diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:48:47 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 04:48:47 -0700 |
| commit | 643166c2c533daedba05120f1f7184db9957f913 (patch) | |
| tree | cedbc12e33cd9458ed9538883ed1851c5856745e /16400-h | |
Diffstat (limited to '16400-h')
| -rw-r--r-- | 16400-h/16400-h.htm | 13946 | ||||
| -rw-r--r-- | 16400-h/images/pg168app.png | bin | 0 -> 5041 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16400-h/images/pg91fn.png | bin | 0 -> 7510 bytes |
3 files changed, 13946 insertions, 0 deletions
diff --git a/16400-h/16400-h.htm b/16400-h/16400-h.htm new file mode 100644 index 0000000..33a24e9 --- /dev/null +++ b/16400-h/16400-h.htm @@ -0,0 +1,13946 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> + +<html> + +<head> + +<title>Varro, Fragments</title> + +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=UTF-8"> + +<style type="text/css"> + +body {margin-left: 10%; margin-right: 10%;} +blockquote {margin-left: 1em; margin-right: 2em; margin-top: .2em; +margin-bottom: .2em;} +p.nospace {padding-bottom: 0em; margin-top: .1em; margin-bottom: .1em;} +p.in0, p.in1, p.in2, p.in3 {text-align: left; margin-top: .2em; +margin-bottom: .3em;} +p.in1 {margin-left: 1em;} +p.in2 {margin-left: 2em;} +p.in3 {margin-left: 3em;} + +b {letter-spacing: 1px;} +hr {clear: right;} +sup {font-size: 85%} +tr {text-align: center;} +td {padding: .1em .5em;} + +h2, h3 {text-align: center; clear: right; padding-top: .5em;} +h2 {font-size: 125%; margin-top: 2em; margin-bottom: 1.5em; +font-weight: bold;} +h3 {font-size: 115%; margin-top: 1.5em; margin-bottom: 1em; +letter-spacing: 1px;} + +ins.edcorr {text-decoration: none; border-bottom: thin solid red;} +ins.mycorr {text-decoration: none; border-bottom: thin dotted red;} + +/* paragraph types */ + +.fragment, .fragment2 {margin-top: 1em; margin-bottom: 0.5em; +margin-right: 2%;} +.fragment {clear: right;} +.verse {margin-left: 3em; text-indent: -1em; margin-right: 2%;} +.commentary {margin-left: 1em; margin-right: 10%; margin-top: .5em; +padding-bottom: 1em;} + +.annotation, .annotationital {margin-left: 2em; margin-right: 3em; +font-size: 95%;} +.annotationital {font-style: italic;} + +.contents, .contents1, .contents2, .contents3, contents0 {line-height: 1.4em;} +.contents0 {text-align: center;} +.contents1 {margin-left: 1em; font-weight: bold; font-size: 110%;} +.contents2 {margin-left: 2em; font-style: italic;} +.contents3 {margin-left: 3em; font-style: italic;} + +.apparatus {float: right; clear: right; width: 35%; font-size: 90%; +text-align: left; padding-left: 1em; padding-bottom: 0.2em; +padding-top: 0.2em;} + +.pagenum, .pagenum2 {position: absolute; left: 5%; font-size: 90%; +font-weight: normal; text-align: left;} +.pagenum {font-style: normal;} +.pagenum2 {font-style: italic;} + +/* marked text */ + +.flag {border-bottom: thin solid #999999;} +.crossflag {border-bottom: thin dotted #999999;} + +.appgreek {font-size: 70%;} + +.mynote {font-family: sans-serif; font-size: 95%;} +/* user alternative if default is sans-serif */ +/* .mynote {font-family: serif; font-size: 105%;} */ + +.mynote, .samples {background-color: #DDE; padding: .5em; + + +margin-left: 5%; margin-right: 5%;} +.samples {padding-left: 2em;} +/* "samples" has to be same font as body text */ +</style> + +</head> + +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Libris Grammaticis + +Author: M. Terentius Varro + +Editor: Augustus Wilmanns + +Release Date: July 31, 2005 [EBook #16400] + +Language: Latin + +Character set encoding: UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS *** + + + + +Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + + +</pre> + + + + + <div style="height: 8em;"> + <br><br> + </div> + <div class="mynote"> + <h2> + NOTE + </h2> + This ebook was not designed for use in mobile viewers such as Kindles or + Nooks. It contains a main file with external references to subsidiary html + files which are not allowed by .mobi and .epub files. <br /><br /> If you + wish to read this ebook you need to open it in your computer, laptop, + tablet or smartphone. <br /><br /> We have revised a great many of such + files in the Project Gutenberg library but this was one of the few which + not be rehabilitated for use in Kindles and Nooks. + </div> + <div style="height: 6em;"> + <br><br> + </div> + + + +<div class = "mynote">Transcriber’s Note:<br> +All material in brackets [ ] or parentheses ( ) is in the +original text. Material added by the transcriber is in braces { }. +Corrections are shown with <ins class = "edcorr" +title = "like this">popups</ins> underlined in red.<br> +<br> +</div> + +<div class = "contents0"> +<a href = "#contents">Table of Contents</a><br> +<a href = "#fragments">Fragments</a><br> +<a href = "#markup"><i>full explanation of text markup</i></a> +</div> +</div> +<br> +<hr> +<hr> +<br> +<br> +<p align = "center"> +<font size = "+1">DE</font><br> +<br> +<font size = "+3">M. TERENTI VARRONIS</font><br> +<br> +<font size = "+2">LIBRIS GRAMMATICIS</font><br> +<br> +<br> +<br> +<font size = "-1">SCRIPSIT</font><br> +<br> +RELLIQVIASQVE SVBIECIT<br> +<br> +<font size = "+1">AVGVSTVS WILMANNS</font><br> +<br> +<br> +<br> +<font size = "+1">BEROLINI</font><br> +APVD WEIDMANNOS<br> +<font size = "-1"><br> +MDCCCLXIIII</font></p> +<hr> +<br> +<br> +<br> +<p align = "center"><font size = "+1">FRIDERICO · RITSCHL<br> +OTTONI · IAHN</font><br> +<br> +PRAECEPTORIBVS<br> +<br> +<font size = "-1">AMORIS · CAVSA</font></p> +<br> +<br> +<hr> +<span class = "pagenum">v</span><br> + +<h2>PRAEFATIO</h2> + +<p>Cum per tempus aliquod uersato in conligendis et disponendis +relliquiis Varronianis specimen studiorum mihi proponendum esset, +elegi libros grammaticos; nam eos commode ceteris neglectis +tractari et singulorum argumentum paullo quam adhuc factum est +accuratius circum scribi posse intellegebam. dispositionem et +indolem horum librorum indagare contentus neque uniuersam +Varronis grammaticam theoriam explicate studui, quae res +necessaria et magni momenti ad cognoscendam historian grammaticae +antiquae nitatur in libris V-X de lingua latina nunc a meo +consilio alienis, neque in singulis locis inlustrandis omnia quae +cum his coniuncta fuisse coiceres congerere, sed in certis +testimoniis acquiescere uolui. exclusi uero libros, in quibus +praeter alia grammaticae quoque obseruationes legebantur, quales +epistolicas quaestiones fuisse scimus, et mera ueriloquia, larga +manu ubique a M. Terentio sparsa, quae ex aliis libris repetita +sunt.</p> + +<p>In componendis relliquiis antiquam librorum formam quantum +fieri potuit restitui, ut et singulas libris e quibus sumptae +esse uiderentur tribuerem, et pristinum ordinem reuocarem. +<a name = "pgvexpl"><span class = "crossflag">asterisco signaui +fragmenta</span></a>, quibus Varronis nomen ab auctoribus non +adponitur. duas relliquiis subieci adnotationes. altera +perscripsi eos scriptorum locos ad eandem Varronis expositionem +referendos, qui ad probandam disputationem meam et ordinem +singulorum fragmentorum reconcinnandum alicuius sunt momenti. +altera ad criticam spectat; qua in re hanc mihi inposui legem, ut +quae in codicibus leguntur religiose adnotarem, Putschii +<span class = "pagenum">vi</span> +etaliorum, quorum exemplaria in +omnium manibus sunt, nomen singulis locis facili negotio saepe +emendatis non semper adscriberem. ut autem paullo emendatiora +haec fragmenta prodeant praesertim Henrici Keili liberalitati mea +laude maiori debetur, a quo facile Hermannus Vsener inpetrauit, +ut quae ad Varronis locos in grammaticis latinis obuios +adnotauerat meum in usum describere sibi liceret. de quibusdam +uero locis ipse Keilius benigne certiorem me fecit. praeterea +Vsener Bernae duos Augustini de dialectica libros nitidissime +mihi contulit et multos aliorum scriptorum locos a me rogatus +inspexit. Seruianorum locorum lectiones Georgius Thilo +liberalissime mecum communicauit. alias alii me instruxerunt quos +suo quemque loco nominaui. ne autem quidquam, quod aliis debetur +taceam, conmemorandum est Vseneri et Curti Wachsmuthi amicorum +beneficium, qui me in Italiam profecto non solum plagularum +accuratissime corrigendarum taedium susceperunt uerum etiam +conplures locos medicina egentes felici sagacitate emendauerunt. +quibus omnibus gratias ago lectoresque mecum agent.</p> + +<p align = "center">Romae in Capitolio mense Iulio 1864.</p> +<hr> +<span class = "pagenum">vii</span> +<h2><a name = "contents">TABVLA DISPVTATIONIS</a></h2> + +<div class = "mynote"> +Items in <b>boldface</b> are the author’s original <b>Tabula +Disputationis</b>. Additional links are given in <i>italics</i>. +The headings in Roman numerals appear in the text, though not in +the printed Tabula.</div> +<p> +<i>Pars Prima: Disputatio</i><br> + +<p class = "nospace"><i>I</i></p> + +<div class = "contents1"> +<a href = "#1_lingua">1 de libris de lingua latina</a></div> + +<div class = "contents2"> +<a href = "#1.1_alex">Alexandrinorum grammaticorum</a><br> +<a href = "#1.2_philos">de Varronis philosophia</a><br> +<a href = "#1.3_consil">consilium operis</a></div> + +<div class = "contents3"> +<a href = "#1.4_ling1">de hexade prima</a><br> +<a href = "#1.5_ling2">de libro altero</a><br> +<a href = "#1.6_ling3">de libro tertio</a><br> +<a href = "#1.7_ling4">de altera triade: uerborum originibus</a></div> + +<div class = "contents2"> +<a href = "#1.8_rell">de relliquiis huc referendis</a></div> + +<div class = "contents3"> +<a href = "#1.9_ling11">de libro undecimo</a><br> +<a href = "#1.10_ling12">de libro duodecimo</a><br> +<a href = "#1.11_ling13">de libro decimo tertio</a></div> + +<div class = "contents2"> +<a href = "#1.12_poet">de poeticorum uocabulorum explicatione</a></div> + +<div class = "contents3"> +<a href = "#1.13_prooem">de prooemio totius +operis</a><br> +<a href = "#1.14_postrema">de postrema hexade</a></div> + +<div class = "contents1"> +<a href = "#2_epitome">2 ἐπιτομὴ librorum de lingua latina</a></div> + +<p class = "nospace"><i>II</i></p> +<div class = "contents1"> +<a href = "#3_sermone">3 de libris de sermone latino</a></div> + +<div class = "contents2"> +<a href = "#3.1_pros">de prosodiis uel accentibus</a><br> +<a href = "#3.2_metric">de rebus metricis</a><br> +<a href = "#3.3_contin">de continentis sermonis +uirtutibus</a><br> +<a href = "#3.4_vocis">de uocis natura</a><br> +<a href = "#3.5_syllab">de uariis syllabarum generibus</a></div> + +<p class = "nospace"><i>III</i></p> +<div class = "contents1"> +<a href = "#4_gramm">4 de libro de grammatica</a></div> + +<p class = "nospace"><i>IIII</i></p> +<div class = "contents1"> +<a href = "#5_antiq">5 de libris de antiquitate +litterarum</a><br> +<a href = "#6_origine">6 de libris de origine linguae +latinae</a></div> + +<p class = "nospace"><i>V</i></p> +<div class = "contents1"> +<a href = "#7_simil">7 de libris de similitudine +verborum</a><br> +<a href = "#8_util">8 de libris de utilitate sermonis</a> +</div> + +<p class = "nospace"> +<br> +<i><a href = "#footnotes">Adnotationes</a></i></p> +<div class = "contents2"> +<a href = "#note20">adn. 20 de aequabilitate librorum VIII et +VIIII</a><br> +<a href = "#note85">adn. 85 de uerbis corruptis in cod. Bern. 330</a> +</div> + +<p class = "nospace"> +<br> +<i><a href = "#fragments">Pars Secunda: Relliquiae</a></i></p> +<div class = "contents2"> +<a href = "#pg168app36">frg. 36 apparatus</a> +</div> + +<p><i><a href = "#corrigenda">Corrigenda et +Addenda</a><br> +<br> +<a href = "#index">Index Relliquiarum</a></i> +</p> + +<hr> +<br> +<br> + +<span class = "pagenum">1</span> +<p>In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis +fundamento (cf. F. Ritschl d. schriftstellerei des +M. Terentius Varro in nou. mus. Rhen. VI p. 481 sq. XII +p. 150) hi tituli grammatici enumerantur: <b>de lingua +latina libri XXV</b>, <b>epitome de lingua latina e libris (X)XV +libri VIIII</b>, <b>de sermone latino libri V</b>, <b>de origine +linguae latinae libri III</b>, <b>de similitudine uerborum libri +III</b>, quibus accedit liber disciplinarum <b>de grammatica.</b> +praeterea occurrunt apud grammaticos <b>liber II de antiquitate +litterarum</b> (Prisc. I p. 7 Hertz), <b>libri ad Attium</b> +(Pompei. comm. art. Don. p. 9. 27), <b>liber IIII de +utilitate sermonis</b> (Char. p. 123 K.).</p> + +<h2><a name = "1_lingua">I</a></h2> + +<p>Libros <b>de lingua latina</b> fuisse XXV et praeter quattuor +priores (cf. de l. l. V 1 M. p. 12 Sp.) ad Ciceronem ut +Caesaris de analogia opus scriptos esse constat, illud ex +Hieronymi indice et seuerae dispositionis lege qua Varro non +solum in his libris utebatur<a href = "#note1" +name = "ref1"><sup>1)</sup></a>) +(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI +p. 525), hoc e Ciceronis Academ. post. +<span class = "pagenum">2</span> +I1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf. +O. Muelleri praef. Varr. p. 111), e librorum de lingua +latina V-X codice Florentino initio libri III et in fine libri +VIIII (p. 3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum +testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum +libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso, +reliqui XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima +etymologiam, altera declinationes, tertia et quarta syntaxin +tractabant (l. l. VII 110 p. 390, VII 1 p. 391). +infra reiectis quae de singulis libris priorum hexadum dicenda +sunt, primum de posterioribus hexadibus agam. duobus enim locis +s. s., quibus totius operis dispositionem proponit, Varro +profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110 +p. 390) <i>quemadmodum uocabula coniungantur</i>, et (VIII 1 +p. 391) <i>ut uocabula inter se ratione coniuncta sententiam +efferant</i>, quae quamquam certissimum ipsius scriptoris de +consilio suo testimonium continent, tamen de omnibus duodecim +libris accipere dubitabant uiri docti. incredibile enim +uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos fuisse, +cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur, +quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor +diligentius explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani +aequalem, qui primus omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta +reuocasset. accedebat, quod Varro neque in scribendi genere neque +in eis quae occasione data de huiusmodi rebus monuit, magnum +subtilioris syntaxis studium ostendit, et quod, fere ubique ad +res et facta siue ad historiam gentium et litterarum siue ad +naturam spectent intentus et singula conponere atque ex his +iudicare solitus, eandem rationem in rebus grammaticis adhibuisse +putabatur. parum profecto consentaneum uidebatur talem scriptorem +disciplinam tantis difficultatibus obstrictam quasi constituisse +et condidisse. neque hoc fecit, id quod apparebit, si breuiter +qua conditione Varronis tempore studia grammatica fuerint in +memoriam reuocauerimus.</p> + +<span class = "pagenum">3</span> + +<p><a name = "1.1_alex"><b>Alexandrinorum grammaticorum</b></a> et +<b>Pergamenorum</b> studia artissime cum arte critica conexa +erant. ut de singulis poetarum locis iudicare possent, leges quae +linguam regerent perscrutabantur et deliberationes suas in +poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant et +hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia +paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum +obseruationum de uerborum ui origine declinatione coniunctione +coaceruabant. ab his profecti singulas quaestiones ordine et in +artis modum exponebant<a href = "#note2" name = "ref2"><sup>2)</sup></a>. +scripsit iam Aristophanes Byzantius de +analogia<a href = "#note3" name = "ref3"><sup>3)</sup></a>, +Apollodorus Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid. +Ἀπολλόδωρος) περὶ +ἐτυμολογιῶν (Athen. XI p. 483 A. II +p. 63 D. al.) eiusque aequalis Demetrius Ixion +ἐτυμολογούμενα +(Athen. III p. 74B. +<span class = "pagenum">4</span> +al.); Dionysius Thrax, hic quoque +Aristarcho praeceptore usus (cf. M. Schmidt philol. VII +p. 366 sq.) τέχνην +γραμματικήν. primis lineis ductis uarios poetas et +dialectos diuersas percensebant et uerborum classes loquendique +formulas separatis libris explicabant subtilioremque ita et +certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam +adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant. +postremo ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante +magnum Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam +Tryphon eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro +laudatus uel potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere +aequalis erat (cf. A. de Velsen Tryph. gramm. fragm. +p. 1. 33) non nisi de singularum orationis partium +constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis +coniunctionibus participiis praepositionibus +pronominibus +personis<a href = "#note4" name = "ref4"><sup>4)</sup></a>, +Habron de pronomine (Apoll. de synt. p. 60. B.). Ab +Alexandrinis igitur grammaticis Varro, quorum opera eum +diligenter tractasse testantur libri de lingua latina, qui ad nos +peruenerunt, nec consilium neque argumentum syntaxis suae repetere +<span class = "pagenum">5</span> +potuit, licet Tryphonis scripta +in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari nec negari +potest.</p> + +<p>Prorsus diuersa ratione <b>stoici</b> in grammaticis studiis +uersabantur (cf. I. Classen de gramm. gr. primord. +p. 72 sq. R. Schmidt stoicorum gramm. C. Prantl +gesch. d. logik I p. 414 sq. H. Steinthal gesch. d. +sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p. 278 sq.), quippe qui a +philosophia profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam +referrent, idcircoque a principio ad leges generales quae de +lingua ualerent animum intenderent. dialectica eis secundum +Posidonium ἐπιστήμη ἀληθῶν καὶ ψευδῶν καὶ +οὐδετέρων (Laert. Diog. VII 62) erat itaque praecipuas +quoque grammaticae partes etymologiam declinationes syntaxin, cum +linguam tamquam subsidium cognitionis haberent, explorabant +quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo cum +τὸ τὴν τοῦ νοουμένου πράγματος σημαντικὴν +προφέρεσθαι φωνὴν (Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf. +Augustini uerba princ. dial. V <i>loqui est articulata uoce +signum dare</i>) acciperent, inde consecuntur quae de etymologia +(cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui patrocinabantur +(Varr. de l. l. IX 1 p. 456) docebant. syntaxin, illa +dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum +praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut +nullum fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl +l. l. p. 442). duobus prioribus nunc missis, de quibus +uiri docti supra laudati bene meruerunt et mihi his illic infra +dicendum est, breuissime syntaxeos diuisionem in primis Laertium +Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram. prae ceteris autem in +hac re excelluit Chrysippus ‘homo acutissimus’, cuius dialecticam +dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum usus +adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis +libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes, +singulos locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne +dicam omnes, cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus +penderet, non +<span class = "pagenum">6</span> +minus ad dicendi +quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est.</p> + +<p><a name = "pg6phon"><span class = "crossflag">Duas igitur fecerunt +partes dialecticae</span></a>, quae secundum Senecam (epist. 89, +9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes, +ne pro uero falsa subrepant, τὸν περὶ τῆς +φωνῆς ἢ τῶν σημαινόντων τόπον, quo de uoce de litteris de +uocabulis eorumque pronuntiatione de orationis partibus de +rhythmis de poematis de uirtutibus uitiisque orationis agebatur +(L. D. VII 44. 55 sq.), alteram quae ad nos nunc pertinet +τὸν περὶ τῶν πραγμάτων ἢ τῶν σημαινομένων +τόπον, qui praeter τὸν περὶ τῶν +φαντασιῶν τόπον (L. D. VII 43) conplectebatur +τὸ λεκτὸν, quod ab Ammonio (ad Aristot. +π. ἑρμ. +p. 100<sup>a</sup> Br.) μέσον τοῦ τε +νοήματος καὶ πράγματος, a Sexto Empirico (adu. math. VIII +70. cf. L. D. VII 73) τὸ κατὰ λογικὴν +φαντασίαν ὑφιστάμενον explicatur. erant autem +τὰ λεκτὰ aut ἐλλιπῆ +aut αὐτοτελῆ. +ἐλλιπῆ enuntiata erant ea, quae e +solo uerbo, quod nominatiuum ut plenum uel αὐτοτελὲς +fiat requirit, constant ut περιπατεῖ +(L. D. VII 63) eademque et κατηγορήματα +et συμβάματα +adpellabant, quibus praeter hoc simplex +κατηγόρημα, uerbum intransitiuum ut +nostris terminis utar casu obliquo non egens, etiam transitiuum +uerbum adnumerabant sine accusatiuo positum, ἔλαττον +ἢ κατηγόρημα, et duas uerborum +inpersonalium classes, alteram quae unum casum obliquum poscit ut +μεταμέλει (sc. Σωκράτει) +παρασύμβαμα +siue παρακατηγόρημα, alteram quae +duos casus obliquos postulat, ut μέλει +(sc. Σωκράτει +Ἀλκιβιάδους) ἔλαττον ἢ +παρασύμβαμα.<a href = "#note5" name = "ref5"><sup>5)</sup></a> +huic loco tribuebant +<span class = "pagenum">7</span> +cumuniuersam de uerborum generibus et +speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis +coniunguntur explicationem (L. D. VII 64 sq. Schmidt +l. l. p. 57 sq.). in plenis enuntiatis ἀξιώματα +ponebant. ἀξίωμα δέ +ἐστιν ὅ ἐστιν ἀληθὲς ἢ ψεύδος ἢ πρᾶγμα αὐτοτελὲς ἀποφαντὸν +ὅσον ἐφ᾽ ἑαυτῷ ἢ καταφαντόν, ὡς ὁ Χρύσιππός φησιν ἐν τοῖς +διαλεκτικοῖς ὅροισ‧ οἷον ἡμέρα ἐστί, Δίων περιπατεῖ +(L. D. VII 65). haec iterum aut simplicia aut conposita esse +existimabant (L. D. VII 68. Sext. Emp. VIII 93.) simplicibus +adnumerabant ἐρώτημα πύσμα προςτακτικὸν +ὁρκικὸν ἀρατικὸν ὑποθετικὸν ἐκθετικὸν θαυμαστικὸν +ἐπαπορητικὸν πρᾶγμα ὅμοιον ἀξιώματι, quorum definitiones +leguntur ap. L. D. VII 66 sq. Ammon. ad Aristot. π. ἑρμ. +p. 96<sup>a</sup> Br. Geo. +Choerob. p. 1178 B. p. 739 Gaisf. Anonym. Coisl. +p. 93<sup>a</sup> Br. praeterea simplicium ἀξιωμάτων +erant alia ἀποφαντικὰ +<span class = "pagenum">8</span> +καταγορευτικὰ +κατηγορητικὰ ὑπεραποφαντικὰ ἀρνητικὰ στερητικὰ +(L. D. VII 69), alia ὡρισμένα ἀόριστα +μέσα (Sext. Emp. VIII 96 sq.). tractarunt igitur in hac +parte modos et formulas loquendi ut interrogationem et +adhortationem, inter utrumque quidem non magis distinguentes, +quam Protagoras fecerat (cf. L. Spengel art. script, p. 44), +deinde affirmationes et negationes, enuntiata finita et infinita. +Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus formantur (cf. +C. F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p. 19 +sq.) diuidebant, quorum praecipua haec erant τὸ +συνημμένον (εἰ) τὸ παρασυννημένον (ἐπεί) τὸ +συμπεπλεγμένον (καί καί) τὸ διεξευγμένον (ἤ ἤ) τὸ αἰτιῶδες +(διότι) τὸ διασαφοῦν τὸ μᾶλλον (μᾶλλον ἢ) τὸ διασαφοῦν τὸ +ἧττον (ἧττον ἠ) L. D. VII 69. 71 sq. Postremo +sequebatur expositio τῶν λόγων καὶ +συλλογισμῶν, quorum ‘ingentem diuisionem’ (L. D. VII +76 sq. Seneca l. l.) excribere longum nec necesse est; nam +id quod uolui satis elucere confiteor, stoicos magna cum +subtilitate argutaque sagacitate de his rebus disputasse +uberrimamque materiam hoc argumentum tractantibus congessisse. +Vnum adicio Dionysi Halicarnasensis locum ita scribentis de comp. +uerb. IIII p. 70 Sch. (cf. V p. 84): Ἔγωγ᾽ +οὖν, ὅτε διέγνων ταύτην τὴν ὑπόθεσιν, ἐζήτουν εἴ τι τοῖς πρότερον +εἴρηται περὶ αὐτῆς καὶ μάλιστα τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλοσόφοις, +εἰδὼς τοὺς ἄνδρας οὐ μικρὰν φροντίδα τοῦ λεκτικοῦ τόπου +πεποιημένους‧ δεῖ γὰρ αὐτοῖς +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from τἀλαθῆ">τἀληθῆ</ins> +μαρτυρεῖν. οὐδαμῇ δὲ +οὐδὲν ὑπ᾽ οὐδενὸς εὑρὼν τῶν γοῦν ὀνόματος ἠξιωμένων οὔτε μεῖζον +οὔτε ἔλαττον συναχθὲν εἰς ἣν ἐγὼ προῄρημαι πραγματείαν‧ ἃς δὲ +Χρύσιππος καταλέλοιπε συντάξεις διττὰς ἐπιγραφὴν ἐχούσας ῾περὶ τῆς +συντάξεως τῶν τοῦ λόγου μερῶν᾽ οὐ ῥητορικὴν θεωρίαν ἐχούσας, +ἀλλὰ διαλεκτικήν, ὡς ἴσασιν οἱ τὰς βίβλους ἀνεγνωκότες, ὑπὲρ +ἀξιωμάτων συντάξεως ἀληθῶν τε καὶ ψευδῶν, καὶ δυνατῶν καὶ +ἀδυνατῶν, ἐνδεχομένων τε καὶ μεταπιπτόντων καὶ ἀμφιβόλων καὶ +ἄλλων τινῶν τοιουτοτρόπων, οὐδεμίαν οὔτε χρείαν οὐτ᾽ ὠφέλειαν +τοῖς πολιτικοῖς λόγοις συμβαλλομένας, εἰς γοῦν +<span class = "pagenum">9</span> +ἡδονὴν καὶ κάλλος ἑρμηνείας, +ὧν δεῖ στοχάζεσθαι τὴν σύνθεσιν‧ ταύτης μὲν τῆς πραγματείας +ἀπέστην κτλ. quibus uerbis cum dialecticam stoicae +suntaxeos +rationem<a href = "#note6" name = "ref6"><sup>6)</sup></a> +cognoscimus, tum illo tempore unicuique +qui de uerborum constructione siue rhetor siue grammaticus +scribere uellet, primum doctrinam stoicorum in mentem uenire, +illorum praecepta circumspici, ab illorum studiis omnes huiusmodi +quaestiones proficisci.</p> + +<p>Videamus nunc, paucis <a name = "1.2_philos"><b>de Varronis +philosophia</b></a> praemissis, quae ratio inter Alexandrinorum +et Stoicorum grammaticam et libros de lingua latina sit. Varro +erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae (Cic. Acad. post. +I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque probauit (Cic. +epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae lustris +diligenter exposuit<a href = "#note7" name = "ref7"><sup>7)</sup></a> +(Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2). +<span class = "pagenum">10</span> +Ciceronem qui academica et +epistulas modo laudatas a. u. DCCVIIII scripsit acriter inpugnat +O. Mueller praef. Varr. p. V sq., quod ne conpertum +quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam +transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina +eodem tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum +considerate posuit. M. Tullium enim, licet antiquorum +philosophorum graecorum sententias paullo neglegentius et cuiuis +proximo scriptori se dedens exposuerit (cf. F. Schleiermacher +kritik d. sittenl. p. 157. A.B. Krische forsch. in alt. +phil. I p. 33. 444 sq.) de amici et condiscipuli +(R. Kuehner Cic. in phil. mer. p. 38) sensu et +cogitandi ratione tam grauiter errasse idque publice professum +esse, nemo credet, qui magnum discrimen inter scholas illas +fuisse putet. Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla +concesserat auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec +ratione cognosci et perspici quidquam ab hominibus posse diu +sustinuit ac defendit, deinde de eiusdem infirmitate et +peruersitate ‘omnium philosophorum concursu’ conuictus, stoicorum +decreta de conprehensione et adprobatione, ut Ciceronem +κατάληψιν +et συγκατάθεσιν +uertentem sequar, adsumpsit (cf. +Krische l. l. p. 166 sq. Grysar d. academik. Philo u. +Antioch. p. 25) et hanc uiam ingressus eo usque processit, +ut non solum Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur +(Cic. acad. post. II 46, 143), uerum etiam ‘si perpauca +mutauisset, germanissimus stoicus’ fuisset (Cic. l. l. 43, +132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235). nempe in philosophiae parte +morali sibi constitit (Cic. l. l. 43, 133), in dialecticis +autem non potuit stoicis primas non deferre, quorum placita etiam +in physicis probasse uidetur. cuius uiri auditorem fidelemque +sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime mirum esse +adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L. Krahner +l. l. p. 8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. röm. +staatsrel. p. 51. C. H. I. Francken fragm. Varr. +quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p. 160) multa +stoam redolent +<span class = "pagenum">11</span> +et in libris de +lingua latina, quorum pauca memorasse sufficiat. cum eis quae ibi +leguntur de loco (V 14 p. 24) conferas Zenonem apud Stob. +ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3 p. 186) Apollodorum +apud Stob. l. s. I 9, 42, de igni (V 70 p. 76) +Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p. 1053 A, de motu +solis (VI 4 p. 186 sq.) Zenonem apud Stob. l. l. I 26, +3, de animae partibus (VIIII 30 p. 476) Laert. Diog. VII +110. 157, quibus conlatis haec e stoicorum mente scripta esse +uidebis, et sic multa (cf. V 59 p. 64 sq.) quae ad rerum +naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia ex eorum +dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui +docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem +exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula +distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d. +redeth. p. 79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis +articulos, illa finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de +pron. p. 48); utrumque habet Varro VIII 45 p. 424, +quorum alterum parum ad linguam latinam accommodatum esse uides. +stoicos secutus quinque casus +(VIII 16 p. 403)<a href = "#note8" name = "ref8"><sup>8)</sup></a> +<span class = "pagenum">12</span> +eorumqueprimum rectum posuit (VIII 4 +p. 393 cf. R. Schmidt l. s. p. 58) et ab +eisdem temporum uerbi descriptionem (VIIII 97 p. 529 sq.) +mutuatus est (cf. Herm. Schmidt doctr. temp. uerbi gr. et lat. I +p. 14. R. Schmidt l. l. p. 68). sed nec talia +neque uestigia quaedam intimae dialecticae stoicae (cf. VI 56 +p. 232 cl. Prantl l. s. p. 438. 519. X 59 +p. 578. L. D. VII 53) ut recte de libris nostris +iudicemus sufficiunt. nam stoici in multis rebus grammaticis +auctores erant; quorum inuenta omnes grammatici probarent et +Varronem in his rebus in uniuersum eorum praeceptis obtemperasse +supra uidimus.</p> + +<p>Rationem et <a name = "1.3_consil"><b>consilium</b> totius +<b>operis</b></a> perpendentibus longius nobis progrediendum est. +quod ad argumentum attinet, eas quaestiones tractandas +M. Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges +spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem +proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes +conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et +principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea, +quae uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem +singulas hexades in triades diuisit, quarum prima leges +generales; altera copiam uerborum percenseret quod quamquam de +prioribus tantum constat nescio an de omnibus probabile sit. hoc +consilium adparet non minus ad philosophos quam ad grammaticos +pertinere scriptoremque utriusque partis disputationes suum in +usum +<span class = "pagenum">13</span> +conuertisse exspectari +potest.<a href = "#note9" name = "ref9"><sup>9)</sup></a> et +profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum +praecepta eo modo memorantur, uel significantur, ut omnis +dubitatio tollatur. Priore triade hexadis primae, quae de +etymologia est, cum priuati simus, tamen ex altera stoicorum +placita illic quoque fundamentum fuisse efficitur. scribit enim +Varro V 7 p. 18: <i>nunc singulorum uerborum origines +expediam, quorum quatuor explanandi gradus. primus is</i> (Muell. +<i>in</i> F.) <i>quo etiam populus uenit, quis enim non uidet, +unde aurifodinae et uiocurus? secundus quo grammatica ascendit +antiqua, quae ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit +uerbum, quod confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui ‘rudentum +sibilus’, hic ‘incuruiceruicum pecus’, hic ‘chlamyde clypeat +brachium’. tertius gradus, quo philosophia ascendens peruenit +atque ea quae in consuetudine communi essent aperire coepit, ut a +quo dictum esset oppidum uicus uia. quartus ubi est aditus ad +initia rerum</i> (Vertran. <i>regis</i> F.), <i>quo si non +perueniam, scientiam ad opinionem aucupabor, quod etiam in salute +nostra nonnunquam facit cum aegrotamus medicus. quodsi summum +gradum non attigero, tamen secundum non praeteribo, quod non +solum ad Aristophanis lucernam sed etiam ad <b>Cleanthis</b> +lucubraui.</i> et VI 1 p. 183: <i>in hoc (libro) dicam de +uocabulis temporum et earum rerum, quae in agendo fiunt aut +dicuntur cum tempore aliquo ut sedetur ambulatur loquontur. atque +si qua erunt ex diuerso genere adiuncta, potius cognationi +uerborum quam auditori calumnianti geremus morem. huius rei +auctor satis mihi <b>Chrysippus</b> et <b>Antipater</b> et illi +in quibus, si non tantum acuminis at plus</i> +<span class = "pagenum">14</span> +<i>litterarum,in quo</i> (cf. A. Nauck Arist. +Byz. fr. p. 269. L. Spengel Emend. Varr. p. 7) <i>est +Aristophanes et Apollodorus</i>. quae cum demonstrent praeter +grammaticorum Varronem etiam Cleanthis ‘quasi maiorum gentium +stoici’ (Cic. acad. post. II 41 126), qui scripsit περὶ +τοῦ λόγου libros tres (L. D. VII 175), +Chrysippi, Antipatri Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui +περὶ λέξεων καὶ τῶν λεγομένων +disputauit (L. D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip. Tars. +p. 69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum +uerborum originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo +magis eisdem eum usum fuisse in triade priore, qua philosophicae +etymologiae rationes examinandae erant? De analogia et anomalia +declinationum, quas secunda hexas tractat, ‘Graeci Latinique +libros fecerunt multos’ (VIII 23 p. 408), et minus +necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros confugere. nihilo +minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de anomalia Varronem +hausisse testantur prima libri noni uerba: <i>... in quo fuit +Crates, nobilis grammaticus, qui fretus <b>Chrysippo</b> homine +acutissimo, qui reliquit περὶ +ἀνωμαλίας IIII libros, contra analogian atque Aristarchum +est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius uideatur +peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de inaequabilite cum +scribit sermonis, propositum habet ostendere similis res +dissimilibus uerbis et dissimilis similibus esse notatas, id quod +est uerum, et Aristarchus de aequabilitate cum scribit</i> [<i>et +de</i> add. F], <i>uerborum similitudinem quodammodo</i> (Sp. +<i>quarumdam</i> F) <i>in declinatione</i> (Sp. +<i>inclinationes</i> F) <i>sequi iubet, quoad +patiatur +consuetudo.</i><a href = "#note10" name = "ref10"><sup>10)</sup></a> +e quo argumento librorum Chrysippeorum +<span class = "pagenum">15</span> +facilis est coniectura, huic +Varronem quae libro VIII 34 p. 417-43 p. 423 de eadem +re disputat debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod +nunc non persequor. In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos +confugere, qui se huic disciplinae darent Dionysi Varrone aetate +paullo posterioris scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur +etiam Varro sequi debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim +libros inpleuerit, si uberrimam materiam et ingentem librorum a +Chrysippo conscriptorum molem reputaueris. habemus autem praeter +ipsius Varronis dispositionem supra indicatam certum testimonium +libro XXIIII talia exposita fuisse, Gellius enim scribit noct. +att. XVI 8, 6 <i>sed M. Varro de lingua latina ad Ciceronem +quarto uicesimo expeditissime ita finit ‘proloquium est sententia +in qua nihil desideratur’</i> (cf. l. l. VI 56 p. 233). +Ex illo autem commentario L. Aeli +‘stoici’<a href = "#note11" name = "ref11"><sup>11)</sup></a> +qui Varronis magister +erat <b>de proloquiis</b>, quem Gellius paullo ante memorat, +uides quantum absit, ut haec studia aliena a M. Terentio +iudicemus, sed cum potius magistri exemplo incitatum diligentius +in rem inquisiuisse. Huius argumenti natura et proprietate +<span class = "pagenum">16</span> +etiamfactum est ut et grammatici +posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius prodiit, hos +libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent.</p> + +<p>Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit. +potissimum sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo +atque in reliquis libris grammaticorum stoicorumque placita +refutauit uel probauit uel correxit. paucissimae relliquiae +extant nec tales e quibus effici quidquam possit, sed non nullius +momenti in hac re +Augustini<a href = "#note12" name = "ref12"><sup>12)</sup></a> +libellus est, qui inscribitur +‘principia dialecticae’. Augustinus quem Varronis scripta ardenti +studio lectitasse constat (cf. L. Krahner de Varr. antiq. +libr. p. 31, Francken l. l. p. XV sq.), cum postea +nimia pietate haec studia contemneret, ita scripsit <i>et quid +mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales uocant, +tunc nequissimus malarum cupiditatum seruus per me ipsum legi et +intellexi quoscunque legere potui? et gaudebam in eis et +nesciebam, unde esset, quidquid ibi uerum et certum esset</i> +(confess. IIII 16, 30. I p. 123 ed. congr. St. Maur.), +eumque in his quoque studiis, cum undecunque libros corriperet, +Varronem non neglexisse per se probabile est. libellum ipsum +inspicienti e stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad +eorum doctrinam explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II +p. 166 ed. Venet. p. 566 ed. Lips.) ab Rudolpho +Schmidtio adhibitus est, qui quae de etymologia ibi docentur, e +Varronis libris de eadem re (libris II-IIII de lingua latina) +fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur. primum enim e +ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana notanda sunt, +aliaque +<span class = "pagenum">17</span> +illis tam sunt similia +ut ab eodem scriptore in libris qui perierunt +profecta +uideantur.<a href = "#note13" name = "ref13"><sup>13)</sup></a> +deinde principia etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum +unusquisque facile uideat non multis expono. praeterea argumentum +eodem modo ac Varro in libris nostris diuidit Augustinus: <i>ergo +omne uerbum propter id quod sonat quattuor quaedam necessaria +uocat in quaestionem originem suam uim declinationem +ordinationem</i>. uis enim uerbi quam arte cum eius origine +conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia +triade Varronem locutum esse ostendunt quae V 2 p. 13 dicit, +Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum +libros consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum +reliquis Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit +Priscianus doceat <i>consequentia ordinationis id est casus +casibus et genera generibus et numeros numeris et personas +personis et tempora temporibus congrua disponere</i> (XVII 185 II +p. 200). denique si unicus terminus, quo Varronem in libris +syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus, +<a name = "pg18pro"><b>proloquium</b></a> his recurrit, quod +<span class = "pagenum">18</span> +uerbumpraeter Martianum Capellam et Arnobium +nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p. 262 +Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis +coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae +ingenium Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam. +Ad syntaxin inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca +tantum de uerbis et sententiis simplicibus coniunctisque ad +firmandam dispositionem suam praefatus est. plura de etymologia +discimus de qua infra dicam. Sed hic facile aliquis obiciat, ne +confidentius loquere! cum enim Martianus Capella IIII 338 Kopp. +p. 97 Grot. non solum eandem totius argumenti dispositionem +atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam in eius +disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam +multo breuius legantur, quae Augustinus +profert,<a href = "#note14" name = "ref14"><sup>14)</sup></a> +praeterea autem et +hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p. 415 cf. F. Ritschl +quaest. uarr. p. 7) et illum (IIII 335 p. 97 cf. +C. F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX. Ritschl +l. l. p. 5) Varronis disciplinarum libris usum esse +constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro +disciplinarum de dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita +non neglecta esse +uideantur<a href = "#note15" name = "ref15"><sup>15)</sup></a>? +neque sine +<span class = "pagenum">19</span> +speciequadam probabilitatis haec opponuntur, +praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno Varronis +libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit, nam +quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua +latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in +hac (libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa +disputatio de etymologiis offendet nescio an singularis +consensus, quem supra exposui, cum libris de lingua latina hanc +dubitationem tollat. ne autem nihil profecisse uideamur, si hoc +concedere prorsus recusas, unum adicio. Varronem libros +disciplinarum multis annis post illos de lingua latina scripsisse +demonstrauit Ritschelius l. l. p. 57, quamuis +L. Mercklin (philolog. IIII p. 427) dissentiat; in his igitur +sine dubio quae ipse summa industria multaque meditatione +congesserat non neglexit, sed retractata passimque mutata et +admodum contracta suum in usum conuertit, id quod etiam in aliis +libris eum fecisse infra monebo. utcunque igitur statuis, +quamquam prius illud mihi multo magis arridere tacere nolo, iure +nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis de lingua latina +<ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘posuise’">posuisse</ins> +concedes.</p> + +<p>Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de +enuntiatis simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam +aut inplent aut non inplent +(<a href = "#frg32" name = "pg19frg32">fr. 32*</a>). +quae inplent iterum affirmari +possunt aut nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum, +coniunctione postremo dixit. haec stoicorum λεκτά +ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ, +ἀξιώματα +ἁπλᾶ et οὐχ ἁπλᾶ esse +uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi persona praeter +uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus uerbis +ponitur, prima et secunda persona in coniunctis +<span class = "pagenum">20</span> +<i>quae simplicem non habent +significationem</i> (cf. Mart. Cap. IIII 388 p. 118), nam +ego et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de +stoicis non diserte +memoratur<a href = "#note16" name = "ref16"><sup>16)</sup></a> +ex eorum placitis necessario manat, ut +in hac quoque re illos Varro secutus sit.</p> + +<p>Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit, +conici uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus +obliquis et uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta +sint, altera de proloquiis simplicibus et conpositis disputasse, +quod conuenit cum stoicorum diuisione in λεκτὰ +ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ. +neque e Gelli libri XVI capite octauo +sequitur +(<a href = "#frg36" name = "pg20frg36">fr. 36</a>), +in fine demum libri XXIIII proloquia tractata esse, quod +quomodocunque rem disposuerit fieri potuisse nego. quare quod +Gellius adicit, Varronem ἀξιώματα +alias profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio +(l. l. p. 5) ad dialecticam sed ad ipsos libros de +lingua latina referendum duco, ut his uocibus promiscue, ut in +aliis terminis fecit, usus sit. <b>profatum</b> enim, quantum +sciam, apud nullum scriptorem, <b>proloquium</b> apud Augustinum +et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica legisse +constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed +longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se +inspectis dialecticorum εἰσαγωγαῖς, +ut de axiomatis a M. Varrone profata uel proloquia +adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium L. Aeli de +proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque illud +memoratum uiderat (cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. +in Fleckeiseni annal. +<span class = "pagenum">21</span> +supplem. +III p. 646), sed eo reperto nihil inde didicisse et ad +Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam definitionem +Chrysippi ἀξιώματος (cf. L. D. +VII 65), deinde eam, quam Varro de proloquio in libro ‘de lingua +latina ad Ciceronem quarto uicesimo’ protulit. secuntur, +interiectis quibusdam proloquiorum exemplis et axiomatis +descriptione apud stoicos usitata iterumque nominato Varrone (ut +de Ciceronis ἀξιώματος uersione ex +disp. Tusculanis I 7, 14 petita taceam), ἀξιωμάτων +συννημμένου συμπεπλεγμένου διεζευγμένου +παραδιεζευγμένου explicationes, adiectis +interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante +significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit, +ad eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est, +num utramque quam profert proloquii συνημμένου +et συμπεπλεγμένου +uersionem Varroni an fortasse +alteram Aelio debuerit. duo in promptu sunt quibus haec suspitio +confirmetur. primum enim Gellium has interpretationes non de suo +addidisse, quod hominem philosophiae non ignarum fecisse facile +contendas, inde conligendum, quod ἀξίωμα +διεζευγμένον, quod ipse (V 11, 8) ‘diiunctiuum’ appellat, +nostro loco ‘disiunctum’ uertitur. alterum est, quod proloqui +παραδιεζευγμένου, stoicis ut uidetur +adhuc ignoti (cf. Prantl l. l. p. 448. 605), uersionem +omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua sponte +apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius +παραδιεζευγμένου usu admoniti, ne quid +audacius Varroni adscribamus, num ex reliquis quidquam ad eum +referendum sit, in medio relinquimus. qui uero sciunt in his +rebus exempla non nullius momenti esse et idem proloqui conexi +exemplum <i>si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur</i> hic et in +Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla +fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum +existimabunt. in libro +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘XIIII’">XXIIII</ins> +igitur de proloquiis conpositis +agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae +hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim +<span class = "pagenum">22</span> +de proloquiis dixisse, in posteriore ad +singula explicanda profectum libro XXIII proloquia simplicia, +libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum uel nescio quid +tractasse. sed haec pro certis non uendiderim.</p> + +<p>Transeo ad priores libros. <a name = "1.4_ling1"><b>Hexas +prima</b></a>, ut saepius dixi, de etymologia scripta erat, et +libri tres ‘priores de disciplina uerborum originis, posteriores +de uerborum originibus’. priorum ‘in primo uolumine est’ ut ipsa +Varronis uerba ponam (VII 109 p. 389) ‘quae dicantur, cur +ἐτυμολογικὴ neque ars sit neque ea +utilis sit, in secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis +sit, in tertio quae forma etymologiae’. primo igitur libro contra +stoicos et grammaticos, qui eorum uel similia praecepta +sequebantur, altero ex eorundem mente disputauit, tertio suam de +re sententiam exposuit. praeclara sane dispositio! Studia +etymologica stoicorum (cf. K. Lehrs de Aristarchi stud. hom. +p. 340. R. Schmidt l. l. p. 21. Ch. A. +Lobeck de antiphr. et euphemismo in actis societ. gr. II +p. 293 sq. C. Wachsmuth de Crat. Mall. p. 13. +H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 323) ex interioribus +linguae rationibus, quas probabant (cf. p. 5) pendebant +eorumque usum in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut +nihil fere inter eos intercedat discriminis. et paullatim +efflorescente arte, quod iam Plato in Cratylo ioco serioque +adgressus erat, certas deriuandi leges proposuerunt, quibus ni +mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet ducere potuerunt. et +apud Varronem, ne in reliquis commorer, et interiorum rationum et +certarum legum specimina, quae satis esse uidentur, +deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia in +uniuersum, ut initio octaui libri (3 p. 392–24 p. 409) +de declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V 2 +p. 13 dicit <i>cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a +qua re et in qua re uocabulum sit impositum—itaque a qua re sit +pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in qua +re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non debet +pertendi et pertendit +<span class = "pagenum">23</span> +pertinaciam esse, quod in quo oporteat manere, si in eo perstet, +perseuerantia—priorem illam partem, ubi cur et unde sint uerba +scrutantur, Graeci vocant ἐτυμολογίαν, +illam alteram περὶ +σημαινομένων</i>. ipsa etymologiae inpugnatio +in duas partes diuisa erat, ut liber octauus (25 p. 409), +altera erat generalis, cuius nullum uestigium indagaui, altera +singula crimina amplexabatur. quae crimina (V 3 p. 14) +tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis +inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo +inposita, quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa +uerba commutatis litteris obscurantur; deinde a linguarum +diuersitate: non omnis origo est latinae linguae e uernaculis +uerbis; denique a ui uerborum: multa uerba aliud nunc ostendunt, +aliud ante significabant. haec omnia multis exemplis inlustrauit, +qualia facile in libris sequentibus inuenies. neque deerant puto +querelae ut (V 5 p. 15) <i>uetustas pauca non deprauat, +multa tollit. quem puerum uidisti formosum, hunc uides deformem +in senecta. tertium <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘seculam’">saeculum</ins> +non uidet eum hominem quem uidit +primum. quare illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio +fugitiua, secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere +nequit.</i></p> + +<p><a name = "1.5_ling2"><b>Libro altero</b></a> contra +etymologiae praestantiam praedicauit et eodem modo quo libro nono +opinor primo quae ad uniuersam etymologiam spectarent, deinde +singula crimina ‘et ea quae in priore libro essent dicta et ea +quae potuissent dici’ (VIIII 7 p. 461) perlustrauit. In +priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque +manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae +praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere +probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio +explicari potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res +(nam res et uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam +cum sono uerbi ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor. +huc igitur referendus uidetur Noni locus (p. 450 M. +gannire) de +<span class = "pagenum">24</span> +animalium uocibus. +talia uerba <i>quasi cunabula uerborum esse</i>, dixit <i>ut +sensus rerum cum sonorum sensu concordaret</i>. in rebus quae non +sonant similitude tactus ualet, ut lene lenem crux asperum sonum +habet. inde ad rerum similitudinem progrediendum esse putauit, +deinde ad uicinitatem quandam, cuius multos modos enumerauit, +fieri per efficientiam et effectum, per id quod continet et +continetur, a parte totum et a toto partem, immo per abusionem. +postrema ratio progressus ad contrarium est, sed hanc adamasse +Varro non uidetur. permultorum uero uerborum originem ostendi non +posse Varro concessit, ut Augustinus in his quoque eum sequatur, +quod eum concessisse et mediae uiae, quam in libro decimo elegit, +exemplum (79 p. 588), et non pauci loci librorum +etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse +postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in +libro praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam +initio libri septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia +de analogia et anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc +illam causam defendisse censendus est, sed duobus partibus +constitutis quasi arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse +uoluit.</p> + +<p>Suam denique sententiam in <a name = "1.6_ling3"><b>libro +tertio</b></a> explicauit, etymologiam, ut ex libris sequentibus +uidere licet, multis quidem difficultatibus et exceptionibus +inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et praeceptis +niteretur. huc igitur pertinent haec (V 6 p. 17): <i>in +consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit facta +qui animaduerterit, facilius scrutari origines patietur uerborum, +reperiet enim esse conmutata, ut in superioribus libris ostendi, +maxime propter bis quaternas causas. literarum enim fit demptione +aut additione, et propter earum adtractionem aut conmutationem, +item syllabarum productione....</i> loco in codice ita mutilato +ex parte O. Mueller succurrit, qui recte membrorum +aequabilitatem secutus, <i>aut correptione</i> additit et lacunam +homoeoteleuto +<span class = "pagenum">25</span> +ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a syllabis ad litterarum +transpositionem scriptorem rediisse, quod O. Mueller +putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod facile in +mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum ‘aspiratio aut +uoculatio’ quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro +accentu usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in +sequentibus libris profert, utrumque nusquam adhibetur. ne +‘syllabarum demptio aut additio’ uel ‘transpositio aut +conmutatio’ quidem, quae in prioribus legibus de litterarum +mutationibus plane generaliter datis, conprehensae erant, +accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum, quorum origines +explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi uidebitur, +nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis +latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba +dico conposita, quae iam Plato in Cratylo (p. 425 A. +p. 434 A. cf. schol. in Crat. p. 43 Boiss. +p. 1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus est et +Aristarchus (Charis. p. 117, 4) in analogiae regulam +recepit. Varroni non modo uocabulo ‘conpositicia’ (VI 55 +p. 232) uel ‘conposita’ (VIII 61 p. 436) nota erant, +uerum etiam duo talium uocabularum genera distinxit, simpliciter +conposita et ea, quae e duobus, uocabulis uel altero uel duobus +plus minus mutatis breuiatis contractis orirentur, ut loci infra +scripti docent: V 141 p. 143 <i>ab aedibus et faciendo +maxume aedificium;</i> V 176 p. 176 <i>detrimentum a detritu +... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter se +trita et deminuta;</i> V 178 p. 177 <i>manupretium a manibus +et pretio</i>. et sic permulta praecipue in extremo libro quinto. +alterius generis haec sufficiant exempla: V 171 p. 171 +<i>septem a septem et uncia conlisum;</i> V 37 p. 38 +<i>uineta ac uineae a uite multa;</i> X 81 p. 589 <i>quod +uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam, +item media extrita syllaba, coactum est nequam</i>. quam ob rem +hoc genus in illa regula praetermitti posse nego et Varronem +<i>denique uocabulorum conpositione aut conlisione</i> scripsisse +censeo. +<span class = "pagenum">26</span> +nihili in hac re est, +quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p. 222 +<i>cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde +eligere possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic +compitum nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium</i>. +nam horum temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad +artem dirigere didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta +esset.</p> + +<p><a name = "1.7_ling4"><span class = "crossflag">Altera +triade</span></a>, quae seruata est, ‘de uerborum originibus’ +agitur, primo libro (VII 110 p. 389) de uocabulis ‘locorum +et earum rerum quae in locis esse solent’, secundo ‘quibus +uocabulis tempora sint notata et eae res quae in temporibus +fiunt’, tertio ‘in quo a poetis sumpta ut illa dixi in duobus +libris de (<i>om.</i> F.) soluta oratione’. de his pluribus +disputare non magis huius loci est, quam de prima triade alterius +hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius libro +primo exposuit ‘quae contra similitudinem declinationum +dicantur’, altero quae ‘contra dissimilitudinem’, tertio ‘de +similitudinum forma’ (VIII 24 p. 409), quae diuisio cum +dispositioni librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109 +p. 389), iam hic expectamus, +alteram<a href = "#note17" name = "ref17"><sup>17)</sup></a> +triadem eodem modo illius hexadis +triadi secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter +uerba temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod +confirmabitur si diuersas orationis diuisiones a scriptore in +libro decimo, quo suam de analogia sententiam explicat, +propositas examinauerimus. duae enim sunt quae in +censum +ueniunt<a href = "#note18" name = "ref18"><sup>18)</sup></a>. +prioris hae partes sunt (X 15 p. 552. 51 p. 574. +<span class = "pagenum">27</span> +VIII21 p. 406): uoluntas hominum +quae est inpositio uocabulorum, natura quae est declinatio +uocabulorum quo decurritur sine doctrina, uoluntatis et naturae +coniunctio. inpositionem in his libris non neglectam esse uel +inde euincitur, quod analogiam quae in etymologia ualet, in +libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et quod scriptor ipse +‘de utriusque generis declinationibus’ (VIII 24 p. 408) +actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis +librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret, +non usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis +et naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5 +p. 394. X 51 p. 574 al.) et id docet, quod ita libro +tertio primi et secundi libri disputationes recoquere coactus +fuisset. accedunt grammaticorum testimonia ex libro undecimo, +quae de declinatione non de impositione agunt. Restat igitur +altera diuisio saepius obuia (X 17 p. 553. VIII 31 +p. 476. VIII 44 p. 424. VI 36 p. 215), +quae +summa<a href = "#note19" name = "ref19"><sup>19)</sup></a> +partium orationis apud Varronem +<span class = "pagenum">28</span> +conprehensio est. ea distinguit +<a name = "pg28quat"><span class = "crossflag">quattuor +uerborum genera</span></a> quae habeant casus, +quae tempora, quae utrumque, quae neutrum. hanc cum in priore +quoque triade ubicunque non generalem doctrinam sed singula +tractat, naturam secutus orationis, constanter adhibeat (locis +supra significatis, in libro nono lacuna +pleraque +deuorauit<a href = "#note20" name = "ref20"><sup>20)</sup></a>), eadem +<span class = "pagenum">29</span> +etiamin posterioribus libris quibus +singillatim analogiarum +<span class = "pagenum">30</span> +genera +persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro undecimo +uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod +confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p. 401): <i>cum de his +nomen sit primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et +reliqua posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina) +quare de eorum declinatione quam de uerborum ante dicam</i>, quae +quamquam alia occasione dicta generalem sententiam continent. ne +uero quis miretur, quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus +grammaticis minus curae erant, totum librum dederit, cum libro +decimo (31 p. 562 sq.) et nono (95 p. 527), (in octauo +haec interciderunt) breuissime de eis agat et nullae fere huius +argumenti relliquiae apud grammaticos extent, monendum est de +eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et Varronem tribus locis +(VII 90 p. 368.<a href = "#note21" name = "ref21"><sup>21)</sup></a>) +VIII 20 p. 416. X 33 +p. 563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris +diligenter se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora +habent in transcursu si omnino tangebantur, participialia uero +non totum librum XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58 +p. 434) aut cum uerborum (ut VIIII 110 p. 537) +analogiis coniuncta fuisse, pro certo sumere possumus. contra hic +liber sine dubio de illo dicendi genere erat, quod in libri +decimi dispositionibus fere ubique (70 p. 583. 