularis uel
+  nominatiui et uocatiui pluralium I litteram ultimam debeant
+  duplicare. ea nomina, quae nominatiuo casu singulari I
+  litteram uocalem ante ultimam syllabam habuerint, in omni
+  genere I litteram debent necessario geminare, non solum metri
+  gratia sed etiam propter uitium barbarismi, et ut ne sit
+  contra rationem nominatiuo breuior genetiuus, ut 'Chaoniique
+  patris' (_Verg. georg. II 67_), quia dicimus hic Chaonius.
+
+      1 Lucius et Aemilius et cetera _in N legi non
+      possunt_ (= _desunt in N_) Lucius Aemilius et cetera
+      _Putschius ex codice Dousae Lucil. sat. VIIII 7
+      p. 45 et 123 quem in reliquis quoque secutus est_
+      (= _P_) || 2 duplici .ii. _N_ || genetiuo singulari
+      _desunt in N_ || genetivos singulares finire debent
+      _P_ || finiri debentur _N_ || ne _om. N_ ut _P_ ||
+      3 tionem nominum _desunt in N_ || obseruationem
+      nominatiuo non minorem _P_ || 4 uocatiuum quoque _P
+      desunt in N_ || 6 sed propter differentiam _P desunt
+      in N_ || corrumpi .i. _N_ corripi _P_ || 7 Lucilius
+      tamen et per unum i _desunt in N_ Lucilius tamen et
+      per unum i in genitiuo _P_ || 8 enim (quare _add.
+      Dousa_) seruandi numeri et uersus faciendi. Nos
+      Caeli Numeri numerum et (ut _Dousa_) seruemus _P_ ||
+      9 modumque _P deest in N_ || nisi et Caelii et
+      Numerii per ii huius Numerii faciendum _P_ ||
+      numerum _N_ || 10 Numeri fa _desunt in N_ ||
+      11 libro IIII sic ad _N_ libro nono sic ait _P_ ||
+      filius Luci _desunt in N_ si filius Luci ferit
+      collum ut Corneli Cornificique _P uui_ fecerit colum
+      ut cornelii cornificiique _N_ feceris i solum _L.F.
+      Schmidtius Lucil. sat. VIIII p. 21_ || 12 pupilli
+      _deest in N_ || pueri lucii h. unius fieri _N_ pueri
+      Lucili hoc unius fiet _P ex Velio Longo p. 2220_
+
+_18_ Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro
+reprehendit, obseruatio omnis illa damnata est, non quidem
+in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc canali siti tussi
+febri. maiore tamen ex parte forma mutata est. ab hoc
+enim cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte       5
+fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe dicimus.
+
+  _18._ Char. p. 122, 23: Amni Maro 'secundo defluit amni'
+  (_georg. III 447_), ubi *Plinius eodem ... dicimus*. ac ne
+  illa quidem ratio recepta est quam C. Caesar ponit in
+  femininis, ut puppim restim peluim * * * hoc enim modo et ab
+  hoc cani dicemus et ab hoc iuueni pani. _cf._ Varro de l.l.
+  VIIII 112 p. 539. Char. p. 47, 14.
+
+      6 strigle _N_ || aue _in N uix legi potuit_
+
+_19_ Rure ordinatum arbustum.
+
+  _19._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_)
+  'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad
+  Ciceronem XXII 'rure ueni'. quem Plinius ad eundem XI *rure
+  ... arbustum* dixisse laudat, sed et Terentium in Adelphis
+  (_IIII 2, 3_) 'filium negat esse rure' [sed] et Titinium in
+  Hortensio 'in foro aut in curia | posita potius quam rure
+  apud te inclusa', cum nemo dubitet.
+
+      1 ambustum _N_
+
+_20_ Quorum nominum genetiui pluralis ante VM syllabam
+I litteram merebuntur, accusatiuus, inquit Plinius, per EIS
+loquetur, montium monteis; licet Varro, inquit, exemplis
+hanc regulam confutare temptarit istius modi: falcium falces
+non falceis facit, nec has merceis, nec hos axeis lintreis      5
+uentreis stirpeis urbeis corbeis uecteis inerteis. et
+tamen manus dat praemissae regulae ridicule, ut exceptis
+his nominibus ualeat regula.
+
+  _20._ Char. p. 129, 19: Fonteis. *quorum nominum ... ualeat
+  regula*. _cf._ Char. p. 137, 27. Varro de l.l. VIII 66
+  p. 440.
+
+      2 per.is {*above .: e} _N_ || 5 lyntreis _N_ ||
+      6 corbeis "omega" curueis _M_ || inepteis _N_
+
+_21_ Varro dicit ad Ciceronem XI horum poematorum et
+his poematis oportere dici.
+
+  _21._ Char. p. 141, 29: Poematorum et in II et in III idem
+  Varro adsidue dicit et his poematis, tam quam nominatiuo hoc
+  poematum sit et non hoc poema. nam et *ad Ciceronem ...
+  oportere dici*.
+
+_22_ Plinius sermonis dubii VI de Varrone: quam maxime
+uicina Graeco Graeca dicit, uti nec schematis quidem dicat
+sed schemasin.
+
+  _22._ Char. p 52, 21: Singularia neutra A littera terminata
+  nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema,
+  de quibus dubitatur quem casum genetiuum et ablatiuum
+  habeant. legimus toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et
+  toreumatis et sic similia. commodius tamen senserunt, qui
+  toreumatum et poematum dicendum putauerunt, primum quod haec
+  magis ad romanum colorem uidentur accedere, dein quod
+  quaecumque nomina genetiuo plurali apud graecos per "o:n"
+  litteras terminantur, translata in latinum "o:n" in VM mutant,
+  ut "Hektoro:n Nestoro:n", Hectorum Nestorum. sic ergo, cum illi
+  dicant "emble:mato:n toreumato:n poie:mato:n", nos recte
+  emblematum toreumatum poematum dicimus similiter in genetiuo
+  quoque singulari "os" graecum in is latinum mutamus, ut
+  "emble:matos" emblematis, "ke:ro:matos" ceromatis, "poie:matos"
+  poematis, "pe:gmatos" pegmatis. nam nominatiuum pluralem
+  graece proferemus: poemata ceromata pegmata emblemata et
+  similia. item poematibus schematibus emblematibus dicendum
+  est, quoniam quaecumque nomina cuiuscumque generis singulari
+  numero casu ablatiuo per E litteram exeunt, ea in genetiuo
+  plurali VM et datiuo et ablatiuo BVS litteras habent, ut a
+  pariete parietum parietibus, a muliere mulierum mulieribus,
+  ab homine hominum hominibus, a litore litorum litoribus; sic
+  a poemate poematum poematibus et cetera similia. Cicero in
+  Verrem IIII tantum emblematum. Romanus (_Char. p. 140, 5_)
+  poematis refert, quamuis ratio poematibus faciat. nam et
+  *Varro* sic inscribit in libro suo 'de poematis' et Annius
+  Florus ad diuum Hadrianum 'poematis dilector'. Plautus schema
+  pro schemate dixit in Amphitruone (_prol. 117_) 'huc ergo
+  processi cum seruili schema'. *Plinius sermonis ... sed
+  schemasin*.
+
+      1 plenius _N_ || 2 greco grece {-d}{-t} _N_
+
+_23_ Git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus id nomen
+ire debere conmeminit.
+
+  _23._ Char. p. 131, 7: *Git. Varro ... conmeminit*. uolgo autem
+  hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro VI
+  * * _cf._ Char. p. 34, 27. 35, 28. exc. gramm. p. 546, 36.
+  551, 17.
+
+_24_ Secundum Varronem iuuenior et senior comparatiui
+sunt per inminutionem.
+
+  _24._ Seru. ad Verg. Aen. V 409: *Secundum Varronem ...
+  inminutionem*. hinc et (_Aen. VI 304_) 'iam senior, sed cruda
+  deo uiridisque senectus'. additum enim hoc est ad exprimendum
+  quid sit senior. item Ouidius (_metam. XII 464_) 'inter
+  iuuenemque senemque'. et re uera non conuenit hunc satis
+  senem accipi, qui et uincere potest et uno ictu taurum
+  necare. ergo senior non satis senex, sicut iunior non satis
+  iuuenis, intra iuuenem, sicut pauperior intra pauperem. dicit
+  autem hoc *Varro in libris ad Ciceronem*. Seru. ad Verg. Aen.
+  VI 304: senior] aut pro positiuo posuit (id est senex _add.
+  cod. Paris. 7929_), aut ut diximus senior est uir intra senem
+  (uirens senex _uolg._), ut iuuenior (_sic cod. Paris._) intra
+  iuuenem est, quam rem a *Varrone* tractatam (tracita _Paris.
+  qui_ confirmat et Plinius _omittit_) confirmat et (_sic
+  Regin. 1674_) Plinius. Prisc. III 14 p. 92, 9: est quando
+  (comparatiuus) pro positiuo positus minus eo significat et
+  nulli comparatur, ut (_Verg. Aen. I 228_) 'tristior atque
+  oculos lacrimis suffusa nitentes', tristior enim hic ex parte
+  tristis significat, et 'iam senior, sed cruda deo uiridisque
+  senectus' (_Verg. Aen. VI 304_).
+
+      1 iuuenior et senior _cod. Laurent. plut. XXII 1
+      Hamburg._
+
+_25_ Catinuli.
+
+  _25._ Char. p. 79, 23: Catinus masculino genere dicitur, ut
+  Maecenas in X 'ingeritur' ait 'fumans calido cum farre
+  catinus'. et hinc deminutiue catillus fit, ut Asinius contra
+  maledicta Antonii 'uolitantque urbe tota catilli'. sed Varro
+  ad Ciceronem XI *catinuli* dixit, non catilli. _cf._ Varr. de
+  l.l. VIIII 74 p. 511. Diom. p. 326, 7.
+
+
+XII
+
+_26_ Haec de quattuor coniugationibus quae pertinent ad
+uerba quae analogiae parent, quarum exempla passim perscripta
+sunt et sunt nota. quae si quis conceperit animo,
+non facile labetur. sunt enim euidenter exposita * * et
+Varroni Menippeo.                                              5
+
+  _26._ Diom. p. 371, 23: *Haec de quattuor ... Varroni
+  Menippeo.*
+
+      1 pertenent _B_ || 3 et sunt _om. M._ || 5 uarrom _A
+      Keilio uidentur uerba_ et Varroni Menippeo _ad
+      exemplum uel a grammatico uel a librario omissum
+      pertinere et alieno loco interposita esse_
+
+_27_ Sapio tam sapui uel sapii quam sapiui protulisse auctores
+inueniuntur, Probo tamen sapui placet dici, Charisio
+sapui uel sapiui, Aspro sapiui et sapii secundum Varronem,
+quod Diomedes etiam approbat.
+
+  _27._ Prisc. X 7 p. 499, 17: *Sapio tam ... etiam approbat.*
+  Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit:
+  sapiui pro sapui. _cf._ Char. p. 246, 11. Diom. p. 369, 25.
+  Non. p. 508: sapiui.
+
+      1 sapui quam {*above ua: uel} sapii quam sapiui
+      _Kk_ sapiui uel sapii quam sapui _B_ sapui {*above
+      u: i} uel sapii quam sapui _H_ quam sapiui _om. R_ ||
+      2 inueniuntur _r_ inueniantur _R_ || Charisio _r_
+      carisio _LK_ cariseo _G_ Charisius _R_ || 3 uel
+      sapiui _r_ uel sapii _R_ || Aspero _k_ || et sapii]
+      uel sapii _r_ uel sapui _d_ assapui D || 4 diomides
+      _GLK_ || adprobat _B_
+
+
+XIII
+
+_28_ Puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut graeci
+"ho pais kai he: pais", ut in Odyssia uetere,
+                     quod est antiquissimum
+carmen: 'mea puer, quid uerbi ex tuo ore audio'?
+et in Nelei carmine aeque prisco: 'saucia puer filia
+sumam' ubi tamen Varro, cum A puera putat dictum, sed             5
+Aelius Stilo magister eius et Asinius contra.
+
+  _28._ Char. p. 84, 5: *Puer et in ... Asinius contra.* Prisc.
+  VI 41 p. 230, 27: Haec etiam contra rationem supra dictarum
+  regularum declinantur: puer pueri, cuius femininum puera
+  dicebant antiquissimi, unde et puerpera dicitur, quae puerum
+  uel pueram parit id est puellam, quod est diminutiuum puerae
+  ut capra capella, tenera tenella, umbra umbella. Ouidius
+  etiam hoc approbat qui in V metamorphoseon (_400_) de puella
+  Proserpina narrans dicit 'tantaque simplicitas puerilibus
+  adfuit annis', quod deriuatiuum non pertineret ad feminas,
+  nisi etiam puera esset dictum. quod tamen comprobat etiam
+  Suetonius (_fr._ 199 _Reiff._) diuersos ponens usus in libro
+  qui est de institutione officiorum. Liuius in Odyssia: 'mea
+  puera quid uerbi ex tuo ore supera (_sic Fleckeisenus_ supra
+  _libri_) fugit'? idem alibi: 'puerarum manibus confectum
+  pulcherrime'. non est tamen ignorandum, quod etiam hic puerus
+  et hic et haec puer uetustissimi protulisse inueniuntur et
+  puellus puella. Lucilius in XI: 'inde uenit Romam tener ipse
+  etiam atque puellus'. Caecilius in Imbris: 'age age i, puere,
+  duc me ad patrios fines decoratum opipare'. Afranius in
+  incendio: 'o puere puere, sine prospicere me mihi'. Plautus
+  in lenonibus geminis: 'dolet hic puellus sese uenum ducier'.
+  Lucilius in IIII: 'cumque hic tam formosus homo ac te dignus
+  puellus'. Liuius in Odyssia: 'sancta puer Saturni filia
+  regina' (_quo de uersu cf. Fleckeisen krit. Miscellen
+  p. 13_). Naeuius in II belli punici: 'prima incedit Cereris
+  Proserpina puer'. *Varro* in satura quae inscribitur "allos
+  houtos He:rakle:s": 'grauidaque mater * * peperit Ioui
+  puellum'.
+
+      2 uetere _deleri mauolt Otto Iahn_ || 3 _numeros
+      saturnios ita reuocauit Keilius_: mea puer (_rectius
+      opinor_ por) quid uerbi ex tuo ore audivi || 4 nelei
+      _N_ menelai _uetus codex Merulae Enni ann. fr.
+      p. 53_ || carmine aeque prisco _ci. Keilius_ carmine
+      eaque prisco _N_ carmine eoque prisco: saucia
+      _Putschius_ carmine: ea quae petisso saucia, puera
+      filia, sumam _ci. Lindemannus_ carmine eo quoque
+      prisco _ci. Ribbeckius trag. lat. rel. p. 199_ ||
+      5 summam *omega Summani _Hermannus elem. doctr.
+      metr. p. 639_ Salmonei _O. Mueller suppl. Festi
+      p. 388_ || 6 Aelius Stilo *omega aedilius cilo _N_
+
+_29_ Leontion et Chrusion et Phanion ex neutris graecis
+feminina nostri fecere * * * et Plautus quod dixit haec
+Phronesium et Caecilius Leontium. Varroni autem placet
+talia nomina datiuo tantum casu et ablatiuo declinari, in
+ceteris uero sic efferri ut nominatiuo.                           5
+
+  _29._ Char. p. 104, 1: *Leontion et ... ut nominatiuo*.
+
+      1 Leontion et thrusion et paunion _p_ thyrusion et
+      faunion _N_ Chrysion et Phanion _Spengelius Caecil.
+      Stat. fragm. p. 6, modo praestat_ Chrusion || greci
+      _N_ || 2 neutra fecere _N_ metra facta sunt _p_ ||
+      _lacunam indicauit Keilius, cui excidisse uidentur
+      quaedam quibus et de declinatione nominum graecorum
+      dictum fuerit et alia exempla qualia praebeat Prisc.
+      VI 24 p. 215, 18, posita erant_ || 3 fronesium _N_ ||
+      4 in] de _N_
+
+_30_ Palpetras per T Varro ad Ciceronem XIII dixit.
+
+  _30._ Char. p. 105: *Palpetras per ... dixit*. sed Fabianus de
+  animalibus primo palpebras per B. alii dicunt palpetras
+  genas, palpebras autem ipsos pilos. Lactant. de opif. dei 10:
+  ut oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum
+  tegminibus occuluit, unde oculos dictos esse *Varroni*
+  placet, nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et
+  palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus
+  uallatae septum oculis decentissimum praebent.
+
+_31_ Varro ad Ciceronem XIII: oliuo et oxo putat fieri.
+
+  _31._ Char. p. 139, 15: Oxo. *Varro ... fieri* inquit Plinius
+  sermonis dubii libro VI.
+
+      1 oliuo et osso "omega"
+
+
+XIIII-XVI
+
+_32*_ Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia
+sunt, quae unum quiddam significant, ut cum dicimus
+'homo' 'equus' 'disputat' 'currit'. | itaque hoc includitur hac
+definitione, qua non includitur cum dicimus 'loquor'. quamuis
+enim unum uerbum sit, non habet tamen simplicem                   5
+significationem, siquidem significat etiam personam quae
+loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam
+et negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda
+persona uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen
+inter coniuncta uerba numerabitur, quia simplicem non            10
+habet significationem. | tertia persona uerbi semper inter
+simplicia numeratur et nondum aut affirmari aut negari
+potest, nisi cum talia uerba sunt, quibus necessario cohaeret
+personae significatio consuetudine loquendi, ut cum
+dicimus 'pluit' uel 'ninguit', etiam si non addatur quis pluat   15
+aut ninguat, tamen quia intellegitur non potest inter simplicia
+numerari.
+
+      2 quiddam _BCD_ quidem _P_ || 13 quum _C_ || sint
+      _P_ || coheret _C_ || 15 uel ningit _B_ uel ninguet
+      _D_ aut ninguit _P_ || etiam si non addatur quis
+      pluat aut ninguat _om. B_ || pluiet _C_ ||
+      17 n{~u}ari _B_
+
+Coniuncta uerba sunt quae sibi conexa res plures
+significant, ut cum dicimus 'homo ambulat' aut 'homo festinans
+in montem ambulat' et si quid tale. sed coniunctorum             20
+uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut
+ea quae dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad conpletionem
+sententiae, ut eadem ipsa quae nunc diximus, si
+subtrahas uerbum quod positum est 'ambulat'; quamuis enim
+uerba coniuncta sint 'homo festinans in montem', tamen           25
+adhuc pendet oratio. separatis igitur his coniunctis uerbis,
+quae non implent sententiam, restant ea uerba coniuncta,
+quae sententiam compraehendunt. horum item duae species
+sunt. aut enim sic sententia compraehenditur ut uero
+aut falso teneatur obnoxia, ut est 'omnis homo ambulat'          30
+aut 'omnis homo non ambulat' et si quid huiusmodi est.
+aut ita impletur sententia, ut licet perficiat propositum
+animi, affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus
+cum optamus cum exsecramur et similia. nam quisquis
+dicit 'perge ad uillam' uel 'utinam pergat ad uillam'            35
+uel 'di illum perduint', non potest argui quod mentiatur
+aut credi quod uerum dicat. nihil enim affirmauit aut negauit,
+ergo nec tales sententiae in quaestionem ueniunt,
+ut disputatorem requirant.
+
+      18 connexa _C_ || 22 dicta sunt expectant aliquid,
+      ut eadem _BCDP in mg. add._ alia quae _C lacunam
+      explendam esse eis quae male inrepserunt p. 165, 5
+      {frg 32 l 54} uidit Crecelius. ibi enim et_ sententiam
+      conpraehendunt _et_ aliquid expectant _ex loco
+      nostro repetuntur, quae cum reliquis_ alia quae ...
+      ad conpletionem sententiae _in codicis cuiusdam
+      margine scripta fuisse et alieno loco intrusa esse
+      uidentur_ || 24 ambulat _C om. BDP_ || 26 aduc
+      {*above du: h} _C_ || 30 obnoxio _P_ || 31 est
+      _PDP_ et _C_ || 32 ita _BC_ itaque _DP_ ||
+      34 exsecramus _BP_ execramus _D_ || quisquis _BDP_
+      si quis _C_ || 35 dicit _BDP_ dicat _C_ || uillam
+      _BDC_ illam _P_ || 36 uel dii _BDC_ aut dii _P_ ||
+      perduint _D_ perdant {*above a: u} _B_ perdant
+      _C_ perdunt _P_ || 37 dicit _BDP_ || affirmabit _C_ ||
+      negabit _C_ || 38 tales sententiae nec _P_ ||
+      questionem _C_
+
+Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae.      40
+simplices sunt, quae sine ulla copulatione sententiae
+alterius enuntiantur, ut est illud quod dicimus 'omnis
+homo ambulat'. coniunctae sunt de quarum copulatione
+iudicatur, ut est 'si ambulat mouetur'. sed cum de coniunctione
+sententiarum iudicium fit, tamdiu est donec perueniatur          45
+ad summam. summa est autem quae conficitur ex
+concessis. quod dico tale est: qui dicit 'si ambulat mouetur'
+probare uult aliquid, ut cum hoc concessero uerum
+esse restet illi docere, quod ambulet, et summa consequatur,
+quae iam negari non potest, id est quod mouetur, aut             50
+restet illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa,
+quae item non potest non concedi, id est quod non ambulet.
+rursus si hoc modo uelit dicere 'homo iste ambulat',
+simplex sententia est, quam si concessero et adiunxerit
+aliam 'quisquis autem ambulat mouetur', et hanc etiam            55
+concessero, ex hac coniunctione sententiarum quamuis singillatim
+enuntiatarum et concessarum ilia summa sequitur,
+quae iam necessario concedatur, id est: homo iste igitur
+mouetur.
+
+      41 sunt quae] sunt _om. B_ || 42 ut est illud quod
+      dicimus omnis homo ambulat _om. P_ || 44 coniuntione
+      _C_ || 45 tandiu _B_ || 46 summam] summa _P_ ||
+      48 hoc non concessero _BDP_ non _erasum in C_ ||
+      49 docere quod non mouetur ambulet _deletis uerbis_
+      quod non mouetur _B_ || est quod mouetur] est _om.
+      P_ || ut restet _C_ || 52 non concedi] non _add.
+      inter lineas in C_ || est quod non] est _om. P_ ||
+      54 concessero et alia quae aliquid expectant ad
+      conplectionem sententiae sententiam compraehendunt
+      adiunxerat aliam _B_ concessero alium et aliam quae
+      aliquid expectant ad completionem sententiae
+      sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam _C_
+      concessero et alia quae aliquid expectant ad
+      conpletionem sententiae sententiam conpraehendunt
+      Adiunxerit aliam _D_ concessero et alia quae aliquid
+      exspectant ad complectionem sententiae sententiam
+      comprehendunt Adiunxerit aliam _P cf. adnot. ad
+      p. 163, 5 {frg 32 l 22}_ || 56 sententia{*above a:
+      rum} _in fine uersus P_ || 57 concearum _B_ ||
+      58 conceditur _C_ concedit _in fine uersus P_ ||
+
+His breuiter constitutis singulas partes consideremus.           60
+nam sunt primae duae, una de his quae simpliciter dicuntur
+ubi est quasi materia dialecticae, altera de his quae
+coniuncta dicuntur, ubi iam quasi opus apparet. quae de
+simplicibus est uocatur de loquendo. illa uero quae de
+coniunctis est, in tres partes diuiditur.
+                    separata enim coniunctione                   65
+uerborum quae non implet sententiam, illa quae
+sic implet sententiam, ut nondum faciat quaestionem uel
+disputatorem requirat, uocatur de eloquendo. illa quae sic
+implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur,
+uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam,  70
+ut de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec
+perueniatur ad summam uocatur de proloquiorum summa.
+
+  _32*._ Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI p. 36.
+  ed. Crec. p. 5: Dialectica est bene disputandi scientia.
+  disputamus autem utique uerbis. *uerba* igitur *aut ...
+  disputat currit*. nec mireris quod 'disputat', quamuis ex
+  duobus compositum sit tamen inter simplicia numeratum
+  est. nam res definitione illustratur, dictum est enim id esse
+  simplex quod unum quiddam significat. *itaque hoc ... habet
+  significationem*. siquidem quisquis dicit 'ambulo', et
+  ambulationem facit intellegi et se ipsum qui ambulat, et
+  quisquis dicit 'ambulas', similiter et rem quae fit et eum
+  qui facit significat. at uero qui dicit 'ambulat' nihil aliud
+  quam ipsam significat ambulationem, quamobrem *tertia persona
+  ... proloquiorum summa*. Mart. Cap. IIII 388 p. 117 sq. Gr.:
+  Nomen est, quod aliquam rem significat et per casus flecti
+  potest. uerbum est quod aliquid significat et per tempora
+  flecti potest, ut 'Cicero' nomen, 'disputat' uerbum. haec ab
+  inuicem separata non nihil quidem significant, uerum tamen
+  uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta iam
+  possunt et affirmari et negari, ut 'Cicero disputat', iam
+  dici potest 'Cicero non disputat'. esse autem debet
+  nominatiuus casus nominis, et tertia uerbi persona. prima
+  persona significat aliquid, quod iam negari uel affirmari
+  possit, et in hominem tantum cadit; in ea autem intellegitur
+  nomen etiam si non dicatur, ut 'disputo' totum plenum est,
+  etiam si non dicas 'ego'. item secunda persona et ipsa iam
+  ueritati aut falsitati obnoxia est, sed etiam ipsa in hominem
+  cadit, et ei nec recte dicimus 'disputas', qui nec audire nec
+  intellegere quod dicitur potest. ergo et hoc cum dicatur sine
+  nomine, tamen ibi nomen intellegitur. aliter figurate utimur
+  siue prima siue secunda persona, ut aut loquentem eum
+  inducas, qui loqui non potest, aut ad eum conuertamus
+  orationem qui neque audire neque intellegere potest. tertia
+  uero persona non hominis tantum est, sed aliarum etiam
+  rerum et simul ac dicta fuerit non continuo intellegitur,
+  nisi forte de deo dicatur aliquid, quod de eo solo possit
+  intellegi, ut cum dicimus 'pluit' iam potest esse uerum aut
+  falsum, cum non addamus nomen, quia notum est qui pluit. cum
+  uero dicimus 'disputat', cum aliquid iam significet, non
+  tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non addatur. et
+  quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de
+  uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et
+  'resistit' cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim
+  nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere
+  potest. prima igitur et secunda persona et de homine tantum
+  possunt intellegi et solae dictae possunt aut uerae aut
+  falsae dici, quia cum his etiam nomina intelleguntur. tertia
+  uero et non omnis sola dici potest et non de solo homine
+  intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et
+  tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, ita ut
+  iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque
+  'homo animal est' omnes iudicamus uerum esse, et 'omne animal
+  homo est' omnes iudicamus falsum. 'ille disputat', quamuis
+  necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium
+  est, alterum enim (_sic ci. Vsener pro_ alterum, nihil) horum
+  intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus.
+  ubi uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex
+  nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit,
+  ut 'disputatur' cum dicitur, plena sententia est, si
+  ablatiuum adiungas, hoc est 'a Cicerone', et 'poenitet' cum
+  dicitur plena sententia est, si accusatiuum adiungas, id est
+  'Ciceronem' et sunt multa alia. illud tamen constat,
+  personalia uerba non implere sententiam, nisi cum nominatiuo
+  casu et tertia uerbi persona. sunt etiam sententiae, quae
+  quamuis constent ex nomine et uerbo, affirmari tamen aut
+  negari non possunt, quae non proloquia, sed eloquia dicere
+  nonnullis placuit, ut est modus imperatiuus. cum dicimus
+  'Aiax curre', iam plena sententia est, nam nec solum
+  intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus (_libri_
+  dicis), negari tamen non potest, non enim hoc negat,
+  qui dixerit 'noli currere'. hoc enim non est aduersum ei quod
+  dictum est 'curre', ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit
+  nasci quaestio. nam de aientia et negatione quaestio sine
+  dubio nascitur, ut 'ille currit ille non currit' quaestio
+  est, utrum currat an non. 'curre' autem et 'non curre' non
+  facit quaestionem, utrum currat. nulla quidem quaestio hic
+  potest intellegi utrum currere debeat an non. hoc enim ex
+  aientia et negatione natum est, ut 'currere debet' et
+  'currere non debet'. hoc facit et optatiuus modus. cum enim
+  plena sit sententia cum dicimus 'utinam scribam' et 'utinam
+  non scribam', non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam
+  an non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant.
+  quod ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen
+  et plenum uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non
+  necessario facit proloquium. si enim est, quod iam est,
+  affirmari et negari potest, et supra diximus multa dici plena
+  sententia, quae tamen affirmari et negari non possint. plenum
+  igitur proloquium est 'omnis homo animal est', et quamuis
+  natura illud exigat, ut primo nomen et postea uerbum dicatur,
+  ut dictum est, non desinit uerum esse proloquium etiam si
+  dicas 'animal est omnis homo'. IIII 338 p. 97 Gr.: Quippe in
+  ditione mea (_dialectica loquitur_) iureque consistunt
+  sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam prima est
+  de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo,
+  quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando quae
+  pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de
+  dicendo quae (_libri_ quae dicenda) rhetoribus commodata est.
+  in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma,
+  quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid
+  definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui
+  in partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut
+  ita dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo
+  diximus, quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his
+  iunctum, quae ex his subiectiua pars sententiae sit, quae
+  declaratiua, qui subiectivae modus sit, qui declaratiuae,
+  quatenus nomen accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit
+  perfecta sententia ut possit esse proloquium. excipit hanc
+  pars tertia de proloquendo. in ea quaeritur,... quae sint
+  differentiae proloquiorum in quantitate, quae in qualitate,
+  quid uniuersale sit, quid particulare, quid indefinitum, quae
+  sint aientia, quae negantia, quam uim habeant singula, et
+  quemadmodum inter se affecta sint. hinc progeditur ad quartam
+  partem, quam esse diximus de proloquiorum summa. in ea
+  quaeritur, quid sit sumptum, quid illatio, quid syllogismus,
+  quid symperasma e.q.s.
+
+      61 primae duae _CDP_ primae et duae _B_ ||
+      62 dialecticae _C_ || 64 est _om. P_ || 66 illa quae
+      sic implet sententiam _om. B_ || sic] sit _D_ ||
+      68 uocatur _B_ uocatur _om. P_
+
+
+XVIII
+
+_33_ Quibus nos in hoc libro proinde ut nihil intersit utemur
+indiscriminatim.
+
+  _33._ Non. p. 127: Indiscriminatim indifferenter. Varro de
+  lingua latina libro XVIII: *quibus nos ... indiscriminatim,*
+  promisce.
+
+      1 intussit _cod. Guelferb. Gud. 103_
+
+
+XXII
+
+_34_ Rure ueni.
+
+  _34._ Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (_V 5, 1_)
+  'ex meo propinquo rure hoc capio commodi'. itaque et Varro ad
+  Ciceronem XXII *rure ueni*. _cf._ fr. 19.
+
+
+
+XXIII
+
+_35_ Ingluuies sunt tori circa gulam qui propter pinguedinem
+fiunt atque interiectas habent rugas.
+
+  _35._ Philarg. ad Verg. georg. III 433: Varro ad Ciceronem in
+  libro XXIII: *ingluuies inquit sunt ... habent rugas*. sed
+  nunc pro gula positum.
+
+      1 ingluuies inquit sunt tori _Vrsinus Daniel_
+      ingluuies tori inquit sunt _Lion_
+
+
+XXIIII
+
+_36_ ("axio:mata") M. Varro alias profata alias proloquia
+appellat.
+
+  _Gelli codices librorum VIIII-XX quibus usus sum sunt hi:
+  V = cod. Lugd. Voss. F. 7 saec. fere XIII iudice Martino Hertz
+  ber. d. berl. acad. 1847 p. 412, quem ipse contuli L = cod.
+  Lugd. Voss. F. 112 saec. X iudice Hertzio cuius lectiones
+  Lucianus Mueller mecum commmunicauit_
+
+M. Varro de lingua latina ad Ciceronem quarto uicesimo
+expeditissime ita finit: proloquium est sententia in
+qua nihil desideratur. Erit autem planius quid istud sit,         5
+si exemplum eius dixerimus. "axio:ma" igitur sine id proloquium
+dicere placet, huiuscemodi est 'Hannibal Poenus fuit',
+'Scipio Numantiam deleuit', 'Milo caedis dampnatus est',
+'neque bonum est uoluptas neque malum'. et omnino quicquid
+ita dicitur plena atque perfecta uerborum sententia,             10
+ut id necesse sit aut uerum aut falsum esse, id a dialecticis
+"axio:ma" appellatum est, a M. Varrone sicuti dixi proloquium.
+
+      3 ad ceronem _L_ || XXIIII _L_ || 5 nichil _VL_ ||
+      6 "aZio:ma" _V_ || 7 huiusmodi _L_ || penus _V_ ||
+      8 nummantiam _V_ numanciam _L_ || cedis dapnatus _V_ ||
+      10 'dicitur' ita _V_ || 11 aut uerum] an uerum _V_ ||
+      12 "aZio:ma" _V_
+
+Sed quod graeci "sune:mmenon axio:ma" dicunt, alii nostrorum
+adiunctum, alii conexum dixerunt. id conexum
+tale est 'si Plato ambulat, Plato mouetur'; 'si dies est, sol    15
+super terras est'. item quod illi "sumpeplegmenon", nos uel
+coniunctum uel copulatum dicimus, quod est huiusmodi: P.
+Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphauit et censura
+functus est et conlega in censura L. Mummi fuit. in
+omni autem coniuncto si unum est mendacium, etiamsi              20
+cetera uera sunt, totum esse mendacium dicitur. nam si
+ad ea omnia, quae de Scipione illo uera dixi, addidero
+'et Hannibalem in Africa superauit', quod est falsum, uniuersa
+quoque illa quae coniuncte dicta sunt propter hoc
+unum quod falsum accesserit, quia simul dicentur, uera           25
+non erunt. est item aliud, quod graeci "diezeugmenon axio:ma",
+nos disiunctum dicimus. id huiuscemodi est: 'aut malum
+est uoluptas aut bonum aut neque malum neque bonum
+est'. omnia autem quae disiunguntur, pugnantia esse inter
+sese oportet, eorumque opposita, quae "antikeimena" graeci       30
+dicunt, ea quoque ipsa inter se aduersa esse. ex omnibus,
+quae disiunguntur unum esse uerum debet, falsa cetera.
+quodsi aut nihil omnium uerum aut omnia pluraue quam
+unum uera erunt aut quae disiuncta sunt non pugnabunt
+aut quae opposita eorum sunt, contraria inter sese non           35
+erunt, tum id disiunctum mendacium est et appellatur
+"paradiezeugmenon" sicuti hoc est, in quo quae opposita non
+sunt contraria: 'aut curris aut ambulas aut stas'. nam ipsa
+quidem inter sese aduersa sunt sed opposita eorum non
+pugnant, non ambulare enim et non stare et non currere           40
+contraria inter sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur,
+quae simul uera esse non queunt. possis enim simul
+eodemque tempore neque ambulare neque stare neque
+currere.
+
+  _36._ Gell. XVI 8: Cum in disciplinas dialecticas induci atque
+  imbui uellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas
+  uocant dialectici "eisago:gas". tum, quia in primo "peri
+  axio:mato:n" discendum, quae *M. Varro ... appellat*,
+  commentarium de proloquiis L. Aelii docti hominis, qui
+  magister Varronis fuit, studiose quaesiuimus eumque in Pacis
+  bibliotheca repertum legimus. sed in eo nihil edocenter neque
+  ad instituendum explanate scriptum est, fecisseque uidetur
+  eum librum Aelius sui magis admonendi, quam aliorum docendi
+  gratia, redimus igitur necessario ad graecos libros ex quibus
+  accepimus "axio:ma" esse his uerbis: "lekton autoteles
+  apophanton hoson eph' hauto:". hoc ego supersedi uertere, quia
+  nouis et inconditis uocibus utendum fuit, quas pati aures per
+  insolentiam uix possent. sed *M. Varro ... dixi proloquium*,
+  a M. autem Cicerone (_disp. tusc. I 7, 14_) pronuntiatum, quo
+  ille tamen uocabulo tantisper uti se attestatus est, 'quoad
+  melius' inquit 'inuenero'. *sed quod graeci ... neque
+  currere*. Apul. de dogm. Plat. III p. 265 Oudend.: est una
+  inter has ad propositum potissima, quae pronuntiabilis
+  appellatur, absolutam sententiam comprehendens, sola ex
+  omnibus ueritati aut falsitati obnoxia, quam uocat Sergius
+  effatum, *Varro* proloquium, Cicero enuntiatum, graeci
+  "protasin", tum "axio:ma".
+
+      13 greci _VL_ || "SYNE:mmeno aZio:ma" _V om. L_ ||
+      dicunt id alii _L_ || 14 connexum _V_ || c{~o}nexum _V_ ||
+      15 ambulat Plato _ab alia manu suprascr. in L_ ||
+      16 "SYmpepaetmenon" _V om. L_ || 17 eiusdemmodi
+      _VL_ eiusmodi _uolgo_ || 19 collega _V_ || Mummi]
+      mimi {*above first i: ', above second i: "} _V_ ||
+      20 mendatium _bis V_ || 22 omnia que _V_ || 24 illa
+      que _V_ || 26 istitem _V_ || greci _ubique VL_ ||
+      "MeZeitMeNONaxio:ma" _V om. L_ || 27 huiusmodi
+      {*above 'm': ce} _V_ || 28 neque bonum neque malum
+      _L_ || 29 diiunguntur _V_ || 30 opposita que _V_ ||
+      32 diiunguntur _V_ || 33 aut nichil _V_ autem nihil
+      _L_ || 34 erunt aut que _VL_ || disiuncta _V_
+      adiuncta _L_ || 35 que opposita _VL_ || sunt _om. L_ ||
+      se _V_ || 37 "paRaaieZeYtMeNON" _V_ quo que _VL_ ||
+      39 sunt sed] {~/f}ed _L_ || 41 contraria inter sese
+      non sunt quoniam _om. L_ || contrarie dicuntur _V_ ||
+      42 que simul _VL_ || 43 tempe _V_
+
+_37_ Cum indidem haurierint.
+
+  _37._ Prisc. X 50 p. 540, 3: Haurio hausi, inuenitur tamen
+  etiam hauriui uel haurii. Varro in XXIIII ad Ciceronem: *cum
+  ... haurierint*.
+
+      2 Varro in XXIII. _GL_ || haurierunt{*above last u: i}
+      _Rr_ haurieriint _L_
+
+_38_ In summa constructionis eius caput collocauit, in
+quo esset regimen totius animantis, datumque illi hoc nomen
+est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod
+hinc capiant initium sensus ac nerui.
+
+  _38._ Lactant. de opif. dei 5, 6: *In summa* uero
+  *constructionis eius*, quam similem nauis carinae diximus,
+  *caput ... ac nerui*.
+
+_39_ Varro de lingua latina alam culmum fabae dicit.
+
+  _39._ Seru. ad Verg. georg. I 75: Nonnulli proprie culmos
+  lupinorum alas dici putant, ut Aelius 'alae ex lupino,
+  surculi sine foliis', Cato in Originibus 'alae ex lupino
+  lugium * * tamen *Varro de ... dicit*.
+
+  _Varronis uerba teste Thilone non occurrunt nisi in cod. Leidensi
+  80, ubi haec legi possunt_ Varro de lingua latina alam.
+  ulm....fab.... || dicit _Burmannus_ dicere _Daniel_
+
+_40_ De fenestella quiritatur.
+
+  _40._ Diom. p. 381, 22: Solent in uerbis etiam peritiores
+  errare, incerti utrum cum R an sine R debeant proferri.
+  quirito. Liuius in attico: quirit, Varro ad Ciceronem:
+  *de ... quiritatur*. est autem quiritare Quirites ciere.
+
+      1 quirit * Varro ad Ciceronem * Fenestella quiritatur
+      _Keilius qui asteriscis lacunas quibus Liui et
+      Varronis exempla periisse ei uidentur indicauit_ de
+      fenestella _Mercklinus Philol. III p. 151.
+      I. Poethius de Fenestella diss. Bonn. 1849 p. 6_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+        DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM
+
+                    LIBRI V
+
+
+I
+
+_41*_ Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum
+romanam linguam. constat autem, ut adserit Varro, his
+quattuor: natura analogia consuetudine auctoritate. natura
+uerborum omnium, quae inmutabilis est, non quicquam
+aut minus aut plus tradidit nobis, quam quod accepit.            5
+nam si quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae
+uirtute sed naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia
+sermonis a natura proditi ordinatio est secundum technicos
+neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum
+a plumbo dissociat. consuetudo non ratione analogiae            10
+sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
+consensione conualuit, ita tamen ut illi artis ratio
+non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu
+placita adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi
+nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam,       15
+quem ad modum ad ancoram decurritur. non enim quicquam
+aut rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum
+tantum opinione secundum ueterum lectionem recepta sit
+nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt,
+scientium.                                                      20
+
+  _41._ Diom. p. 439, 15: *Latinitas est ... scientium*. Char.
+  p. 50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis suae natus
+  significandis intellegundisque quae diceret praestitit
+  (praesto fuit _Vsener_). _sed_ postquam plane
+  superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae
+  nostrae obseruationibus captus est, paucis admodum partibus
+  orationis normae suae dissentientibus, regendum se regulae
+  tradidit et illam loquendi licentiam seruituti rationis
+  addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata
+  (congenerata _Vsener_) est, ut hodie nihil de suo analogia
+  inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud
+  sensus nostros educta sunt a confusione uniuersitatis
+  disseminauit et a disparibus paria coaluit. adprobatur autem
+  defectionis regula argumento similium. constat ergo latinus
+  sermo natura analogia consuetudine auctoritate. natura
+  uerborum (alias uerborum omnium _in mg. N_) nominumque
+  inmutabilis est nec quicquam aut plus aut minus tradidit
+  nobis quam quod accepit. nam si quis dicat scrimbo pro eo
+  quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae ipsius
+  constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi
+  ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam
+  argentum a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae
+  sed uiribus par est, ideo solum recepta, quod multorum
+  consensione conualuit, ita tamen ut illi ratio non accedat
+  sed indulgeat. auctoritas in regula loquendi nouissima est.
+  namque ubi omnia defecerint, sic ad illam quem ad modum ad
+  aram sacram decurritur. non enim quicquam aut rationis aut
+  naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione auctorum
+  recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent
+  interrogati nescire confiterentur. ex his ergo omnibus
+  consuetudo non haec uulgaris nec sordida recipienda est, sed
+  quae horridiorem rationem sono blandiore depellat. interdum
+  enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst. orat.
+  I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate
+  consuetudine. rationem praestat praecipue analogia,
+  nonnumquam et etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic
+  dixerim religio commendat. auctoritas ab oratoribus uel
+  historicis peti solet; nam poetas metri necessitas excusat
+  .... cum summorum in eloquentia uirorum iudicium pro ratione
+  et uelut error honestus est magnos duces sequentibus.
+  consuetudo uero certissima loquendi magistra, utendumque
+  plane sermone ut nummo, cui publica forma est. _cf._ VIIII
+  3, 3. Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1938P.: latinitas est
+  obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam.
+  constat autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine;
+  ratione secundum technicos id est artium traditores;
+  auctoritate, ueterum scilicet lectionum; consuetudine eorum
+  quae in medio (_sic cod. Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba
+  supra scripta_ modo _edit._) loquendi usu placita assumptaque
+  sunt. Augustin. art. 1 p. 167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p. 7
+  Web.: latinitas est obseruatio incorrupte loquendi secundum
+  romanam linguam. constat autem modis tribus id est ratione
+  auctoritate consuetudine; ratione secundum artem; auctoritate
+  secundum eorum scripta, quibus ipsa est auctoritas adtributa;
+  consuetudine secundum ea quae loquendi usu placita
+  adsumptaque sunt. _cf._ Prob. inst. art. p. 47, 19.
+
+      2 his _om. BM_ || 4 omnium quae B omniumque _AM_
+      omnium _mg. codicis Charisi_ (_cf. testimonia_)
+      nominumque _Charisius Putschius Keilius_ ||
+      inmutabili ne quicquam _ABM_ inmutabilis est nec
+      quicquam _Charisium secutus Keilius_ || 5 traditur B ||
+      quo accipitur _M_ || 8 a _om. M_ || thechinicos _M_
+      technos _B_ || 9 erudit {*after t: curved line} _M_
+      erudit _AB_ || 11 par _B_ pars _AM_ || 12 consessione
+      _AM_ consesione _B_ || 16 anchoram _BM_ anachortam
+      _A_ aram _Varro ipse scripserit cf. Char, l.s._ ||
+
+_42*_ Vox est, ut stoicis uidetur,
+                    spiritus tenuis auditu sensibilis,
+quantum in ipso est. fit autem uel exilis aurae
+pulsu uel uerberati aeris ictu. omnis uox aut articulata
+est, aut confusa. articulata est rationali hominum loquellis
+explanata. eadem et litteralis uel scriptilis appellatur, quia    5
+litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel
+inscriptilis, simplici uocis sono animalium effecta, quae
+scribi non potest, ut est equi hinnitus, tauri mugitus.
+
+  _42*._ Diom. p. 420, 9: _Vox est ... tauri mugitus._ Max. Vict.
+  p. 272 Lind. p. 1939P.: uox est aer ictus sensibilis, qui
+  auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt duae,
+  articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est,
+  unde articulata dicta est, quod articulo scribentis
+  comprehendi possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti
+  ouium balatus, equi hinnitus, bouis mugitus et aliae
+  nonnullae uoces sunt. _cf._ Mar. Vict. I 2, 1 p. 2451P.
+  Priscian. I 1 p. 5, 2: philosophi definiunt uocem esse aerem
+  tenuissimum ictum uel suum sensibile aurium id est quod
+  proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia
+  sumpta, altera uero a notione, quam graeci "ennoian" dicunt,
+  hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus, quantum
+  in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor:
+  articulata inarticulata litterata illitterata articulata est,
+  quae coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius
+  qui loquitur profertur, inarticulata est contraria quae a
+  nullo affectu proficiscitur mentis, litterata est, quae
+  scribi potest, illitterata quae scribi non potest. _cf._
+  Donat. I 1, 1 p. 1735P. Prob. inst. art. p. 47, 1. Pomp.