73 +p. 586. 74 p. 586. 42 p. 568) seiungitur et +premitur, declinationes dico obsoletiores et rariores quibus +poetae utuntur, quae ibi eodem modo explicabantur, ut libro +septimo poetarum uocabula exposita esse scimus.</p> + +<p>Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, de +<a name = "1.8_rell"><b>relliquiis +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘hic’">huc</ins> +referendis</b></a> dicendum est. ad librum +<span class = "pagenum">31</span> +undecimum omnia apparet +pertinere, quae ex libris de lingua latina, certo libri numero +non addito, laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant. +his praemissis ad fragmenta grammatica apud Charisium obuia +transeo, quem omnia fere Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere +constat (H. Keil praef. gramm. lat. uol. I p. XXXXV. +W. Christ Philol. XVII p. 120. A. Schottmueller de +C. Plini Secundi libr. gramm. p. 7), nec minus Romanum, +e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea pars in +qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini libris +de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis +excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua +latina disertis uerbis<a href = "#note22" name = "ref22"><sup>22)</sup></a> +laudat et non nisi hos e libris +Varronianis, praeterquam quod semel (uel bis) ‘libro IIII de +utilitate sermonis’ in re singulari usus est, et ex libro de +sermone latino quinto <i>later lutum iugmentatum</i> (sic scripsi +pro <i>iugmenta</i>) uerba ni mirum non doctrinam grammaticam +excerpsit, si alter locus Plini est (cf. Schottmueller l. l. +p. 42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni debet libris +de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio praecipue +uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p. 53, 17. +78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char. +p. 73, 13 de deminutiuis habet conlato Pompei commento artis +Donati p. 154 e Plinio fluxisse probabile, e Varronis libro +XI hausta esse certum est (cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. I +p. 196), cum quibus locis +<span class = "pagenum">32</span> +artissimecohaerent excerpta Pompei +p. 143. Cledon. p. 1897 P. cum uero praeterea +Romanus Varrone laudato proferat p. 58, 17, quae de +l. l. V 118 p. 131, et p. 104, 13 quae Priscian. +VII 55. I p. 333 e libris de l. l. esse docent, etiam +reliqua quae cum eorum argumento conuenire uidebantur huc traxi, +quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur non esse +conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis +frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare +quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id +unice uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia +quibus innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo +fieri possit inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis +quam paucissima tamquam incerta relinquas et pro indole et +ratione uariorum operum singula eis adscribas libris in quorum +quadrant argumentum. de quibus autem ne sic quidem constare +quodammodo uidebatur, ea ad calcem conposui.</p> + +<p><a name = "1.9_ling11">Libro <b>undecimo</b></a> declinationes +ita exposuisse Varro uidetur, ut genera numerum casus deinceps +persequeretur, quemadmodum VIII 46 p. 425 sq. VIIII 55 +p. 495 sq. (cf. X 22 p. 556) fecit. Genera proprie ea +esse docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p. 495) +eamque in animalibus sequendam esse +(<a href = "#frg69" name = "pg32frg69">fr. 69</a>); +quando dubium sit genus, cognosci id posse ex +deminutiuis +(<a href = "#frg10" name = "pg32frg10">fr. 10</a>) +quae paucis exceptis genus uocabulorum principalium +retineant +(<a href = "#frg11" name = "pg32frg11">fr. 11</a>). +ubique analogiae studium in +singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in -ης, +quae antiquorum alii aliter +declinauerant, omnia a littera finiri et feminino genere proferri +iussit, ut charta cochlea +(<a href = "#frg14" name = "pg32frg14">fr. 14</a>), +‘dies’ non sine discrimine +masculino et feminino genere dicendum esse, sed illud si unum +diem, hoc si temporis spatium significet +(<a href = "#frg12" name = "pg32frg12">fr. 12</a>). +De numero nihil extat, nisi ‘uis’ +etiam in plurali cum praecepisse +(<a href = "#frg15" name = "pg32frg15">fr. 15</a>), +ita enim ut Probum (p. 31, 1 +K.) interpreter, alterum fragmentum e libris de l. l. a +Probo statim praemissum de ‘uade et uase’ +(<a href = "#frg16" name = "pg32frg16">fr. 16</a>) +me mouet. de uis uocabulo +<span class = "pagenum">33</span> +cf. Char. 89, 14 cl. +p. 548, l. Priscian. I p. 249, 9. Contra usum +constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20) et Lucili +sententiam (cf. Vel. Long. p. 2229. C. Lachmann ad Lucr. +p. 329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici +I scribere uoluit +(<a href = "#frg17" name = "pg33frg17">fr. 17</a>), +ne contra regulam minor nominatiuo +fieret, idemque rationem in vocatiuis postulare dixit, sed +utilitatis (cf. VIII 10 p. 424 sq.) causa, ut casus +discernerentur, hunc uno I proferri (cf. Gell. XIII 26, 1). De +ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E finiendo non +paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de analogia, +quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit, +quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim +(Nipperd. p. 756) neutra in E (Char. p. 122, 13) L +(Char. p. 119, 5) AR (Char. 122, 16. 133, 18) terminantia +praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo in I proferenda esse. +eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui illa quoque +debemus, respicere uidetur loco a Romano uel +Charisio +(<a href = "#frg18" name = "pg33frg18">18</a>) +tam male et breuiter +contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini uerba referenda +sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum legatur. +obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum quae +similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im +faciant (cf. Charisium p. 47, 14 a Keilio bene conlatum) +antiquos damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos +Varro reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos +esse, ut ipso teste ‘ab hoc canali siti tussi febri’ dixerint. +Varro autem, quo et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce +igne ueste fine monte fonte ponte strigile tegete aue asse axe +naue classe) a Plinio ei opposita ipsiusque uerba l. l. +VIIII 112 p. 539 ‘qui dicit hoc monti et hoc fonti, cum alii +dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae duobus modis +dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter peccat +tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat’ ducere +uidentur, praecepit ut omnia +<span class = "pagenum">34</span> +tertiaedeclinationis nomina substantiua ἀναλόγως +ablatiuum datiuo similem +haberent. ad eundem ablatiuum spectat, quod discrimen inter +‘rure’ et ‘ruri’ +(<a href = "#frg19" name = "pg34frg19">fr. 19</a>) +exposuit. in his seuere analogiam +secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris VIII-X saepius +premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam desideremus. +<a name = "pg34pli"><span class = "crossflag">Plinius</span></a> licet +ipse quasdam exceptiones admiserit (Char. p. 129, 27) eum +uituperat +(<a href = "#frg20" name = "pg34frg20">fr. 20</a>), +quod falces axes lintres uentres +stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit, +sed in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris +graecis ut poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut +prorsus tamquam latina +(<a href = "#frg21" name = "pg34frg21">fr. 21</a>) +aut prorsus tamquam graeca +(<a href = "#frg22" name = "pg34frg22">fr. 22</a>) +declinarentur et +sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud +quasi lex inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id +eo explicatur, quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in +breues regulas discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum +breuiasse uidimus, quod multis exemplis confirmatur. aliter de +eadem re in aliis libris scripsit. in <a name = "pg34frg110"><span +class = "crossflag">IIII de utilitate +sermonis</span></a> (Char. p. 123, 3 cf. Consent. +p. 2040 P), ubi consuetudini communi multum concessisse +uidetur, uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis +expositionem secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus +dicere mallet. in libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem +locum inde sumptum esse infra exponam) quo certa loquendi +praecepta dabantur, poematibus schematibus et quae talia sunt +dici iussit, quia nomina latina, et illa tamquam latina tractanda +esse, quae ablatiuum singularis in -e formarent, datiuo et +ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum Plinius in hac re +Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae in uariis +libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet, doctis +Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum sit. +Denique, indeclinabilibus non neglectis +(<a href = "#frg23" name = "pg34frg23">fr. 23</a>), +ad declinationem augendi et +minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75 p. 447 sq. VIIII 72 +p. 509), +<span class = "pagenum">35</span> +qua conparatiua et +diminutiua, ut cum Prisciano loquar, conprehendit. ibi +conparatiua et in maius et in minus fieri dixit, +generisque +alterius +(<a href = "#frg24" name = "pg35frg24">fr. 24</a>) +exempla <i>inuenior non satis iuuenis, senior non satis senex</i> +posuit.</p> + +<p><a name = "1.10_ling12"><b>De libro duodecimo</b></a>, cum +praeter unum fragmentum fortasse inde sumptum +(<a href = "#frg27" name = "pg35frg27">fr. 27</a>) +nihil ex eo seruatum sit, +tacere quam hariolari malo. suspitionem uero quandam mouent +Diomedis (p. 371, 23) uerba corrupta +(<a href = "#frg26" name = "pg35frg26">fr. 26</a>), +in eo capite conscribendo +Varronis doctrinam non neglectam fuisse. cum autem quae ex eius +libro sumpta sint accuratius circumscribere non contigerit, hoc +breuissime monito ad <a name = "1.11_ling13"><b>librum decimum +tertium</b></a> transeo.</p> + +<p>Perpauca de <a name = "1.12_poet"><b>poeticorum +uocabulorum</b></a> explicatione scimus. in Nelei carmine et Liui +Odyssia puellam <i>puera</i> dictam esse +uoluit +(<a href = "#frg28" name = "pg35frg28">fr. 28</a>), +ubi Aelius Stilo +<i>puer</i> retinuit, in quo analogiae studium uides. Varronis +sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet. +p. 465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I +p. 231) de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum +optime huc quadrent, a M. Terentio acceperit. Mulierum +nomina graeca -on terminata ut Leontion Chrysion mire +traditur +(<a href = "#frg29" name = "pg35frg29">fr. 29</a>) in +ablatiuo et datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se +ineptum est. nescio an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui +casus nominatiuo similes erant, in comoediis usitatum non fuisse; +quam obseruationem excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et +re uera in Plauti Terentique comoediis tales genetiui non, +quantum ego quidem sciam<a href = "#note23" name = "ref23"><sup>23)</sup></a>, +occurrunt. Praeterea palpetras pro +palpebris posuisse dicitur +(<a href = "#frg30" name = "pg35frg30">fr. 30</a>), +eodem sine dubio ueriloquio usus +quo Lactantius, qui ipsum sequitur (de opific. dei +<span class = "pagenum">36</span> +10)<a href = "#note24" name = "ref24"><sup>24)</sup></a> +<i>ut igitur oculi munitiores essent +ab iniuria eos ciliorum tegminibus occuluit unde oculos dictos +esse Varroni placet. nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas +inest et palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus +uallatae, septum oculis decentissimum praebent</i>. Denique de +oxygaro (Mart. III 50, 4) uel <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘oxycomina’">oxycomino</ins> +(Petron. fragm. Trag. 66 +p. 79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re +rust. 117. 118) dixisse uidetur +(<a href = "#frg31" name = "pg36frg31">fr. 31</a>). +graeco uerbo ὄξος +rarissime scriptores latini usi sunt, oliuum +pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301. Lucr. II 391. +Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur.</p> + +<p>Restat liber ille qui quasi <a name = "1.13_prooem"><b>prooemium</b></a> +totum opus exordiebatur. +orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio +libri octaui probatur ubi hoc <i>in superioribus libris</i> legi +dicit, cui rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo +oratione egit; quo loco de ratione, quae inter res et uerba +intercedat, in qua re cardo totius doctrinae stoicorum uertitur, +non potuit non disputare. peropportune igitur accidit, ut etiam +hunc locum quomodo fere tractauerit, ex Augustino +(<a href = "#frg1" name = "pg36frg1">fr. 1*</a>) +cognoscere possimus. +uerbum uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente +possit intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de +sono autem uerbi (stoicorum locus περὶ +φωνῆς) in his libris non esse agendum, sed de uerbo +quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus περὶ +πραγμάτων). sequitur lubrica illa rerum +uerborumque coniunctio, quae quasi per gradus quosdam uerbum +dicibile dictionem rem amplectitur, quae uocabula graecis φωνὴ +λεκτὸν λέξις πρᾶγμα +<span class = "pagenum">37</span> +(L. D.VII 57) respondentia, num a +Varrone sumpserit Augustinus pro certo adfirmare non audeo. +deinde pluribus de uerbis disputare debuit, ibique fortasse unam +uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus habet, quarumque +illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam aptas +Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres praecipuas +disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti quod +tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio +omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI +3. A. Popma biblioth. uarr. p. 500).</p> + +<p><a name = "1.14_postrema"><span class = "crossflag">De postrema +hexade</span></a> aliter ac nos statuit <b>O. Mueller</b> +(praef. p. L); cum enim syntaxin Varronis tempore minus +elaboratam fuisse, quam ut duodecim libris a Varrone potuerit +tractari sibi persuaserit, ‘ad usum uocabulorum et orationis +ornatum et similia eum transgressum’ esse existimauit. quam +sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p. 526), +cum ita Varronem promissis <i>tres</i> fore totius operis partes +non stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum +iudicauit ad stabiliendam O. Muelleri coniecturam (praef. +p. I sq.), numquam hos libros absolutos et a scriptore +editos esse. quem scrupulum nescio an disputatio nostra exemerit. +de illa uero sane speciosa coniectura O. Muelleri, libros +nostros cum scriptor a. u. c. DCCVIIII proscriptus +esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime +de eadem re nuper L. Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr. +buech. de l. l. Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II +p. 443 sq.) dixisse uideo. Primum et de tempore quo hoc opus +absoluerit Varro et de ipso opere sagacius iudicauit +O. Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post pugnam +Pharsalicam a. u. DCCVI (cf. L. Roth leben d. Varro +p. 21) ad libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis +testimonio in epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4) +constet, ex eiusdem uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula +ad Att. XIII 12, +<span class = "pagenum">38</span> +quam N. Maduig +praef. Cic. de finib. p. LX n. mense Quinctili scriptam +censet) a. u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid +Varro quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil +efficiatur, nisi tum M. Terentium opus quod moliretur nondum +transmisisse et quid elaboraret tacuisse, non erat cur +O. Mueller p. V. VI dubitaret, maiorem operis partem +iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta librorum mole +simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret, +retinuisse et biennio proximo (a. u. DCCXI mense Decembri Cicero +necatus est) edidisse. et +<a name = "pg38date"><span class = "crossflag">traditum +esse uidetur</span></a> altera demum anni u. DCCX +parte uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum +excitauerit inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes, +qui in libro primo de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX +scripto (cf. E. W. Fischer roem. zeittaf. p. 321), +oppida quod opem darent esse dicta (Fest. p. 202 Oppidum) +posuit, <i>adiciens ut imitetur ineptias</i> (<i>inertias</i> +sch. Laeti) <i>stoicorum</i>. (cf. de l. l. V 131 +p. 143). Etiam de ‘ingente opere’ paullo aliter ac Mueller +putauit statuendum est. nam si tantum temporis, quam ille eum in +hoc collocasse uoluit, in singulis operibus consumpsisset, uix +dimidiam partem quomodo perfecerit librorum, quos eum edidisse +O. Muelleri tempore minus +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘qnam’">quam</ins> +nunc constabat, uix est +perspicuum. huius autem operis indoles profecto non ea est, ut +plus laboris quam alia sibi uindicasse concedamus. quae enim +graeci philosophi et grammatici de graeca elaborarant lingua in +latinam transtulit, quorum uestigia quam arte sequatur uel ex +paene puerili modo contra pro de rebus disputandi adparet. +singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias ex +collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis +hausit, ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus +poetarum γλώσσας conlegerat (cf. +O. Mueller praef. p. XI. Ritschl parerga plaut. I +p. 77. 180), alias ex libris ab ipso editis repetiit, +<span class = "pagenum">39</span> +uelutlibri sexti (86 p. 262 sq.) +locum de tabulis censoriis, quem ibi positum mirabere, e libro +antiquitatum humanarum XX transcriptum esse e Noni (u. sortirent +p. 471 M) testimonio (cf. W. Christ philol. XI +p. 451), et non pauca de diebus festis in eodem libro ex +eisdem antiquitatum libris, ad quos bis (VI 13 p. 195. 18 +p. 200) lectores relegat, fluxisse adparet.</p> + +<p>Deinde O. Mueller ad indicia partim e natura orationis et +expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit +e rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum +contra eum pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum +graecorum et latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem +repetere et de eisdem inter se pugnantia scribere soleant, +constet (cf. K. Lehrs nou. mus. Rh. II p. 119. Herodiani +scripta III p. 417 sq.), talia inde (p. VII) effici non +possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e mensis +intercalaris (VI 13 p. 195) mentione librum ante Caesaris +fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit +Th. +Mommsen<a href = "#note25" name = "ref25"><sup>25)</sup></a>, +repugnare existimauit haece (VI 22 p. 204): <i>Saturnalia +dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium +Opalia Opis</i>, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea +disputationi addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod +Varro qui etiam de re rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel +postea scripsisse constat, de Caesaris fastis loquens adiciat +<i>dies qui nunc sunt</i> illud continuo post correctos fastos +tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia eodem die +antiquitus fuisse +<span class = "pagenum">40</span> +testatur +Macrobius (sat. I 10, 18), quod Caesarem ita mutasse ut illa die +quo semper fuerant relinqueret, haec transferret, uereor ne +citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non demonstranti +O. Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione +traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos +integros reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum +post Caesarem Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui +tum ut antea notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent, +per triduum festos dies instituisse testatur, eundemque ut +principium et finem certo definiret, Opalia transtulisse +existimo. similiter iudicauit R. Merkel praef. Ouid. Fest. +p. XVIII, quem secuntur I. Marquardt R. A. IIII +p. 460, L. Preller roem. myth. p. 416. hanc autem +Augusti mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter +Merkel l. l. p. IIII ad fastorum ordinationem ab eo +factam rettulit eamque a. u. DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum +est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI mortuus est, scribi non +potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non Varro se ipse +correxit illiusque uerbis addidit <i>post diem tertium</i>, +quibus deletis reliqua <i>ut Opalia Opis</i> optime se habent. +hunc autem unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII +libros scriptos esse constat.</p> + +<p>Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et +additamenta posterioris retractationis agnoscere O. Mueller +sibi uisus est. ex his uero solis quidquam efficere uelle quam +periculosum et lubricum sit apparet in opere tam misere corrupto +turbato truncato interpolato, quam uix aliud. sed etiam quae +huius generis Mueller in praefatione tamquam grauissima collegit +nihil probant. quid eo efficitur, quod Varro in extremo libro +septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum γλώσσας +ponere uoluerit (p. XI), hae autem +desint? potuit hoc facere, expectares fortasse factum esse, sed +non fecit. nisi forte et hoc loco librarii cuiusdam pigritia +reliqua a scriptore addita omisit. nec +<span class = "pagenum">41</span> +firmiusargumentum esse (p. X) +dispositionem libri septimi non prorsus cum diuisione quinti +sextique congruentem, uel ex eis quae de libro VIII et VIIII +disputaui adparet<a href = "#note26" name = "ref26"><sup>26)</sup></a>. +Additamenta uero tria p. VIII +sq. significauit (nam e locis VI 70 p. 247. X 18 p. 554 +sq. nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam +duos L. Spengel l. l. p. 19 a Muelleri +incriminationibus uindicauit, pauca addam, ne quid ab eo prolatum +intactum relinquam. recte intellexit (p. VIIII) locum VI 44 +p. 222 sq. ut in codice scriptus extat, a scriptore +profectum non esse. cum et p. 223 et p. 225 uerba +memini et metuere explicari, illius autem interpretationes inter +se discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero +loco, olim in margine a scriptore addita, perperam in textum +inrepsisse et quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis +causa eius paragraphis utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic +transposuit ut paragraphorum 49 et 45 sedes inter se permutaret. +leguntur 44 p. 222 haec <i>sic reminisci cum ea quae tenuit +mens ac memoria cogitando repetuntur. hinc etiam comminisci +dictum, a con et mente, cum finguntur in mente, quae non sunt, et +ab hoc illud quod dicitur eminisci</i> (M. <i>reminisi</i> cod.), +<i>cum commentum pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et +amens, qui a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem +quodammodo motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus +timor, tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis +quae tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili ut +arista in spica ordei horrent</i>. haec sic ferri non posse +uides. accuratius examinanti interpolatoris manu deprauata ex +sequentibus esse +<span class = "pagenum">42</span> +mihi constabat, +quam multa autem librariorum et grammatistarum additamenta in +libris nostris lateant docuit Spengel l. l. p. 12 sq. +praef. Varr. p. XXXVIII sq. nec desunt exempla locorum +ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis interpolatorum. ut +in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p. 222): <i>cogitare +a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere possit, +[sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio +dicta</i> e. q. s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura +enim non coguntur in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur, +uox <i>sic</i> ergo inepta. atque Varro semper fere in +deriuationibus <i>a</i> praepositione utitur (in sequentibus cur +id non fecerit adparet, praeterquam quod interest aliquid inter +dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere conposuit +uocabulis uocalem <i>o</i> seruauit, quod quamuis leuidense +uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V 108 +p. 111 <i>caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus</i>. +similiter in eodem libro sexto 69 p. 246 uerba <i>spondet +enim qui dicit a sua sponte: spondeo</i> repetita sunt e +praemissis 69 p. 245 <i>spondere est dicere spondeo, a +sponte, nam id ualet</i> (<i>ualet et</i> cod. cf. Spengel +l. l. p. 29) <i>a uoluntate.</i> et 84 p. 261 quae +leguntur <i>indidem puteus quod sic graecum antiquum non ut +nunc</i> φρέαρ <i>dictum</i> e +libro quinto 25 p. 41 inlata. cf. quae p. 17 de libri +quinti 22 p. 31 dixi. sed redeo ad locum suprascriptum. +uerbi metuo quae ibi profertur explicatio misere confecta est ex +ea quae infra legitur <i>metuere a quodam motu animi cum id quod +male</i> (<i>malum</i> F) <i>casurum putat refugit mens</i> +(p. 225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio <i>mens</i> +uocabulum prematur et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci +e. q. s. quoque ducta. deinde uerba nec ut scripta sunt +sanam praebent sententiam nec quomodo talem efficias facile est +dictu, nam uix quod Spengelius proposuit <i>hinc etiam metuisti, +mentem quodammodo motam amouisti</i> placebit. grauissimum uero +est, quod praeteriti persona secunda nusquam praeterea in +uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur perspicuum +<span class = "pagenum">43</span> +est. eodem modo atque metuendi etiam +meminisse uerbi explicatio conglutinata est ex infra scriptis +(p. 225) <i>meminisse a memoria cum id quod remansit in +mente rursus</i> (<i>mente in id quod rursus</i> male F ut diu +intellectum), <i>mouetur</i>, nisi necessitate quadam lectori non +plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci uerba a +mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in +mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione +quae in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p. 158. +cl. Paul. p. 23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate +quadam ut ipsi uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum +nostrum quo uerba quaedam a mente ducta tractari uidit, ut +Varronem quasi suppleret, inculcata +sunt<a href = "#note27" name = "ref27"><sup>27)</sup></a>. +Quod autem ordinem quo singula +cognatarum notionum uocabula coniungerentur O. Mueller +desiderauit ideoque locorum transpositionem suscepit, ei rei +Varronem operam non dedisse, docet uel <i>recordare</i> inter +<i>curiosus</i> et <i>curiae</i> (VI 46 p. 424) uel +<i>falli</i> inter <i>famam</i> et <i>famigerabile</i> (VI 55 +p. 231) interpositum et multi libri quinti praesertim loci.</p> + +<span class = "pagenum">44</span> + +<p>Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi +sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum +coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf. +G. Scioppius consult. de schol. et stud. rat. p. 50. +Th. Mommsen roem. Gesch. III p. 565) eumque Ciceroni de +industria obnixum esse, praeterea autem de omnibus subtilioribus +certi quidquam statui (cf. W. A. Becker ztschr. f. altthw. +1845 p. 992. Spengel ibid. 1846 p. 143) ante non posse +quam de Florentini codicis (cf. A. Mai praef. ad Cic. de +republ. Romae 1822 p. 20; W. Corssen orig. poes. Rom. +p. 54; Spengel emend. in Tacit, p. 4) singulis locis +constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de Varrone optime +meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere uelit, +etiam atque etiam rogandus est.</p> + +<p>Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O. Muelleri +argumenta ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius +prolatam concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo +hos libros in lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui +praef. Festi p. XXX Verrium Flaccum eis usum esse negat, +‘quia delitescebant etiamtum uel non ea auctoritate in publicum +editi erant, ut Verrius Varronis nomini praefixo satis +confideret’. plane uero necesse est, eos aut mox post illam +spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat +prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra +uidit eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse. +non magis intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis +posterioris temporis prorsus incognitum esse potuerit, nam sane +Quintilianus, si hos libros nunquam a +Cicerone<a href = "#note28" name = "ref28"><sup>28)</sup></a> +lectos, immo diu post eius et +si fieri potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum +habuisset, non scripsisset <i>sed cui +<span class = "pagenum">45</span> +nonpost Varronem sit uenia, qui agrum quia in +eo agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos +uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum alterum ex +Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus auium?</i> (I 6, +37. de l. l. V 34 p. 35. 76 p. 81.) Erant autem in +Varronis manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut +primus Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf. +Fischer l. l. p. 382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI +p. 107) praef. libri VIIII p. 241 Schn.: <i>item plures +post nostram memoriam nascentes cum Lucretio uidebuntur uelut +coram de rerum natura disputare, de arte uero rhetorica cum +Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent sermonem de +lingua latina</i>, quibus uerbis nisi libros +nostros<a href = "#note29" name = "ref29"><sup>29)</sup></a> +significauit, nullam +profecto causam habuit, cur non potius antiquitates laudaret uel +Varronem Nigidio Verrioque praeferret, quorum libri Varronianos +si nostros excipias numero superabant et pariter aestimati erant. +Verrium Flaccum libris his usum non esse O. Muellero concedo +(qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse uidetur hoc +solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI 2, 8. +XIII 28, 32. praef. p. XXX n.): +quamquam<a href = "#note30" name = "ref30"><sup>30)</sup></a> +enim permulta (cf. praecipue de +l. l. VII 32 p. 354 sq. Fest. septentriones +p. 339<sup>b</sup>) prorsus consentiunt, certi quid uix +statui potest, cum non modo utrumque opus ualde truncatum sit, +uerum etiam uterque eisdem auctoribus, praeterea Verrius multis +aliis Varronis libris usus sit, qui fere eadem praebuerunt. sed +nihil inde +<span class = "pagenum">46</span> +efficitur. consulto +enim hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae +rationes spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil +inde sumi posse quod non melius aliunde intellexerit. in +sequentibus temporibus<a href = "#note31" name = "ref31"><sup>31)</sup></a> +nulla librorum nostrorum uestigia +indagari posse, quia omnium qui talibus rebus studuerunt omnia +scripta perierint, non est quod moneam. postea Remmius Palaemon, +cui Quintilianum discipulum Varronis inpugnationes debere +existimo, Plinius Gellius eos tractarunt.</p> + +<p><a name = "2_epitome"><b>Ἐπιτομὴν +de lingua latina</b></a> ex libris (X)XV libros VIIII quam non +nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam +fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli +epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p. 527 +probabiliter statuit. tales epitomae amplorum operum non raro +occurrunt. Philochorus ἐπιτομἠν τῆς ἰδίας +Ἀτθίδος, Phlegon Trallianus uel duas Ὀλυμπιάδων +siue Ὀλυμπιονικῶν +scripsit, Theophrasti et Chrysippi +plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut +Diogenianus Pamphili λέξεις, +Aristodemus Herodiani καθολικήν, +Serenus Philoxeni περὶ τῶν παρ᾽ Ὁμήρῳ +γλωσσῶν, et ipsorum, ut Nicanor ex libris VI περὶ +στιγμῆς τῆς καθόλου unius libri epitomen +fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de +schol. in Hom. Iliad. Ven. p. 37, qui bene de epitomarum usu +disputauit, non uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum, +quae legere multi laboris, quae emere paucorum bene nummatorum +erat, quam plurimis patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut +hi libri optimum documentum sint, quantum ei interfuerit ciues +suos linguam intellegere rationemque dicendi plane perspectam +sequi. nempe ad uitae usum omnia eius studia spectabant. De +libris ipsis nihil constat.</p> + +<span class = "pagenum">47</span> + +<h2><a name = "3_sermone">II</a></h2> + +<p>Libros <b>de sermone latino</b> quinque fuisse testatur +Hieronymus et qui hoc opere usi sunt nullum librum supra quintum +conmemorant praeter Rufinum in conmentario in metra Terentiana, +opusculo perquam turbato (cf. F. Ritschl d. alexandr. +biblioth. p. 139), ubi legitur (p. 379. 380 Gaisf. +p. 2707 P.) <i>Varro in VII</i> et continuo post +<i>idem Varro in eodem libra VII de lingua latina, ad +Marcellum</i>. sed corrigendum esse <i>UII</i> in <i>IIII</i> +uidit O. Iahn ber. d. saechs. ges. d. wiss. II 1850 +p. 114, cui scripturae aliquid probabilitatis infra accedet. +titulum operis non esse de lingua latina sed eum quem supra +scripsi Hieronymi et grammaticorum scimus +testimoniis<a href = "#note32" name = "ref32"><sup>32)</sup></a> +eumque eo consilio +his libris inscriptum fuisse consentaneum est, ut pro argumenti +diversitate a libris de lingua latina distinguerentur. uocabulum +<i>sermo</i> uero scriptores romani pro conloquio posuerunt ut +ipse Varro in Parmenone: <i>in argumentis Caecilius poscit +palmam, in ethesin Terentius, in sermonibus Plautus</i> (ap. Non. +p. 374 Poscere), qui etiam uocem sermo a conectendis uerbis +ducit de ling. lat. VI 64 p. 241 <i>sermo opinor est a serie +unde serta; etiam in uestimento sartum quod comprehensum; sermo +<span class = "pagenum">48</span> +enim non potest in uno homine +esse solo sed ubi oratio cum altero coniuncta</i>; cf. Isidor. de +diff. uerb. 578. qua explicatione cum doceamur ipsum loqui uel +effari in sermonis notione conprehensum esse, idem aliorum +scriptorum consuetudo confirmat, praesertim Ciceronis apud quem +sermo non solum cotidianum loquendi morem, uerum etiam ipsam +uerborum prolationem significat, de orat. III 11, 40</p> + +<blockquote> +atque ut latine loquamur non solum uidendum est ut et uerba +efferamus ea quae nemo iure reprehendat, et ea sic et casibus et +temporibus et genere et numero conseruemus, ut ne quid +perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed etiam lingua +et spiritus et uocis sonus est ipse moderandus. nolo exprimi +litteras putidius, nolo obscurari neglegentius, nolo uerba +exiliter animata exire, nolo inflata et quasi anhelata grauius. +nam de uoce nondum ea dico quae sunt actionis, sed hoc quod mihi +cum <b>sermone</b> quasi coniunctum uidetur. +</blockquote> + +<p>II 59, 241 ‘est autem haec huius generis (sc. narrationis) +uirtus ut ita facta demonstres, ut mores eius de quo narres, ut +<b>sermo</b>, ut uoltus omnes exprimantur, ut eis qui audiunt +geri illa fierique uideantur’<a href = "#note33" +name = "ref33"><sup>33)</sup></a>. +eandem quam altero loco +pronuntiationis uim sermo habet in Nigidi Figuli, scriptoris in +multis rebus Varronem secuti (cf. M. Hertz de Nigid. Fig. +stud. et operib. p. 12 sq.), conmentariis grammaticis in +Gelli XIII, 6, 3 ‘rusticus fit <b>sermo</b> si adspires +perperam’. ex ipso igitur librorum indice non inprobabiliter +efficeres, ibi praecipue eas esse tractatas quaestiones quae ad +rectam uerborum pronuntiationem et puram elegantemque latinitatem +pertinent. quod si paullo accuratius circumscribimus, Ciceronis +uerbis quae modo excripsimus usi, Varroni agendum fuisse de uocis +sono de spiritu de +<span class = "pagenum">49</span> +litteris +recte exprimendis de uitiis orationis uidemus. quod argumentum +cum optime conueniat cum eis quaestionibus quas stoici cum +rhythmorum poematumque expositione ad dialecticae locum περὶ +φωνῆς referebant (cf. supra <a href = "#pg6phon">p. 6</a>), +rationem quae inter libros de lingua +latina et eos qui de sermone latino erant intercedat breuiter ita +significare possumus, ut illis stoicorum locum περὶ πραγμάτων, +his eorundem locum περὶ φωνῆς scriptor persecutus sit. quae +sententia non eo spectat, ut et omnes res quas ibi stoici +tractare solebant eosdemque solos uel praecipuos auctores secutus +Varro hos libros conscripserit, sed priori illi operi alterum ex +mente stoicorum tamquam necessarium supplementum addidit, ne +neglectae sint leges quae ad linguam quatenus sonet et audiatur +et conloquentium sit pertineant. quae argumenti definitio +singulorum fragmentorum accurata examinatione et dispositione, ad +quam nunc pergo, egregie confirmabitur.</p> + +<p>Incipiam a <a name = "3.1_pros"><b>prosodiis</b> uel +<b>accentibus</b></a>. quas cum certo Gelli XVIII 12, 8 +(<a href = "#frg61" name = "pg49frg61">fr. 61</a>) +testimonio constet in his libris +explicatas fuisse, ex eisdem sumptum est praeclarum fragmentum +exquisitae doctrinae et antiquae artis refertum, quod Seruius +quem dicunt seruauit in opusculo post +<a name = "pg49was"><span class = "crossflag">Chr. Wasium</span></a> +in libro cui inscribitur +Senarius siue de legibus et licentia ueterum poetarum e Seruii +Ms. cap. de Accentibus (Oxonii 1687) p. 62 plenius ab +Iosepho ab Eichenfeld et Stephano Endlicher in analectis +grammaticis p. 525 sq. e codice Lauantino saeculi VIII uel +VIIII (praef. p. XXV) edito. sed non solum codex hic tam +neglegenter scriptus est, ut interdum de emendatione misere +corruptorum uerborum desperes, uerum etiam libellus ipse magis +excerptorum inconditorum quam iustae disputationis speciem +praebet. quare primum quae in Seruiano opusculo Varroni tribuenda +sint quaerendum est, deinde paucis eius referemus expositionem +quorundamque locorum scripturam considerabimus.</p> + +<span class = "pagenum">50</span> + +<p>Duae enim potissimum partes distinguendae sunt eaedemque prorsus +diuersae et nullo inter se uinculo coniunctae, quarum altera +rursus ex <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘duabis’">duabus</ins> +particulis constat. primum +enim Seruius docet quo accentu uocabula latina et graeca +enuntianda sint (§ 1-6), deinde nonnullis de accentus et +uocis natura interpositis (§ 7. 8), quomodo romani +graeca uocabula extulerint (§ 9-15). altera parte doctissime +de numero accentuum eorumque indole multis clarissimorum +grammaticorum et philosophorum testimoniis adlatis disputatur +(§ 17-30). quae uero priore particula de latinorum uerborum +accentu proferuntur non modo similiter a Donato I 5, 1 +p. 1741 P. Diomede p. 426 P. Prisciano de +accentib. p. 1288 P. Mart. Cap. III 272 p. 62 Gr. +exponuntur, ut posteriorum grammaticorum doctrinam hic haberi +adpareat, uerum etiam cum Maximi Victorini +capite<a href = "#note34" name = "ref34"><sup>34)</sup></a> +de accentibus +p. 1942 P. ita rebus uerbis exemplis consentiunt, ut +alterum alterius librum expilasse manifestum sit, quem Seruium +fuisse non dubium est. nam primum nullo modo explicari potest, +qua de causa Seruius haud pauca de graecorum uerborum accentibus +additurus in fine huius particulae uerba <i>est autem forma acuti +accentus ...</i> posuerit quae leniter mutata apud Victorinum re +confecta suo loco leguntur. deinde haec prior disputatio +(§ 1-6) cum altera (§ 9-15), ut paragraphos +interpositas (7. 8) nunc mittam, non modo nullo uinculo +conexa est, uerum etiam ab eodem scriptore profecta esse non +potest, quia cum supra (§ 5) de graecorum uocabulorum +graecis litteris scriptorum accentu actum sit, de eisdem graecis +uocabulis quasi re prorsus integra denuo quaeritur. accedit, quod +statim prima alterius particulae (§ 9) uerba <i>quod ad +latinos accentus attinet siue statiuos siue commutabiles satis +dictum</i> ostendunt hanc ex alio fonte ac priorem particulam +fluxisse, nam accentuum +<span class = "pagenum">51</span> +mutationes ibi nullo uerbo tanguntur. quem fontem in +grammaticorum libris, qui hanc rem aut brevissime ut Seruius § 5 +expediunt aut omnino praetermittunt, frustra quaesiuimus. cum +igitur de conmuni fonte, e quo Seruius plura pauca Victorinus +mutuatus sit, cogitari nequeat Seruique libellum ab excerptore +quodam neglegentur conpilatum esse praeter ea quae exposui +doceant uerba abrupta paragraphi sextae statimque additum +dictum +Quintiliani<a href = "#note35" name = "ref35"><sup>35)</sup></a>, +quod hoc loco neque intellegi nec ferri potest, alteram +particulam Seruium e Victorino sumpsisse alteram e scriptore nunc +deperdito transtulisse censeo. neutra uero ex Varrone fluxit, si +ea sequimur quae certis argumentis probari possunt. his igitur +particulis reiectis ad alteram partem magna eruditione insignem +(§ 17-30) transeo, quam praeter aliquot Serui additamenta totam e +Varrone haustam esse Seruius ipse satis manifeste declarat, qui +eius egregiam harum quoque rerum peritiam magnis laudibus effert +eumque plurimis et clarissimis auctoribus usum esse adfirmat. +utrumque ad mediam quidem prosodiam spectat, sed reliqua ab eodem +esse accepta et res artissime inter se coniunctae et Varronis +sententia de flexa prosodia § 22 prolata reconditiorumque auctorum +doctrina de eadem prosodia e scriptore quodam doctissimo hausta +et testimonia aliquot ex aliis scriptoribus repetenda docent. +incipiunt +<span class = "pagenum">52</span> +autem Varroniana his +uerbis (§ 17) <i>Quot ergo sint prosodiae dicendum est</i>. quae +enim praecedunt<a href = "#note36" name = "ref36"><sup>36)</sup></a>, +quamuis ea primo obtutu principium +huius alterius disputationis esse facile contendas, partim +Varronis sententiae repugnant, qui infra (§ 24. 8) uocis +altitudinem sed non tempora syllabarum accentibus discerni dicit, +partim e paragrapho prima repetita sunt, partim ad superiorem +expositionem spectant. reliqua neglectis eis quae Serui esse res +ipsa docet ad Varronem refero, cuius praeterea paragraphi illae +duae prioribus particulis interpositae (7. 8) sunt, in +quibus ex parte eadem doctrina recurrit et interiores uocis et +accentuum leges tractantur, quibus cetera nituntur.</p> + +<p>Vocem enim corpus esse Varro docuit +(<a href = "#frg55" name = "pg52frg55">fr. 55</a>) +eique propterea triplicem obuenire +extensionem, longitudinem altitudinem crassitudinem, in utroque +stoicorum placita secutus<a href = "#note37" +name = "ref37"><sup>37)</sup></a>. +longitudinem tempore et syllabis +metiri, reliquis duabus conuenire accentum et spiritum dixit. +omnia haec tria sine dubio pari subtilitate ac diligentia +persecutus est, quorum unum tantum quomodo fere explicuerit Serui +opusculo docemur. in accentu enim tria rursus +respexit +(<a href = "#frg59" name = "pg52frg59">fr. 59</a>): +materiam locum +naturam prosodiae. ut omnia neglegenter et parum accurate excerpsit, hic +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘quoquo’">quoque</ins> +multa omisit Seruius, duo +praecipue +<span class = "pagenum">53</span> +diligentius excribere +dignatus +(<a href = "#frg60" name = "pg53frg60">fr. 60</a>), +quot accentus probandi sint et quae eius sit natura in uniuersum +et <ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘earum quas’">eorum +quos</ins> omnes agnouerint. quod +ad numerum prosodiarum adtinet Athenodorum peripateticum duas, +Dionysium Thracem tres secundum M. Terentium probasse +legimus, Tyrannionem uero Amisenum quattuor statuisse, praeter +tres nimirum notissimas mediam quae inter acutam et grauem +interposita sit, eiusque auctoritati Varronem se adplicuisse +multaque ad eam defendendam protulisse. seriem argumentorum aut +non intellexit Seruius aut inuerecunde confudit, quae haec fuit: +cum nihil in natura sine media sit parte, nulli igitur corpori ea +desit, uox autem sit corpus, in hac quoque mediam prosodiam esse +debere. deinde de musica, quae ei imago prosodiae est, sic fere +scripsisse traditur:</p> + +<blockquote> +neminem musicum esse, qui mediam uocem in cantu ignorauerit nec +quemquam potuisse dicere in sono chordarum aut uoce +tibiarum<a href = "#note38" name = "ref38"><sup>38)</sup></a> +assaue (uoce +quarum aliaue <i>cod.</i>) uoce cantantium μέσην +esse, si non in omni uocis natura esset +medium minimeque mirum, ut in +<span class = "pagenum">54</span> +hancmultorum sensus non aduertat, cum illum +qui (ilia quae <i>cod.</i>) in cithara aut tibia (quia +<i>cod.</i>) aliquanto uberior est, saepe totum non sentiat +meatum. +</blockquote> + +<p>minus quidem reliquis prosodiis notam esse pergit, sed primum +omnium rerum initia obscura et μέσην +initium cantus esse, quae nescio an ad concentum fidium spectent, +de quo cf. Westphal l. l. p. 109., deinde omne medium +non facile cerni. praeterea auctoritatem doctissimorum scriptorum +hanc prosodiam tueri eamque conmemorari praeter alios a +grammaticis Glauco Samio et Hermocrate Iasio, a peripateticis +Athenodoro et Theophrasto. addere poterat Aristotelem (rhet. III +1) nisi hic flexam quam omittit μέσην +nominauit uel generaliter uocis humanae +sonos intellexit<a href = "#note39" name = "ref39"><sup>39)</sup></a> +(cf. classical journ. XI p. 73). +praeterea non absimilia apud Aristoxenum repperisse uidetur +Vitruuius (de archit. V 4, 2), qui quidem auctorem suum non +admodum perspicue reddidit. a media prosodia ad flexam transiit +subtilissimeque de eius natura quaesiuit, orsus a Glauci Samii +sententia, qui sex protulerit prosodias. tres enim harum +tralatitias acutam grauem mediam, reliquas uero diuersas tantum +formas unius flexae esse, quam Eratosthenes ex acuta in grauem, +Theodorus contrario quoque cursu moueri existimauerit. Theodori +decretum Varro adsciuit sed singulari ratione excoluit: ‘ceterum +(eam) Varro in utramque partem (utraque parte <i>cod.</i>) moueri +arbitratur, neque hoc +<span class = "pagenum">55</span> +(hic <i>cod.</i>) facile fieri sine media, +<a name = "pg55acu"><span class = "crossflag">eamque +acutum plerumque esse potius quam +grauem</span></a>, quod ea propius utramque est, quam illa +superior et inferior inter se’. in quibus uerba <i>eamque acutam +plerumque esse potius quam grauem</i> aut tollenda sunt aut +corrigenda, quae et in sequentibus prorsus negleguntur et per se +inepta sunt, nam prosodiam quandam, quae plerumque acuta interdum +grauis est, peculiarem sane nemo dixerit. acrius locum intuenti +et a uerbis <i>quod ea propius utramque est</i> proficiscenti non +dubium tibi uidebitur in uerbis illis suspectis aliquid de +transitu acutae et grauis ad mediam ut quae utrique propior sit +dictum fuisse et tale quid contextui necessarium esse. putabam +igitur <i>eamque acutae plerumque coiisse potius</i> scribendum +esse, sed cum perfectum nusquam in hac expositione conpareat, tam +leni remedio non defungimur, sed aliquanto liberius procedendum +et sic fere scribendum est: <i>eamque acutae coniunctam plerumque +esse potius</i>, qua ratione si non uerba certe sententiam +scriptoris recuperatam esse mihi est persuasum. unum quidem +restat. de acuta sola enim dicitur, quamuis ex sequentibus +<i>quod ea propius utramque est</i> satis eluceat utrique +prosodiae eam propiorem esse quam alteri acutam alteri grauem. +sed hoc quominus a librario peccatum mihique sanandum ducam +excerptoris prohibeor socordia, qui num haec religiose ut debuit +rettulerit uel omnino intellexerit ualde dubito. Varronis autem +disputationem hanc fuisse uides, cum media prosodia et acutae et +graui propior sit, quam quae utrique est contraria, in flexa +prosodia uocem plerumque non magnum illum transitum ab acuta ad +grauem, a graui ad acutam facere, sed hunc minorem ab acuta ad +mediam, a media ad grauem<a href = "#note40" +name = "ref40"><sup>40)</sup></a>. quae +<span class = "pagenum">56</span> +quibusdamSerui nugis interpositis proxime de +media uix suo loco leguntur, ad Varronem quamquam misere +deprauata referenda existimo, quem de singulari natura acutae +prosodiae disputasse eique reliquas opposuisse suspicor, ut ita +mediam graui potius quam acutae conparauerit, nam altitudine eam +non longius ab acutu, quam a graui abesse uidimus cf. Corssenum +l. l. p. 242<a href = "#note41" name = "ref41"><sup>41)</sup></a>. +his expositis de +<span class = "pagenum">57</span> +prosodiarum natura et nominibus grauissimis +auctoribus laudatis tractauit. prosodiam cuius uaria nomina apud +Gellium XIII 6, 1, uarias definitiones habes apud Theodosium +p. 61, totam in altitudine uocis positam ideoque musicis +sonis finitimam esse dixit<a href = "#note42" +name = "ref42"><sup>42)</sup></a>, unde etiam +<span class = "pagenum">58</span> +nomina singulorum accentuum, quotcunque +grammatici uel rhetores excogitauerint, facilem explicationem +habere. in primis de acutae natura egregie disputauit quam graui +breuiorem esse dixit, ut in organis musicis et citharae chorda +tenuior acutiorem sonum habeat, et tibiae quo angustiores eo +acutiores ‘adeo ut corniculo uel <a name = "pg58bom"><span class = +"crossflag">βομβυκίῳ</span></a><a href = "#note43" +name = "ref43"><sup>43)</sup></a> addito grauior +sonus reddatur; quod crassior exit in aera’. pariter in pulsu +chordarum citius acutam transuolare, et chordas quarum sonus +grauior longiores esse, quod laxius tendantur. fistulae quoque +calamos breuissimos acutissimos esse et tibias quo acutiores +eo +breuiores<a href = "#note44" name = "ref44"><sup>44)</sup></a>,</p> +<blockquote> +et his (ut Serui uerbis utar) foramina quam sunt ori proxima et +breuioris aeris motum persentiscunt, tam uocem reddunt acutam; +sic in loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae uelut +quaedam istamina, acuta tenuior est quam grauis et breuis adeo, +ut non longius quam per unam syllabam, quin immo per unum tempus +protrahatur. +</blockquote> + +<p>perperam +<span class = "pagenum">59</span> +Vindobonenses haec +in duo enuntiata discerpsisse uiderunt Weil et Benloew l. l. +p. 10, sed quid lateat sub istamina uel stamina, quae +frequens corruptio est, non adsecuti sunt. mihi non dubium +uidetur, quin discrimina sonorum in uoce humana quibuscum singula +tibiae foramina sonosque per ea emissos conparauerit, hic +significanda fuerint, quae nos dicimus <i>intervalle</i> (cf. +Aristox. l. l. p. 15), ideoque suspicor uocem graecam +<a name = "pg59dia"><span class = "crossflag">διαστήματα</span></a>, +quam non magis intellexit +librarius quam omnia graeca, ita corruptam esse. denique de notis +et ordine accentuum Varro disputauit. quod autem supra posui +Varronem non solum de accentibus egisse, uerum etiam de spiritu +et syllabarum longitudine et breuitate, id extrema libelli +Seruiani confirmatur particula, qua de longitudine syllabarum +diuersisque metricorum et rhythmicorum rationibus (cf. A. Rossbach +griech. rhythm. p. 18) eum disputasse docemur.</p> + +<p>Antequam quaerimus quo in libro has res scriptor persecutus +sit, pauca de eius auctoribus et nostro Varronianae doctrinae +auctore interponenda sunt. usus est Varro +Tyrannionis<a href = "#note45" name = "ref45"><sup>45)</sup></a> +libro, quem hanc +tenuem θεωρίαν tractasse e +Ciceronis epistula ad Atticum XII 6, 2 notum erat; minus +certum uidetur num has quaestiones de generalibus prosodiarum +legibus in libro περὶ τῆς Ὁμηρικῆς +προσῳδίας, recte ad maiorem Tyrannionem relato ab +H. Planero de Tyrann. gramm. p. 7, exposuerit. huius +uero sententiam de quattuor prosodiis cum suam fecerit, non +inprobabile est eum ex eodem libro haec illa de priorum +grammaticorum placitis accepisse. +<a name = "pg59dion"><span class = "crossflag">ex his auctoribus</span></a> +non magis constat de Dionysio Olumpio quam de Epicharmo Syracusano +<span class = "pagenum">60</span> +<a href = "#note46" name = "ref46"><sup>46)</sup></a>. +Glaucus Samius<a href = "#note47" name = "ref47"><sup>47)</sup></a> +idem fuisse uidetur ac Glaucon +Teius, ut eius patriam ueteres non certo explorasse uideantur, +quem Aristoteles<a href = "#note48" name = "ref48"><sup>48)</sup></a> +de actione uel de usu uocis in dicendo +scripsisse testatur eundemque librum uel Tyrannio uel Varro +inspexit. Theodori Byzantii, quem Plato (Phaedr. +p. 226 E) λογοδαίδαλον +uocat, artem rhetoricam (cf. Dionys. Hal. de <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘Isaco’">Isaeo</ins> 21 +p. 211 Sylb. Cic. Brut. 12, 48. L. Spengel art. script. +p. 98 sq.) in usum suum Varronem, ut ita breuitatis causa +loquar, conuertisse puto, nam Theodorum οὗ +τὸ φωνασκικὸν φέρεται βιβλίον πάγκαλον (Laert. Diog. II +103) Gadarenum uel Rhodium (cf. Quint. III 1, 7. G. Westermann +gesch. d. beredsk. I p. 186 sq.) fuisse ueri +<span class = "pagenum">61</span> +estsimile. <a name = "pg61lex"><span class = "crossflag">Ephorus +quoque</span></a> Isocratis discipulus in libro +περὶ λέξεως (cf. Theo progymn. II +p. 71, 22 Sp. Cic. orat. 57, 172. 57, 191. 64, 218) de +rhythmo oratorio eodemque loco de accentu puto egit. paucissima +de grammaticis dicenda sunt. de Hermocrate Iasio nihil conpertum +nisi eum Callimachi magistrum fuisse (Suid. Καλλίμαχος +cf. Mar. Vict. I 4, 96 p. 2468 +P), Eratosthenes Cyrenaeus in libro musico uel mathematico (cf. +G. Bernhardy Eratosth. p. 169) suam de flexo accentu +sententiam exposuit, Dionysius Thrax de tribus accentibus +uolgaribus in arte grammatica (Bekker anecd. gr. II p. 629 +sq.) dixit, Ammonium Alexandrinum obseruationes de rebus +prosodiacis fecisse scimus (Bekk. l. l. I p. 470. III +p. 1006). restant peripatetici Athenodorus et Theophrastus, +quorum alterum quamquam summi acuminis uirum usquam +memoratum<a href = "#note49" name = "ref49"><sup>49)</sup></a> +non inuenio, +alter num de media prosodia in libro περὶ +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘τεχνῆς’">τέχνης</ins> +ῥητορικῆς uel +περὶ λέξεως (cf. Max. Schmidt de +Theophr. rhet.<a href = "#note50" name = "ref50"><sup>50)</sup></a> +p. 37 sq. H. Vsener anal. Theophr. p. 20) an +in libris περὶ μουσικῆς +locutus sit incertum est, ex his uero tantum non +omnia de musicis organis et sonorum rationibus Varronem mutuatum +esse admodum ueri simile est. his adnumerare licet Aristoxenum, +quem in superioribus interdum testem protulimus; quamquam enim +Theophrastus in musicis rebus ab aemulo suo magno non ita longe +discessisse uidetur (cf. Aristox. ap. Boeth. de mus. V 3 +p. 1288 Mign. Theophr. ap. Porphyr. l. l. p. 241 +sq.), Varro sine dubio omnium musicorum principem non neglexit, +cuius libros eum +<span class = "pagenum">62</span> +lectitasse +infra quoque uidebimus. tot antiquissimorum et magnam partem +reconditorum scriptorum libros consuluit uel saltem sententias +rettulit, ut optime hinc quanto studio et quali eruditione hos +libros conposuerit conligamus.</p> + +<p>Num uero qui hanc doctrinae Varronianae particulam nobis +seruauit ipse ex illius libris eam decerpserit ualde dubium +uidetur. homini enim tantae neglegentiae, quantae opusculi nostri +conpilatorem esse cognouimus, talem industriam uix tribuerim. +uerum potius ex alio scriptore neque indocto homine, fortasse +ipso Seruio Vergilianorum carminum +conmentatore<a href = "#note51" name = "ref51"><sup>51)</sup></a>, +qui hunc antiquae +eruditionis pannum cum ipsius temporum doctrina consuit, haec +fluxisse existimo. quod etiam suadere uidentur quae de auctorum +quorundam uita ut Dionysii Thracis et Tyrannionis (cf. Plut. +Lucull. 20) hic leguntur, de qua Varro tacere uel breuissime +ingenium scriptoris praedicare solet. talia autem opusculi +conpilatorem multo posterioris ut genus scribendi prodit temporis +uirum nec nouisse nec conquisiuisse arbitror.</p> + +<p>Quaerentibus <b>in quo libro operis de sermone latino</b> haec +disputatio posita fuerit quodam modo adiumento nobis est unus +Acronis quem dicunt (cf. H. Vsener ind. lect. aest. Bern. 1863 +p. VII) locus qui ad Horati artem poet. 202 sic scribit +‘Varro ait in III disciplinarum et ad Marcellum de lingua latina +quattuor foraminum fuisse tibias apud antiquos, et se ipsum ait +in templo (Apollinis) Marsyae uidisse tibias quattuor +foraminum’. +(<a href = "#frg60a" name = "pg62frg60a">fr. 60<sup>A</sup></a>) +haec optime conueniunt +cum eis quae apud Seruium de diastematis in citharis tibiisque et +in humana uoce legimus, quo +<span class = "pagenum">63</span> +consensuVarronem in hac libelli Seruiani +parte ubique fontem esse uides. numerum uero III Ritschelius +quaest. Varr. p. 20 sq. ad libros disciplinarum, quorum +tertius de rhetorica<a href = "#note52" name = "ref52"><sup>52)</sup></a> +erat pertinere non posse censuit, +itaque aut sic corrigendum ut liber septimus qui musicam +tractauerit et sine dubio hic indicatus sit efficiatur aut ad +alterum titulum referendum esse. VII autem cum non facile in III +corrumpatur, alterum praeferendum est. quo testimonio lubrico +quidem et non satis firmo donec idem reliquorum librorum +argumento confirmabitur confidere liceat. praeter Acronis uerba +cum Serui expositione coniungenda uidentur quae idem Seruius si +quidem est idem ad Verg. Aen. VIII 618 +(<a href = "#frg60b" name = "pg63frg60b">fr. 60<sup>B</sup></a>) +e Varrone adscripsit +(cf. C. Bartholini de tibiis uet. p. 54 sq. +R. Volkmann ad Plut. de mus. p. 142 sq.)</p> + +<p>In <b>tertio</b> igitur <b>libro</b> easdem res perlustrauit +Varro quas antea Aristophanem Byzantium (p. 12 ed. +A. Nauck, cf. C. Goettling lehre v. acc. d. gr. spr. +p. 10 sq. A. Rossbach griech. rhythmik p. 33. +F. A. Wolf proleg. ad Hom. p. CCXVIIII sq.) consociasse +Arcadius quem dicunt testatur (p. 212 Schm.): τρίχα +τεμὼν τὴν κίνησιν τῆς φωνῆς, τὸ μὲν εἰς χρόνους, +τὸ δὲ εἰς τόνους, τὸ δὲ εἰς αὐτὸ τὸ πνεῦμα. καὶ τοὺς μὲν χρόνους +τοῖς ῥυθμοῖς ᾔκασε, τοὺς δὲ τόνους τοῖς τόνοις τῆς +μουσικῆς (cf. Theodos. p. 204, 6 Goettl.). accentus +igitur musicam naturam Aristophanem reliquosque quos supra +recensui secutus agnouit neque in legibus generalibus +inuestigandis se continuit sed etiam usum prosodiarum in singulis +uocabulorum generibus eum explicuisse Gelli +locus +(<a href = "#frg61" name = "pg63frg61">fr. 61</a>) +a quo orsus sum +ostendit. quod +<span class = "pagenum">64</span> +in reliquis +quoque rebus sine dubio fecit. de syllabarum +temporibus<a href = "#note53" name = "ref53"><sup>53)</sup></a> +praeter ea quae +Seruius habet quid docuerit dici nequit<a href = "#note54" +name = "ref54"><sup>54)</sup></a>. +conmunem certe syllabam ab eo +<i>mediam</i> esse adpellatam e Mario Victorino I 5 +p. 30 G. p. 2471 P. suspicor, quem ne plura +hoc capite e Varrone hausisse putes Luciani Muelleri uide +disputationem (l. l. p. 16 sq.). ordinem autem rerum si +Seruio est fides hunc instituit, ut primo de spiritu deinde de +accentu postremo de syllabarum longitudine et breuitate ageret, +quae ratio praeterea eo conmendatur, quod ita simplicissimum +transitum ad sequentem sibi parauit librum.