+  comm. art. Don. I 7 p. 10 Lind. Audax in Mai class. auct. II
+  p. 589.
+
+      1 audito _A_ || 2 exillis _A_ exillis _corr. a manu
+      alia in_ exilis _M_ || 5 et _om. BM_ || scriptilis _A_
+      scribalis _M_ scripturalis _B_ || 7 inscriptulis _B_
+
+_43_ Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et si
+qua similia sunt, quo modo scribi debeant, quaesitum est.
+Terentius Varro tradit Caesarem per I eiusmodi uerba solitum
+esse enuntiare et scribere: inde propter auctoritatem
+uiri consuetudinem factam.                                        5
+
+  _43._ Cassiodori Annaeus Corn. p. 2284P. p. 576A Garet.:
+  *Lacrumae an ... consuetudinem factam*. sed ego in
+  antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar est per V pleraque
+  scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus lubido dicundum
+  faciundum maxume monumentum contumelia minume. melius tamen
+  est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram pro V
+  ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I 26,
+  15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter
+  scribenda sunt quaesitum est. *Varro* tradidit Caesarem per I
+  eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per
+  auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus
+  optimus pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus
+  maximus, ut mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat
+  acciperent, C. primum Caesaris inscriptione traditur factum.
+  Vel. Long. p. 2228P: antiquis uarie etiam scriptitatum est
+  mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit,
+  ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V,
+  ut testes sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt,
+  illam rationem secuntur, quod aliae quoque denominationes per
+  eandem litteram exeant, ut cum manicas maniculum (quibus
+  nomen apponi potest, quod per V manuleus) dicimus. item qui
+  aucupium per V scribunt, putant ab aue occupanda dictum, qui
+  aucipium (aut quia aucupium _P._) ab aue capienda, cum A
+  litterae in I familiaris transitus sit. quibus aeque opponi
+  potest, non minus in I transire quam in V, nam ab amico fit
+  inimicus, et a salso insulsus. sequitur igitur electio,
+  utrumne per antiquum sonum, qui est pinguissimus et V
+  litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui
+  iam uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has
+  proferat uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua.
+  _cf._ p. 2235.
+
+  _Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330
+  saec. X B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) 'Claudii
+  Puteani' membr. 4. saec. XIII_
+      1 si qua _A_ si q{*above q: a} _B_ || 2 debent _AB_ ||
+      7 auctoritatem tanti uiri _Putschius_
+
+_44_ Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi
+plenum est praeponendum esse E credit, his uersibus:
+    Meille hominum, duo meillia; item huice utroque opus, meiles,
+    Meilitiam. tenues I: pilam qua lusimus, pilum
+    Quo pinso, tenues I. plura haec feceris: peila                5
+    Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius fiat.
+quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem
+diuersa uia delabitur, dicens in plurali quidem numero,
+debere I litterae E praeponi, in singulari uero minime,
+cum alioqui et non aliud in singulari, quam in plurali           10
+extrema syllaba sonet et * * *, ut in uerbis manifestum
+est. dicimus enim mitto misi misimus. nisi aliam hic
+uult esse rationem [quod absurdum est], ut cum uerba
+quoque ex syllabis constent, at diuersa regula corrigantur.
+
+  _44._ Terent. Scaur. p. 2255P.: Primum igitur per adiectionem
+  illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis uocalibus
+  scribi natura longas syllabas uoluit, cum alioqui adiecto uel
+  sublato apice, longitudinis et breuitatis nota, posset
+  ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi
+  possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de
+  orthographia praecipiens ait ... item quod *Lucilius, ubi ...
+  regula corrigantur*. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu
+  non fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium
+  et ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus
+  scripserunt. diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione
+  qua graeci _EI_ uterentur. ea casibus numerisque discreta
+  est, ut Lucilius praecipit: 'iam puerei uenere, E postremum
+  facito atque I, ut pueri plures fiant', ac deinceps idem:
+  'mendaci furique addes E cum dare furei iusseris'. quod
+  quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis
+  naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae
+  proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa
+  terminabuntur, illam rationem sequentes utemur E gemina,
+  qualia sunt haec: aurei argentei et his similia. idque eis
+  praecipue, qui ad lectionem instituentur, etiam impedimento
+  erit, sicut in graecis accidit adiectione I litterae, quam
+  non solum datiuis casibus in parte ultima ascribunt sed
+  quibusdam etiam interponunt, ut in "LE:ISTE:I", quia etymologia
+  ex diuisione in tris syllabas facta desideret eam litteram.
+  Vel. Long. p. 2220P.: his quaeritur etiam, an per E et I
+  quaedam debeant scribi secundum consuetudinem graecam.
+  nonnulli enim ea quae producerentur sic scripserunt. alii
+  contenti fuerunt huic productioni _I_ longam ut (_sic Vsener
+  pro_ longam aut) notam dedisse. alii uero quorum est item
+  Lucilius uarie scriptitauerunt, siquidem in his quae
+  producerentur, alia per I longam, alia per E et I notauerunt,
+  uidelicet ut differentia quadam separantes, ut cum diceremus
+  'uiri', si essent plures, per E et I scriberemus, si uero
+  esset unus, 'uiri' per I notaremus. et Lucilius in VIIII:
+  'iam puerei uenere, E postremum facito atque I, ut plures
+  faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc unius fiet'.
+  item 'hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I. haec illei
+  fecere, adde E, ut pinguius fiat', idemque peila quibus
+  milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum quo
+  pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur
+  superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo
+  discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus
+  in his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit?
+  Mar. Vict. I 4, 60 p. 2464P: omnes qui de orthographia
+  scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac
+  quaerunt, quae per I litteram singularem genetiuum, et quae
+  per EI litteras nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim
+  acute, partim (partim _add. Wachsmuth_), ut mihi quidem
+  uidetur, inepte. (uidetur. inepte _libri_) illud [atque _om.
+  Par._] etiam ridicule * *, nam mihi quaedam succurrunt: pilum
+  aiunt militare et uinea, si sit supra quam milites aggerem
+  instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per E et I
+  scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea
+  quae ruri colitur et fistula per I. _cf._ ibid. par.. 59.
+
+  _Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B_
+      2 esse credit _B_ || 3 mille hominum {.}II{.} _B_ ||
+      huce utroque opus mille _B_ huic EI utroque _coni.
+      Vsener_ || 4 militiam _B_ || pilam in qua _B_ ||
+      5 quo ipse{*above e: o} tenues si _B_ pila _B_ ||
+      6 qua iacimus ad{~ee}*. pella ut plenus fiat _B_ ||
+      8 dilabitur _B_ || 9 liter{e,} praeponi _B totum hoc
+      fragmentum Vsener correxit, ego p. 91n. erraui_ ||
+      uero minime cum alioqui {*above space: &} non
+      aliunde in singulari _B_ || 11 plurali _om. B_ ||
+      sonat _B_ || et ***] _add. Vs._ || 12 mitto emisimus
+      _libri_ || 13 ut _add. B_ || 14 constant _B_ || et
+      _libri_
+
+_45_ Mium et commircium per I antiquis relinquamus, apud
+quos aeque et Mircurius per I dicebatur, quod mirandarum
+esset rerum inuentor, ut Varro dicit. | item miis per
+I, non meis per E ut Terentius: at enim istoc nihil magis
+Syre miis nuptiis aduorsum.                                       5
+
+  _45._ Vel. Long. p. 2236P.: Namque *mium et commircium* quoque
+  *per ... Varro dicit*. nostris iam auribus _secus placet_
+  (_add. Ritschelius l.s._), scilicet per E, ut et
+  (_Ritschelius_ et ut _cod._) Mercurius et commercia dicantur.
+  *item miis ... aduorsum*.
+
+  _Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V_ nam qu{e,}
+  nimium et commercium _V_
+      1 reliquamus _V_ || 2 mercirius _V_ || 3 ut
+      _Ritschelius quaest. Varr. p. 29_ et _V_ ||
+      4 Terentius _Heaut. IIII 3, 21_
+
+_46_ Est quaedam littera in F litterae speciem figurata,
+quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma
+littera habere uidetur. ad huius similitudinem soni nostri
+coniunctas uocales digammon appellare uoluerunt, ut est
+notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et uocalem           5
+oportuit poni: *wotum *wirgo, quod et Aeolii fecerunt
+et antiqui nostri, sicut scriptura in quibusdam libellis declarat.
+hanc litteram Terentius Varro dum uult demonstrare
+ita perscribit: VAV.
+
+  _46._ Cassiodori Cornut. p. 2282P. *Est quaedam ...
+  perscribit: VAV*. Prisc. I 20 p. 15, 1: V loco consonantis
+  posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud Latinos quam
+  apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc datur,
+  quod apud Aeolis habuit olim "*digamma" digamma id est uau, ab
+  ipsius uoce profectum teste *Varrone* et Didymo, qui id ei
+  nomen esse ostendunt. _cf._ I 10 p. 11, 5. Quint. XII 10, 29:
+  Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque dicimus,
+  etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa
+  persequitur. _cf._ I 4,7. Scaur, p. 2254P.: Vau littera
+  omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut ua
+  ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma,
+  quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long.
+  p. 2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma
+  esse interdum non tantum in his debemus animaduertere, in
+  quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo
+  et primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa
+  hace littera est, _ut_ in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4,
+  43 p. 2461P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum
+  uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro
+  uocali, nam per V et O scriptae significant pluralem numerum
+  et casum accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ...
+  attamen has etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo
+  V scribite, ut uulua uultus et similia, sicuti sine ulla
+  dubitatione per V et O, quae sonant ita ut uoluit uoluo
+  uolutus conuolutus, nam littera V uocalis est sicut AEIO, sed
+  eadem uicem obtinet consonantis, cuiua potestatis notam
+  graeci habent "*digamma", nostri uau uocant et illi (alii
+  _Putsch. Gaisf._) digamma. ea per se scripta non facit
+  syllabam, anteposita autem uocali facit ut "*wamaxa"
+  "*weke:bolos" et "*welene:". nos uero, qui non habemus huius
+  uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una uocalis
+  pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V
+  litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam
+  syllabam: assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et
+  similia. at cum praeponitur uocali, tunc accipitur pro
+  consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis, in 'uuido'
+  enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I
+  consonans. cf. Diom. p. 422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1
+  p. 1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p. 21 Lind. Serg.
+  p. 1827P. Cledon. p. 1882. Donat. ad Terent. Andr. I 2, 2.
+  Beda p. 2335.
+
+  _de codd. uide adnot. ad fr. 43_
+      1 speciem _add. m. rec. in mg. B_ || 3 uideatur _A_ ||
+      6 quae (qua _cod. Bern. 243_) et Aeoli _AB_ ||
+      7 nostri] non _A om. B_ || 8 terentius usu raro _AB_ ||
+      9 perscribit _A_ || VAV _Ritschelius l.s. p. 27_ ua _AB_
+
+_47_ Non caret quaestione etiam plebs et urbs et Pelops,
+quae Varro ita distinguit ut per B et S ea nominatiuo
+casu putet esse scribenda, quae eandem litteram genetiuo
+reddant ut plebs plebis urbs urbis, ea uero per PS, quae
+similiter genetiuo eiusdem numeri in PIS excurrant ut Pelops      5
+Pelopis.
+
+  _47._ Ter. Scaur. p. 2261: Quaesitum est hiemps utrum per PS an
+  per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin per
+  MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam
+  per P et S ea scribantur, quae apud graecos _in_ "Psi"
+  desinunt. hanc autem non in "Psi" desinere manifestum est ex
+  eo quod quae illa littera terminantur aut in "pos" ut "Pelops
+  Pelopos" aut in "bos" desinunt, ut "phleps phlebos", hiems
+  autem neutram harum syllabarum recipit. item non constat,
+  obscurum utrum _per_ OB an per OP debeat scribi, nec minus
+  obseruo obsido, cum in illis B littera euidenter sonum suum
+  uindicet. *non caret ... Pelops Pelopis*. sed nobis utrumque
+  per PS uidetur esse scribendum, quoniam ex his "Psi" littera
+  constet, quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire.
+  Cassiodori Papirian. p. 2291P. p. 578B Garet.: traps ab eo
+  quod dicitur trabis et urps per P debent scribi, licet
+  *Varro* per B scribenda putet, quod in reliquis casibus B
+  habeant. sed tamen cum "Psi" littera graeca nullo modo
+  transferri potuerit in usum nostrum et uis eius per P et S
+  litteras scribatur, necessarium est, ut ubi "Psi" graecum
+  sonat, apud nos quod uitari non potest per has litteras
+  scribatur id est P et S, licet in obliquis casibus B habeant,
+  ut caeleps caelibis, urps urbis, item in aliis ipsam
+  retineant, ut auceps aucupis. unde apparet in his casibus
+  mutare nos debere P in B, in quibus se etiam ambae
+  consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam sequimur
+  in "Phi", quae ipsa PH constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in
+  nominatiuo casu P et S, in aliis casibus per P et H
+  scribitur. Vel. Long. p. 2233: hinc noscuntur etiam
+  quaestiones interdum quibus noua a ueteribus discernantur
+  utrum absorbui an absorpsi, _uel_ cum ad hanc disputationem
+  pertinere non debeat, nisi quod proprium est "orthographias",
+  utrum per B an per P absorpsi scribi debeat: et aliis
+  seruanda (sequenda _libri_) B littera _uidetur_, quoniam
+  sorbere dicimus, aliis P, quoniam quaecumque apud graecos per
+  "Psi" scribuntur et constat haec littera "Pi" "Sigma", apud
+  nos per P scribenda. idque (ideoque _libri_) in similibus
+  seruandum, ut in eo quod est urbs et nupsi et plebs ac
+  ceteris. p. 2224: ea quae apud nos "Psi" litteram sonant,
+  putant plerique per P et S scribenda, quoniam et graeci
+  pronuntiauerunt, [per] litteram "Psi" constare "ek tou pionos
+  (ek tou p kai tou s" ci. _Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv.
+  gramm. 103_). sed qui origini uerborum propiores (proniores
+  _an_ propensiores?) sunt, per B scribunt. Prisc. I 42
+  p. 33, 3: huic (S) praeponitur P et loco "Psi" graecae
+  fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma "Antisigma"
+  hac figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam
+  scripturam mutare, quamuis non sine ratione haec quoque
+  duplex a graecis addita uideatur, nam multo molliorem et
+  uolubiliorem sonum habet "Psi" quam PS uel BS. hae tamen id
+  est BS non alias debent poni pro "Psi", hoc est in eadem
+  syllaba coniunctae, nisi in fine nominatiui, cuius genetiuus
+  in BIS desinit, ut urbs urbis, caelebs caelibis, Arabs
+  Arabis. _cf._ Prisc. I 58 p. 43, 9, Cassiodori Valerian.
+  p. 2289. Mar. Vict. I 4, 74 p. 2465 _sq._ P. Beda p. 2337P.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 44_
+      1 et non paret _B_ || urbs e pelobs _B_ ||
+      5 eiusdemmodi _B_ || in ps excurrunt _B_ || pelobs
+      pelopis _B_
+
+_48_ Cretenses Ennius (dixit).
+
+  _48._ Char. p. 124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro II
+  (_14, 34_): 'Cretum legis', *Cretenses Ennius*, ut Varro
+  libro I de sermone latino scribit.
+
+
+II
+
+_49_ Syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae leues,
+aliae procerae aliae retorridae, aliae barbarae aliae graeculae,
+aliae durae aliae molles. asperae sunt ut trux crux
+trans, leues ut lana luna, procerae sunt quae uocalem longam
+extremam habent aut paenultimam ut facilitas, retorridae          5
+sunt quae mutam habent extremam ut hic hoc, barbarae
+sunt ut gaza, graeculae ut hymnos Zenon, durae ut
+ignotus, molles ut aedes.
+
+  _49._ Diom. p. 428, 22: *Syllabae ut ait ... ut aedes*.
+
+      1 leues _B_ leue sunt _A_ leuae _M_ || 2 procere _A_
+      proceres _BM_ || gregulae _BM_ || 4 proceres _ABM_ ||
+      7 gregulae _M_ || ymnos _A_ ymnus _B_
+
+_50_ Delirus placet Varroni, non delerus. non enim, ut
+quidam existimant, a Graeco tracta uox est "para to le:rein"
+sed est latina a lira id est sulco. itaque sicuti boues
+cum se a recto actu operis detorserint delirare dicuntur,
+sic qui a recta uia uitae ad prauam declinant, per similitudinem  5
+translationis item delirare existimantur.
+
+  _50._ Vel. Long. p. 2233P.: Nec non et ibi "orthoepeia
+  orthographia" coniuncta est, ubi quaeritur, foenoris an
+  foeneris dica_mus_, quoniam nomen inde tractum dicimus
+  foeneratorem. item facineris non facinoris, quoniam
+  facinerosum uocamus. sic etiam *delirus placet ... delirare
+  existimantur*. Caper p. 2248P.: delirare et delerare "apo
+  tou le:rein". Non. p. 17: Delirare (delerare _codd._) est de
+  recto decedere. lira est autem fossa recta, quae contra agros
+  tuendos ducitur et in quam uligo terrae decurrat.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_
+      2 "le:rin" _in mg._ "le:rein"] _V_ || 3 latine sulco
+      _VP_ latina a lira id est sulco _Ritschelius quaest.
+      uarr. p. 29_ || existimatur _V_
+
+_51_ Interuallum duas L habet, uallum enim ipsum non
+aliter scribitur, a quo interuallum. Varro dicit interualla
+esse spatia, quae sunt inter capita uallorum id est stipitum
+quibus uallum fit, unde cetera quoque spatia dicuntur.
+
+  _51._ Cassiodori Cornut. p. 2284P. p. 576B Garet.:
+  *Interuallum duas ... spatia dicuntur*. Beda p. 2337P.:
+  interuallum per duo L scribendum est.
+
+  _de codd. uid. ad fr. 43_
+      1 duas .l.l. habet _AB_ || 3 sunt _B erasum in A_
+
+_52_ Narare per unum R scribitur, ut Varroni placet. secutus
+est enim etymologiam nominis eius, qua gnarus dicitur,
+qui scit et accipit quod loqui debeat. denique compositio
+uerbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R
+sed per unum scribitur. ideo et naratio unum R habere    5
+debet.
+
+  _52._ Cassiodori Papirian. p. 2290P. p. 578A Garet.: Querella
+  per duo L scribitur. *narare per ... habere debet*. Vel.
+  Long. p. 2238: sane in eo quod est narare obseruatum est ut
+  unum R scriberemus, quoniam uenit a gnaro cui contrarium est
+  ignarus. Beda p. 2340: naro et naratio per R scribantur.
+
+      1 scribitur _om. A_ || secutus enim est ethimologiam
+      _B_ || 3 et accipit _om. B_ || quod loqui] quid
+      loqui _A_ qui loqui _B_ || 5 narratio _eraso priore_
+      r _A_
+
+_53_ M. Varro in libro secundo ad Marcellum de latino
+sermone aeditumum dici oportere censet, magis quam aedituum,
+quod alterum sit recenti nouitate fictum, alterum
+antiqua origine incorruptum.
+
+  _53._ Gell. XII 10, 1: Aeditimus uerbum latinum est et uetus,
+  ea forma dictum qua finitimus et legitimus. pro eo a
+  plerisque nunc aedituus dicitur noua et commenticia
+  usurpatione, quasi a tuendis aedibus appellatus. satis hoc
+  esse potuit admonendi gratia dixisse * * propter agrestes
+  quosdam et indomitos certatores, qui nisi auctoritatibus
+  adhibitis non comprimuntur. *M. Varro ... origine
+  incorruptum*. cf. Varro de l.l. VII 12 p. 298. VIII 61
+  p. 437. de re rust. I 2, 1. Fest. Pauli p. 13 M.: aedituus
+  aedis sacrae tuitor id est curam agens, aeditimus aedis
+  intimus. Char. p. 75, 18: aeditumus dicitur qui aedem seruat
+  quasi aedis intimus, dicitur etiam aedituus ab aede tuenda.
+  _cf._ Placidi gl. in Mai class. auct. III p. 427. Thes.
+  latin. in Mai class. auct. VIII p. 192.
+
+  _de codd. uid. adn. ad fr. 36_
+      1 marcellium _V_ || 2 editumum _L_ editummum _V_ ||
+      edituum _V_ edit{~u}um _L_
+
+_54_ Quae graeci dicunt aenigmata, hoc genus quidam ex
+nostris ueteribus scirpos appellauerunt. | quale est:
+    Semel minusne an bis minus non sat scio,
+    an utrumque eorum. ut quondam audiui dicier,
+    Ioui ipsi regi noluit concedere.                           5
+hoc qui nolet diutius apud sese quaerere, inueniet quid sit
+in M. Varronis de sermone latino ad Marcellum libro secundo.
+
+  _54._ Gell. XII 6: *Quae graeci ... quale est*, quod nuper
+  inuenimus per hercle antiquum, perquam lepidum tribus
+  uersibus senaris compositum aenigma, quod reliquimus
+  inenarratum, ut legentium coniecturas in requirendo
+  acueremus. uersus tres hi sunt: *semel minus ... libro
+  secundo*.
+
+  _Gelli codicibus VL accedit B = fragm. Bernense cod. msc. 404
+  scriptum anno ae. n. 1173 cf. Hertz l.s. p. 412_
+      1 quae greci _L_ que greci _VB_ || enigmata _VL_
+      enicmata _B_ || 2 appallauerunt{*above second a: e}
+      _L_ || 3 minusne _L_ minusque{*above que: ne}
+      _B_ minus _V_ || minus non sat scio _Scaliger
+      Virgilii append. p. 230_ minus non sit sat scio _L_
+      minus non sit sed scio _VB_ || 4 an _LVB_ at
+      _Hertzius_ || eorum ut quondam _VB_ eorum quod _L_ ||
+      audiui ipsi dicier ioui regi _L_ audiui ipsi dicier
+      ioui regi regi _B_ audiui ipsi.......oui regi
+      _lacuna sex uel septem litterarum inter_ ipsi _et_
+      oui _V_ audiui dicier Ioui ipsi regi _Scaliger_ ||
+      5 uoluit _V hoc aenigma Barthius aduers. XVI 22 sic
+      scripsit:_ semel minus? non. bis minus? non. sat
+      scio. |an utrumque? uerum. ut quondam audiui dicier
+      _e.q.s._ || 6 nolet _L_ noluit _VB_ || aput _V_ ||
+      quaereret _VB_ || 7 in m. uarronis _LB_ . {)i}n.
+      uarronis _V_ || mercellum _L_ macellium _V_
+
+
+III
+
+_55_ Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere
+distantias: longitudinem altitudinem crassitudinem. longitudinem
+tempore ac syllabis metimur, nam et quantum
+morae enuntiandis uerbis teratur et quanto numero modoque         5
+syllabarum unumquodque sit uerbum, plurimum refert.
+altitudinem discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue
+deprimitur aut sublimatur in acutum. crassitudo autem
+in spiritu est, unde etiam graeci adspirationem "pneuma
+dasu" appellant. nam omnes uoces aut aspirando facimus           10
+pinguiores, aut sine spiritu pronuntiando tenuiores.
+
+  _55._ Seru. de accent. 8 p. 526 Endl.: *Scire* autem *oportet
+  ... pronuntiando tenuiores*. Prisc. de accent. p. 519, 6: uox
+  corpus esse ostenditur. nam et si corpus non esset, auditus
+  aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum et
+  reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine
+  scilicet latitudine longitudine. habet quippe littera
+  altitudinem in pronuntiatione, latitudinem in spiritu,
+  longitudinem in tempore, hoc est et alte et late et longe
+  auditur.
+
+  _L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex
+  analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono_
+      3 distantias altitudinem _L_ || 4 quantum ore _L_ ||
+      6 sit] si _L_ || 7 altitudinem] ab altitudine _L_ ||
+      8 Crasitudo _L_ || 9 spiratu _corr. in_ spiritu _L_ ||
+      "pneuma dasu" _add. Albertus Zippmann om. L_ ||
+      10 aspiranda _L_ || 11 pingui res _L_ || aspiratu _L_
+
+_56_ H sicut in quaestione est littera sit necne: sic nunquam
+dubitatum, an secundo loco a quacunque consonante
+poni deberet, quod solus Varro dubitat. uult enim auctoritate
+sua efficere, ut H prius ponatur ea littera, cui adspirationem
+conferat, et tanto magis hoc tentat persuadere,                   5
+quod uocalibus quoque dicat anteponi ut heres, hircus.
+
+  _56._ Cassiodori Cornut. p. 2285P. p. 576B Garet.: *H sicut in
+  ... heres hircus*. sed Varronem praeterit consonantem ideo
+  secundo loco H recipere, quia non possit ante _se_
+  adspirationem nisi uocalis habere. itaque et ante et post H
+  littera, cuicumque _uoc_ali adiungatur, consonabit (_sic
+  corr. Vsener, cum codd. om._ se, _scrib._ uocales, tali, non
+  sonabit). haec enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante
+  se aut _codd._) post se habeant H, enuntiationem non
+  inpediant. Prisc. I 25 p. 19, 12: _PH_ autem ideo non est
+  translatum ab illis in aliam figuram, quod nec sic cohaeret
+  huic quomodo mutis, nec si tollatur minuit significationem.
+  quamuis enim subtracta aspiratione dicam: retor Pyrrus,
+  intellectus integer manet, non aliter quam si antecedens
+  uocalibus auferatur, unde ostenditur ex hoc quoque aliqua
+  esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo quidam
+  dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an
+  subiungi.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
+      1 sic] sit _AB_ || nunquam _A_ || dubitatum ac
+      secundo _A_ dubitatum est ac secundo _B_ ||
+      consonanti _B_ || 3 debere _AB_ || quia solus _B_ ||
+      4 quae adspirationem _B_ quae ad adspirationem _A_ ||
+      5 conferat _edidit Fornerius_ (_Paris. 1588_)
+      conferet _B_ confert _A_ || temptat _B_ || 6 qu...
+      uocalibus (quod _corr._) _B_ ut uocalibus _A_ ||
+      {-q}q; _A_
+
+_57_ Varroni placet R litteram, si primo loco ponatur, non
+adspirari. lector enim ipse, inquit, intellegere debet Rodum,
+tamen etsi H non habet, Rhodum esse, retorem rhetorem.
+
+  _57._ Cassiodori Cornut. p. 2286P. p. 577A Garet.: *Varroni*
+  enim *placet ... retorem rhetorem*. sed eadem obseruatio non
+  necessaria est R litterae. sunt enim uerba primo loco R
+  litteram habentia non minus latina quam graeca. itaque merito
+  auferemus aut amouebimus adspirationem: Roma regina rapa
+  Rodus. _cf. Prisciani uerba ad fr. 56. exscripta._
+
+      1 placet. h. littera _B_ placet h litera _A_ || si
+      pro loco _B_ || 2 ipse intelligere debet inquit _A_ ||
+      debet Rhodum _A_ || 3 non _om. A_ || rodum esse _AB_ ||
+      retorem. rethorem _B_
+
+_58_ De H littera quaeritur quae se cum his aut inseruit
+uocibus aut praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit,
+cum elegantiores et ueementer dicant et reprendit
+secundum primam positionem. prendo enim dicimus
+non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis harena           5
+halicam et haliculam, cum ab alendo possit alica dici, et
+aliculam existiment dictam, quod alas nobis iniecta contineat.
+hortus quoque non desiderabat aspirationem, quod
+ibi herbae oriantur id est nascantur, sed tamen a consuetudine
+accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex eodem                   10
+loco dictae sunt, et eam differentiam quidam esse
+uoluerunt, ut cohortes militum cum aspiratione a mutua
+hortatione dicantur. item nonnulli harenam cum aspiratione,
+siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat, dicendam
+existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur enuntianda.        15
+nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus,
+quam propter originem uocis, siquidem, ut testis
+est Varro, a sabinis fassana dicitur: et sicut S familiariter
+in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur. similiter
+ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam                   20
+foedi dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam
+eosdem aeque fircos uocabant. nam et e contrario, quam
+antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque
+et cocleam et cocleare sine aspiratione scribemus,
+et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit enuntiare.      25
+non enim firmum est catholicum grammaticorum,
+quo censent aspirationem consonanti non esse iungendam,
+cum et Carthago dicatur et pulcher et Gracchus et Otho
+et Bocchus.
+
+  _58._ Vel. Long. p. 2229P.: Et *de H littera ... Otho
+  Bocchus*.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 45_
+      1 de hac litera _V_ || cum his] ?? || 3 et reprendit]
+      In reprendit _V_ || 5 haren{e,} ha:alicam {*above
+      second a: h} et aliculam _V_ || 7 existimet _V_ ||
+      11 et tam _V_ || 18 fassana f fasma {*below a: alpha
+      stacked on .i.} _V_ || 22 fercos f fircos _V_ ||
+      24 coleam _V_ || 27 censent _P_ || 28 gracchos _V_ ||
+      29 bocchus _V_
+
+_58A_ Peccant qui prehensus cum adspiratione scribunt, cum
+eam prima persona non habeat, et similiter uehemens, cum
+a ui mentis dicatur. quam quidam putant adiciendam,
+quoniam id non aliud putant esse quam altius _mentem uehi
+id est_ ferri, cum huic uerbo sine dubitatione adspiretur.       5
+negat Varro etiam Graccho adspirandum, quoniam a gerendo
+sit cognominatus, matrem enim eius qui primus Graccus
+sit dictus, duodecim mensibus utero eum gessisse. et
+pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur, nihilo minus
+tamen ratio exili littera C enuntiandum et scribendum           10
+esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini
+sermonis naturam media adspiretur. quamuis Santra
+a graecis putet esse translatum quasi "polychroun".
+
+  _58A._ Ter. Scaur. p. 2256P.: Similiter *peccant* et qui nucs
+  et trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item,
+  *qui prehensus ... quasi "polychroun"*.
+
+  _de cod. uid. adn. ad fr. 44_
+      1 aspiratione _B_ || 2 ueemens _B_ || 4 quoniam {.}i{.}
+      non _B_ || quam alterius . {*above .: ferri} cum
+      hoc _B_ || 5 aspiretur _B_ || 6 gr{e.}co {*above e:
+      ae} aspirandum _B_ || 7 enim eius] enim enim _B_ ||
+      8 utero eum _Ritschelius quaest. uarr. p. 28_ uterum
+      _B_ || gessisset _B_ || 9 nihilhominus _B_ ||
+      10 ratio exhi littere tenuntiandum _B_ || exiliter c
+      _P_ || 12 aspiretur _B_ || 13 polichrum _B_
+
+_58B_ Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro
+ait et ortum quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum
+autem a gerendo, quod mater eius duodecim mensibus
+utero eum gestauerit, uel a gracilitate corporis ut quidam
+uolunt.                                                           5
+
+  58B. Char. p. 82, 7: *Graccus et ortus ... quidam uolunt*.
+  sed consuetudo et Gracchos et hortos cum adspiratione
+  usurpauit. _de re cf. M. Haupt quaest. Catull. p.78 sq._
+
+_58C_ Arena si ab ariditate dicitur non habet aspirationem,
+si ab haerendo ut in fabricis uidemus habet.
+
+  _58C._ Seru. ad Verg. Aen. I 172: *Arena*: quaeritur habeat
+  necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit: *si ab
+  ariditate ... uidemus habet*. melior tamen est superior
+  etymologia.
+
+      1 si] sed _H = cod. Hamburgensis_ || aritutate _corr.
+      in_ ariditate _H_ aritate _cod. Lips. saec. X_ ||
+      2 herendo _H_ || ut _suprascr. manu sec. in cod.
+      Cassellano_ || uidemus _om. cod. Bernens. 363.
+      suprascr. m. sec. in Cass._
+
+_58D_ Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus
+consonantibus media intercedat aspiratio, quod minime
+rectum antiquis uidebatur.
+
+  _58D._ Char. p. 73, 17: *Pulchrum Varro ... recordationem
+  doloris*. unde et sepulcrum hodieque manet, quod sit seorsum
+  a pulcro.
+
+  _58-58D._ Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure exiguntur,
+  quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue
+  adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an
+  in scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius
+  quidem ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea
+  ueteres usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant,
+  diu deinde seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis
+  et in triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae
+  chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus
+  maneant, qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde
+  durat ad nos usque uehementer et comprehendere et mihi, nam
+  mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue
+  scriptores in ueteribus libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6:
+  uemens ... a mentis ui atque impetu dicitur. cf. Macrob. sat.
+  VI 8, 18. Vel. Long. p. 2234P.: uoluerunt item alium esse
+  Cilonem alium Chilonem, et Cilones homines uocari angusti
+  capitis et oblongi, Chilones uero improbioribus labris
+  homines a Graeco "para ta cheile:". talis quaestio est circa
+  cohortes et coortes, ubi diuersam esse significationem
+  uoluerunt grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines
+  cooriantur pariter. oriri enim apud antiquos surgere
+  frequenter significabat, ut apparet in eo quod dicitur:
+  'Oriens consul magistrum populi dicat', quod est surgens. at
+  cohortes militum a mutua cohortatione. nam cortes audimus
+  quidem uolgo sed barbare dici. de superiore differentia mihi
+  aliud uidetur, quod cum superius de adspiratione loquerer
+  ostendi, id quoque illum (_an_ ibi quoque illam?) sibi locum
+  fecisse, cum alioquin non desideraretur, ut in uehemente et
+  in reprehenso, cum ueemens et reprensus sine adspiratione
+  emendatius dicatur. nam tam militum quam rusticorum coortes
+  sunt, si quidem et milites e rusticis et ex eiusdem regionis
+  hominibus conscribebantur, ut et agnoscere et tueri inuicem
+  possint. cf. Cassiodori Vel. Long. p. 2287P. Cassiodori
+  Cornut. p. 2286P.: uehemens et uemens apud antiquos et apud
+  Ciceronem lego, aeque prehendo et prendo, hercule et hercle,
+  nihil et nil. haec obseruare ea tenus poteris consuetudine
+  potius quam ratione, in his praecipue uerbis, quae
+  adspirationem habere debent. Fest. Pauli p. 84 M.: foedum
+  antiqui dicebant pro hoedo, folus pro olere, fostem pro
+  hoste, fostiam pro hostia. p. 7: alica dicitur quod alit
+  corpus, p. 102: hortus apud antiquos omnis uilla dicebatur,
+  quod ibi qui arma capere possint orirentur. Char. p. 103, 21:
+  harena dicitur quod haereat et arena quod areat, gratius
+  tamen cum adspiratione sonat. Mar. Vict. I 4, 84 p. 2466P.:
+  uideo uos saepe et orco et uulcano H litteram relinquere, sed
+  credo uos antiquitatem sequi. sed cum asperitas uetus illa
+  paulatim ad elegantioris uitae sermonisque est limam
+  perpolita, sic uos quoque has uoces sine H secundum
+  consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora
+  sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut
+  brachium cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis
+  obseruare ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis
+  praeceptum antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus
+  litteris oportere, in enuntiando autem quasdam litteras
+  elidere, in quo ... bis peccatis, quod aliud scribitis et
+  aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long, p. 2238P.: de
+  aspiratione ... aliquid iam locuti sumus, repetendum tamen
+  existimaui sermonem propter eos qui hymnum, item hyacinthum
+  et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim praeponendam
+  adspirationem putauerunt, alii tamquam non necessariam
+  omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua graecorum
+  numquam non adspirationem in se habet "Upsilon" littera
+  quotiens inchoat uoces. nam quod ad latina pertinet, in
+  quibus tale quid (_Vsener pro_ late aliquid) ambigitur,
+  antiqua consuetudo respicienda est, quibus moris fuit pro hac
+  adspiratione litteram dicere F. itaque harenam iustius quis
+  dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et hordeum quia
+  fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci erant,
+  et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p. 2249P.: per
+  detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine
+  adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam
+  apud antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram
+  posuerunt, nos litteram (autem P) H substituimus, ut quod
+  illi fordeum dicebant nos hordeum, fariolum quem nos
+  hariolum, similiter faedum quem nos haedum dicimus. p. 2252:
+  nec minus consonantes (inter se mutuis uicibus in
+  declinatione funguntur) ut F et H, utraque enim ut flatus
+  est. quare quem antiqui fircum nos hircum, et quam Falisci
+  habam nos fabam appellamus, et quem antiqui fariolum nos
+  hariolum. _cf._ p. 2258. Fest. Pauli p. 43: Chilo dicitur
+  cognomento a magnitudine labrorum. Cilo sine adspiratione,
+  cui frons est eminentior ac dextra sinistraque ueluti recisa
+  uidetur. Char. p. 102, 1: Cilones dicuntur, quorum capita
+  oblonga et conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex
+  graeco a labris inprobioribus, quae illi uocant "cheile:",
+  unde et pisces chilones inprobius labrati.
+
+_59_ In accentu materia locus et natura prosodiae breuissime
+conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur vox
+et ea quidem, qua uerba possunt sonare, id est scriptilis.
+locus autem syllaba, quoniam haec proprie uerbi pars est,
+quae recipit accentum. natura uero prosodiae in eo est,          5
+quod aut sursum est aut deorsum; nam in uocis altitudine
+omnino spectatur adeo ut, si omnes syllabae pari fastigio
+uocis enuntientur, prosodia sit nulla.
+
+  _59._ Seru. de accentib. 7 p. 526 Endl.: *In accentu ... sit
+  nulla*.
+
+  _de cod. uid. adnot. ad fr. 55_
+      1 natura est prosodie _L_ || qua] quae _L_ ||
+      4 probrie _L_ || 7 omno {*above n: 3 dots} _L_ ||
+      fastigia _corr. in_ fastigio _L_
+
+_60_ Quot sint prosodiae dicendum est.
+
+      1 quod _L_
+
+Athenodorus duas esse prosodias putauit, unam inferiorem,
+alteram superiorem. flexam autem, nam ita nostra
+lingua "perispo:mene:n" uocamus, nihil aliud esse quam
+has duas in una syllaba.                                          5
+
+      2 at henodorus _L_ || 4 perispomen _L_ || uocauimus _L_
+
+Dionysius autem Aristarchi discipulus, cognomento
+Thrax, domo Alexandrinus, qui Rhodi docuit, lyricorum
+poetarum longe studiosissimus, tres tradidit quibus nunc
+omnes utuntur "bareian oxeian perispo:mene:n".
+
+      6 dionisius _L_ || aristarci _L_ || 7 trax _L_ ||
+      alexandrios{*above o: u} a qui rodii _L_ || liricorum
+      _L_ || 9 baria noxian perispomenon _L_
+
+Tyrannio uero Amisenus, quem Lucullus Mithridatico               10
+bello captum Lucio Murenae concessit, a quo ille libertate
+simul et ciuitate donatus fuit, quattuor scribit esse
+prosodias "bareian mese:n oxeian" et "perispo:mene:n". atqui
+memoriae proditum est hunc ante alios fuisse pronuntiatione
+peritum, quod nequaquam assequi potuisset, nisi tenore           15
+singularum uocum diligentissime perquisito.
+
+      10 tyrannion uero iamisenus _L_ || lucillus
+      mitridatico _L_ || 11 captam _corr. in_ captum _L_ ||
+      munere _corr. in_ murene _L_ || concesit _L_ || quo
+      illo _L_ || 12 fuit] sit _L_ || 13 barian
+      mesehenoxiant perispomenenat qui _L_ || 14 peritum]
+      potiorem _L_ || assequi] esse{*above e: a} qui _L_
+
+In eadem opinione et Varro fuit, qui in leges suas
+redegit accentuum scientiam et doctrinam, isque omnibus
+a se propositis euidentissimas affert probationes, ut id quoque
+pro media prosodia facit; dicendo ipsam naturam nihil            20
+facere totum, ubi non sit medium. ut enim inter rudem
+et eruditum, inter calidum et frigidum, amarum et dulce,
+longum et breue sit quiddam medium, quod neutrum est,
+sic inter imam summamque uocem esse mediam, ibique
+quam quaerimus prosodiam. neminem musicum esse, qui              25
+mediam uocem in cantu ignorauerit, nec quemquam potuisse
+dicere in sono chordarum aut uoce tibiarum assaue
+uoce cantantium "mese:n" esse, si non in omni uocis natura
+esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum
+sensus non animaduertat, cum illum, qui in cithara aut tibia     30
+aliquanto uberior est, saepe totum non sentiat meatum.
+
+      17 qui in _Endl._ quin _L_ || 18 redigit _L corr.
+      Endl._ || scientia et doctrina _L_ scientiam.
+      doctrina _Endl._ || isque] eius quae _L_ ||
+      19 quodque _L_ || 20 prodosia _L_ || dicendo ipsam]
+      _hic incipit Wasi (cf. supra p. 49) excerptum (=W)
+      his uerbis: Varro laudatus in Seruii Ms. Cap. de
+      Accentib. pluribus pro Media Prosodia arguit_, ipsa
+      in natura nihil totum || 22 amarum et dulce longum
+      et breue _W_ et amarum dulcem longum et brebem _L_ ||
+      23 sit] est _LW_ || quoddam _W_ || 25 querimus _L_ ||
+      musicam _L_ || 26 quenquam _W_ || potuisse _L_
+      potius esse _W_ || cordarum _L_ || aut uoce quarum
+      aliaue _L_ alia uoce buccinarum assaue _W_ ||
+      28 mesen _LW_ || si _W_ si si _L_ ||| 30 illa quae
+      _LW_ || chitera{*above e: i} aut quia aliquando
+      _L_ cithara auditur quia aliquanto _W_ || 31 tatum
+      _corr. in_ totum _L_ tantum _W_ || cum illam, quae
+      etc., saepe totum non sentiat theatrum _ci. Wachsmuth_
+
+Praeterea minus reliquis notam, primum quod ea sit
+principium aliarum ut "mese:" in musice initium cantionis, et
+omnium rerum initia semper obscura sint. dein quod omne
+medium in angustis non uideatur, ut punctum in quamuis          35
+magno orbe, quod uocant "kentron". nullum esse corpus,
+ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse,
+omnem igitur uocem medium habere. quod enim fuit deorsum
+prius in medium succedere quam euolet sursum, et
+quod sursum est ante eodem uenire quam deorsum, quare           40
+utriusque compitum medium esse. et multa praeterea latius
+in eam rem disputata profert, quae nunc nobis locus
+non est iterare. scire enim oportet rationis huius recens
+non esse commentum, sed omnium, qui ante Varronem et
+Tyrannionem de prosodia aliquid reliquerunt, plurimos et        45
+clarissimos quosque mediae huius fecisse mentionem, quos
+omnes sibi fuisse auctores Varro commemorat: grammaticos
+Glaucum Samium et Hermocraten Iasium; item philosophum
+Theophrastum peripateticum cui diuina facundia
+nomen adsciuit, nec non eiusdem sectae Athenodorum,             50
+summi acuminis uirum, qui quandam prosodiam "monotonon"
+appellat, quae uidetur non alia esse quam media, licet diuerso
+uocabulo.
+
+      32 preterea _L_ || 33 mese _W_ mesae _L_ || musica
+      _W_ || 34 omnia initia _W_ || deinde _W_ || 35 in
+      quamuis _W_ non quamuis _L_ || 36 quod] quem _LW_ ||
+      centron _LW_ || 38 fuit _Weil et Benloew theor. gen.
+      de l'accent. lat. p. 16_ fluit _LW_ || 39 succendere
+      _L_ || 40 eodem uenire _Weil et Benloew l.s._ eo
+      deuenire _LW_ || quare utriusque _L_ quantumuis _W_ ||
+      41 et multa--14 aliquid reliquerunt] _om. W_ ||
+      42 disputatam _L_ || locum est iterarae _L_ ||
+      44 barronem _corr. in_ Varronem _L_ || 45 relinquerunt
+      _L_ || Haec Varro, qui plurimos _W_ || 46 quoque _L_ ||
+      huius sibi fuisse autores commemorat _W_ || 47 barro
+      _corr. in_ Varro _L_ || 48 ioseum _L_ || philosofum
+      theoprastum _L_ || 50 ut henothorum _corr. in_
+      athenothorum _L_ || 51 prosodoam _corr. in_
+      prosodiam _L_ || monotonon _corr. in_ monotomon _L_
+
+Nec desunt, qui prosodias plures esse quam quatuor
+putauerint. ut Glaucus Samius, a quo sex prosodiae             55
+propositae sunt sub hisce nominibus: "aneimene:,
+mese:, epitetamene:, keklasmene:, antanaklo:mene:, ne:te:". sed
+hic quoque non dissentit a nobis. nam cuiuis ex ipsis
+nominibus intellectu procliue est tres primas esse simplices
+et non alias quam "bareian mese:n oxeian", postremas            60
+autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae
+est genere una. hanc enim flecti non uno modo omnes
+putauerunt, Eratosthenes ex parte priore acuta in grauem
+posteriorem, Theodorus autem aliquando etiam ex graui
+in acutiorem excendere. ceterum Varro in utramque partem       65
+moueri arbitratur, neque hoc facile fieri sine media,
+eamque acutae coniunctam plerumque esse potius quam
+grauem, quod ea propius utramque est, quam illa superior
+et inferior inter se.|
+
+      54 nec desunt _L_ nec deesse monet Seruius _W_ ||
+      prosodosias _L_ || 55 prosodiae sunt _LW_ ||
+      56 hiisce _W_ || ansimen himesip petamene cecasmen
+      antanaca homenehc _L_ an simenhimes ip pentamene
+      cecasmen antanaca homenech _W_ || 58 desentit _L_ ||
+      60 uariam mesenoxian _L_ || 63 erat ostenes _L_ ||
+      64 posteriorem _om. W_ || autem _om. W_ ||
+      65 extendere _W_ || in utramque partem _Weil et
+      Benloew l.s. p. 14_ in utraque parte _LW_ ||
+      66 hoc] his _LW_ || 67 acutam plerumque esse putius
+      quam grabem (_corr. in_ grauem) _L_ acutam plerumque
+      esse potius quam grauem _W cf. supra p. 55_
+      adiunctam _ci. Vsener_ || 68 probrius utraque _L_ ||
+      69 inter se] _hucusque W_
+
+Media, quae inter duas quasi limes est, quod grauioris           70
+quam acutioris similior est, in inferioris potius quam
+superioris numerum relegatur. in hoc enim fere doctissimorum
+consensus est, acutam plus una uno in uerbo esse
+non posse, graues esse complures.