</p> + +<p><b>Quartus</b> enim <a name = "3.2_metric"><b>liber de rebus +metricis</b></a> erat, quas Varronem explicuisse sat magnus +fragmentorum numerus demonstrat, in hoc libro explicuisse euincit +Rufini testimonium probabiliter emendatum (cf. supra +<a href = "#3_sermone">p. 47</a>). +et egregia congruentia qua tam apte +et conuenienter argumenta tertii et quarti libri sese excipiunt +haud sane mediocriter +<span class = "pagenum">65</span> +hanc rerum dispositionem firmare ac munire mihi uidetur.</p> + +<p>Versus secundum Varronem +(<a href = "#frg69" name = "pg65frg69">fr. 69</a>) +uerborum iunctura est, quae per +articulos et commata ac rhythmos modulatur in pedes. quam +definitionem qui proposuit praemittere debuit quid sint articuli +commata rhythmus. propterea Varroni tribui quae apud Victorinum, +quem Aphthonium dici mauolt Th. Bergk philolog. XVI p. 639 +sq., hoc fragmentum praecedunt et de colis commatisque +agunt +(<a href = "#frg68" name = "pg65frg68">fr. 68</a>). +de +differentia metri ac rhythmi M. Terentium dixisse certiores +nos facit Diomedes +(<a href = "#frg66" name = "pg65frg66">fr. 66</a>), +e quo testimonio de utriusque natura eum disseruisse sequitur. +<a name = "pg65frg70"><span class = "crossflag">quae +igitur apud Victorinum</span></a> et +Diomedem, ad quos frustula quaedam huius libri peruenisse iam +uidimus, de hac re conuenientia inter se leguntur, probabiliter +ad Varronem referemus. confirmatur autem hoc Augustini +auctoritate, quem in libris de musica e Varronis libro de eadem +re scripto hausisse recte uidit H. Weil in Fleckeiseni +annal. 1862 p. 336. 344 cf. Bergk l. s. p. 641, +praeterea ad eundem pertinent quae uterque de +poetice +(<a href = "#frg59" name = "pg65frg59">fr. 59</a>) +habet cl. Isidori +orig. VIII 7, 3 et Varronis Parmenone ap. Nonium u. poesis +p. 428. circumspecto uero in his rebus iudicio opus est, cum +non solum omnes fere scriptores metrici latini a Caesio Basso +(cf. O. Iahn conm. in Pers. sat. VI 1 p. 211 sq. +H. Wentzel symbola crit. ad hist. script. metr. lat. +p. 6. E. a Leutsch philolog. XI p. 739 sq.) +pendeant, e quo Atilium Fortunatianum Diomedem Terentianum Maurum +hausisse ostendit C. Lachmann praef. Terent. Maur. +p. XVI. cf. Wentzel l. l., uerum etiam omnes cum bona +et antiqua doctrina posteriorum temporum uana inuenta dubiasque +uel falsas obseruationes miscuisse et confudisse constet (cf. +A. Rossbach de metr. graec. disp. alt. p. 16 sq. +R. Westphal d. fragm. u. lehrs. d. griech. rhythm. +p. 102. 113. al. I. Caesar grundz. d. griech. rhythm. +p. 273 sq. H. Weil l. s. s. p. 338 sq. +Luc. Mueller de re metr. poet. lat. p. 16 sq.). praeterea +Mari +<span class = "pagenum">66</span> +Victorini ars grammatica de +orthographia et metrica ratione et Diomedis liber tertius tam +mire inter se consentiunt<a href = "#note55" +name = "ref55"><sup>55)</sup></a>, +ut conmunem auctorem siue Caesius Bassus siue alius +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘fuerit’">fuit</ins> +prodant. quibus omnibus +consideratis in eis quae necessario uel saltem certis rationibus +a Varrone repetenda suat me continere quam omnia quae eo non +indigna uidentur credule congerere malui.</p> + +<p>In rhythmo definiendo Aristoxenum Varro secutus est. +M. Terentio est enim ‘rhythmus pedum temporumque iunctura +uelox diuisa in arsi et thesi, uel tempus quo syllabas metimur’ +(<a href = "#frg64" name = "pg66frg64">fr. 64</a>), +Aristoxeno ῥυθμός ἐστι χρόνων +τάξις (Max. Planud. in Hermog. id. V p. 454 W. +cf. anon. schol. VII p. 892) uel χρόνος +διῃρῃμένος ἐφ᾽ ἑκάστῳ τῶν ῥυθμίζεσθαι +δυναμένων (Bacch. p. 22 Meib.), quas generaliter +positas definitiones eum ad rhythmum qui in uoce ualet pergentem +ita circumscripsisse, ut Varroniana proxime ad eam accedat +R. Westphal l. l. p. 86 sq. p. 101. cl. +Aristox. rhythm. elem. p. 272. 276 Mor. ostendit +<a href = "#note56" name = "ref56"><sup>56)</sup></a>. etiam +<span class = "pagenum">67</span> +inmetro explicando, de quo quid Aristoxenus senserit ex Aristide +Quintiliano<a href = "#note57" name = "ref57"><sup>57)</sup></a> +(cf. A. Rossbach griech. metr. +p. 13 sq.) conligendum est, ab hoc non discessit, nam metrum +rhythmum modo finitum dixit +(<a href = "#frg65" name = "pg67frg65">fr. 65</a>), +et hac definitione nixus quid inter +utrumque discrimen sit accuratius exposuit +(<a href = "#frg66" name = "pg67frg66">fr. 66</a>). +cum autem in metri +definitione praecipuum ei sit quod finem habet, statim hoc loco +eum disputasse existimo de finibus uel clausulis metrorum +(<a href = "#frg67" name = "pg67frg67">fr. 67</a>), +de quibus cf. R. Bentley sched. de metr. Terent. p. 8. ad Terent. +Adelph. IIII 4,1. G. Hermann elem. doctr. metr. p. 181. 432. +deinde partes quasi metri recensendae erant cola commata periodi +(<a href = "#frg68" name = "pg67frg68">fr. 68</a>), cf. +Westphal philol. XX p. 79 sq., quorum colon est quod finitis +constat pedibus, comma in quo pars pedis remanet, quae nomina +constanter confunduntur, ut a Diomede p. 498, 10, immo a +Victorino ipso qui statim post has definitiones (I 13, 2 +p. 2498 p. <i>arma uirumque cano</i> colon adpellat, +cum sit comma, cf. Atilium Fortunatianum quem dicunt II 28, 8 +p. 2699 P. utrumque igitur ad caesuram spectat, quae si +cum fine pedis conuenit colon, si in pedem incidit +comma +efficit<a href = "#note58" name = "ref58"><sup>58)</sup></a>. +uersum +<span class = "pagenum">68</span> +autem a metro ita +distinxit, ut eum caesura in duas diuidi partes diceret, quod in +definitione uersus supra scripta a +(<a href = "#frg69" name = "pg68frg69">fr. 69</a>) +Victorino ut omnia fere quae ad nos +nunc pertinent obscuratum quamquam non prorsus deletum, +manifestis uerbis Augustinus et Victorinus aliis locis tradunt +(cf. H. Weil l. l. p. 336); eumque uocari a +uersura et a dimetro ad hexametrum progredi uoluit. qui uero +uersus faciant uates a uersibus uiendis nuncupari uel graece +poetas a ποιεῖν +(<a href = "#frg70" name = "pg68frg70">fr. 70</a>), +unde poetice quoque et +poesis et poema sint ducta, quorum illa ars ipsa, altera +perpetuum argumentum uersibus tractatum ut Enni annales, tertium +carmen quodque uel minus uel maius sit. hoc secundum stoicos +dictum esse docet Posidonius apud Laert. Diog. VII 60: ποίημα +δὲ ἐστιν, ὡς ὁ Ποσειδώνιός φησιν ἐν τῇ +περὶ λέξεως εἰσαγωγῇ, λέξις ἔμμετρος ἢ ἔρρυθμος μετὰ σκευῆς τὸ +λογοειδὲς ἐκβεβηκυῖα‧ τὸ ἔρρυθμον δὲ εἶναι τὸ ῾Γαῖα μεγίστη᾽ καὶ +῾Διὸς αἰθήρ᾽. ποίησις δὲ ἐστι σημαντικὸν ποίημα μίμησιν περιέχον +θείων καὶ ἀνθρωπείων (cf. R. Schmidt +stoic. gramm. p. 50. Lucil. ap. Non. u. poesis p. 428). +breuiter tum quibus uersuum generibus poetae +latini<a href = "#note59" name = "ref59"><sup>59)</sup></a> +usi sint significant, +ut mihi +<span class = "pagenum">69</span> +quidem uidetur. ad hunc +igitur locum Rufini testimonium +(<a href = "#frg71" name = "pg69frg71">fr. 71</a>) +de fabulis Plautinis et Terentianis +(cf. F. Ritschl parerga Plaut. et Terent. I p. 359) +refero.</p> + +<p>His praemissis ad singula versuum genera transiit, quae eodem +quo plerumque ea metrici latini ordine proferre solent, eum +recensuisse puto, ut primum γένος ἴσον +διπλάσιον ἡμιόλιον, deinde uersus conpositos tractaret. +diligenter haec omnia persecutus est, ut fragmenta quae huc +pertinere docuit Ritschl quaest. Varr. p. 34 sq. +demonstrant. quid uero de singulis statuerit relliquiarum +paucitas disceptare uetat. nam nihil fere de metris dactylicis +traditum, pauca de iambicis, paucissima de conpositis. quamuis +enim in Diomedis expositione de hexametro dactylico quaedam a +Varrone repetita esse credam, praesertim quae de nominibus eius +p. 494 sq. et incisionibus p. 497 (cl. Victorino I 19, +2 p. 2508 P.) leguntur, tamen minus certa sunt, quam +quae in fragmentorum seriem recipienda duxerim. unum tantum +superest frustulum quod huc spectat +(<a href = "#frg72" name = "pg69frg72">fr. 72</a>). +Archilochum enim trimetro dactylico +uel heroo unam syllabam addidisse et talem uersum effecisse +tradidit ‘omnipotente parente meo’ quod metrum Seruius +(centimetr. p. 369 Gaisf. p. 1820 P.) +Alcmanium<a href = "#note60" name = "ref60"><sup>60)</sup></a> +dicit, +Archilochium contra tetrametrum dactylicum acatalectum spondeo +finitum Seruius et Victorinus l. l. adpellant. e iambicis +metris Varronem de senario locutum esse scimus, e quo additis +tribus syllabis septenarius +(<a href = "#frg73" name = "pg69frg73">fr. 73</a>), +praepositis duobus +<span class = "pagenum">70</span> +pedibusiambicis octonarius +(<a href = "#frg75" name = "pg70frg75">fr. 75</a>) +fieret. praeterea de +nota quadam transuersa breuibus syllabis pro longis positis in +septenario adscribenda egit +(<a href = "#frg74" name = "pg70frg74">fr. 74</a>), +quod praeceptum apud Rufinum +Diomedis de septenario testimonium excipit, nullo tamen cum hoc +uinculo coniunctum est. ‘non potest enim’ ut Ritscheli uerbis +(quaest. Varr. p. 35) utar,</p> + +<blockquote> +non hic esse utriusque nexus, ut a modo, quo septenarius fieret e +senario, transiretur ad talium septenariorum commemorationem, +quorum media syllaba breuis haberetur: qualium constat non +minorem esse multitudinem, quam quorum media syllaba admisit +hiatum. <i>in huiusmodi</i> igitur <i>locis</i> h. e. cum in +mediis septenariis tum ubicunque breuis est pro longa syllaba, ut +in extremis uersibus arsi terminatis, Varro poni iussit hanc +notam metricam; +</blockquote> + +<p>cf. G. Hermann l. l. p. 149 sq. ex senario iambico +alium uersum nasci uoluit +(<a href = "#frg76" name = "pg70frg76">fr. 76</a>), +quem Marius Plotius p. 270 G. +p. 2642 P. dimetrum iambicum catalecticum Anacreontium +dicit (cf. Serui centimetr. p. 366 G. +p. 1818 P. Terent. Maur. 2480 sq.). si nouum carmen hoc +Diomedes nuncupat id non de aetate qua primum eo usi sint ualere +docet priscum carmen populare uirginum Bottiacarum ἴωμεν +εἰς Ἀθήνας (Plut. quaest. gr. 35 cf. +Rossbach u. Westphal l. l. p. 197) et Simonidis ἐβόμβησεν +θαλάσσα (fr. 1 Bergk.), +sed cum Ritschelio l. l. p. 36 carmen nondum +conmemoratum intellegendum est. uersuum conpositorum a Varrone +explanatorum unum extat exemplum +(<a href = "#frg77" name = "pg70frg77">fr. 77</a>). +paroemiacum cum ithyphallico +coniunctum (cf. Hermann l. l. p. 592. Rossbach u. +Westphal p. 358) Archilochium metrum dixit (cf. Seru. cent. +p. 376 G. ubi pessime Putschius p. 1825 +<i>partheniaco</i> pro <i>paroemiaco</i> edidit). hae exiguae +relliquiae disputationis Varronianae supersunt<a href = "#note61" +name = "ref61"><sup>61)</sup></a>, qua singula uersuum genera +haud paucis sine +<span class = "pagenum">71</span> +dubio poetarum potissimum latinorum, ubi fieri potuit, exemplis additis +percensuit.</p> + +<p>Quem uero in rebus metricis auctorem praecipue +M. Terentius secutus sit ex tam paucis relliquiis expiscari +difficile est. si magis de Heliodori metrici aetate, de qua post +Ritschelium d. alexandr. biblioth. p. 138 sq. nuper in +uarias partes discesserunt H. Keil quaest. gramm. p. 14 sq. +C. Wachsmuth philol. XVI p. 618 sq. H. Lipsius in +Fleckeiseni ann. 1860 p. 609 sq., constaret, de hoc +cogitauerim. eundem metricum ac rhetorem Horati comitem in +itinere Brundisino (sat. I 5, 2. cf. I.G.F. Estrée Horat. +prosopogr. p. 195) esse mihi quoque (cf. Th. Bergk nou. mus. +rhen. I p. 374 sq.) ualde ueri simile uidetur et temporum +ratio ut infra uidebimus non obstat, quominus huius uiri scriptis +Varro usus sit, nam Horati saturam illam anno u. c. DCCXVII +scriptam esse probauerunt C. Kirchner quaest. Horat. p. 58 +sq. C. Franke fast. Horat. p. 96 sq. Varro autem artem +metricam, quam praeterea in transcursu quasi tractauit, si magna +Hephaestionis uolumina (cf. A. Rossbach d. Hephaest. Alexandr. +libr. p. 8 sq.) conparamus, uix ipse primus constituit atque +elaborauit, sed ut solet a graeco quodam scriptore transtulit, +Heliodorus autem princeps τῶν συμπλεκόντων +τῇ μετρικῇ θεωρίᾳ τὴν περὶ ῥυθμῶν (Arist. Quint, +p. 40 Meib. cf. I. Caesar grundz. d. gr. rhythm. +p. 226) fuisse uidetur, et ‘inter graecos huius (metricae) +artis aut primus aut solus est’ (Mar. Vict. II 9, 8 +p. 2541 P. cf. Westphal d. fragm. d. gr. rhythm. +p. 12 sq.) quam ratiocinationem si non prorsus aspernaris +addiderim, quod per se non magni momenti esse concedo, Heliodorum +uersus iambicos de quibus Varronem quoque diligenter egisse +uidimus, magna subtilitate persecutum esse, id quod demonstrat +Prisciani libellus de metris Terentianis (cf. H. Keil +l. l. p. 13), eundemque de dimetro catalectico +disputasse eiusque exemplum Simonidis uersum supra conmemoratum +(Prisc. l. l. II p. 428, 7) proposuisse, qui cum +<span class = "pagenum">72</span> +exemploquod Varronem adtulisse +Diomedes testatur +(<a href = "#frg76" name = "pg72frg76">fr. 76</a>) +etiam in spondeo secundo loco posito +conuenit (cf. C. L. Schneider lat. gramm. I 1 +p. 683).</p> + +<p>Hoc uero argumento subtiliter tractato, satis amplo profecto +et inpedito, Varronem totum librum quartum expleuisse arbitror. +accedebat autem ni uehementer fallor aliud. non erat enim, cur in +opere de sermone latino, quo tam accurate poetarum metra +scriptorem inlustrasse uidimus, solutae orationis numeros +neglegeret. in quibus explicandis antiquos haud mediocriter +uersatos esse et inde a sophistarum Hippiae et Gorgiae temporibus +praesertim qui de arte dicendi scripserunt huic doctrinae operam +dedisse notum est (cf. Aristot. rhet. III 8. Cic. orat. 41, 140 +sq. Quint. inst. orat. VIIII 4, 45 sq. E. M. Cope journ. of +class. a. sacr. philol. III p. 51 sq.). Varronem autem non +solum talia scripta ut Ephori περὶ +λέξεως et Theophrasti libros in quibus prosae numeros +tractauerat (cf. supra <a href = "#pg61lex">p. 61</a>. Max. +Schmidt l. l. p. 45 sq.) in hoc opere conscribendo +consuluisse supra uidimus, uerum etiam ipsum opus siue titulum +spectamus siue argumentum admodum simile et propinquum est eis +libris, qui περὶ λέξεως inscripti +artis rhetoricae partem de elocutione (cf. L. Spengel ueb. +d. stud. d. rhetorik b. d. alt. p. 26) docebant (cf. E. +Meier opusc. II p. 18. G. Westermann gesch. d. bereds. I +p. 138. 171). in quibus cum orationis solutae numeros +exponere solerent ex argumenti simillimi indole id Varronem +quoque fecisse probabile est. grauius autem est, quod ab opere in +quo puri sermonis praecepta danda erant prosae numeri, quorum +scientia unicuique publice dicenti necessaria erat, non magis +alieni erant quam poetarum metra. haec igitur cum a Varrone +tractata esse sciamus, de illis satis probabiliter idem conligere +possumus. testimonia certa et manifesta huius rei non repperi. +non autem inconsiderate contendere mihi uideor alicuius momenti +in hac quaestione esse Rufini locum qui in libello de metris +oratorum e Cicerone et +<span class = "pagenum">73</span> +Victorino +maximam partem excerpto Varronem de numeris scripsisse +testatur +(<a href = "#frg78" name = "pg73frg78">fr. 78</a>), quod in +illo opusculo et rerum conexu de prosae tantum numeris accipi +potest. Rufinum excerptorem quidem neglegentissimum et stupidum +cum libris nostris uel ipsum uel quod magis placet aliis +intercedentibus usum esse uiderimus ad eosdem hoc testimonium +spectare existimo.<a href = "#note62" name = "ref62"><sup>62)</sup></a> +quod fortasse aliquo modo Diomedis +confirmatur auctoritate qui in libri secundi capite de +conpositione, quamuis ibi constanter Ciceronis et Quintiliani +libros rhetoricos adhibeat, haec scribit (p. 465, 1):</p> + +<blockquote> +nam structurae obseruatio bipartita tam ad oratorias uirtutes +quam ad partes grammaticas pertinet. et alterum quod ab genere +rhetorico trahitur trina ratione colligitur et est primum +incisum, hoc graeci comma nominant; ex commatibus [hoc est +incisis] membrum fit, quod illi colon appellant; ex commatibus et +colis periodus constat, quam nostri conprehensionem dicunt. +alterum ad officium artis grammaticae refertur hoc est ad pedes, +si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula +struitur; quare (quod <i>codd.</i>) genus hoc possis grammaticum, +illud rhetoricum magis dicere. +</blockquote> + +<p>Pergo ad <b>librum quintum</b>. huc referendum est teste +Romano, cui omnia horum librorum frustula Charisius debet, +fragmentum de interiectione +(<a href = "#frg81" name = "pg73frg81">fr. 81</a>), +de quo optime disputantem audi +Ottonem Iahn in conmentatione ueber die kunsturtheile bei Plinius +(ber. d. saechs. gesellsch. d. wiss. II 1850 p. 114):</p> + +<blockquote> +das ungeschickt wiederholte <i>ut ait Varro, inquit Varro</i> +beweist, dass wir es hier mit einem excerpt zu thun haben, +welches aus einer laengern auseinandersetzung die hauptpunkte +zusammengerueckt hat, +<span class = "pagenum">74</span> +aus der +auch die zunaechst folgenden bemerkungen entlehnt sein werden. +ohne zweifel gehoert alles genau zusammen. Varro handelte von den +interiectionen, durch welche ganz vorzugsweise ein +characteristischer ausdruck der gemuethsstimmung hervorgebracht +wird, und zugleich von andern mitteln der sprachlichen +darstellung, um diese wirkung zu erreichen. dabei hatte er vom +ἦθος und πάθος +gesprochen und die dichter auf deren +beispiel er sich berufen musste, nach dieser richtung kurz +charakterisirt. so erklaert sich die sonst auffallende +erscheinung in einer grammatischen schrift de latino sermone eine +bemerkung dieser art zu finden. +</blockquote> + +<p>artem ἤθη et πάθη +recte et pulchre exprimendi et oratoribus et +poetis esse maxime necessariam Cicero orat. 37, +128.<a href = "#note63" name = "ref63"><sup>63)</sup></a> +Quint. inst. orat. VI +2, 8 sq. Macrobi quae ex libro saturnaliorum IIII extant satis +ostendunt, in his igitur libris, quibus quid pura et elegans +latinitas postularet docebatur, rem tam magni momenti intactam +relinquere non licuit. e loco nostro uero facile intellegitur in +libro quinto <a name = "3.3_contin"><b>continentis sermonis +uirtutes</b></a> expositas fuisse, quod argumentum quam prope ad +rhetorum praecepta de eisdem rebus accedat sua sponte adparet. +nemo ignorat, quanta subtilitate et rhetores et grammatici de +uirtutibus et uitiis orationis disserant et infinitas eorum +partitiones et definitiones proferant. longum est nec necesse +pluribus de hac re agere quae Ciceronem uel Quintilianum, +Diomedem uel Donatum, ut taceam posteriores rhetores graecos et +latinos, inspicienti obicitur. propagata +<span class = "pagenum">75</span> +eratharum rerum expositio ad utriusque artis +auctores inde ab eo tempore quo sophistae utrique studuerunt (cf. +I. Classen de gramm. gr. primord. p. 23 sq. L. Spengel +art. script. p. 39 sq.), quod ueteres quoque grammaticos +Romae fecisse Suetonius<a href = "#note64" name = "ref64"><sup>64)</sup></a> +narrat, et quamquam postea schemata +λέξεως quae aut ad grammaticum aut +ad rhetorem pertinerent inter se distinguere uoluerunt (cf. +Quint. inst. orat. VIIII 3, 2. Donat. III 5, 1 +p. 1773 P.), tamen easdem maxime figuras apud utrosque +enumeratas inuenies. de eadem re, uirtutes dico et uitia +sermonis, Varronem dixisse Romani testimonium indicat, quod +quomodo, quamquam sine dubio multo simplicius et doctius quam +posteriores, in singulis instituerit non liquet. loco nostro (cf. +Ritschl parerg. Plaut. et Ter. I p. 194 sq.) Titinnius +Terentius Atta pulchrae ἠθοποιίας +uel morum descriptionis causa laudantur, Trabea contra Atilius +Caecilius adfectus facile mouere dicuntur, quarum rerum exempla, +a Varrone certo non parce adposita, paucissimis exceptis Romanus +uel Charisius omisit. e Terentio enim ἠθοποιίας +principe (cf. Varr. Parmen. ap. Non. u. +poscere p. 374) adfectus exemplum profertur, quod ex meris +exclamationibus constat. addit scriptor, tale enuntiatum, +quamquam interiectionis particula desit,<a href = "#note65" +name = "ref65"><sup>65)</sup></a> tamen +<span class = "pagenum">76</span> +interiectianimi causa ita uocari. secuntur +quaedam irascentis amantis dolentis +exempla.<a href = "#note66" name = "ref66"><sup>66)</sup></a></p> + +<p>In eodem libro de tribus dicendi generibus a poetis et +oratoribus usurpatis dixit. Gelli enim libri sexti caput XIIII +sumptum esse ex libris de sermone latino Ritschelio non +inprobabile uidebatur, qui quaest. Varr. p. 15 et nou. mus. +rhen. VI p. 524 diiudicare noluit, utrum hoc testimonium ad +libros de proprietate scriptorum an ad nostros spectaret. prius +illud non ita ueri simile est, postquam reperto Hieronymi indice +libros περὶ χαρακτήρων (Char. +p. 189) non eosdem atque eos de proprietate scriptorum esse, +sed potius conuenire cum libris de descriptionibus Ritschelius +l. l. p. 520 perspexit, nam nunc in hac re disceptanda +nomen χαρακτῆρες a Gellio initio +capitis positum nullius momenti est. accedit quod libros de +proprietate scriptorum numquam Gellius conmemorat nihilque fere +adhuc de eis constat, ut dubium et lubricum uideatur unum +fragmentum ad eos referre. maximi contra ponderis est, quod +genera dicendi tamquam orationis uirtutes +praedicantur +(<a href = "#frg80" name = "pg76frg80">fr. 80</a>) +‘quibus uitia agnata +sunt pari numero, quae earum modum et habitum simulacris falsis +ementiuntur. sic plerumque sufflati atque tumidi fallunt pro +uberibus, squalentes et ieiunidici pro gracilibus, incerti et +ambigui pro mediocribus.' his rebus cum librum quintum +<span class = "pagenum">77</span> +destinatumfuisse uiderimus, haec<a href = "#note67" +name = "ref67"><sup>67)</sup></a> indidem +fluxisse confidenter adfirmo. tria igitur genera dicendi sunt +(cf. Cic. orat 5, 20. Quint. XII 10, 58) a Graecis ἁδρὸν +ἰσχνὸν μέσον, quae Theophrastum primum +agnouisse sequitur e Dionys. Hal. de Dem. ui dic. 3. Lys. 6 (cf. +Westermann l. s. p. 170), a Romanis uber mediocre +gracile adpellata, quae uirtutes si modum excedunt uitia fiunt. +latinorum poetarum exempla esse ubertatis Pacuuium, gracilitatis +Lucilium, mediocritatis Terentium, eandemque orationis +diuersitatem teste Polybio et Rutilio prae se tulisse claros +legates quos a. u. DLXXXXVIIII Athenienses Romam miserint (cf. +Cic. acad. pr. II 45, 137), Carneadem academicum Diogenem stoicum +Critolaum peripateticum. cum uero hoc fragmento iterum uideamus, +quam arte ubique oratorum et poetarum loquendi morem coniunxerit, +iure nostro in hoc libro de discrimine solutae et poeticae +orationis actum esse expectamus ideoque huic libro uindicamus +quae Isidorus I 37 habet +(<a href = "#frg79" name = "pg77frg79">fr. 79</a>). +quamquam non sine ulla haesitatione +hoc factum esse fateor. non desunt quidem uestigia Isidori +auctores libros nostros adhibuisse, quod adnotatione nostra +discas, sed parum liquet, quibus operibus Varronianis illi omnino +usi sint, quam ut certo demonstrari possit cui libro singula +frustula debuerint. quare etiam omnes fere Isidori etymologias +nisi aliorum testimoniis tribuuntur grammaticis libris neglexi, +nec dubium est quin eae omnes uel saltem longe maximam partem ex +aliis libris excerptae sint, nunquam uero eis de librorum indole +ac ratione quidquam doceatur. fragmentum de quo nunc loquor e +quodam libro sumptum esse oportet, in quo de prosa et eloquentia +disputabatur, quod etiamsi in pluribus fieri potuit ut in libris +rhetoricorum, tamen librorum nostrorum +<span class = "pagenum">78</span> +uestigiaquae hunc locum apud Isidorum +excipiunt<a href = "#note68" name = "ref68"><sup>68)</sup></a> et +poetarum et prosae scriptorum conparatio ut ad eosdem hoc +frustulum referam me mouent. initio igitur libri quinti de hac re +Varronem disseruisse breuiterque quo tempore utrumque ortum sit +adiecisse credo. carmina enim inde ab antiquissimis temporibus +esse cantata existimauit, et soluta oratione primum apud graecos +Pherecydem Syrium (cf. Suid. Φερεκύδης. +F. G. Sturz Pherecyd. fragm. +p. 11 sq. ed. alt.), apud Romanos Appium Claudium Caecum +(cf. Cic. Brut. 16, 61. H. Meyer orat. rom. fragm. p. 1 sq.) +scripsisse. deinde ad genera dicendi transiit et ubi et quatenus +adhibenda in sermone urbano sint exposuit, quo facto singulas +virtutes orationis et uitia recensuit. denique de +uocabulorum +significatione +(<a href = "#frg83" name = "pg78frg83">fr. 83</a>. +<a href = "#frg84" name = "pg78frg84">84</a>. +<a href = "#frg85" name = "pg78frg85">85</a>. +<a href = "#frg86" name = "pg78frg86">86</a>) secundum usum +elegantioris latinitatis<a href = "#note69" name = "ref69"><sup>69)</sup></a> +deque aliorum formis +praestantioribus<a href = "#note70" name = +"ref70"><sup>70)</sup></a> +(<a href = "#frg88" name = "pg78frg88">fr. 88</a>. +<a href = "#frg89" name = "pg78frg89">89</a>) +locutus est, sed ex paucis et exiguis +relliquiis nec ordo rerum nec ratio expositionis indagari +potest.</p> + +<span class = "pagenum">79</span> + +<p>Perlustratis posteriorum librorum relliquiis totiusque operis +peculiari indole quodammodo perspecta ad <b>priores libros</b> +transeo quos adhuc neglexi. quale et quid eorum in uniuersum +fuerit argumentum non ita difficile est demonstratu, sed singula +multo obscuriora quam in illis sunt, nam paucissima tantum +frustula aetatem tulerunt. initio <b>libri primi</b> necesse erat +ut de consilio et argumento operis disputaretur, praesertim quid +sit sermo latinus uel pura <b>latinitas</b> accurate +circumscriberetur. Varro hoc generaliter definiuit atque addidit +ducibus <i>natura analogia consuetudine auctoritate</i> quid bene +dictum sit iudicandum esse. discimus hoc ex Diomede +p. 439 +(<a href = "#frg41" name = "pg79frg41">fr. 41</a>), qui cum +in libro tertio non solum omnia quae sub Varronis nomine profert +(exceptis eis quae Suetonio eum debere supra dixi), uerum etiam +haud pauca praeterea e libro de sermone latino quarto habeat, +reliqua quoque, quae in libro secundo e Varrone laudat, ex eisdem +libris sumpsisse putandus est, siquidem fragmenta ipsa cum +argumento librorum conueniunt. uix ac ne uix quidem ipse libris +Varronianis usus est, sed ex aliis auctoribus sua hausit, ut +praeter externa indicia in primis librorum natura et ratio +respicienda sit. ex tribus autem fragmentis (p. 426, 21. +428, 22. 439, 15), quae in secundo Diomedis libro leguntur, duo +ex eodem fonte fluxerunt atque illa quae supra tractauimus, +tertium ad librum de grammatica pertinere infra demonstrabitur. +alterum, de quo modo dicere coepi, apud Charisium quoque +p. 50, 34 Varrone non nominato<a href = "#note71" +name = "ref71"><sup>71)</sup></a> legitur, +<span class = "pagenum">80</span> +ubiprima uerba sunt <i>constat ergo latinus +sermo natura analogia consuetudine auctoritate</i>. haec igitur +tanquam quattuor fundamenta et principia bonae latinitatis +posuit, ut quid eorum uni repugnaret reiciendum esset. natura +uerborum ipsa materia uel potius peculiaris uerborum forma et +figura est, quae constanter eadem manet, ut <i>scribo</i> non +<i>scrimbo</i> dicat qui intellegi uelit necesse sit. eam autem +artissime cum origine uerborum conexam esse et ex hac pendere +manifestum est et confirmatur Varronis uerbis (de l. l. V 2 +p. 13) <i>uniuscuiusque uerbi naturae sunt duae a qua re et +in qua re uocabulum sit impositum</i>. analogiae interpretatio +<i>sermonis a natura proditi ordinatio secundum technicos</i> vix +integra e Varrone translata est, quod pluribus inter scriptorem +primum et grammaticum nostrum intercedentibus auctoribus non +ualde est mirum. ordinationem uero si summam spectas rei non +alienam esse ab analogia testatur Vitruuius, qui de suis rebus +ita scribit (I 2, 2): ‘ordinatio est modica membrorum operis +commoditas separatim uniuersaeque proportionis ad symmetriam +comparatio’, cuius definitionis pars altera ostendit quomodo hoc +nomen ad analogiam explicandam adhiberi potuerit cf. Varro de +l. l. X 37 p. 565: ‘sequitur tertius locus, quae sit +ratio proportionis<a href = "#note72" name = "ref72"><sup>72)</sup></a>; +ea graece uocatur ἀνάλογον; +ab analogo dicta analogia’, cl. X 42 +p. 568. 65 p. 581. consuetudo in multorum consensione +et usu loquendi uersatur et eadem ui non raro in libris de lingua +latina analogiae opponitur ut VIII 26 p. 410 sq. VIIII 2 +p. 458 sq. X 73 p. 585, auctoritas uero, qua ueterum +usum loquendi uel scribendi significat, in illis libris +non +occurrit.<a href = "#note73" name = "ref73"><sup>73)</sup></a> +paucis mutatis eandem de sermone +<span class = "pagenum">81</span> +obseruationem Quintilianus (inst. orat. I 6, 1) profert, qui pro +analogia rationem (cf. de l. l. X 36 p. 564) quam +praecipue analogia, interdum etymologia praestet, pro natura +uetustatem ponit quae quasi pars auctoritatis est, nam ‘uetera’ +ait ‘maiestas quaedam et ut sic dixerim religio<a href = "#note74" +name = "ref74"><sup>74)</sup></a> commendat’. similiter +Maximus Victorinus (p. 272 L. p. 1938 P.) et +Augustinus de grammatica (p. 7 Web. p. 167 Mai nou. +bibl. patr. I 2) Varrone nituntur quorum uterque naturam +simpliciter omittit, Probus contra (inst. art. p. 47; 19 K.) +analogiam tantum et anomaliam retinuit.</p> + +<p>His praemissis in libro primo copiose <a name = "3.4_vocis"><b>de +uocis natura</b></a> disseruit ut Seruius de +accentibus paragrapho octaua docet, e quo Varronem breuissime de +hac re in libro tertio egisse uidemus, quem ibi quae ad sequentia +probanda necessaria erant ex initio operis repetiisse +consentaneum est. secutus est ut uidimus stoicos (cf. +R. Schmidt stoic. gramm. p. 16 sq.) quorum sententiam, +quam iam supra +(<a href = "#pg6phon">p. 6</a>. <a href = "#3_sermone">47</a>) +indicaui, nunc satis habeo breuissime Gelli +(V 15, 3 sq.) uerbis proferre:</p> + +<blockquote> +corpus est quod aut efficiens est aut patiens. id graece +definitur τὸ ἤτοι ποιοῦν ἢ πάσχον. +quam definitionem significare uolens Lucretius poeta ita scripsit +<i>tangere enim aut tangi nisi corpus <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘ulla potest’">nulla potest</ins> res</i> +(I 304). alio quoque modo graeci dicunt τὸ +τριχῆ διάστατον. sed uocem stoici corpus esse contendunt +eamque dicunt ictum aera.<a href = "#note75" +name = "ref75"><sup>75)</sup></a> +</blockquote> + +<p>his coniuncta erat distinctio uocis in articulatam +<span class = "pagenum">82</span> +etconfusam, quam apud omnes fere +grammaticos latinos reperimus, praeter alios apud Diomedem +(p. 420, 9) et Marium Victorinum (I 2, 1 +p. 2451 P.). recepi autem Diomedis uerba +inter +relliquias +(<a href = "#frg42" name = "pg82frg42">fr. 42</a>), +non quo eum doctam Varronis +disputationem integram reddidisse crediderim, sed quia multa +uestigia horum librorum apud eum inuenimus Varronemque talia, +quamuis alia profecto doctrina, dixisse nullus dubito. ab +articulata uoce rei natura<a href = "#note76" +name = "ref76"><sup>76)</sup></a> +fert ad <b>litteras</b> eum progressum +esse, quod quomodo fere instituerit, bene opinor intellegimus +Audacis fragmento quodam ab Angelo Mai e ‘glossario maximae molis +Vaticano perantiquo’ in classicorum auctorum uolumine sexto +p. 589 edito:</p> + +<blockquote> +uox est aer ictus auditui sensibilis. uocis autem duae sunt +partes, articulata et confusa; articulata est hominum +<span class = "pagenum">83</span> +tantum, quae scribi potest id est +<i>orator uenit et docuit</i>, et dicta articulata quod articulo +[sic] scribentis conpraehendi possit. confusa est quae scribi non +potest, ut puta uelut ouium balatus, equi hinnitus, mugitus +bouis, latratus canis et cetera, sed articulata uox, quamquam sit +prolixa oratio, soluitur et facit sermonem. iterum sermonem +soluis et facit syllabam. si uero syllabam soluas, remanet +littera, et iam non procedit ultra (ultro <i>cod.</i>) resolutio. +</blockquote> + +<p>singularum litterarum potestatem ac pronuntiationem Varronem +subtiliter explicasse credo et huic argumento totum librum +dedisse. de cuius disputationis relliquiis, quae probabiliter ad +hunc locum referri possint infra dicam. in aliis quoque libris +non pauca, quae bene huc quadrent disputata esse infra +adparebit.</p> + +<p><b>Libro secundo</b> alterum quod in Diomedis libro secundo +(p. 428, 22) legitur fragmentum +(<a href = "#frg49" name = "pg83frg49">fr. 49</a>) +tribuo, misere excerptum ex longiore +disputatione <a name = "3.5_syllab"><b>de uariis syllabarum +generibus</b></a>. duae praesertim classes discerni possunt. nam +sunt aut barbarae aut graeculae aut quod addere licet latinae, +deinde aliae asperae aliae leues, aliae procerae aliae +retorridae, aliae durae aliae molles. singula satis copiose +persequi debebat, uix enim quid praeterea in hoc libro +tractauerit inuenies, quocum, si in hoc argumento acquieuit, +optime conuenit liber tertius quem de spiritu accentu longitudine +syllabarum fuisse scimus. neque ex duobus fragmentis, quae Gelli +diligentiae debemus quidquam conligi potest, nisi quod uberius de +praestantioribus formis uocabulorum egisse et multis exemplis rem +scriptorem inlustrasse demonstrant. altero +(<a href = "#frg53" name = "pg83frg53">fr. 53</a>) +<i>aeditumum</i> non +<i>aedituum</i> Varroni placuisse discimus, quia ueterum +auctoritas illud exegerit, alterum +(<a href = "#frg54" name = "pg83frg54">fr. 54</a>) +continet bellum aenigma de Termino, +ut dudum intellectum est, quod qua occasione adtulerit coniectura +adsequi nequeo. argumentum uero libri ut aperte quod significaui +dicam, syllabarum et uocabulorum pura et emendata +<b>pronuntiatio</b> (cf. Quint. +<span class = "pagenum">84</span> +inst.orat. I 4, 6 sq. 11, 1 sq.) erat. tales +autem quaestiones orthoepicae quam saepe ad formas uocabulorum +perscrutandas et explicandas eum deduxerint, res ipsa et ex +tribus fragmentis unum docet. pronuntiatio in sono uocabulorum +uertitur, de quo ita fere Varronem dixisse Augustinus (princ. +dialecticae V p. 40 B ed. congr. S. Maur. p. 7, 18 ed. +Creceli) testatur</p> + +<blockquote> +de sono uerbi agitur cum quaeritur uel animaduertitur, quanta +uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, item +consonantium uel interpositione nodetur uel congestione asperetur +et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus +accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur negotia. +</blockquote> + +<p>quibus uerbis cum breuiter locus περὶ +φωνῆς circumscribatur, quanti ponderis in his rebus +pronuntiatio apud Varronem fuerit optime ostenditur, ut per totum +librum de hac re eum disseruisse minime sit mirum.</p> + +<p>His expositis subicienda est quaestio de <b>relliquiis ad hanc +partem operis pertinentibus</b> quae quidem non minus ad librum +primum et tertium quam ad secundum spectat, sed in singulorum +librorum argumento restituendo non commode tractari potuit, quia +res artissime inter se cohaerent. qui enim Veli Longi uerba +statim adponenda legit non cogitare de libris nostris non potest. +reprehendit Longus quod ὀρθοέπεια +et ὀρθογραφία a plerisque +confundantur et deinde pergit (p. 2232 P.);</p> + +<blockquote> +nam ὀρθοέπεια non quaerit quomodo +scribendum sit, cum ad uocis legem adlegatus sit ille qui scribit +(scripsit <i>P.</i>), sed est quaestio in loquendo, ut +<i>forcipes</i> et <i>forpices</i>, et <i>arcesso</i> et +<i>accerso</i> (his enim minimum erit dignoscere quomodo +dicantur) proinde ac dixero scribes mihi ... at proprium ὀρθογραφίας +est, quotiens in uocis +enuntiatione nihil uidemus ambiguum, ut in scriptione tota +haesitatio est posita, ut cum dico <i>Troia</i> per I unum an per +duo scribere debeam ... sed (nec <i>P.</i>) potest in quibusdam +ὀρθογραφία cum ὀρθοεπείᾳ +misceri, ut enuntiatio cum scriptione +pariter +<span class = "pagenum">85</span> +titubet, ut in +<i>accusatore comisatore</i>, ubi quaeritur geminatis +consonantibus an simplicibus scribendum et enuntiandum ... nec +non et ibi ὀρθοέπεια ὀρθογραφία +coniuncta est ubi quaeritur <i>foenoris</i> an +<i>foeneris</i><a href = "#note77" name = "ref77"><sup>77)</sup></a> +dicant, +quoniam nomen inde tractum dicimus <i>foeneratorem</i>, +item <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘facineris’"><i>facinoris</i></ins> +an (non <i>P.</i>) +<i>facineris</i>, quoniam <i>facinerosum</i> uocamus. sic etiam +<i>delirus</i> placet <b>Varroni</b> non <i>delerus</i>. non enim +ut quidam existimant, a graeco tracta uox est παρὰ +τὸ λήρειν, sed est latina a <i>lira</i> id +est sulco (a lira id est <i>inseruit Ritschelius quaest. Varr. +p. 29</i>) ... hinc nascuntur (noscuntur <i>P.</i>) etiam +quaestiones interdum, quibus noua a ueteribus discernantur +(<i>cf. adnotatio ad <a href = "#frg47" +name = "pg85frg47">fr. 47</a></i>) +... mihi uero placet ut <b>in +latino sermone antiquitatis religio</b> seruetur ut potius +<i>sorbui</i> secundum <b>auctoritatem</b> eruditissimorum et +eloquentium uirorum dicamus, quam <i>sorpsi</i>, cum recens haec +declinatio sordidi sermonis <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘uires (uirus _P._) ceperit’">usum +receperit <i>ci. Vsener</i></ins> ... hinc nascuntur etiam diuersarum +significationum quaestiones, <i>actarios</i> an <i>actuarios</i> +et dicere et scribere debeamus, cum <i>actuarios</i> canes quidem +ab actu appellemus, <i>actarios</i> uero scriptores actorum. +</blockquote> + +<p>excerpsi longum Longi locum, ut non solum generalia cum +Varronis libris conuenire, uerum etiam quam arte cum tali +argumento quaestiones de antiquis formis et significatione +uerborum, ad quas Varronem saepe transiisse dixi, coniunctae sint +ostenderem. similis disputatio Veli p. 2228 sq. legitur et +ibi quoque, paucis interpositis, Varronis quoddam praeceptum +orthographicum uel orthoepicum de <i>harena</i> adfertur +(p. 2230). priore loco e Varrone non modo obseruatio de +<i>deliro</i> fluxit, sed plura huic deberi ostendit +<i>meridies</i> (p. 2232) ex eius mente explicatus, cf. de +ling. lat. VI 4 p. 186, et iudicium de adspiratione in +uocabulis <i>uehemens</i> et <i>reprehensus</i> p. 2234, +quod Terentius Scaurus p. 2256 aperte Varroni tribuit. cum +hoc +<span class = "pagenum">86</span> +loco quaedam de +<i>Cilone</i> et <i>Chilone</i>, de <i>cohortibus</i> et +<i>coortibus</i> coniunxit, quae omnia recurrunt altero Longi +loco p. 2229, ubi de multorum uerborum agitur adspiratione. +de <i>harena</i> ipse Velius Varronis profert auctoritatem (cf. +Seru. ad Verg. Aen. I 172<a href = "#note78" +name = "ref78"><sup>78)</sup></a>), praeter <i>uehemens</i> et +<i>prehensus</i> etiam <i>Pulcher</i> et <i>Gracchus</i> Scaurus +l. s. s., <i>Pulcher Gracchus hortus</i> +Charisius<a href = "#note79" name = "ref79"><sup>79)</sup></a> +p. 73. 82 +tamquam Varroniana tuentur. confidenter igitur hanc uniuersam +disputationem Varroni adscribo, non quidem arbitratus Longum eum +in singulis semper secutum esse, sed omnia haec uocabula uno +eodemque loco tractata repperisse et inde transtulisse. atque de +singulorum uocabulorum adspiratione plerumque Varronis sententiam +accepit, interdum suum iudicium edixit. de qua re infra +accuratius dicam. Terentius uero Scaurus<a href = "#note80" +name = "ref80"><sup>80)</sup></a> +non illis tantum locis cum Velio +congruit sed permultis, e quibus Varroniana eligere satis habeo. +Scaurus tradit p. 2255, Varronem +<span class = "pagenum">87</span> +Lucili doctrinam de I et EI inprobasse, +p. 2261 eundem <i>urbs</i> et <i>Pelops</i> scribi iussisse; +utrumque non ita quidem copiose habes apud Velium p. 2220. +p. 2233 cf. Papirianum Cassiodori p. 2291. non minus +conspicuus est consensus eorum quae ex Annaeo Cornuto +excerpsit +Cassiodorius<a href = "#note81" name = "ref81"><sup>81)</sup></a> +cum Velio Longo. quae e Varrone profert Cornutus p. 2282 de +litteris V et F et p. 2284 de I pingui recurrunt apud illum +p. 2222 et p. 2216 (cf. p. 2228. Scaurus +p. 2259). praeterea Cornutus p. 2285. p. 2286 +Varronis de adspiratione praecepta inpugnat, de qua re Velium e +Varrone hausisse modo uidimus. contra Cornuti antiquos +p. 2286 inter alios Varronem esse ostendunt Velius Longus +p. 2229 et Terentius Scaurus p. 2256. grauissima delegi +ut singularem horum scriptorum consensum demonstrem, plura in +locis diserte Varroni adscriptis adnotatio nostra suppeditat. ex +hac uero egregia congruentia eodem opere Varroniano omnes usos +esse non audacius conligere mihi uideor<a href = "#note82" +name = "ref82"><sup>82)</sup></a>, +nam alter alterum, Varronis nomine ab +alio huic, ab alio illi obseruationi adposito, non excripsit. +neque dubito quin scriptores de orthographia, qui bona doctrina +instructi et aptis auctoribus usi rem tractarunt (nam posteriores +priores mere excerpserunt neque sunt respiciendi) permulta +<span class = "pagenum">88</span> +eorumquae ad <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘cognoscendum’">cognoscendam</ins> linguae +latinae historiam maximi momenti sunt, e Varrone transtulerint. +sed quamuis fines quos mihi constitui in hac re non inuito animo +transgrederer, tamen in certis uel simplicissima argumentatione +huc referendis acquiesco.</p> + +<p>Si uero Veli Longi disputationem quam supra excripsi +percurrentibus ueri erat nobis simile libros de sermone latino +scriptorem in manibus habuisse, duo nunc accedunt, quibus omnes +hos grammaticos ex his libris hausisse confirmatur. primum enim +scimus Varronem in horum librorum tertio de adspiratione egisse, +quod quin satis copiose et accurate fecerit dubitare non poterit, +qui quanta doctrina et diligentia elaborarit de accentibus +meminerit. optime igitur hae relliquiae quae ampliorem +expositionem produnt illi libro apta sunt. alterum ad temporum +rationes spectat. Cornutus enim Cassiodori haec scribit +(p. 2284): ‘<i>lacrumae</i> an <i>lacrimae, maxumus</i> an +<i>maximus</i> et si quae similia sunt scribi debeat (debeant +<i>P.</i>), quaesitum est. Terentius Varro tradidit +Caesarem<a href = "#note83" name = "ref83"><sup>83)</sup></a> +per I eiusmodi +uerba solitum esse enuntiare et scribere. inde propter +auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam’. de consuetudine +uero C. Caesaris auctoritate orta Caesare adolescente uel potius, +ut dicam quod sentio, uiuo Caesare uix quisquam loqui potuit. +opera autem Varronis grammatica quae hic in censum ueniunt aut +multo prius scripta sunt, quam in quibus +<span class = "pagenum">89</span> +scribendiratio a Caesare instituta posteaque +peruolgata conmemori potuerit, aut propter alias rationes in hac +quaestione neglegenda sunt. nam libri de antiquitate litterarum +primis iuuentutis annis a scriptore editi sunt, libri autem de +origine linguae latinae ut uidetur ad Cn. Pompeium missi ideoque +aut antequam talia continere potuerunt conscripti aut si +posterioribus temporibus conpositi sunt, non debuerunt talia +continere, in quibus Pompeius merito offendisset. denique ex +libro de grammatica haec sumpta non esse demonstrauit; si +praeterea consensum illum orthographicorum respicis, Ritschelius +quaest. Varr. p. 23. restant, nam de libris de lingua latina +nemo cogitabit, nostri libri cum quorum argumento haec optime +conueniunt et qui eo tempore scripti sunt, quo talis +consuetudinis mentio nemini mira uel temerarie iacta uidebitur. +his igitur omnia quae modo conposui adsigno eaque inter libros +distribuam, prout singulorum argumenta quae supra stabilire +studui postulant.</p> + +<p>Incipiam ab eis quae ad <b>librum primum</b> pertinere +uidentur. notum est grammaticos latinos multum quaesiuisse de +diuersis I litterae sonis uariasque rationes quomodo haec +discrimina notanda essent excogitasse (cf. Schneider lat. gramm. +I 1 p. 19. 63 sq. W. Corssen ausspr. uocal. u. betong. d. +lat. I p. 142 sq. Ritschl nou. mus. rhen. XIIII p. 298. +378 sq. G. Schmitz studia orthoep. et orthogr. lat. I p. 6. +13 sq.). breuiter summam rei conprehendit quamquam non admodum +acute diuersas res confudit Velius Longus (p. 2216):</p> + +<blockquote> +I uero littera interdum exilis est, interdum pinguis, ut in eo +quod est <i>prodit uincit condit</i> exilius uolo sonare, in eo +uero quod significatur <i>prodire uincire condire</i> aeque usque +pinguescit. utiamin ambiguitatem cadat, utrum per I quaedam +debeant (habeant <i>P.</i>) dici an per V, ut est <i>optimus +maximus</i>. in quibus adnotandum antiquum sermonem plenioris +sonus fuisse et ut ait Cicero rusticanum, atque illis fere +placuisse per V talia scribere et enuntiare. +<span class = "pagenum">90</span> +errauereautem grammatici, qui putauerunt +superlatiua per V enuntiari +</blockquote> + +<p>e. q. s. de his superlatiuis Varronem egisse e loco +supra posito +(<a href = "#frg43" name = "pg90frg43">fr. 43</a>) +Cornuti, quem excripsit Isidorus +orig. I 26, 15, uidemus eumque inter grammaticos a Longo +uituperatos fuisse existimo, nam Caesaris aequalis uiri +auctoritatem opposuit antiquae consuetudini, quam sine dubio +defendit. etiam alteram de I exili et pingui quaestionem +teste +Scauro +(<a href = "#frg44" name = "pg90frg44">fr. 44</a>) +non neglexit, et ita quidem tractauit, ut a Lucili praeceptis +orsus ea maximam partem inprobaret, unum tantum retineret. +Lucilius (cf. Ritschl nou. mus. rhen. VIII p. 487 sq. monum. +epigraph. tria p. 31 sq. C. Lachmann ad Lucr. p. 244 +sq.) ubicunque pinguiorem uel ut ipsum sequar pleniorem sonum +longae huius uocalis audire sibi est uisus, et profecto talia +discrimina in pronuntiatione audiebantur, EI scribere uoluit, ita +in nominatiuo pluralis secundae declinationis (Vel. Long. +p. 2220) et datiuo singularis tertiae declinationis (Quint. +inst. orat. I 7, 15. Vel. Long. l. s.), praeterea (quod apud +Scaurum legitur) in nonnullis uocabulis ut <i>meile meiles +meilitia</i>, in quibus interdum et pluralem a singulari eodem +modo distinxit, ut <i>pilum</i> quo pinsitur <i>peila</i> iacula +militaria. non ualde accurate haec et reliqua Terentius e Varrone +excerpsit. primum enim Varro plura e Lucilio adferre, ut illius +doctrina cui suam opposuit patefieret, et cum in scribendis +nominatiuis pluralis secundae declinationis per EI cum +illo +consentiat<a href = "#note84" name = "ref84"><sup>84)</sup></a>, +hanc praecipue legem auctoris uerbis proponere debuit, euius rei +apud Scaurum nec uola +<span class = "pagenum">91</span> +reperitur +nec uestigium. deinde reliquas quidem orthographiae mutationes +Lucilianas propter inconstantiam Varronem respuisse refert, sed +de rationibus quibus ductus unum illud probauerit, prorsus silet. +ipse rursus Varronem inpugnat, eo argumento nixus, quod in uerbis +temporalibus quoque diuersus I litterae sonus in singulari et +plurali non notaretur. haec enim sententia loci esse uidetur, +quem a Putschio male editum duce codice Bernensi sic fere +legendum esse puto:</p> + +<blockquote> +quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa uia +delabitur, dicens in plurali quidem numero debere I litterae +extremae E praeponi, in singulari uero non. minime, cum et +alioqui aliter in singulari quam in plurali syllaba sonat. ut in +uerbis manifestum est, dicimus enim mitto emisimus. nisi aliam +hic uult esse rationem, quod absurdum est, [ut] cum uerba quoque +ex syllabis constent et diuersa regula +corrigantur.<a href = "#note85" name = "ref85"><sup>85)</sup></a> +</blockquote> + +<p>eodem loco etiam uocabula quaedam conmemorasse +<span class = "pagenum">92</span> +uidetur,in quorum pronuntiatione non prorsus +constiterit num per I an E litteram enuntianda +sint +(<a href = "#frg45" name = "pg92frg45">fr. 45</a>). +<i>mium</i> pro +<i>meum</i>, <i>commircium</i> pro <i>commercium</i>, +<i>Mircurius</i> pro <i>Mercurius</i> audiri dixit. hanc +pronuntiationem si tuebatur in Mercurio<a href = "#note86" +name = "ref86"><sup>86)</sup></a> +quod mirandarum rerum esset inuentor, +alteram profecto Mercurio a merce ducto (cf. Paul. p. 124) +tacere non potuit. nam licet sonus I litterae in talibus +uocabulis paullo obscurior fuerit (cf. Quint. inst. orat. I 4, 8. +17. Paul. amicitiae p. 15. Gell. X 24, 8) Varronis tempore +non magis elegantiorum hominum erat, I in his enuntiare, quam +Velio Longo placuit. et ipse Varro (de ling. lat. V 178 +p. 177) <i>mercedem</i> a <i>merendo</i> ducit.</p> + +<p>V litteram ante uocalem positam cum digamma Aeolico conparauit +(<a href = "#frg46" name = "pg92frg46">fr. 46</a>)<a href = "#note87" +name = "ref87"><sup>87)</sup></a> eundemque ei sonum +tribuit (cf. Schneider l. l. p. 357. Corssen l. l. +p. 193 sq. F. Buecheler +<span class = "pagenum">93</span> +de Ti. Claudio Caesare gramm. p. 7 sq.) et antiquis temporibus +Romanos pro V consonante ϝ +uel potius ipsorum F scripsisse addidit, quod Priscianus quoque +testatur I 4, 12 p. 11 H.: ‘ϝ +Aeolicum digamma, quod apud antiquissimos +latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit’. pro graecorum +Ψ in fine uocabulorum posito Varro praecepit +(<a href = "#frg47" name = "pg93frg47">fr. 47</a>), +ut in nominatiuo <i>bs</i> +scriberetur, si genetiuos in <i>bis</i>, <i>ps</i> si in +<i>pis</i> exiret ut urbs et stirps (cf. Schneider l. l. +p. 218. Corssen l. l. p. 60 sq.), etymologiam et +antiquom graecorum morem secutus (cf. Mar. Vict. I 4, 74 +p. 2466. I. Franz elem. epigraph. gr. p. 20 sq.). +posteriores grammatici ubique <i>ps</i> scribere uoluerunt +analogiae cuidam simulatae qua et Cinyps Cinyphis (siue Cynips +illius Libyae fluminis nomen est) scriberetur obtemperantes, ut +Terentius Scaurus p. 2261, Papirianus p. 2291, Marius +Victorinus l. s., Curtius Valerianus p. 2289, unus +Velius Longus p. 2233 ueterum auctoritati obedire +mauolt.</p> + +<p>Ad <b>librum secundum</b> refero quae apud Longum Cornutum +Papirianum de uerbis <i>delirus</i> +(<a href = "#frg50" name = "pg93frg50">fr. 50</a>) +<i>interuallum</i> +(<a href = "#frg51" name = "pg93frg51">fr. 51</a>) +<i>naro</i> +(<a href = "#frg52" name = "pg93frg52">fr. 52</a>) +leguntur, de +quibus cum fragmenta quid scriptor docuerit ostendant pluribus +loqui non opus est.</p> + +<p>Denique pauca de <a name = "pg93hlit"><b>adspiratione</b></a> +quam in <b>libro tertio</b> tractatam fuisse scimus adicio. +adspirationis enim notam non litteram H esse +Varro<a href = "#note88" name = "ref88"><sup>88)</sup></a> +uoluit, quod in his +quidem libris dictum fuisse non disertis uerbis testantur, sed et +ex eis sequitur quae statim referam, et in libro de grammatica +aperte positum erat. contra hanc sententiam magna cum subtilitate +et doctrina pugnauerunt posteriores grammatici, ante alios Velius +Longus (p. 2217) et Scaurus (p. 2258). Longi adponam +prima uerba, e quibus qua ratione fere Varro illud statuerit +discimus. ‘H littera’ inquit</p> +<span class = "pagenum">94</span> + +<blockquote> +tanquam sonus magis fit, quam litera et accedens literae. et +utuntur auctoritate graecorum apud quos ut superuacua sublata +est. fuisse tamen et apud illos manifestum est ex ueteribus +scriptis et ex eo quod hodie, cum apud illos numeri prima semper +litera nominis quo significantur notentur, ut Δ δέκα, +Π πεντήκοντα, Η ἕκατον notentur (ut δέκα πεντήκοντα ἕκατον +<i>P.</i>). unde adparet hanc literam loco adspirationis non +fuisse, alioquin per E notaretur. +</blockquote> + +<p>uidebatur Varroni autem haec nota ut uocalibus ita +consonantibus quoque +(<a href = "#frg56" name = "pg94frg56">fr. 56</a>) +praeponenda, R uero littera contra +graecorum usum adspiranda non esse +(<a href = "#frg57" name = "pg94frg57">fr. 57</a>). +spiritum quem <i>adflatum</i> ipse +dicit rerum rusticarum III 1, 6, <i>flatum</i> ex eo ut uidetur +Scaurus p. 2252, quantum fieri posset reprimere +studuit +(<a href = "#frg58" name = "pg94frg58">fr. 58</a>) +et in eis +tantum uocabulis admisit, ubi etymologia eum postularet, itaque +scribi iussit <i>ortus</i> non <i>hortus</i> ab oriendo, +<i>alica</i> ab alendo, <i>alicula</i> ab alis. idem etiam ad +peregrina uerba transtulit ut sine dubio in <i>Cilone</i> eam +originem secutus est, qua homo angusti capitis et oblongi est, +non eam qua inprobioribus labris esse dicitur (cf. Vel. Long. +p. 2234). contra cum adspiratione ei placuit dicenda esse +harena, quae a Sabinis fasena, haedus hircus hordeum hariolus +hostis, quia ab antiquis qui eidem Sabini sunt (cf. Th. Mommsen +unterital. dial. p. 358 sq.) faedus fircus fordeum fariolus +fostis (cf. Paul. p. 84 M.) +pronuntiabantur<a href = "#note89" name = "ref89"><sup>89)</sup></a>. +adspiratio in mediis uocabulis ei quam maxime coercenda uidebatur, +ut Scaurus p. 2256 demonstrat ‘et Pulcrum (negat Varro +adspirandum esse), quamuis +<span class = "pagenum">95</span> +in consuetudine +adspiretur. nihilo minus tamen ratio exiliter C enuntiandum et +scribendum esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini +sermonis naturam in media adspiretur’, quae licet tamquam sua +Scaurus posuerit a M. Varrone accepit. consentaneum uero est +ex hac lege eum excepsisse ea uocabula quae necessario H poscunt, +ut <i>ueho traho</i>. scripsit autem <i>uemens</i> a ui mentis, +<i>prensus</i> a prendendo, Graccus a gerendo, <i>coors</i> a +coercendo, quamquam alii <i>cohortem</i> militum a mutua +cohortatione, <i>coortes</i> uillarum unde cooriantur homines +dicere maluerunt. in graecis quoque eundem spiritum amouere +studuit, ut <i>coclea</i> eum protulisse scimus. ad Varronem +quoque spectare uidentur extrema Longi uerba de hac re, <i>non +firmum est catholicum grammaticorum quo censent aspirationem +consonanti</i> (adde <i>in medio uocabulo</i>, ut Varronis mentem +restituas) <i>non esse iungendam, cum et Carthago dicatur et +Pulcher et Gracchus et Otho et Bocchus</i>, nam et Pulcrum +Graccumque Varronem praecepisse, et reliqua cum eius legibus +conuenire uidimus. cum uero parcissime ueteres Romanos spiritu +usos esse testantur Quintilianus inst. orat. I 5, 20 et Terentius +Scaurus p. 2249 (cf. Mommsen l. s. p. 33. Ritschl +l. s. p. 53), Varro his legibus datis in uniuersum +urbanum sequebatur dicendi usum, sed ad certas eum reuocare +studuit regulas.</p> + +<p>Loco Varroniano ab Augustino seruato reuersus eram ad illud a +quo proficiscebar et nunc singulis perlustratis satis perspicuum +et manifestum esse opinor libros de sermone latino stoicorum loco +περὶ φωνῆς respondere, quod +cuicunque Laertii Diogenis epitomen (VII 44. 55 sq.) inspicienti +se offert. latinitas conuenit cum hellenismo: ἑλληνισμὸς +οὖν ἐστι φράσις ἀδιάπτωτος ἐν τῇ τεχνικῇ +καὶ μὴ εἰκαίᾳ συνηθείᾳ (L. D. VII 59 cf. Sext. Emp. +adu. gramm. 176 sq.), qua definitione analogiam maxime et +consuetudinem attingi uides. in eadem dialecticae parte actum +esse de uoce de litteris de pronuntiatione de accentibus de +rhythmis de orationis uirtutibus et uitiis partim +<span class = "pagenum">96</span> +Diogenesl. s. s., partim Varro ipse +uerbis quae supra excripsi narrat<a href = "#note90" +name = "ref90"><sup>90)</sup></a>. +desunt contra omnia uestigia in his +libris partes orationis tractatas esse, quas stoicos eidem loco +tribuisse non dubium est. has autem Varronem hic neglexisse puto, +quia cum reliquo argumento non satis apte conuenire ei +uidebantur, eumque eas in libro de grammatica exposuisse statim +uidebimus. praeterea uero libros nostros ad rhetoricos libros +περὶ λέξεως prope accedere nonnullis +locis monui. qui libri perierunt omnes, sed quales fuerint cum ex +libri Theophrastei περὶ λέξεως +fragmentis quae conposuit Max. Schmidt l. s. l. +p. 37 +sq.<a href = "#note91" name = "ref91"><sup>91)</sup></a> +intellegitur, tum ex Dionysii Halicarnasensis opusculi eximii de +conpositione uerborum parte secunda (p. 112-286 Schaef.), in +qua Theophrasto et Aristoxeno, e quibus Varro quoque hausit, +auctoribus usus quaerit quae potissimum curae esse debeant τῷ +βουλομένῳ τὴν λέξιν εὖ συντιθέναι +eademque omnia tractauit, quae M. Terentium tractasse +uidimus. quam arte in hac re coniunctae sint rhetorica et +grammatica M. Antoni Gniphonis quoque grammatici, Ciceronis +magistri, exemplo confirmatur, de quo Suetonius (de gramm. et +rhet. 7) ‘docuit autem’ ait ‘et rhetoricam, ita ut quotidie +praecepta eloquentiae traderet, declamaret uero nonnisi +nundinis’. scripsit uero teste Ateio Philologo (ap. Suet. +l. s.) nihil nisi libros II de latino sermone (cf. Quint. +inst. orat. I 6, 23), +<span class = "pagenum">97</span> +in quibus +illud quasi confinium duarum disciplinarum explicuisse +congruentemque rei titulum inscripsisse existimandus est.</p> + +<p>Restat, ut quo tempore Varro hos libros conposuisse uideatur +paucis significem. epistola illa Ciceronis (XII 6), qua Atticum +rogat ut Tyrannionis librum modo absolutum sibi mittat, ad annum +u. DCCVIII refertur. hoc ipso tempore uero eum in conscribendis +libris de lingua latina occupatum fuisse eosque uix ante annum +DCCX transmisisse uidimus (cf. supra <a href = "#pg38date">p. 38</a>). +post hunc igitur annum libros in +quibus Tyrannionis uolumen adhibebatur esse scriptos necesse est, +nam eodem tempore duo amplissima opera inter manus eum habuisse +non est cur statuamus. angustioribus finibus temporis spatium quo +editi sint circumscribere ante non audeo quam quibus annis +quodque opus sit tribuendum accurate quaesitum <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘est’">sit</ins>. quod nunc +quamquam multa certa sunt alia probabiliter conici possunt longum +neque huius loci est. cum uero Tyrannionis aequalis scriptoris +librum Varronem excussisse constet Heliodori quoque, cuius +Horatius anno u. DCCXVII mentionem fecit, encheiridion in usum +suum conuertere potuit, quod num ante uel post hunc annum ille, +si quidem metricus est, scripserit sciri nequit. Marcellus autem +ad quem haec uolumina misit quis fuerit nescio. de M. Claudio +Marcello consule anni DCCIII, Pompeianarum partium cum Varrone +socio, cogitarem, quem exercitationibus oratoriis studuisse +bonarumque artium cupidissimum fuisse audimus (cf. Cic. Brut. 71, +249 sq. Seneca cons. ad Helu. 9, 4. W. Drumann gesch. Roms II +p. 393 sq.), nisi temporum ratio obstaret. interfectus est +enim anno u. DCCVIIII. reliquorum Marcellorum quemnam tali honore +dignum M. Terentius iudicauerit prorsus incertum est.</p> + +<h2><a name = "4_gramm">III</a></h2> +<span class = "pagenum">98</span> + +<p>Operibus duobus, quorum argumenta indagare et restituere adhuc +studuimus, leges quae uniuersam linguam regerent anquirere et +inlustrare uoluit scriptor, altero philosophicis rationibus +deditus, altero uocalem orationis partem persecutus. in reliquis +libris, qui nunc recensendi sunt, aut particulam quandam eiusdem +uberrimae materiae accuratius tractandam delegit, aut praecipua +doctrinae grammaticae capita docendi magis quam quaerendi causa +adumbrauit.</p> + +<p>Alterius classis est <b>liber de grammatica</b>, quem +disciplinarum primum fuisse Ritschelius (quaest. Varr. p. 6 +sq.) demonstrauit. non autem quae modo dixi intellegenda sunt +quasi maiora illa opera hic in usum discentium contraxerit, uerum +ex uniuerso horum studiorum ambitu eas quaestiones, quae illo +consilio proposito grauissimae uidebantur, explicandas prompsit. +supra iam significaui hunc librum uertisse inter alia in +orationis partium expositione, quam Pompeius, infimae quidem +aetatis scriptor sed in hac re non male doctus, proprie +grammaticorum esse adfirmat (p. 4 Lind. cf. Seru. in Donat. +1779): ‘de uoce tractare quid est? (<i>male additur</i> uox) hoc +philosophorum est; de litteris tractare omnium est, nam et orator +quaerit litteras discere et ludi magister idem. de partibus +(orationis) tractare hoc grammatici est’. constare uidetur non +nisi de pronominibus a Varrone expositis. cum enim Probus eum +inter artis latores numeret (inst. art. p. 48, 37 K.), hunc +librum indicauit, nam maiora opera longe ab eo aberant, +<span class = "pagenum">99</span> +quodhi scriptores artem dicebant. ex +eodem libro mutuatus est quae in eisdem institutis artium +(p. 152, 30) de aduerbiis a pronominibus +deriuatis +leguntur<a href = "#note92" name = "ref92"><sup>92)</sup></a>, +quibuscum conponenda sunt quae Cledonius p. 1905 et Pompeius +ad Donatum (p. 239) e Varrone de pronominibus proferunt.</p> + +<p>Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc +esse uoluit: <i>grammatica est scientia eorum quae a poetis +historicis oratoribusque dicuntur ex parte +maiore</i> +(<a href = "#frg91" name = "pg99frg91">fr. 91</a>). +eam egregie +conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio τέχνης +γραμματικῆς proposita: γραμματική +ἐστιν ἐμπειρία τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ +συγγραφεῦσιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ λεγομένων<a href = "#note93" +name = "ref93"><sup>93)</sup></a> +uidit Elink Sterk de +parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p. 6 cf. +M. Schmidt philolog. VIII p. 235. 247 et profecto +prorsus eadem est, praeterquam quod pro συγγραφεῦσιν +accuratius locutus historicos et +oratores dicere maluit. duos autem huius scientiae gradus eum +distinxisse, quorum alterum litterationem alterum litteraturam +nuncupauit, coniuncta Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex +parte excripsit Isidorus orig. I 3, 1, et Martiani Capellae +<span class = "pagenum">100</span> +III229 p. 50 Gr. testimonia +(<a href = "#frg92" name = "pg100frg92">fr. 92</a>) +euincunt, +quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse +supra +(<a href = "#pg18pro">p. 18</a>) +conmemorauimus. cum uero Augustinus +Martianus Isidorus inferiorem grammaticae gradum, grammaticae +quasi infantiam, <i>litterationem</i> a Varrone dictam fuisse +testentur, hinc corrigendus est Asper I 2 p. 1725 P. +ibi enim legitur in codice Vaticano 1492 teste Henrico Brunn: +<i>grammatica est scientia recte scribendi et enunciandi +interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro +primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam</i>. +definitio mutila esse uidetur K. Lehrsio (anal. gramm. post +Herod. scr. tria p. 389) neque ex Varrone translata est, +reliqua uero sic scribenda sunt: <i>quam Terentius Varro primum +ut adhuc rudem appellatam esse dicit litterationem</i>; errauit +autem F. Lindemann (ad Asprum p. 309), qui ex Aspro Isidorum +corrigere uoluit, litteratura enim erat altera maior et quasi +superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt graeci, quod +praeter alios testatur Philo Iudaeus περὶ +τῆς εἰς τὰ προπαιδ. συνόδ. I p. 540 Mang.: τὸ +γε μὴν γράφειν καὶ ἀναγιγνώσκειν γραμματικῆς +τῆς ἀτελεστέρας ἐπάγγελμα, ἣν παρατρέποντές τινες γραμματιστικὴν +καλοῦσι‧ τῆς δὲ τελειοτέρας ἀνάπτυξις τῶν παρὰ ποιηταῖς τε +καὶ +συγγραφεῦσιν.<a href = "#note94" name = "ref94"><sup>94)</sup></a> +copiosius eandem rem tractat Sextus +Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque τὸ +τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς τούτων συμπλοκὰς διδάσκειν +esse dicit, in altera uero τῇ τελείῳ +uel +<span class = "pagenum">101</span> +βαθυτέρᾳ +<ins class = "mycorr" title = "text reads ‘γραμμμτικῇ’">γραμματικῇ</ins> +Aristophanum +Aristarchorumque ingenium atque studia uersari. cum hac uero +diuisione, quam secundum graecos Varronem protulisse uidemus, +conexae esse debent duae expositiones de grammaticorum +officiis<a href = "#note95" name = "ref95"><sup>95)</sup></a>, +quae inter se +diuersae nec altera ex altera deriuanda et graecorum +explicationibus in uniuersum respondentes a grammaticis +traduntur. grammaticae enim officia sunt secundum alteram +<i>scribere legere intellegere probare</i> +(<a href = "#frg91" name = "pg101frg91">fr. 91</a>), +secundum alteram <i>lectio +enarratio emendatio indicium</i> +(<a href = "#frg93" name = "pg101frg93">fr. 93</a>). +rationem, quae inter has +intercedat, breuiter sic possumus significare ut priorem +ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus +continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6 +p. 2451 P. recte tradiderit dubito, cum et graeci +scriptores de legendo tantum et scribendo in hac re loquantur et +latini, qui eundem Varronis librum ante oculos habuerunt, ut +Diomedes p. 426, 18, quem excripsit Seruius in analectis +Vindobonensibus p. 512, Maximus Victorinus 2 +p. 1937 P. recte scribendi loquendique rationem +conmemorent et Martianus Capella III 230 p. 51 Gr. haec duo +disertis uerbis ab reliquis secernat: <i>officium uerum meum tunc +fuerat docte scribere legereque. nunc etiam illud accessit, ut +meum sit erudite intellegere probareque</i>. quare nescio an +Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud +auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae +dubitatio augetur si singula perlustramus. in <i>scribendo</i> +non uideo cur offenderit Lehrs l. s. p. 437, cum id +graecorum grammaticorum uerbis confirmetur; <i>legere</i> hic +simpliciter litterarum peritiam significat, qua instructi pueri +scriptum quoddam recitare possunt; <i>intellegere</i> quoque +quodam modo ad inferiorem grammaticam referre possimus, nisi +accederet <i>probare</i>. hoc autem +<span class = "pagenum">102</span> +uereorut in priore diuisione Victorinus +inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad alteram spectat +discernas praesto est<a href = "#note96" name = "ref96"><sup>96)</sup></a>, +etiamsi Diomedem secutus aestheticam +quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum iudicium +respexeris <i>quo omnem orationem recte uel minus quam recte +pronuntiatam specialiter iudicamus</i> (p. 426, 29), hoc +quoque non puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis +Victorinum uel errore uel neglegentia peccasse et duo priora +tantum Varronem posuisse persuasum mihi est. quis uero primum +huius grammatisticae, quam uitae usus a grammatica distinxerat, +officia data opera circumscripserit quaerenti certi quid +respondere tibi non licet; suspicor uero Asclepiadem +Myrleanum<a href = "#note97" name = "ref97"><sup>97)</sup></a> +hoc fecisse. +neque a quo altera diuisio profecta sit dici potest. prope quidem +accedit +<span class = "pagenum">103</span> +ad eam, quam Dionysius +habet (p. 629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252): πρῶτον +ἀνάγνωσις ἐντριβὴς κατὰ προσῳδίαν, +δεύτερον ἐξήγησις κατὰ τοὺς ἐνυπάρχοντας ποιητικοὺς τρόπους, +τρίτον γλωσσῶν τε καὶ ἱστορίων πρόχειρος ἀπόδοσις, τέταρτον +ἐτυμολογίας εὕρεσις, πέμπτον ἀναλογίας ἐκλογισμός, ἕκτον κρίσις +ποιημάτων. ὃ δὴ κάλλιστόν ἐστι πάντων τῶν ἐν τῇ τέχνῃ. +pro qua deinde<a href = "#note98" name = "ref98"><sup>98)</sup></a> +hanc ualuisse testatur scholiasta +p.736, 5: τὸ πάλαι μέρη τῆς +γραμματικῆς ἦν τέσσαρα καὶ εἰσὶ ταῦτα‧ διορθωτικὸν ἀναγνωστικὸν +ἐξηγητικὸν κριτικόν. hanc igitur Varro secutus est et +singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc +fragmentum +(<a href = "#frg93">93</a>) seruauit conligendum, nam non modo +ipsius Varronis uerba mutauit et satis neglegenter rem egit, +uerum etiam de suo haud pauca addidit. explicationes enim omnium +quattuor officiorum e duobus membris constant, quorum priora aut +ipsum excogitasse aut ex alio scriptore sed minime Varrone +adiecisse non dubium est. id quod statim in primo officio +conspicuum est. dicit enim: ‘lectio est artificialis +interpretatio +<span class = "pagenum">104</span> +uel uaria +cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum +exprimensque animi habitum cuiusque’, quae inter se non conuenire +adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est. alterum +conuenit cum Dionysio p. 629: ἀνάγνωσίς +ἐστι ποιημάτων ἢ συγγραμμάτων ἀδιάπτωτος +προφορά. ἀναγνωστέον δὲ καθ᾽ ὑπόκρισιν, κατὰ προςῳδίαν, κατὰ +διαστολήν, ut non dubitem quin <i>artificialis +interpretatio</i> accentum et discretionem expulerit. +enarrationis explicationem uel latinitas arguit non accurate +secundum Varronem positam sed generaliter ex eius mente +perscriptum esse, qua in re hic quoque quaedam omissa esse +uidentur. respondet enim Varronis enarratio Dionysii γλωσσῶν +τε καὶ ἱστοριῶν ἀποδόσει, e quibus +historiam id est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod +Varronem neglexisse nego, frustra quaeris, de emendatione haec +habet Diomedes: ‘emendatio est qua singula pro ut ipsa res +postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum diuersam +sententiam uel recorrectio errorum qui per scripturam dictionemue +fiunt’. ut primum de secundo membro loquar, mirum sane est, cum +in tota hac expositione de ea agatur grammatica, quae in legendis +interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic uelit dictio. +dictio Diomedi idem est quod λέξις,<a +href = "#note99" name = +"ref99"><sup>99)</sup></a> λέξις +autem aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit +in libro scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi +non aptis scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne +arbitrariae rationes ualeant et scriptorum proprietas +extinguatur. quare <i>dictionem</i> ferri non posse maleque +scriptam esse pro <i>dictatione</i> censeo, quod uocabulum apud +scriptores posterioris aetatis non raro occurrit (Paul. digest. +XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu. +<span class = "pagenum">105</span> +Vigilant.3: <i>dictatiuncula</i>. Symmach. +epist. VI 4). errores autem in antiquorum libris aut praue +scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum membrum ad res +a scriptoribus traditas spectat, quae secundum singulorum +sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici uel +mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de +aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii κρίσις +est, agere uidimus, prius autem si +<i>pronuntiationem</i> premis ad lectionem referendum est, si +pronuntiatum pro <i>dictum</i> accipis, idem fere quod alterum +membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti +aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an +praue dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora +membra male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse +nunc manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi ‘obscurorum +sensuum quaestionumue explanatio’ et barbare dicta et +superuacanea est (cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum +fieri potuit Varronis doctrina<a href = "#note100" +name = "ref100"><sup>100)</sup></a> +recuperata, adparet quam arto +uinculo cum Alexandrinorum praeceptis ea coniuncta ac copulata +sit.</p> + +<p>Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio +quae nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi +possit. Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non +conuenire uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud +quoddam opus rettulit (quaest. Varr. p. 7). primum autem +Victorinum et Diomedem, apud quos haec testimonia extant, multis +rebus ita consentire uidimus, ut necesse sit eundem auctorem +usurpauerint. ille igitur auctor initio operis sui Varronis +grammaticam consuluit et inde quae apta ei uidebantur satis +accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus ubique +<span class = "pagenum">106</span> +dubiumest num alii quoque praeterea +intercesserint) Diomedes p. 426 primum Varronis definitionem +paullo mutatam sumpsit: <i>tota grammatica consistit praecipue +intellectu poetarum et scriptorum et historiarum +prompta +expositione</i><a href = "#note101" name = "ref101"><sup>101)</sup></a>; +cum hac priorem officiorum +enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: <i>et in +recte loquendi scribendique ratione</i>, ubi Varronem recte +<i>legendi</i> scribendique rationem posuisse ueri simile est. +deinde sequitur altera officiorum diuisio, quam supra +tractauimus. sin Diomedes haec omnia apud auctorem suum repperit, +quod non est cur dubitemus, admodum probabile fit eundem auctorem +a Victorino, qui post integram Varronis definitionem turbatam +illam seriem officiorum habet, neglegentius excriptum esse. +accedit autem aliud. si enim has officiorum enumerationes +diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae +definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere, +alteram ad libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore +saepe adhibitos esse constat, referre debes. tum uero cum +definitione e Dionysio Thrace sumpta, grammaticae diuisio quae ab +eo aliena est coniungitur, altera contra quae ab eodem repetita +est ideoque si ueri similia sequimur, cum illa definitione conexa +erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus probabilitatem pugnet, +ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his contemptis +argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino adsignare +uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi Victorini +capite de lectione (p. 272 Lind. p. 1938 P.) +inueniri facile sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram +officiorum enumerationem quam Diomedes habet haec leguntur: +<i>partes lectionis sunt quatuor: accentus discretio pronunciatio +modulatio</i>, eaedemque partes<a href = "#note102" +name = "ref102"><sup>102)</sup></a> +subtilius quam a Maximo explicatae +<span class = "pagenum">107</span> +recurrunt apud Diomedem +p. 430, 29. 436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in +libro de sermone latino ita legi potuisse manifestum est, ut +neglectis ceteris grammaticae partibus lectio accuratius tractata +sit et ab hac praefatione transitus ad librorum argumentum, quod +magna ex parte arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed +quamuis hoc facile placeat<a href = "#note103" +name = "ref103"><sup>103)</sup></a>, +uerum non est. nam eodem modo atque +apud Maximum Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius +arti Maximi libellum perquam similem esse M. Schmidt l. s. +p. 421 ostendit, ἀνάγνωσις +exponitur, cuius diuisioni<a href = "#note104" +name = "ref104"><sup>104)</sup></a> +modulatio addita est. etiam hac +igitur uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘restat’">restet</ins>, +quam ut in ea quam supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo +autem consensu Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile +est, Varronem etiam in hac re Dionysium secutum et post +grammaticae diuisionem lectionis partes accurate persecutum esse, +sed uereor ne in singulis Varronis doctrina admodum obscurata +sit, ut eius uestigia<a href = "#note105" +name = "ref105"><sup>105)</sup></a>, +<span class = "pagenum">108</span> +quaein hac expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam.</p> + +<p>De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et +testatur Cornutus Cassiodori p. 2286 P. eidemque tribuo +quod Probus tradit, nomina litterarum indeclinabilia +esse +(<a href = "#frg94" name = "pg108frg94">fr. 94</a>). +de litteris autem teste Cornuto +(<a href = "#frg95" name = +"pg108frg95">fr. 95</a>) haec Varro scripsit ‘litterarum +partim sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut +H et X, partim sunt neque dicuntur ut Φ et Ψ’. deinde +de uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere +debuit, ut Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex +huius uero uerbis III 263 p. 59 Gr.: <i>haec cum grammatica +diceret, eamque progredi Iuppiter Deliusque praeciperent, hic +Pallas ‘de iunctura syllabarum’ inquit ‘dum haec litteratura +deproperat, partem historicam praetermisit’</i> fortasse +conligendum etiam historicas de litteris obseruationes a Varrone +additas fuisse, nam quanti momenti talia in Martiano sint, docuit +C. F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX, cui accedit quod +etiam Marius Victorinus I 4 p. 2456 P. multa de eadem +re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est, +quia praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I 3, 8. +10 p. 2455 P. cf. Mart. Cap. III 259 p. 58 Gr. +spectat, etiam quae cum libris de antiquitate litterarum et de +origine linguae latinae conueniunt habet. sequebantur sine dubio +syllabae, fortasse etiam breuis disputatio de uocabulis et +enuntiatis. sed haec etiamsi ueri similia incerta sunt, cum nec +quatenus Dionysium Varro secutus sit sciamus, nec Martiano +Capellae satis confidere licet, ut eo solo auctore nisi aut +disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de qualibet re +a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus +orationis egit.</p> + +<p>Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non +est. crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius +Aristarchum (Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has +posuerunt; nomen uerbum participium +<span class = "pagenum">109</span> +articulumpronomen praepositionem aduerbium +coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p. 10 Bekk.). sed +hoc incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam +aliis testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei +notas fuisse. in quattuor partes eum orationem in libris de +l. l. diuisisse supra +(<a href = "#pg28quat">p. 28</a>) +exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae utrumque, +quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis +praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur, +quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium +coniunctionem conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae +huius generis extant percurram, deinde num eandem disputationis +suae fundamentum Varro esse uoluerit dicam.</p> + +<p>Primae classis</p> + +<blockquote> +partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula quae +sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina ut Romulus +Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur nominatus, prima +et extrema articuli. primum genus est infinitum, secundum ut +infinitum, tertium est finitum, quartum ut +finitum.<a href = "#note106" name = "ref106"><sup>106)</sup></a> +</blockquote> + +<p>nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes +stoicis erant, sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad +alterum genus duae spectant obseruatiunculae. primum +enim +praecepit +(<a href = "#frg97" name = "pg109frg97">fr. 97</a>) +<i>lact</i> in nominatiuo dici +debere,<a href = "#note107" name = "ref107"><sup>107)</sup></a> +cuius genetiuus sit <i>lactis</i>. quamquam enim Probus scribit +(cathol. I p. 7, 3 K.): <i>e littera unum nomen reperitur +terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim facit +genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici, sed +non legi nisi in Varrone de lingua latina</i>, et Spengelius +philologi XI +<span class = "pagenum">110</span> +p. 402 codicem Florentinum de lingua latina V 104 p. 106 +<i>lact</i> praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi +p. 303, 7 qui <i>lac</i> exterminasse Varronem tradit, et +Pompeio XVIII 2 p. 233, qui de certo quodam Varronis +praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem statuisse narrat +Cledonius p. 1904 P.: ‘lact (lacte <i>cod. Bern. 380. +Putsch.</i>) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus +mutis terminatur aut currit: hoc lacte’. sed aperte confudit +Varronem cum Caesare qui teste Pompeio (cf. +supra +<a href = "#note83"><ins class = "mycorr" +title = "?typo for 88 (fn. 83)">p. 55</ins></a>) +nullum uocabulum duabus consonantibus +terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius auctorem +male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in tot +rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad +fragmenta <a href = "#frg99" name = "pg110frg99">99</a>. +<a href = "#frg99" name = "pg110frg100">100</a>, +ut omnes ex uno eodemque +doctiore conmentario hausisse aliumque plura alium pauciora inde +sumpsisse existimem. in eo autem conmentario conscribendo +Varronis grammaticam adhibitam esse ex fragmentis modo adlatis +conligendum ideoque hanc quoque obseruationem de forma +<i>lact</i> codem refero, quod Martiani (III 256 p. 57 Gr.) +consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius +(p. 131, 10) de graecis uocabulis -a terminatis +tradit +(<a href = "#frg98" name = "pg110frg98">fr. 98</a>) +supra +(<a href = "#pg34frg110">p. 34</a>) +iam indicaui, cum in libro de +grammatica breuia de iustis uocabulorum formis praecepta dari +oporteret, quale hoc fuisse uidetur.</p> + +<p>Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis +rerum nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed +duas has classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in +primigenia et deductiua +(<a href = "#frg99">fr. 99</a>), +ut <i>quis</i> et <i>quisquam +quispiam</i>. primigenia autem erant uiginti unum, quorum +quattuor classes, quas contra Donatum duas tantum +proferentem<a href = "#note108" name = "ref108"><sup>108)</sup></a> +Pompeius +Sergius Cledonius +<span class = "pagenum">111</span> +enumerant, ad +Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem +Probum, in cuius institutis artium p. 131, 25 hoc legitur, +sed primum Varro accurate quae pronomina essent primigenia +indicare debuit, deinde hoc prope ad stoicorum +doctrinam +accedit,<a href = "#note109" name = "ref109"><sup>109)</sup></a> +talesque partitiones Varronem adamasse uel locus suprascriptus e +libris de lingua latina docet. uoluit enim pronomina aut finita +(ego tu ille<a href = "#note110" name = "ref110"><sup>110)</sup></a>) +aut minus quam finita (ipse iste is +hic idem sui) aut infinita (qui uel quis qualis talis tantus +quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus suus noster +uester) esse, +<span class = "pagenum">112</span> +ut ex eo Probum +et Isidorum orig. I 7, 2. 3. 6 hausisse existimem. hanc autem +diuisionem a Varrone profectam esse confirmant quae Probus +instit. art. p. 151, 30 ex eodem de aduerbiis a pronominibus +deriuandis profert +(<a href = "#frg102" name = "pg112frg102">fr. 102</a>). +aduerbia enim e sedecim +pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem +enumerantur: ex <i>ille</i>, ex <i>iste hic idem</i>, ex +<i>qui</i> (<i>quique quicunque quidam quispiam aliquis</i>) +<i>qualis</i>, ex possessiuis.<a href = "#note111" +name = "ref111"><sup>111)</sup></a> +in hac quidem re duorum scriptorum +auctoritati cedendum erat, non tamen credo Cledonio +p. 1905 P., qui omnia pronomina succedanea Varronem +dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar. +lect. II 2 p. 115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II +p. 151 quod in codice Bernensi 380, <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘quo ipso uel simillimo’">quo +ipso</ins> Putschius usus est, legitur: ‘pronomen quia non (non +<i>om. cod.</i>) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo +haec pars a Varrone <i>succedat in ea</i> dicitur’ +(<a href = "#frg100" name = "pg112frg100">fr. 100</a>). +succedaneum +bene adpellari potuit relatiuum, ut <i>is</i> et <i>ipse</i> a +Prisciano (I p. 579, 20. 580, 14), <i>is</i> et +<i>tantus</i> a Diomede p. 329, 20. 331, 5. cf. Char. 163, +28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus +personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea +Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt.</p> + +<p>De uerbis et participiis (de l. l. VIII 58 p. 434) +uel participialibus (de l. l. X 34 p. 564) cum nihil e +grammatica seruatum sit ad quartam orationis partem transeo, quae +praepositiones aduerbia coniunctiones conprehendit. quorum +nominauit quidem copulam (de l. l. VIII 10 p. 399) uel +iungendi partem (de l. l. VIII 44 p. 424). sed +praeterea +<span class = "pagenum">113</span> +nihil de hac traditum +est. praepositiones contra non agnouisse uidetur; quamuis enim +<i>ad ab in ex</i>, sed <i>re</i> quoque et ut uidetur <i>dis</i> +praeuerbia dicat (de l. l. VI 38 p. 217 sq.), ea in +libro nostro aduerbia localia adpellauit. ad hunc enim pertinere +arbitror quae ad calcem Scauri de orthographia p. 2262 sq. +leguntur nulloque uinculo cum praemissa expositione coniuncta +sunt. ad finem enim iam antea Scaurus librum perduxerat +p. 2262 ‘haec sunt quae urgenti tempore complecti tibi in +praesentia potui Theseu; si quid exemplis defecerit uel +quaestionibus subiungetur, nam, quod ad rem maxime pertinet +regulam uides’. deinde continuo secuntur quaedam de scriptura +aduerbii temporis <i>cum</i>, quae excipiuntur longiore +disputatione de aduerbiis localibus e Varrone exscripta, denique +adiectae sunt breues obseruationes orthographicae et secunda +clausula, qua iterum breuitatis ueniam petit qui earn scripsit. +uix credibile est Scaurum tam neglegenter libros suos +conposuisse, quam ob rem ab alio quodam homine, qui simul Scauri +epilogum discerpsit, illa interposita esse suspicor. sed quisquis +ille erat, bene de nobis meruit, quod tam luculentum pannum +doctrinae Varronianae nobis seruauit. expositio illa de aduerbiis +Varroni diserte adscribitur eamque totam interiectis quibusdam +alienis e Varrone fluxisse uidit C. Lachmann ad Lucr. III 835 +p. 186: ‘sunt autem illae tres Putschii paginae excerptae e +libro Varronis, sed interpolatae iis quae alio modo concepta +leguntur in grammaticis Eichenfeldii p. 452’. optime enim +intellexit a Varrone non profecta esse quae nimia uerbositate de +scribendis <i>e</i> uel <i>ex</i>, <i>a</i> uel <i>ab</i> +p. 2262 sq. leguntur et similiter e codice Parisino 7520 a +Vindobonensibus edita sunt. his igitur reiectis<a href = "#note112" +name = "ref112"><sup>112)</sup></a> +reliqua libro de +grammatica +(<a href = "#frg101" name = "pg113frg101">fr. 101</a>) +tribuo, +<span class = "pagenum">114</span> +quiaex disputatione de aduerbiis temporum et +locorum, quae igitur ordinem orationis partium sequebatur, sumpta +sunt taliaque breuia praecepta recte loquendi perbene huic operi +conueniunt. de temporum aduerbiis nihil excripsit ille nisi +<i>cum</i> per <i>c</i> scribendum esse; quae secuntur aliis +tribuuntur et Varrone indigna sunt. etiam expositio de locorum +aduerbiis interpolationibus quibusdam et lacunis turbata et +mutilata est; et praeterea ille prout aliquid ei in Varronis +libro notabile uidebatur transcripsit, ordine rerum prorsus +contempto, quod in tali fragmento ab homine quodam non +indiligenti suum in usum alii libro addito non admodum mirum est. +exposuit igitur Varro satis eopiose de usu horum aduerbiorum, ubi +adhibenda ubi uitanda essent, semper eonparatis similibus +loquendi formulis. ita cum uerbis mouendi <i>e</i> aduerbium, ut +eius termino utar, non <i>de</i> coniungi iussit, ut <i>e +prouincia</i>, <i>e senatu redeo</i>, ‘nam de prouincia +existimamus cum de ea bene aut male praedicamus’. qua in re +reliquorum quoque aduerbiorum significationem respexit et +explicuit, ut <i>e contione uenit</i>, <i>in contione stat</i>, +<i>de contione loquitur</i>, item <i>e scena</i> uenit actor, +<i>a scena</i> spectator, contra spectator <i>e theatro</i>, +actor <i>a theatro</i>, <i>de scena</i> loquitur, <i>in scena</i> +pronuntiat actor secundum graecorum loquendi morem, secundum +latinorum <i>pro scena</i>, ‘nam exiit e scena’. similiter <i>pro +rostris</i> ‘is contionatur qui his dicit qui ante rostra sunt, +pro rostris enim et ante idem sunt’. ut <i>e prouincia +uenire</i>, ita etiam <i>e tabulis recitare</i>, <i>e senatus +sententia</i> dicendum esse censuit, sed litteris perperam +inscribi <i>datae e Gallia</i> uel <i>in Roma</i>, nam in loco +dari. etiam de his aduerbiis cum uerbis conpositis +<span class = "pagenum">115</span> +locutus est ut de discrimine inter +<i>describere</i> et <i>transcribere</i>, et scribendi rationem +non prorsus neglectam fuisse ostendit id quod <i>ebibit</i> pro +<i>exhibit</i> scribi conmemorauit.</p> + +<p>In explicandis igitur orationis partibus nec Dionysium cuius +praepositiones et pronominum diuisionem neglexit, nec stoicos, +quorum terminos frustra quaeris, secutus est, quantum ex +relliquiarum paucitate conligi potest, etiamsi in singulis +exponendis, ubi fieri potuit, et illius et horum doctrinam +respexit atque transtulit. itaque eandem diuisionem, quam in +libris de lingua latina protulit, repetiisse et pro fundamento +adhibuisse censendus est. idem Cledonius p. 1861 P. +significat, e cuius testimoniis quattuor Varronianis duo ad +grammaticam pertinere exposui, unum quamquam probabiliter supra +ad librum undecimum +(<a href = "#frg9" name = "pg115frg9">fr. 9</a>) +de lingua latina relatum, eodem fere +iure grammaticae tribui poterat<a href = "#note113" +name = "ref113"><sup>113)</sup></a>. +itaque ad eandem quartum quoque +Cledoni fragmentum spectare ueri simile est, quo quattuor +orationis partes Varronem statuisse diserte +adfirmat +(<a href = "#frg96" name = "pg115frg96">fr. 96</a>), +quam partitionem +eandem fuisse, qua secundum naturam diuisa (cf. C. Lachmann ad +Lucr. V 1006 p. 328) in libris de lingua latina utitur, res +ipsa clamat. cum uero omnes posteriores grammatici latini octo +habeant partes orationes, antea id a Varronis<a href = "#note114" +name = "ref114"><sup>114)</sup></a> +in libro de grammatica +auctoritate repetendum esse existimaui, nunc omnibus consideratis +hanc sententiam abicio primumque a quo posteriores pendent +Palaemonem fuisse conicio memor Quintiliani ita scribentis (inst. +or. I 4, 20): ‘alii tamen ex idoneis duntaxat auctoribus octo +partes secuti sunt ut Aristarchus et +<span class = "pagenum">116</span> +aetatenostra Palaemon, qui uocabulum siue +appellationem nomini subiecerunt tanquam species eius’. cum +Aristarcho enim, qui primus omnium hanc diuisionem protulit, ne +praeceptorem quidem suum ita conponere Quintilianus potuit, nisi +re uera ante eum nemo Latinorum idem fecerat. quod autem in breui +talium diuisionum historia quam Quintilianus l. s., +Priscianus II 16, I p. 54 sq., Pompeius ad Don. p. 82 +sq. habent, Varroniana partitio non conmemoratur, id factum esse +adparet, quia haec noua et minime usitata erat, illi autem +generalia tantum et notiora persecuntur. sin hunc fructum ingeni +Varroniani contempserunt qui post eum uixerunt, in multis +singulis eum secutos esse posteriores uel exigua uestigia, quae +nominatim ad eum referuntur, docent. de grammatica igitur idem, +quod de omnibus disciplinis (cf. L. Mercklin philol. IIII +p. 427. F. Ritschl quaest. Varr. p. 1 sq. +O. Iahn ueb. roem. encyclop. in ber. d. saechs. ges. d. +wiss. II 1850 p. 272 sq.) dicendum est, Varronem graecas +litteras retractatas correctas amplificatas quantum fieri potuit +cum ciuibus suis communicasse, quo facto plurimum in posteriorum +temporum studiis eius auctoritas ualuit, ut permulta in medii +aeui doctrina ab eo repetenda sint.</p> + +<p>Absoluisse Varronem octoginta tres annos natum a. ab +u. c. DCCXXI libros disciplinarum Ritschelius l. s. +p. 53 cl. L. Roth leben d. Varro p. 31 sq. docuit. +hinc autem, ut illius uerbis utar, fieri coniectura potest, quam +maturae et tanquam consummatae eruditionis thesauris hi +potissimum libri referti fuerint.</p> + +<h2>IIII</h2> +<span class = "pagenum">117</span> + +<p>Quam egregiis ac paene singularibus ingeni facultatibus ad +tractandas quaestiones historicas cuiusque generis Varro +praeditus fuerit quantoque studio et amore se conlocauerit non +solum in inuestigandis ac perscrutandis antiquorum romanorum +moribus et institutis, uerum etiam in exquirenda et inlustranda +litterarum scriptorumque historia demonstrat longa series operum +doctissimorum et amplissimorum, quam de his rebus conposuit. non +mirum igitur est, quod etiam in rebus grammaticis partem +historicam, quam alioquin in deliciis habuit, respexit et pro +uirili parte in his quoque studiis, quae hodie demum recte +aestimantur, elaborauit. etiamsi uero in ceteris libris +grammaticis has quaestiones ubicunque non ab argumento alienae +erant magno cum gaudio uel attigit uel accuratius tractauit, duo +tamen potissimum opera sunt, quae eis instituendis destinauit, +libros dico de antiquitate litterarum et de origine linguae +latinae. illis enim de inuentione et propagatione litterarum +exposuit, in his primordia et progressus patrii sermonis +persecutus est.</p> + +<p>Libros <a name = "5_antiq"><b>de antiquitate litterarum</b></a> +uno nouimus Prisciani testimonio, qui I 3 p. 7 eorum +secundum adhibet. quot igitur fuerint nescimus, sed minimum tres +fuisse ex more uiri πολυγραφωτάτου +conligendum est. eosdem autem hos libros esse atque libros ad +Attium, quos bis Pompeius ad Donatum I 7. 17 p. 9. 27 Lind. +profert, tam firmis argumentis conprobauit Ritschelius nou. mus. +rh. VI p. 530, ut non ueri simile sed certum sit. primum +enim talia ex libris +<span class = "pagenum">118</span> +ad Attium +Pompeius excribit quae nulli operi melius quam huic si titulum +spectas conueniant. deinde ni omnia fallunt ex alio libro omnino +sumpta esse nequeunt. quamquam enim e libris de origine linguae +latinae similia traduntur, felici casu accidit, ut in unico +fragmento (Prisc. I 39 p. 30) ex hoc opere seruato <i>Attius +noster</i> conmemoretur, quod secundum antiquorum morem fieri non +potuit, si illi libri ad eundem missi erant. de his igitur +cogitare non licet, reliquis uero omnibus quorum omnino tituli ad +nos peruenerunt, non Atti sed aliorum nomina inscripta fuisse +constat. in primis hic in censum uenire possent, si argumentum +respiceremus, libri de sermone latino et liber de grammatica, in +quibus de litteris actum esse certum est; sed illi ad Marcellum +scripti erant, grammatica unum tantum librum expleuit, cum +Pompeius de <i>libris ad Attium</i> loquatur. praeterea autem +quam maxime probabile est hunc Attium<a href = "#note115" +name = "ref115"><sup>115)</sup></a> +tragicum illum <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘clarissinum’">clarissimum</ins> +fuisse, quem in scribendi ratione emendanda elaborauisse (cf. +Mar. Vict. I 4, 4 p. 2456 P.) et geminatis uocalibus +natura longas syllabas scribere uoluisse (cf. Vel. Long. +p. 2220. Ter. Scaur. p. 2255. Ritschl mon. epigr. tria +p. 22 sq. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p. 52) scimus, +cum quibus studiis argumentum nostrorum librorum tam egregie +conuenit, ut hoc casu tribuere +<span class = "pagenum">119</span> +temerarium esset. non uero dubium est, quin tragico Attio +disciplinarum libri propter temporum rationem mitti non +potuerint.</p> + +<p>Cum uero neque <a name = "pg119quot"><span class = "crossflag">quot +fuerint libri</span></a> sciamus et duo tantum uel tria fragmenta +supersint, ordo disputationis uel singulorum librorum argumenta +nequeunt indagari, sed acquiescendum est in eis quae Pompeius ibi +exposita fuisse testatur, qui non solum obseruationem de numero +litterarum inde excripsit, sed breuiter quid omnino Varro ibi +docuerit significauit. primum de inuentoribus singularum +litterarum Varronem tractasse tradit +(<a href = "#frg104" name = "pg119frg104">fr. 104</a>), +de qua re multum quaesitum ab +antiquis et in uarias partes discessum esse notum est. quot autem +et quam ineptae maximam partem doctorum sententiae fuerint ut +ostendam quam breuissime, adponam particulam disputationis e +Lucii Tarrhaei libro<a href = "#note116" name = "ref116"><sup>116)</sup></a> +περὶ +γραμμάτων excerptae: τῶν στοιχείων ὁ +Κάδμος εὑρετής ἐστιν, ὥς φησιν Ἔφορος καὶ Ἀριστοτέλης‧ ἄλλοι δὲ +λέγουσιν ὅτι Φοινίκων εἰσὶν ἑυρήματα, Κάδμος δὲ ταῦτα διεπόρθμευσεν +εἰς τὴν Ἑλλάδα. Πυθόδωρος δέ φησι‧ καὶ πρὸ Κάδμου ὁ Δαναὸς ἐκεῖθεν +αὐτὰ μετεκόμισεν. ἔνιοι δὲ Μουσαῖον εὑρετὴν λέγουσι τῶν στοιχείων +τὸν Μητίονος καὶ Στερόπης, γενόμενον κατὰ τοὺς καιροὺς τοῦ +Ὀρφέως. Ἀντικλείδης δὲ τοῖς Αἰγυπτίοις τὴν εὕρεσιν ἀνατίθησιν. +Αἰσχύλος δὲ Προμηθέα φησὶν εὑρηκέναι αὐτὰ. Δωτιάδης (i.e. +Δωσιάδης) δὲ ἐν +Κρήτῃ λέγει εὑρεθῆναι αὐτά. Στησίχορος δὲ Παλαμήδην εὑρετὴν αὐτῶν +ποιεῖται, ᾧ συμφωνεῖ καὶ Εὐριπίδης. Μνασέας δὲ κατὰ πάντα τάπον +εὑρετὰς γεγενῆσθαι τῶν στοιχεῖων. prudentiores quidem +non dubitabant, quin in Aegypto aut Assyria siue Syria inuentae +essent litterae et postea a Cadmo uel Phoenicibus in Graeciam +translatae (Herod. +<span class = "pagenum">120</span> +V 58. +Diodor. III 67. Plin. VII 192 sq. Tacit. annal. XI 14 cf. +F. A. Wolf proleg. ad Hom. p. L sq.). ita Varro +Chaldaeos primos litterarum esse auctores iudicauit, eo usus +argumento, quod earum nomina, quae a singularum figura repetenda +essent, ad Chaldaeorum linguam spectarent +(<a href = "#frg103" name = "pg120frg103">fr. 103</a>). +has litteras a +Phoenicibus cum Graecis communicatas sedecim fuisse tradunt, +quibus Palamedes Simonides Epicharmus reliquas addiderint. ualde +discrepat inter scriptores quas quisque eorum adiecerit (cf. I. +Franz elem. epigr. gr. p. 14 sq.), quod partim ad diuersas +sententias pertineat, partim fortasse librariorum culpa est. +satis sit conmemorasse, plerumque Palamedi (cf. O. Iahn +Palam. p. 25 sq. E. Curtius nou. mus. rh. VII +p. 455 sq.) tribui consonantium adspiratarum, Simonidi +inuentionem litterarum Η Ω +Ξ Ψ; sed haec non modo confunduntur et inuertuntur, +sed etiam aut alterum aut singulae harum litterarum Epicharmo +adscribuntur. quid in hac causa Varro statuerit ex contrariis +narrationibus scriptorum latinorum inuestigari non potest, nec +magni momenti est, cum in hac re omnes fere antiquos errasse +satis constet. in rebus autem historicis parum interest priorum +hominum errores exponere, si uerum inuentum est, cum in eis +rebus, quae in cogitandi ratione nituntur, etiam errorum historia +non solum sapientem uehementer adliciat, sed perquam utilis sit. +in Italiam omnes consentiunt (cf. Tac. l. l. Dion. Hal. ant. +rom. I 33), Euandrum Arcadem (cf. R. H. Klausen Aeneas u. d. +penat. II p. 889 sq.) eiusque matrem Carmentem graecas +litteras adtulisse<a href = "#note117" name = "ref117"><sup>117)</sup></a>, +quod Varroni quoque placuisse +<span class = "pagenum">121</span> +Pompeius +(<a href = "#frg104" name = "pg121frg104">fr. 104</a>) +docet. nam haec quin ex eodem +fonte fluxerint atque ea quae de numero litterarum secuntur noli +dubitare, cum ex Liuio quem profert sumta esse non possint.</p> + +<p>Praeterea teste Pompeio (p. 9) exposuit Varro <i>cur tot +sint litterae et quare eo ordine positae et cur isdem nominibus +uocentur</i>. antiquitus litteras latinas sedecim +fuisse +existimauit +(<a href = "#frg104">fr. 104</a>) totidemque +suas antiquissimas Graecos putauisse supra dixi. cum uero nec +graecae litterae unquam (cf. Franz l. l. p. 17) nec +latinae (cf. Franz l. l. p. 27 sq. Th. Mommsen +unterital. dial. p. 33 sq.) sedecim fuerint sed plures, in +hac re facta ignorauerunt uel neglexerunt et ficticiam doctrinam +protulerunt grammatici. eundem quem Varro statuit litterarum +numerum sumpsit Marius Victorinus I 4, 95 p. 2468 ex +historicis ipsasque litteras enumerat. quos auctores cum facile +conicias idem atque Varronem docuisse adscribam Victorini uerba, +quae non leuiter interpolata mutilata corrupta sunt:</p> + +<blockquote> +Repertores litterarum ... Cadmus ex Phoenice in Graeciam et +Euander ad nos transtulerunt a b c d e i k l m n o p q r +s t litteras numero XVI. postea quasdam a Palamede et alias +a Simonide adiectas implesse numerum XXIIII [in comoedia scriptum +erat ellum, non recte uos fecistis illum, est enim en illum] +grammatici <i>praeterea</i> Demetrius Phalereus, Hermocrates, ex +nostris autem Cincius Fabius Gellius tradiderunt. ex quibus +Cincius paucis, inquit, commutatis ut ad linguam nostram +<i>peruenirent</i>, eas namque Cadmus in Graeciam, unde ad nos +Euander transtulerat. +</blockquote> + +<p>cum non repertores litterarum sed litteras Cadmus in Graeciam +transtulerit, post <i>litterarum</i> minimum <i>Chaldaei</i>, +quod propter similitudinem sequentis uocis facile neglegi potuit, +uel <i>Phoenices erant</i> nisi plura interciderunt. taceo de +additamento uncis incluso, quod a Gaisfordio ut haec omnia bona +fide prolatum (cf. M. Hertz de Luciis Cinciis p. 59) +medium enuntiatum dissecat. etiam <i>praeterea</i> aut eiciendum +aut uestigium est historicorum +<span class = "pagenum">122</span> +quorundumgrammaticis praemissorum et illa +interpolatione submotorum, sicut statim latini historici +secuntur. extrema dubito utrum pro Cinci uerbis, a Victorino male +excerptis, accipienda an prauo Victorini generi dicendi +indulgenda sint, sed non dubito, quin pro <i>peruenirent</i> +scribendum sit <i>conuenirent</i>. ex auctoribus a Victorino +prolatis Demetrius et Hermocrates de graecis litteris +antiquissimis locuti sunt, latinique (cf. Hertz l. l. +p. 82) easdem XVI ab Euandro in Italiam aduectas esse +dixerunt, praeter Cincium, qui paucis conmutatis hoc factum esse +uoluit. graecas litteras omnes scriptores una mente has fuisse +tradunt α β γ δ ε ι κ λ μ ν ο π ρ +σ τ υ, easdem igitur pro latinis acceptas fuisse +consentaneum est, praeterquam quod pro Υ +poneretur V, quod primitus idem atque +Υ esse Verrius Flaccus apud +Velium Longum p. 2215 intellexit, easdemque apud Victorinum, +ubi congruentia graecarum et latinarum litterarum premitur, +propositas esse expectares. sed Υ +simpliciter reiectum est et numerus XVI +addito Q expletur<a href = "#note118" name = "ref118"><sup>118)</sup></a>. +cum uero Victorinus eo loco, quo +eas posuit, de communibus graecorum et latinorum litteris +loquatur, itaque hoc contra omnem rationem pugnet, facile +contenderes, illam seriem litterarum turbatam esse, quod L +omissum et H ab hac re prorsus alienum, inlatum confirmare +uideretur, nisi I 4, 20 p. 2458 easdem ac nostro loco +enumeratas litteras uideres. itaque fortasse secutus est in hac +re Cincium eiusque enumerationem ibi quoque posuit ubi non +prorsus apta erat.</p> + +<p><a name = "pg122frg105"><span class = "crossflag">Varro +autem</span></a> aliter statuit. cuius libros de antiquitate +litterarum cum a Prisciano semel proferantur, et aliud +<span class = "pagenum">123</span> +fragmentumquod idem (I 16 +p. 13) librorum nostrorum argumento bene aptum +habet<a href = "#note119" name = "ref119"><sup>119)</sup></a> +ad eosdem +referre et quaerere licet, num alia praeterea uestigia eorum apud +illum indaganda sint. sine dubio uero huc pertinent, quae +I 12 p. 11, 1 leguntur:</p> + +<blockquote> +apud antiquissimos graecorum non plus sedecim erant literae, +quibus ab illis acceptis latini antiquitatem seruauerunt +perpetuam. nam si uerissime uelimus inspicere eas, non plus duas +additas in latino inueniemus sermone: ϝ +Aeolicum digamma, quod apud antiquissimos +latinorum eandem uim quam apud Aeolis habuit ... X etiam duplicem +loco C et S uel G et S postea a graecis inuentam assumpsimus. +</blockquote> + +<p>adparet igitur Priscianum eiusque auctorem V eandem litteram +atque Υ accepisse<a href = "#note120" name = "ref120"><sup>120)</sup></a>. +ceterum +discrepantiam antiquarum et recentiorum litterarum non accurate +persequitur. antiquis enim C media ut graecis, K tenuis erat, +deinde G addito C pro tenui ponebatur, K paullatim neglegebatur, +quod Varronem praetermisisse nemo credet, Priscianus praetermisit +cum diceret (I 14 p. 12, 5): ‘K et Q, quamuis figura et +nomine uideantur aliquam habere differentiam, cum C tamen eandem +tam in sono uocum +<span class = "pagenum">124</span> +quam in metro +potestatem continent. et K quidem prorsus superuacua est’ +e. q. s. quae cum ea quae supra scripsi excipiant, ne +intellexit quidem hanc sententiam cum illa de sedecim litteris +non conuenire, Varro autem G et Q postea addita esse docuit. quam +Prisciani inconstantiam qui considerauerit non dubitabit, quin +ipse Varronis libros non legerit sed apud alium quendam +scriptorem fortasse Censorinum eos adhibitos inuenerit. +confudisse enim uidetur cum illa de antiquissimis litteris aliam +Varronis disputationem, quam in fine operis uel alio idoneo loco +posuit, de litteris e numero uolgo traditarum re uera +necessariis. ad talem enim expositionem alterum Prisciani locum +(fr. 115) spectare arbitror, quo Varronem K et Q +superuacaneas duxisse, H reiecisse sine dubio tamquam +adspirationis notam tradit; +<a name = "pg124xlit"><span class = "crossflag">praeterea +X quoque</span></a> ut duplicem sicut in grammatica +(<a href = "#frg95" name = "pg124frg95">fr. 95</a>) +repudiasse censendus est<a href = "#note121" +name = "ref121"><sup>121)</sup></a>. in illa uero de +antiquis litteris disputatione neque ab antiquissimorum +monumentorum scriptura profectus est Varro, ut debuit, +cognatarumque litterarum apud reliquas gentes conparatione, neque +arbitrariam doctrinam excogitauit, sed simpliciter graecorum +scriptorum de graecis litteris sententiam secutus easdem ad +latinam scripturam transtulit. scripserunt autem non pauci graeci +de hac re, quorum non nullos a Lucio Tarrhaeo conmemorari +uidimus. sed primus erat ut uidetur<a href = "#note122" +name = "ref122"><sup>122)</sup></a> +Aristoteles.</p> + +<p>De ordine litterarum multa docte disputari potuerunt +<span class = "pagenum">125</span> +(cf.Th. Mommsen l. l. +p. 30 sq. nou. mus. rh. XV p. 463 sq.), sed talia +quomodo cum numero litterarum a Varrone posito coniuncta fuerint, +non facile est dictu. uereor autem ne similia quoque protulerit +eis, quae multo quidem ineptius graeci posterioris temporis +habent (cf. Bekkeri anecd. gr. III p. 1171. Theodos. +p. 6 sq.). nomina litteris a Chaldaeis singularum formis +congruentia data esse scripsit +(<a href = "#frg103" name = "pg125frg103">fr. 103</a>) +et sine dubio addidit, haec +nomina indeclinabilia esse (cf. de l. l. VIII 64 +p. 439), de qua re et Priscianus eodem loco nonnulla dicit, +et graecos diligenter quaesiuisse ostendit Lucius Tarrhaeus +l. s. p. 319 cf. schol. Dion. Thr. p. 781.</p> + +<p>Valde dolendum est quod non plura ex his libris seruata sunt, +nam etiam in Prisciani libro primo praeter ea quae supra +significaui uix aliquid inde ductum est. quam ob rem admodum +inpeditum est iudicium de ratione quae inter eos et posteriorum +grammaticorum libros intercedat. ante alios hic in censum ueniunt +scriptores de orthographia, quorum Velius Longus p. 2215 +haec scribit:</p> + +<blockquote> +Verrio Flacco uidetur, eandem esse apud nos V litteram quae apud +Graecos Υ ... graecorum uero +qui de antiquis literis scripserunt commentaria, ii item +latinorum qui illos secuti sunt, eadem litera ueteres solitos +scribere ostendunt μακρὸς μακροῦ +μακρῷ et confusas fuisse Ο +et Ω. +</blockquote> + +<p>latinorum uero qui <i>de antiquis litteris</i> scripserunt +neminem nouimus praeter Varronem, quamquam multi in libris aliter +inscriptis de eadem re egerunt<a href = "#note123" +name = "ref123"><sup>123)</sup></a>. +non inprobabiliter igitur libros +nostros a Velio adhibitos esse conligeremus et cum Varronis si +certas spectamus litteras de H Q K tantum supersit doctrina, quid +de his Longus docuerit quaerendum est. de +<span class = "pagenum">126</span> +Hlittera eum Varronis sententiam inprobasse supra +(<a href = "#pg93hlit">p. 93 sq.</a>) vidimus, de K +p. 2218 cum eo consentit, Q litteram ex C et V conpositam +esse putat. quae uereor ut satis firma sint quibus alia +superstruas, nam de his litteris non agere non potuit, qui de +recte scribendi ratione scripsit et omnes fere grammatici hanc +rem attigerunt (cf. Donat. I 2. 3 p. 1736. Max. Vict. p. 277 L. +p. 1945 P. al. cf. adnotationem ad <a href = "#frg105" +name = "pg126frg105">fr. 105</a>). +praeterea Longi disputatio ad plures auctores spectat, inter quos +num Varro fuerit dubium et eo incertius est, quia certa +testimonia Varronis quae profert e libris de sermone latino +hausit. similia de Mario Victorino ualent qui in capite de +orthographia permulta habet quae apprime apte huc quadrant.</p> + +<p>L. Attium poetam probabiliter statuunt fere anno u. DCLXX +mortuum esse (cf. Ritschl mon. epigr. tria p. 30. G. +Bernhardy roem. litt. p. 391) ideoque ante hunc annum +Varronem hos libros scripsisse necesse est, quod etiam a ueri +similitudine non abhorret. natus enim erat anno u. DCXXXVIII, +triginta igitur annos egressus uel hac fere aetate opus nostrum +conposuit (cf. Ritschl n. m. rh. VI p. 557).</p> + +<p>Transeo ad libros <a name = "6_origine"><b>de origine linguae +latinae</b></a>, quos tres fuisse Hieronymi indice scimus. antea +de libro primo tantum semel a Prisciano I 39 p. 30 +conmemorato constabat, quem primum esse de lingua latina +uoluerunt (cf. L. Spengel ed. Varr. p. 7. 592. +O. Mueller ed. Varr. p. 264. cf. paed. phil. litt. bl. +d. allg. schulzeitg. 1827 II p. 4), quam coniecturam per se +parum probabilem (cf. G. Pape lect. Varr. p. 41. +ztschr. f. alterth. 1834 p. 215 sq.) Hieronymi testimonium +explosit. fragmento uerum a Prisciano seruato +(<a href = "#frg107" name = "pg126frg107">fr. 107</a>) +in hoc quoque opere de litterarum quarundum scriptura et pronuntiatione +actum fuisse docemur. teste enim M. Terentio Ion, quem Chium esse +probabiliter suspicatus est F. W. Schneidewin n. mus. rh. VII +p. 463 (cf. B. ten Brink Varr. locus de urb. Roma p. 2. +<span class = "pagenum">127</span> +C. Mueller hist. gr. fr. II p. 44 sq.), uoluit sonum illum +peculiarem, quem Γ ante <ins class = "mycorr" +title = "text reads ‘Γ Κ Κ’">Γ Κ Χ</ins> haberet, +<a name = "pg127ang"><span class = "crossflag">ἄγγμα</span></a><a href = +"#note124" name = "ref124"><sup>124)</sup></a> nuncupari et hanc litteram, +etiamsi nota eius non in promptu esset, uigesimam quintam esse. addidit +Varro eundem sonum eisdem locis in uocabulis latinis audiri +ideoque Attium<a href = "#note125" name = "ref125"><sup>125)</sup></a> +talia uerba duplici G scripsisse. +uerba tradita sunt haec: <i>in eiusmodi graeci et Attius noster +bina G scribunt, alii N et G, quod in hoc ueritatem uidere facile +non est</i>. additis uerbis ‘<i>quod ... non est</i>' non id agit +Varro, utra sententia uera sit, utra falsa; nam deinceps relicuam +Attianae sententiae partem memoratus est: <i>similiter agceps +agcora</i>, quibus quo conpleretur dictio haec fere adiecisse +scriptor uidetur <i>per GC Attius, illi per NC</i>. itaque non +illam Varro dicit ueritatem quae grammatici iudicio conprobatur, +sed eam quae in ipso loquentium sermone est et auditur; ab hoc +autem sermonis sono dissociat signum soni quod in litteris +cernitur: prorsus simili ratione atque artis rhetoricae +scriptores ueritatem actioni forensi tribuunt, procul habent ab +umbratica declamatione exercitationis causa instituta; cuius rei +exempla suppeditabent Ernestius lexic. technol. latin. +<span class = "pagenum">128</span> +p. 417et Ellendtius ad Ciceron. +de orat. II 23, 94 uol. II p. 217 sq. quam ob causam +dubitari nequit quin Marius Victorinus I 4, 71 eandem Varronis +sententiam siue expresserit siue interpretatus sit, cum ‘anceps’ +et similia uerba per NC non GC scribi ideo iubet ‘<i>quoniam ... +familiarior est auribus nostris N potius quam G</i>'. rectissime +igitur Ritschelius mon. epigr. tr. p. 24 sic locum scripsit: +<i>quod in hoc ueritatem facile uidere est, in illo non est</i>. +ex illa uero conparatione graeci sermonis et latini, facile est +intellectu in hoc libro non numerum et historiam litterarum, ut +in libris de quibus modo dixi, persecutum esse scriptorem, sed +quid antiquitus utrique linguae commune fuerit inuestigasse, quod +quanti momenti sit ad origines linguae latinae indagandas +manifestum est.</p> + +<p>Cum hoc argumento optime conueniunt, quae Ioannes +Lydus<a href = "#note126" name = "ref126"><sup>126)</sup></a> +de magistr. I 5 +profert, Romulum eiusque aequales bene calluisse sermonem +graecum, nempe aeolicum, quem Euander Arcas (cf. de l. l. V +21 p. 31) in Italia peruolgasset. tradidisse haec Varronem +τὸν πολυμαθέστατον dicit ἐν +προοιμίοις τῶν πρὸς Πομπήιον αὐτῷ +γεγραμμένων. unde sequi uidetur libros nostros +Pompeio<a href = "#note127" name = "ref127"><sup>127)</sup></a> +missos +fuisse. +<span class = "pagenum">129</span> +multis quidem libris +Varro Pompei nomen inscribere pariterque in multorum operum +praefatione de cognatione aeolicae linguae et latinae loqui +potuit, sed haec singularis argumentorum congruentia, praeeunte +Ritschelio n. mus. rh. VI p. 531 sq., me mouet ut ad eosdem +libros utrumque testimonium referam, donec constat de opere +quodam ad Pompeium misso, cui tale prooemium aptum est. hodie +autem praeter isagogicum ex quo disceret Pompeius consul, <i>quid +facere dicereque deberet cum senatum consuleret</i> (Gell. XIIII +7, 2) et ephemeridem naualem (itiner. Alexandri 6 ed. pr. Mai. 3. +p. 5 class. auct. uol. VII), de quibus in hac re nemo +cogitabit, ad Pompeium librum aliquem scriptum esse nescimus. +egregie uero illa +(<a href = "#frg106" name = "pg129frg106">fr. 106</a>) +habent locum suum (cf. Spengel +l. s. p. 7) in prooemio librorum de origine linguae +latinae, ubi igitur Euandrum eum esse dixit, a quo linguae +aeolicae et latinae similitudo repetenda sit. cum aeolico sermone +latinum saepius contulerunt uolgaremque de hac re sententiam +profert Quintilianus (inst. or. I 6, 31): ‘continet (etymologia) +in se multam eruditionem, siue ex graecis orta tractemus, quae +sunt plurima praecipueque <i>aeolica</i> ratione, cui est sermo +noster simillimus, declinata, siue’ e. q. s. etiam I 5, +55 latini et graeci sermonis similitudinem premit:</p> + +<blockquote> +uerba aut latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex omnibus +prope dixerim gentibus ut instituta etiam multa uenerunt. taceo +de <i>tuscis</i> et <i>sabinis</i> et <i>praenestinis</i> quoque +... plurima <i>gallica</i> ualuerunt ... sed haec diuisio mea ad +<i>graecum</i> sermonem praecipue pertinet, nam et maxima ex +parte romanus inde conuersus est, et confessis quoque graecis +utimur uerbis, ubi nostra desunt, +</blockquote> + +<p>cf. Varr. de l. l. V 10 p. 22. X 69 p. 582 +sq.</p> + +<p>Ita uia munita aliud quoque Lydi testimonium his libris +tribuendum est. scribit enim in eodem opere II 13 haec: τὴν +δὲ ὅλην κατασκευὴν τοῦ περιζώματος οἱ Γάλλοι +καρταμέραν (λέγουσιν), ἣν τὸ πλῆθος καρτάλαμον ἐξ ἰδιωτείας +ὀνομάζει. ὅτι δὲ οὐ Ῥωμαικὸν τουτὶ τὸ ῥημάτιον, μάρτυς ὁ +<span class = "pagenum">130</span> +Ῥωμαῖος +Βάρρων ἐν βιβλίῳ πέμπτῳ περὶ Ῥωμαικῆς διαλέκτου, ἐν ᾧ διαρθροῦται +ποία μὲν τις λέξις ἐστὶν Αἰολική, ποία δὲ Γαλλική, καὶ ὅτι ἑτέρα μὲν +ἡ Θούσκων, ἄλλη δὲ Ἐτρούσκων, ὧν συγχυθεισῶν ἡ νῦν κρατοῦσα +τῶν Ῥωμαίων ἀπετελέσθη φωνή. unus quisque uidet hanc +rem, uestigia dico aliarum linguarum in latino sermone indaganda, +quam maxime ad hos libros aptam esse. in qua re nullius momenti +est, quod Lydus titulum non accuratius indicat, cum ipse hos +libros haudquaquam legerit et insolita neglegentia stupiditate +uanitate praeditus fuerit<a href = "#note128" +name = "ref128"><sup>128)</sup></a>. grauius fortasse est quod quintus +liber in opus nostrum non quadrat, sed non dubito quin in hac +quoque re Lydus peccauerit. quinque enim libros uel plures, ut +libros de antiquitate litterarum mittam, non nisi opera de lingua +latina et de sermone latino conplectebantur. ad eum librum de +sermone latino haec, si ueri similia sequimur, spectare nullo +modo possunt. ad quintum de lingua latina relata sunt ab I. D. +Fussio, primo librorum Lydianorum editore (de magistr. +p. 118), cui adsenserunt L. Spengel ed. Varr. +p. 5. 121 et R. Merkel praef. Ouid. fast. p. CVI. +generalia autem, quae Lydus profert, minime huic libro +accommodata esse, perspexit O. Mueller ad de l. l. V +116. nihilo magis in hoc libro locum habet uox καρταμέρα, +quam V 116 p. 121 excidisse +putabant. leguntur ibi in codice Florentino haec: <i>lorica quod +e loris de corio crudo pectoralia faciebant. postea subcidit +galli e ferro sub id uocabulum ex anulis ferream tunicam</i>, ubi +siue cum O. Muellero <i>ex anulis ferrea tunica</i> siue cum +Lachmanno (ad Lucr. VI 954 p. 404) <i>ex anulis fere iam +tunica</i> +<span class = "pagenum">131</span> +scribis, de re non +de gallico nomine agi concedendum est. nam loricam romanam +antiquitus e loris factam indeque nominatam fuisse dicit, postea +idem nomen in ferream e Gallia translatam transiisse. ex eo autem +quod apud Varronem baltei explicatio sequitur, apud Lydum +praemittitur, noli efficere Lydum eo loco usum esse, nam magna +uerbositate de uestimentis magistri equitum locutus singula +percensere debuit, Varroni autem nihil adscribit nisi καρταμέραν +(cf. L. Diefenbach orig. europ. +p. 285 sq.) et illa generalia, quorum omnium in libro de +lingua latina quinto nec uola nec uestigium. quare ad +libros +nostros +(<a href = "#frg108" name = "pg131frg108">fr. 108</a>) +ea refero contentus, quod non +solum in titulo et numero Lydus peccauit, sed etiam inpudenter +res a Varrone expositas auxit. nam neque ille docuit e linguis +gallica aeolica etrusca inter se mixtis latinam linguam ortam +esse, id quod quaeuis pagina librorum de lingua latina ostendit, +sed nonnulla ex eis sumpta esse existimauit, quae sine dubio +accuratius pertractauit, neque facile dixeris quae discrepantia +inter Tuscos et Etruscos intercedat (cf. O. Mueller Etrusk. +I p. 100. C. Wachsmuth l. s. p. XXXI). parui +sane tale testimonium aestimandum est, sed etiamsi omnia finxit +Lydus, haec in libris nostris exposita fuisse reliqua testimonia +probant.</p> + +<p>Praeterea de eis nihil constat: neque quo tempore scripti sint +dici potest. nam cum Pompeio (cf. L. Roth leben d. Varr. +p. 11 sq.) per triginta annos, inde ab a. u. DCLXXVIII usque +ad cladem Pharsalicam, coniunctus erat, sed artiores fines nullum +indicium prodit.</p> + +<p>Non mediocris relliquiarum copia ex Apulei libellis de nota +aspirationis et de diphthongis (cf. I. N. Madvig opusc. +acad. p. 3) accedere uidebatur, qui de nota asp. p. 107 +Osann. Varronem <i>in libro de origine l. l.</i> et de +diphth. p. 125 eundem <i>in libris de origine l. l.</i> +adfert. accuratius tamen inquirenti non dubium est, quin sic +libros de lingua latina V-VII significauerit (cf. Spengel. ap. +Ritschelium +<span class = "pagenum">132</span> +l. s. +p. 531. Th. Mommsen unterital. dial. p. 358 n.), siue +ita argumentum librorum de origine uerborum indicare uoluit, siue +codex quo usus est hunc titulum habuit. in Florentino quidem +codice libris V-VII inscribitur <i>de lingua latina de disciplina +originum uerborum</i>, in Gothano (cf. Iacobs u. Vkert beitr. z. +alt. litt. I p. 270) <i>de uerborum +origine</i><a href = "#note129" name = "ref129"><sup>129)</sup></a>, +aliis uero <i>de +origine linguae latinae</i> inscriptum fuisse ostendit catalogus +bibliothecae coenobii Fesulani (cf. F. Blume iter ital. II +p. 31. 47), quem Montfaucon diar. ital. p. 393. bibl. +biblioth. I p. 418 edidit. hunc enim nemo de ueris libris de +origine l. l. accipiet, quos uix Priscianus legit. interdum +uero neglegenter uel cum suis additamentis Varronis uerba posuit +Apuleius, quare breuiter testimonia percurram<a href = "#note130" +name = "ref130"><sup>130)</sup></a>. +ex uno autem loco ipse Varro +corrigendus esse uidetur, nam cum Apulei uerbis (de not. asp. +p. 107) <i>M. Varro in libro de origine latinae linguae +ab hordeo horreum deriuatum aspirat, hordeum uero ab horrore +tractum dicitur</i> (<i>dicit?