+
+      71 similior est] similiores _L_ || putius _L_ ||
+      72 superiorum || 73 uno _om. L_
+
+Prosodiam ibi esse dicimus, ubi aut sursum est aut               75
+deorsum. quae demissior est, ea a pluribus "bareia" appellatur
+graece, latine uero grauis ideo quod deorsum est,
+in sede scilicet ponderum grauiorum. at eam quae sursum
+est Glaucus "epitetamene:n", item alius aliter, sed nemo
+adhuc leuem uocauit, quamuis id erat graui contrarium,           80
+uerum ea nomen optinet "oxeias" latine acutae, ideo quod
+tenuis et omne acutum tenue. inter has est "mese:"; latine
+media, quia limes est per quem duae supradictae ultro citroque
+commeant. quartae illi coniunctae, quia ceteris
+perplexior est, plura sunt uocabula. Ammonius Alexandrinus,      85
+qui Aristarchi scholae successit; "oxybaryn" uocat,
+Ephorus autem Cymaeus "perispasin", Dionysius Olumpics
+"ditonon", Hermocrates Iasius "symplekton", Epicharmus Syracusius
+"keklasmene:n". uerum ea nunc ab omnibus "perispo:mene:"
+graece uocatur, apud nos flexa; quoniam primo erecta             90
+rursus in grauem flectitur.
+
+      75 prosodiant _L_ || 76 quae demisior est quae a _L_ ||
+      "bareia" uaria _L_ || 78 eamque rursum est _L_ ||
+      79 epitetamenen _L_ || 81 numen _L_ || oxian _L_ ||
+      acuta _L_ || 82 mese _L_ || 84 commeant] commentat
+      _L_ || quarte _L_ || illi coniungit liquia _L_
+      coniunctili, quia _ci. Vsener_ || 85 hammonius
+      alixondris{*above last i: u} _L_ || 86 aristarci
+      scollae{*small l inserted before l} _L_ || oxibarin
+      _L_ || 87 cymeus perispasin _L_ || 88 "ditonon" _ci.
+      Weil et Benloew l.s. p. 10_ aponon _L_ || sim
+      plecton _L_ || epicarmus siracusius cetasmenen _L_ ||
+      89 perespomene _L_ || 90 prima _corr. in_ primo _L_ ||
+      91 grauem] grebem _L_
+
+Acuta exilior et breuior et omni modo minor est,
+quam grauis, ut est facile ex musica cognoscere cuius
+imago prosodia. nam et in cithara omnique psalterio quo
+quaeque chorda acutior eo exilior, et tibia tanto est uoce       95
+acutiore quanto cauo angustiore, adeo ut corniculo aut
+"bombukio:" addito grauior reddatur, quod crassior exit in
+aera. breuitatem quoque acutae uocis in iisdem organis
+animaduertere licebit, siquidem in pulsu chordarum citius
+acuta transuolat, grauis autem diutius auribus immoratur.       100
+etiam ipsae chordae, quae crassius sonant, longiores uidentur
+quia laxius tenduntur. item in fistula duo calami breuissimi,
+qui acutissimae uocis, tibiae quoque acutiores quae
+breuiores, et his foramina quam sunt ori proxima et breuioris
+aeris motum persentiscunt tam uocem reddunt acutam.             105
+sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae
+uelut quaedam "diaste:mata", acuta tenuior est quam
+grauis et breuis adeo, ut non longius quam per unam syllabam
+quin immo per unum tempus protrahatur, cum grauis
+quo uberior et tardior est diutius in uerbo moretur et          110
+iunctim quamuis in multis syllabis residat. quocirca graues
+sunt numero plures, pauciores acutae, flexae rarissimae.
+
+      92 brebior _L_ || 94 chitera _L_ || quoque quae _L_ ||
+      95 tibia] uita _corr. in_ tiuia _L_ || tanta _corr.
+      in_ tanto _L_ || 97 "bombukio:" bamborio _L cf. supra
+      p. 58_ || addita _corr. in_ addito _L_ ||
+      98 brebitatem _L_ || isdem _L_ || 99 in _om. L._ ||
+      cordarum _L_ || 100 transuolai _L_ || 101 cordae
+      _L_ || 102 tendentur _corr. in_ tenduntur _L_ ||
+      103 tiuiae quo acutiores _L_ || 104 sint _corr. in_
+      sunt _L_ || 107 "diaste:mata"] istamina _L_ _cf. supra
+      p. 59_
+
+Acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum
+sublime fastigata. grauis autem notatur simili uirgula in
+eadem parte depresso fastigio, quae notae demonstrant          115
+omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum.
+ipsum etiam musicorum docetur diagrammate in quo tropi
+pro acumine uocum superiores scribuntur; denique summus
+huperlydius quia acutissimus, infimus hypodorius quo
+nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est      120
+et ex acuta grauique ficta, notam habet nomini potestatique
+respondentem. nam a sinistro cornu surgens arduo
+fastigio et sursum molli curuatura dextrouersum flexa
+praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae litterae V
+efficit et priorem acutam et posteriorem grauem sibi inesse    125
+significat. |
+
+      114 _an_ in eandem partem depressa a fastigio? ||
+      115 depressa _L_ || 117 diagrammatae _L_ ||
+      118 sumus hic per lidius _L_ || 119 quo _corr. in_
+      qua _L_ || 121 nominis _L_ || 122 cum surgens _L an_
+      a sinistra consurgens? || 123 curuatur adextro uersu
+      _L_ || 125 efficit et] et _om. L_
+
+Ordo in accentibus non adtenditur, uerum uarie, nunc
+grauem nunc acutum nonnumquam flexum primo loco
+poni dubium non recipit.|
+
+Longitudo uerborum duabus in rebus est, tempore et              130
+syllabis. tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos.
+inter rhythmicos et metricos dissensio nonnulla est,
+quod rythmici in uersu longitudinem uocis tempore metiuntur
+et huius mensurae modulum faciunt tempus breuissimum
+in quo quaecunque syllaba enuntiata sit breuem                  135
+uocari. metrici autem uersuum mensuram syllabis conpraehendunt
+et huius modulum syllabam breuem arbitrantur,
+tempus autem breuissimum intellegi quod enuntiationem
+breuissimae syllabae cohaerens adaequauerit. itaque
+rhythmici temporibus syllabas, metrici tempora syllabis         140
+finiunt.
+
+  _60._ Seru. de accentib. 17 p. 530 Endl.: *Quot* ergo *sint ...
+  dicendum est*. quae res eo maiore cum cura tractanda est,
+  quod nostra ratio ab opinione iam inueterata et omnium fere
+  animis adfixa discrepat. *Athenodorus duas ... inferior inter
+  se*. sed hoc mediae prosodiae satis, quo quis sciat esse
+  quaerendam. ceterum qui hanc ignorant, 'quia sola nouerunt,
+  quae scholis studuerunt, non sunt culpandi. sed nec
+  magistros, qui tres solas demonstrant, erroris arguerim, si
+  modo hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat.
+  tres prosodias in usu esse scire oportet, *media* autem *quae
+  ... inesse significat*. mediae uero cuius nunc usus non
+  habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus
+  neque fingere possumus. *ordo in accentibus ... non recipit*,
+  non tamen setius est aliquis (_an_ alius?) prior natura quam
+  alius, non secus atque in litteris euenit. nobis de accentu
+  _dicturis non_ longitudo tractanda est, _uerum_ (accentu
+  longirido tractandum est ue _cod._) altidudo, quae tamen
+  liquido cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio
+  habeatur. in eius enim aliqua parte esse debet id quod
+  altissimum est. denique cum uerbum enuntietur, aliqua in eo
+  syllaba necessse est summum illud uocis fastigium possideat,
+  sed quae potissimum sit, ea monstrari non potest, nisi per
+  temporum syllabarumue numerum, qui proprie longitudinis est,
+  quapropter etsi metricis uidetur syllabarum naturam * ad
+  rhythmicos solos pertinere temporum denumerare interualla,
+  tamen, quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem,
+  ne quid quod ad discendos accentus pertinet deesse uideatur,
+  de uerbi longitudine dicendum est, ea sola adtingentes, quae
+  operi necessaria uidebuntur. *longitudo uerborum ... syllabis
+  finiunt*. neque enim refert, tempus in syllaba esse an in
+  tempore syllabam dicamus, dummodo discendi causa concessum
+  est eam moram qua breuis syllaba dicitur, unum et breuissimum
+  tempus uocare, qua uero longa profertur, duo tempora
+  appellare, ipsa cogit natura, cum loquimur. breuem
+  monochronon, longam dichronon appellamus. duo enim longa
+  syllaba habet tempora, positionis et naturae, breuis naturae
+  habet tantum (unum?) modo. Terentius rhythmis scribit
+  comoedias uel Plautus. Prisc. de accentib. p. 519, 25:
+  accentus est certa lex et regula ad eleuandam et deprimendam
+  syllabam uniuscuiusque particulae orationis, qui fit ad
+  similitudinem elementorum litterarum syllabarumque, qui etiam
+  tripertito diuiditur, acuto graui circumflexo. acutus namque
+  accentus ideo inuentus est, quod acuat siue eleuet syllabam;
+  grauis uero eo, quod deprimat aut deponat. circumflexus ideo
+  quod deprimat et acuat. Isid. orig. I 17, 1: accentus, qui
+  graece prosodia est, ex graeco nomen accepit, nam graece
+  "pros" ad latine, "o:de:" graece latine cantus est ... accentus
+  autem dictus, quod iuxta cantum sit sicut aduerbium quod
+  iuxta uerbum est. acutus accentus dictus, quod acuat et
+  erigat syllabam, grauis quod deprimat et deponat, est enim
+  contrarius acuto. circumflexus, quia de acuto et graui
+  constat, incipiens enim ab acuto in grauem desinit, atque ita
+  dum ascendit et descendit, circumflexus efficitur. acutus
+  autem et circumflexus similes sunt. nam uterque leuat
+  syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus, nam semper
+  deprimit syllabas, cum illi leuent, ut 'unde uenit Titan et
+  nox ubi sidera condit'. unde hic grauis est, minus enim
+  sonat, quam acutus et circumflexus. Mar. Vict. I 8, 1 p. 2481
+  P.: inter metricos et musicos propter spatia temporum, quae
+  syllabis conprehenduntur, non parua dissensio est. nam musici
+  non omnis inter se longas aut breuis pari mensura consistere,
+  si quidem et breui breuiorem et longa longiorem dicant posse
+  syllabam fieri, metrici autem prout cuiusque syllabae
+  longitudo ac breuitas fuerit, ita temporum spatia definiri
+  neque breui breuiorem, aut longa longiorem, quam natura in
+  syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri.
+
+      133 longitudine uocis tempora _L_ || 135 in
+      quocumque _L_ in quo cum quae _Westphalus fragm. d.
+      gr. rhythm. p. 42_ || 137 et] ut _L_ || brebem _L_ ||
+      138 brebissimum _L_ || enuntiationem _Westphalus
+      l.s. p. 43_ enuntiatione _L_ || 139 brebissimae ||
+      coherens adaequaberit _L_ || 140 rithmihi temporibus
+      syllabis _L_
+
+_60A_ Varro ait ad Marcellum de lingua latina: quattuor
+foraminum fuisse _tibias_ apud antiquos. etenim et se ipsum
+ait in templo Marsyae uidisse tibias quattuor foraminum.
+
+  _60A._ Acro ad Horat. art. poet. 202: *Varro ait* in tertio
+  disciplinarum et *ad Marcellum ... foraminum*. quare quaterna
+  tantum foramina antiquae tibiae habuerunt. alii dicunt non
+  plus quam tria. Comm. Cruqui ad h. u.: *Varro* in tertio
+  disciplinarum _et_ ad Marcellum de lingua latina quattuor
+  foraminum fuisse tibias apud antiquos ait, et se ipsum in
+  Marsyae templo eas uidisse refert.
+
+      2 tibias _om. P_ = _cod. Paris. 7975 saec. XI cuius
+      Alfredus Holderus mecum communicauit lectiones_ ||
+      antiquos. & Nam & si ipsum _P_ || 3 in templo
+      Marsiae _Paulyus uolg._ in marsiae templo _P_ ||
+      {.}IIII{.} _P_
+
+_60B_ Tibia phrygia dextra unum foramen habet, sinistra
+duo, quorum unum acutum sonum habet alterum grauem.
+
+  _60B._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 618: Tibiae aut serranae
+  dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cauernas, aut
+  Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cauernas
+  ... ut enim ait Varro: *tibia Phrygia ... alterum grauem*.
+
+      1 phrigia _cod. Regin. 1674 saec. X_ frigia _cod.
+      Paris. 7929 saec. X_
+
+_61_ In priore uerbo graues prosodiae quae fuerunt manent,
+reliquae mutant.
+
+  _61._ Gell. XVIII 12, 1: Id quoque habitum est in oratione
+  facienda elegantiae genus, ut pro uerbis habentibus patiendi
+  figuram agentia ponerent ac deinde haec uice inter sese mutua
+  uerterent ... Varro libris quos ad Marcellum de lingua latina
+  fecit: *in priore ... reliquae mutant* inquit elegantissime
+  pro mutantur.
+
+_62_ Faenerator, sicuti M. Varro in libro tertio de sermone
+latino scripsit, a faenore est nominatus. faenus autem dictum
+ait a fetu et quasi a fetura quadam pecuniae parientis
+atque increscentis. idcirco et M. Catonem et ceteros
+aetatis eius feneratorem sine A littera pronuntiasse tradit,      5
+sicuti fetus ipse et fecunditas appellata.
+
+  _62._ Gell. XVI 12, 1: Cloatius Verus in libris, quos
+  inscripsit uerborum a graecis tractorum, non pauca hercle
+  dicit curiose et sagaciter conquisita neque non tamen quaedam
+  futilia et friuola ... in libro quarto 'faenerator' inquit
+  'appellatus est quasi "phainerato:r apo tou phainesthai epi to
+  chre:stoteron", quoniam id genus hominum speciem ostentent
+  humanitatis et commodi esse uideantur inopibus nummos
+  desiderantibus' idque dixisse ait Hypsicratem quempiam
+  grammaticum, cuius libri sane nobiles sunt super his, quae a
+  graecis accepta sunt. sine hoc autem ipse Cloatius siue
+  nescio quis alius nebulo effutiuit, nihil potest dici
+  insulsius. *faenerator* enim *sicuti ... fecunditas
+  appellata*. Non. p. 54: faenus ab eo dictum est, quod
+  pecuniam pariat increscenti tempore quasi fetus aut fetura.
+  nam et graece "tokos" dicitur "apo tou tiktein", quod est
+  parere. *Varro* libro III de latino sermone: foenus autem
+  dictum a foetu, et quasi foetura quadam (foeturam quandam
+  _W_) pecuniae. nam et Catonem et ceteros antiquiores sine A
+  littera faenus pronuntiasse contendit, ut fetus et
+  fecunditas. _cf._ Varr. de l.l. VII 96 p. 373. Fest. Pauli
+  p. 86: fenus et feneratores et lex de credita pecunia
+  fenebris a fetu dicta, quod crediti nummi alios pariant ut
+  apud graecos eadem res "tokos" dicitur. cf. p. 94: fenus.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 36_
+      1 fenerator _LV_ || sicuti _V_ uti _L_ || tercio _L_ ||
+      11 latine _L_ || foenore _L_ fenore _V_ || est _V_
+      esse _L_ || f{e,}nus _L_ fenus _V_ || 3 ait _om. L_
+      || ad f{e,}tu _L_ || pecuni{e,} _L_ pecunie _V_ ||
+      4 et in catoneinne ceteros _L_ || 5 etatis _V_ ||
+      sine A] A _om. V_ || pronunciasse _L_ ||
+      f{e,}cunditas _L_
+
+_63_ Vtrumque mulieres et epicrocum uiri quoque habitarunt.
+
+  _63._ Non. p. 318: Habitare est inhabitare habere uti. Varro
+  _de_ sermone latino libro III: *utrumque ... habitarunt*.
+
+
+IIII
+
+_64*_ Rhythmus est pedum temporumque iunctura uelox
+diuisa in arsin et thesin, uel tempus quo syllabas metimur.
+latine numerus dicitur.
+
+  _64*._ Mar. Vict. I 10, 1 p. 2484P.: Rhythmi origo de arsi et
+  thesi manare dinoscitur. nam *rhythmus est ... numerus
+  dicitur*. Diom. p. 473, 21: rhythmus est pedum temporumque
+  iunctura cum leuitate sine modo. Augustin. de musica III 1,
+  2. I p. 581 ed. congr. S. Mauri: quoniam oportet distingui
+  etiam uocabulis ea quae re ab se distincta sunt, scias illud
+  superius genus copulationis rhythmum a graecis, hoc autem
+  alterum metrum uocari, latine autem dici possent illud
+  numerus, hoc mensio uel mensura. sed quoniam haec apud nos
+  nomina late patent et cauendum est, ne ambigue loquamur,
+  commodius utimur graecis. uides tamen ut opinor, quam recte
+  utrumque nomen his rebus sit impositum, nam quoniam illud
+  pedibus certis prouoluitur peccaturque in eo si pedes dissoni
+  misceantur, recte appellatus est rhythmus id est numerus, sed
+  quia ipsa prouolutio non habet modum, nec statutum est in
+  quoto pede finis aliquis emineat, propter nullam mensuram
+  continuationis non debuit metrum uocari. hoc autem utrumque
+  habet, nam et certis pedibus currit et certo terminatur modo.
+  itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam
+  rhythmus est propter pedum rationabilem connexionem. quocirca
+  omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. de
+  ord. II 14, 40. I p. 417: quod autem non esset certo fine
+  moderatum, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus
+  curreret, rhythmi nomine notauit (ratio), qui latine nihil
+  aliud quam numerus dici potuit. _cf._ Atil. Fortun.
+  p. 2689P. 337 G. Isidor. orig. I 38, 3: uersui adhaeret
+  rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen
+  rationaliter ordinatis pedibus currit, qui latine nihil aliud
+  quam numerus dicitur. Quint. VIIII 4, 55: rhythmi neque finem
+  habent certum nec ullam in contextu uarietatem, sed qua
+  coeperunt sublatione ac positione ad finem usque decurrunt.
+
+      2 arsi et thesi _P_
+
+_65*_ Metrum est compositio pedum ad certum finem deducta
+uel rhythmus modis finitus.
+
+  _65*._ Mar. Vict. I 12, 1 p. 2493P.: *Metrum ... deducta* seu
+  dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata, *uel ...
+  finitus*. Diom. p. 474, 2: metrum est conpositio pedum ordine
+  statuto decurrens modum positionis sublationisque conseruans.
+  _cf. Augustini uerba ad fr. 64*._ Isidor. orig. I 38, 1:
+  metra uocata, quia certis pedum mensuris atque spatiis
+  terminantur. neque ultra dimensionem temporum constitutam
+  procedunt. mensura enim graece "metron" dicitur. _cf. Atil.
+  Fortun. l.s.s._
+
+_66_ Alienum pedem metra nisi recipiant modus non facile
+finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro
+dicit inter rhythmum, qui latine numerus uocatur, et metrum
+hoc interesse quod inter materiam et regulam.
+
+  _66._ Diom. p. 512, 37: *alienum* autem *pedem ... et regulam*.
+  Mar. Vict. I 10, 3 p. 2484P.: differt rhythmus a metro, quod
+  metrum in uerbis, rhythmus in modulatione ac motu corporis
+  sit, et quod metrum pedum sit quaedam compositio, rhythmus
+  autem temporum inter se ordo quidam, et quod metrum certo
+  numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus autem
+  numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474, 5: distat
+  metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero
+  syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac
+  clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque
+  congruentia in (_sic B_) infinitum multiplicatur ac profluit.
+  Char. p. 289, 15: nihil est inter rhythmon et metron nisi
+  quod rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos
+  clausus. Augustin. de mus. V 1, 1. I p. 617 ed. congr.
+  S. Mauri: interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum
+  aliquid, ut omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus
+  metrum sit. omnis enim legitima pedum connexio numerosa est,
+  quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo
+  potest, id est non esse rhythmus. sed quoniam non est idem,
+  quamuis legitimis pedibus nullo tamen certo fine prouolui, et
+  item legitimis progredi pedibus sed certo fine coerceri, haec
+  duo genera etiam uocabulis discernenda erant, ut illud
+  superius rhythmus tantum proprio iam nomine, hoc autem
+  alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur. _cf._ Atil.
+  Fortum. p. 337 G. p. 2689P. Quint. VIIII 4, 50.
+
+      1 recipiantur _M_ || modos _B_
+
+_67_ Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod
+clauderent sententiam, ut apud Attium: 'an haec iam obliti
+sunt Bruges?' nonnumquam ab his initium fit; ut apud
+Caecilium: 'di boni quid hoc?', apud Terentium: 'discrucior
+animi'.                                                          5
+
+  _67._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 379 G.: Varro in
+  VII (in septimo _A_ VII _B_): *clausulas quoque ...
+  discrucior animi*. idem Varro in eodem libro VII de lingua
+  latina ad Marcellum sic dicit e.q.s. (_fr. 73_). Mar. Vict.
+  I 17, I p. 2503P.: nunc de metrorum prout uersus processerit
+  praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam metrica
+  lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam
+  exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede
+  uel dipodia sit terminatum. hano graeci "katale:xin" uocant,
+  id est cum legitimum metrum in syzygia simplicem pedem, in
+  monopodia uero, id est in simplici pede syllabam perdit.
+  II 3, 38 p. 2524P.: quod uero ad clausulas id est minuscala
+  cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum membra
+  pro clausulis poni possunt et (_scr._ set) solent in canticis
+  magis quam _in_ diuerbiis, quae ex trimetro magis subsistunt,
+  collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et Afranium.
+  nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his
+  separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. _exscripsit
+  Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708P. 381 G._
+  cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula, quam graeci "epo:don" uocant,
+  a breui conclusione est appellata.
+
+  _A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc.
+  p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X_
+      2 haec iam haec _deleto altero_ haec _A_ ||
+      3 Bruges _Ritschelius quaest uarr. p. 34_ Phryges
+      _A_ phyres _B_ || nonnunquam _B_ || 4 cecilium _B_ ||
+      dei _A_ dei{.} (_i ab altera manu in loco eraso scr._)
+      _B_ || Terentium] _Ad. IIII 4, 1_ || discrutior _B_
+
+_68*_ Consideranda praeterea in metris cola quae latine
+membra, item comma, quod caesum a nobis proprie dicitur,
+| quorum differentia talis est. colon est membrum
+quod finitis constat pedibus, comma autem in quo uel
+pars pedis est. | partes ergo uersus cum ea qua coniunctus       5
+erat parte dissoluitur, cola efficient, cum uero ea
+qua coniunctus erat parte absciditur, particula quae diuolsa
+ex eo est comma dicetur: ut in illis uersus soluatur,
+in his caedatur. * nam periodus, quae latina interpretatione
+circuitus uel ambitus uocatur, [id est compositio pedum trium   10
+uel quattuor uel complurium similium atque dissimilium]
+ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut temporis lustrum
+uel sacrorum trieteris. ita et in poematis, quando non
+uno uersus omnes metri genere panguntur sed ex uariis
+uersibus carmen omne compositum per circuitum quendam           15
+ad ordinem suum recurrit, "periodos" dicitur _circuitus_
+omnis hexametri uersus modum excedens [unde ea quae
+modum et mensuram habent metra dicta sunt]; subsistit
+autem ex commatis colis et uersibus.