</i> Osann) si contuleris locum de +l. l. V 106 p. 109 <i>hordeum ab horrido</i> ibi +aliquid excidisse putabis et scribendum esse <i>horreum ab +hordeo, hordeum ab horrido</i>, quod confirmat Augustinus de +dial. VI p. 11, 5 Crec., quem e Varrone hausisse uidimus: +<i>aut per id quod continetur (dictum), ut si quis horreum mutata +littera adfirmet ab hordeo nominatum</i>. quae leguntur de not. +asp. p. 94. p. 107. de diphth. p. 125 sumpta sunt +e libro V 97 p. 99, inepte adiectis p. 94 +<i>trahere</i>, p. 125 <i>uehere</i>, cf. +<span class = "pagenum">133</span> +Mommsenl. s. p. 358. de diphth. +p. 127: <i>ae ante d reperitur in aedes quod ab edendo +secundum Varronem deriuatum est</i> conlatis de l. l. V 160 +p. 160 <i>aedes ab aditu quod plano pede adibant</i> +scribendum est <i>ab adeundo</i><a href = "#note131" +name = "ref131"><sup>131)</sup></a>. +p. 129 scribit <i>aes aeris +quod Marcus Varro ab asse, alii ab auri similitudine dictum +putant</i>, contra Varro V 169 p. 169 <i>as ab aere</i>.</p> + +<h2>V</h2> +<span class = "pagenum">134</span> + +<p>A certis uel probabilibus uenio ad dubia et obscura. duo enim +restant opera, de quibus cum praeter titulum nihil fere traditum +sit uix habeo quod dicam.</p> + +<p>Libri <a name = "7_simil"><b>de similitudine uerborum +III</b></a> in Hieronymi indice exstant et semel a Charisio +p. 91 conmemorantur. similitudo quid sit et quid de ea Varro +iudicauerit ut quam breuissime ostendam duos adponam locos e +libris de lingua latina. X 3 p. 545:</p> + +<blockquote> +de similitudine et dissimilitudine ideo primum dicendum, quod ea +res est fundamentum omnium declinationum ac continet rationem +uerborum. simile est quod res plerasque uidetur habere easdem +quas illud cuius est simile. dissimile est, quod uidetur esse +contrarium huius. minimum ex duobus constat omne simile, item +dissimile, quod nihil potest esse simile, quin alicuius sit +simile, item nihil dicitur dissimile quin addatur cuius sit +dissimile. +</blockquote> + +<p>VIII 23 p. 407:</p> + +<blockquote> +cum utrumque nonnunquam accidat, ut et in uoluntaria declinatione +animaduertatur natura et in naturali uoluntas (quae cuius modi +sint aperietur infra<a href = "#note132" name = "ref132"><sup>132)</sup></a>), +quod utraque declinatione alia +fiunt similia alia dissimilia, de eo graeci latinique libros +fecerunt multos, partim cum alii putarent in loquendo ea uerba +sequi oportere, quae a similibus similiter essent declinata quas +appellarunt ἀναλογίας, alii cum id +neglegendum putarent ac potius sequendam dissimilitudinem quae in +consuetudine est quam uocant ἀνωμαλίαν, +cum ut +<span class = "pagenum">135</span> +egoarbitror utrumque sit nobis sequendum, +quod in declinatione uoluntaria sit anomalia, in naturali magis +analogia. +</blockquote> + +<p>de eadem igitur re<a href = "#note133" name = "ref133"><sup>133)</sup></a> +hos libros conscripsit. num uero eis +quasi praeparauerit libros de lingua latina an fortasse quod +illic docuerat contra aduersarios, qui eum inpugnauerant, +defenderit perspici non potest. e libro secundo +(<a href = "#frg109" name = "pg135frg109">fr. 109</a>) +picem<a href = "#note134" name = "ref134"><sup>134)</sup></a> +singulariter +tantum dici legimus, quod olim Spengelius ed. Varr. p. 594 +ad librum de lingua latina nonum, quamuis ibi non occurrat, +referre uoluit (cf. O. Mueller ed. Varr. p. 264. +Ritschl l. s. p. 528). pertinet autem hoc praeceptum ad +ea quae de l. l. VIIII 37 +<span class = "pagenum">136</span> +p. 482.X 83 p. 590 exponuntur, +quod enim natura non subest deest multitudinis casus.</p> + +<p>Contrariam partem eiusdem quaestionis Varro tractauit in +libris <a name = "8_util"><b>de utilitate sermonis</b></a>, quorum +notitiam ad nos pertulit Charisius p. 123, 3, qui Plinio +auctore unum uerbum +(<a href = "#frg110" name = "pg136frg110">fr. 110</a> +cf. supra <a href = "#pg34pli">p. 34</a>) +ex libro quarto seruauit. utilitatem +similitudini opponit Varro de l. l. VIIII 48 +p. 490:</p> + +<blockquote> +cum, inquiunt, utilitatis causa introducta sit oratio, sequendum +non quae habebit similitudinem sed quae utilitatem. ego quidem +utilitatis causa orationem factam concedo, sed ut uestimentum, +quare, ut hic similitudines sequemur, ut uirilis tunica sit +uirili similis, item toga togae, sic mulierum stola ut sit stolae +proportione et pallium pallio simile, sic cum sint nomina +utilitatis causa, tamen uirilia inter se similia, item muliebria +inter se sequi debemus, +</blockquote> + +<p>quibuscum confer quae VIII 26 p. 410 sq. in contrariam +partem disputata sunt. ueram Varronis sententiam de hac re et +prior locus et quae supra ex libro octauo adscripsi et totus +liber decimus ostendit. persuasum ei erat, in declinationibus +analogiam, quam quid esse uoluit nunc non persequor, regere, +praeterquam quod aliquid perspicuitati et similium uocabulorum +distinctioni concedendum esse censuit. idemque hic quoque +docuisse uidetur. in libris enim de lingua latina, ubi omnia +conplectitur, quae contra analogiam et pro ea dicenda sint, +utramque partem quam firmissime defendere non solum licebat, sed +necesse erat; postremo autem suum pronuntiauit iudicium idque +conprobauit ualidissimis argumentis, quo facto neque ipse +incertus inter utrumque fluctuari uidebatur, et lectores quid de +his rebus existimandum sit discebant. nimium uero Varroni +tribuimus, si eum in illo opere alterum, alterum in hoc +defendisse in morem sophistarum putamus, sed eandem sententiam +ubique tueri debuit, nisi forte pluribus praeterlapsis annis +antea se errauisse intellexit, quod cum posterioribus demum uitae +annis his quaestionibus studuisse uideatur, +<span class = "pagenum">137</span> +et certos auctores tamquam duces in +plerisque sibi sumpserit, non ita ueri est simile. nihilo minus +in prioribus libris formas declinationesque quatenus analogiae +aut respondeant aut repugnent considerasse, in his contrariam +uiam persecutus esse uidetur, si titulos spectamus. in utroque +igitur opere unam earum quaestionum, quas in libris de lingua +latina generaliter exposuit, accuratius tractauit, qua ex re +quanti momenti et Varroni et aequalibus eius hae res fuerint +intellegitur.</p> + +<p>Superest ut uno uerbo tangam perpaucas relliquias, quarum +sedem indagare non contigit. ablatiuum Varro teste +Diomede +(<a href = "#frg111" name = "pg137frg111">fr. 111</a>) +casum +sextum uel latinum adpellauit. curculionem pro gurgulione per +ἀντίστοιχον uel antithesin (cf. +Char. p. 279, 16. Diom. p. 442, 28) dictum +esse +(<a href = "#frg112" name = "pg137frg112">fr. 112</a>) +uoluit.</p> +<br> + +<p>Hae sunt relliquiae quas probabiliter libris grammaticis +tribui posse arbitror. nemo enim hic talia expectabit, qualia +Gellius habet (IIII 16, 1. cf. Don. in Ter. heaut. II 3, 46) +Varronem genetiuos <i>senatuis fluctuis domuis</i> similia uel (V +21, 6) formas <i>pluria</i> et <i>conpluria</i> probasse. sciens +etiam ut Isidori ita omnes neglexi reliquas etymologias, quas huc +pertinere non certo constabat, qualia sunt ut paucis exemplis +defungar: <i>ualuae sunt, quae reuoluuntur et se uelant</i> +(Seru. in Aen. I 449), <i>amoena quasi amunia hoc est sine +fructu</i> (Seru. Aen. VI 638. cf. thes. nou. lat. in Mai class. +auct. VIII p. 5) <i>freni a frendere dicti</i> (Seru. Aen. +VIII 230), <i>hilum Varro ait significare medullam eius ferulae +quam graeci</i> ἀσφόδελον +<i>uocant, et sic dici apud nos nihilum, quomodo apud graecos</i> +οὐδὲ γρῦ (Isid. orig. X 1, 85. XVII +9, 95). prorsus praeterea contempsi testimonia ficticia et aut +neglegentia aut stupore deprauata, quorum quaedam protulisse +exempla satis sit. ut uix crederes apud Nonium u. protinus +p. 376 haec <i>uel protinam uel protinus continuationem uel +praeteritae uel futurae longitudinis</i> eadem esse ac +<span class = "pagenum">138</span> +<i>protinam a protinus +continuitatem significans</i> nisi ipse adscripsisset librum de +l. l. VII (107 p. 385), ita diu quaesiui, unde haec +explicatio esset scholiastae qui dicitur Cruquiani ad Horat. +epist. I 2, 28 <i>Varro nebulones uocat obscuro loco natos</i>, +donec in hunc Columellae locum (VIII 16, 4) incidi: <i>itaque +Terentius Varro nullus est inquit hoc seculo nebulo ac rhinton, +qui non iam ducat nihil sua interesse, utrum eiusmodi piscibus an +ranis frequens habet uinarium</i>, quae excripta sunt, si tale +quid excribere dicere fas est, ex Varronis rer. rust. III 3, 9: +<i>quis contra nunc rhinton non dicit, sua nihil interesse, utrum +iis piscibus stagnum habeat plenum an ranis?</i> primae in hac re +deferendae sunt Pomponio Sabino et Cynthio Cenetensi in +conmentariis Vergilianis, quos primo obtutu singularibus fontibus +usos esse putares, deinde neglegentiae has copias deberi +intellegis. Varro scribit de l. l. V 72 p. 77: +<i>Neptunus, quod mare terras obnubit ut nubes caelum, a nuptu id +est opertione, ut antiqui, a quo nuptiae, nuptus dictus. Salacia +Neptuni a salo</i>. inde effecit Pomponius ad Verg. Aen. I 125 +p. 236 ed. Bas.: <i>Varro ait Neptunus dicitur a neptu id +est optione, quod ut coelum nubes, ita mare terras obnubuit. +declinatur neptus tus tui. eius sacrificia dicuntur salatia a +salo</i>. e Varronis (V 73 p. 78) <i>uirtus ut uiri uis a +uirilitate</i> primum fecit Cynthius (ad Aen. V 344 p. 112) +<i>uirtus a uiriditate</i>, deinde <i>uirgo dicitur a +uiriditate</i> (ad Aen. VI 45 p. 128 cf. VII 72 +p. 162). Pomponius (ad Geo. I 166 p. 78 ed. Bas.) +habet: <i>mystica dicuntur a mysterio, ut inquit Varro</i>, ad +eundem uersum Seruius: <i>uannus: legimus tamen et uallus +secundum Varronem</i> (de l. l. V 138 p. 141. rer. +rust. I 23, 5. 52, 9), <i>quod idem nihilo minus significat. +mystica autem Iacchi ideo ait (Vergilius), quod Liberi patris +sacra ad purgationem animae pertinebant, et sic homines eius +mysteriis purgabantur, sicut uannis frumenta purgantur</i>, quem +quam egregie interpretatus sit Pomponius uides. sed nolo +coaceruare plura eiusdem generis.</p> +<br> + +<hr> + +<h2><a name = "footnotes">ADNOTATIONES</a></h2> + +<p><span class = "pagenum2">1</span> +<a href = "#ref1" name = "note1">1)</a> cf. praeter libros de re +rustica de antiquitatum libris Angustini de ciu. del VI 3, fr. +antiquitatum human. lib. XX ap. Non. quadrifariam p. 92, fr. +de uita populi Romani lib. I ap. Non. uictuis p. 494.</p> + +<p><span class = "pagenum2">3</span> +<a href = "#ref2" name = "note2">2)</a> Hoc loco haec tetigisse et +contrariam rationem Alexandrinorum et stoicorum significasse satis +est. qua in re quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum +inuenta fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora +praetermittenda erant.</p> + +<p> +<a href = "#ref3" name = "note3">3)</a> cf. A. Nauck Aristoph. +Byz. fragm. p. 267. Charisii locum p. 116 <i>specialis +(analogia) est, quae spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus</i> +(Christ münchn. gel. anz. 1859 p. 221 e Donatiano, +<i>rationibus</i> cod. Neap.) <i>occupata; cui Graeci modum istius +modi condiderunt</i> ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ +λόγων ἀκολούθων ἐν λέξει. <i>huic Aristophanes quinque +rationes dedit uel ut alii putant sex; primo ut eiusdem sint +generis de quibus quaeritur, dein casus, tum exitus, quarto numeri +syllabarum, item soni</i> uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de +Cratete Mall. p. 11 explicuerit. genus enim etiam in Varronis +loco quem confert X 21 p. 556 ex Ed. Luebberti emendatione +(thes. V quaest. pontif. adn.) id est quod M. Terentius interdum +sexum uocat. casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter +positum sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui +haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si intellegi +uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro quoque l. s. de nominum +tantum analogia loquatur, nullam dubitationem mouent, de eadem (cf. +Varr. de l. l. VIII 13 p. 401) <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘Aristophanon’">Aristophanem</ins> +egisse; quod +si huius disciplinae progressus spectas, non nullius momenti est.</p> + +<p><span class = "pagenum2">4</span> +<a href = "#ref4" name = "note4">4)</a> De singulis Tryphonis libris +recte iudicauit A. de Velsen l. l. p. 24 sq. Qui praeterea +de his rebus scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora +uixerunt, ut de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd. +gr. II p. 424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p. 234) taceam, +Telephus Crateteus, qui teste Suida περὶ +συντάξεως λόγου Ἀττικοῦ βιβλία έ edidit, post +Augustum floruit (cf. Preller ztschr. f. alterthw. 1837 p. 499) +et L. Veri praeceptor fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert +dissert. Sic. I p. 147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano +inferior (Choerob. Bekk. anecd. gr. III p. 1193), qui περὶ +συντάξεως τῶν τοῦ λόγου μερῶν scripsit. +reliqui praeter Byzantinos grammaticos (de quibus Egger l. l. +p. 234. 265) rhetores posterioris aetatis erant, ut Gaianus +Arabs Theon Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui +uestigia Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri περὶ +ὕψους, qui duos libros περὶ +συντάξεως conposuit, ( +π. ὕψους 39, 1) sequebantur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">6</span> +<a href = "#ref5" name = "note5">5)</a> In his secutus sum +Porphyrium ap. Amm. in Arist. π. ἑρμ. +p. 104<sup>b</sup> Br. et Apoll. d. synt. I 8 +p. 31 B. III 32 p. 299. de pronom. p. 146. cf. +Lucian. uit. auct. 21. R. Schmidt l. l. p. 64. Prantl +l. l. p. 439 sq. Steinthal l. l. p. 298. +Suidas u. σύμβαμα nescio quem +exscripsit non accuratius quam u. +κατηγόρημα Laertium Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam +esse diu intellectum est. Priscianus uero +<span class = "pagenum2">7</span> +XVIII 4. II p. 211 H., qui quidem locus +tam turbatus est, ut neque a librariis ita corruptum neque a +scriptore rem tam male perspectam esse, sed lectorem eumque non +optime doctum haec adiecisse crediderim, ita scribit: et sciendum +quod has quidem constructiones quae per nominatiuum absoluuntur, +stoici ἀξιώματα uel συμβάματα, +id est dignitates uel congruitates, +uocabant, ut ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato +philosophatur, illas uero quibus transitiones ab alia ad aliam +fiunt personam, in quibus necesse est cum nominatiuo etiam +obliquum aliquem casum proferri, +παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam congruitates, +ut Cicero seruat patriam, quando uero ex duobus obliquis +constructio fit, ἀσύμβαμα id est +incongruitatem dicebant ut placet mihi uenire ad te, siue +nominibus ipsis tamen seu uerbis hoc exigentibus. uides hic non +solum axiomata et συμβάματα +confundi, uerum etiam transitiua uerba (de genere loquendi cf. +XIII 23 p. 15 H.) cum nominatiuo et accusatiuo, quae +axiomata sunt, παρασυμβάματα dici. +praeterea tertiae constructionis, quando ex duobus obliquis fit, +exemplum nullo modo aptum est, expectares <i>pudet me illius</i>, +uel tale quid. ceterum dummodo tali loco aliqua fides habenda +esset, a quibusdam stoicorum ἀσύμβαμα +quod ab aliis ἔλαττον ἢ +παρασύμβαμα dictum est, quod eo est incertius, quia +appellatio pessime in rem quadrat.</p> + +<p><span class = "pagenum2">9</span> +<a href = "#ref6" name = "note6">6)</a> Praeterea Dionysi loco +euincitur, et illos Chrysippi libros de rhetorica non egisse +(rhetoricam uero stoici ad dialecticam referebant L. D. VII 41), +et si Dionysium bene elegisse credimus quod in conscribendo opere +adhiberet, in aliis quoque libris hanc a Chrysippo esse neglectam, +quod in plerisque factum esse index ille confirmat +Laertianus.</p> + +<p> +<a href = "#ref7" name = "note7">7)</a> Non recte L. Krahner de +Varronis philos. p. 3 Ciceronem illius libro de philosophia +(Augustin. l. l. XVIIII 1, 1) usum esse et academicorum +sententias illius uerbis introduxisse sibi persuasit. nam primum +si res ita esset, Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit +<i>quaero cur cum multa scribis <b>genus hoc praetermittas</b>, +</i> de rebus philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem +I 2, 8 saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil +de philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere ut +l. l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus +latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo +Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime A.B. +Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845 p. 175 +iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro ab Augustino +seruatum libro Tulliano de finibus quinto respondet, post annum +igitur 709 scriptum esse oportet (cf. N. Madvig praef. Cic. de +finib. p. LVIIII).</p> + +<p><span class = "pagenum2">11</span> +<a href = "#ref8" name = "note8">8)</a> Verba sic leguntur in +codice Florentino quantum sciamus <i>propter eorum qui +<b>dicuntur</b> sunt declinati casus, uti is qui de altero +diceret, distinguere posset cum uocaret cum daret cum accusaret, +sic alia eiusmodi</i> (Sp., <i>eiusdem</i> F) <i>discrimina, quae +nos et Graecos ad declinandum duxerunt. sine controuersia sunt +quinque.</i> legendum <i>propter eorum qui <b>dicunt naturam +</b></i> (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec superioribus 14 +p. 402 respondeant <i>in sua discrimina declinantur (nomina) +aut <b>propter ipsius rei naturam</b> de qua</i> (<i>quo</i> F) +<i>dicitur, aut <b>propter illius, qui dicit.</b> propter ipsius +rei discrimina aut ab toto aut a parte</i> e. q. s., quo +loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam, illius qui +dicit naturam transit, aliter statuit G. Schoemann l. s. +p. 13 n. 2. secuntur haec <i>quis uocetur ut Hercules, +quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem, a quo +uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius uocetur ut +Herculis</i>. mirabere non quinque sed sex casus proferri, +<span class = "pagenum2">12</span> +quod eiectis uerbis <i>a quo uocetur +ut ab Hercule</i> tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda +sunt. primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera +<i>cum nocaret, cum daret, cum accusaret</i> coniuncta et a +Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de eo +qui <i>uocetur</i> agi debuit, sed de eo qui <i>vocet</i>, +propter cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec +casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum +perstringit abhorret.</p> + +<p><span class = "pagenum2">13</span> +<a href = "#ref9" name = "note9">9)</a> Varronem plerumque +graecos scriptores secutum esse iam perspexit, licet rem immodice +auxerit, Christoph. Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum +historia (Basileae 1554) libro quinto (p. 271) sic scribit +‘conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit +similitudine studiorum cum M. Tullio coniunctus M. Varro, +a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est +argumentum’ e. q. s.</p> + +<p><span class = "pagenum2">14</span> +<a href = "#ref10" name = "note10">10)</a> In hoc loco scribendo +L. Spengelium de emend. rat. libr. Varr. de l. l. p. 9, +qui olim de eodem loco in Iahni annal. 1834 p. 7 egerat, +secutus sum praeterquam quod simplicius uidebatur e codicis +uerbis <i>similis res dissimilibus uerbis et dissimilibus similes +esse uocabulis notatas</i> id quod supra posui efficere, quam +quod Spengelius uoluit [<i>similis</i>] <i>res dissimiles +similibus uerbis, et dissimilibus similes +<span class = "pagenum2">15</span> +esse</i> [<i>uocabulis</i>] <i>notatas</i>. addo +quod <i>IIII libros</i> (cod. <i>lei libri</i>) Laerti Diogenis +codicibus in indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur. +habet enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon. +253 saec. XII περὶ τῆς κατὰ λέξεις +ἀνωμαλίας πρὸς δίον α β γ δ, cod. Laurent. plut. +69, 35 περὶ τοῦ κατὰ τὰς λέξεις ἀνωμαλίας πρὸς δίωνα +α β γ δ, cod. Menagii α β γ, +Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit ς᾽ e Varrone ubi olim +<i>sex libros</i> legebatur.</p> + +<p> +<a href = "#ref11" name = "note11">11)</a> Cic. Brut. 56, 205: +‘fuit L. Aelius omnino uir egregius et eques Romanus cum +primis honestus idemque eruditissimus et Graecis litteris et +Latinis antiquitatisque nostrae et in inuentis rebus et in actis +scriptorumque ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro +noster acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans +omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris explicauit. +sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem nec studuit +unquam nec fuit.'</p> + +<p><span class = "pagenum2">16</span> +<a href = "#ref12" name = "note12">12)</a> Episcopi Hipponensis +enim hoc opusculum esse demonstrauit Prantl l. l. +p. 666, quamquam id C. F. Webero proleg. in Augustini art. +gramm. p. 1 non persuasisse uidetur. addere potuit in libro de +magistro quem patrem breui post illud scripsisse constat (cf. +Augustin. retract. I 12) nonnulla recurrere quae in illo libello +leguntur ut V 12. 16. Tom. I p. 679. 682 ed. congr. +S. Maur., unde apparet dialecticam illic expositam re uera +Augustinum amplexum esse.</p> + +<p><span class = "pagenum2">17</span> +<a href = "#ref13" name = "note13">13)</a> Apud Varronem +recurrunt ueriloquia <i>urbis</i> V 143 p. 145 <i>horrei</i> +V 106 p. 109 <i>putei</i> V 25 p. 41. uiolentum apud +Augustinum a <i>ui</i>, ab eodem <i>uis</i> uiolare VI 80 p.256, +et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen uitis +uietus, ab ipso <i>uis</i> V 62 p. 68 uincire uinclum uiere, +V 37 p. 38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf. +Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius <i>uiae</i> origo, quod V +35 p. 37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non +respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum +grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone cf. +Mueller praef. Varr. p. VII. quae praeterea apud Augustinum +occurrunt <i>lucus bellum foedus</i> e. q. s. in libris +nostris non explicantur.—Breuiter moneo locum V 22 p. 31, +qui multos uexauit, nuper Ludouicum Oxé de Varr. etymolog. +quibusd. p. 22, et in codice ut tradunt ita legitur <i>Vias +quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod +agendo teritur</i> e loco s. s. V 35 p. 37 illuc inlatum et +quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod neminem +uidisse miror.</p> + +<p><span class = "pagenum2">18</span> +<a href = "#ref14" name = "note14">14)</a> August. l. l. +p. 48E: ‘ea quae una defintio potest includere uniuoca +uocantur: illius autem, quae sub uno nomine necesse est definire +diuerse, aequiuoci nomen est’. p. 49C: ‘haec sunt igitur +uniuoca, quae non solum nomine uno, sed una etiam eiusdem nominis +definitione clauduntur, quamuis et inter se propriis nominibus et +definitionibus distingui possunt.' Mart. Capella IIII 355 +p. 103 sq. ‘aequiuocum est quando multarum rerum unum est +nomen, sed non eadem definitio, ut leo ... uniuocum est, quando +duarum uel plurium rerum unum nomen est et +definitio.'</p> + +<p> +<a href = "#ref15" name = "note15">15)</a> Cassiodor. de artib. +et discipl. liber, p. 536<sup>b</sup> Garet: ‘dialecticam +uero et rhetoricam Varro in nouem disciplinarum libris tali +similitudine definiuit: dialectica et rhetorica est quod in manu +hominis pugnus adstrictus et palma distensa, illa breui oratione +argumenta concludens, ista facundiae compos copioso sermone +discurrens, +<span class = "pagenum2">19</span> +illa uerba +contrahens, ista distendens’. cf. Isid. orig. II 23, 1. a Zenone +haec Varronem transtulisse Cassiod. l. l. p. 531b Sext. +Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu sunt, quibus +illud confirmetur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">20</span> +<a href = "#ref16" name = "note16">16)</a> Hoc moneo propter Carolum +Prantl l. l. p. 667 qui id a stoicis alienum putat. +Laertius autem Diogenes (VII 63) scribit: +ἐλλιπῆ (λεκτά) μὲν οὖν ἐστι τὰ ἀναπάρτιστον ἔχοντα τὴν ἐκφορὰν +οἷον ῾γραφεῖ᾽‧ ἐπιζητοῦμεν γὰρ τίς; quod cum in prima et +secunda persona absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter +has et illam fecisse stoicos sequitur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">26</span> +<a href = "#ref17" name = "note17">17)</a> Recte uidit +O. Mueller praef. p. L. ad hos libros referenda esse, quae +‘de copia uerborum’ (VIII 2 p. 392. 20 p. 406) Varro +promittit, eosdemque <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘iudicari’">indicari</ins> +‘libris qui de formulis +uerborum erunt’ (X 33 p. 536) quod alterum testimonium +M. Hertz (philolog. klin. streifzug p. 31) de libris +XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum contextu ibi de +declinationibus actum iri intellegitur.</p> + +<p> +<a href = "#ref18" name = "note18">18)</a> Reliquae sunt hae: +uerba quae declinantur et quae non +<span class = "pagenum2">27</span> +declinantur (X 14 p. 551), uerba uernacula aduenticia +notha ex peregrinis nata (X 69 p. 582), analogia quam sequitur +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘populis’">populus +</ins> singuli e populo (X 74 p. 586), consuetudo qua antiqui +usi sunt qua nunc utimur qua poetae utuntur (X 73 p. 585), quas +omnes non aptas esse argumenti indoles et mos scriptoris in libris +etymologicis conspicuus docent.</p> + +<p> +<a href = "#ref19" name = "note19">19)</a> Duae diuisiones sese +excipiunt VIII 44 p. 424 <i>oratio secanda ut natura in +quattuor partis, in eam quae habet casus et quae habet tempora et +quae neutrum et in qua est utrumque. has uocant quidam appellandi +dicendi adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor, +dicendi ut scribo et lego, iungendi ut et et que</i> (M. +<i>utque</i> F), <i>adminiculandi, ut docte et commode</i>. quae +diuisiones inter se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi +partes ambae nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem +Varro debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p. 511) +indicatis: <i>quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas +esse partes orationis, cetera uero <b>adminicula uel +iuncturas</b> earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et +trabes, cetera autem id est stuppa et claui et similia uincula et +conglutinationes +<span class = "pagenum2">28</span> +partium nauis, +non partes nauis dicuntur</i>. quarum altera parte eique +coniunctis quae non exscripsi, num Ammonium (in Aristot. π. ἑρμ. +p. 99<sup>a</sup> Br.), +aequalem sibi scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore +quaestionem tetigerit, incertum est. uerisimile autem est +philosophos illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis +facientes. Aristotelis (cf. Steinthal l. l. p. 257) +sententiam Dio excoluit (VIII 11 p. 400) <i>quorum generum +declinationes oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in +tris diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae +adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae neutrum. +de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit, uocabula et +uerba, ut homo et equos, et legit et currit.</i> hanc igitur +diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit quode Elink +Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p. 9 disseruit +nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in duas partes +iungendi nimirum et adminiculandi discribitur, quae itaque paullo +magis est explicata, secundam Varronis esse censeo. Sed etiam +prima Varronis diuisio orta est ex Dionea, adiecta parte quae +utrumque habet. quare, quamuis non prorsus accurate, tamen non +ita neglegenter (cf. Schoemann l. l. p. 14) Varro +locutus est, cum <b>has</b> ad <b>quattuor partes</b> generales +non ad proxime antecedentes singulas referret.</p> + +<p> +<a href = "#ref20" name = "note20">20)</a> Vt hoc melius +intellegatur simulque aequabilitas librorum VIII et VIIII nec in +editis exemplaribus nec in O. Muelleri dispositione satis conspicua +oculis subiciatur, eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec</p> + +<table align = "center" summary = "comparison of books VIII and VIIII"> +<tr> +<td></td> +<td>VIIII</td> +<td></td> +<td>VIII</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>1-6</td> +<td align = "left">praefatio</td> +<td>1-24</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>7</td> +<td align = "left">dispositio sequentium</td> +<td>25</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>8-35</td> +<td align = "left">consuetudo—ratio</td> +<td></td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>36-39</td> +<td><p class = "in0">A. pars generalis.</p> +<p class = "in1">1. praefatio</p></td> +<td></td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>40-44</td> +<td><p class = "in2">2a de similitudine</p></td> +<td>39-43</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>45</td> +<td><p class = "in2">2b analogia ubique aut nusquam</p></td> +<td>37-38</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>46. 47</td> +<td><p class = "in2">2c de delectatione</p></td> +<td>31. 32</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td><span class = "pagenum2">29</span> +</td> +<td>48</td> +<td><p class = "in2">2d de utilitate</p></td> +<td>26-30</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td>lacuna</td> +<td>49-54</td> +<td><p class = "in2">2e analogiae leges</p></td> +<td>33-36</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>55-62</td> +<td><p class = "in2">3a declinatio sexus</p></td> +<td>46. 47</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>63-69</td> +<td><p class = "in2">3b decl. multitudinis</p></td> +<td>48</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>70<br> +lacuna</td> +<td><p class = "in2">3c decl. casualis (in uniu.)</p></td> +<td>49</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td></td> +<td><p class = "in0">B pars specialis. dispositio</p></td> +<td>44. 45</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td></td> +<td><p class = "in1">I uerba iungendi adminic.</p></td> +<td colspan = "2">lacuna in fine libri</td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>lacuna</td> +<td><p class = "in1">II 1 articuli</p></td> +<td>50. 51</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td></td> +<td><p class = "in2">2 pronomina</p></td> +<td colspan = "2">lacuna in fine libri</td> +</tr> +<tr> +<td>lacuna</td> +<td>71</td> +<td><p class = "in2">3 uocabula.</p> +<p class = "in3">a. decl. nominandi</p></td> +<td>52-62</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>72. 73</td> +<td><p class = "in3">3b decl. augendi</p></td> +<td>75-78</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>74</td> +<td><p class = "in3">3c decl. minuendi.</p></td> +<td>79</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>75-88</td> +<td><p class = "in3">3d decl. casualis (de sing.)</p></td> +<td>63-74</td> +<td></td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>89-94</td> +<td><p class = "in2">4 nominum decl.</p></td> +<td>80-84</td> +<td>lacuna<br> +quae reliqua deuorauit</td> +</tr> +<tr> +<td></td> +<td>95-110</td> +<td><p class = "in1">III uerba temporalia</p></td> +<td></td> +<td></td> +</tr> +</table> + +<p>Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita +respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione +reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de analogiae +legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus tractandam ibi +in fine huius partis positam esse. expositionem uero de sexu +numero casu (A 3) in libro VIII principio partis alterius +positam, in libro VIIII ubi lectores e libro octauo extremo +nouerunt (cf. Mueller p. XXXXVI) praeter nomen et uerbum +analogias non esse (cf. VIII 9 p. 398. X 79 p. 588) +priori parti statim esse addita. Altera pars (B) ab eadem in +libro VIII eo discedit ut quae minoris momenti sunt, aut +praemittantur, ut particulae (I) et articulis adiecta pronomina +II 2 (hoc autem factum esse apparet ex eo quod deinde nusquam +memorantur) aut inter grauiora interponuntur, ut declinatio +augendi et minuendi (II 3b. c). Lacunae autem, quas inter +paragraphos 48 et 49, 70 et 71 subtili usus iudicio Mueller +indagauit, in eodem codice ortae sunt, quo transpositio V13 +p. 33 sq. facta est (cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846 +p. 142. ueb. d. kritik d. buech. de l. l. p. 10); +in hoc enim quae leguntur VI-41 p. 40 quinque explebant +folia, quorum singula circiter MMCCCXXXX litteras conplectebantur +(Spengeli in hac re editione usus sum), quae uero leguntur IX 49 +p. 490-70 p. 508 circiter IƆƆMDCCCC litteras +conprehendunt, tribus igitur illius codicis foliis (MMCCC +litterarum) scripta erant.</p> + +<p><span class = "pagenum2">30</span> +<a href = "#ref21" name = "note21">21)</a> Hic enim scribendum esse +<i>cape unde accipe sed hoc in proximis libris</i> (<i>proximo +libro</i> F) <i>retractandum</i> mecum censebis, si hoc de libro +octauo dici non potuisse Varronemque constanter ad ‘libros’ plurali +numero lectores relegare et saepissime in his libris uocabulorum +exitus corruptos esse reputaueris.</p> + +<p><span class = "pagenum2">31</span> +<a href = "#ref22" name = "note22">22)</a> Laudat Plinius librum XI +p. 131, 18. 141, 30 (cf. Schottmueller l. l. p. 41). +p. 142, 21, librum XIII p. 105, 14. p. 139, 15, +librum XXII p. 142, 20. praeterea e Plinio fluxit locus +p. 106, 2 (cf. Schottmueller p. 43), quem in libri de +l. l. octaui ea parte quae intercidit fuisse uidit +O. Mueller praef. Varr. p. XXXXVII. ex eodem Plinio +librum XI hausisse Romanus p. 80, 3 cl. Pompei p. 154 +Char. p. 37, 13 uidetur. restant loci p. 58, 17 (de +l. l. V 18 p. 131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p. 111) +104, 13. 104, 28 ad Cic. VIII (54 p. 130) p. 105, 14 ad +Cic. XIII quos Plinio Romanum debere demonstrari nequit.</p> + +<p><span class = "pagenum2">35</span> +<a href = "#ref23" name = "note23">23)</a> Vno Plauti (mil. gl. 271) +loco in codice Ambrosiano <i>Philocomasii custos</i> legitur, ubi +tamen Ritschelius <i>Philocomasio custos</i> (cf. 1431) cum reliquis +libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus Zangemeister.</p> + +<p><span class = "pagenum2">36</span> +<a href = "#ref24" name = "note24">24)</a> Etymologias in hoc +Lactanti libello obuias cur non ad libros de l. l. rettulerim, +quamuis cap. V libri ad Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere +longum est. uerbo moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum +artissime inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die +nat. 6, 1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin. +9, 1. Ritschl de Varr. logist. p. XI) referendas esse.</p> + +<p><span class = "pagenum2">39</span> +<a href = "#ref25" name = "note25">25)</a> Vsus est loco VI 20 +p. 201 (roem. chronol. p. 235. p. 16) ubi in codice +Vinalia rustica <i>a. d. XII kal. Septembr.</i> agi dicuntur, +quod male correxit Augustinus in <i>a. d. XIIII kal. Sept.</i>, qui +in fastis correctis illi respondebat. idem quamquam intellexit +L. Pontedera antiq. lat. graec. enarr. p. 317 nugis a uero +abduci se passus est; nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse +iudicauit I. G. Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2 +p. 230.</p> + +<p><span class = "pagenum2">41</span> +<a href = "#ref26" name = "note26">26)</a> Maiore cum specie +ueritatis sane inconstantiam terminorum doctrinaeque grammaticae +incongruentiam protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum +definitam ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus +grammaticis fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos +auctores secutum esse Varronem securum de praeceptorum +discrepantia.</p> + +<p><span class = "pagenum2">43</span> +<a href = "#ref27" name = "note27">27)</a> Inpeditius est +iudicium de sequentibus uerbis, quae nec cum reiectaneis nec cum +antecedentibus coniunctione <i>sic</i> coniungi potuerunt, cum ne +minima quidem similitudo inter illa et haec intercedat. praeterea +suspitionem mouent praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia +et iam ab Henrico Stephano Varrone indigna iudicata <i>quasi +quicunque metuit, etiam tremat</i>. sed caue ne haec quoque +praeter uerba <i>tremuisti timuisti</i> ab interpolatore orta +existimes, nam ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem +nusquam leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae +illum adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis +quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci +uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam quem +in tali etiam scriptore feras, <i>sic</i> illud fortasse ad +omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda +sunt: <i>sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine +uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet</i>.</p> + +<p><span class = "pagenum2">44</span> +<a href = "#ref28" name = "note28">28)</a> Nihil ex silentio in +Ciceronis epistulis effici monuit L. Roth leben d. Varro +p. 25.</p> + +<p><span class = "pagenum2">45</span> +<a href = "#ref29" name = "note29">29)</a> Quod negauit O. Mueller +praef. Festi p. XXX n. uid. contra eam disputantes Lachmannum +l. l. Spengel l. l. p. 21. C. Lachmann Vitruui +conmotus testimonio, existimauit statim post Varronis mortem opus, +quod scriptor non prorsus perpolitum reliquisset, editum esse et +hoc nixus fundamento singulari modo textum tractauit, de quo optime +iudicat Spengel l. l. p. 21 sq.</p> + +<p> +<a href = "#ref30" name = "note30">30)</a> Aliter placuit +L. Mercklino in indice lect. Dorp. 1858 cui mirum inscripsit +titulum ‘de tralaticio Varronis scribendi genere’ p. 9 sq.</p> + +<p><span class = "pagenum2">46</span> +<a href = "#ref31" name = "note31">31)</a> Apud Ouidium nonnulla +e Varrone translata inuestigasse sibi uisus est R. Merkel proleg. +Ouid. fast. p. CVI.</p> + +<p><span class = "pagenum2">47</span> +<a href = "#ref32" name = "note32">32)</a> Nonnullis enim locis +(Gell. XVIII 12, 8. Aero ad Horat. art. poet. 202. Rufin. +l. s. s.) laudantur <i>libri de lingua latina ad +Marcellum</i>, ad quem libros de sermone latino scriptos esse +Gellius (XII 6, 3. 10, 4) tradit. praeterea apud Gellium (XII 10, 4) +et Charisium (p. 241, 27) legimus <i>de latino sermone</i>, sed +uterque aliis locis (Gell. XII 6, 10. XVI 12, 7. Char. p. 103, +26. 124, 13. 126, 22. 135, 18. 205, 15) eundem quem Hieronymus +ordinem tuetur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">48</span> +<a href = "#ref33" name = "note33">33)</a> cf. I. C. Ernesti lex. +technol. lat. rhet. p. 354. L. Doederlein lat. synon. u. +etymol. IIII p. 22. Cic. orat. 20, 67. 23, 79. 45, 154. de +orat. III 11, 42. ad Herenn. III 13, 23. Quint. inst. or. VIII 3, 40 +sq. cl. 3, 15 sq.</p> + +<p><span class = "pagenum2">50</span> +<a href = "#ref34" name = "note34">34)</a> Quod caput non suo loco +legi recte iudicauit L. Spengel allg. schulzeitung 1832 II +p. 285.</p> + +<p><span class = "pagenum2">51</span> +<a href = "#ref35" name = "note35">35)</a> Serui uerba +p. 526 § 6 sunt haec: ‘Est autem forma acuti accentus ... +uerbum hic non id intellegendum cui proprie grammatici tempus cum +persona dicunt accidere sed accipiendum generaliter pro qualibet +parte sermonis ut est a Vergilio (Aen. VIII 404) dictum <i>ea +uerba locutus</i> et nobis mos est dicere <i>uerba aliquem +fecisse</i>, cum omnem orationem uolumus intellegi’. quibuscum +cf. Quint. inst. orat. I 5, 2: ‘uerba nunc generaliter +accipi uolo, nam duplex eorum intellectus est, alter qui omnia +per quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium (art. poet. +311) <i>uerbaque prouisam rem non inuisa sequentur</i>, alter in +quo est una pars orationis <i>lego scribo</i>'.</p> + +<p><span class = "pagenum2">52</span> +<a href = "#ref36" name = "note36">36)</a> Seruius § 16 +p. 530: ‘Accentus proprie qualitas syllabarum hoc est +indicium tempora syllabarum, naturam positionemque significans. +sunt enim tres: acutus grauis inflexus. hi a graecis προσῳδίαι +dicuntur. ergo in hoc cognoscere +debes, quaenam (quoniam <i>cod.</i>) littera uocalis capit (facit +<i>cod.</i>) accentum secundum ordinem syllabarum cuiuslibet +partis orationis primo loco, secundo uel +tertio.</p> + +<p> +<a href = "#ref37" name = "note37">37)</a> Laert. Diog. VII 55. +σῶμα δ᾽ ἐστὶν ἡ φωνὴ κατὰ τοὺς στωικους +ὥς φησιν Ἀρχέδημός τε ἐν τῇ περὶ φωνῆς καὶ Διογένης καὶ Ἀντίπατρος +καὶ Χρύσιππος ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν φυσικῶν. πᾶν γὰρ τὸ ποιοῦν +σῶμά ἐστι, ποιεῖ δὲ ἡ φωνὴ προσιοῦσα τοῖς ἀκούουσιν ἀπὸ τῶν +φωνούντων. VII 135. σῶμα δ᾽ ἐστί, +φησὶν Ἀπολλόδωρος ἐν τῇ φυσικῇ, τὸ τριχῆ διαστατόν, εἰς μῆκος εἰς +πλάτος εἰς βάθος τοῦτο δὲ καὶ στερεὸν σῶμα καλεῖται cf. +Stob. ecl. phys. I 15 p. 340. 350 Heer.</p> + +<p><span class = "pagenum2">53</span> +<a href = "#ref38" name = "note38">38)</a> Ita scribendum est. +nam neque hoc loco Wasii <i>buccinarum</i> nec paullo inferius +Vindobonensium <i>cithara auditur quia</i> idoneum est. tibiae, +quae uox etiam infra p. 533 <i>tiuia</i> (correctum ex +<i>uita</i>) scribitur, in bis rebus ubique conmemorantur, et +Varro hoc loco notissimorum organorum musicorum exemplo +demonstrare uolt, quid sonus medius sit. μέση +autem primitus nominabatur media chorda +heptachordi eiusque sonus (Varr. de l. l. X 46 p. 571. +cf. fragm. post Censorin. 12, 3 p. 90 Iahn. R. Westphal +harmonik u. melop. d. griech. p. 84 sq.), postea erat certa +notula musica cuiusuis organi, quamquam iam in octachordo nondum +media erat, ut aut metuam ne nomen magis quam rem Varronem +respexerit, aut hic quoque uestigia singularis neglegentiae +Seruianae notandae sint. noli autem mirari quod tam audacter +<i>illa quae</i> in <i>illum qui</i> mutaui; in archetypo enim e +quo codex Lauantinus descriptus est uerba admodum breuiata +legebantur, unde uerborum exitus saepissime corruptos esse +adnotatio nostra critica docet. num autem in extremis uerbis +recte Varronis mentem adsecutus sim qui rei musicae me peritiores +sunt uideant.</p> + +<p><span class = "pagenum2">54</span> +<a href = "#ref39" name = "note39">39)</a> Eadem quae Glaucus +Samius prosodiis prioribus dederat nomina recurrunt in fragmento +quod ex eodem fonte, Herodiano ut uidetur, atque Arcadii qui +dicitur liber uigesimus fluxit et secundum codicem Parisinum 2603 +a Goettlingio ad calcem Theodosii p. 202 sq. editum est. ibi +leguntur haec: ἡ προσῳδία οὖν φησι τάσις +ἐστὶ φωνῆς ποιά, ἤγουν ποιότητά τινα ἔχουσα‧ ἢ γὰρ ἐπιτεταμένη +ἐστὶν ἢ ἀνειμένη ἢ μέση, τουτέστιν ἢ ὀξύτονος ἢ +περισπώμενος. extrema uerba excerptoris stupiditati +tribuenda esse prioribusque nullo modo conuenire adparet, cf. +Georg. Choerob. I p. 17 Gaisf.: οἱ γὰρ +κύριοι τόνοι τῶν λέξεων δύο εἰσὶν ἥτε ὀξεῖα καὶ ἡ περισπωμένη‧ +ἡ γὰρ βαρεῖα οὐκ ἔστι λέξεως τόνος ἀλλὰ συλλαβῆς.</p> + +<p><span class = "pagenum2">55</span> +<a href = "#ref40" name = "note40">40)</a> Recte p. Langen +in Fleckeiseni annal. 1859 p. 49 (cf. eundum de gramm. lat. +praeceptis quae ad accentum spectant p. 6 sq. Lucianum +Muellerum de re metr. poet. lat. p. 373) hunc locum +corruptum esse uidit, sed ex ineptis uerbis inepta conligere quam +emendationem +<span class = "pagenum2">56</span> +periclitari +maluit. idem pauca tantum e Varrone Seruium hausisse contendit, e +cuius opusculo num Varro flexam prosodiam statuerit perspici non +possit. quorum alterum tota nostra disputatione refutatur, illud +breuiter hic refellendum est. uerba § 21 p. 530 <i>in eadem +opinione et Varro fuit</i> ad Tyrannionis opinionem quattuor +prosodias esse spectant, nam alia Tyrannionis opinio non +profertur, quare non uideo quid his verbis dictum sit, nisi +easdem quattuor prosodias, itaque flexam quoque Varronem probasse +nec quid neglegentia in re tam plana peccare potuerit intellego. +manifestior alter locus est (<i>ceterum Varro</i> +e. q. s.) de quo modo egi. quod enim ex tribus Glauci +prosodiis quae uni flexae respondent duae tantum examinantur id +fortasse Serui peccatum. largiamur uero hic non modo aliquid +desiderari, sed de ipsa νήτη (ea +uoce, quae quamquam male scripta aliter uix legi potest, quamnam +uocis modulationem Glaucus significauerit obscurum est; νήτη +in musica summus systematis sonus, in +octachordo quam nos dicimus <i>octave</i> est cf. Westphal +l. l. p. 84 sq.) Varronem agere, ut Langen uoluit; tum +ipsa prosodiae huius descriptio docet, motum quendam in utramque +partem ei tribui, nam hanc mutationem, quam H. Weilium et +L. Benloewium théor. gén. de l’accent. lat. p. 14 +dubitanter protulisse miror, nemo inprobabit qui de his rebus +iudicare didicit. talis uero motus nec acutae nec graui nec +mediae adscribi potuit sed soli flexae quam omnes fere grammatici +(cf. Aristoph. Byzant. Pseudo-Arcadii p. 202 Schm. Diomed. +p. 431, 6 K Prisc. de accent. II p. 520, 2 K. al.) ex +acuta et graui constare dicunt quare si Varro hoc de quadam +prosodia scripsit, utrum eam νήτην +an περισπωμένην nominauerit nihil +refert, re uera flexa erat.—Ceterum cf. de Serui opusculo et +rebus ibi tractatis Weil et Benloew l. l. p. 5 sq. +W. Corssen ausspr. uocalism. u. betong. d. lat. II +p. 202 sq.)</p> + +<p> +<a href = "#ref41" name = "note41">41)</a> Weil et Benloew +l. l. p. 13 uerba § 23 p. 533 <i>media quae +<span class = "pagenum2">57</span> +inter duas quasi limes est</i> et +infra § 24 p. 533 <i>inter has est μέση, +latine media, quia limes est per quam +duae supradictae ultro citroque commeant</i> ita intellexerunt, +ut syllabas quae inter acutas et graues interpositae essent cum +media prosodia efferri putarent. de talium syllabarum accentu +nihil quantum e Seruio conligi potest a Varrone traditum, quem +mediam altitudinem tantum sonorum spectasse idcircoque mediam +inter grauem et acutam posuisse eamque utriusque quasi conpitum +(§ 21 p. 531) duxisse uidimus. sine dubio media in quibusdam +syllabis audiebatur sed ex opusculo nostro quae fuerint non +patet. Langen l. l. p. 63 hoc inuentum Gallorum recipit +indeque cum haec doctrina ueritati repugnet, ipsam disputationem +Varrone indignam esse efficit.</p> + +<p> +<a href = "#ref42" name = "note42">42)</a> cf. Aristoxeni elem. +harm. I uel potius περὶ ἀρχῶν α´ p. 18 Meib. +(cf. Porphyr. ad Ptolem. harm. +l. l. p. 257. G. L. Mahne diatr. de Aristox. +p. 179 n. Westphal l. s. s. p. 41 sq. +p. Marquard de Aristox. Tarent. el. harm. p. 33 sq.) +λέγεται γὰρ δὴ καὶ λογῶδές τι μέλος, τὸ +συγκείμενον ἐκ τῶν προσῳδιῶν, τὸ ἐν τοῖς ὀνόμασι. φυσικὸν γὰρ τὸ +ἐπιτείνειν καὶ ἀνιέναι ἐν τῷ διαλέγεσθαι. Aristid. Quint. +de mus. I p. 8 Meib.: τάσις δὲ ἐστι +μονὴ καὶ στάσις τῆς φωνῆς. ταύτης δὲ εἴδη δύο ἄνεσις τε καὶ +ἐπίτασις. ἄνεσις μὲν οὖν ἐστιν ἡνίκα ἂν ἀπὸ ὀξυτέρου τόπου ἐπὶ +βαρύτερον ἡ φωνὴ χωρῇ‧ ἐπίτασις δὲ ὅταν ἐκ βαρυτέρου μεταβαίνῃ +πρὸς ὀξύτερον. ἐκ δὴ τούτων τὰ γενόμενα τὸ μὲν βαρύτητα τὸ δὲ +ὀξύτητα προςαγορεύομεν. cf. Sext. Emp. πρὸς +μους. p. 756. 9 Bekk. Mar. Vict. IIII 2, +7 p. 2605 P. Dionys. Halic. de conpos. uerb. 11 +p. <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘1126’">126</ins> +Schaef.: διαλέκτου μὲν οὖν +μέλος ἑνὶ μετρεῖται διαστήματι τῷ λεγομένῳ διὰ πέντε ὡς ἔγγιστα‧ +καὶ οὔτε ἐπιτείνεται πέρα τῶν τριῶν τόνων καὶ ἡμιτονίου ἐπὶ τὸ ὀξὺ, +οὔτε ἀνίεται τοῦ χωρίου τούτου πλεῖον ἐπὶ τὸ βαρύ. οὐ μὴν ἄπασά +γε ἡ λέξις ἡ καθ᾽ ἕν μόριον λόγου ταττομένη ἐπὶ τῆς αὐτῆς λέγεται +τάσεως, ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἐπὶ τῆς ὀξείας, ἡ δὲ ἐπὶ τῆς βαρείας, ἡ δὲ ἐπ᾽ +ἀμφοῖν. τῶν δὲ ἀμφοτέρας τὰς τάσεις ἐχουσῶν αἱ μὲν κατὰ μίαν +συλλαβὴν συνεφθαρμένον ἔχουσι τῷ ὀξεῖ τὸ βαρὺ, ἃς δὴ περισπωμένας +καλοῦμεν, αἱ δὲ ἐν ἑτέρῳ τε καὶ ἑτέρῳ χωρὶς ἑκάτερον, ἐφ᾽ ἑαυτοῦ +τὴν οἰκειαν φυλάττον φύσιν.</p> + +<p><span class = "pagenum2">58</span> +<a href = "#ref43" name = "note43">43)</a> Ita scripsi pro +codicis <i>bamborio</i> quod Vindobonenses in <i>bomborio</i> a +βόμβος ductum mutare uoluerunt. +βόμβυξ praeter phalaenam illam +notissimam secundum Pollucem IIII 82. Hesych. u. βόμβυξ +genus quoddam tibiarum, teste Polluce IIII +70. Pseudo-Arcad. p. 213 Schm. cl. Plut. quaest. symp. VII +p. 317 A pars quaedam tibiarum est, quare diminutiuum, +quamquam in hac significatione (bestiola est Aristoteli hist. +anim. V 19, 24 al.) non occurrit quod sciam, eodem modo ac βόμβυξ +pro tibiarum parte quadam usurpatum +existimo, quae pars ut Arcadius l. s. et locus noster +indicare uidentur eadem erat quam graeci plerumque κέρας, +latini cornu uel corniculum nominabant. cf. +Ouid, metam. XI 16. Hor. carm. I 18, 14. C. F. Heinrich ad +Iuuen. VI 314. Aristotelis metaphys. <i>N</i> 6 +p. 1093<sup>b</sup>3 scholiastam p. 832<sup>a</sup>45 +recte explicuisse uix credo.</p> + +<p> +<a href = "#ref44" name = "note44">44)</a> cf. Theophrastum in +Porphyrii conm. in Ptolemaei harmonica ap. Ioh. Wallisium op. +math. III p. 243 Ὁ γὰρ μακρότερος +αὐλὸς βαρύτερος, ἐν ᾧ πλεῖον τὸ πνεῦμα περὶ ὃ πᾶν ἡ +κίνησις. multa omnino huc facientia habes in Ptolemaei +harm. I 2. 3 (l. l. p. 4 sq.) et Porphyrii conmentario +in libri primi capita priora III p. 191 sq.—cf. Macrob. +in somn. Scip. II 4, 5.</p> + +<p><span class = "pagenum2">59</span> +<a href = "#ref45" name = "note45">45)</a> cf. turbatam Suidae de +Tyrannionibus glossam cl. W. Drumann gesch. Roms V p. 85. +I. Hasenmueller de Strabonis geogr. uita p. 23 sq. +I. Bernays d. dialoge des Aristot. p. 31. 150. cum uero +Ciceronis epistula a. u. DCCVIII scripta sit (cf. F. W. Fischer +roem. zeitt. p. 297), male correxit Suidam M. Schmidt +Philolog. VII p. 365.</p> + +<p><span class = "pagenum2">60</span> +<a href = "#ref46" name = "note46">46)</a> De Epicharmo +litterarum inuentore uid. Plin. VII 192. Villoison anecd. gr. II +p. 187. Bekker anecd. gr. II p. 782. Cramer anecd. +Oxon. IIII p. 400. cl. I. Franz elem. epigraph. graec. +p. 21. F. A. Wolf proleg. ad Hom. p. LXIII. +C. I. Grysar de Doriensium com. p. 157 sq. +G. Bernhardy griech. litt. II 2 p. 461.</p> + +<p> +<a href = "#ref47" name = "note47">47)</a> Alius erat Glaucus +Rheginus uel Italus, Democriti Abderitae aequalis (Laert. Diog. +VIIII 38) qui scripsit περὶ τῶν ἀρχαίων +ποιητῶν τε καὶ μουσικῶν (Plut. de mus. 4 cl. uit. X orat. +p. 833 D). cf. R. Volkmann praef. Plut. de mus. +p. XII. E. Meier opusc II p. 159.</p> + +<p> +<a href = "#ref48" name = "note48">48)</a> De nominibus Glaucus +et Glaucon uid. M. Sengebusch. diss. Hom. I p. 208. cf. +Ritschl de Oro et Orione p. 3 sq.—Aristot. rhet. III 1: +τρίτον δὲ τούτων, ὁ δύναμιν μὲν ἔχει +μεγίστην οὔπω δ᾽ ἐπικεχείρηται, τὰ περὶ τὴν ὑπόκρισιν ... δῆλον +οὖν ὅτι καὶ περὶ τὴν ῥητορικήν ἐστι τὸ τοιοῦτον ὥσπερ καὶ περὶ τὴν +ποιητικήν‧ ὅπερ ἕτεροί τινες ἐπραγματεύθησαν καὶ Γλαύκων ὁ Τήιος. +ἔστι δὲ αὐτὴ μὲν ἐν τῇ φωνῇ, πῶς αὐτῇ δεῖ χρῆσθαι πρὸς ἕκαστον +πάθος, οἷον πότε μεγάλῃ καὶ πότε μικρᾷ καὶ πότε μέσῃ. καὶ πῶς +τοῖς τόνοις, οἷον οξείᾳ καὶ βαρείᾳ καὶ μέσῃ, καὶ ῥυθμοῖς τίσι +πρὸς ἕκαστον., ut fortasse a Glauco +Aristoteles mediam prosodiam transtulerit. Glauci artis meminit +schol. Plat. Phaed. (p. 108 D) p. 234 Herm.: ἔστι +δὲ καὶ ἑτέρα τέχνη γραμμάτων, ἣν ἀνατιθέασι +Γλαύκῳ Σαμίῳ, ἀφ᾽ ᾗς ἴσως καὶ ἡ παροιμία διεδόθη. +cf. Zenob. II 91. hunc praue confudit scholiasta cum +Glauco Chio, quem Herodot. I 25 (cf. Pausan. X 16, 1) σιδήρου +κόλλησιν inuenisse dicit. (cf. Fr. +Osann anecd. rom. p. 301.)</p> + +<p><span class = "pagenum2">61</span> +<a href = "#ref49" name = "note49">49)</a> I. A. Fabricius +bibl. gr. III p. 472 unum profert Athenodorum cuius περιπάτους +Laertius Diogenes ter quaterue +adhibuit.</p> + +<p> +<a href = "#ref50" name = "note50">50)</a> Frustra fragmenta +rhetorica exceptis quattuor ex Demetrii +περὶ ἑρμηνείας (p. 191) quaeris in fragmentorum +Theophrasteorum conlectione, quam nuper edidit F. Wimmer, +qui quamquam aliorum sollertia se fructum esse praedicat, ne +Schmidti quidem librum I s. l. nouit.</p> + +<p><span class = "pagenum2">62</span> +<a href = "#ref51" name = "note51">51)</a> In eo conmentario haud +pauca occurrunt, quae ei particulae quam nostro opusculo peculiarem +esse diximus similia (ut Aen. I 100. II 778. III 569. IIII 268. +V 613 al.), in hoc uero omnia exempla e Vergilio sumpta sunt.</p> + +<p><span class = "pagenum2">63</span> +<a href = "#ref52" name = "note52">52)</a> In libri rhetorici parte +de elocutione (cf. L. Spengel nou. mus. rh. XVIII p. 492) +tibias conmemorari posse non prorsus negem. illud autem quod ad +accuratam disputationem spectat in libro de musica fuisse sane multo +maiorem habet probabilitatem, quare transpositionem illam recipere +non dubito.</p> + +<p><span class = "pagenum2">64</span> +<a href = "#ref53" name = "note53">53)</a> De adspiratione +infra +disputabo.</p> + +<p> +<a href = "#ref54" name = "note54">54)</a> In quo rerum conexu +duo reliqua huius libri fragmenta fuerint difficile est dictu; +fortasse de primae syllabae longitudine in +<i>fenore</i> +(<a href = "#frg62" name = "pg64frg62">fr. 62</a>) +locutus ad originem huius uocabuli ut +adsolet transiit. ceterum Ludouico Mercklin d. citiermeth. d. +Gell. p. 649. et Iulio Kretzschmer de Gelli fontib. +p. 9 (cf. M. Hertz in Fleckeiseni ann. 1862 p. 715 sq.) +Cloati Veri dictum Varroni Gellium debere negantibus adsentior. +quod enim a Verrio Flacco (teste Festo u. obstitum p. 193. +subuculam p. 309. molucrum p. 141 sacrima p. 318, +posterioribus enim locis certissimum Vrsini supplementum; solus +occurrit Cloatius u. obscum p. 189. piacularis p. 213.) +saepe cum Aelio Stilone laudatus est, id in utramque partem ualet +atque uter ab altero adhibitus sit non facile adfirmabis. neque e +Varrone de l. l. V 102 p. 104 ubi conplura uerba latina +e graeco ducta recenset, quorum quaedam a Cloatio tractata esse +Macrob. sat III 18, 4. 19, 2 docet (cf. praeterea de l. l. +VI 96 p. 277 cum Gelli XVI 12, 2), Varronem Cloati libris +usum esse efficies, nam haec uterque ut alia mittam a conmuni +auctore Hypsicrate (cf. de l. l. V 88 p. 90, M. Schmidt +Philol. III p. 458. M. Sengebusch diss. hom. I p. 11 +sq.) accipere potuit.</p> + +<p><span class = "pagenum2">66</span> +<a href = "#ref55" name = "note55">55)</a> Idem consensus cum +Diomede in arte grammatica uolgo Maximo Victorino adscripta et post +Putschium a Lindemanno in corpore grammaticorum lat. I p. 271 +sq. edita conspicuus est (cf. L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II +p. 286. F. Osann beitr. z. gr. u. roem. litteraturgesch. +II p. 355 sq.). quare non tam inprobabile ab eodem scriptore +duas illas artes profectas esse mihi uidetur, quam Osanno l. l. +p. 371, qui tamen ipse eadem apud Marium et Maximum quibusdam +locis recurrere concedit cf. L. Lersch ztschr. f. alterthw. 1840 +p. 116. Wentzel l. l. p. 55.</p> + +<p> +<a href = "#ref56" name = "note56">56)</a> Has definitiones cum +Aristoxeneis quem ad modum ab ipso prolatae erant prorsus +conuenire non magis adfirmare uolo, quam in his Varronis ipsa +uerba seruata existimo. reputa enim, omnes fere metricorum +latinorum definitiones inter se pugnare et hebeti iudicio nec +rebus subtiliter perceptis esse perscriptas, praeterea singulos +scriptores longe a primo fonte abesse, pluribus qui eadem +retractauerint interiectis auctoribus, neque sane miram tibi +uidebitur Varronis doctrinam haud mediocriter deprauatam et +deformatam esse. quamuis uero Aristoxeno Varronem usum esse mihi +constet, omnia +<span class = "pagenum2">67</span> +quae in +Victorini libris ex illo fluxisse Westphal (l. l. +p. 91. 101. al. cf. harmonik u. melop. d. gr. p. 36 +sq.) probauit Varroni tamquam ab hoc accepta tribuere nolui, quia +etiam alios uelut Caesium Bassum ex illo, posteriores autem ex +<ins class = "edcorr" title = "corrected by author from ‘encheiridiis’"> +enchiridiis</ins> posteriorum Graecorum, qui iterum ilium hic +illic adhibere potuerunt, hausisse uel certum est +uel +probabile.</p> + +<p> +<a href = "#ref57" name = "note57">57)</a> I p. 49 Meib.: +μέτρον μὲν οὖν ἐστι σύστημα ποδῶν ἐξ +ἀνομοίων συλλαβῶν συγκείμενον ἐπὶ μῆκος σύμμετρον. διαφέρειν +δὲ τοῦ ῥυθμοῦ φασιν, οἱ μὲν ὡς μέρος ὅλου, τομὴν γὰρ ῥυθμοῦ +φασιν αὐτὸ, παρὸ καὶ μέτρον εἰρῆσθαι, διὰ τὸ μείρειν ὅ σημαίνει +μερίζειν. οἱ δὲ κατὰ τὴν ὕλην‧ τῶν γὰρ γινομένων ἐκ δυοῖν ἀνομοίων +τοὐλάχιστον γεννώμενον τὸν μὲν ῥυθμὸν ἐν ἄρσει καὶ θέσει τὴν οὐσίαν +ἔχειν‧ τὸ δὲ μέτρον ἐν συλλαβαῖς καὶ τῇ τούτων +ἀνομοιότητι.</p> + +<p> +<a href = "#ref58" name = "note58">58)</a> Vnde etiam adparet +paullo inferius apud Victorinum (I 13,6 p. 2498), quem +omnino iusto corruptiorem edidit Thomas Gaisford, +<span class = "pagenum2">68</span> +<i>non</i> inserendum esse: ‘partes ergo +uersus, cum ea qua <i>non</i> coniunctus erat parte dissoluitur, +cola efficient; cum uero ea qua coniunctus erat parte absciditur +particula quae diuolsa ex eo est comma dicetur, ut in illis +uersus soluatur, in his caedatur’.</p> + +<p> +<a href = "#ref59" name = "note59">59)</a> Noli autem putare ex +hoc libro fluxisse quae in Diomedis libro tertio de tragoedia +comoedia palliata (p. 487, 15. 488, 7. 489, 18) e Varrone +leguntur (nam de satura p. 486, 8 liber <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘quaestionem’">quaestionum</ins> +Plautinarum II laudatur). haec enim e Suetonio Diomedem sumpsissa +constat (cf. A. Reifferscheid quaest. Suet. p. 370 sq. +W. Christ philol. XVIII p. 161 sq.) nulloque prorsus +uinculo cum reliquis uestigiis doctrinae Varronianae apud +Diomedem coniuncta sunt. quae cum e libris de poematis excerpta +uideantur, facile ad eosdem cum Isidor. orig. VIII 7, 3 +reliqua quae de poetice poesi poemate libro nostro tribui referas +nixus Varronis uerbis de l. l. VII 36 p. 325 ‘antiquos +poetas uates appellabant a uersibus uiendis ut de <b>poematis</b> +<span class = "pagenum2">69</span>cum scribam ostendam’. quamquam +sine dubio ex libris de poematis sunt quae Isidorus l. l. +habet ibidemque fortasse quae Victorinus (I 15, 1 +p. 2499 p. et Diomedes (p. 473) cum his coniuncta +fuisse ostendunt exposita erant, tamen non magis in dubio +relinquit Victorini et Diomedis consensus eadem breuius opinor et +quasi in transcursu in eo libro scripta fuisse cui omnia +reliqua +debent.</p> + +<p> +<a href = "#ref60" name = "note60">60)</a> Quo nomine etiam +tetrametrum dactylicum in dactylum desinentem intellegunt Seruius +l. s. s. et Victorinus II 2, 33 p. 2518 P. cf. +Rossbach u. Westphal griech. metr. p. 42.</p> + +<p> +<a href = "#ref61" name = "note61">61)</a> Non inprobabiliter quidem +Ritschelius l. l. p. 36 suspicatus est plura Diomedem in +capite de uersuum generibus p. 506 sq. Varroni debere, sed +rationibus supra expositis obsecutus in eis quae conposui +acquiesco.</p> + +<p> +<span class = "pagenum2">73</span> +<a href = "#ref62" name = "note62">62)</a> Ad disciplinarum librum +de rhetorica Rufini testimonium refert Ritschelius l. l. +p. 33, in quo quamquam eadem res paucis retractari potuit, +tamen nescio an interpretatio mea probabilitatis quadam specie +conmendetur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">74</span> +<a href = "#ref63" name = "note63">63)</a> ‘Duo sunt quae bene +tractata ab oratore admirabilem eloquentiam faciant, quorum +alterum est quod graeci ἠθικὸν +uocant, ad naturas et ad mores et ad omnem uitae consuetudinem +accommodatum, alterum, quod eidem +παθητικὸν nominant, quo perturbantur animi et +concitantur, in quo uno regnat oratio. illud superius come +iucundum, ad beneuolentiam conciliandam paratum, hoc uehemens +incensum incitatum, quo causae eripiuntur; quod cum rapide fertur +sustineri nullo pacto potest’. cf. O. Iahn l. l. p. 108 +sq.