+
+  _68*._ Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497P.: *Consideranda praeterea
+  ... proprie dicitur*, id est extrema et exigua pars in
+  metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur,
+  nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur,
+  constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum
+  decametrum porrigetur, *quorum differentia ... pedis est*.
+  erunt itaque cola particulae solutorum metrorum, ut 'arma
+  uirumque cano'. omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo
+  cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his
+  quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi
+  differentia, ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et
+  hemistichium dicitur, colon autem et comma intra dimetrum.
+  erit itaque colon cum integrae fuerint syzygiae, comma uero
+  cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt, quaecumque
+  circa iuncturas aut artus porrecta sunt in longitudinem
+  membra, unde Euripides '"kai ko:la ko:lois tetrapoun
+  mime:somai"', brachia scilicet et femina. * unde dictum
+  "melos" (_libri_ unde dictum "melos" brachia sc. et fem.)
+  * nec in metro *. apud quosdam haec communiter "mele:"
+  appellantur, quae nos carmina interpretamur et membra, quia
+  (quae _P_) "mele:" graeci diuisa membrorum uocant. *partes
+  ergo ... et uersibus*. Aphthon. p. 241 G.: constat "melos"
+  colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra
+  pedum compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt
+  itaque cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum
+  integrae fuerint syzygiae, comma uero cum imperfecta est.
+  omnis autem uersus "kata to pleiston" in duo cola diuiditur,
+  abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1
+  p. 2508P.: incisiones uersuum, quas graeci "tomas" uocant,
+  ante omnia in hexametro heroo necessario obseruandae sunt.
+  omnis enim uersus in duo cola formandus est, qui herous
+  hexameter merito nuncupabitur, si conpetenti diuisionum
+  ratione dirimatur.
+
+  _totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit;
+  quae nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod.
+  Parisinus 7539 (membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi_ ||
+      2 quod] quae _P_ || 5 cum ex ea _P_ || 6 disoluitur
+      _P_ || efficit _P_ || 9 cedatur _P_ * nam] _ex. gr.
+      poteris_ consideranda nunc || quae] qui _P_ ||
+      11 complurum _P_ || abdissimilium _P_ ||
+      12 temporibus _P_ || 13 trieterici, uel in _P corr.
+      Vsener_ || 14 uno _om. P_ || 15 _an_ omne
+      _delendum?_ || 16 _num_ ad exordium suum? ||
+      decurrit. "Periodos" dicitur omnis _P_ ||
+      17 exametri _P_ || unde--sunt] _uncis inclusit
+      Vsener_ || 19 commate _P_
+
+_69_ Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae
+per articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes.
+incipit autem a dimetro et procedit usque ad hexametrum
+in his dumtaxat uersibus qui per singulos pedes dirimuntur,
+in illis autem qui per dipodiam, usque ad tetrametrum             5
+uel pentametrum, nonnunquam hexametrum procedunt;
+quibus de diuisione ac scansione suum cuique nomen
+est. quodsi latine taxatione simplicium senarios trimetros,
+octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, uel
+haec appellatio tenebitur cum sincera et propria significatione  10
+graecorum.
+
+      2 ac rhythmos] arythmos _P_ || 3 exametrum _infra
+      quoque P_ || 5 dipodian _P_ || 7 sua cuique _P_ ||
+      8 quodsi _Vsener_ quos _P_ || simplicum _P_ ||
+      10 appellatione habebitur _P corr. Vsener_
+
+Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est
+a repetita scriptura ex ea parte in quam desinit. primis
+enim temporibus, sicut quidam asserunt, sic soliti erant
+scribere ut cum a sinista parto initium facere coepissent         15
+et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra
+parte inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem
+ferunt custodire adhuc in suis liris rusticos. hoc autem
+genus scripturae dicebant "boustrophe:don" a boum uersatione,
+unde adhuc in arando, ubi desinit sulcus et unde alter inchoatur, 20
+uersura proprio uocabulo nuncupatur. omnis
+autem uersus ab integra parte orationis incipit et in integram
+desinit exceptis his, quae in comoediis ioculariter
+dicta corrupta aut semiplena efferuntur aut quae raro apud
+epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu       25
+et apocope praecepta est,
+          id est subtractio syllabae syllabarumue
+[cuiuslibet _partis_ orationis] metro cogente facta,
+quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, pro integra
+parte orationis accipietur, ut 'indo sua do' id est in sua
+domo. *item:* 'ac famul infimus esset' pro famulo. similiter      30
+'proras detondete et despoliate guberna' id est gubernacula.
+| uersus autem distat a metro, quod in uersu statim
+auditur et metrum, in metro autem non statim uersus.
+
+  _69._ Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498P.: *Versus est ...
+  significatione graecorum*. [uersus herous hexameter epos
+  dicatur]. *apud nos ... necessitate diuiduntur*, ut apud
+  Vergilium (_georg. Ill 381_) 'septem subiecta trioni'. *pari
+  ratione ... gubernacula*, sicut diximus metri necessitate.
+  *uersus autem ... statim uersus*. Diom. p. 506, 15: uersuum
+  genera praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut
+  trimetri aut tetrametri aut pentametri aut hexametri.
+  Augustin. de ord. II 40. I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne
+  longius pedum cursus prouolueretur, quam eius iudicium posset
+  sustinere, modum statuit (ratio) unde reuerteretur et ab eo
+  ipso uersum uocauit. _cf._ Augustin. de mus. V 3, 4, I
+  p. 619. Isidor. orig. I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod
+  pedibus in ordine suo dispositis, certo fine moderantur per
+  articulos, qui caesa et membra nominantur. qui ne longius
+  prouoluerentur, quam iudicium posset sustinere, modum statuit
+  ratio. unde reuerteretur, et ab eo ipso uersus uocatus, quod
+  reuertatur. VI 14, 7: uersus autem uocati uolgo, quia sic
+  scribebant antiqui sicut aratur terra. a sinistra enim ad
+  dextram primum deducebant stilum, deinde conuertebantur ab
+  inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et hodie rustici
+  uersus uocant.
+
+      19 Bostrophen _P_ || 23 quae] qui _P_ || 24 quae]
+      qui _P_ || 27 partis _om. P_ || 29 _cf. Ennius
+      annal. 563 Vahl._ suam _Charisius ceterique_ ||
+      30 _Ennius ann. 317 Vahl._ || a famul _P_ ||
+      31 _Lucilius sat. XX fr. 10 Dous._ detendite et
+      spoliate _P_ despoliate et detundite _Nonius p. 490_
+
+_70*_ Qui uersus facit "para to poiein" dictus est "poie:te:s",
+latina lingua uates dicitur, quod uerba modulatione conectat.
+uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti
+species et uieti in rotis. poetice est ars ipsa. nam
+poesis et poema distant eo quod poema uno tantummodo              5
+clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem
+ex pluribus est corpus operis confecti ut Ilias Homeri.
+
+  _70*._ Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499P.: *Qui uersus ... Ilias
+  Homeri* et Aeneis Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est
+  fictae ueraeue narrationis congruenti rhythmo ac pede
+  conposita metrica structura ad utilitatem uoluptatemque
+  accommodata. distat autem poetica a poemate et poesi, quod
+  poetica ars ipsa intellegitur, poema autem pars operis ut
+  tragoedia, poesis contextus et corpus totius operis effecti
+  ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII 7, 3: uates a ui
+  mentis appellatos *Varro* auctor est uel a uiendis
+  carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et proinde
+  poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia
+  dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo
+  commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere
+  antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad
+  Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex
+  ut Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui
+  mentis appellates *Varro* auctor est. Non. p. 428: poesis et
+  poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum,
+  poema inuentio parua quae paucis uerbis (_an_ uersibus?)
+  expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... *Varro*
+  Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura
+  modice in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon
+  epigrammation uocant poema. poesis est perpetuum argumentum
+  ex rhythmis. _cf._ Varr. de l.l. VII 36 p. 323. Sueton.
+  fr. 2 Reiff.
+
+      1 "to" _om. P_|| 2 quod] qui _P_ || 4 uiti _P_ ||
+      5 uno _add. O. Iahn_ || 7 est] id est _P_
+
+_71_ Mensuram esse in fabulis [hoc est "metron"] Terentii et
+Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt hi:
+Cicero Scaurus Firmianus Varro Victorinus.
+
+  _71._ Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G. p. 2713P.:
+  *Mensuram esse ... Victorinus* Caesius Bassus Terentianus
+  Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus Quintilianus
+  Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius Probus
+  Plinius Euantius (_sic BC_) Sacerdos qui et Donatus Iuba.
+  Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis scribit
+  comoedias uel Plautus.
+
+  _codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad fr. 67) accedit
+  hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C_
+      2 et ceterorum _B_
+
+_72_ Trimeter herous ex superiore * * * iambico diximus.
+sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit adiuncta
+syllaba et factum tale: 'omni potente parente meo'. huic
+si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos
+prior pars hexametri recipere consueuit.                          5
+
+  _72._ Diom. p. 515, 14: *Trimeter herous ... recipere
+  consueuit*.
+
+      1 Dimeter _ABM_ || heroious ex superiore iambico fit
+      ut _Buschius_ _et, nisi quod_ hexametro _pro_
+      iambico _cl. Diom. p. 512, 4 correxit, Ritschelius
+      quaest. uarr. p. 35. lacunam indicauit Keilius cui
+      intercidisse uidentur quaedam quibus trimetrum
+      heroum ex superiore parte hexametri in epodis
+      coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit
+      Diom. p. 502, 3_
+
+_73_ At in extremum senarium totidem semipedibus adiectis
+fiet comicus quadratus, ut hic: 'heri aliquot adulescentuli
+coimus in Piraeo'.
+
+  _73._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707P. 380 G.: idem
+  Varro in eodem libro VII (in eodem septimo _A_ eodem VII _B_)
+  de lingua latina ad Marcellum sic dixit: *at in ... in
+  Piraeo*. Diom. p. 515, 3: septenarium uersum *Varro* fieri
+  dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et
+  fit tale 'quid immerentibus noces quid inuides amicis?'
+  similis in Terentio (_Hecyr. III 2, 14_) uersus est 'nam si
+  remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto saepius
+  tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G. p. 2706P.: Diomedes sic:
+  'septenarium uersum *Varro* fieri dicit hoc modo, cum ad
+  iambicum trisyllabus pes additur et fit tale 'quid
+  inmerentibus noces, quid inuides amicis?'. similiter in
+  Terentio uersus est 'nam si remittent quippiam Philumenae
+  dolores'. et in Plauto saepius tales reperiuntur' ...
+  (_fr. 74_) ... Charisius sic 'septenarium uersum fieri dicit
+  *Varro* hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur, ut
+  praefatum est, et fit tale 'quid inmerentibus noces, quid
+  inuides amicis?' similis in Terentio uersus est: 'nam si
+  remittent quippiam Philumenae dolores'. et in Plauto sac pius
+  tales reperiuntur. (et fit--reperiuntur _A om. B_).
+
+  _de codd. uid. adn. ad fr. 67_
+      1 at _A_ aut _B_ || 2 fiat _AB_ || heri (h _in
+      rasura_) B _Terent. Eun. III 4, 1_ || aliquod _AB_
+
+_74_ Quare in huiuscemodi locis poni oportet notam I
+transuersam inter syllabas, frequentius ad extremum uersum
+senarium et similes, si pro longa breuem habebunt
+extremam, ut in hoc: 'amicus summus meus et popularis
+Geta'.                                                            5
+
+  _74._ Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706P. 378 G.: Varro de
+  lingua latina ad Marcellum sic: *quare in ... popularis Geta*.
+
+      1 notam {.}I{.} transuersam _A_ notam et transuersum
+      _corr. alt. m. in_ notam I tranuersam _B_ ||
+      2 sillabas _A_ || uorsum _B_ || 4 amicus] _Terent.
+      Phorm. I 1, 1_ || meus _sup. lineam B_
+
+_75_ Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes
+iambico metro praeponuntur, et fit uersus talis: 'pater
+meus dicens docendo qui docet dicit docens'.
+
+  _75._ Diom. p. 515, 9: *Octonarius est ... dicit docens*. tolle
+  hinc primos duos iambos et erit tale quale illud est: 'ibis
+  Liburnis inter alta nauium' (_Horat. epod. I 1_).
+
+      2 proponuntur _ABM_ || 3 dicens _priore loco a_ docens _ABM_
+
+_76_ Ex iambico nouum carmen refert Varro cuius exemplum
+est tale: 'pedem rhythmumque finit'. si addas hic
+quae detracta sunt ex iambico, eundem iambicum supplebis
+sic: 'pedem rhythmumque finit [alta nauium]' potest hoc
+comma tale esse, quale illud: 'Philumenae dolores', quod          5
+est ex iambico septenario.
+
+  _76._ Diom. p. 518, 14: *Ex iambico ... iambico septenario*. et
+  illud hinc est comma, quod Arbiter fecit tale: 'anus recocta
+  uino | trementibus labellis'.
+
+      1 Ex _om. ABM_ || iambico] iambionicum _Lachmannus in
+      Lucr. p. 276_ || 5 phylumenae _BM Terent. Hec.
+      III 2, 14_
+
+_77_ Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: 'ex litoribus
+properantes nauibus recedunt'.
+
+  _77._ Diom. p. 515, 19: *Archilochium Varro ... recedunt*. hic
+  superius comma quod est tale ['ex litoribus properantes'
+  simile est illi quod est tale]: 'Troiae qui primus ab oris',
+  inferius comma, quod est tale 'nauibus recedunt' simile est
+  illi quod est tale 'machinae carinas'.
+
+_78_ Latine (scripserunt) de numeris hi: Cicero Victorinus
+Eusebius Terentianus Varro Probus.
+
+  _78._ Rufin. de metr. orat. p. 2720P. 398 G.: Victorinus multa
+  dicit de compositione et numeris et pedibus oratoriis. ut
+  Cicero (_in Oratore_) dicit, isti scripserunt apud graecos
+  Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates Theodectes
+  Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus [Hieronymus].
+  *latine de numeris ... Probus* Charisius Diomedes
+  Quintilianus Donatas Victor Seruius.
+
+      1 hiccecero {*above first e: i} _B_
+
+
+V
+
+_79_ Prosa est producta oratio a lege metri soluta. prosum
+enim antiqui productum dicebant et rectum, unde ait
+Varro, apud Plautum 'prosis lectis' significari rectis. unde
+etiam quae non est perflexa numero sed recta prosa oratio        5
+dicitur, in rectum producendo. | praeterea tam apud
+graecos quam apud latinos longe antiquiorem curam fuisse
+carminum quam prosae. omnia enim prius uersibus condebantur,
+prosae autem studium sero uiguit. primus apud
+graecos Pherecydes Syrus soluta oratione scripsit, apud         10
+romanos autem Appius Caecus aduersus Pyrrhum solutam
+orationem primus exercuit. iam exin ceteri prosae eloquentia
+contenderunt.
+
+  _79._ Isidor. orig. I 37, 1: *Prosa est ... rectum producendo*.
+  alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, uel ab eo
+  quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino
+  praefinito. *praeterea tam ... eloquentia contenderunt.*
+
+  _Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos:
+  A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95
+  saec. XII uel XIII_
+      2 producta _sup. lin. add. ab alt. manu in A_ ||
+      4 uaro _A_ || letis {*above e: c} _D_ ||
+      significare _BD_ || 5 perflexa _AB_ per.lexa
+      {*above .: p} _C_ perplexa _D_ || 6 producenda
+      _D_ || preterea _D_ || 7 grecos _A_ || aput latinos
+      _A_ || longe _ab alt. m. add. C_ || 8 pros{e,} _AB
+      prose C_ || {~p}rius _C_ || condebatur {*above at: n}
+      _C_ || 9 prose _C_ || prim; _A_ || grecos _AD_ ||
+      10 ferecides _ABCD_ || syrus _AD_ sirus _BC_ ||
+      oration~ _B_ || _recte iudicauit Vsener quae uolgo
+      leguntur cap. 38, 12 quondam uerbis nostris adscripta
+      fuisse, praue relata ad par. 11_ 'ante Pherecydem';
+      _sunt autem haec:_ hoc (hunc _AB_) apud graecos Hecataeus
+      Milesius (achatesius milesius _A_ acatesius melesius _B_
+      acathes milesius _ras. trium litterarum post_ acathes
+      _D_) fertur primus conposuisse uel ut alii putant
+      Phercydes Syrus (ferecides sirus _ABD_). _de C tacet
+      Vsener_ || apius _C_ || caecus _A_ cecus _CD_ c&us _B_ ||
+      pirrum _ABCD_ || 12 prius {*above u: M} _M alt. m.
+      add. A_ prius _C_ || exhinc & caeteri _A_ exhinc & ceteri
+      _BCD_ || pose {*above po: r} aeloquentia condiderunt _C_
+
+_80_ Et in carmine et in soluta oratione genera dicendi
+sunt tria probabilia, quae graeci "charakte:ras" uocant nominaque
+eis fecerunt "hadron ischnon meson". nos quoque quem
+primum posuimus uberem uocamus, secundum gracilem,
+tertium mediocrem. uberi dignitas atque amplitude est,            5
+gracili uenustas et subtilitas, medius in confinio est utriusque
+modi particeps.
+
+  _R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf.
+  Hertz ber. d. berlin. acad. 1847 p. 411)
+      1 quem ipse contuli_ in soluta] in _om. R_ ||
+      2 pabilia (_corr. ex_ babilia) eis fecerunt tria u~
+      nos primum uberem uocamus _om. reliquis R_ ||
+      5 atq: atq: _R_
+
+His singulis orationis uirtutibus uitia agnata sunt pari
+numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis
+ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt         10
+pro uberibus, squalentes et ieiuni dici pro gracilibus, incerti
+et ambigui pro mediocribus. uera autem et propria
+huiuscemodi formarum exempla in latina lingua M. Varro
+esse dicit ubertatis Pacuuium,
+                    gracilitatis Lucilium, mediocritatis
+Terentium. sed ea ipsa genera dicendi iam antiquitus             15
+tradita ab Homero sunt tria in tribus: magnificum
+in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, mixtum
+moderatumque in Nestore.
+
+      8 uicia _R_ || 10 emenciuntur _R_ || 12 propria] pa
+     {*above p: i} _R_
+
+Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus
+philosophis quos Athenienses Romam ad senatum legauerant         20
+impetratum, uti multam remitteret, quam fecerat
+is propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere
+quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia;
+Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum
+quidem introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore,        25
+sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia
+magno conuentu hominum dissertauerunt. tum admirationi
+fuisse aiunt Rutilius et Polybius philosophorum trium sui
+cuiusque generis facundiam. uiolenta, inquiunt, et rapida
+Carneades dicebat, scita et teretia Critolaus, modesta Diogenes  30
+et sobria.
+
+  _80._ _Gell._ VI 14, 1: *Et in carmine ... et sobria*.
+  unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque
+  ornatur fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit
+  praestigiosum. Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos
+  Athenienses quondam ad senatum legauerant impetratum uti
+  multam remitteret, quam ciuitati eorum fecerat propter Oropi
+  uastationem. ea multa fuerat talentum fere quingentum. erant
+  isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes stoicus,
+  Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque
+  ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu
+  hominum dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades
+  uiolenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta
+  Diogenes et sobria. sed in senatum introducti interprete usi
+  sunt C. Acilio senatore.
+
+      20 filosophis _R_ || atenienses _R_ || senatum
+      populi legrauerunt imperatum _R_ || 21 remitterent
+      _R_ || fecerant _R_ || 22 uastacionem _R_ ||
+      25 cecilio _R_ || 27 disseritauerunt _R_ ||
+      admiracioni _R_ || 28 polibius _R_ || 29 rapida
+      capida _del._ capida _R_ || 30 terecia _R_ ||
+      modesdiogenes {*above di: ta} _R_
+
+_81_ "E:the:" ut ait Varro de latino sermone libro V, * * nullis
+aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae.
+"pathe:" uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt.
+
+      1 _lacunam signauit O. Iahn_ || nullis aliis
+      _Ritschelius parergon plaut. I p. 194_ nullus ali
+      _N_ || 2 atte pathe _N_
+
+'Egone illam? quae illum? quae me? quae non? sine
+modo, mori me malim. sentiet qui uir siem': praecise,
+inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis         5
+cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti
+animi causa uocitamus. 'tu me homo adigis ad insaniam'
+irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta
+particula. 'tun consulis quicquam'? et haec irascentis
+oratio est. 'tremo horreoque postquam aspexi hanc'               10
+adfectus ob amorem. 'heus heus pater, heus Hector' a
+dolore mentis adfectus. 'mane mane, porro ut audias' cupiditatis
+adfectus est.
+
+  _81._ Char. p. 241, 27: *"E:the:" ut ait ... adfectus est*. _cf._
+  Isidor. orig. II 14.
+
+      4 egone] _Ter. Eun. I 1, 20_ || illam quae] illamq:
+      _N_ || 6 praecis{e,} _N_ || 8 tu me] _Terent.
+      Ad. I 2, 31_ || 10 tun] _Ter. Ad, I 2, 47_ ||
+      11 tremo] _Ter. Eun. I 2, 4_ || 12 adolere _N_||
+      13 adfectae _N et edit._
+
+_82_ Id praesente legatis omnibus exercitui pronuntiat.
+
+  _82._ Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: _Nescio quid profecto
+  absente nobis turbatumst domi_: aut subdistinguendum est et
+  subaudiendum 'me' aut "archaismos" figura est 'absente nobis'
+  pro nobis absentibus. Pomponius: 'sine ergo istuc praesente
+  amicis inter cenam'. Varro ad Marcellum (Varro Marcello
+  _codd. omnes_ Varro in Marcellum _uolg._): *id praesente ...
+  pronuntiat.*
+
+      1 exercitu _codd. ut Schopenius mecum communicauit:
+      num seruandum coll. Prisciano VII p. 363, 6?_
+
+_83_ Later lutum iugmentatum.
+
+  _83._ Char. p. 135. 17: Later an lateris? et huic nominatiuum
+  singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram
+  deponat. Varro de sermone latino V: *later ... iugmentatum.*
+
+      1 iugmenta _N_
+
+_84_ Auctore M. Varrone is demum latine caper dicitur
+qui excastratus est.
+
+  _84._ Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) "to kalon
+  pephilamene:", uerba hercle non translaticia, sed cuiusdam
+  natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit et cetera uertit non
+  infestiuiter (_Theocr. III 3 sq. Verg. buc. III 64 sq._),
+  nisi quod caprum dixit quem Theocritus "enorchan" appellauit.
+  *auctore* enim *M. Varrone ... excastratus* est. cf. Varr. de
+  l.l. V 97 p. 99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p. 48:
+  Caprae.
+
+  _de codd. VB uid. adnot. ad fr. 36. 54_
+      1 M. Varrone] {.}H{.} Varrone _V_ Varrone _B_
+
+_85_ Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus.
+
+  _85._ Char. p. 103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de sermone
+  latino *iterum* ait *ex ... fit capus*. Beda qui uoc. de
+  orthogr. p. 2780P.: capo nunc, sed *Varro* de sermone latino
+  ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus. _cf._ Varro rer.
+  rust. II 7, 15.
+
+_86_ Poscere est quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus,
+petere uero est cum aliquid humiliter et precibus
+postulamus.