</p> + +<p><span class = "pagenum2">75</span> +<a href = "#ref64" name = "note64">64)</a> De gramm. et rhet. 4: +‘ueteres grammatici et rhetoricam docebant ac multorum de utraque +arte commentarii feruntur. secundum quam consuetudinem +posteriores quoque existimo quamquam iam discretis professionibus +nihilo minus uel retinuisse uel instituisse et ipsos quaedam +genera institutionum ad eloquentiam praeparandam, ut problemata +paraphrasis allocutiones <b>ethologias</b> atque alia hoc genus, +ne scilicet sicci omnino atque aridi pueri rhetoribus +traderentur. quae quidem omitti iam uides desidia quorundam et +infantia, non enim fastidio putem’. <i>ethologias</i> pro codicum +<i>aethiologias</i> uel <i>ethiologias</i> i.e. aetiologias, quod +retinere uolt W. Christ philol. XVIII p. 161, +scripsit +Beroaldus.</p> + +<p> +<a href = "#ref65" name = "note65">65)</a> Idem habes apud +Macrobium saturn. IIII 6, 17: ‘exclamatio, quae apud graecos +ἐκφώνησις dicitur, mouet pathos. +haec fit interdum +<span class = "pagenum2">76</span> +ex persona +poetae, nonnumquam ex ipsius quem inducit loquentem. ex poetae +quidem persona est: <i>Mantua uae miserae nimium uicina +Cremonae!</i> (Verg. ecl. VIIII 28). <i>Infelix! utcunque ferent +ea facta nepotes ...</i> (Aen. VI 823), <i>crimen amor +uestrum!</i> (Aen. X 188) et alia similia. ex persona uero +alterius <i>Di capiti ipsius generique reseruent</i> (Aen. VIII +484), <i>Di talia Graiis instaurate, pio si poenas ore +reposco!</i> (Aen. VI 529), <i>Di talem terris auertite +pestem!</i> (Aen. III, 620).</p> + +<p> +<a href = "#ref66" name = "note66">66)</a> In exemplis autem +interiectionum quae locum nostrum praecedunt nullae Varronis +partes esse ostendunt Caeselli Vindicis Statili Maximi Pauli +nomina adscripta.</p> + +<p><span class = "pagenum2">77</span> +<a href = "#ref67" name = "note67">67)</a> Et totum quidem caput, +retento igitur Rutili et Polybii testimonio a Varrone Gellium +accepisse puto, cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. p. 651. +A. Krause uit. et fragm. hist. rom. p. 230. H. Nissen +krit. untersuchgn. ueb. d. quell. d. Liu. p. 42 sq.</p> + +<p><span class = "pagenum2">78</span> +<a href = "#ref68" name = "note68">68)</a> Vide Isidori orig. I 38, +1. 2. 3 siue adnotationem nostram ad fragmenta <a href = +"#frg65">65</a>. +<a href = "#frg69">69</a>. <a href = "#frg64" name = +"pg78frg64">64</a>.</p> + +<p> +<a href = "#ref69" name = "note69">69)</a> Locum a Probo apud Gellium +VIIII 9, 9 +(<a href = "#frg84">fr. 84</a>) seruatum huc traxi +propter singularem congruentiam cum Charisi loco p. 103, +26 +(<a href = "#frg85">fr. 85</a>). quare haec arte conexa et de +communi origine uocabulorum caper capus (caballus) dictum fuisse credo. +aliam <i>capri</i> etymologiam proposuit Varro de l. l. V 97 +p. 99. rer. rust. II 3, 7.</p> + +<p> +<a href = "#ref70" name = "note70">70)</a> Cum fragmenta <a href = +"#frg87">87</a>. +<a href = "#frg88">88</a> de aduerbiorum formis +plura in hoc libro tradita esse doceant ad eundem locum pertinere +puto quae de usu coniunctionis <i>quando</i> Formianorum et +Fundanorum (oppida ea in Latio esse scis), ubi pura latinitas +<i>cum</i> postulet, apud Charisium ex Romano p. 111, +23 +leguntur +(<a href = "#frg90">fr. 90</a>).—Praeterea apud Donatum +in Terenti Eun. IIII 3, 7 <i>Varro in Marcellum</i> pro +<ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from ‘Varro ad Marcellum’"><i>Varro +in Varro ad Marcellum</i></ins> +(<a href = "#frg82" name = "pg78frg82">fr. 82</a>) +scriptum esse conicio, quem locum Ausonius Popma (Varronis opera +quae extant p. 153) incerto libro de lingua latina tribuit. de +tali oratione enim nihil unquam auditum est obseruationemque quandam +de obsoleta dicendi figura <i>praesente legatis omnibus</i> bene +libro quinto aptam esse uides.</p> + +<p><span class = "pagenum2">79</span> +<a href = "#ref71" name = "note71">71)</a> Hoc unicum uidetur +fragmentum quod non Romano debuit Charisius. in codicis quidem +Bernensis 123 fol. 21 excerptis legitur <i>ut Comminianus dicit +constat ergo latinus sermo</i>, sed nihil inde efficiendum esse +docet Henricus Keil praef. gramm. lat. uol. I p. XXXXVIII. +Palaemonis potius est initium capitis XV (Char. p. 50), cf. +A. Schottmueller de C. Plini Secundi libris gramm. I +p. 20. W. Christ philol. XVIII p. 124. muenchn. gel. +anz. 1859 p. 220.</p> + +<p><span class = "pagenum2">80</span> +<a href = "#ref72" name = "note72">72)</a> <i>Proportionis ea</i> +scripsi pro eo quod codex Florentinus habet <i>proportione a +grece</i> (i.e. <i>proportioñ ea graece</i>), ex quo effecit +Spengelius de emend. rat. libr. Varr. de l. l. p. 13 +<i>proportione. ea graece</i> cf. Gell. XV 9, 4 ἀνάλογον +a graecis non declinari docuit idem ad +Philodem. rhet. IIII col. XIII 10 in abhdlgn d. muenchn. acad. +1840 I p. 267.</p> + +<p> +<a href = "#ref73" name = "note73">73)</a> Ibi <i>natura</i> +plerumque significat declinationem naturalem quae +<span class = "pagenum2">81</span> +uoluntariae opponitur (cf. VIII 22 p. 409. +X 51 p. 574), auctoritatem contra simul conprehendunt usus et +consuetudo (cf. X 73 p. 585).</p> + +<p> +<a href = "#ref74" name = "note74">74)</a> <i>religio</i> edidit +Spalding <i>religiosa</i> habet Ambrosianus I, <i>religio</i> +Bambergensis (de quo cf. C. Halm ber. d. muenchn. acad. 1863 +p. 391). idem recte deleuit <i>uel</i>, quod in codice +Bambergensi non legitur: sermo constat ratione <i>uel</i> uetustate +auctoritate consuetudine.</p> + +<p> +<a href = "#ref75" name = "note75">75)</a> Gelli caput e fonte +graeco deriuatum esse ueri simile facit Theodosius p. 15, +ubi eidem auctores recurrunt: ὁ δὲ +Δημόκριτος καὶ ὁ Ἐπίκουρος καὶ οἱ Στωικοὶ σῶμα λέγουσι τὴν +φωνὴν, ὅτι πᾶν ὃ ἔχει +<span class = "pagenum2">82</span> +ἐνέργειαν καὶ πάθος, ἤγουν δύναται δρᾶσαι καὶ +παθεῖν, σῶμα ἐστιν‧ ὥσπερ ὁ σίδηροσ‧ πάσχει γὰρ οὗτος ὑπὸ πυρὸς, +δρᾷ δὲ εἰς ἀνθρώπους καὶ εἰς τὰ ξύλα καὶ πέτρασ‧ εἰ τοίνυν ἡ φωνὴ +καὶ δρᾷ καὶ πάσχει σῶμά ἐστιν‧ καὶ δρᾷ μὲν, ἡνίκα ἀκούοντες ἡμεῖς +ἢ φωνῆς ἢ κιθάρας πρὸς τέρψιν ἐρχόμεθα. πάσχει δὲ ὡς ὅταν +φωνούντων ἡμῶν πνευσῇ ἄνεμος καὶ ποιήσῃ ἧττον ἀκούεσθαι τὴν +φωνήν. καὶ ἔτι πᾶν αἰσθητὸν σῶμά ἐστιν, οἷον τὸ ξύλον καὶ ὁ +σίδηρος, ὁ λίθος καὶ τὰ ὅμοιοα‧ ταῦτα γὰρ αἰσθητά εἰσι καὶ τῇ ὁράσει +ὑποπίπτουσιν. αἰσθητὸν τοίνυν καὶ ἡ φωνή ἐστι καὶ τῇ ἀκοῇ ὑποπίπτει‧ +ἄρα ἡ φωνὴ σῶμά ἐστιν. καὶ ἐτι ἴδιον τοῦ σώματός ἐστι τὸ ποτὲ μὲν +αὐξάνεσθαι, ποτὲ δὲ λήγειν ἡ οὖν φωνὴ ποτὲ μὲν αὔξεται ποτὲ δὲ +λήγει‧ ἄρα σῶμά ἐστιν‧ ἐπὶ μὲν τῶν παιδίων βραχεῖά ἐστιν ἡ φωνή +μικρῶν ὄντων‧ αὐξηθέντων δὲ μεγάλη‧ λήγει δὲ ἐπὶ τῶν ἀσθενούντων. +καὶ ἔτι πᾶν τὸ ἀντιτυποῦν σῶμά ἐστιν, ὡς ἐπὶ τοῦ λίθου‧ καὶ γὰρ +ἁπτομένων ἡμῶν τοῦτο ἀντιτυπία γινεται‧ τότε οὖν γίνεται ἡ ἀντιτυπία +ὅταν εὑρεθῇ τι προςκροῦον‧ εἰ οὖν ἡ φωνὴ ἀντιτυπεῖ προςκρούουσα +ταῖς ἀκοαῖς, ἅρα σῶμά ἐστιν. cf. Pseudo-Galen. hist. phil. +XVIIII p. 310 sq. K. Plut. de plac. phil. +p. 903 A. sq. Vitruu. V 3, 6.</p> + +<p> +<a href = "#ref76" name = "note76">76)</a> cf. Laert. Diog. VII +56: πᾶν τὸ ποιοῦν σῶμά ἐστι, ποιεῖ δὲ ἡ φωνὴ +προσιοῦσα τοῖς ἀκούουσιν ἀπὸ τῶν φωνοῦντων. λέξις δέ ἐστιν ὥς +φησι Διογένης, φωνὴ ἐγγράμματος, οἷον ἡμέρα ... τῆς δὲ λέξεως +στοιχεῖα ἐστι τὰ εἰκοσιτέσσαρα γράμματα.</p> + +<p><span class = "pagenum2">85</span> +<a href = "#ref77" name = "note77">77)</a> Prorsus alienum hoc esse +ab eo quod supra +(<a href = "#note54">p. 64 n. 2</a>) +in libro tertio +(<a href = "#frg62">fr. 62</a>) positum fuisse +uidimus uix est quod moneam.</p> + +<p><span class = "pagenum2">86</span> +<a href = "#ref78" name = "note78">78)</a> Cum uero e consensu +huius loci Seruiani cum Velio Longo, e quo simul adparet Velium +non ita accurate Varronis uerba reddidisse, sequatur Seruium, qui +libros nostros nominatim non adfert, eos in usum suum +conuertisse, ad eorundem librum quintum refero duo fragmenta apud +Seruium ad Verg. Aen. VIIII 194 +(<a href = "#frg86">fr. 86</a>) +et I 595 +(<a href = "#frg89">fr. 89</a>), quae perquam bene cum +eo congruunt. alterum +(<a href = "#frg89">fr. 89</a>) +neglegentius a Seruio excriptum esse conparata Suetoni et Isidori +eorundem uerborum explicatione quam subieci +facile +intelleges.</p> + +<p> +<a href = "#ref79" name = "note79">79)</a> Cum uero in Charisi +libris praeter singulas librorum de similitudine uerborum et +utilitate sermonis mentiones nonnisi libri de lingua latina et de +sermone latino nominentur, hac quoque re illa ex his sumpta esse +quodammodo confirmatur.</p> + +<p> +<a href = "#ref80" name = "note80">80)</a> Etiam in principiis +Scaurus cum Varrone consentit p. 2251: ‘recorrigitur uero +(scribendi ratio) regulis tribus: historia, originatione quam +graeci ἐτυμολογίαν appellant, +proportione quae graece ἀναλογία +dicitur’. historia quaerit quid auctoritas ueterum commendet et +etymologia naturam uocabulorum indagare studet, ut artem rei in +qua uertitur substituerit. consuetudo tantum desideratur. praue +orthographiam analogiam nuncupat Mar. Vict. I 4, 1 +p. 2465 P.</p> + +<p><span class = "pagenum2">87</span> +<a href = "#ref81" name = "note81">81)</a> Quanta scientia et +sollertia Cassiodorius auctores suos ‘deflorauit’, ostendunt +misera excerpta ex Velio Longo p. 2287. non melius rem in +Cornuto praestitit, quem Curtius Valerianus excripserat, id quod +extrema uerba Cornuti conlata cum Valeriano p. 2289 docent. +Cornuto igitur Curtius debet quae de litteris Ζ Ξ Ψ +p. 2289 leguntur, quae omnia +Cassiodorius in Cornuto deflorando omisit exceptis paucis de +Ζ littera et lepido additamento, +quod bis ponere ei non longum erat.</p> + +<p> +<a href = "#ref82" name = "note82">82)</a> Eidem igitur operi +praeter locum de <i>deliro</i> (Velius Long. p. 2233), quem +supra excripsi reliqua quoque tribuo quae apud hos scriptores +Varronis nomine inscribuntur: Velius Long. p. 2236, +p. 2238 = Papirian. Cassiodori p. 2291, Cornutus +p. 2284, quae obseruationes apud ceteros non repetuntur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">88</span> +<a href = "#ref83" name = "note83">83)</a> Quintilianus (inst. orat. +I 7, 21) et Velius Longus (p. 2228) in Caesaris titulis ita +scriptum fuisse tradunt.—Cum hoc loco Varro Caesarem nominet, +contra Varronem a Caesare inpugnatum esse noli efficere e Pompeio +ad Don. p. 233 Lind.: ‘Lectum est hoc saepius praecipue apud +Varronem. ille dicit, <i>lac</i> non debemus dicere sed <i>lact</i>. +sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam, nullum nomen duabus +mutis terminari’. Caesaris enim praecepto ad castigandum Varronem +utitur Pompeius siue quis fuit eius auctor, sed ipsum Caesarem id +fecisse e contorto et fere ubique absono Pompei genere dicendi +conligere non licet.</p> + +<p><span class = "pagenum2">90</span> +<a href = "#ref84" name = "note84">84)</a> Idem uoluit Nigidius +Figulus in libro XXIIII commentariorum grammaticorum (Gell. XIII +26, 4): ‘Si <i>huius</i>' inquit ‘<i>amici</i> uel <i>huius +magni</i> scribas, unum <i>i</i> facito extremum, sin uero <i>hei +magnei, hei amicei</i> casu multitudinis recto, tum ante <i>i</i> +scribendum erit <i>e</i>, atque id ipsum facies in similibus’. +sic codex Lugdunensis Voss. F 7 et Gronouius, praeterquam +quod ille <i>hii magnii hii amicii</i>, hic <i>hi magnei hi +amicei</i> habet. ceterum Lucilium magis quam Varronem Nigidium +secutum esse docet idem Gelli caput.</p> + +<p><span class = "pagenum2">91</span> +<a href = "#ref85" name = "note85">85)</a> Verba non mediocriter +corrupta sic teste Henrico Keil leguntur in cod. Bern. 330: +<i>quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa uia +dilabitur, dicens in plurali quidem numero debere litterę +{*above ę: ·i·} praeponi in singulari uero minime cum +alioqui {*above space: &} non aliunde in singulari quam +in extrema syllaba sonat ut in uerbis manifestum est. +dicimus enim mitto emisimus, nisi aliam hic uult esse +rationem quod absurdum est, ut cum uerba quoque ex syllabis +constant et diuersa regula corrigantur</i>. uox <i>et</i> non suo +loco ac littera <i>·i·</i> omisso <i>e</i> (quod requiri uidit +L. F. Schmidt C. Lucili saturar. quae de nono libro +supersunt disp. et ill. p. 24) suprascriptae praue scripta +esse uerba ostendunt. et haud uolgari modo confusa et perturbata +esse debent quae neque intellegi neque singularum uerborum +mutationibus restitui possunt. librarium quendam existimo +nonnulla omisisse et margini adscripsisse, quae deinde non solum +alieno loco inrepserunt, uerum etiam alia et necessaria +expulerunt, ut ita fere uerba se habuisse uideantur:</p> + +<table align = "center" summary = "text discussed in footnote 85"> +<tr> +<td align = "right"> +<i>quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa<br> +uia dilabitur dicens in plurali quidem numero debere litterae<br> +praeponi, in singulari uero minime cum alioqui aliunde in singu-<br> +lari quam in plurali syllaba sonat. ut in uerbis manifestum est,</i> +</td> +<td align = "left"> + <br> +<i>·i·<br> +extremę<br> +·e· & non</i> +</td> +</tr> +</table> + +<p> +<img src = "images/pg91fn.png" width = "554" height = "84" +title = "text as printed in original book" +alt = "image from page 91 (footnote 85)"> +</p> + +<p><span class = "pagenum2">92</span> +<i>dicimus</i> e. q. s. in recipiendis omissis uerbis +in ordinem neglecta sunt signa, quae singulorum locum significari +solent, itaque uerba <i>extremę, et, non</i> falso loco inserta +sunt, qua in re, intrusa et ad <i>syllaba</i> accommodata uoce +<i>extremę</i>, uocabulum <i>plurali</i> et littera <i>·e·</i> +intercidit. praeterea autem <i>aliunde</i>, quod quid sibi uelit non +adsequor, in <i>aliter</i> correxi. in extremis uerbis <i>ut</i> +superuacaneum et pro <i>et diuersa</i> fortasse <i>nec diuersa</i> +scribendum est, nisi hoc obscuriori cuidam generi dicendi +tribuere +mauis.</p> + +<p> +<a href = "#ref86" name = "note86">86)</a> MIRQVRIOS legitur in +speculo etrusco apud Eduardum Gerhard tab. 182. Ritschl prisc. lat. +mon. epigr. I F. Similiter autem <i>dios</i> pro <i>deos</i> +antiquos pronuntiasse dixit in libro tertio de lingua +latina +(<a href = "#frg4">fr. 4</a>), ab hoc +pluralem <i>di</i>, a <i>mium</i> uocatiuum <i>mi</i> +duxit.</p> + +<p> +<a href = "#ref87" name = "note87">87)</a> Seruauit hoc testimonium +Cornutus apud Cassiodorium p. 2282, quocum prorsus congruit +Priscianus I 4, 20 p. 15. Prisciani locum Ritschelius libris de +origine linguae latinae adscripsit (quaest. Varr. p. 27), quia +eos grammaticum nouisse constaret. sed recte H. Keil quaest. +gramm. p. 10 (cf. M. Schmidt Didymi Chalcent. fr. +p. 345 sq.) uidit, haec Priscianum Didymo debere, qui etiamsi +ex pluribus libris ea transferre potuit, tamen in opere, cui +inscriptum erat περὶ τῆς παρὰ Ῥωμαίοις +ἀναλογίας (Prisc. II p. 411) uel de latinitate +(Prisc. I p. 548), fortasse libros de sermone latino +potissimum respexit, quae suspitio confirmatur consensu illo cum +Cornuto.</p> + +<p><span class = "pagenum2">93</span> +<a href = "#ref88" name = "note88">88)</a> In hac quoque re Nigidium +adseclam fuisse Varronis docet Mar. Vict. I 4, 5 +p. 2456 P. ceterum cf. Schneider l. l. p. 180 +sq. Corssen l. l. p. 46 sq.</p> + +<p><span class = "pagenum2">94</span> +<a href = "#ref89" name = "note89">89)</a> Cum uero praeterea e +Varrone antiquos <i>habam</i> dixisse quod posteriores <i>fabam</i> +proferatur, hoc non multum ab eis abesse uides quae +A. Kiessling de Dionys. Halic. antiq. auct. lat. p. 39 +Varrone non indigna putabat apud Seruium ad Verg. Aen. VII 695: +‘Faliscos Halesus condidit. hi autem immutato H in F Falisci dicti +sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae quae +Hormiae fuerunt ἀπὸ τῆς ὁρμῆς. nam +posteritas in multis nominibus F pro H posuit’.</p> + +<p><span class = "pagenum2">96</span> +<a href = "#ref90" name = "note90">90)</a> Stoicos quidem eadem qua +in libris de lingua latina constantia sequi non potuit, quia ibi +principia prorsus generalia tractanda erant, hic de latinorum +uocabulorum pronuntiatione accentibus e. q. s. +agebatur.</p> + +<p> +<a href = "#ref91" name = "note91">91)</a> Posidonii quoque περὶ +λέξεως εἰςαγογήν (cf. I. Bake +Posidon. Rhod. rel. p. 233. C. Wachsmuth philol. XVI +p. 649 n. 4) Varronem fortasse adhibuisse supra uidimus +p. 17. Antipater quoque Tarsensis scripsit περὶ +λέξεως καὶ λεγομένων (Laert. Diog. VII 58), +ubi λέξεως cod. Arundel. et teste +Wachsmuthio cod. Burbon. 253 et Laur. plut. LXVIIII 13. 35, +λέξεων cod. Laur. plut LXVIIII 28, +qui peioris est notae.</p> + +<p><span class = "pagenum2">99</span> +<a href = "#ref92" name = "note92">92)</a> Ter omnino in eo opere +Varronem laudat Probus. non uidetur tertium testimonium ad librum +quendam grammaticum spectare (p. 127, 31: ‘quaeritur qua de +causa Varro masculum et feminam <b>auos</b> pronuntiarit. hac de +causa, quoniam quaecumque generis feminini nomina generibus +masculinis reperiuntur esse coniuncta, haec sub sono generis +masculini necesse est ut procedant’. eodem modo ante et post hunc +locum quaestiones e Cicerone Lucilio Sallustio Vergilio sumpsit. +cf. Ter. Scaur. p. 2251 P.</p> + +<p> +<a href = "#ref93" name = "note93">93)</a> Eam definitionem +Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita tradit: γραμματική +ἐστιν ἐμπειρία ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τῶν παρὰ +ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων, quam pro genuina +Dionysi (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera +opusculum illud esse demonstrauerunt G. Schoemann opusc. III +p. 244 sq. M. Schmidt l. s.) definitione post +Ptolemaeum Peripateticum apud Sextum l. s. 72 acceperunt +Lehrs l. l. Schmidt l. l. p. 242, Schoemann +l. s. p. 247, id quod Varronis auctoritate, qui +manifesto Dionysii artem sequitur, non confirmatur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">100</span> +<a href = "#ref94" name = "note94">94)</a> Cf. eundem +l. s. s. p. 530. 521. idem +γραμματιστικὴν adpellat π. τοῦ +θεοπόμπ. εἶναι τοὺς ὀνείρ. p. 652 παιδικὴν +γραμματικήν. cf. schol. Dion. Thrac. +p. 667, 17: καὶ ἡ γραμματικὴ δὲ κατὰ +τὸν παλαιὸν ἐν δύο σημαινομένοις ἦν. τὴν μὲν γὰρ μικρὰν ἐκάλουν, +ἥ τις ἦν τέχνη περὶ τοῦ γράφειν καὶ ἀναγιγνώσκειν τὴν ἐγγράμματον +φωνὴν τούς τε χαρακτῆρας τῶν γραμμάτων εἰδέναι καὶ τὰς συλλήψεις +αὐτῶν ἤγουν τὰς συλλαβάσ‧ τὴν δὲ μεγάλην ἐκάλουν τὴν ἐπὶ τοὺς +ποιητὰς θεωρίαν, ἥν τινα νῦν ἐξηγοῦνται οἱ γραμματικοῖ, καί ἐστιν +αὕτη τέχνη θεωρητικὴ τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ λογεῦσιν. +iam apud Platonem Euthyd. p. 276<sup>A</sup> γραμματιστὴς +occurrit.</p> + +<p><span class = "pagenum2">101</span> +<a href = "#ref95" name = "note95">95)</a> Non dubito quin eadem +causa qua rhetores oratorum officia persecutos esse Spengelius +docet nou. mus. rh. XVIII p. 493 hanc officiorum +descriptionem grammatici excogitauerint.</p> + +<p><span class = "pagenum2">102</span> +<a href = "#ref96" name = "note96">96)</a> Nisi probare pro δηλοῦν +accipiendum esse et duas officiorum +enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr. +p. 659, 1 inter se coniunctas fuisse +putas.</p> + +<p> +<a href = "#ref97" name = "note97">97)</a> Ex Sexti Empirici adu. +gramm. 47: τάχα δὲ ὡς φασὶν οἱ περὶ τὸν +Ἀσκληπιάδην, καὶ αὐτὴ ἀπὸ μὲν γραμμάτων ὠνόμασται, οὐκ ἀπὸ +τούτων δὲ ἀφ᾽ ὧν καὶ ἡ γραμματιστική, ἀλλ᾽ ἐκείνη μὲν ἀπὸ τῶν +στοιχείων, αἵτη δὲ ἀπὸ τῶν συγγραμμάτων περὶ οἷς πονεῖται +sequitur Asclepiadis discipulis (qua loquendi formula +plerumque nihil nisi praeceptoris sententia intellegenda est) +hanc partitionem notam fuisse. Asclepiadem illum esse Myrleanum +negauit Lehrs l. l. p. 436, quia Dionysii artem, quam +Asclepiadem nostrum legisse constat (Sext. Emp. l. s. 72), +post Myrleani tempora conscriptam esse putabat. hanc offensionem +cum sustulerit M. Schmidt in conmentatione saepius adlata +(cuius cf. p. 510) nihil obstat, quominus nostrum pro +Myrleano accipiamus. fuit hic Cratelis discipulus (cf. +C. Wachsmuth de Crat. Mall. p. 6), Cratetei autem qui +crisin a grammatica tamquam maiorem discernere solebant, facile +quoque gradum alterum, bonorum ludi magistrorum munus, seiungere +potuerunt. optime autem conuenit temporum ratio. Asclepiadem +Myrleanum ‘primo ante Christum n. saeculo ita ut certe natales +ante annum septuagesimum ponendi sint’ floruisse ostendit Lehrs +l. s. p. 432 cf. M. Sengebusch diss. Hom. I +p. 61, aetas igitur eius inter Dionysii Thracis et Varronis +tempora intercedit.</p> + +<p><span class = "pagenum2">103</span> +<a href = "#ref98" name = "note98">98)</a> Idem scholiasta +p. 737, 22: ἐαν οὖν τὸ πάλαι τέσσαρα +μέρη ἦν τῆς γραμματικῆς, πῶς νῦν ἕξ αὐτά φησιν ὁ Διονύσιος; +τὸ ἓν ἐξ αὐτῶν ἐτμήθη εἰς τρία καὶ τὰ μὲν ἄλλα τρία γεγόνασιν ἕξ. +τὸ ποῖον ἐτμήθη εἰς τρια̣; τὸ διορθωτικον. cf. +p. 659. 671. 683. 728. E. Meier opusc. II p. 21 +sq. sed euidenter errauit qui haec scripsit. ex tribus partibus +enim, quas in διορθωτικῷ coniunctas +esse dicit, prima (γλωσσῶν καὶ ἱστοριῶν +ἀπόδοσις) omnino non ad διόρθωσιν +sed ad ἐξήγησιν paullo plus +quam apud Dionysium amplificatam pertinet et similiter reliquae +duae, analogiae et etymologiae inuentio, quamquam hae praesertim +analogia non raro emendationis duces erant; Dionysius uero de +earum in διορθώσει usu nihil +significat. uerum potius haec altera diuisio ex Dionusiana orta +est (cf. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 547), sed +prorsus alio spectat. Dionusius enim in sua diuisione sex omnino +partes praecipuas grammaticae quae tunc erat conprehendit, altera +tamen ad praeclaram tantum industriam doctorum uirorum pertinet, +quae in legendis recensendis aestimandis poetarum scriptorumque +libris uertebatur, et egregie summam rerum conplectitur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">104</span> +<a href = "#ref99" name = "note99">99)</a> Diom. p. 436, 10: +‘dictio est uox articulata cum aliqua significatione, ex qua +instruitur oratio et in quam resoluitur; uel sic: dictio est ex +syllabis finita cum significatione certa locutio, ut est dico +facio’.</p> + +<p><span class = "pagenum2">105</span> +<a href = "#ref100" name = "note100">100)</a> Steinthal l. l. +p. 547 in Diomedis socordiam et neglegentiam nimis festinanter +inuexit neque quid apud euro melioris esset notae excussit.</p> + +<p><span class = "pagenum2">106</span> +<a href = "#ref101" name = "note101">101)</a> Ea satis bene +cum +<a href = "#frg91">fragmento 91</a> conuenit; <i>praecipue</i> illud +ortum est e Varronis uerbis <i>ex parte maiore</i>, quae non recte +intellexit Diomedes.</p> + +<p> +<a href = "#ref102" name = "note102">102)</a> Singulariter in +multis conuenire Maximum Victorinum et +<span class = "pagenum">107</span> +Diomedem uidit L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II +p. 286, ut supra monui. sed consensus ille magis in +dispositionibus quam in rebus conspicuus est (exempli gratia cf. +adnotationem ad <a href = "#frg93">fr. 93</a>), nam omnia fere +doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede hausisse non credet, +qui rerum diuersam tractationem et diuersum ordinem spectat. tertium +igitur habemus testem, quamquam longe a fonte remotum, de +libro +Varroniano.</p> + +<p> +<a href = "#ref103" name = "note103">103)</a> Melius quam Maximi +lectionis expositio Theodosi, qui Dionysium secutus est (cf. +Villoison anecd. gr. II p. 102 sq. Bekkeri anecd. gr. II 676. +gramm. post F. Osanni Philemon. p. 303), ἀναγνώσεως +explicatio cum librorum de sermone +latino argumento conueniret, unde quam fallacia talia +sint +adparet.</p> + +<p> +<a href = "#ref104" name = "note104">104)</a> Dionysii de accentibus +sententiam in libro tertio de sermone latino a Varrone prolatam +fuisse supra uidimus +(<a href = "#pg59dion">p. 59</a>).</p> + +<p> +<a href = "#ref105" name = "note105">105)</a> Nihil fere ad Varronem +rettulerim nisi fundamenta eorum quae p. 437 sq. de posituris +leguntur conlatis Aristophane in Pseudo-Arcad. p. 214 sq. Schm. +et Dionysio p. 630.</p> + +<p><span class = "pagenum2">109</span> +<a href = "#ref106" name = "note106">106)</a> In hoc loco (de +l. l. VIII 45 p. 424 sq.) scribendo Spengelium et +Augustinum ab eo laudatum sequor.</p> + +<p> +<a href = "#ref107" name = "note107">107)</a> cf. W. Freund in Iahni +annal. V 1832 p. 100. Ritschl nou. mus. rh. VII p. 606 sq. +H. Wentzel symb. crit. ad hist. scr. rei metr. lat. p. 33. +I. Vahlen anal. Non. p. 10. L. Mueller de re metr. +poet. lat. p. 379. W. Corssen krit. beitr. z. lat. +formenl. p. 578.</p> + +<p><span class = "pagenum2">110</span> +<a href = "#ref108" name = "note108">108)</a> Donat. II 11, 2 +p. 1752. cf. Sergius p. 1847 P.: Probus autem +pronomen in quatuor partes diuidi putauit, id est pronomen +infinitum, finitum, minus quam finitum et possessiuum. quod non +uidetur +<span class = "pagenum2">111</span> +habere rationem. unde +Donatus melius qui in duas partes in primo diuisit. nam si ea +sunt finita pronomina, quae recipiunt personas, alia omnia quae +non recipiunt personas infinita dicenda sunt; unde apparet quod +infinita et minus quam finita et possessiua sunt. quod quam bene +ad artem logicam accommodatum sit doceat Cledonius p. 1906: +‘minus quam finita sunt quae nec finita sunt nec infinita, nam +iste et ipse et de praesentibus dicimus et de +absentibus’.</p> + +<p> +<a href = "#ref109" name = "note109">109)</a> Prisc. XIII +p. 548: ‘stoici enim articulum et pronomen unam partem +orationis accipiebant, infinitum articulum uocantes, quem +grammatici articulum, eique adiungentes etiam infinita nomina uel +relatiua,... finitum autem articulum dicebant idem stoici, quod +nunc pronomen uocamus finitum, quod et uera ratione solum +pronomen est dicendum; ergo Romani quoque artium scriptores +stoicorum secuti magis traditionem pronomina finita dixerunt et +infinita, nam articulos non habent e. q. s.'—aliter +Dionysius Thrax p. 640 Bekk. cf. Apoll. de pron. p. 4 +cl. M. Schmidt l. s. p. 513. G. Schoemann +lehre v. d. redeth. p. 119 sq.</p> + +<p> +<a href = "#ref110" name = "note110">110)</a> Num <i>ille</i> +huic classi adnumerauerit dubito cf. Diom. p. 329, 5: +‘qualitas finita in prima et in secunda persona est, infinita et +minus quam finita in tertia inuenitur. finita est, quae notat +certum numerum et certum gestum dirigit ad certam personam ut +ego. infinita est, quae certam non recipit personam sed cuilibet +potest aptari, ut quis quae quod, minus quam finita est quae +certis et incertis personis aptari potest, ut ipse’. Seru. ad +Don. p. 1785: ‘<i>ille</i> plerumque uariatur, nam si ad +praesentis personam refertur, tunc recte finitum est; si de +absente dicatur, minus quam finitum est’.</p> + +<p><span class = "pagenum2">112</span> +<a href = "#ref111" name = "note111">111)</a> His coniunctis +testimoniis obsecutus sum, quamuis alia diuisio a Prisciano +XII 1. tom. I p. 577 (cf. p. 575) prolata, +secundum quam octo pronomina primitiua (ego tu ille ipse iste hic +is sui), septem deriuatiua (meus tuus suus noster uester nostras +uestras), reliqua quae uolgo hue referuntur nomina sunt, +simplicior sit meliusque cum Dionysio (p. 640. 22) +conueniat.</p> + +<p><span class = "pagenum2">113</span> +<a href = "#ref112" name = "note112">112)</a> Etiam quae hanc +disputationem excipiunt (p. 2264) de rebus orthographicis +Lachmannus ad Varronem rettulit. sed quamuis per se probabile +uideatur omnia interpolatorem ex uno eodemque +<span class = "pagenum2">114</span> +libro sumpsisse, res tamen tam diuersae et +discrepantes inter se sunt, ut in hac re Lachmannum sequi non +audeam, cum circumspecte et caute hic agendum esse doceat satis +ampla de <i>ex</i> et <i>ab</i> scribendis expositio, quam ipse a +Varrone alienam esse iudicauit, et memoria <i>aliorum</i> statim in +initio excerpti posita.</p> + +<p><span class = "pagenum2">115</span> +<a href = "#ref113" name = "note113">113)</a> De generibus utroque +loco tractandum erat et non dubitarem fragmentum illud grammaticae +uindicare, nisi haud pauca Donati interpretes Plinio debere scirem, +quem praecipue libris de lingua latina usum esse supra +uidimus.</p> + +<p> +<a href = "#ref114" name = "note114">114)</a> Pro articulo enim +latini ad explendas octo partes interiectionem, a graecis aduerbio +adnumeratam (cf. Dion. Thr. p. 642, 3. 11. 17) addiderunt, quam +Varroni notam fuisse ostendit <a href = "#frg81">fr. 81</a>.</p> + +<p><span class = "pagenum2">118</span> +<a href = "#ref115" name = "note115">115)</a> Pro Attio ponere +uoluerunt D. Ruhnken (post Mallium Theodorum ed. Heusinger +p. 64), probante L. Krahnero de Varr. antiq. libr. +p. 10, Atticum, ad quem libri de uita populi romani (cf. +H. Kettner de M. Ter. Varr. de uita p. r. lib. +p. 2 sq.) missi erant, F. Osann (anal. crit. p. 67) +Atteium (cf. Suet. de gramm. 10), quos refutauerunt I. G. +Schneider de uita et script. Varr. p. 239. O. Mueller ad +Varr. p. 264. Ritschl quaest. Varr. p. 25 sq. de +Q. Axio (cf. rer. rust. III 2 sq.) cogitare uidetur B. ten +Brink M. Ter. Varr. locus de urbe Roma p. 2, idemque +proposuit L. Roth leben d. Varro p. 11 n. quibus ne credas +cf. Lachmannum ad Lucr. IIII 727 p. 254 de <i>Actio</i>, quod +legitur in Pompei codice Guelferbytano, et <i>Attio</i> disputantem.</p> + +<p><span class = "pagenum2">119</span> +<a href = "#ref116" name = "note116">116)</a> Schol. Dion. Thr. +p. 786. Lucii Tarrhaei haec esse ostendunt Crameri anecd. Oxon. +IIII p. 318 sq. cf. L. Preller Polem. fragm. p. 62. +praeterea de litterarum inuentione cf. sch. Dion. Thr. p. 781 +sq. 1168 sq. Theodos. p. 1 sq. 10 sq.</p> + +<p><span class = "pagenum2">120</span> +<a href = "#ref117" name = "note117">117)</a> Ioannes Lydus quoque +de mens. I 9 Euandrum sedecim litteras in Italiam tulisse scribit, +sed qua est inscitia et inconsiderantia Cn. Flauium, quem +M. dicit, reliquas addidisse opinatur (cf. Pomp. de orig. iur. +Digest. I 2, 2, 7. S. W. Zimmern gesch. d. roem. +priuatrechts p. 205 sq.). ingeniose subicit φιλεῖ +γὰρ ὁ χρόνος ἐναμείβειν τὰ πράγματα, sed +uereor ne tantundem stupor Lydorum.</p> + +<p><span class = "pagenum2">122</span> +<a href = "#ref118" name = "note118">118)</a> Qui hanc rationem +secuti sunt Q, quod saepe in antiquorum graecorum scriptura occurrit +(cf. Franz l. s. p. 16), antiquitus traditum putauerunt +(cf. W. Corssen l. s. p. 15), V contra aliam atque +Υ litteram, quia alium apud graecos +sonum haberet, eamque postea XVI illis adiectam esse duxerunt.</p> + +<p><span class = "pagenum2">123</span> +<a href = "#ref119" name = "note119">119)</a> Debet quidem hoc +testimonium Censorino, sed fortasse alterum +quoque +(<a href = "#frg103">fr. 103</a>) +ex eiusdem sumpsit libro grammatico, de +quo parum constat cf. O. Iahn praef. Censor. +p. VII.</p> + +<p> +<a href = "#ref120" name = "note120">120)</a> Minus patet, quid +Caesarem (Pomp. ad Don. I 17 p. 27) mouerit ut undecim +tantum litteras adsignaret antiquissimis romanis. fortasse, si +tam peruersas opiniones explicare operae pretium est, has +admisit: A E I O, nam V alios quoque omisisse uidimus, +B C D, quorum singula simul pro tenuibus, uel tenuia +pro mediis posita essent, L M N R. restat S, quod +nonnulli ut Messala Coruinus (cf. Quint. inst. orat. I 7, 23. +Mart. Cap. III 245 p. 55 Gr. Cledon. p. 1882 sq. Prisc. +I 42 p. 32, 19) sibilum esse uoluerunt, nisi eos Caesar +secutus est, qui Appium Claudium Caecum demum R inuenisse +putabant (Pomp. de orig. iur. Digest. I 2, 2, 36). undecim +litteras Palamedem inuenisse tradit Hygin. fab. 277, ubi +G. I. Vossius Arist. I 10 p. 35 F. sexdecim +scribere maluit, cf. O. Iahn Palam. p. 24.</p> + +<p><span class = "pagenum2">124</span> +<a href = "#ref121" name = "note121">121)</a> Cf. de Nigidio +Figulo disserentem Marium Victorinum I 4, 5 p. 2456 P.: +Nigidius Figulus in commentariis suis nec K posuit nec Q nec X. +idem H non esse litteram sed notam adspirationis +tradidit.</p> + +<p> +<a href = "#ref122" name = "note122">122)</a> Cuius libros III +περὶ στοιχείων Laert. Diog. V 23 +profert, cf. Plin. VII 192. schol. Dion. Thr. p. 783. 786. +V. Rose Aristot. pseudepigr. p. 472. 534. praeterea +occurrunt Pythodorus (cf. supra <a href = "#pg119quot">p. 119</a>), +Apion eiusque discipulus Apollonius Archibii, qui idem esse uidetur +ac Messenius, περὶ ἀρχαίων γραμμάτων +(sch. Dion. Thr. p. 484), Diogenes uel Diogenianus et +Apollonius Dyscolus (Suid.).</p> + +<p><span class = "pagenum2">125</span> +<a href = "#ref123" name = "note123">123)</a> Simile argumentum +Terentius Scaurus tractauit in libro <i>de nouis litteris</i>, +quem ipse conmemorat p. 2264, cui larga materia praesto erat +inde ab Appio Claudio et Sp. Caruilio usque ad Ti. Claudi +Caesaris litteras.</p> + +<p><span class = "pagenum2">127</span> +<a href = "#ref124" name = "note124">124)</a> Ἄγγμα +e coniectura ten Brinki l. s. scripsi cum +nomen litterae sono illi accommodatum fuisse consentaneum +sit.</p> + +<p> +<a href = "#ref125" name = "note125">125)</a> Verba Victorini +(I 4, 4 p. 2456 P.) <i>Attius cum scriberet anguis +angulus</i> (<i>anguies angules</i> cod. Paris. 7539 Gaisfordi et +cod. Valentinianus cf. Ritschl l. s. p. 23) +<i>imponebat</i> referenda sunt ad ea quae praecedunt +<i>consonantes litteras non geminabant, ...sed supra litteram +quam geminari oportebat scilicet sicilicum imponebant..., sicut +apparet in multis adhuc ueteribus ita scriptis libris. iidem +uoces, quae pressiore sono educuntur ausus causa fusus odiosus +per duo S scribebant aussus (caussa fussus odiossus). iuxta autem +non ponebant CM, deinde nec Alcmenam dicebant nec Tecmesam</i> +e. q. s. in quibus quaedam de scribendo nomine +<i>Tecmesa</i> cum duobus S excidisse puto, a quibus ad formas +<i>Tecumesa</i> et <i>Tecmesa</i> declinarit Victorinus, quem +quidem satis neglegenter scripsisse uel hic locus docet. de +sicilico cf. Ritschl. prisc. lat. mon. epigr. enarr. p. 81.</p> + +<p><span class = "pagenum2">128</span> +<a href = "#ref126" name = "note126">126)</a> Lydum hunc locum +scholiis Vergilianis debere iudicauit I. F. Schultze quaest. +Lyd. I p. 17. 43, quod, quamuis ipsum Diogeniani Varronis +Catonis libros, quos omnes eodem loco laudat, legisse minime +credam, certum non est. Seruius quidem ad Aen. I 292 +<i>Quirinum</i> a κοιράνῳ, eundem +Lydus a κυρίῳ ducit, et scholia ad +eum uersum fortasse quondam pleniora erant Lydumque praeterea +permulta simulasse et sine ulla religione fontibus suis usum esse +(cf. Schultze l. l. p. 47 sq.) scimus; sed his omnibus +concessis parum similes Lydi Seruique expositiones sunt, quam ut +illud inde efficias.</p> + +<p> +<a href = "#ref127" name = "note127">127)</a> Spengelius ed. +Varr. p. 7 librum primum de lingua latina, de origine +linguae latinae, <i>ad Pompeium</i> missum fuisse uoluit, +L. Krahner l. s. p. 20, ut quam plurima +confunderet, librum illum primum a Prisciano de origine +l. l., in Pompei conmento <i>ad Atticum</i>, a Lydo πρὸς +Πομπώνιον, quod pro πρὸς +Πομπήιον scribit, uocari opinatur.</p> + +<p><span class = "pagenum2">130</span> +<a href = "#ref128" name = "note128">128)</a> De Lydi indole fide +linguae latinae peritia optime disputauit I. F. Schultze +l. s. p. 6 sq. cf. praeterea E. Dirksen verm. schr. I +p. 62 sq. C. Wachsmuth proleg. Lydi de ostentis +p. XVIII. XXXVI. ipse de se uerissime iudicauit de magistr. I +23: καὶ πολλὰ ἄν τις τοιαῦτα συνάγοι κατὰ σχολήν, εἰ τυχὸν αὐτόν, +οὐκ ἔχοντα ὅ τι πράττοι, ἀφρόντιδα συμβαίνει διαβιοῦν, καὶ τοιουτοις +ὁποιοις ἐγο, καιπερ μυριαις συμπεπλεγμένος φροντίσιν, ἐναγρυπνῶ +<b>μωραίνων</b> ἀθύρμασιν.</p> + +<p><span class = "pagenum2">132</span> +<a href = "#ref129" name = "note129">129)</a> Ex re etiam titulus +libri septimi in scholio quodam Plautino apud Ritschelium d. alex. +bibl. p. 5 <i>M. Varro in libro de uerbis poeticis</i> +sumptus est.</p> + +<p> +<a href = "#ref130" name = "note130">130)</a> Locos qui cum Varronis +uerbis congruunt his conposui. de diphth. 9 p. 129 cf. de +l. l. VII 23 p. 308. Isid. XIII 12, 1. 14, 2. XX 3, 1. +p. 132 cf. VII 96 p. 372. p. 135 cf. V 20 p. 29. +p. 138. 139 cf. VI 50 p. 226. Isid. I 26, 14. X 155. +p. 141 cf. V 178 p. 178. p. 141 cf. V 40 p. 40. +p. 142 cf. VI 79 p. 255. p. 143 cf. VI 11 +p. 193. locum p. 145 e pluribus locis Varronianis +conglutinauit V 173 p. 173. VI 11 p. 193 deque suo +addidit <i>saenus a sex</i>.</p> + +<p><span class = "pagenum2">133</span> +<a href = "#ref131" name = "note131">131)</a> Quod non reiciendum +est, quia apud Apuleium haec secuntur: <i>et e quam in diphthongo +habet a principali traxit. sed male uidetur dicere quod a principali +traxit e, cum edo breuietur in prima syllaba.</i> pro priore +<i>e</i> habet codex Gudianus <i>ae</i> et scribendum est <i>a</i>, +in omnibus enim his etymologiis exponitur unde <i>a</i> in +diphthongo <i>ae</i> oriatur. quae uero secuntur <i>sed male</i> +e. q. s. quidam adscripsit uerbis iam deprauatis.</p> + +<p><span class = "pagenum2">134</span> +<a href = "#ref132" name = "note132">132)</a> cf. X 51 p. 574: +uoluntatem dico impositionem uocabulorum, naturam declinationem +uocabulorum, quo decurritur sine doctrina.</p> + +<p><span class = "pagenum2">135</span> +<a href = "#ref133" name = "note133">133)</a> G. Boissier étude +sur la uie et les ouvr. de M. T. Varron p. 130 errat +cum scribit <i>le de similitudine uerborum, qui était sans doute +quelque traité sur les synonymes</i>. ne uero mirere quod hunc +librum nusquam conmemoraui, in illo crasso uolumine nihil noui +inesse scito, quod homini germano aut accipere liceat aut +refutare lubeat.</p> + +<p> +<a href = "#ref134" name = "note134">134)</a> E Charisi uerbis +<i>pix singulariter dicitur ut ait Varro de similitudine uerborum +II, quamuis Vergilius (geo. III 450) dixerit; Idaeasque pices et +pingues unguine ceras</i> effecit grammaticus incertus de +generibus nominum a Mauritio Haupt post Ouidi Halieutica +p. 74 sq., deinde plenior a F. G. Ottone Gissae 1850 +editus haec (p. 93 H. p. 49 O.): <i>pix gen. +fem. ut Varro: Idaeasque pices</i>. idem p. 92 H. +p. 48 O. et p. 104 H. p. 59 O. +Ouidi, p. 45 H. p. 50 O. et +p. 98 H. p. 53 O. Lucili, p. 101 H. +p. 56 O. Vergili uerba pro Varronianis uendidit. talis +homo nullam habet fidem et neglexi quae apud eum leguntur. ne +autem prorsus desint hic adscribam duo uel tria testimonia, quae +ad Varronis libros grammaticos fortasse pertinere possent. 50 +p. 28 O.: <i>calcem hominis aut iumenti fem. gen. dicendum +ut Virgilius</i> (Aen. XI 714): <i>ferrata calce fatigat. calx +uero aedificiorum fem. gen. cuius nom. calcs per s non per x ut +Varro: calcs circum fura quam</i>, quae misere quidem corrupta +sunt, praeterea autem Varronis mentem non adsecutus est scriptor +(cf. de <i>x</i> littera supra <a href = "#pg124xlit">p. 124</a>). +63 p. 31 O.: <i>compago gen. fem., ut Varro: haec +compages</i>. 312 p. 99 H. p. 53 O.: +<i>stiria dicuntur ab stillis quid Virgilius genere fem., Varro +neutro dixerit. sed uicit Virgilii auctoritas</i>, cf. Seru. in +Verg. geo. III 366. gloss. ant. ap. A. Mai. class. auct. VII +p. 581.</p> +<br> +<hr> +<hr> +<span class = "pagenum">139</span> +<br> +<br> +<p align = "center"><font size = "+2"><a name = "fragments"> +M. TERENTI VARRONIS</a></font><br> +<br> +<font size = "+1">LIBRORVM GRAMMATICORVM</font><br> +PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA<br> +<br> +<font size = "+1">RELLIQVIAE</font></p> +<br> +<br> +<br> +<br> +<span class = "pagenum">140</span> +<p>In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili +et Hertzi usurpaui notas.</p> +<br> +<hr> +<div class = "mynote"> +Some details of the critical apparatus are given descriptively:<br> + {*above space: qui}<br> + {*between a and e: small r}<br> +All other asterisks are as in the original text. Asterisks +in fragment numbers were explained in the <a href = "#pgvexpl">author’s +preface</a>.</div> +<br> +<div class = "contents"> +<i><b>De Lingua Latina</b><br> +Lib. I:</i> +<a href = "#frg1">1*</a> <br> +<i>Lib. II:</i> +<a href = "#frg2">2*</a> +<a href = "#frg3">3</a> +<a href = "#frg4">4</a> +<a href = "#frg5">5</a> +<a href = "#frg6">6</a><br> +<i>Lib. IIII:</i> +<a href = "#frg7">7</a><br> +<i>Lib. XI:</i> +<a href = "#frg8">8</a> +<a href = "#frg9">9</a> +<a href = "#frg10">10</a> +<a href = "#frg11">11</a> +<a href = "#frg12">12</a> +<a href = "#frg13">13</a> +<a href = "#frg14">14</a> +<a href = "#frg15">15</a> +<a href = "#frg16">16</a> +<a href = "#frg17">17</a> +<a href = "#frg18">18</a> +<a href = "#frg19">19</a> +<a href = "#frg20">20</a> +<a href = "#frg21">21</a> +<a href = "#frg22">22</a> +<a href = "#frg23">23</a> +<a href = "#frg24">24</a> +<a href = "#frg25">25</a><br> +<i>Lib. XII:</i> +<a href = "#frg26">26</a> +<a href = "#frg27">27</a><br> +<i>Lib. XIII:</i> +<a href = "#frg28">28</a> +<a href = "#frg29">29</a> +<a href = "#frg30">30</a> +<a href = "#frg31">31</a><br> +<i>Lib. XIIII-XVI:</i> +<a href = "#frg32">32*</a><br> +<i>Lib. XVIII:</i> +<a href = "#frg33">33</a><br> +<i>Lib. XXII:</i> +<a href = "#frg34">34</a><br> +<i>Lib. XXIII:</i> +<a href = "#frg35">35</a><br> +<i>Lib. XXIIII:</i> +<a href = "#frg36">36</a> +<a href = "#frg37">37</a> +<a href = "#frg38">38</a> +<a href = "#frg39">39</a> +<a href = "#frg40">40</a><br> +<i><b>De Sermone Latino</b><br> +Lib. I:</i> +<a href = "#frg41">41*</a> +<a href = "#frg42">42*</a> +<a href = "#frg43">43</a> +<a href = "#frg44">44</a> +<a href = "#frg45">45</a> +<a href = "#frg46">46</a> +<a href = "#frg47">47</a> +<a href = "#frg48">48</a><br> +<i>Lib. II:</i> +<a href = "#frg49">49</a> +<a href = "#frg50">50</a> +<a href = "#frg51">51</a> +<a href = "#frg52">52</a> +<a href = "#frg53">53</a> +<a href = "#frg54">54</a><br> +<i>Lib. III:</i> +<a href = "#frg55">55</a> +<a href = "#frg56">56</a> +<a href = "#frg57">57</a> +<a href = "#frg58">58</a> +<a href = "#frg58a">58<sup>A</sup></a> +<a href = "#frg58b">58<sup>B</sup></a> +<a href = "#frg58c">58<sup>C</sup></a> +<a href = "#frg58d">58<sup>D</sup></a> +<a href = "#frg59">59</a> +<a href = "#frg60">60</a> +<a href = "#frg60a">60<sup>A</sup></a> +<a href = "#frg60b">60<sup>B</sup></a> +<a href = "#frg61">61</a> +<a href = "#frg62">62</a> +<a href = "#frg63">63</a><br> +<i>Lib. IIII:</i> +<a href = "#frg64">64*</a> +<a href = "#frg65">65*</a> +<a href = "#frg66">66</a> +<a href = "#frg67">67</a> +<a href = "#frg68">68*</a> +<a href = "#frg69">69</a> +<a href = "#frg70">70*</a> +<a href = "#frg71">71</a> +<a href = "#frg72">72</a> +<a href = "#frg73">73</a> +<a href = "#frg74">74</a> +<a href = "#frg75">75</a> +<a href = "#frg76">76</a> +<a href = "#frg77">77</a> +<a href = "#frg78">78</a> +<a href = "#frg79">79</a> +<a href = "#frg80">80</a> +<a href = "#frg81">81</a> +<a href = "#frg82">82</a> +<a href = "#frg83">83</a> +<a href = "#frg84">84</a> +<a href = "#frg85">85</a> +<a href = "#frg86">86</a> +<a href = "#frg87">87</a> +<a href = "#frg88">88</a> +<a href = "#frg89">89</a> +<a href = "#frg90">90</a> +<a href = "#frg91">91</a> +<a href = "#frg92">92</a> +<a href = "#frg93">93</a> +<a href = "#frg94">94</a> +<a href = "#frg95">95</a> +<a href = "#frg96">96</a> +<a href = "#frg97">97</a> +<a href = "#frg98">98</a> +<a href = "#frg99">99</a> +<a href = "#frg100">100</a> +<a href = "#frg101">101</a> +<a href = "#frg102">102</a><br> +<i><b>De Antiquitate Litterarum</b><br> +Lib. II:</i> +<a href = "#frg103">103</a> +<a href = "#frg104">104</a> +<a href = "#frg105">105</a> +<a href = "#frg106">106</a> +<a href = "#frg107">107</a> +<a href = "#frg108">108</a><br> +<i><b>De Similitudine Verborum</b><br> +Lib. II:</i> +<a href = "#frg109">109</a><br> +<i><b>De Vtilitate Sermonis</b><br> +Lib. IIII:</i> +<a href = "#frg110">110</a><br> +<i><b>Fragmenta Incertae Sedis</b></i><br> +<a href = "#frg111">111</a> +<a href = "#frg112">112</a> +</div> +<br> +<hr> +<span class = "pagenum">141</span> +<h2>DE LINGVA LATINA LIBRI XXV</h2> + +<h3>I</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg1">1*</a><br> +<span class = "apparatus"> +rei <i>om. BDP</i> |<br> +quidquid <i>DP</i> |<br> +uel sentitur <i>suprascr.</i> uel <i>B</i> |<br> +qualiter <i>coni. Vsener pro</i> quanta |<br> +disputatione <i>BD</i> |<br> +congestione asperetur] congestione nodetur et congestione +asperetur <i>B</i> |<br> +quot <i>C</i> quot <i>suprascr.</i> uel quod <i>B</i> quod +<i>corr. in</i> quot <i>P</i> quod <i>D</i> |<br> +rithmus <i>BC</i> |<br> +tractatur <i>P</i> tractetur <i>C</i> |<br> +negotia {*above a: o} <i>P</i> | +</span> +Verbum est uniuscuiusque <span class = "flag">rei</span> +signum quod ab audiente possit intellegi a +loquente prolatum. res est <span class = "flag">quicquid</span> +<span class = "pagenum">142</span> +<span class = "flag">uel sentitur</span> +uel intellegitur uel latet. signum est quod et se ipsum +sensui et praeter se aliquid animo ostendit. loqui est articulata +uoce signum dare. articulatam autem dico quae comprehendi litteris +potest. | omne uerbum sonat. cum enim est in scripto non uerbum sed +uerbi signum est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. +de sono enim uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur +<span class = "flag">qualiter</span> uocalium uel +<span class = "flag">dispositione</span> leniatur uel concursione +dehiscat, item consonantium uel interpositione nodetur uel +<span class = "flag">congestione asperetur</span> et +<span class = "flag">quot</span> uel qualibus syllabis constet, ubi +poeticus <span class = "flag">rhythmus</span> accentusque a grammaticis +solarum aurium <span class = "flag">tractantur negotia</span>. et tamen +cum de his disputatur praeter dialecticam non est. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +enim <i>inter lineas add. C</i> |<br> +optinent uerbạ {*above a: orum} <i>C</i> |<br> +illa <i>om. D</i> |<br> +nam...loquimur <i>uncis inclusit Vsener</i> |<br> +loquimur <i>corr. ex</i> loqnimur <i>B</i> |<br> +occurr̃ <i>C</i> |<br> +quidquid <i>DP</i> |<br> +aures <i>BD</i> aures{*above e: i} <i>P</i> |<br> +et <i>DCP</i> ex <i>sed in mg.</i> i.e. et <i>B</i> |<br> +aliquod <i>BP</i> | +</span> +haec <span class = "flag">enim</span> scientia disputandi est. sed +<span class = "pagenum">143</span> +cum uerba sint rerum, quando de ipsis <span class = "flag">obtinent, +uerborum</span> autem <span class = "flag"> +illa</span> quibus de his disputatur <span class = "flag">(nam +cum de uerbis loqui nisi uerbis nequeamus, et cum +loquimur non nisi de aliquibus rebus loquimur)</span>, +<span class = "flag">occurrit</span> +animo ita esse uerba signa rerum, ut res esse non desinant. +cum ergo uerbum ore procedit, si propter se procedit id est ut de +ipso uerbo aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique +disputationi quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. +<span class = "flag">quicquid</span> autem ex uerbo non +<span class = "flag">auris</span> +sed animus sentit <span class = "flag">et</span> +ipso animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero +uerbum procedit non propter se sed propter aliud +<span class = "flag">aliquid</span> +significandum dictio uocatur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +quod <i>D</i> |<br> +quatuor <i>P</i> ·IIII· {*above last I: or} <i>B</i> |<br> +distincte <i>P</i> |<br> +significat et nomen est sed uerbi · · quod <i>B</i> |<br> +significat <i>suprascr. a manu rec.:</i> continetur <i>P</i> |<br> +uerbum est nec tamen uerbum sed <i>P</i> |<br> +iam in {*above ‘in’: ..} illa <i>B</i> |<br> +ipsud <i>C</i> |<br> +quod fit] quod <i>a manu rec. add. in P</i> |<br> +quidquid <i>DP</i> | +</span> +res autem ipsa +quae iam uerbum non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat +uerbum <span class = "flag">quo</span> significari possit siue non +habeat, nihil aliud +<span class = "pagenum">144</span> +quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo +<span class = "flag">quattuor distincta</span> teneantur uerbum dicibile +dictio res. quod dixi uerbum et uerbum est et uerbum +<span class = "flag">significat</span>. quod dixi dicibile uerbum est, +nec tamen uerbum sed quod in uerbo intellegitur et animo +<span class = "flag">continetur</span> significat. quod dixi dictionem +<span class = "flag">uerbum est</span>, sed quod iam illa duo simul id +est et <span class = "flag">ipsum</span> uerbum et +<span class = "flag">quod fit</span> in animo per uerbum significat. +quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta sunt +<span class = "flag">quicquid</span> restat significat. +</div> + +<span class = "pagenum2">141</span> +<div class = "commentary"> +<b>TESTIMONIA<br> +1</b> Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39 sq. ed. +Creceli p. 7: <b>Verbum est ... litteris potest.</b> +<span class = "pagenum2">142</span> +haec omnia quae definita sunt, +utrum recte definita sint et utrum hactenus uerba definitionis aliis +definitionibus persequenda fuerint, ille indicabit locus, quo +definiendi disciplina tractatur. nunc quod instat accipe intentus. +<b>omne uerbum ... signum est.</b> quippe inspectis a legente +litteris occurrit animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud +litterae scriptae quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo +ostendunt? et paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et +praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non uerba +sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit pars minima +uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo, [et] ut appellemus +litteram etiam cum scriptam uidemus, quamuis omnino tacita sit neque +ulla pars uocis sed signum partis uocis appareat, ita etiam uerbum +appellatur cum scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum +significantis uocis non <i>uox</i> (uox <i>add. Vsener</i>) eluceat. +ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. <b>sed quod ... restat +significat.</b> sed exemplis haec inlustranda esse perspicio. fac +igitur a quoquam grammatico puerum interrogatum hoc modo: arma quae +pars orationis est? quod dictum est arma propter se dictum est id +est uerbum propter ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars +orationis, non propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, +uel animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt, +ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi +proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma, quod +hic uerbum est, cum a Vergilio +<span class = "pagenum2">143</span> +pronuntiatum est, dictio fuit: non enim propter se prolatum est, sed +ut eo significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et +cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella uel +arma, quae gesta aut gestata (<i>corr. Vsener pro</i> ingesta +<i>ex D in quo</i> igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum +gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent uel +digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non cogitentur +non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se nec uerba sunt +nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam proprio nomine res +uocantur. tractandum est igitur nobis in hac parte dialecticae de +uerbis, de dicibilibus, de dictionibus, de rebus. in quibus omnibus +cum partim uerba significentur partim non uerba, nihil est tamen, +de quo non uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo +disputetur per quae de ceteris disputare conceditur.</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +inquid <i>D</i> |<br> +nostra <i>CP</i> |<br> +sed de trauerso {*above u: ns} <i>D</i> sed et de transverso +<i>C</i> |<br> +ubide {*above b: v} <i>D</i> |<br> +odiosum quae <i>D</i> |<br> +fit <i>corr. Vsener pro</i> sit |<br> +quarto <i>C</i> quartum est defuit <i>deleto</i> est <i>B</i> |<br> +putent <i>C</i> |<br> +sillaba <i>C</i> |<br> +enim <i>BDP</i> autem <i>C</i> |<br> +bonbum <i>D</i> |<br> +boesei <i>B</i> boese <i>C</i> boesae <i>D</i> boase <i>uel</i> +boose <i>P</i> |<br> +greci <i>C</i> |<br> +ergo uerbum dictum est a uere boando <i>a man. rec. +add. in P</i> |<br> +quasi uere boando <i>C</i> | +</span> +Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem quasi uerberent. +immo <span class = "flag">inquit</span> alius quod aerem. sed +quid <span class = "flag">nostram</span>? non magna lis est, nam +uterque a uerberando huius uocabuli originem trahit. +<span class = "flag">sed +de transuerso</span> tertius <span class = "flag">uide</span> +quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui oportet +<span class = "flag">odiosumque fit</span> +natura ipsa iudicante mendacium, uerbum a uero cognominatum +est. nec ingenium <span class = "flag">quartum defuit</span>. nam +sunt qui uerbum a uero quidem dictum <span class = "flag">putant</span>, +sed prima <span class = "flag">syllaba</span> satis +animaduersa secundam neglegi non oportere. +uerbum <span class = "flag">enim</span> +cum dicimus, inquiunt, prima eius syllaba uerum +significat secunda sonum. hoc enim uolunt esse ‘bum’. unde Ennius +sonum pedum ‘<span class = "flag">bombum</span> pedum’ +<span class = "pagenum">145</span> +dixit,et <span class = "flag">βοῆσαι graeci</span> +clamare. | ergo uerbum dictum est <span class = "flag">quasi a +uerum boando</span> hoc est uerum sonando. +</div> + +<div class = "commentary"> +Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare ad +facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam disciplinam, ut +defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae facultatis sed non his +docetur ipsa rhetorica) ergo omne uerbum praeter id quod sonat +quattuor quaedam necessario uocat in quaestionem: originem suam uim +declinationem ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum +quaeritur unde ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus +necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni +(<i>d. nat. deor. III 24, 62</i>) quoque idem uidetur. quis +enim egeat auctoritate +<span class = "pagenum2">144</span> +in re tam +perspicua. quod si omnino multum iuuaret explicare originem uerbi, +ineptum esset aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis +enim reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit. +huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum origo pro +cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim <b>uerba ipsa ... graeci +clamare</b> et Vergilius (<i>geo. III 223</i>) ‘reboant siluae’. +<span class = "pagenum2">145</span><b>ergo uerbum ... uerum +sonando</b>. quod si ita est, praescribit quidem hoc nomen, ne cum +uerbum facimus mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, +mentiantur. ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a +uerberando an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an +potius unde sit dictum non curemus, cum quid significet +intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de origine +uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem suscepti operis +praetermisisse uideamur. <b>stoici autumant</b> +(<a href = "#frg2"><i>fr.</i> 2*</a>) ... cf. Augustin. de +magistro V 12. I p. 679 ed. congr. S. M. Prise. VIII 1. I +p. 369, 5: uerbum autem quamuis a uerberatu aeris dicatur, quod +commune accidens est omnibus partibus orationis, tamen praecipue in +hac dictione quasi proprium eius accipitur, qua frequentius utimur +in omni oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II +p. 570<sup>A</sup> Garet. +</div> + +<div class = "annotation"> +ADNOTATIO CRITICA<br> +<i>Augustini libelli de dialectica tres habui +codices. Bernenses duos meum in usum contulit accuratissime +H. Vsener meus: B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec +scribit:</i> + +<blockquote> +<i>Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est, qui +unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua hauserit +F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est quadratus. +schedis constat membranaceis CLXXXXVII. conpositus est uno quinione +qui primo loco collocatus est et XXIIII quaternionibus; sed excisae +sunt quaternionis XI duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. +scriptus esse uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte +VIIII litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius, +nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in Seruio +paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano (cf. C. Halm +praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae hunc secuntur +bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae uel adeo +quadripertitae sunt.</i> +</blockquote> + +<i>folio 153<sup>u.