+
+  _86._ Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: *Poscere est* secundum
+  Varronem *quotiens ... postulamus*.
+
+      1 quoties _cod. Regin. 1674 saec. X_ || precibus
+      _cod. Paris. 7929 saec. X_ cum precibus _Regin._
+
+_87_ Domi suae.
+
+  _87._ Char. p. 126, 22: *Domi suae* Varro de sermone latino
+  libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen
+  adest. Cato de multa contra L. Furium 'domi meae saepe fuit'
+  et est genetiuus.
+
+_88_ Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur,
+in consuetudine est, mutue uero ut docte scribendum
+putat.
+
+  _88._ Char. p. 205, 15: *Mutuo ut ... scribendum putat*. nec
+  non et illi qui de differentiis scribunt.
+
+      2 consuetudine] cognomine _N_ || mutue _N_ || docte
+      sic putant _N_
+
+_89_ Coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus.
+
+  _89._ Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut
+  'coram uiro', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam
+  omnibus'. Varro: *coram ... absentibus*. sane coram quidam
+  aduerbium putant, quia non subsequitur casus. quidam
+  praepositionem loquentis, non casibus seruientem. Suet.
+  p. 286 Reiff.: palam omnium praesentiam notat, coram personam
+  accipere desiderat. Isidor. diff. uerb. 91: inter coram et
+  palam: coram ad personam refertur, dicimus enim coram illo,
+  palam autem personae caret, quia id ipsum significat quod
+  omnes sciunt. ergo coram ad personam certam refertur, palam
+  ad omnes. _cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17._
+
+      1 presentibus _cod. Cassellanus, in ceteris Varronis
+      uerba desunt_
+
+_90_ Quando particulam pro cum ponere Formianos et Fundanos
+ait Varro.
+
+  _90._ Char. p. 111, 23: *Quando ... Varro*, sed et alii faciunt
+  nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (_III 3, 23_) ita
+  ait 'non habeo. at tu quando habebis, tum dato'. uitium tamen
+  esse non dubium est. _cf._ Fest. p. 258a. quando.
+
+      1-2 formianus et fundanius ait ut uarro _N_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                 DE GRAMMATICA
+
+
+_91_ Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura
+dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis
+oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius praecipua
+officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere
+probare.                                                           5
+
+  _91._ Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541P.: *Vt Varroni ...
+  intellegere probare.* Diom. p. 426, 18: tota grammatica
+  consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
+  historiarum prompta expositione et in recte loquendi
+  scribendique ratione. _cf._ Seru. in Donat. p. 512 Endl.
+  Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum (_grammatica
+  loquitur_) tunc fuerat docte scribere legereque. nuno etiam
+  illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque,
+  Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937P.: grammatica est scientia
+  interpretandi poetas et recte loquendi scribendique ratio,
+  dicta "apo to:n grammato:n" [id est ab his litteris] unde
+  incipere debet.
+
+_92_ Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio
+peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque
+discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo
+rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur.
+ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa            5
+est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum
+et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia,
+quam Varro litterationem uocat; [Graece autem
+quomodo appelletur non in praesentia recolo]. |
+Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso             10
+nomine profiteri se litteras clamat,
+                    unde etiam latine litteratura
+dicitur, factum est, ut quicquid dignum memoria
+litteris mandaretur ad eam necessario pertineret.
+
+  _92._ Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr.
+  S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod
+  ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia
+  naturali quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum
+  quibus illi erat ratio ipsa communis nec homini homo
+  firmissime sociari posset nisi colloquerentur atque ita sibi
+  mentes suas cogitationesque quasi refunderent, uidit esse
+  imponenda rebus uocabula id est significantes quosdam sonos,
+  ut quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi
+  copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed *audiri
+  absentium ... praesentia recolo.* progressa deinde ratio
+  animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos
+  litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu,
+  quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione
+  defluerent, alios diuerso pressu oris tenere tamen aliquem
+  sonum, extremos autem qui nisi adiunctis sibi primis erumpere
+  non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt
+  uocales semiuocales et mutas nominauit. deinde syllabas
+  notauit, deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt,
+  omnisque illorum motus integritas iunctura perite
+  subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et
+  dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et
+  syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla
+  alia simpla esse comperit, quibus longae breuesque syllabae
+  tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas
+  disposuit. *poterat iam ... necessario pertineret.* _cf._ de
+  mus. II 1, 1. I p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc
+  illa, ut familiare habebat exponere percunctata et docere
+  facile quae ab eadem quaerebantur, penula a dextra cum
+  modestia uerecundiaque releuata (_sic codd.: B = Bambergensis
+  et D = Darmstadiensis, quos ipse contuli_) sic coepit:
+  "grammatike:" dicor in Graecia, quod "gramme:" linea et
+  "grammata" litterae nuncupentur, mihique sit attributum
+  litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi
+  Romulus litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me
+  litterationem uoluerit nuncupare, sicut *apud graecos
+  "grammatistike:" primitus uocitabar*, tunc et antistitem dedit
+  et assectatores (_B_ assectores _D_) impuberes aggregauit.
+  cf. Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles. Asper.
+  p. 309 Lind. p. 1725P. (_cf. supra p. 100_): grammatica est
+  scientia recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem
+  (_sic cod. Vatican. 1492 chart._) uerborum. quam *Terentius*
+  (et _add. Vat._) *Varro* primum ut adhuc rudem appellatam
+  esse dicit litterationem (litteraturam _Vat._). Isidor. orig.
+  I 3, 1: primordia grammaticae artis litterae communes
+  existunt, quas librarii et calculatores secuntur. quorum
+  disciplina uelut quaedam grammaticae artis infantia est, unde
+  et eam *Varro* litterationem uocat. _cf._ I 5, 1. Diom.
+  p. 421, 9: artium genera sunt plura, quarum grammatice sola
+  litteralis est, ex qua rhetorice et poetice consistunt.
+  idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat. nam et
+  grammaticus latine litterator est appellatus et grammatica
+  litteratura, quae formam loquendi ad certam rationem dirigit.
+  Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum transferentes
+  litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim tantum
+  ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi
+  constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis
+  historicorum criticorumque uiribus pleno iam satis alueo
+  fluit, cum praeter rationem recte loquendi non parum alioqui
+  copiosam prope omnium maximarum artium scientiam amplexa sit.
+
+_93_ Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus
+quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio.
+lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
+personarum exprimensque animi habitum cuiusque.
+enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei             5
+qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est
+recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue
+fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta
+perpendimus.
+
+  _93._ Diom. p. 426, 21: *Grammaticae officia ... lectio est*
+  artificialis interpretatio uel *uaria cuiusque ... enarratio
+  est* obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel
+  *exquisitio per ... emendatio est* qua singula prout ipsa
+  res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum
+  diuersam sententiam uel *recorrectio errorum ... iudicium
+  est* quo omnem orationem recte uel minus quam recte
+  pronuntiatam specialiter iudicamus uel *aestimatio qua ...
+  perpendimus*. Max. Victor. p. 272 Lind. p. 1938P.:
+  grammaticae officia sunt quatuor: lectio enarratio emendatio
+  iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum
+  necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae
+  uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio
+  est errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium
+  est bene dictorum comprobatio.
+
+      4 expremensque _A_ ex{-p}mensque _M_ expraemensque
+      _B_ || 4-5 cuisque narratio _A_ cuius narratio _BM_ ||
+      5 exquisitio _AB_ adquisitio _M_ || 7 dictionemue _ABM_
+
+_94_ Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque
+Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote
+declinari iusserunt.
+
+  _94._ Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est quo
+  appellatur. sane *nomen unius cuiusque ... declinari
+  iusserunt*.
+
+_95_ Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim
+dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque
+dicuntur ut "Phi" et "Psi".
+
+  _95._ Cassiodori Cornut. p. 576B Garet. p. 2286P.: Praeterea
+  in libro qui est de (_sic A_, qui est in _B_) grammatica
+  Varro cum de litteris dissereret, HA (ita. h. _libri_) inter
+  litteras non esse disputauit. quod multo minus mirum, quam
+  quod X quoque litteram esse negat. in quo quid uiderit nondum
+  deprehendi. ipsius uerba subiciam: *litterarum partim ... ut
+  "Phi" "Psi"*. Mar. Vict. I 3, 12 p. 2452P.: nec dubitatur
+  his litteris omnibus absque sola V remotis, latinae linguae
+  reliquas decem et septem posse satis facere. nam pro H
+  adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset F et P et
+  eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S possemus
+  scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4 p. 1736P.
+  Serg. in Donat. p. 1829P.
+
+  _de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
+      1 ut A et B et h et x partim sunt qu{e,} neque
+      dicuntur. qu{e,}dam _AB_ || 2 ut phi{.}y _B_ ut
+      phi{.}"psi"{.}_A_
+
+_96_ Probus et Varro, alter eorum in duas partes scribit
+et reliquas subiectas facit, alter in quattuor prout quisque
+potuit sentire.
+
+  _96._ Cledon. comm. in Donat. p. 1861P.: De partibus
+  orationis. *Probus et ... potuit sentire*. nos uero conuenit
+  Donati sequi auctoritatem.
+
+  _B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec.
+  VI uel VII_
+      1 Vasso altereutrum {*above utrum: eorum}
+      _deleto_ e (eorum _man. rec. suprascr._) _B_ ||
+      nouas _in mg. man. altera:_ in duas _B_ || an
+      _discribit_?
+
+_97_ Lac non debemus dicere sed lact.
+
+  _97._ Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p. 233 Lind.: Nominatiuus
+  tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C. ut
+  allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi
+  dicunt (_num_ inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et
+  reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris
+  lac, erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum
+  est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: *lac non
+  ... lact*. sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam,
+  nullum nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt,
+  ergo exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur
+  regulam Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus
+  (_19_): 'sicut lacte lactis simile'. Diom. p. 303, 3: omnia
+  nomina latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim
+  extremis terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod
+  *Varro* (doctissimus _add. Keil._) artis grammaticae
+  exterminat. Cledon. comm. in Donat. p. 1904P.: 'ut allec uel
+  lac uel lacte', quia uolunt dicere quod lacte dicitur in
+  nominatiuo singulari iuxta Plautum. 'lact' (lacte _libri_)
+  ait *Varro* * * * non dici, numquam enim nomen ex duabus
+  mutis terminatur. occurrit, (_sic Vsener pro_ aut currit.)
+  'hoc lacte', quod dicit Plautus (_fr. Bacch. 19 Ritschl._)
+  'sicut (ut sit _libri_) lacte lactis', non 'sicut _lac_
+  lactis'. auctoritas Vergilii tamen lac dixit. _cf._ Varro
+  l.l. V 104 p. 106. Prob. cath. p. 7, 5. Varr. Andabatis ap.
+  Non. p. 483 u. lacte.
+
+  _A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179, uterque
+  saec. VIIII uel X_
+      1 lac non _A_ lac non _rasura unius litterae post_ lac _B_
+
+_98_ Glossemata ut toreumata enthymemata noemata schemata
+poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit
+Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS dirigit, quia singularis
+ablatiuus E littera finiatur.
+
+  _98._ Char. p. 131, 10: _Glossemata ut ... littera finiatur._
+  melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et ideo haec
+  et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia
+  datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. _cf._
+  p. 123, 3.
+
+      1 "eNTHYME:MATA NOE:MATA CKE:MATA" _N_ || 3 derigit _N_
+
+_99_ Sunt autem pronomina finita _tria_ [ego tu ille], infinita
+septem, minus quam finita sex, possessiua quinque. et haec
+sunt pronomina. in rerum natura plus non inuenies. omnia
+pronomina quae sunt inuenta in latina lingua ista sunt:
+finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem:
+                    quis qualis talis                             5
+tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt sex:
+ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus
+tuus suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed
+dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri,
+sed inueni alia, dico tibi: ego dixi, quia non sunt              10
+primigenia quae dicit Varro, sed deductiua. multum interest
+utrum sit aliquid naturale an aliquid deriuatum.
+
+  _99._ Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p. 239 Lind.: *Sunt autem
+  ... sed deductiua*. Prob. inst. art. p. 131, 25: qualitas
+  pronominum in quattuor formas diuiditur: finita minus quam
+  finita infinita possessiua. finita pronomina sunt, quae
+  notant certum numerum, certam personam. haec tria sunt
+  tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex haec
+  pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ...
+  infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum:
+  qui uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam
+  quispiam aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis
+  quantus quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ...
+  possessiua forma quinque haec pronomina continet tantum: meus
+  tuus suus noster uester. _cf._ Serg. comm. in Don. p. 1847P.
+  Cledon. comm. in Don. p. 1906P. Seru. comm. in Don.
+  p. 1785P.: qualitas pronominum principaliter bipartita est.
+  omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita
+  sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt
+  personas, et sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille
+  plerumque uariatur. nam si ad praesentis personam refertur,
+  tunc recte finitum est, si de absente dicatur, minus quam
+  finitum est. infinita autem pronomina uarias habent species.
+  nam licet omnia quaecumque non recipiunt personas infinita
+  sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita, alia minus
+  quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia
+  possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique
+  personae aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem
+  tantum: quis talis qualis quantus tantus quotus totus. minus
+  quam finita dicuntur, quae commemorationem habent notarum
+  personarum, ut est ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is
+  hic idem sui ... possessiua dicuntur pronomina, quae nos
+  aliquid possidere ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem
+  possessiua pronomina quinque tantum: meus tuus suus noster et
+  uester. absque his pronominibus, quae omnia sunt uiginti et
+  unum, nullum aliud quod suam originem habeat poterit
+  reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. _cf._ Diom.
+  p. 329, 5.
+
+  _Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB, de quibus
+  uid. adnot. ad fr. 97, conlata sunt_
+      1 tria _add. et_ ego tu ille _uncis inclusit
+      Wachsmuth_ || 2 septim _infra quoque G = cod.
+      Guelferbytanus Lindemanni_ || 3 inuenis _libri_ ||
+      11 primigenia _AB_ primogenia _corr. ab alt. man.
+      in_ primigenia _G_ || 12 aliquid a naturali _AB_ ||
+      diriuatum _B_ deriuatiuum _corr. in_ deriuatum _G_
+
+_100_ Pronomen quia non fungitur officio nisi praemisso
+nomine, ideo haec pars a Varrone succedanea dicitur,
+quia non potest in eadem locutione esse; hoc est quia bis
+nomen repeti non potest. ordo tamen hic custodiendus
+est, ut nomen in praecedenti sit loco, pronomen in subiectis.     5
+
+  _100._ Cledon. comm. in Don. p. 1905P.: *Pronomen quia ... in
+  subiectis.* Seru. comm. in Don. p. 484 Lind.: (pronomina)
+  sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent
+  succedendo in ipsa nominis significatione. p. 501: pronomen
+  dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis
+  ... et ideo etiam in subiectis locis ponuntur.
+
+      1 non _om. B de quo uid. ad fr. 96_ || 2 barrone _B_ ||
+      succedanea _Bondamus uar. lect. II 2 p. 115_
+      succedat in ea _B_ || 3 poteset _B_ || 4 potes _B_
+
+_101_ Per C 'cum' aduerbium erit temporis ut: cum uenerit
+loquemur, cum uoles ibimus, _cum_ petieris feres. |
+
+  _de cod. uid. adnot. fr. 44_
+
+Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant,
+quattuor esse dicit: ex in ad ab. 'ex' locum significat unde
+egredimur ut ex area, 'in' locum in quem ibimus ut in              5
+aream, 'ad' locum ad quem adimus ut ad parietem, 'ab' locum
+a quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum,
+ex et ab, poste riores literae solent demi, alias
+recte alias perperam. quando ergo ex, quando e dici
+oporteat ex consequentibus uocabulis animaduertitur.              10
+item et 'apud' locum significat ut: [accede ad me] qui dominati
+apud me sunt, apud illum est. 'de' quoque nonnumquam
+pro 'a' ponitur, et nonnumquam pro 'ex', pro 'a'
+ut in hoc ... 'de prouincia uenire' qui se dicit; nam perperam
+est, imus enim in prouinciam ut in nauem et in                    15
+circum, eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia
+existimamus cum de ea bene aut male praedicamus,
+de naue dicimus cum longa an oneraria sit rogamus, de
+circo cum flaminius an maximus. item uitiose dicitur senatum
+habere apud aedem Apollinis, quod in aede dici                    20
+oportet. et 'de senatus sententia' uitiose, nam debent dicere
+ut ex mea sententia ex tua sententia, sic ex sensatus
+sententia. item qui dicunt 'de senatu redii' potius quam e
+senatu, eo quod quo _quom_ imus IN dicimus, inde cum redimus
+dicendum ex. ex senatu eiectus potius quam de senatu.             25
+male imperant qui dicunt 'de tabulis quid dicere'. de tabulis
+enim is dicit qui eas laudat aut culpat, e tabulis is
+dicit qui quod est in his scriptum recitat scriptumue
+pronuntiat. si eas uidet, potius dici oportet 'legi', contra
+quam 'dici', eas literas _si_ non spectat. 'a capite dempta' qui  30
+uocant male appellant, quod sunt de capite dempta non
+a capite, 'ad caput additum' recto dicitur si est extra caput
+quod additur. qui transcribunt tabulas, non describunt
+sed exscribunt, qui quales sunt scribunt ii describunt. a
+scena uenit spectator, e scena uenit qui egit, contra spectator   35
+e theatro, a theatro actor, de scena loquitur qui de ea
+bene an male ornata sit loquitur, in scena pronuntiat _actor_.
+qui hoc idem subtilius uult dicere non in scena sed pro
+scena dicit pronuntiare actorem. nam scena significat
+graece 'domus', e scena actor exiit, uenit in pulpitum ac         40
+uestibulum, pro scena itaque actor est. cum eo uenit dicimus
+prodire, qui domo excedit procedere, qui ex ea quid
+ducit producere. pro rostris dici oportet cum is qui contionatur
+iis dicit qui ante rostra sunt, pro rostris enim et
+ante idem sunt. in rostra ascendit, e rostris descendit, de       45
+rostris dicit qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat,
+e contione uenit, de contione dicit. inscribunt quidam
+literis 'e': datae 'e Gallia', item 'e Roma', uitiose. nam sic
+dici oportet: 'in Gallia' et 'Romae'. dantur enim in loco,
+afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Romae.         50
+[praepositio nonnunquam per unam literam scribitur, sed
+per diminutionem ut ebibit pro exbibit.] 'ab Roma uenio
+"metaplasmos" est pro 'Roma'.
+
+  _101._ Ter. Scaur. p. 2262P.: *Per C cum ... petieris feres.*
+  alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO
+  litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in
+  ceteris uocalibus id est _AEIO_ (est eo P) C ponendum, ut
+  * cecidit Cornelius citatus. *Varro aduerbia ...
+  animaduertitur.* nam si id quod sequitur, litteram habet
+  primam semiuocalem aut mutam 'e', dictum leuius uidebitur, ut
+  e Gallia et e Tuscia. quotiens uero uocales secuntur in eo
+  quod sequitur _AEO_, simplicem et eandem habent rationem,
+  quod 'ex' praeponitur; ut in his: ex arce, ex Eryco, ex
+  Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco,
+  e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera
+  uel I uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si
+  aliqua uocalis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc
+  sicut, cum est semiuocalis aut muta, obseruare dixi oportere.
+  ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea. sin
+  uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas,
+  quorum sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit
+  obseruandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e
+  Irpinis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera
+  obseruari debet, ut in A E O litteris, ne dicamus e Hymetto
+  (hymaesto _bis B_) sed ex Hymetto. similiter est in 'ab'.
+  quisbusdam diligentioribus leuitatis causa solet demi B
+  (p _B_), cum propositum _est_ uocabulis aut nominibus
+  locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales aut
+  mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non
+  demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O,
+  ut ab Aricia, ab E_le_a. sin V aut I, duplicem habent
+  rationem. si enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales:
+  ab Apso ab Illyrico (ababs abilli dico _B_). sin proximas
+  litteras uocales secum habent coniunctas, proinde obseruandum
+  est, an sint semiuocales, an mutae: a Venusia, a Ianiculo.
+  *item et ... pro Roma*. singularis numerus per unam I
+  litteram scribitur: docilis facilis, pluralis autem per E et
+  I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat singularis utrum
+  (idem _corr. in_ item _B_) sit appellatio an pluralis.
+  aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus audimus
+  (quomodo audimus quibus _B_). nec (ne _B_) minus a nobis I
+  singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi _B_)
+  scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud breue, aliud
+  longum est ut illa et pila. apices ibi poni debent ubi iisdem
+  litteris alia atque alia res designatur, ut uenit et ue:nit,
+  aret et aret, legit et le:git ceteraque his similia. super I
+  tamen litteram apex non (in _B_) ponitur, melius enim I _in_
+  pIla in longum producetur. ceterae uocales, quia (_an_ quae
+  _uel_ quom?) eodem ordine positae diuersa significant, apice
+  distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne
+  os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p. 452 Endl.:
+  praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (_an_
+  asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde
+  exitur significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes
+  quo aditur et unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro.
+  antiqui in duabus praepositionibus ex et ab sequentes
+  demebant litteras, si proximum uerbum semiuocalem primam aut
+  mutam habiturum erat ut: e Galliae locis, quoniam ex minus
+  leuem compositionem facit. hoc consuetudo non conseruat,
+  dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales secuntur
+  ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V,
+  habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua
+  iungeretur, demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo
+  non seruat. si per se essent sine aliqua uocali,
+  X adiiciebant, ut ex Illyrico ex Vmbria, item si H
+  praeponeretur: ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur
+  uoces, in quibus consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a
+  Capua, a Dertona. in quibus uocales secuntur, B praeponimus,
+  ut ab Erycinis ab Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut
+  supra duo seruantur modi, si per se sunt _admittunt_, ut ab
+  Illyrico ab Vrbino, si cum altera uocali amittunt, ut a
+  Venusia a ianitore. _cf._ Sueton. fr. 206 Reiff. Diom.
+  p. 414, 32: ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a
+  uocali incipiat, integre efferuntur, ut ex oppido ab illo, si
+  consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut e foro a
+  Marco. similiter si uocalis sequatur consonantis loco posita,
+  ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea praepositiones
+  non ut quibusdam uidetur [non _hinc transposuit Christ.
+  Philol. XVIII p. 135_] idem unumque significant, nec enim
+  unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a
+  theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus
+  theatro, qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit
+  theatro. his praepositionibus contraria potestate sunt ad et
+  in, quae et ipsae non unum idemque significant, quia in forum
+  ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in locum
+  foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum
+  est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero
+  praetor aut iudex.
+
+      10 oportet ex consonantib. uocalibus _B_ ||
+      11 significandum _B_ || 13 pro ex et nonnunquam _B_
+      || pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire _B
+      lacunam significaui qua exempla quaedam
+      praepositionis de pro a positae et uerba:_ peccat
+      etiam (_de prouincia uenire e.q.s._) _excidisse
+      uidentur_ || perpera in _B_ || 14 ut in circum _B_ ||
+      15 eximus in naue{*above e: b} (b _manu alt.
+      suprascr._) circo _B_ || 18 longa aut _B_ ||
+      19 flamminius _B_ || 20 Apollonis _B_ || In aedem
+      _B_ || 21 senatu _B_ || 24 quod quo inimus _eraso_
+      in _B corr. Vsener_ || 25 dicendum ex _om. B_ ||
+      26 tabulis {.}n{.} his _eraso_ h _B_ || 27 eas] eius _B_ ||
+      is] his _eraso_ h _B_ || 28 s~criptum q: pronuntiat
+      _B_ || 29 ea _B_ || uidet et potius _B_ ||
+      legi quam dici contra eas litteras non _B
+      corr. Vsener_ || 32 capud {*above d: t} _B_ || 34 ii
+      describunt] idem tribuunt _B_ || 37 actor _add.
+      Wachsmuth_ || 38 non in] in _om. B_ || 39 autorem
+      {*above u: c} in scena significare _B corr.
+      O. Iahn_ || 41 uestibulum. scena _B_ || auctor
+      _eraso_ u _B_ || 42 eocedit _B_ || ex ea] ex _om. B_
+      || quod _B_ || 43 his qui concionaturus dicit _B_ ||
+      44 pro rostris] prorsus _B_ || 48 litere datae _B_ ||
+      uiciose _B_ || 49 Romae. Ceduntur _B_ || 50 Roma _B_ ||
+      52 exebibit _B_ || ad (_corr. alt. m. in_ ab) Roma
+      _B_ || 53 "NLTHONLE:*C-CAC" _B_
+
+_102_ Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia
+eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit:
+ille illic illinc illuc illo, iste istic istinc istuc,
+                    hic hic hinc
+huc, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque quocumque,
+quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo                   5
+alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more
+meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus suatim et
+significat more suo, noster nostratim et significat more nostro,
+uester uestratim et significat more uestro. ex quibus
+pronominibus tantum quem ad modum aduerbia fiant, sic            10
+uti Varro docuit, demonstrauimus.
+
+  _102._ Prob. inst. art. p. 152, 30: De pronomine. *ex his
+  pronominibus ... docuit demonstrauimus.* _cf._ Prisc. XV 5
+  p. 63, 18.
+
+      3 istic istinc _rv_ istic stinc _R_ || hic hic _R_
+      hic hac _B_ || 4 quique _B_ quicque _R_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           DE ANTIQVITATE LITTERARVM
+                 AD L. ATTIVM
+
+
+II
+
+_103_ Sunt indeclinabilia tam apud graecos elementorum
+nomina quam apud latinos, siue quod a barbaris inuenta
+dicuntur, quod esse ostendit Varro in secundo de antiquitate
+litterarum, docens lingua chaldaeorum singularum nomina
+litterarum ad earum formas esse facta et ex hoc certum            5
+fieri eos esse primos auctores literarum, siue quod
+simplicia haec et stabilia esse debent quasi fundamentum
+omnis doctrinae immobile, siue quod nec aliter apud latinos
+poterant esse, cum a suis uocibus uocales nominentur,
+semiuocales uero in se desinant, mutae a se incipientes          10
+uocali terminentur, quas si flectas, significatio quoque nominum
+una euanescit.
+
+  _103._ Prisc. I 7 p. 7, 27: *Sunt indeclinabilia ... una
+  euanescit.*
+
+      1 elimentorum (ylementorum _G_) nomina tam apud
+      graecos _LG_ || aput graecos _H_ || 2 quod {*above
+      space: a} barbaris _Dd_ || 3 quod esse--6 auctores
+      literarum] _om. RADH in mg. add. d, in schedula
+      exhibet K_ || _ante_ esse _O. Iahn_ ita _add._ ||
+      _esse om. d_ || 4 docens--5 literarum] _om. d_ ||
+      caldeorum _GK_ || 6 eos] eorum _G_ || 7 simplitia
+      hec _A_ || et _om. K_ || 8 inmobile _D_
+      {-i}{n.}mobile _G_ || 10 disinant G dissinant _K_
+      || mutae {*above ut: t} _L_ || incipientes a se _L_
+      || 11 quas si _d_ quasi _AD_ || 12 euanescit una _K_
+
+       *       *       *       *       *
+
+_104_ Litterae apud maiores nostros non fuerunt XXIII sed
+XVI. postea additae sunt aliae. ita etiam tractatoris est, ut
+doceat olim XVI fuisse, postea ex superfluo additas alias
+litteras et factas XXIII. habemus hoc in libris ad Attium
+apud Varronem, et cur tot sint et quare eo ordine                 5
+positae et quare isdem nominibus uocentur.
+
+  _104._ Pomp. comm. art. Don. I 7 p. 9 Lind.: Istae *litterae
+  apud ... nominibus uocentur.* I 17 p. 27: legimus apud
+  maiores nostros primas apud romanos XI litteras fuisse tantum
+  modo, ut dicit Caesar libro analogiarum primo. [in libro
+  analogiarum Caesar hoc dixit, XI fuisse]. *Varro* docet in
+  aliis libris quos ad Attium scripsit, sedecim fuisse, postea
+  tamen creuisse et factas esse XXIII. tamen primae quae
+  inuentae sunt fuerunt undecim. postea quae inuentae sunt
+  fuerunt sedecim, postea item XX et tres factae sunt. illic
+  commemoratur, qui illam litteram fecit, qui illam. Prisc. I
+  12 p. 11, 1: apud antiquissimos graecorum non plus sedecim
+  erant litterae, quibus ab illis acceptis latini antiquitatem
+  seruauerunt perpetuam. Max. Vict. p. 276 Lind. p. 1944P.
+  (cl. Endlicheri anal. gramm. p. 199): littera est figuratio
+  quaedam, qua cum aliis adnexa nox emissa comprehenditur.
+  Phoenices primi litterarum inuentores fuisse traduntur,
+  quamuis alii Assyrios alii Mercurium apud Aegyptios asserunt.
+  in Graeciam certe Cadmum Phoenicem sedecim attulisse constat
+  "alpha" "beta" "gamma" "delta" "epsilon" "iota" "kappa"
+  "lambda" "mu" "nu" "xi" "pi" "rho" "sigma" "tau" "omega", eis
+  Troiano bello Palamedem addidisse quattuor "e:ta" "psi" "phi"
+  "chi", post eum Simonidem melicum totidem "upsilon" "zeta"
+  "omicron" "theta". haec auctore Eaundro, ut quidam uolunt,
+  alii uero Hercule in Italiam a Pelasgis allatae sunt. _cf._
+  Max. Vict. I 4, 95 p. 2468P. I 4, 20 p. 2458. Plin. VII 172.
+
+  _Ad haec uerba B (cf. adn. ad fr. 97, 99) non conlatus est_
+      1 sed sedecim _A_ || 2 tractaturus _A_ || 6 quare
+      hisdem _A_
+
+_105_ Auctoritas tam Varronis quam Macri teste Censorino
+nec K nec Q nec H in numero adhibet literarum.
+
+  _105._ Prisc. I 16 p. 13: *Auctoritas* quoque *tam ... adhibet
+  litterarum.* _cf._ Quint. I 4, 9. Vel. Long. p. 2218P. Ter.
+  Scaur. p. 2252. 2258. 2261. Mar. Vict. I 3, 9 p. 2452P.:
+  (mutae) sunt numero nomen _BCDGHKPQT_. ex his superuacuae
+  quibusdam uidentur K et Q, quia C littera harum locum possit
+  implere. H quoque adspirationis notam non litteram
+  aestimamus. _cf._ I 6, 13 p. 2455. Max. Vict. p. 277 Lind.
+  p. 1495P. cl. Endl. anal. gramm. p. 200: (mutae) sunt nouem
+  _BCDGHKPQT_. duae ex his superuacuae uidentur K et Q, quia C
+  littera eorum locum possit explere. uerum has quoque
+  necessarias orthographiae ratio efficit, ut quotiens A
+  sequitur per K scribendum sit, ut kanna kalendae Karthago,
+  quotiens V per Q ut quoniam Quirites, quotiens reliquae
+  uocales per C ut certus ciuis Commodus. H uero existimatur
+  adspirationis nota, uerum tamen littera est. _cf._ Diom.
+  p. 423, 10. Donat. I 2, 3. 4 p. 1736P.
+
+      1 autoritas _D_ || tam _in mg. add. h_ || macri et
+      censorini _GL_ teste _in mg. l_ || 2 K] f _K ante_ K
+      _unius litterae, post_ Q _duarum litt._ (ue _ut
+      uidetur_) _litura in R_ || nomero _A_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+       DE ORIGINE LINGVAE LATINAE AD CN.
+           POMPEIVM MAGNVM LIBRI III
+
+
+_106_ "Oude gar agnoe:sas ho Rho:mylos e: hoi kat' auton deiknytai
+kat' ekeino kairou te:n Hellada pho:ne:n, te:n Aiolida lego:,
+ho:s phasin ho te Kato:n en to: peri Rho:maike:s archaiote:tos,
+Barro:n te ho polymathestatos en prooimiois to:n pros Pompe:ion
+auto: gegrammeno:n, Euandrou kai to:n allo:n Arkado:n                  5
+eis Italian elthonto:n pote kai te:n Aiolida tois barbarois
+enspeiranton pho:ne:n."
+
+  _106._ Ioan. Lyd. de magist. I 5 p. 125 Bekk.: "ho:ste tyrannos
+  e:n ho Rho:mylos, pro:ton men ton adelphon anelo:n kai ton
+  meizona kai pratto:n alogo:s ta prospiptonta. taute: kai Kyrinos
+  prose:goreuthe: hoionei kurios, kan ei Diogeniano: to:
+  lexikographo: allo:s dokei (doke: C); *oude gar ... enspeiranto:n
+  pho:ne:n*. he: gar grammatikois para taute:n eisagomene:
+  etymologia meta sungno:me:s bebiastai; apo Kyreo:s gar polichne:s
+  Sabino:n houtos auton paronomasthe:nai boulontai, kaiper ouch
+  hormo:menon ekeithen, epi de tou Palatinou bounou techthenta
+  te para tais ochthais tou Tiberidos kai traphenta ekei.
+  kurious gar heautous kai despotas, all' ou basileas tyrannoi
+  philousi kaleisthai." _cf._ Plut. quaest. gr. 59. Max. Vict.
+  p. 276 Lind. p. 1944P.
+
+      2 "ekeinou" _corr. ab alt. m. in_ "ekeino" C = cod.
+      Caseolinus || 5 "alkado:n" C
+
+_107_ Vt Ion scribit quinta uicesima est litera, quam uocant
+"angma", cuius forma nulla est et uox communis est graecis
+et latinis, ut his uerbis: aggulus aggens agguilla iggerunt.
+in eiusmodi graeci et Attius noster bina G scribunt;
+alii N et G. quod in hoc ueritatem uidere facile                 5
+_est, in illo_ non est. similiter agceps agcora.
+
+  _107._ Prisc. I 39 p. 30, 12: Sequente G uel C pro ea
+  (_scit._ N) G scribunt graeci et quidam tamen uetustissimi
+  auctores romanorum euphoniae causa bene hoc facientes, ut
+  Agchises agceps aggulus aggens, quod ostendit Varro in primo
+  de origine linguae latinae his uerbis: *ut Ion ... agceps
+  agcora.* Gell. XVIIII 14, 7: (Nigidi Figuli e commentariis
+  grammaticis) uerba haec sunt: inter litteram N et G est alia
+  uis, ut in nomine anguis et angari et ancorae et increpat et
+  incurrit et ingenuus. in omnibus his non uerum N, sed
+  adulterinum ponitur. nam N non esse lingua indicio est, nam
+  si ea littera esset, lingua palatum tangeret. Mar. Vict. I 4,
+  70 p. 2465P.: anceps ancilla angitia angustum anquirit iam
+  dixi Attium non (_sic Ritschl mon. ep. tria p. 25_ non
+  iudicat _cod. P_) per AN, sed more graecorum per AG solitum
+  scribere. nunc adicio, sicut inter M et N litteram uox media
+  tam graecis desit quam nobis, ita inter N quoque et G deesse.
+  neque enim ut illi "angelon" et "ankyle:n" et similia sine per
+  "Nu" siue per "Gamma" scripserint alterutram in pronuntiando
+  litteram exprimunt, nec nos supradictas uoces siue per N siue
+  per G scribamus, proprie aut N exprimimus in dicendo aut G.
+  quae uox, quoniam ordini litterarum nostrarum deest et
+  familiarior est auribus nostris N potius quam G, et anceps
+  et ancilla et angitia et angustum et anquirit et ancora et
+  similia per N potius quam per G scribite, sicut per duo G,
+  quotiens duorum G sonum aures exigent ut aggerem suggillat
+  suggerendum suggestum et similia. _cf._ I 4, 4 p. 2456. 4, 54
+  _sq._ p. 2461.
+
+      1 latinae linguae L || ut Ion--his uerbis] _om. RBH
+      add. r_ || scripsit _r_ || uicesima quinta _r_
+      uigesima _ex_ uicessima _corr. g_ uicissima K ||
+      littera est _r_ || 2 agma _codd. Hertzi_ "angma"
+      _ten Brinkius cf. supra p. 127_ || 3 ut _om. r_ ||
+      his in uerbis _r_ || aggula G uel aggilla _g_
+      aggilla _L_ agguila _L_ || 4 huiuscemodi GL
+      huiusmodi K || accius _codd. Hertzi praeter H in
+      quo_ actius || binam _GLK_ || G] _b gg Bg_ ||
+      5 {.}n{.}g{.} _G_ || ueritatem facile uidere est, in illo
+      non est _Ritschelius mon. epigr. tria p. 24_ ||
+      facile--6 non est] non facile{*above space: non} _L_
+      non facile est _ceteri_ || 6 agceps agcora] _uetus
+      commentator in cod. Darmstad. 204 adnotat ad has
+      uoces:_ adhuc sunt uerba uarronis continuata. non
+      enim priscianus ex sua parte diceret similiter
+      agceps agcora. _cf. Ritschelius l.s._
+
+_108_ "Te:n hole:n kataskeue:n tou perizo:matos
+                    hoi Galloi kartameran,
+he:n to ple:thos kartalamon ex idio:teias onomazei. hoti
+de ou Rho:maikon touti to rhe:mation, martus ho Rho:maios Barro:n
+en biblio: pempto: peri Rho:maike:s dialektou, en ho: diarthroutai
+poia men tis lexis estin Aiolike: poia de Gallike:                  5
+kai hoti hetera men he: Thousko:n alle: de Etrousko:n,
+                    ho:n sunchutheiso:n
+he: nun kratousa to:n Rho:maio:n apetelesthe: pho:ne:."
+
+  _108._ Ioan. Lud. de magistr. II 13 p. 179 Bekk.: "Toiaute: men
+  he: chlamus, parago:de:s de chito:n kataporphuros kai zo:ste:r ek
+  phoinikou dermatos, eph' heauton men anakekolle:menos, ex
+  akro:n de to:n pleuro:n eis lepte:n katarraphe:n espoudasmenos kai
+  sele:niskon men echo:n tina ex euo:numo:n chruso: pepoie:menon, ek
+  de te:s heteras glo:ssida tina e:goun diable:ma, chrusoteles kai
+  auto, eis botruos sche:ma pepoie:menon ... hoper diable:ma apo
+  dexias pheromenon kai epi ton sele:niskon ballomenon
+  diazo:nnusi ton peritithemenon asphalo:s, perone:s kai aute:s
+  chruse:s endaknouse:s ton himanta kai sunaptouse:s ton botrun to:
+  sele:nisko:. phiboulan aute:n patrio:s hoi Rho:maioi kai balteon
+  ton zo:ste:ra legousi. *te:n de hole:n ... apetelesthe: pho:ne:.*"
+
+      1 "rhizo:matos" _Caseolinus corr. Fussius_ || 6 "he:"
+      deleri iubet _Otto Iahn_ ||
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+           DE SIMILITVDINE VERBORVM
+
+
+II
+
+_109_ 'Pix' singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine
+uerborum II.
+
+  _109._ Char. 91, 26: *Pix singulariter ... uerborum II*,
+  quamuis Vergilius dixerit (_georg. III 450_): 'idaeasque
+  pices et pingues unguine ceras'. gramm. inc. de generib. nom.
+  265 p. 93 Haupt. p. 49 Otto: pix, gen. fem., ut Varro:
+  idaeasque pices'.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+              DE VTILITATE SERMONIS
+
+
+IIII
+
+_110_ Aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII. ait enim
+Plinius: quamquam ab hoc poemate his poematibus facere
+debeat, tamen consuetudini et suauitati aurium censet summam
+esse tribuendam et quia graeca nomina non debent
+latinis regulis alligari.                                         5
+
+  _110._ Char. p. 123, 3: *Aenigmatis Varro ... esse tribuendam*,
+  ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum (_cf._ p. 67,
+  15), *et quia ... regulis alligari*. Consent, p. 2040P.:
+  secundus modus quo etsi cadunt in regulam regulae tamen
+  ueluti addictae non seruiunt. ea sunt quae semper singularia
+  sunt, ut lux. item quae septimi casus tantum singularia sunt
+  ut sponte tabo. nihil enim prodest esse litteram in his
+  nominibus ablatiuo singulari debitam, cum alia plurali numero
+  non attingant, alia eodem modo non mutent. item graeca quae E
+  littera correpta terminantur, ut ab hoc schemate. hoc enim
+  liberum est nobis et ad nostram regulam declinare ut horum
+  schematum his et ab his schematibus, at in contrarium ducere
+  quae nostra non sunt ut schematum schematis declinemus, sicut
+  plerumque et in Cicerone et in *Varrone* legimus.
+
+      5 regulis _iam legi non potest in N add. Fabricius_
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                INCERTAE SEDIS
+
+
+_111_ Ablatiuum Varro sextum, interdum latinum appellat,
+quia latinae linguae proprius est.
+
+  _111._ Diom. p. 302, 4: *Ablatiuum* graeci non habent, hunc
+  tamen *Varro sextum ... proprius est*, cuius uis apud graecos
+  per genetiuum explicabitur. Consent. p. 2033P.: ablatiuum
+  casum graeci non habent. denique hunc *Varro* interdum
+  sextum, interdum latinum appellat, quem rectissime nostri
+  sermonis usus inuenit, qui plurimum a datiuo differt. cf.
+  Prisc. V 75 p. 187, 7.
+
+_112_ Curculio. Varro ait hoc nomen per antistoichon dictum
+quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur.
+
+  _112._ Seru. ad Verg. georg. I 186: *Curculio Varro ... nisi
+  guttur.* Schol. Bern. ad h. u. p. 28 Muell.: Curculio.
+  *Varro* ait hoc nomen per antistoichum dictum, quasi
+  gurgulio, genus bestiae, quae semper quaerit alienum auxilium
+  (alimentum [auxilium] _coni. Vsener_).
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+CORRIGENDA ET ADDENDA
+
+{Transcriber's note:
+The changes listed here have been made in the text. The original form
+is given in braces, as are some additional corrections not on the
+printed list.}
+
+p.  3   u.  2 _inf._  _lege_  Aristophanem {Aristophanon}
+"   8   "  11 _inf._    "     "tale:the:" {talathe:}
+"  19   "  10 _inf._    "     posuisse {posuise}
+"  21   "   3 _inf._    "     in libro XXIIII {in libro XIIII}
+"  23   "  18           "     saeculum {seculam}
+"  26   "   5 _inf._    "     indicari {iudicari}
+"  27   "  17 _inf._    "     populus {populis}
+"  30   "   6 _inf._    "     huc referendis {hic referendis}
+"  36   "   6           "     oxycomino {oxycomina}
+"  38   "  12 _inf._    "     quam {qnam}
+"  50   "   3           "     duabus {duabis}
+"  52   "   1 _inf._    "     quoque {quoquo}
+"  53   "   3           "     eorum quos {earum quas}
+"  57   "   9           "     p. 126 Schaef. {p. 1126 Schaef.}
+             {_sic_: should be 9 _inf._}
+"  60   "   7           "     de Isaeo {de Isaco}
+"  61   "  16           "     "techne:s" {incorrect accent}
+"  66   "   4           "     fuit {fuerit}
+"  67   "  12 _inf._    "     enchiridiis {encheiridiis}
+"  68   "   9 _inf._    "     quaestionum {quaestionem}
+"  78   "   6 _inf._    "     Varro *in* V ad Marcellum
+                           {Varro ad Marcellum}
+"  81   "   4 _inf._  _lege_  nulla potest {ulla potest}
+"  85   "   5           "     facinoris {facineris}
+"  85   "  16 sordidi sermonis *usum* receperit _ci. Vsener_
+                           {s. s. uires {uirus _P._} ceperit}
+"  88   "   1         _lege_  cognoscendam {cognoscendum}
+"  97   "  16           "     quaesitum sit {quaesitum est}
+{ 101                         "grammatike:" {"grammmtike:"} }
+" 107   "  12           "     restet {restat}
+" 112   "  13           "     quo ipso Putschius
+                           {quo ipso uel simillimo Putschius}
+" 118   "  17           "     clarissimum {clarissinum}
+{ 127                         "Gamma Kappa Chi"
+                           {"Gamma Kappa Kappa"} }
+{ 174                         syllabas {syllbas} }
+{ 176                         animaduertere {animaduuertere} }
+{ 179                         frg. 52, 53 {53, 54} }
+{ 188                         accentibus {accentibns} }
+{ 198                         uersibus {uersibns} }
+{ 200                         integram {intetegram} }
+{ 217app.                     uestibulum. scena _uel_ scaena?
+                           {u. sccena} }
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+INDEX RELLIQVIARVM IN DISPVTATIONE TRACTATARVM
+
+{Transcriber's note:
+Not all fragments listed on this page are identified by number
+in the text.}
+
+ fr.     p.         fr.      p.
+
+  1     36          62      64n.2
+  2     23          64      66
+  3     23          65      67
+  8     32          66      67
+  9     32          67      67
+ 10     32          68      65. 67
+ 11     32          69      65. 68
+ 12     32          70      65. 68
+ 14     32          71      69
+ 15     32          72      69
+ 16     32          73      69
+ 17     33          74      70
+ 18     33          75      70
+ 19     34          76      70
+ 20     34          77      70
+ 21     34          78      73
+ 22     34          79      77
+ 23     34          80      76
+ 24     35          81      73
+ 26     35          82      78n.3
+ 27     35          83      78
+ 28     35          84      78
+ 29     35          85      78
+ 30     35          86      78. 86
+ 31     36          87      78
+ 32     19          88      78
+ 36     20          89      78. 86
+ 38     36n.        90      78
+ 41     79          91      99. 101
+ 42     82          92     100
+ 43     90          93     101
+ 44     90          94     108
+ 45     92          95     108
+ 46     92          96     115
+ 47     93          97     109
+ 49     83          98     110
+ 50     93          99     110
+ 51     93         100     110
+ 52     93         101     113
+ 53     83         102     112
+ 54     83         103     125
+ 55     52         104     119
+ 56     94         105     122
+ 57     94         106     129
+ 58     94         107     126
+ 59     52         108     131
+ 60     53         109     135
+ 60A    62         110      34. 136
+ 60B    63         111     137
+ 61     63         112     137
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+BEROLINI APVD WEIDMANNOS (I. REIMER)
+
+  FORMIS CAROLI GEORGI BONNENSIS
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS ***
+
+***** This file should be named 16400.txt or 16400.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/6/4/0/16400/
+
+Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/16400.zip b/old/16400.zip
new file mode 100644
index 0000000..1a81f81
--- /dev/null
+++ b/old/16400.zip