</sup> leguntur:</i> c̄ · chIRII {*starting +above h: consulis} for|TuNaTIaNI · aRTIs Rhe|TORICe lib · III · +expl. IN|cIpIT · auRElII · au|GUSTINI · de dialecTica <i>C = cod. +Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae perquam similes +longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli</i> INCIPIT TRACTATUS +SCI AGI INDIALECTICA <i>extremae litterae legi uix possunt, sed +manifesta est subscriptio</i> EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI +AuGuSTINI IN dIAlECTICA <i>P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi +undecimi, quem Carolus Morel in usum meum contulit. D = cod. +Darmstadiensis 166 cuius scripturas e W. Creceli editione opusculi +Augustiniani Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. ‘in D liber +tribuitur C. Chirio Fortunatiano et inscribitur</i> de dialectica +liber’: <i>Crecelius</i>. +</div> + +<h2>LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM</h2> + +<h3>III</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg2">2*</a><br> +<span class = "apparatus"> +posit <i>C</i> |<br> +dices <i>P</i> |<br> +quod <i>add. Wachsmuth</i> |<br> +origine <i>BD</i> |<br> +interpraetaris <i>BC</i> interpretaris <i>DP</i> |<br> +rursus <i>om. C</i> |<br> +origo dum esse donec <i>BD</i><br> +origo querendum esse donec <i>C</i><br> +origo dicenda est donec <i>P</i><br> +<i>lacunam expleuit Crecelius et Wachsmuth</i> |<br> +innitum <i>C</i> |<br> +cathenarum <i>D</i> |<br> +ista <i>BC</i> | +</span> +Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius +non certa explicari origo <span class = "flag">possit</span>. et +quia hoc modo eos urguere facile fuit, si +<span class = "flag">diceres</span> hoc infinitum esse, +<span class = "flag">quod</span> +quibus uerbis alicuius uerbi <span class = "flag">originem +interpretareris</span>, eorum <span class = "flag">rursus</span> +a te <span class = "flag">origo <i>quaerenda +esset: illi docent hoc tamdiu facien</i>dum esse, donec</span> +perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine concinat, +ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum +<span class = "flag">hinnitum</span>, ouium balatum, +tubarum clangorem, stridorem +<span class = "flag">catenarum</span>. perspicis enim haec uerba +ita sonare, ut <span class = "flag">ipsae</span> res quae his +uerbis significantur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +auditam <i>DP</i> |<br> +sicis{*above ic: c} <i>C</i> |<br> +peperit et ipsum <i>P</i> |<br> +asperum est cum <i>P</i> |<br> +crux <i>B</i> |<br> +adficiunt <i>D</i> efficiunt{*above e: a} <i>B</i> +efficiunt <i>P</i> |<br> +sentiuntur <i>corr. in</i> sentiantur <i>D</i> sentiantur <i>BP</i> |<br> +re <i>ci. Otto Iahn</i> |<br> +leuiter <i>P</i> |<br> +<i>post</i> uerba <i>duae fere litterae erasae in B</i> |<br> +concordarent <i>BCDP</i> | +</span> +sed quia sunt res quae non +<span class = "pagenum">146</span> +sonant, +in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel aspere sensum +tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut tangit +<span class = "flag">auditum</span>, +<span class = "flag">sic eis</span> nomina +<span class = "flag">pepererit, ut ipsum</span> lene cum dicimus +leniter sonat. quis item asperitatem non et ipso nomine asperam +iudicet? lene est auribus cum dicimus uoluptas, <span class = "flag">asperum +cum</span> dicimus <span class = "flag">crux</span>. +ita res ipsae <span class = "flag">afficiunt</span> ut uerba +<span class = "flag">sentiuntur</span>. +mel, quam suauiter gustum <span class = "flag">res</span> +ipsa, tam <span class = "flag">leniter</span> +nomine tangit auditum; acre in utroque asperum est; lana et +uepres ut audiuntur <span class = "flag">uerba</span> sic illa +tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt, ubi sensus +rerum cum sonorum sensu <span class = "flag">concordaret</span>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +ipsam <i>C</i> |<br> +similitu{*above u: dine} processisse <i>C</i> |<br> +concordat <i>CP</i> concordaret <i>B</i> |<br> +duritiae et inter <i>B</i> duritiae et inter <i>sed pro</i> et +<i>antea</i> ae <i>scriptum fuisse uidetur D</i> duritie et inter +<i>C</i> duritiae inter <i>P</i> |<br> +crucis <i>om. BCDP add. Louanienses</i> |<br> +appellata sint <i>BCD</i> |<br> +uentum est ut <i>P</i> |<br> +nomen non <i>cod. Carthusianus Louaniensium</i> tamen non +<i>BCDP</i> |<br> +sed <i>om. P</i> |<br> +parum <i>BCD</i> |<br> +quamdam <i>BP</i> |<br> +dicatur <i>CP</i> |<br> +nunc <i>om. C</i> |<br> +piscibus simile <i>CP</i> |<br> +dictam <i>BD</i> | +</span> +hinc ad <span class = "flag">ipsarum</span> inter se rerum +<span class = "flag">similitudinem processisse</span> +licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux +propterea dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem +crux efficit asperitate <span class = "flag">concordet</span>, +crura tamen non propter +asperitatem doloris, sed quod longitudine atque <span class = "flag">duritie +inter</span> membra cetera sint ligno <span class = "flag">crucis</span> +similiora, sic <span class = "flag">appellata +sunt</span>. inde ad abusionem <span class = "flag">uentum, +ut</span> usurpetur <span class = "flag">nomen non</span> rei +similis <span class = "flag">sed</span> quasi uicinae. quid enim +simile habet significatio parui et minuti, cum possit +<span class = "flag">paruum</span> esse, quod +<span class = "pagenum">147</span> +non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit? dicimus tamen +propter <span class = "flag">quandam</span> uicinitatem minutum pro +paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet enim paruum +ut minutum non <span class = "flag">dicat</span>. illud magis +pertinet ad id quod <span class = "flag">nunc</span> uolumus +ostendere, quod cum piscina dicitur in balneis, in qua piscium nihil +sit nihilque <span class = "flag">simile piscibus</span> habeat, +uidetur tamen a piscibus <span class = "flag">dicta</span> propter +aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum +similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +stultu <i>C</i> |<br> +repugnare <i>BDP</i> reputare <i>C</i> |<br> +accidi <i>C</i> |<br> +hoc <i>om. C</i> |<br> +quid distet <i>BC</i> quod istic <i>P</i> |<br> +abripitur <i>C</i> |<br> +de similitudine <i>BCD</i> dissimilitudine <i>P</i> |<br> +dicitur <i>C</i> |<br> +origo <i>BCD</i> ergo <i>P</i> |<br> +eo <i>ex correct. add. in C</i> | +</span> +quod si quis +dicat homines piscibus similes natando fieri et inde piscinae nomen +esse natum, <span class = "flag">stultum</span> est +<span class = "flag">repugnare</span>, +cum ab re neutrum abhorreat et utrumque +lateat. illud tamen bene <span class = "flag">accidit</span>, quod +<span class = "flag">hoc</span> uno exemplo diiudicare iam possumus, +<span class = "flag">qui distet</span> origo uerbi quae de +uicinitate <span class = "flag">arripitur</span> ab ea quae +<span class = "flag">de similitudine ducitur</span>. +hinc facta progressio usque ad contrarium. nam lucus eo +dictus putatur quod minime luceat, et bellum quod res bella non sit, +et foederis nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate porci +dictum est ut nonnulli uolunt, redit <span class = "flag">origo</span> +ad illam uicinitatem, cum id quod fit ab <span class = "flag">eo</span> +per quod fit nominatur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +feditate <i>C</i> |<br> +porci {*starting above i: per} quem fedus <i>C</i> |<br> +efficiatur <i>CD</i> |<br> +per effectum <i>P</i> |<br> +eius effectus <i>P</i> |<br> +{*starting above space: uel o} putatio <i>B</i> putatio <i>D</i> |<br> +quod continetur <i>C</i> quod continet <i>P</i> |<br> +apellatam <i>C</i> |<br> +quis .{*above .: h}orreum <i>C</i> |<br> +mutata d littera <i>P</i> |<br> +ordeo <i>C</i> |<br> +au̇ {*above space: t} per <i>B</i> |<br> +ut {*starting above u: cum} orreum <i>C</i> hordeum <i>P</i> |<br> +ubi <i>D</i> |<br> +uocamus <i>DP</i> uocant <i>C</i> dicimus <i>B</i> |<br> +capillos <i>BP</i> |<br> +pilos <i>BP</i> |<br> +origo <i>om. C</i> |<br> +stoyci <i>C</i> | +</span> +nam ista omnino uicinitas +late patet et per multas partes secatur: aut per efficientiam, ut +hoc ipsum a <span class = "flag">foeditate porci</span> +per quem foedus <span class = "flag">efficitur</span>, +aut <span class = "flag">per effecta</span>, ut puteus quod +<span class = "flag">eius effectum +potatio</span> est creditur dictus, aut per id +<span class = "flag">quo continetur</span>, ut urbem ab orbe +<span class = "flag">appellatam</span> uolunt, quod +<span class = "pagenum">148</span> +auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod continet, +ut si <span class = "flag">quis horreum +mutata littera</span> affirmet ab <span class = "flag">hordeo</span> +nominatum, <span class = "flag">aut per</span> abusionem, +<span class = "flag">ut cum horreum</span> dicimus et +<span class = "flag">ibi</span> +triticum conditur, uel a parte totum ut mucronis +nomine, quae summa pars gladii est, gladium +<span class = "flag">uocamus</span>, uel a toto pars ut +<span class = "flag">capillus</span> +quasi capitis <span class = "flag">pilus</span>. | +innumerabilia sunt uerba, quorum <span class = "flag">origo</span>, +de qua ratio reddi possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet +ut <span class = "flag">Stoici</span> contendunt. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +cunabula uerborum <i>C</i> |<br> +sementum <i>BDP</i> sem̃ttuũ <i>C</i> |<br> +quisque <i>P</i> |<br> +quidquam <i>P</i> |<br> +syblabas <i>D</i> |<br> +·u· littera <i>B</i> quinta littera <i>C</i> |<br> +obtinent <i>C</i> |<br> +primae <i>DP</i> prime <i>C</i> primae syllabae <i>B</i> |<br> +uafer <i>suprascr.</i> fer <i>a man. rec. P</i> |<br> +grassum <i>D</i> |<br> +eas <i>BCD</i> eam <i>P</i> |<br> +honerent <i>CP</i> |<br> +unde <i>BD</i> inde <i>CP</i> |<br> +habiit <i>D</i> |<br> +habiit non habiuit <i>utroque loco deleto</i> h <i>C</i> |<br> +non quam <i>P</i> |<br> +hunc <i>corr. ex</i> hoc <i>C</i> | +</span> +Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad illa +<span class = "flag">verborum +cunabula</span> uel stirpem potius atque adeo +<span class = "flag">sementum</span>, ultra quod quaeri originem +uetant, nec si <span class = "flag">quisquam</span> uelit potest +<span class = "flag">quicquam</span> inuenire. nemo abnuit +<span class = "flag">syllabas</span>, in quibus +<span class = "flag">V littera</span> locum +<span class = "flag">obtinet</span> consonantis, ut sunt in his uerbis +<span class = "flag">primae</span>: +<span class = "flag">uafer</span> uelum uinum +uomis uulnus, <span class = "flag">crassum</span> et quasi +ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi consuetudo, cum +de quibusdam uerbis <span class = "flag">eas</span> subtrahimus +ne <span class = "flag">onerent</span> aurem. +nam <span class = "flag">unde</span> +est, quod amasti dicimus libentius quam +amauisti et <span class = "flag">nosti quam</span> nouisti, et +<span class = "flag">abiit non abiuit</span> et in +<span class = "flag">hunc</span> modum innumerabilia? +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +quasi <i>corr. ex</i> quae si <i>C</i> quaesi <i>D</i> |<br> +ualidius <i>BCDP</i> |<br> +uiolentia <i>B</i> |<br> +possint <i>B</i> |<br> +quo aliquid uinciatur <i>om. B</i> |<br> +amminicula <i>B</i> |<br> +innituntur <i>corr. ex</i> inmituntur <i>C</i> |<br> +prendunt <i>corr. ex</i> prendent <i>uel</i> prendont <i>C</i> +praendunt <i>B</i> |<br> +Terentius] <i>Eun. IIII 4, 21</i> |<br> +iterantium <i>corr. ex</i> itinerantium <i>C</i> iterantium +<i>P</i> |<br> +est et trita <i>P</i> |<br> +ui pedum <i>corr. ex</i> uis pedum <i>C</i> uis pedum <i>B</i> +usu (<i>suprascr.</i> uel ui) pedum <i>P</i> |<br> +faciemus {*above e: a} <i>C</i> |<br> +dicta <i>C</i> | +</span> +ergo cum dicimus uim, +sonus +<span class = "pagenum">149</span> +uerbi ut dictum est <span class = "flag">quasi +ualidus</span> +congruit rei quam significat. iam ex illa uicinitate per id quod +efficiunt, hoc est quia <span class = "flag">uiolenta</span> +sunt, dicta uincula <span class = "flag">possunt</span> uideri et +uimen, <span class = "flag">quo aliquid uinciatur</span>. inde +uites, quod <span class = "flag">adminicula</span> quibus +<span class = "flag">innituntur</span> nexibus +<span class = "flag">prendunt</span>. hinc iam propter similitudinem +incuruum senem uietum <span class = "flag">Terentius</span> appellauit. +hinc terra, quae pedibus <span class = "flag">itinerantium</span> +flexuosa <span class = "flag">et trita est</span>, uia dicitur. +si autem uia, quod <span class = "flag">ui pedum</span> trita +est, magis creditur dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed +<span class = "flag">faciamus</span> a similitudine uitis uel +uiminis, hoc est a flexu esse <span class = "flag">dictam</span>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +quė. {*above .: rit}ergo <i>B</i> |<br> +a me <i>C</i> me <i>BDP</i> |<br> +uictum <i>D</i> |<br> +uictos <i>D</i> |<br> +etiam quod <i>P</i> |<br> +canto <i>C</i> cantu <i>BDP</i> |<br> +ambiuntur <i>P</i> |<br> +dicatur i <i>in rasura scripto C</i> |<br> +ita sit uitis nomen <i>BDP</i> istud uiti sit nomen +<i>corr. ex</i> ista uitis sit nomen <i>C</i> |<br> +quod <i>CP</i> quid <i>BD</i> |<br> +dicemus <i>corr. ex</i> dicimus <i>D</i> |<br> +a ui uis <i>add. a man. rec. in P</i> a uiuis. quare <i>B</i> +a uiuis. quare <i>corr. ex</i> a uiuis. quere <i>C</i> |<br> +reddetur ratio <i>add. a man. rec. in P</i> |<br> +ultro <i>C</i> |<br> +prosequi <i>P</i> | +</span> +<span class = "flag">quaerit ergo a +me</span> quispiam: quare uia dicta est, respondeo: a flexu, quod +flexum uelut incuruum <span class = "flag">uietum</span> ueteres +dixerunt, unde <span class = "flag">uietos etiam +quae cantho ambiantur</span> +rotarum ligna uocant. persequitur +quaerere unde uietum flexum <span class = "flag">dicatur</span>, +et hic respondeo a similitudine uitis. instat atque exigit, unde +<span class = "flag">ita sit uitis nomen</span>; dico: +<span class = "flag">quod</span> uinciat ea quae compraehenderit. +scrutatur ipsum uincire unde dictum sit; +<span class = "flag">dicemus a ui</span>. Vis quare sic +appellatur requiret; <span class = "flag">reddetur ratio</span> +quod robusto et quasi ualido sono uerbum rei quam significat +congruit. <span class = "flag">ultra</span> quod requirat +<span class = "pagenum">150</span> +nonhabet. quot modis autem origo uerborum corruptione uocum +uarietur, ineptum est <span class = "flag">persequi</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>2*.</b> Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S. M. +p. 9 ed. Crec. <b>stoici autumant</b>, quos scio (<i>ci. +Vsener</i> ciẽ <i>B</i> cicero <i>DCP</i>) in hac re ut Cicero +irridet <b>nullum esse</b> ... [Donat. III 6, 2 p. 1775: +<span class = "pagenum2">146</span>κατάχρησις +est usurpatio nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui +occiderit fratrem et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi +extrinsecus sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, +13: antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab ironia +hoc differt, quod ironia adfectu mutat significationem, antiphrasis +uero +<span class = "pagenum2">147</span> +diuersitatem rei nominat, +ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod minime +luceat. <i>cf</i>. Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. +<span class = "pagenum2">148</span> +Cap. IIII 360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, +24] ... <b>circumduci solet</b>, cuius rei et Vergilius (<i>A. V +755</i>) meminit ubi Aeneas urbem designat aratro, <b>aut per id ... +capitis pilus</b>. quid ultra prouehar? quicquid aliud adnumerari +potest, aut similitudine rerum et sonorum aut similitudine rerum +ipsarum aut uicinitate aut contrario contineri uidebis originem +uerbi. quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus, +sed hoc non semper utique possumus. <b>innumerabilia +<span class = "pagenum2">149</span> +sunt</b> enim <b>uerba ... est +persequi</b>. nam et longum et minus quam illa quae dicta sunt +necessarium. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg3">3</a><br> +Varro asinos rudere canes gannire pullos +pipare dixit.</div> +<span class = "pagenum2">150</span> +<div class = "commentary"> +<b>3.</b> Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum +(<b>Varro ... dixit</b> et Lucretius lib. V (<i>1070</i>) alio +pacto gannitu uocis adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum +uocauerunt. <i>cf.</i> Non. p. 156. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg4">4</a><br> +<span class = "apparatus"> +deus <i>cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg. +Varronis desiderantur uerba</i>. |<br> +omnibus <i>Paris.</i> | +</span> +Ita respondeant cur dicant <span class = "flag">deos</span> cum +<span class = "flag">omnes </span> antiqui dixerint diuos. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>4.</b> Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale +nomen est omnibus. nam graece δέος, +qui latine timor (δέος est latine timor +<i>volg.</i> deus graece dicitur (φόβος +id est timor <i>Daniel</i>) uocatur. inde deus dictus est, +quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio: <b>ita +respondeant ... diuos</b>. <i>cf.</i> Seru. ad A. V 45. VIII 275. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg5">5</a><br> +<span class = "apparatus"> +Ciceronem fixum <i>M</i> | +</span> +<span class = "flag">Fixum</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>5.</b> Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud +ueteres tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus +de uita sua ‘sagittis’ inquit ‘confictus’, Varro ad Ciceronem +tertio <b>fixum</b>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg6">6</a><br> +<span class = "apparatus"> +nocẽ pantera {*above t: h} <i>cod. Laurent. pl. 45, 14 Paris.</i> | +</span> +Sicut nocet <span class = "flag">panthera </span> et lea. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>6.</b> Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet +ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant enim +leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam audiui +feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria libro II sic ait: +statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro ad Ciceronem dicit libro +III (libro NII <i>cod. Paris. 7960</i>): <b>sicut ... lea</b>. +</div> + + + +<h3>IIII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg7">7</a><br> +<span class = "apparatus"> +proluuiem et proluuidinem <i>W</i> |<br> +lubentina <i>WL</i> | +</span> +<span class = "flag">Prolubium et prolubidinem</span> dici ab eo +quod lubeat. unde etiam lucus Veneris +<span class = "flag">Lubentinae</span> dicatur. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>7.</b> Non. p. 64 Prolubium .... Varro de lingua latina +libro IIII (lingua lib. IIII <i>suprascr.</i> latina <i>W</i>): +<b>prolubium ... dicatur</b>. <i>cf.</i> Varro l. l. VI 47 +p. 224. +</div> +<br> +<span class = "pagenum">151</span> +<h2>LIBRI V-XXV AD CICERONEM<br> +<br> +QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO</h2> + +<h3>XI</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg8">8</a><br> +<span class = "apparatus"> +esse <i>supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec. VIIII uel X</i> | +</span> +Varro ait genera tantum illa <span class = "flag">esse</span> quae +generant. +</div> +<span class = "pagenum2">151</span> +<div class = "commentary"> +<b>8.</b> Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p. 143 Lind.: <b>Varro +ait ... generant</b>. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur +auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum et +femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec duo. Seru. +exposit. super paries minores p. 491 Lind.: <b>Varro</b> dicit +genera dicta a generando. quicquid enim gignit uel gignitur, hoc +potest genus dici et genus facere. quod si uerum est. nulla potest +res integrum genus habere nisi masculinum et femininum. Seru. in +secundam Donati edit. comm. p. 1782 P.: genera dicta sunt +ab eo quod generant atque ideo tantum duo sunt genera principalia: +masculinum et femininum, hi enim sexus tantum generant. Prisc. V 1 +p. 141, 4: genera nominum principalia sunt duo, quae sola nouit +ratio naturae: masculinum et femininum. genera enim dicuntur a +generando proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et +femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia generent, +ut masculinum et femininum. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg9">9</a><br> +<span class = "apparatus"> +dicitur <i>cod. Bern. 380 saec. VI uel VII</i> | +</span> +<span class = "flag">Dicit</span> Varro nullam rem animalem neutro +genere declinari. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>9.</b> Cledon. p. 1897 P.: Ostrea si primae +declinationis fuerit sicut musa, feminino genere declinabitur, +ut ad animans referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro +genere et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut +ostri. quia <b>dicit Varro ... declinari</b>. <i>cf.</i> Seru. +expos. Don. p. 492 Lind. Caper de uerb. dub. p. 2249 +P.: ostrea et ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est. +Char. p. 57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero +an hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec +ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non uane +adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri quod +neutrale sit. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg10">10</a><br> +<span class = "apparatus"> +diminutiuo <i>cod. Sangermanens. 1179 saec. VIIII uel X</i> |<br> +cognoscemus <i>Sangerm. 1179</i> | +</span> +Ait Plinius Secundus, secutus Varronem, quando +<span class = "pagenum">152</span> +dubitamus principale genus +redeamus ad diminutionem, et ex <span class = "flag">diminutiuo +cognoscimus</span> principale genus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>10.</b> Pomp. comm. art. Don. 11, 7 p. 154 Lind.: <b>Ait +Plinius ... principale genus</b>. puta arbor ignoro cuius generis +sit. fac diminutiuum arbuscula, ecce hinc intellegis et principale +genus quale +<span class = "pagenum2">152</span> +sit. item si dicas +columna, cuius generis est? facis inde diminutiuum id est columella +et intellegis, quoniam principale feminini generis est. <i>cf.</i> +Char. p. 155, 13. Diom. p. 326, 9. Excerpta gramm. +p. 535, 19K. Prisc. III 27 p. 102, 1. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg11">11</a><br> +<span class = "apparatus"> +Terentius <i>Ad. IIII 2, 44</i> |<br> +hic <i>om. libri</i> |<br> +Plautus <i>Rud. IIII 4, 112</i> | +</span> +Hypocorismata semper generibus suis +unde oriuntur consonant, pauca dissonant velut haec rana hic +ranunculus, hic unguis haec ungula, hoc glandium haec glandula, hic +panis hic pastillus et hoc pastillum, ut Varro dixit: haec beta hic +betaceus, haec malua hic maluaceus, hoc pistrinum haec pistrilla, ut +<span class = "flag">Terentius in Adelphis</span>; hic ensis haec +ensicula et <span class = "flag">hic</span> ensiculus, sic +<span class = "flag">in Rudente Plautus</span>. +</div> + +<div class = "annotation"> +Ypocorismata semper generib: suis und ... hic ranuncul: hic ungis +{*above u: a} haec ungula {*above ‘ungula’: anguilla}. <i>h ... +h</i>. pastillum ut uarro dixit haec beta hic betace ... h. +pistrinum haec pistrilla ut terentius in ad ... sic in rudente +plautus: <i>N reliqua, quae ibi iam legi non possunt, e Charisio +exc. grammaticis editione principe Diomede Prisciano suppleta</i> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>11.</b> Char. p. 37, 13: <b>Hypocorismata ... Plautus</b>. +Char. p. 155, 13: illud uero meminerimus quod semper +deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca +dissonant, ut rana ranunculus, unguis ungula, glandium glandula, +beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius +in Adelphis, ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. Exc. +gramm. I p. 535, 21 K.: illud uero memineris quod semper +deminutiones generibus suis unde oriuntur consonant, pauca +dissonant, ut rana ranunculus, glandium glandicula, beta betaceus, +malua maluaceus, pistrinum pistrilla, ut Terentius in Adelphis, +ensis ensicula et ensiculus: Plautus in Rudente. p. 551, 36: +semper ὑποκορίσματα generibus suis +unde oriuntur consonant, pauca dissonant, ut haec rana ranunculus, +unguis ungula, beta betaceus, malua maluaceus, pistrinum pistrilla, +ensis ensicula. Char. p. 94, 2: deminutionis inaequalitas dura +est, ut iuuenis iuuenculus, canis catulus, puluis puluisculus, +uinum uinulum, talus taxillus, panis pastillus, homo homunculus et +homuncio, piscis pisciculus et pisculus. Diom p. 326, 9: apud +nos diminutionis hoc genus seruatur quod est primae positionis, id +est prima diminutio ... sunt item quae non seruant genera, quae ex +nominibus primae positionis acceperunt, ut scutum scutula scutella, +pistrinum pistrilla, canis canicula, rana ranunculus, unguis ungula +ungella ungellula. Prisc. III 44 p. 115, 6: +<span class = "pagenum2">153</span> +et sciendum quod pauca inueniuntur diminutiua, +quae non seruant genera primitiuorum, ut rana ranunculus, canis +canicula, scutum uel scuta scutula scutella. Lucilius in V: ‘scutam +ligneolam in cerebro infixit’. hic qualus hoc quasillum, pistrinum +pistrilla, haec acus hic aculeus, et praeterea anguis anguilla, +unguis ungula, nubes nubilum, quae magis denominatiua sunt +existimanda quam diminutiua, quippe non habent diminutiuorum +significationem, sed formam tantum. praeterea panus panucula. +Lucilius in VIII ‘intus modo stet rectus ... subteminis panus’. +Probus etiam ponit hoc glandium haec glandula, ensis ensiculus +ensicula, praeterea haec beta malua, his betaceus maluaceus. +</div> + +<span class = "pagenum">153</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg12">12</a><br> +<span class = "apparatus"> +nec quintam <i>N</i> et quintam <i>p</i> |<br> +intellegitur <i>p</i> intellegatur N |<br> +<i>Terent. Andr. IIII 2, 27</i> |<br> +distinxit et mas̅genē <i>N</i> distincxit masculino genere +<i>p</i> ut <i>Putschius</i> |<br> +cursum significare <i>N</i> cursus significaret <i>p</i> | +</span> +Dies communis generis est. qui masculino +genere dicendum putauerunt has causas reddiderunt, quod dies festos +auctores dixerunt non festas, et quartum et quintum kalendas, non +quartam <span class = "flag">nec quintam</span>, et cum hodie +dicimus, nihil aliud quam hoc die <span class = "flag">intellegitur</span>. +qui uero feminino, catholico utuntur quod ablatiuo casu E +non nisi producta finiatur, et quod deminutio eius diecula sit non +dieculus, ut ait <span class = "flag">Terentius</span> ‘quod tibi +addo dieculam’. Varro autem <span class = "flag">distinxit ut +masculino genere</span> unius diei <span class = "flag">cursum +significaret </span>, feminino autem temporis spatium. quod nemo +seruauit. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>12.</b> Char. p. 110, 8: <b>Dies communis ... seruauit.</b> +nam et secundum distinctionem dixit Vergilius (<i>Aen. II 324</i>): +‘uenit summa dies’ id est tempus, et (<i>Aen. IIII 169</i>): ‘ille +dies primus leti’ pro uno die. tamen et feminino genere diei spatium +significat, cum ait (<i>Aen. V 104</i>): ‘exspectata dies aderat’. +cf. Prisc. V 26 p. 158, 11. <i>in ‘libro glossarum’ Bern. n. 16 +fol. 121<sup>u</sup> leguntur haec, quae Vsener mihi descripsit:</i> +dies cum multa significet, significat etiam tempus plerumque +generale, quod (quo <i>Vsener</i>) et dies et nox conprehendatur. +dies generis masculini bonum tempus, feminini malum significat. dies +secundum artis regulam feminini generis est, cum significat tempus: +eius diminutio diecula et ablatiuus casus producta -e- littera +terminatus, ut ab hac die, ab hac re, ab hac specie, uerum masculino +genere dicendum in trina obseruatione retinemus: in qualitate numero +aduerbio. qualitate, ut ‘serenus dies’ [numero serena], numero, aut +(ut <i>Vsener</i>) ‘bis quinos silet ille dies’ non ‘bis quinas’, +aduerbio, ut hodie non hac die. Ceterum diecula nihil praeiudicat, +qui nihil (quia nonnulla <i>Wachsmuth</i>) diminutiua recedunt a +nominibus primae positionis, ut scutum scutula (<i>corr. ex</i> +scutela) scutella, canis canicula, rana raniculus. +</div> + +<span class = "pagenum">154</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg13">13</a><br> +<span class = "apparatus"> +netius <i>bis cod. Laon.</i>. neuuis <i>bis cod. Vindob.</i> | +</span> +Hic <span class = "flag">naeuus</span>.</div> + +<div class = "commentary"> +<span class = "pagenum2">154</span> +<b>13.</b> Gramm. inc. de generib. nom. 224 p. 89, 12 Haupt. +p. 45 Otto: Naeuus generis neutri, sed Varro ad Ciceronem: +<b>hic naeuus</b>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg14">14</a><br> +<span class = "apparatus"> +sumta <i>L</i> sumpta et masculino <i>R</i> |<br> +aliterea <i>Rr</i> et ea littera <i>in mg. r</i> aliterea <i>K</i> +aliter ea <i>BDHGL</i> |<br> +finibri <i>K</i> |<br> +<span class = "appgreek">ΚΟΧΛΕΑϹ</span> <i>L</i> +<span class = "appgreek">ΚΟΧΛΗΑϹ</span> +<i>K</i> +<span class = "appgreek">ΚΟΧΛΙΑϹ</span> {*above Λ: Λ} +<i>Rr</i> +<span class = "appgreek">ΚΟΚ</span>l<span class = "appgreek">ΑΙϹ</span> +<i>H</i> |<br> +coclea <i>RBH</i> coclia <i>DGL</i> |<br> +<span class = "appgreek">Ο</span> * +<span class = "appgreek">ΧΑΡΤΕϹ</span> <i>K</i> +<span class = "appgreek">ΧΑΡΤΕϹ</span> +<i>R</i> +<span class = "appgreek">ΚΑΡΤΕϹ</span> <i>H</i> |<br> +cartha <i>R</i> carta <i>DH</i> |<br> +<span class = "appgreek">ΓΑΥϹΑΠΕϹ</span> <i>BHGK</i> | +</span> +Varro de lingua latina ait, +talia ex Graeco <span class = "flag">sumpta ex masculino</span> +in femininum transire <span class = "flag">et A litera finiri</span> +ὁ <span class = "flag">κοχλίας</span> haec +<span class = "flag">cochlea</span>, +ὁ <span class = "flag">χάρτης</span> haec <span class = "flag">charta</span>, +ὁ <span class = "flag">γαυσάπης</span> haec gausapa. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>14.</b> Prisc. VII 55 p. 333, 1: Horatius in II sermonum +(8, 10): ‘his ut sublatis puer alte cinctus acernam gausape purpureo +mensam pertersit’. unde Persius (<i>VI 46</i>), quasi in e tantum +desinente supra dicti nominis ablatiuo, gausapa dixit plurale, non +gausapia: ‘iam chlamydes regum, iam lutea gausapa captis’. idem +(<i>IIII 37</i>) ‘balanatum gausape pectes’. antiquissimi tamen et +his gausapes et haec gausapa et hoc gausape et plurale neutri haec +gausapa quasi a nominatiuo hoc gausapum protulisse inueniuntur, unde +Cassius ad Maecenatem: ‘gausapo purpureo salutatus’. <b>Varro</b> +uero <b>de lingua ... gausapa.</b> Seneca Ouidium sequens: ‘gausapa +si sumpsit, gausapa sumpta proba’. Char. p. 104, 8: gausapa +Ouidius (<i>art. am. II 300</i>) neutraliter dixit ‘gausapa si +sumpsit, gausapa sumpta’ et Cassius Seuerus ad Maecenatem ‘gausapo +purpureo salutatus’, sed Augustus in testamento: ‘gausapes, lodices +purpureas et colorias meas’. <b>Varro</b> autem ait uocabula ex +Graeco sumpta, si suum genus non retineant, ex masculino in +femininum latine transire et A littera terminari, uelut κοχλίας +cochlea, Ἑρμῆς +herma, χάρτης charta, ergo +γαυσάπης gausapa. cui generi +elegantiores addiderunt necessitatem, ut dicerent tunicam gausapam, +quod quomodo diceretur merito non constitit. quia usus eius apud +ueteres nou fuit. et M. Messala de Antonii statuis ‘Armenii regis +spolia gausapae’. Char. p. 108, 4: Margarita feminini generis +est, quia graeca nomina ης terminata +in A transeunt et fiunt feminina, ut, ὁ +χάρτης; haec charta, μαργαρίτης +margarita, aut communia ut ἀθλητὴς +athleta. ergo neutraliter hoc margaritum dicere uitiosum est, et +tamen multi dixerunt, ut Valgius in epigrammate ‘situ rugosa, +rutunda margarita’. et <b>Varro</b> epistulicarum VIII ‘margaritum +unum, margarita plura’. sed idem <b>Varro</b> saepe et alii plures +margarita feminine dixerunt, in genetiuo tamen plurali non nisi +feminino genere margaritarum. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg15">15</a><br> +<span class = "apparatus"> +hic <i>om. libri</i> |<br> +huius uis et pluraliter hae uis <i>p</i> huius uis et piu hae uis +<i>alio atramento ut uisum est Lindemanno suprascr. in B</i> |<br> +sicut reneus (<i>corr.</i> renus) et uarro <i>B</i> sicut ritiennus +et uarro <i>p</i> | +</span> +VIS et ipsa tertiae sunt declinationis +et similem nominatiuo faciunt genetiuum: <span class = "flag">hic</span> +ciuis huius ciuis, haec uis +<span class = "pagenum">155</span> +<span class = "flag">huius uis et plurali hae uis +sicut Lucretius et Varro</span>, nam hae uires numero semper plurali +declinantur. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>15.</b> Prob. cath. p. 30, 26: VAS terminata et SIS faciunt +genetiuo et DIS ... <b>uis et ipsa ... declinantur</b>. cf. Prob. +cath. p. 19,19. +<span class = "pagenum2">155</span> +Prisc. VI 64 +p. 249, 9. Sacerd. II 66 p. 59 Endl.: VIS tertiae sunt +declinationis, similem nominatiuo faciunt genetiuum hic: ciuis huius +ciuis, haec uis huius uis, et plurali hae uis, nam hae uires numero +semper plurali declinantur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg16">16</a><br> +<span class = "apparatus"> +hoc uas huius uasis his uas huius uadis utrumque <i>ci. +Spengelius allg. schulz. 1832 p. 275</i><br> +hoc uas huius uasis uel hoc uasum huius uasi utrumque +<i>ci. Keilius</i><br> +hoc uas huius uasis utrumque Varro ait de lingua latina hic uas +huius uadis <i>B</i> |</span> +VAS terminata et SIS faciunt genetiuo et DIS, <span class = "flag">hoc +uas huius uasis his uas huius uadis: utrumque</span> +Varro ait de lingua latina. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>16.</b> Prob. cath. p. 30, 26: VAS <b>terminata ... +latina</b>. Cicero (<i>p. Sest. 8, 19</i>) ‘uultu tamquam +uade’. <i>cf.</i> Prob. cath. p. 19, 16. Sacerd. II 64 p. +59 Endl.: VAS tertiae sunt declinationis et SIS faciunt genetiuo et +DIS: hoc uas huius uasis uel uadis. Cicero ‘uultu tamquam uade’. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg17">17</a><br> +<span class = "apparatus"> +Lucius et Aemilius et cetera <i>in N legi non possunt</i> +(= <i>desunt in N</i>)<br> +Lucius Aemilius et cetera <i>Putschius ex codice Dousae Lucil. +sat. VIIII 7 p. 45 et 123 quem in reliquis quoque secutus +est</i> (= <i>P</i>) |<br> +duplici .ii. <i>N</i> |<br> +genetiuo singulari <i>desunt in N</i> |<br> +genetivos singulares finire debent <i>P</i> |<br> +finiri debentur <i>N</i> |<br> +ne <i>om. N</i> ut <i>P</i> |<br> +tionem nominum <i>desunt in N</i> |<br> +obseruationem nominatiuo non minorem <i>P</i> |<br> +uocatiuum quoque <i>P desunt in N</i> |<br> +sed propter differentiam <i>P desunt in N</i> |<br> +corrumpi .i. <i>N</i> corripi <i>P</i> |<br> +Lucilius tamen et per unum i <i>desunt in N</i><br> +Lucilius tamen et per unum i in genitiuo <i>P</i> | +</span> +<span class = "flag">Lucius et Aemilius et cetera</span> +nomina quae ante V habent I +<span class = "flag">duplici I genetiuo singulari finiri debent</span>, +<span class = "flag">ne</span> necesse sit aduersus +<span class = "flag">obseruationem nominum nominatiuo minorem</span> +<span class = "pagenum">156</span> +fieri genetiuum. idque Varro tradens adicit +<span class = "flag">uocatiuum quoque</span> singularem talium nominum +per duplex I scribi debere, <span class = "flag">sed propter +differentiam</span> casuum <span class = "flag">corrumpi</span>. +<span class = "flag">Lucilius tamen et per unum I genetiuum</span> +scribi posse existimat. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +enim (quare <i>add. Dousa</i>) seruandi numeri et uersus faciendi. +Nos Caeli Numeri numerum et (ut <i>Dousa</i>) seruemus <i>P</i> |<br> +modumque <i>P deest in N</i> |<br> +nisi et Caelii et Numerii per ii huius Numerii faciendum <i>P</i> |<br> +numerum <i>N</i> |<br> +Numeri fa <i>desunt in N</i> |<br> +libro IIII sic ad <i>N</i> libro nono sic ait <i>P</i> |<br> +filius Luci <i>desunt in N</i> si filius Luci ferit collum ut Corneli +Cornificique <i>P uui</i> fecerit colum ut cornelii cornificiique +<i>N</i> feceris i solum <i>L. F. Schmidtius Lucil. sat. VIIII +p. 21</i> |<br> +pupilli <i>deest in N</i> |<br> +pueri lucii h. unius fieri <i>N</i> pueri Lucili hoc unius fiet +<i>P ex Velio Longo p. 2220</i> | +</span> +ait <span class = "flag">enim ‘seruandi Numeri, numerum ut +seruemus modumque</span>'. numquam enim +hoc intulisset, <span class = "flag">nisi et Numerium per I huius +Numeri faciendum</span> crederet. denique et in <span class = "flag">libro +VIIII sic ait</span> ‘porro hoc, <span class = "flag">filius Luci, feceris +I solum ut Corneli Cornificique</span>'. et paulo post +‘<span class = "flag">pupilli pueri Lucili, hoc unius fiet</span>'. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>17.</b> Char. p. 78, 4: <b>Lucius et ... unius fiet.</b> et +Plinius quoque dubii sermonis VI (<i>cf. Schottmueller l. l. +p. 42</i>) adicit esse quidem rationem per duo I scribendi, sed +multa iam consuetudine superari. sane opinionem de uocatiuo casu +traditam infirmat, quod his pius in uocatiuo pii faciat, adeo enim +[non] semper uocatiuus casus eandem scripturam patitur quam +genetiuus. cf. Vel. Long. p. 2220 <i>ad +<a href = "#frg44">fr. 44</a> exscr.</i> +Beda p. 2373 P. Scaur. de orthogr. p. 2257 P.: +per detractionem hoc modo scribendi ratio corrupta est, quibusdam uno I +scribentibus genetiuum eorum nominum, quae IVS nominatiuo singulari +finiuntur, ut Antonius Antoni, Tremelius Tremeli, exigente regula, +ut in horum genetiuis I littera geminetur, quoniam genetiuus +<span class = "pagenum2">156</span> +singularis non debeat minorem numerum +syllabarum habere, quam nominatiuus, quin imo interdum etiam maior +fit. propter quam causam ego etiam uocatiuos horum per duo I, non ut +consuetudo usurpauit, per unum putem esse scribendum. quia non +debeat aeque uocatiuus minorem numerum syllabarum habere quam +nominatiuus. ita o Antonii, o Aemilii in singulari uocatiuo et +dicendum et scribendum esse contenderim. Prob. de ult. syll. +p. 227, 22: necessarium esse existimo rationem horum nominum et +declinationis exponere, quae genetiui singularis uel nominatiui et +uocatiui pluralium I litteram ultimam debeant duplicare. ea nomina, +quae nominatiuo casu singulari I litteram uocalem ante ultimam +syllabam habuerint, in omni genere I litteram debent necessario +geminare, non solum metri gratia sed etiam propter uitium +barbarismi, et ut ne sit contra rationem nominatiuo breuior +genetiuus, ut ‘Chaoniique patris’ (<i>Verg. georg. II 67</i>), +quia dicimus hic Chaonius. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg18">18</a><br> +<span class = "apparatus"> +strigle <i>N</i> |<br> +aue <i>in N uix legi potuit</i> | +</span> +Plinius eodem libro: ab antiquis, inquit, quos Varro +<span class = "pagenum">157</span> +reprehendit,obseruatio omnis illa damnata est, +non quidem in totum. dicimus enim, inquit, ab hoc canali siti tussi +febri. maiore tamen ex parte forma mutata est. ab hoc enim cane orbe +carbone turre falce igne ueste fine monte fonte ponte +<span class = "flag">strigile</span> +tegete <span class = "flag">aue</span> asse +axe naue classe dicimus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>18.</b> Char. p. 122, 23: Amni Maro ‘secundo defluit amni’ +(<i>georg. III 447</i>), ubi <b>Plinius eodem ... dicimus</b>. ac ne +illa quidem +<span class = "pagenum2">157</span> +ratio recepta est +quam C. Caesar ponit in femininis, ut puppim restim peluim +* * * hoc enim modo et ab hoc cani dicemus et ab hoc +iuueni pani. <i>cf.</i> Varro de l. l. VIIII 112 p. 539. +Char. p. 47, 14. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg19">19</a><br> +<span class = "apparatus"> +ambustum <i>N</i> | +</span> +Rure ordinatum <span class = "flag">arbustum</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>19.</b> Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho (<i>V 5, +1</i>) ‘ex meo propinquo rure hoc capio commodi’. itaque et Varro ad +Ciceronem XXII ‘rure ueni’. quem Plinius ad eundem XI <b>rure ... +arbustum</b> dixisse laudat, sed et Terentium in Adelphis (<i>IIII +2, 3</i>) ‘filium negat esse rure’ [sed] et Titinium in Hortensio +‘in foro aut in curia | posita potius quam rure apud te inclusa’, +cum nemo dubitet. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg20">20</a><br> +<span class = "apparatus"> +per.is {*above .: e} <i>N</i> |<br> +lyntreis <i>N</i> |<br> +corbeis ω curueis <i>M</i> |<br> +inepteis <i>N</i> | +</span> +Quorum nominum genetiui pluralis ante VM syllabam I litteram +merebuntur, accusatiuus, inquit Plinius, <span class = "flag">per +EIS</span> loquetur, montium monteis; licet Varro, inquit, exemplis +hanc regulam confutare temptarit istius modi: falcium falces +non falceis facit, nec has merceis, nec hos axeis +<span class = "flag">lintreis</span> +uentreis stirpeis urbeis <span class = "flag">corbeis +uecteis</span> inerteis. et tamen manus dat +praemissae regulae ridicule, ut exceptis his nominibus ualeat +regula. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>20.</b> Char. p. 129, 19: Fonteis. <b>quorum nominum ... +ualeat regula.</b> <i>cf.</i> Char. p. 137, 27. Varro de +l. l. VIII 66 p. 440. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg21">21</a><br> +Varro dicit ad Ciceronem XI horum poematorum et his poematis +oportere dici. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>21.</b> Char. p. 141, 29: Poematorum et in II et in III +idem Varro adsidue dicit et his poematis, tam quam nominatiuo hoc +poematum sit et non hoc poema. nam et <b>ad Ciceronem ... oportere +dici</b>. +</div> + +<span class = "pagenum">158</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg22">22</a><br> +<span class = "apparatus"> +plenius <i>N</i> |<br> +greco grece d̄t̄ <i>N</i> | +</span> +<span class = "flag">Plinius</span> sermonis dubii VI de Varrone: +quam maxime uicina <span class = "flag">Graeco Graeca</span> dicit, +uti nec schematis quidem dicat sed schemasin. +</div> +<span class = "pagenum2">158</span> +<div class = "commentary"> +<b>22.</b> Char. p 52, 21: Singularia neutra A littera terminata +nulla inueniuntur nisi peregrina, ut toreuma emblema poema, de +quibus dubitatur quem casum genetiuum et ablatiuum habeant. legimus +toreumatum et toreumatorum, toreumatibus et toreumatis et sic +similia. commodius tamen senserunt, qui toreumatum et poematum +dicendum putauerunt, primum quod haec magis ad romanum colorem +uidentur accedere, dein quod quaecumque nomina genetiuo plurali apud +graecos per ων litteras terminantur, +translata in latinum ων in VM mutant, +ut Ἑκτόρων Νεστόρων, Hectorum +Nestorum. sic ergo, cum illi dicant ἐμβλημάτων +τορευμάτων ποιημάτων, nos recte emblematum toreumatum +poematum dicimus similiter in genetiuo quoque singulari ος +graecum in is latinum mutamus, ut ἐμβλήματος +emblematis, +κηρώματος ceromatis, ποιήματος +poematis, πήγματος pegmatis. nam +nominatiuum pluralem graece proferemus: poemata ceromata pegmata +emblemata et similia. item poematibus schematibus emblematibus +dicendum est, quoniam quaecumque nomina cuiuscumque generis +singulari numero casu ablatiuo per E litteram exeunt, ea in genetiuo +plurali VM et datiuo et ablatiuo BVS litteras habent, ut a pariete +parietum parietibus, a muliere mulierum mulieribus, ab homine +hominum hominibus, a litore litorum litoribus; sic a poemate +poematum poematibus et cetera similia. Cicero in Verrem IIII tantum +emblematum. Romanus (<i>Char. p. 140, 5</i>) poematis refert, +quamuis ratio poematibus faciat. nam et <b>Varro</b> sic inscribit +in libro suo ‘de poematis’ et Annius Florus ad diuum Hadrianum +‘poematis dilector’. Plautus schema pro schemate dixit in +Amphitruone (<i>prol. 117</i>) ‘huc ergo processi cum seruili +schema’. <b>Plinius sermonis ... sed schemasin.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg23">23</a><br> +Git. Varro ad Ciceronem XI per omnes casus id nomen +ire debere conmeminit. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>23.</b> Char. p. 131, 7: <b>Git. Varro ... conmeminit.</b> +uolgo autem hoc gitti dicunt. itaque ut Plinius sermonis dubii libro +VI * * <i>cf.</i> Char. p. 34, 27. 35, 28. exc. gramm. +p. 546, 36. 551, 17. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg24">24</a><br> +<span class = "apparatus"> +iuuenior et senior <i>cod. Laurent. plut. XXII 1 Hamburg</i>. | +</span> +Secundum Varronem <span class = "flag">iuuenior</span> et senior +comparatiui sunt per inminutionem. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>24.</b> Seru. ad Verg. Aen. V 409: <b>Secundum Varronem ... +inminutionem.</b> hinc et (<i>Aen. VI 304</i>) ‘iam senior, sed +cruda deo uiridisque senectus’. additum enim hoc est ad exprimendum +quid sit senior. item Ouidius (<i>metam. XII 464</i>) ‘inter +iuuenemque senemque’. et re uera non conuenit hunc satis senem +accipi, qui et uincere +<span class = "pagenum2">159</span> +potest et +uno ictu taurum necare. ergo senior non satis senex, sicut iunior +non satis iuuenis, intra iuuenem, sicut pauperior intra pauperem. +dicit autem hoc <b>Varro in libris ad Ciceronem</b>. Seru. ad Verg. +Aen. VI 304: senior] aut pro positiuo posuit (id est senex <i>add. +cod. Paris. 7929</i>), aut ut diximus senior est uir intra senem +(uirens senex <i>uolg</i>.), ut iuuenior (<i>sic cod. Paris.</i>) +intra iuuenem est, quam rem a <b>Varrone</b> tractatam (tracita +<i>Paris. qui</i> confirmat et Plinius <i>omittit</i>) confirmat et +(<i>sic Regin. 1674</i>) Plinius. Prisc. III 14 p. 92, 9: est +quando (comparatiuus) pro positiuo positus minus eo significat et +nulli comparatur, ut (<i>Verg. Aen. I 228</i>) ‘tristior atque +oculos lacrimis suffusa nitentes’, tristior enim hic ex parte +tristis significat, et ‘iam senior, sed cruda deo uiridisque +senectus’ (<i>Verg. Aen. VI 304</i>). +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg25">25</a><br> +Catinuli. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>25.</b> Char. p. 79, 23: Catinus masculino genere dicitur, +ut Maecenas in X ‘ingeritur’ ait ‘fumans calido cum farre catinus’. +et hinc deminutiue catillus fit, ut Asinius contra maledicta +Antonii ‘uolitantque urbe tota catilli’. sed Varro ad Ciceronem XI +<b>catinuli</b> dixit, non catilli. <i>cf.</i> Varr. de l. l. +VIIII 74 p. 511. Diom. p. 326, 7. +</div> + + +<h3>XII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg26">26</a><br> +<span class = "apparatus"> +pertenent <i>B</i> |<br> +et sunt <i>om. M</i>. |<br> +uarrom <i>A Keilio uidentur uerba</i> et Varroni Menippeo <i>ad +exemplum uel a grammatico uel a librario omissum pertinere et alieno +loco interposita esse</i> | +</span> +Haec de quattuor coniugationibus quae +<span class = "flag">pertinent</span> ad uerba quae analogiae parent, +quarum exempla passim perscripta sunt +<span class = "flag">et sunt</span> nota. quae si quis conceperit +animo, non facile labetur. sunt enim euidenter exposita * * +<span class = "flag">et Varroni Menippeo</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>26.</b> Diom. p. 371, 23: <b>Haec de quattuor ... Varroni +Menippeo.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg27">27</a><br> +<span class = "apparatus"> +sapui quam {*above ua: uel} sapii quam sapiui <i>Kk</i> sapiui uel +sapii quam sapui <i>B</i> sapui {*above u: i} uel sapii quam sapui +<i>H</i> quam sapiui <i>om. R</i> |<br> +inueniuntur <i>r</i> inueniantur <i>R</i> |<br> +Charisio <i>r</i> carisio <i>LK</i> cariseo <i>G</i> Charisius +<i>R</i> |<br> +uel sapiui <i>r</i> uel sapii <i>R</i> |<br> +Aspero <i>k</i> |<br> +et sapii] uel sapii <i>r</i> uel sapui <i>d</i> assapui D |<br> +diomides <i>GLK</i> |<br> +adprobat <i>B</i> | +</span> +Sapio tam <span class = "flag">sapui uel sapii quam sapiui</span> +protulisse auctores <span class = "flag">inueniuntur</span>, Probo +tamen sapui placet dici, <span class = "flag">Charisio</span> +<span class = "pagenum">160</span> +sapui <span class = "flag">uel +sapiui</span>, <span class = "flag">Aspro</span> sapiui +<span class = "flag">et sapii</span> secundum Varronem, +quod <span class = "flag">Diomedes</span> +etiam <span class = "flag">approbat</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>27.</b> Prisc. X 7 p. 499, 17: <b>Sapio tam ... etiam approbat.</b> +Nonius tamen Marcellus de mutatis coniugationibus sic ponit: sapiui +pro sapui. <i>cf.</i> Char. p. 246, 11. Diom. p. 369, +25. Non. p. 508: sapiui. +</div> + + +<h3>XIII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg28">28</a><br> +<span class = "apparatus"> +uetere <i>deleri mauolt Otto Iahn</i> |<br> +<i>numeros saturnios ita reuocauit Keilius</i>: meá puer +(<i>rectius opinor</i> por) quíd uérbi éx tuo óre audívi |<br> +nelei <i>N</i> menelai <i>uetus codex Merulae Enni ann. fr. +p. 53</i> |<br> +carmine aeque prisco <i>ci. Keilius</i> carmine eaque prisco +<i>N</i> carmine eoque prisco: saucia <i>Putschius</i> carmine: +ea quaé petísso saúcia, púera fília, súmam <i>ci. Lindemannus</i> +carmine eo quoque prisco <i>ci. Ribbeckius trag. lat. rel. +p. 199</i> |<br> +summam ω Summani <i>Hermannus +elem. doctr. metr. p. 639</i> Salmonei <i>O. Mueller suppl. +Festi p. 388</i> |<br> +Aelius Stilo ω aedilius cilo +<i>N</i> | +</span> +Puer et in feminino sexu antiqui dicebant, ut graeci +ὁ παῖς καὶ ἡ παῖς, ut in Odyssia +<span class = "flag">uetere</span>, quod est antiquissimum carmen: +‘<span class = "flag">mea puer</span>, <span class = "flag">quid +uerbi ex tuo ore audio</span>'? et in <span class = "flag">Nelei +carmine aeque prisco</span>: ‘saucia +puer filia <span class = "flag">sumam</span>' ubi tamen Varro, cum +A puera putat dictum, sed <span class = "flag">Aelius Stilo</span> +magister eius et Asinius contra. +</div> +<span class = "pagenum2">160</span> +<div class = "commentary"> +<b>28.</b> Char. p. 84, 5: <b>Puer et in ... +Asinius contra.</b> Prisc. VI 41 p. 230, 27: Haec etiam +contra rationem supra dictarum regularum declinantur: puer +pueri, cuius femininum puera dicebant antiquissimi, unde et puerpera +dicitur, quae puerum uel pueram parit id est puellam, quod est +diminutiuum puerae ut capra capella, tenera tenella, umbra umbella. +Ouidius etiam hoc approbat qui in V metamorphoseon (<i>400</i>) de +puella Proserpina narrans dicit ‘tantaque simplicitas puerilibus +adfuit annis’, quod deriuatiuum non pertineret ad feminas, nisi +etiam puera esset dictum. quod tamen comprobat etiam Suetonius +(<i>fr.</i> 199 <i>Reiff.</i>) diuersos ponens usus in libro qui est +de institutione officiorum. Liuius in Odyssia: ‘mea puera quid uerbi +ex tuo ore supera (<i>sic Fleckeisenus</i> supra <i>libri</i>) +fugit’? idem alibi: ‘puerarum manibus confectum pulcherrime’. non +est tamen ignorandum, quod etiam hic puerus et hic et haec puer +uetustissimi protulisse inueniuntur et puellus puella. Lucilius in +XI: ‘inde uenit Romam tener ipse etiam atque puellus’. Caecilius in +Imbris: ‘age age i, puere, duc me ad patrios fines decoratum +opipare’. Afranius in incendio: ‘o puere puere, sine prospicere me +mihi’. Plautus in lenonibus geminis: ‘dolet hic puellus sese uenum +ducier’. Lucilius in IIII: ‘cumque hic tam formosus homo ac te +dignus puellus’. Liuius in Odyssia: ‘sancta puer Saturni filia +regina’ (<i>quo de uersu cf. +<span class = "pagenum2">161</span> +Fleckeisen krit. Miscellen p. 13</i>). Naeuius in II belli +punici: ‘prima incedit Cereris Proserpina puer’. <b>Varro</b> in +satura quae inscribitur ἄλλος οὗτος +Ἡρακλῆς: ‘grauidaque mater * * peperit Ioui puellum’. +</div> + +<span class = "pagenum">161</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg29">29</a><br> +<span class = "apparatus"> +Leontion et thrusion et paunion <i>p</i> thyrusion et faunion +<i>N</i> Chrysion et Phanion <i>Spengelius Caecil. Stat. fragm. +p. 6, modo praestat</i> Chrusion |<br> +greci <i>N</i> |<br> +neutra fecere <i>N</i> metra facta sunt <i>p</i> |<br> +<i>lacunam indicauit Keilius, cui excidisse uidentur quaedam quibus +et de declinatione nominum graecorum dictum fuerit et alia exempla +qualia praebeat Prisc. VI 24 p. 215, 18, posita erant</i> |<br> +fronesium <i>N</i> |<br> +in] de <i>N</i> | +</span> +<span class = "flag">Leontion et Chrusion et Phanion</span> ex +neutris <span class = "flag">graecis +feminina nostri fecere</span> * * * et Plautus quod dixit +haec <span class = "flag">Phronesium</span> et Caecilius Leontium. +Varroni autem placet talia nomina datiuo tantum casu et ablatiuo +declinari, <span class = "flag">in</span> ceteris uero sic efferri +ut nominatiuo. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>29.</b> Char. p. 104, 1: <b>Leontion et ... ut nominatiuo.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg30">30</a><br> +Palpetras per T Varro ad Ciceronem XIII dixit. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>30.</b> Char. p. 105: <b>Palpetras per ... dixit.</b> +sed Fabianus de animalibus primo palpebras +per B. alii dicunt palpetras genas, +palpebras autem ipsos pilos. Lactant. de opif. dei 10: ut oculi +munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum tegminibus occuluit, unde +oculos dictos esse <b>Varroni</b> placet, nam et ipsae palpebrae, +quibus mobilitas inest et palpitatio uocabulum tribuit, pilis in +ordine stantibus uallatae septum oculis decentissimum praebent. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg31">31</a><br> +<span class = "apparatus"> +oliuo et osso ω | +</span> +Varro ad Ciceronem XIII: <span class = "flag">oliuo et oxo</span> +putat fieri. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>31.</b> Char. p. 139, 15: Oxo. <b>Varro ... fieri</b> inquit +Plinius sermonis dubii libro VI.</div> + + +<h3>XIIII-XVI</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg32">32*</a><br> +<span class = "apparatus"> +quiddam <i>BCD</i> quidem <i>P</i> |<br> +quum <i>C</i> |<br> +sint <i>P</i> |<br> +coheret <i>C</i> |<br> +uel ningit <i>B</i> uel ninguet <i>D</i> aut ninguit <i>P</i> |<br> +etiam si non addatur quis pluat aut ninguat <i>om. B</i> |<br> +pluiet <i>C</i> |<br> +nũari <i>B</i> | +</span> +Verba aut simplicia sunt aut coniuncta. simplicia sunt, quae unum +<span class = "flag">quiddam</span> significant, ut cum dicimus +‘homo’ ‘equus’ ‘disputat’ ‘currit’. | itaque hoc includitur hac +<span class = "pagenum">162</span> +definitione, qua non includitur +cum dicimus ‘loquor’. quamuis enim unum uerbum sit, non habet tamen +simplicem significationem, siquidem significat etiam personam quae +loquitur. ideo iam obnoxium est ueritati aut falsitati, nam et +negari et affirmari potest. omnis itaque prima et secunda persona +uerbi quamuis singillatim enuntietur, tamen inter coniuncta uerba +numerabitur, quia simplicem non habet significationem. | tertia +persona uerbi semper inter simplicia numeratur et nondum aut +affirmari aut negari potest, nisi <span class = "flag">cum</span> +talia uerba <span class = "flag">sunt</span>, quibus necessario +<span class = "flag">cohaeret</span> personae significatio +consuetudine loquendi, ut cum dicimus ‘pluit’ +<span class = "flag">uel ‘ninguit’</span>, <span class = "flag">etiam +si non addatur quis pluat aut ninguat</span>, tamen quia intellegitur +non potest inter simplicia <span class = "flag">numerari</span>. +</div> + +<span class = "pagenum">163</span> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +connexa <i>C</i> |<br> +dicta sunt expectant aliquid, ut eadem <i>BCDP in mg. add.</i> +alia quae <i>C</i><br> +<i>lacunam explendam esse eis quae male inrepserunt +<a name = "frg32sen1" href = "#frg32sen2">p. 165, +5</a> uidit Crecelius. +ibi enim et</i> sententiam conpraehendunt <i>et</i> aliquid expectant +<i>ex loco nostro repetuntur, quae cum reliquis </i> alia quae ... ad +conpletionem sententiae <i>in codicis cuiusdam margine scripta fuisse +et alieno loco intrusa esse uidentur</i> |<br> +ambulat <i>C om. BDP</i> |<br> +aduc {*above du: h} <i>C</i> | +</span> +Coniuncta uerba sunt quae sibi <span class = "flag">conexa</span> +res plures significant, ut cum dicimus ‘homo ambulat’ aut ‘homo +festinans in montem ambulat’ et si quid tale. sed coniunctorum +uerborum alia sunt quae sententiam compraehendunt, ut ea quae +<span class = "flag">dicta sunt, alia quae expectant aliquid ad +conpletionem sententiae, ut eadem</span> ipsa quae nunc diximus, +si subtrahas uerbum quod positum est <span class = "flag">'ambulat’</span>; +quamuis enim uerba coniuncta sint ‘homo festinans +in montem’, tamen <span class = "flag">adhuc</span> pendet oratio. +separatis igitur his coniunctis uerbis, quae non implent sententiam, +restant ea uerba coniuncta, quae sententiam compraehendunt. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +obnoxio <i>P</i> |<br> +est <i>PDP</i> et <i>C</i> |<br> +ita <i>BC</i> itaque <i>DP</i> |<br> +exsecramus <i>BP</i> execramus <i>D</i> |<br> +quisquis <i>BDP</i> si quis <i>C</i> |<br> +dicit <i>BDP</i> dicat <i>C</i> |<br> +uillam <i>BDC</i> illam <i>P</i> |<br> +uel dii <i>BDC</i> aut dii <i>P</i> |<br> +perduint <i>D</i> perdant {*above a: u} <i>B</i> +perdant <i>C</i> perdunt <i>P</i> |<br> +dicit <i>BDP</i> |<br> +affirmabit <i>C</i> |<br> +negabit <i>C</i> |<br> +tales sententiae nec <i>P</i> |<br> +questionem <i>C</i> | +</span> +horum item duae species sunt. aut enim sic sententia compraehenditur +ut uero aut falso teneatur <span class = "flag">obnoxia</span>, +ut est ‘omnis homo ambulat’ aut ‘omnis homo non ambulat’ +<span class = "flag">et</span> si quid huiusmodi est. aut +<span class = "flag">ita</span> impletur sententia, +ut licet perficiat propositum animi, +affirmari tamen negariue non possit, ut cum imperamus cum optamus +cum <span class = "flag">exsecramur</span> et similia. +nam <span class = "flag">quisquis dicit</span> +‘perge ad <span class = "flag">uillam</span>' uel ‘utinam pergat ad +uillam’ +<span class = "pagenum">164</span> +<span class = "flag">uel +‘di</span> illum <span class = "flag">perduint</span>', non potest +argui quod mentiatur aut credi quod uerum +<span class = "flag">dicat</span>. nihil enim +<span class = "flag">affirmauit</span> aut +<span class = "flag">negauit</span>, ergo <span class = "flag">nec +tales sententiae</span> in <span class = "flag">quaestionem</span> +ueniunt, ut disputatorem requirant. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +sunt quae] sunt <i>om. B</i> |<br> +ut est illud quod dicimus omnis homo ambulat <i>om. P</i> |<br> +coniuntione <i>C</i> |<br> +tandiu <i>B</i> |<br> +summam] summa <i>P</i> |<br> +hoc non concessero <i>BDP</i> non <i>erasum in C</i> |<br> +docere quod non mouetur ambulet <i>deletis uerbis</i> quod non mouetur +<i>B</i> |<br> +est quod mouetur] est <i>om. P</i> |<br> +ut restet <i>C</i> |<br> +non concedi] non <i>add. inter lineas in C</i> |<br> +est quod non] est <i>om. P</i> | +</span> +Sed illae quae requirunt aut simplices sunt aut coniunctae. +simplices <span class = "flag">sunt, quae</span> sine ulla +copulatione sententiae alterius enuntiantur, <span class = "flag">ut +est illud quod dicimus ‘omnis homo ambulat’</span>. coniunctae sunt +de quarum copulatione iudicatur, ut est ‘si ambulat mouetur’. sed +cum de <span class = "flag">coniunctione</span> sententiarum +iudicium fit, <span class = "flag">tamdiu</span> est donec +perueniatur ad <span class = "flag">summam</span>. summa est autem +quae conficitur ex concessis. quod dico tale est: qui dicit ‘si +ambulat mouetur’ probare uult aliquid, ut cum +<span class = "flag">hoc concessero</span> uerum esse restet illi +<span class = "flag">docere, quod ambulet</span>, et summa consequatur, +<span class = "pagenum">165</span> +quae iam negari non potest, id <span class = "flag">est +quod mouetur</span>, <span class = "flag">aut restet</span> +illi docere, quod non mouetur, ut consequatur summa, quae +item non potest <span class = "flag">non concedi</span>, id +<span class = "flag">est quod non</span> ambulet. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +concessero et alia quae aliquid expectant ad conplectionem +sententiae sententiam compraehendunt adiunxerat aliam <i>B</i><br> +concessero alium et aliam quae aliquid expectant ad completionem +sententiae sententiam conprehendunt; adiunxerit aliam <i>C</i><br> +concessero et alia quae aliquid expectant ad conpletionem sententiae +sententiam conpraehendunt Adiunxerit aliam <i>D</i><br> +concessero et alia quae aliquid exspectant ad complectionem +sententiae sententiam comprehendunt Adiunxerit aliam <i>P</i><br> +<i>cf. adnot. ad <a name = "frg32sen2" href = "#frg32sen1">p. 163, +5</a></i> |<br> +sententia{*above a: rum} <i>in fine uersus P</i> |<br> +concearum <i>B</i> |<br> +conceditur <i>C</i> concedit <i>in fine uersus P</i> | +</span> +rursus si hoc modo uelit dicere ‘homo iste ambulat’, simplex +sententia est, quam si <span class = "flag">concessero et adiunxerit +aliam</span> ‘quisquis autem ambulat mouetur’, et hanc etiam +concessero, ex hac coniunctione <span class = "flag">sententiarum</span> +quamuis singillatim enuntiatarum et <span class = "flag">concessarum</span> +ilia summa sequitur, quae iam necessario +<span class = "flag">concedatur</span>, +id est: homo iste igitur mouetur.</div> + +<span class = "pagenum">166</span> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +primae duae <i>CDP</i> primae et duae <i>B</i> |<br> +dialecticae <i>C</i> |<br> +est <i>om. P</i> |<br> +illa quae sic implet sententiam <i>om. B</i> |<br> +sic] sit <i>D</i> |<br> +uocatur <i>B</i> uocatur <i>om. P</i> | +</span> +His breuiter constitutis singulas partes consideremus. nam sunt +<span class = "flag">primae duae</span>, una de his quae simpliciter +dicuntur ubi est quasi materia +<span class = "flag">dialecticae</span>, +altera de his quae coniuncta dicuntur, ubi iam +quasi opus apparet. quae de simplicibus <span class = "flag">est</span> +uocatur de loquendo. illa uero quae de coniunctis est, in +tres partes diuiditur. separata enim coniunctione uerborum quae non +implet sententiam, <span class = "flag">illa quae sic implet +sententiam</span>, ut nondum faciat quaestionem uel disputatorem +requirat, <span class = "flag">uocatur</span> de eloquendo. illa +quae sic implet sententiam, ut de sententiis simplicibus iudicetur, +uocatur de proloquendo. illa quae sic compraehendit sententiam, ut +de ipsa etiam copulatione iudicetur, donec perueniatur ad summam +uocatur de proloquiorum summa. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>32*.</b> Augustin. de dialect. I ed. congr. S. Mauri XVI +p. 36. ed. Crec. p. 5: Dialectica est bene disputandi +scientia. disputamus autem utique uerbis. <b>uerba</b> igitur +<b>aut ... disputat currit</b>. nec mireris quod ‘disputat’, +quamuis ex duobus compositum sit +<span class = "pagenum2">162</span> +tamen inter simplicia numeratum est. nam res definitione +illustratur, dictum est enim id esse simplex quod unum quiddam +significat. <b>itaque hoc ... habet significationem.</b> siquidem +quisquis dicit ‘ambulo’, et ambulationem facit intellegi et se +ipsum qui ambulat, et quisquis dicit ‘ambulas’, similiter et rem +quae fit et eum qui facit significat. at uero qui dicit ‘ambulat’ +nihil aliud quam ipsam significat ambulationem, quamobrem +<b>tertia persona ... proloquiorum summa</b>. Mart. Cap. IIII 388 +p. 117 sq. Gr.: Nomen est, quod aliquam rem significat et +per casus flecti potest. uerbum est quod aliquid significat et +per tempora flecti potest, ut ‘Cicero’ nomen, ‘disputat’ uerbum. +haec ab inuicem separata non nihil quidem significant, uerum +tamen uel falsum dici non possunt. cum autem fuerint coniuncta +iam possunt et affirmari et negari, ut ‘Cicero disputat’, iam +dici potest ‘Cicero non disputat’. esse autem debet nominatiuus +casus nominis, et tertia uerbi persona. prima persona significat +aliquid, quod iam negari uel affirmari possit, et in hominem +tantum cadit; in ea autem intellegitur nomen etiam si non +dicatur, ut ‘disputo’ totum plenum est, etiam si non dicas ‘ego’. +item secunda persona et ipsa iam ueritati aut falsitati obnoxia +est, sed etiam ipsa in hominem cadit, et ei nec recte dicimus +‘disputas’, qui nec audire nec intellegere quod dicitur potest. +ergo et hoc cum dicatur sine nomine, tamen ibi nomen +intellegitur. aliter figurate utimur siue prima siue secunda +persona, ut aut loquentem eum inducas, qui loqui non potest, aut +ad eum conuertamus orationem qui neque audire neque intellegere +potest. tertia uero persona non +<span class = "pagenum2">163</span> +hominis tantum est, sed aliarum etiam rerum et simul ac +dicta fuerit non continuo intellegitur, nisi forte de deo dicatur +aliquid, quod de eo solo possit intellegi, ut cum dicimus ‘pluit’ +iam potest esse uerum aut falsum, cum non addamus nomen, quia +notum est qui pluit. cum uero dicimus ‘disputat’, cum aliquid iam +significet, non tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non +addatur. et quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia +non de uno dici potest, necessario subdendum est nomen. et +‘resistit’ cum dicimus, tertia uerbi persona est, exigit enim +nomen non hominis tantum sed cuius libet quod resistere potest. +prima igitur et secunda persona et de +<span class = "pagenum2">164</span> +homine tantum possunt intellegi et solae dictae possunt +aut uerae aut falsae dici, quia cum his etiam nomina +intelleguntur. tertia uero et non omnis sola dici potest et non +de solo homine intellegitur. quod ergo fuerit ex nominatiuo casu +nominis et tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, +ita ut iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. namque +‘homo animal est’ omnes iudicamus uerum esse, et ‘omne animal +homo est’ omnes iudicamus falsum. ‘ille disputat’, quamuis +necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium est, +alterum enim (<i>sic ci. Vsener pro</i> alterum, nihil) horum +intellegimus necessarium esse, sed quid horum sit nescimus. ubi +uero illa uerba sunt, quae impersonalia dicuntur, non ex +nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit, ut +‘disputatur’ cum dicitur, plena sententia est, si ablatiuum +adiungas, hoc est ‘a Cicerone’, et ‘poenitet’ cum dicitur plena +sententia est, si accusatiuum adiungas, id est ‘Ciceronem’ et +sunt multa alia. illud tamen constat, personalia uerba non +implere sententiam, nisi cum nominatiuo casu et tertia uerbi +persona. sunt etiam sententiae, quae quamuis constent ex nomine +et uerbo, affirmari tamen aut negari non possunt, quae non +proloquia, sed eloquia dicere nonnullis placuit, ut est modus +imperatiuus. cum dicimus ‘Aiax curre’, iam plena sententia est, +nam nec solum intellegi sed etiam fieri potest quod dicimus +(<i>libri</i> dicis), negari tamen +<span class = "pagenum2">165</span> +non potest, non enim hoc negat, qui dixerit ‘noli +currere’. hoc enim non est aduersum ei quod dictum est ‘curre’, +ut hoc sit uerum illud falsum, ut possit nasci quaestio. nam de +aientia et negatione quaestio sine dubio nascitur, ut ‘ille +currit ille non currit’ quaestio est, utrum currat an non. +‘curre’ autem et ‘non curre’ non facit quaestionem, utrum currat. +nulla quidem quaestio hic potest intellegi utrum currere debeat +an non. hoc enim ex aientia et negatione natum est, ut ‘currere +debet’ et ‘currere non debet’. hoc facit et optatiuus modus. cum +enim plena sit sententia cum dicimus ‘utinam scribam’ et ‘utinam +non scribam’, non potest hinc nasci quaestio, utrum scribam an +non: sed pleraque talia sunt, haec ad exemplum sufficiant. quod +ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen et plenum +uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non necessario facit +proloquium. si enim est, quod iam est, affirmari et negari +potest, et supra diximus multa dici plena sententia, quae tamen +affirmari et negari non possint. plenum igitur proloquium est +‘omnis homo animal est’, et quamuis natura illud exigat, ut primo +nomen et postea uerbum dicatur, ut dictum est, non desinit uerum +esse proloquium etiam si dicas ‘animal est omnis homo’. IIII 338 +p. 97 Gr.: Quippe in ditione mea (<i>dialectica +loquitur</i>) iureque +<span class = "pagenum2">166</span> +consistunt sex normae, quis constant ceterae disciplinae. nam +prima est de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de +proloquendo, quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando +quae pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta de +dicendo quae (<i>libri</i> quae dicenda) rhetoribus commodata +est. in prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma, +quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid +definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui in +partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid (ut ita +dicam) pluriuocum ... in secunda uero, quam de eloquendo diximus, +quaeritur, quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his iunctum, quae +ex his subiectiua pars sententiae sit, quae declaratiua, qui +subiectivae modus sit, qui declaratiuae, quatenus nomen +accipiatur, quatenus uerbum, quatenus sit perfecta sententia ut +possit esse proloquium. excipit hanc pars tertia de proloquendo. +in ea quaeritur,... quae sint differentiae proloquiorum in +quantitate, quae in qualitate, quid uniuersale sit, quid +particulare, quid indefinitum, quae sint aientia, quae negantia, +quam uim habeant singula, et quemadmodum inter se affecta sint. +hinc progeditur ad quartam partem, quam esse diximus de +proloquiorum summa. in ea quaeritur, quid sit sumptum, quid +illatio, quid syllogismus, quid symperasma e. q. s. +</div> + + +<h3>XVIII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg33">33</a><br> +<span class = "apparatus"> +intussit <i>cod. Guelferb. Gud. 103</i> | +</span> +Quibus nos in hoc libro proinde ut nihil +<span class = "flag">intersit</span> utemur indiscriminatim. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>33.</b> Non. p. 127: Indiscriminatim indifferenter. Varro +de lingua +<span class = "pagenum2">167</span> +latina libro XVIII: +<b>quibus nos ... indiscriminatim,</b> promisce. +</div> + +<span class = "pagenum">167</span> +<h3>XXII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg34">34</a><br> +Rure ueni. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>34.</b> Char. p. 142, 18: Rure Terentius in Eunucho +(<i>V 5, 1</i>) ‘ex meo propinquo rure hoc capio commodi’. +itaque et Varro ad Ciceronem XXII <b>rure ueni</b>. +<i>cf.</i> +<a href = "#frg19">fr. 19</a>. +</div> + + +<h3>XXIII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg35">35</a><br> +<span class = "apparatus"> +ingluuies inquit sunt tori <i>Vrsinus Daniel</i> ingluuies tori +inquit sunt <i>Lion</i> | +</span> +<span class = "flag">Ingluuies sunt tori</span> circa gulam qui +propter pinguedinem fiunt atque interiectas habent rugas. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>35.</b> Philarg. ad Verg. georg. III 433: Varro ad Ciceronem in +libro XXIII: <b>ingluuies inquit sunt ... habent rugas.</b> sed nunc +pro gula positum. +</div> + + +<h3>XXIIII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg36">36</a><br> +(ἀξιώματα) M. Varro alias profata +alias proloquia appellat. +</div> + +<div class = "annotationital"> +Gelli codices librorum VIIII-XX quibus usus sum sunt hi: V = cod. +Lugd. Voss. F. 7 saec. fere XIII iudice Martino Hertz ber. d. berl. +acad. 1847 p. 412, quem ipse contuli L = cod. Lugd. Voss. F. +112 saec. X iudice Hertzio cuius lectiones Lucianus Mueller mecum +commmunicauit +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +ad ceronem <i>L</i> |<br> +XXIIII <i>L</i> |<br> +nichil <i>VL</i> |<br> +α<span class = "appgreek">Ζ</span>ιωμα +<i>V</i> |<br> +huiusmodi <i>L</i> |<br> +penus <i>V</i> |<br> +nummantiam <i>V</i> numanciam <i>L</i> |<br> +cedis dapnatus <i>V</i> |<br> +“dicitur” ita <i>V</i> |<br> +aut uerum] an uerum <i>V</i> |<br> +α<span class = "appgreek">Ζ</span>ιωμα +<i>V</i> | +</span> +M. Varro de lingua latina <span class = "flag">ad Ciceronem +quarto uicesimo</span> expeditissime ita finit: +proloquium est sententia in qua <span class = "flag">nihil</span> +desideratur. Erit autem planius quid istud sit, +<span class = "pagenum">168</span> +siexemplum eius dixerimus. <span class = "flag">ἀξίωμα</span> igitur sine id +proloquium dicere placet, <span class = "flag">huiuscemodi</span> +est ‘Hannibal <span class = "flag">Poenus</span> fuit’, ‘Scipio +<span class = "flag">Numantiam</span> deleuit’, +‘Milo <span class = "flag">caedis dampnatus est</span>', +‘neque bonum est uoluptas neque malum’. et omnino quicquid +<span class = "flag">ita dicitur</span> plena atque perfecta +uerborum sententia, ut id necesse sit <span class = "flag">aut uerum</span> +aut falsum esse, id a dialecticis <span class = "flag">ἀξίωμα</span> +appellatum est, a M. Varrone sicuti dixi proloquium. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +greci <i>VL</i> |<br> +<span class = "appgreek">ϹΥΝΗ</span>μμενο +α<span class = "appgreek">Ζ</span>ιωμα +<i>V om. L</i> |<br> +dicunt id alii <i>L</i> |<br> +connexum <i>V</i> |<br> +cõnexum <i>V</i> |<br> +ambulat Plato <i>ab alia manu suprascr. in L</i> |<br> +<span class = "appgreek">ϹΥ</span>μπεπα<i>e</i>τμενον +<i>V om. L</i> |<br> +eiusdemmodi <i>VL</i> eiusmodi <i>uolgo</i> |<br> +collega <i>V</i> |<br> +Mummi] mimi {*above first i: ‘, above second i: “} <i>V</i> |<br> +mendatium <i>bis V</i> | +</span> +Sed quod <span class = "flag">graeci συνημμένον ἀξίωμα dicunt, +alii</span> nostrorum adiunctum, alii <span class = "flag">conexum</span> +dixerunt. id conexum tale est ‘si Plato <span class = "flag">ambulat, +Plato</span> mouetur’; ‘si dies est, sol super terras est’. item quod +illi <span class = "flag">συμπεπλεγμένον</span>, nos uel coniunctum uel +copulatum dicimus, quod est <span class = "flag">huiusmodi</span>: +P. Scipio Pauli filius et bis consul fuit et triumphauit et censura +functus est et <span class = "flag">conlega</span> in censura +L. <span class = "flag">Mummi</span> fuit. in omni autem +coniuncto si unum est mendacium, etiamsi cetera uera sunt, totum +esse <span class = "flag">mendacium</span> dicitur. +</div> + +<a name = "pg168app36"> +<img src = "images/pg168app.png" width = "554" height = "72" +title = "critical apparatus as printed" +alt = "apparatus of fragment 36, page 168"></a> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +omnia que <i>V</i> |<br> +illa que <i>V</i> |<br> +istitem <i>V</i> |<br> +greci <i>ubique VL</i> |<br> +<span class = "appgreek">Μ</span><i>e</i><span class = +"appgreek">Ζ</span><i>e</i>ιτ<span class = +"appgreek">Μ</span><i>e</i><span class = "appgreek">ΝΟΝ</span>αξιωμα +<i>V om. L</i> |<br> +huiusmodi{*above m: ce} <i>V</i> |<br> +neque bonum neque malum <i>L</i> |<br> +diiunguntur <i>V</i> |<br> +opposita que <i>V</i> |<br> +diiunguntur <i>V</i> | +</span> +nam si ad ea <span class = "flag">omnia, quae</span> de Scipione +illo uera dixi, addidero ‘et Hannibalem in Africa superauit’, quod +est falsum, uniuersa quoque <span class = "flag">illa quae</span> +coniuncte dicta sunt propter hoc unum quod falsum accesserit, quia +simul dicentur, uera non erunt. <span class = "flag">est item</span> +aliud, quod <span class = "flag">graeci +διεζευγμένον ἀξίωμα</span>, +<span class = "pagenum">169</span> +nos disiunctum dicimus. id <span class = "flag">huiuscemodi</span> +est: ‘aut malum est uoluptas aut +bonum aut <span class = "flag">neque malum neque bonum</span> +est’. omnia autem quae <span class = "flag">disiunguntur</span>, +pugnantia esse inter sese oportet, eorumque +<span class = "flag">opposita, quae</span> ἀντικείμενα +graeci dicunt, ea quoque ipsa inter se aduersa esse. ex omnibus, +quae <span class = "flag">disiunguntur</span> unum esse uerum debet, +falsa cetera. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +aut nichil <i>V</i> autem nihil <i>L</i> |<br> +erunt aut que <i>VL</i> |<br> +disiuncta <i>V</i> adiuncta <i>L</i> |<br> +que opposita <i>VL</i> |<br> +sunt <i>om. L</i> |<br> +se <i>V</i> |<br> +πα<span class = "appgreek">Ρ</span>ααι<i>e</i><span class = +"appgreek">Ζ</span><i>e</i><span class = "appgreek">Υ</span>τ<span class = +"appgreek">Μ</span><i>e</i><span class = "appgreek">ΝΟΝ</span> +<i>V</i> |<br> +quo que <i>VL</i> |<br> +sunt sed] ſ̅ed <i>L</i> |<br> +contraria inter sese non sunt quoniam <i>om. L</i> |<br> +contrarie dicuntur <i>V</i> |<br> +que simul <i>VL</i> |<br> +tempe <i>V</i> | +</span> +quodsi <span class = "flag">aut nihil</span> omnium uerum aut omnia +pluraue quam unum uera <span class = "flag">erunt aut quae</span> +<span class = "flag">disiuncta</span> sunt non pugnabunt aut +<span class = "flag">quae opposita</span> +eorum <span class = "flag">sunt</span>, +contraria inter <span class = "flag">sese</span> non erunt, +tum id disiunctum mendacium est et appellatur +<span class = "flag">παραδιεζευγμένον</span> sicuti hoc est, +in <span class = "flag">quo quae</span> opposita non sunt contraria: +‘aut curris aut ambulas aut stas’. +nam ipsa quidem inter sese aduersa <span class = "flag">sunt sed</span> +opposita eorum non pugnant, non ambulare enim +et non stare et non currere <span class = "flag">contraria inter +sese non sunt, quoniam contraria ea dicuntur</span>, +<span class = "flag">quae simul</span> uera esse +non queunt. possis enim simul eodemque <span class = "flag">tempore</span> +neque ambulare neque stare neque currere. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>36.</b> Gell. XVI 8: Cum in disciplinas dialecticas induci atque +imbui uellemus, necessus fuit adire atque cognoscere quas uocant +dialectici εἰσαγωγάς. tum, quia in +primo περὶ ἀξιωμάτων discendum, quae +<b>M. Varro ... appellat</b>, commentarium de proloquiis +L. Aelii docti hominis, qui magister Varronis fuit, studiose +quaesiuimus eumque in Pacis bibliotheca repertum legimus. sed in +eo nihil edocenter neque ad instituendum explanate scriptum est, +fecisseque uidetur eum librum Aelius sui magis admonendi, quam +aliorum docendi gratia, redimus igitur necessario ad graecos libros +ex quibus accepimus ἀξίωμα esse his +uerbis: λεκτὸν αὐτοτελὲς ἀπόφαντον ὅσον ἐφ᾽ +αὑτῷ. hoc ego supersedi uertere, quia nouis et inconditis +uocibus utendum fuit, quas pati aures per insolentiam uix possent. +sed +<span class = "pagenum2">168</span> +<b>M. Varro ... dixi +proloquium</b>, a M. autem Cicerone (<i>disp. tusc. I 7, 14</i>) +pronuntiatum, quo ille tamen uocabulo tantisper uti se attestatus +est, ‘quoad melius’ inquit ‘inuenero’. <b>sed quod graeci ... neque +currere.</b> Apul. de dogm. Plat. III p. 265 Oudend.: est una +inter has ad propositum potissima, quae pronuntiabilis +<span class = "pagenum2">169</span>appellatur, +absolutam sententiam comprehendens, sola ex omnibus ueritati aut +falsitati obnoxia, quam uocat Sergius effatum, <b>Varro</b> +proloquium, Cicero enuntiatum, graeci +πρότασιν, tum ἀξίωμα. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg37">37</a> +<span class = "apparatus"> +Varro in XXIII. <i>GL</i> |<br> +haurierunt{*above last u: i} <i>Rr</i> haurieriint <i>L</i> | +</span> +Cum indidem <span class = "flag">haurierint</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>37.</b> Prisc. X 50 p. 540, 3: Haurio hausi, inuenitur tamen +etiam hauriui uel haurii. Varro in XXIIII ad Ciceronem: <b>cum ... +haurierint</b>. +</div> + +<span class = "pagenum">170</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg38">38</a><br> +In summa constructionis eius caput collocauit, in quo esset regimen +totius animantis, datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad +Ciceronem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nerui. +</div> + +<span class = "pagenum2">170</span> + +<div class = "commentary"> +<b>38.</b> Lactant. de opif. dei 5, 6: <b>In summa</b> uero +<b>constructionis eius</b>, quam similem nauis carinae diximus, +<b>caput ... ac nerui</b>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg39">39</a><br> +<span class = "apparatus"> +dicit <i>Burmannus</i> dicere <i>Daniel</i> | +</span> +Varro de lingua latina alam culmum fabae +<span class = "flag">dicit</span>. +</div> + +<div class = "annotation"> +<i>Varronis uerba teste Thilone non occurrunt nisi in cod. +Leidensi 80, ubi haec legi possunt</i> Varro de lingua latina +alam. ulm....fab.... +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>39.</b> Seru. ad Verg. georg. I 75: Nonnulli proprie culmos +lupinorum alas dici putant, ut Aelius ‘alae ex lupino, surculi +sine foliis’, Cato in Originibus ‘alae ex lupino lugium * * +tamen <b>Varro de ... dicit</b>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg40">40</a><br> +<span class = "apparatus"> +quirit * Varro ad Ciceronem * Fenestella quiritatur <i>Keilius +qui asteriscis lacunas quibus Liui et Varronis exempla periisse +ei uidentur indicauit</i><br> +de fenestella <i>Mercklinus Philol. III p. 151. I. Poethius +de Fenestella diss. Bonn. 1849 p. 6</i> | +</span> +De fenestella quiritatur.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>40.</b> Diom. p. 381, 22: Solent in uerbis etiam peritiores +errare, incerti utrum cum R an sine R debeant proferri. quirito. +Liuius in attico: quirit, Varro ad Ciceronem: <b>de ... +quiritatur</b>. est autem quiritare Quirites ciere. +</div> + + + + +<h2>DE SERMONE LATINO AD MARCELLVM<br> + +LIBRI V</h2> + +<h3>I</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg41">41*</a><br> +<span class = "apparatus"> +his <i>om. BM</i> |<br> +omnium quae B omniumque <i>AM</i> omnium <i>mg. codicis Charisi</i> +(<i>cf. testimonia</i>) nominumque <i>Charisius Putschius +Keilius</i> |<br> +inmutabili ne quicquam <i>ABM</i> inmutabilis est nec quicquam +<i>Charisium secutus Keilius</i> |<br> +traditur B |<br> +quo accipitur <i>M</i> |<br> +a <i>om. M</i> |<br> +thechinicos <i>M</i> technos <i>B</i> |<br> +erudit {*after t: curved line} <i>M</i> erudit <i>AB</i> |<br> +par <i>B</i> pars <i>AM</i> |<br> +consessione <i>AM</i> consesione <i>B</i> |<br> +anchoram <i>BM</i> anachortam <i>A</i> aram <i>Varro ipse +scripserit cf. Char., l. s.</i> | +</span> + +Latinitas est incorrupte loquendi obseruatio secundum romanam +linguam. constat autem, ut adserit Varro, <span class = "flag">his +</span> +<span class = "pagenum">171</span> +quattuor: natura analogia +consuetudine auctoritate. natura uerborum +<span class = "flag">omnium, quae inmutabilis est, non +quicquam</span> aut minus aut plus <span class = "flag">tradidit</span> +nobis, quam <span class = "flag">quod accepit</span>. nam si +quis dicat scrimbo quod est scribo, non analogiae uirtute sed +naturae ipsius constitutione conuincitur. analogia sermonis +<span class = "flag">a</span> +natura proditi ordinatio est secundum <span class = "flag">technicos</span> +neque aliter barbaram linguam ab +<span class = "flag">erudita</span> quam argentum a plumbo +dissociat. consuetudo non ratione analogiae sed uiribus +<span class = "flag">par</span> +est, ideo solum recepta, quod multorum <span class = "flag">consensione</span> +conualuit, ita tamen ut illi artis +ratio non accedat sed indulgeat. nam ea e medio loquendi usu placita +adsumere consueuit. auctoritas in regula loquendi nouissima est. +namque ubi omnia defecerint, sic ad illam, quem ad modum ad +<span class = "flag">ancoram</span> +decurritur. non enim quicquam aut +rationis aut naturae aut consuetudinis habet, cum +<span class = "pagenum">172</span> +tantumopinione secundum ueterum lectionem +recepta sit nec ipsorum tamen, si interrogentur cur id secuti sunt, +scientium. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>41.</b> Diom. p. 439, 15: <b>Latinitas est ... scientium. +</b> Char. p. 50, 16: Latinus sermo cum ipso homine ciuitatis +suae natus significandis intellegundisque quae diceret praestitit +(praesto fuit <i>Vsener</i>). <i>sed</i> postquam plane +superuenientibus saeculis accepit artifices et solertiae nostrae +obseruationibus captus est, paucis admodum partibus orationis normae +suae dissentientibus, regendum se regulae tradidit et illam loquendi +licentiam seruituti rationis +<span class = "pagenum2">171</span> +addixit. quae ratio adeo cum ipsa loquella generata +(congenerata <i>Vsener</i>) est, ut hodie nihil de suo analogia +inferat. ea enim quae ad explicandam elocutionem iam apud sensus +nostros educta sunt a confusione uniuersitatis disseminauit et a +disparibus paria coaluit. adprobatur autem defectionis regula +argumento similium. constat ergo latinus sermo natura analogia +consuetudine auctoritate. natura uerborum (alias uerborum omnium +<i>in mg. N</i>) nominumque inmutabilis est nec quicquam aut plus +aut minus tradidit nobis quam quod accepit. nam si quis dicat +scrimbo pro eo quod est scribo, non analogiae uirtute sed naturae +ipsius constitutione conuincitur. analogia sermonis a natura proditi +ordinatio est neque aliter barbaram linguam ab erudita quam argentum +a plumbo dissociat ... consuetudo non arte analogiae sed uiribus par +est, ideo solum recepta, quod multorum consensione conualuit, ita +tamen ut illi ratio non accedat sed indulgeat. auctoritas in regula +loquendi nouissima est. namque ubi omnia defecerint, sic ad illam +quem ad modum ad aram sacram decurritur. non enim quicquam aut +rationis aut naturae aut consuetudinis habet, tantum opinione +auctorum recepta est, qui et ipsi cur id secuti essent si fuissent +interrogati nescire confiterentur. +<span class = "pagenum2">172</span> +ex his ergo omnibus consuetudo non haec uulgaris nec +sordida recipienda est, sed quae horridiorem rationem sono blandiore +depellat. interdum enim utilibus incunda gratiora sunt. Quint. inst. +orat. I 6, 1: sermo constat ratione uetustate auctoritate +consuetudine. rationem praestat praecipue analogia, nonnumquam et +etymologia. uetera maiestas quaedam, et ut sic dixerim religio +commendat. auctoritas ab oratoribus uel historicis peti solet; nam +poetas metri necessitas excusat .... cum summorum in eloquentia +uirorum iudicium pro ratione et uelut error honestus est magnos +duces sequentibus. consuetudo uero certissima loquendi magistra, +utendumque plane sermone ut nummo, cui publica forma est. <i>cf.</i> +VIIII 3, 3. Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1938 P.: latinitas +est obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam. constat +autem tribus modis: ratione auctoritate consuetudine; ratione +secundum technicos id est artium traditores; auctoritate, ueterum +scilicet lectionum; consuetudine eorum quae in medio (<i>sic cod. +Bern. teste Keilio ad Diomedis uerba supra scripta</i> modo +<i>edit</i>.) loquendi usu placita assumptaque sunt. Augustin. art. +1 p. 167 Mai. nou. bibl. patr. I 2. p. 7 Web.: latinitas +est obseruatio incorrupte loquendi secundum romanam linguam. constat +autem modis tribus id est ratione auctoritate consuetudine; ratione +secundum artem; auctoritate secundum eorum scripta, quibus ipsa est +auctoritas adtributa; consuetudine secundum ea quae loquendi usu +placita adsumptaque sunt. <i>cf.</i> Prob. inst. art. p. 47, +19. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg42">42*</a><br> +<span class = "apparatus"> +audito <i>A</i> |<br> +exillis <i>A</i> exillis <i>corr. a manu alia in</i> +exilis <i>M</i> |<br> +et <i>om. BM</i> |<br> +scriptilis <i>A</i> scribalis <i>M</i> scripturalis <i>B</i> |<br> +inscriptulis <i>B</i> | +</span> +Vox est, ut stoicis uidetur, spiritus tenuis +<span class = "flag">auditu</span> sensibilis, quantum in ipso est. +fit autem uel <span class = "flag">exilis</span> +aurae pulsu uel uerberati aeris ictu. +omnis uox aut articulata est, aut confusa. articulata est rationali +hominum loquellis explanata. eadem <span class = "flag">et</span> +litteralis uel <span class = "flag">scriptilis</span> appellatur, +quia +<span class = "pagenum">173</span> +litteris conprehendi potest. confusa est inrationalis uel +<span class = "flag">inscriptilis</span>, simplici uocis sono +animalium effecta, quae scribi non potest, +ut est equi hinnitus, tauri mugitus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>42*.</b> Diom. p. 420, 9: <i>Vox est ... tauri mugitus</i>. +Max. Vict. p. 272 Lind. p. 1939 P.: uox est aer ictus +sensibilis, qui auditur quantum in ipso est. uocis uero species sunt +duae, articulata et confusa. articulata quae hominum tantum est, +unde articulata dicta est, quod articulo scribentis comprehendi +possit. confusa, quae scribi non potest, ueluti ouium balatus, equi +hinnitus, bouis mugitus et aliae nonnullae uoces sunt. <i>cf.</i> +Mar. Vict. I 2, 1 p. 2451 P. Priscian. I 1 p. 5, 2: +philosophi definiunt uocem esse aerem tenuissimum ictum uel suum +sensibile aurium id est quod proprie auribus accidit. et est prior +definitio a substantia sumpta, altera uero a notione, quam +<span class = "pagenum2">173</span> +graeci ἔννοιαν +dicunt, hoc est ab accidentibus. accidit enim uoci auditus, +quantum in ipsa est. uocis autem differentiae sunt quattuor: +articulata inarticulata litterata illitterata articulata est, quae +coartata hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius qui loquitur +profertur, inarticulata est contraria quae a nullo affectu +proficiscitur mentis, litterata est, quae scribi potest, illitterata +quae scribi non potest. <i>cf.</i> Donat. I 1, 1 p. 1735 P. +Prob. inst. art. p. 47, 1. Pomp. comm. art. Don. I 7 +p. 10 Lind. Audax in Mai class. auct. II p. 589. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg43">43</a><br> +<span class = "apparatus"> +si qua <i>A</i> si q{*above q: a} <i>B</i> |<br> +debent <i>AB</i> |<br> +auctoritatem tanti uiri <i>Putschius</i> | +</span> +Lacrumae an lacrimae, maxumus an maximus, et <span class = "flag">si +qua</span> similia sunt, quo modo scribi +<span class = "flag">debeant</span>, quaesitum est. +Terentius Varro tradit Caesarem per +I eiusmodi uerba solitum esse enuntiare et scribere: inde propter +<span class = "flag">auctoritatem uiri</span> consuetudinem factam. +</div> + +<div class = "annotationital"> +Cassiodori codices Keili sunt: A = cod. Bern. 330 saec. X +B = cod. Paris 7495 (olim 5509, 1) ‘Claudii Puteani’ membr. 4. +saec. XIII +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>43.</b> Cassiodori Annaeus Corn. p. 2284 P. +p. 576<sup>A</sup> Garet.: <b>Lacrumae an ... consuetudinem +factam.</b> sed ego in antiquiorum libris multo quam Gaius Caesar +est per V pleraque scripta inuenio, optumus intumus pulcherrumus +lubido dicundum faciundum maxume monumentum contumelia minume. +melius tamen est et ad enuntiandum et ad scribendum I litteram +pro V ponere, in quod iam consuetudo inclinauit. Isid. orig. I +26, 15: Maximus an maxumus et si qua sunt similia qualiter +scribenda sunt quaesitum est. <b>Varro</b> tradidit Caesarem per +I eiusmodi uerba enuntiare solitum esse et scribere. inde per +auctoritatem tanti uiri consuetudinem factam, ut maximus optimus +pessimus scribatur. Quint. I 7. 21: etiam optimus maximus, ut +mediam I litteram, quae ueteribus V fuerat acciperent, C. primum +Caesaris inscriptione traditur factum. Vel. Long. +p. 2228 P. antiquis uarie etiam scriptitatum est +mancupium ancupium manubiae. siquidem C. Caesar per I scripsit, +ut apparet ex titulis ipsius, at Augustus [I per] V, ut testes +sunt eius inscriptiones. et qui per I scribunt, illam rationem +secuntur, quod aliae quoque denominationes per eandem litteram +exeant, ut cum manicas maniculum (quibus nomen apponi potest, +quod per V manuleus) dicimus. item qui aucupium per V scribunt, +putant ab aue occupanda dictum, qui aucipium (aut quia aucupium +<i>P.</i>) ab aue capienda, cum A litterae in I familiaris +transitus sit. quibus aeque opponi potest, non minus in I +transire quam in V, nam ab amico fit inimicus, et a salso +insulsus. sequitur igitur electio, utrumne per antiquum sonum, +<span class = "pagenum2">174</span> +qui est pinguissimus et V +litteram occupabat, uelit quis enuntiare, an per hunc, qui iam +uidetur elegantior, exilius id est per I litteram has proferat +uoces, in quibus V littera uidetur esse superuacua. <i>cf.</i> +p. 2235. +</div> + +<span class = "pagenum">174</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg44">44</a><br> +<span class = "apparatus"> +esse credit <i>B</i> |<br> +mille hominum ·II· <i>B</i> |<br> +huce utroque opus mille <i>B</i> huic EI utroque +<i>coni. Vsener</i> |<br> +militiam <i>B</i> |<br> +pilam in qua <i>B</i> |<br> +quo ipse{*above e: o} tenues si <i>B</i> |<br> +pila <i>B</i> |<br> +qua iacimus ade͠e. pella ut plenus fiat <i>B</i> | +</span> +Lucilius ubi I exile est per se iubet scribi, at ubi plenum est +praeponendum <span class = "flag">esse E credit</span>, his +uersibus: +</div> + +<div class = "verse"> +<span class = "flag">Meille hominum, duo</span> meillia; item +<span class = "flag">huice utroque opus, meiles</span>,</div> + +<div class = "verse"> +<span class = "flag">Meilitiam</span>. tenues I: <span class = "flag">pilam +qua</span> lusimus, pilum</div> + +<div class = "verse"> +<span class = "flag">Quo pinso, tenues I</span>. plura haec +feceris: <span class = "flag">peila</span></div> + +<div class = "verse"> +<span class = "flag">Quae iacimus, addes E, peila, ut plenius +fiat</span>. +</div> + +<span class = "pagenum">175</span> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +dilabitur <i>B</i> |<br> +literę praeponi <i>B totum hoc fragmentum Vsener correxit, +ego +<a href = "#note85">p. 91n.</a> erraui</i> |<br> +uero minime cum alioqui {*above space: &} non aliunde in singulari +<i>B</i> |<br> +plurali <i>om. B</i> |<br> +sonat <i>B</i> |<br> +et ***] <i>add. Vs.</i> |<br> +mitto emisimus <i>libri</i> |<br> +ut <i>add. B</i> |<br> +constant <i>B</i> |<br> +et <i>libri</i> | +</span> +quam inconstantiam Varro arguens in eundem errorem diuersa uia +<span class = "flag">delabitur</span>, dicens in plurali quidem +numero, debere I <span class = "flag">litterae E praeponi</span>, +in singulari uero minime, cum alioqui et non aliud in singulari, +quam in <span class = "flag">plurali</span> extrema syllaba +<span class = "flag">sonet et +* * *</span>, ut in uerbis manifestum est. dicimus enim +<span class = "flag">mitto misi misimus</span>. nisi aliam hic uult +esse rationem [quod absurdum est], <span class = "flag">ut</span> +cum uerba quoque ex syllabis <span class = "flag">constent</span>, +<span class = "flag">at</span> diuersa regula corrigantur. +</div> + +<div class = "annotationital"> +Scauri cod. Bernensis 330 saec. X = B +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>44.</b> Terent. Scaur. p. 2255 P.: Primum igitur per +adiectionem illa uidentur esse uitiosa, quod Attius geminatis +uocalibus scribi natura longas <ins class = "mycorr" +title = "text reads ‘syllbas’">syllabas</ins> +uoluit, cum alioqui +adiecto uel sublato apice, longitudinis et breuitatis nota, +posset ostendi. nam singulares uocales et produci et corripi +possunt, unde etiam Lucilius in VIIII saturarum de orthographia +praecipiens ait ... item quod <b>Lucilius, ubi ... regula +corrigantur</b>. Quint. I 7, 14: semiuocales geminare diu non +fuit usitatissimi moris atque e contrario usque ad Attium et +ultra porrectas syllabas geminis ... uocalibus scripserunt. +diutius durauit, ut EI iungendis eadem ratione qua graeci +<i>EI</i> uterentur. ea casibus numerisque discreta est, ut +Lucilius praecipit: ‘iam puerei uenere, E postremum +<span class = "pagenum2">175</span> +facito atque I, ut pueri plures fiant’, ac +deinceps idem: ‘mendaci furique addes E cum dare furei iusseris’. +quod quidem cum superuacuum est, quia I tam longae quam breuis +naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in eis, quae +proximam ab ultima litteram E habebunt et I longa terminabuntur, +illam rationem sequentes utemur E gemina, qualia sunt haec: aurei +argentei et his similia. idque eis praecipue, qui ad lectionem +instituentur, etiam impedimento erit, sicut in graecis accidit +adiectione I litterae, quam non solum datiuis casibus in parte +ultima ascribunt sed quibusdam etiam interponunt, ut in ΛΗΙΣΤΕΙ, +quia etymologia ex diuisione in +tris syllabas facta desideret eam litteram. Vel. Long. +p. 2220 P.: his quaeritur etiam, an per E et I quaedam +debeant scribi secundum consuetudinem graecam. nonnulli enim ea +quae producerentur sic scripserunt. alii contenti fuerunt huic +productioni <i>I</i> longam ut (<i>sic Vsener pro</i> longam aut) +notam dedisse. alii uero quorum est item Lucilius uarie +scriptitauerunt, siquidem in his quae producerentur, alia per I +longam, alia per E et I notauerunt, uidelicet ut differentia +quadam separantes, ut cum diceremus ‘uiri’, si essent plures, per +E et I scriberemus, si uero esset unus, ‘uiri’ per I notaremus. +et Lucilius in VIIII: ‘iam puerei uenere, E postremum facito +atque I, ut plures faciant, I si facis solum pupilli. pueri hoc +unius fiet’. item ‘hoc illi factum est uni, tenue hoc facies I. +haec illei fecere, adde E, ut pinguius fiat’, idemque peila +quibus milites utuntur, per E et I scribenda existimat, at pilum +quo pinsitur (pila qua pinsatur P.) per I. hoc mihi uidetur +superuacaneae esse obseruationis, nam si omnino in scribendo +discernenda casuum numerorumque ambiguitas est, quid faciemus in +his nominibus, quorum scriptio discrimen non admittit? Mar. Vict. +I 4, 60 p. 2464 P. omnes qui de orthographia +scripserunt de nulla scriptura tam diu, quam diu de hac quaerunt, +quae per I litteram singularem genetiuum, et quae per EI litteras +nominatiuum pluralem faciunt, locuti partim acute, partim (partim +<i>add. Wachsmuth</i>), ut mihi quidem uidetur, inepte. (uidetur. +inepte <i>libri</i>) illud +[atque <i>om. Par.</i>] etiam ridicule * *, nam mihi quaedam +succurrunt: pilum aiunt militare et uinea, si sit supra quam +milites aggerem instituunt, et sicam [et silicem] quae secet per +E et I scribenda, at si pilum sit quo pinsitores utuntur et uinea +quae ruri colitur et fistula per I. <i>cf.</i> ibid. §. 59. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg45">45</a><br> +<span class = "apparatus"> +nam quę nimium et commercium <i>V</i> |<br> +reliquamus <i>V</i> |<br> +mercirius <i>V</i> |<br> +ut <i>Ritschelius quaest. Varr. p. 29</i> et <i>V</i> |<br> +Terentius <i>Heaut. IIII 3, 21</i> | +</span> +<span class = "flag">Mium et commircium</span> per I antiquis +<span class = "flag">relinquamus</span>, apud quos aeque et +<span class = "flag">Mircurius</span> +per I dicebatur, quod mirandarum +esset rerum inuentor, <span class = "flag">ut</span> Varro +dicit. | item miis per I, non meis per E ut +<span class = "flag">Terentius</span>: +at enim istoc nihil magis Syre miis nuptiis +aduorsum. +</div> + +<div class = "annotationital"> +Veli Longi cod. Vaticanus 3402 saec. XVI = V +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>45.</b> Vel. Long. p. 2236 P.: Namque <b>mium et +commircium</b> quoque <b>per ... Varro dicit</b>. nostris iam +auribus <i>secus placet</i> (<i>add. Ritschelius l. s.</i>), +scilicet per E, ut et (<i>Ritschelius</i> et ut <i>cod.</i>) +Mercurius et commercia dicantur. <b>item miis ... aduorsum.</b> +</div> + +<span class = "pagenum">176</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg46">46</a><br> +<span class = "apparatus"> +speciem <i>add. m. rec. in mg. B</i> |<br> +uideatur <i>A</i> |<br> +quae (qua <i>cod. Bern. 243</i>) et Aeoli <i>AB</i> |<br> +nostri] non <i>A om. B</i> |<br> +terentius usu raro <i>AB</i> |<br> +perscribit <i>A</i> |<br> +VAV <i>Ritschelius l. s. p. 27</i> ua <i>AB</i> | +</span> +Est quaedam littera in F litterae <span class = "flag">speciem</span> +figurata, quae digamma nominator, quae duos apices ex gamma +littera habere <span class = "flag">uidetur</span>. ad huius +similitudinem soni nostri coniunctas uocales digammon appellare +uoluerunt, ut est notum uirgo. itaque in prima syllaba digamma et +uocalem oportuit poni: ϝotum ϝirgo, <span class = "flag">quod et +Aeolii</span> fecerunt et antiqui +<span class = "flag">nostri</span>, sicut scriptura in quibusdam +libellis declarat. hanc +litteram <span class = "flag">Terentius Varro</span> dum uult +demonstrare ita <span class = "flag">perscribit</span>: +<span class = "flag">VAV</span>. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de codd. uide adnot. ad <a href = "#frg43">fr. 43</a> +</div> + +<span class = "pagenum2">176</span> + +<div class = "commentary"> +<b>46.</b> Cassiodori Cornut. p. 2282 P. <b>Est quaedam +... perscribit: VAV.</b> Prisc. I 20 p. 15, 1: V loco +consonantis posita eandem prorsus in omnibus uim habuit apud +Latinos quam apud Aeolis digamma. unde a plerisque ei nomen hoc +datur, quod apud Aeolis habuit olim ϝ +digamma id est uau, +ab ipsius uoce profectum teste <b>Varrone</b> et Didymo, qui id +ei nomen esse ostendunt. <i>cf.</i> I 10 p. 11, 5. Quint. +XII 10, 29: Aeolicae quoque litterae qua seruum ceruumque +dicimus, etiamsi forma a nobis repudiata est, uis tamen nos ipsa +persequitur. <i>cf.</i> I 4,7. Scaur, p. 2254 P.: Vau +littera omnibus uocalibus et praeiectiua et subiecta consentit ut +ua ue ui uo, et rursus au eu iu ou. est enim posita pro digamma, +quod quidam graecorum etiam uau appellant. Vel. Long. +p. 2223: et priusquam de hoc loquamur, V litteram digamma +esse interdum non tantum in his debemus <ins class = "mycorr" +title = "text reads ‘animaduuertere’">animaduertere</ins>, +in quibus sonat cum aliqua aspiratione, ut in ualente et uitulo et +primitiuo et genetiuo, sed etiam in his quibus confusa hace +littera est, <i>ut</i> in eo quod est quis. Mar. Vict. I 4, 43 +p. 2461 P.: uos nominatiuo singulari per duo V, quorum +uice consonantis fungitur alterum, alterum accipitur pro uocali, +nam per V et O scriptae significant pluralem numerum et casum +accusatiuum: auos flauos coruos et horum similia ... attamen has +etiam uoces, quae V potius quam O sonant, per duo V scribite, ut +uulua uultus et similia, sicuti sine ulla dubitatione per V et O, +quae sonant ita ut uoluit uoluo uolutus conuolutus, nam littera V +uocalis est sicut AEIO, sed eadem uicem obtinet consonantis, +cuiua potestatis notam graeci habent +ϝ, nostri uau uocant +et illi (alii <i>Putsch. Gaisf.</i>) digamma. ea per se scripta +non facit syllabam, anteposita autem uocali facit ut ϝάμαξα +ϝεκηβόλος et +ϝελένη. nos uero, qui non +habemus huius uocis nomen aut notam, in eius locum quotiens una +uocalis pluresue iunctae unam syllabam faciunt, substituimus V +litteram, nam uocalis nulla bis eadem posita facit unam syllabam: +assiduns exiguus Laocoon tribuunt statuunt et similia. at cum +praeponitur +<span class = "pagenum2">177</span> +uocali, tunc +accipitur pro consonanti, ut est anguis extinguit lingua peluis, +in ‘uuido’ enim prior V uocalis est, sequens cui subiecta est I +consonans. cf. Diom. p. 422, 19. 425, 32. Donat. I 2, 1 +p. 1735. Pomp. comm. art. Don. I 73 p. 21 Lind. Serg. +p. 1827 P. Cledon. p. 1882. Donat. ad Terent. +Andr. I 2, 2. Beda p. 2335. +</div> + +<span class = "pagenum">177</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg47">47</a><br> +<span class = "apparatus"> +et non paret <i>B</i> |<br> +urbs e pelobs <i>B</i> |<br> +eiusdemmodi <i>B</i> |<br> +in PIS excurrunt <i>B</i> |<br> +pelobs pelopis <i>B</i> | +</span> +<span class = "flag">Non caret</span> quaestione etiam plebs et +<span class = "flag">urbs et Pelops</span>, quae Varro ita +distinguit ut per B et S ea nominatiuo casu putet esse scribenda, +quae eandem litteram genetiuo reddant ut plebs plebis urbs urbis, +ea uero per PS, quae similiter genetiuo <span class = "flag">eiusdem +numeri in PIS excurrant</span> ut +<span class = "flag">Pelops Pelopis</span>. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg44">fr. 44</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>47.</b> Ter. Scaur. p. 2261: Quaesitum est hiemps utrum +per PS an per MS deberet scribi, cum alioqui dubium non sit, quin +per MS scribenda sit, quoniam genetiuo hiemis faciat et quoniam +per P et S ea scribantur, quae apud graecos <i>in</i> Ψ +desinunt. hanc autem non in Ψ +desinere manifestum est ex eo quod quae illa +littera terminantur aut in πος ut +Πέλοψ Πέλοπος aut in βος +desinunt, ut φλέψ +φλεβός, hiems autem neutram harum syllabarum recipit. +item non constat, obscurum utrum <i>per</i> OB an per OP debeat +scribi, nec minus obseruo obsido, cum in illis B littera +euidenter sonum suum uindicet. <b>non caret ... Pelops +Pelopis.</b> sed nobis utrumque per PS uidetur esse scribendum, +quoniam ex his Ψ littera constet, +quam genetiuo diximus aut in BIS aut in PIS exire. Cassiodori +Papirian. p. 2291 P. p. 578<sup>B</sup> Garet.: +traps ab eo quod dicitur trabis et urps per P debent scribi, +licet <b>Varro</b> per B scribenda putet, quod in reliquis +casibus B habeant. sed tamen cum Ψ +littera graeca nullo modo transferri potuerit in usum +nostrum et uis eius per P et S litteras scribatur, necessarium +est, ut ubi Ψ graecum sonat, apud +nos quod uitari non potest per has litteras scribatur id est P et +S, licet in obliquis casibus B habeant, ut caeleps caelibis, urps +urbis, item in aliis ipsam retineant, ut auceps aucupis. unde +apparet in his casibus mutare nos debere P in B, in quibus se +etiam ambae consecuntur interposita uocali. hanc etiam regulam +sequimur in Φ, quae ipsa PH +constat, ut Cinyps Cinyphis, quae in nominatiuo casu P et S, in +aliis casibus per P et H scribitur. Vel. Long. p. 2233: hinc +noscuntur etiam quaestiones interdum quibus noua a ueteribus +discernantur utrum absorbui an absorpsi, <i>uel</i> cum ad hanc +disputationem pertinere non debeat, nisi quod proprium est ορθογραφίας, +utrum per B an per P +absorpsi scribi debeat: et aliis seruanda (sequenda <i>libri</i>) +B littera <i>uidetur</i>, quoniam sorbere dicimus, aliis P. +quoniam quaecumque apud graecos per Ψ +scribuntur et constat haec littera Π +Σ, apud nos per P scribenda. idque +(ideoque <i>libri</i>) in similibus seruandum, ut in eo quod est +urbs et nupsi et plebs ac ceteris. p. 2224: ea quae apud nos +Ψ litteram sonant, putant +plerique per +<span class = "pagenum2">178</span> +P et S scribenda, +quoniam et graeci pronuntiauerunt, [per] litteram Ψ +constare ἐκ τοῦ +πίονος (ἐκ τοῦ π καὶ τοῦ σ +ci. <i>Wachsmuth coll. Sexto Emp. adv. gramm. 103</i>). sed qui +origini uerborum propiores (proniores <i>an</i> propensiores?) +sunt, per B scribunt. Prisc. I 42 p. 33, 3: huic (S) +praeponitur P et loco Ψ graecae +fungitur, pro qua Claudius Caesar antisigma <i>ƆϹ</i> hac +figura scribi uoluit. sed nulli ausi sunt antiquam scripturam +mutare, quamuis non sine ratione haec quoque duplex a graecis +addita uideatur, nam multo molliorem et uolubiliorem sonum habet +Ψ quam PS uel BS. hae tamen id +est BS non alias debent poni pro +Ψ, hoc est in eadem syllaba coniunctae, nisi in fine +nominatiui, cuius genetiuus in BIS desinit, ut urbs urbis, +caelebs caelibis, Arabs Arabis. <i>cf.</i> Prisc. I 58 +p. 43, 9, Cassiodori Valerian. p. 2289. Mar. Vict. I 4, +74 p. 2465 <i>sq.</i> P. Beda p. 2337 P. +</div> + +<span class = "pagenum">178</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg48">48</a><br> +Cretenses Ennius (dixit).</div> + +<div class = "commentary"> +<b>48.</b> Char. p. 124, 12: Cretum Cicero Tusculanarum libro +II (<i>14, 34</i>): ‘Cretum legis’, <b>Cretenses Ennius</b>, ut +Varro libro I de sermone latino scribit. +</div> + + +<h3>II</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg49">49</a><br> +<span class = "apparatus"> +leues <i>B</i> leue sunt <i>A</i> leuae <i>M</i> |<br> +procere <i>A</i> proceres <i>BM</i> |<br> +gregulae <i>BM</i> |<br> +proceres <i>ABM</i> |<br> +gregulae <i>M</i> |<br> +ymnos <i>A</i> ymnus <i>B</i> | +</span> +Syllabae, ut ait Varro, aliae sunt asperae aliae +<span class = "flag">leues</span>, +aliae <span class = "flag">procerae</span> +aliae retorridae, aliae barbarae aliae +<span class = "flag">graeculae</span>, +aliae durae aliae molles. asperae sunt ut trux +crux trans, leues ut lana luna, <span class = "flag">procerae</span> +sunt quae uocalem longam extremam habent aut paenultimam ut +facilitas, retorridae sunt quae mutam habent extremam ut hic hoc, +barbarae sunt ut gaza, <span class = "flag">graeculae</span> ut +<span class = "flag">hymnos</span> Zenon, durae ut ignotus, molles +ut aedes. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>49.</b> Diom. p. 428, 22: <b>Syllabae ut ait ... ut aedes.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg50">50</a><br> +<span class = "apparatus"> +ληριν <i>in mg.</i> +ληρεῖν <i>V</i> |<br> +latine sulco <i>VP</i> latina a lira id est sulco <i>Ritschelius +quaest. uarr. p. 29</i> |<br> +existimatur <i>V</i> | +</span> +Delirus placet Varroni, non delerus. non enim, ut quidam existimant, +a Graeco tracta uox est παρὰ τὸ <span class = "flag">ληρεῖν</span> +sed est <span class = "flag">latina a +lira id est sulco</span>. itaque sicuti boues +<span class = "pagenum">179</span> +cumse a recto actu operis detorserint delirare +dicuntur, sic qui a recta uia uitae ad prauam declinant, per +similitudinem translationis item delirare +<span class = "flag">existimantur</span>. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg45">fr. 45</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>50.</b> Vel. Long. p. 2233 P.: Nec non et ibi ὀρθοέπεια +ὀρθογραφίᾳ coniuncta est, ubi quaeritur, +foenoris an foeneris dica<i>mus</i>, quoniam nomen inde tractum +dicimus foeneratorem. item facineris non facinoris, quoniam +facinerosum uocamus. sic etiam <b>delirus placet +<span class = "pagenum2">179</span> +... delirare existimantur</b>. Caper +p. 2248 P.: delirare et delerare ἀπὸ +τοῦ ληρεῖν. Non. p. 17: Delirare (delerare +<i>codd.</i>) est +de recto decedere. lira est autem fossa recta, quae contra agros +tuendos ducitur et in quam uligo terrae decurrat. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg51">51</a><br> +<span class = "apparatus"> +duas .l.l. habet <i>AB</i> |<br> +sunt <i>B erasum in A</i> | +</span> +Interuallum <span class = "flag">duas L habet</span>, uallum enim +ipsum non aliter scribitur, a quo interuallum. Varro dicit +interualla esse spatia, quae <span class = "flag">sunt</span> inter +capita uallorum id est stipitum quibus uallum fit, unde cetera +quoque spatia dicuntur. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de codd. uid. ad <a href = "#frg43">fr. 43</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>51.</b> Cassiodori Cornut. p. 2284 P. +p. 576<sup>B</sup> Garet.: <b>Interuallum duas ... spatia +dicuntur.</b> Beda p. 2337 P.: interuallum per duo L +scribendum est. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg52"><ins class = "mycorr" +title = "text reads ‘53’">52</ins></a><br> +<span class = "apparatus"> +scribitur <i>om. A</i> |<br> +secutus enim est ethimologiam <i>B</i> |<br> +et accipit <i>om. B</i> |<br> +quod loqui] quid loqui <i>A</i> qui loqui <i>B</i> |<br> +narratio <i>eraso priore</i> r <i>A</i> | +</span> +Narare per unum R <span class = "flag">scribitur</span>, ut Varroni +placet. <span class = "flag">secutus est enim etymologiam</span> +nominis eius, qua gnarus dicitur, qui scit <span class = "flag">et +accipit quod loqui</span> debeat. +denique compositio uerbi ita scribitur: ignorare, quod non per duo R +sed per unum scribitur. ideo et <span class = "flag">naratio</span> +unum R habere debet.</div> + +<div class = "commentary"> +<ins class = "mycorr" title = "text reads ‘53.'"><b>52.</b></ins> +Cassiodori Papirian. p. 2290 P. p. 578<sup>A</sup> +Garet.: Querella per duo L scribitur. <b>narare per ... habere +debet.</b> Vel. Long. p. 2238: sane in eo quod est narare +obseruatum est ut unum R scriberemus, quoniam uenit a gnaro cui +contrarium est ignarus. Beda p. 2340: naro et naratio per R +scribantur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg53"><ins class = "mycorr" +title = "text reads ‘54’">53</ins></a><br> +<span class = "apparatus"> +marcellium <i>V</i> |<br> +editumum <i>L</i> editummum <i>V</i> |<br> +edituum <i>V</i> editũum <i>L</i> | +</span> +M. Varro in libro secundo ad <span class = "flag">Marcellum</span> +de latino +<span class = "pagenum">180</span> +sermone <span class = "flag">aeditumum</span> +dici oportere censet, magis quam <span class = "flag">aedituum</span>, +quod alterum sit recenti nouitate fictum, +alterum antiqua origine incorruptum. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de codd. uid. adn. ad <a href = "#frg36">fr. 36</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<ins class = "mycorr" title = "text reads ‘54.'"><b>53.</b></ins> +Gell. XII 10, 1: Aeditimus uerbum latinum est et uetus, ea +forma dictum qua finitimus et legitimus. pro eo a plerisque nunc +aedituus dicitur noua et commenticia usurpatione, quasi a tuendis +aedibus appellatus. satis hoc esse potuit admonendi gratia dixisse +* * propter agrestes quosdam et indomitos certatores, qui nisi +auctoritatibus adhibitis non comprimuntur. <b>M. Varro ... origine +incorruptum.</b> cf. Varro de l. l. VII 12 p. 298. VIII 61 +p. 437. +<span class = "pagenum2">180</span> +de re rust. +I 2, 1. Fest. Pauli p. 13 M.: aedituus aedis sacrae +tuitor id est curam agens, aeditimus aedis intimus. Char. +p. 75, 18: aeditumus dicitur qui aedem seruat quasi aedis +intimus, dicitur etiam aedituus ab aede tuenda. <i>cf.</i> Placidi +gl. in Mai class. auct. III p. 427. Thes. latin. in Mai class. +auct. VIII p. 192. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg54">54</a><br> +<span class = "apparatus"> +quae greci <i>L</i> que greci <i>VB</i> |<br> +enigmata <i>VL</i> enicmata <i>B</i> |<br> +appallauerunt{*above second a: e} <i>L</i> |<br> +minusne <i>L</i> minusque{*above ‘que’: ne} <i>B</i> minus +<i>V</i> |<br> +minus non sat scio <i>Scaliger Virgilii append. p. 230</i> +minus non sit sat scio <i>L</i> minus non sit sed scio +<i>VB</i> |<br> +an <i>LVB</i> at <i>Hertzius</i> |<br> +eorum ut quondam <i>VB</i> eorum quod <i>L</i> |<br> +audiui ipsi dicier ioui regi <i>L</i> audiui ipsi dicier ioui regi +regi <i>B</i> audiui ipsi.......oui regi <i>lacuna sex uel septem +litterarum inter</i> ipsi <i>et</i> oui <i>V</i> audiui dicier Ioui +ipsi regi <i>Scaliger</i> |<br> +uoluit <i>V hoc aenigma Barthius aduers. XVI 22 sic scripsit:</i> +semel minus? non. bis minus? non. sat scio. | an utrumque? uerum. +ut quondam audiui dicier <i>e. q. s.</i> |<br> +nolet <i>L</i> noluit <i>VB</i> |<br> +aput <i>V</i> |<br> +quaereret <i>VB</i> |<br> +in m. uarronis <i>LB</i> . ĭn. uarronis <i>V</i> |<br> +mercellum <i>L</i> macellium <i>V</i> | +</span> + +<span class = "flag">Quae</span> graeci dicunt +<span class = "flag">aenigmata</span>, +hoc genus quidam ex nostris ueteribus +scirpos <span class = "flag">appellauerunt</span>. | quale est: +</div> + +<div class = "verse"> +Semel <span class = "flag">minusne</span> an bis <span class = "flag">minus +non sat scio</span>, +</div> + +<div class = "verse"> +<span class = "flag">an</span> utrumque <span class = "flag">eorum. +ut quondam audiui dicier,</span> +</div> + +<div class = "verse"> +<span class = "flag">Ioui ipsi regi</span> <span class = "flag">noluit</span> +concedere. +</div> + +<div class = "fragment2"> +hoc qui <span class = "flag">nolet</span> diutius +<span class = "flag">apud</span> +sese <span class = "flag">quaerere</span>, +inueniet quid sit <span class = "flag">in M. Varronis</span> de +sermone latino ad <span class = "flag">Marcellum</span> libro +secundo. +</div> + +<div class = "annotationital"> +Gelli codicibus VL accedit B = fragm. Bernense cod. msc. 404 +scriptum anno ae. n. 1173 cf. Hertz l. s. p. 412 +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>54.</b> Gell. XII 6: <b>Quae graeci ... quale est</b>, quod +nuper inuenimus per hercle antiquum, perquam lepidum tribus uersibus +senaris compositum aenigma, quod reliquimus inenarratum, ut +legentium coniecturas in requirendo acueremus. uersus tres hi sunt: +<b>semel minus ... libro secundo.</b> +</div> + +<span class = "pagenum">181</span> +<h3>III</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg55">55</a><br> +<span class = "apparatus"> +distantias altitudinem <i>L</i> |<br> +quantum ore <i>L</i> |<br> +sit] si <i>L</i> |<br> +altitudinem] ab altitudine <i>L</i> |<br> +Crasitudo <i>L</i> |<br> +spiratu <i>corr. in</i> spiritu <i>L</i> |<br> +πνεῦμα δασὺ <i>add. Albertus Zippmann +om. L</i> |<br> +aspiranda <i>L</i> |<br> +pingui res <i>L</i> |<br> +aspiratu <i>L</i> | +</span> +Scire oportet uocem sicut omne corpus tris habere +<span class = "flag">distantias: +longitudinem altitudinem</span> crassitudinem. +longitudinem tempore ac syllabis metimur, nam et <span class = "flag">quantum +morae</span> enuntiandis uerbis teratur et quanto +numero modoque syllabarum unumquodque <span class = "flag">sit</span> +uerbum, plurimum refert. <span class = "flag">altitudinem</span> +discernit accentus, cum pars uerbi aut in graue deprimitur +aut sublimatur in acutum. <span class = "flag">crassitudo</span> +autem in <span class = "flag">spiritu</span> est, unde etiam graeci +adspirationem <span class = "flag">πνεῦμα +δασὺ</span> appellant. nam omnes uoces aut +<span class = "flag">aspirando</span> +facimus <span class = "flag">pinguiores</span>, +aut sine <span class = "flag">spiritu</span> pronuntiando +tenuiores. +</div> + +<div class = "annotationital"> +L = cod. Lauantinus saec. VIII uel VIIII, cuius lectiones ex +analectis gramm. Eichenfeldi et Endlicheri adpono +</div> + +<span class = "pagenum2">181</span> + +<div class = "commentary"> +<b>55.</b> Seru. de accent. 8 p. 526 Endl.: <b>Scire</b> +autem <b>oportet ... pronuntiando tenuiores.</b> Prisc. de accent. +p. 519, 6: uox corpus esse ostenditur. nam et si corpus non +esset, auditus aurium minime ui percuteretur. sed cum tangit auditum +et reuerberat elementum, tripertito diuiditur, altitudine scilicet +latitudine longitudine. habet quippe littera altitudinem in +pronuntiatione, latitudinem in spiritu, longitudinem in tempore, +hoc est et alte et late et longe auditur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg56">56</a><br> +<span class = "apparatus"> +sic] sit <i>AB</i> |<br> +nunquam <i>A</i> |<br> +dubitatum ac secundo <i>A</i> dubitatum est ac secundo <i>B</i> |<br> +consonanti <i>B</i> |<br> +debere <i>AB</i> |<br> +quia solus <i>B</i> |<br> +quae adspirationem <i>B</i> quae ad adspirationem <i>A</i> |<br> +conferat <i>edidit Fornerius</i> (<i>Paris. 1588</i>) conferet +<i>B</i> confert <i>A</i> |<br> +temptat <i>B</i> |<br> +qu... uocalibus (quod <i>corr</i>.) <i>B</i> ut uocalibus +<i>A</i> |<br> +q̄q; <i>A</i> | +</span> +H sicut in quaestione est littera sit necne: +<span class = "flag">sic nunquam +dubitatum, an secundo</span> loco a quacunque +<span class = "flag">consonante</span> poni +<span class = "flag">deberet</span>, <span class = "flag">quod +solus</span> Varro dubitat. uult enim auctoritate +<span class = "pagenum">182</span> +sua efficere, ut H prius ponatur +ea littera, <span class = "flag">cui adspirationem</span> +<span class = "flag">conferat</span>, +et tanto magis hoc <span class = "flag">tentat</span> +persuadere, <span class = "flag">quod uocalibus +quoque</span> dicat anteponi ut heres, hircus. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de codd. uid. adnot. ad <a href = "#frg43">fr. 43</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>56.</b> Cassiodori Cornut. p. 2285 P. +p. 576<sup>B</sup> Garet.: <b>H sicut in ... heres +hircus.</b> sed Varronem praeterit consonantem ideo secundo loco +H recipere, quia non possit ante <i>se</i> adspirationem nisi +uocalis habere. itaque et ante et post H littera, cuicumque +<i>uoc</i>ali adiungatur, consonabit (<i>sic corr. Vsener, cum +codd. om.</i> se, <i>scrib.</i> uocales, tali, non sonabit). haec +enim natura uocalium est, ut, ante siue (ante se aut +<i>codd.</i>) post se habeant H, enuntiationem non inpediant. +<span class = "pagenum2">182</span> +Prisc. I 25 p. 19, 12: +<i>PH</i> autem ideo non est translatum ab illis in aliam +figuram, quod nec sic cohaeret huic quomodo mutis, nec si +tollatur minuit significationem. quamuis enim subtracta +aspiratione dicam: retor Pyrrus, intellectus integer manet, non +aliter quam si antecedens uocalibus auferatur, unde ostenditur ex +hoc quoque aliqua esse cognatio R litterae cum uocalibus. ex quo +quidam dubitauerunt, utrum praeponi debeat huic aspiratio an +subiungi. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg57">57</a><br> +<span class = "apparatus"> +placet. h. littera <i>B</i> placet h litera <i>A</i> |<br> +si pro loco <i>B</i> |<br> +ipse intelligere debet inquit <i>A</i> |<br> +debet Rhodum <i>A</i> |<br> +non <i>om. A</i> |<br> +rodum esse <i>AB</i> |<br> +retorem. rethorem <i>B</i> | +</span> +Varroni <span class = "flag">placet R litteram</span>, <span class = "flag">si +primo loco</span> ponatur, non adspirari. lector enim +<span class = "flag">ipse, inquit, intellegere debet</span> Rodum, +tamen etsi H <span class = "flag">non</span> habet, +<span class = "flag">Rhodum esse</span>, +<span class = "flag">retorem rhetorem</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>57.</b> Cassiodori Cornut. p. 2286 P. +p. 577<sup>A</sup> Garet.: <b>Varroni</b> enim <b>placet ... +retorem rhetorem.</b> sed eadem obseruatio non necessaria est R +litterae. sunt enim uerba primo loco R litteram habentia non +minus latina quam graeca. itaque merito auferemus aut amouebimus +adspirationem: Roma regina rapa Rodus. <i>cf. Prisciani uerba ad +<a href = "#frg56">fr. 56</a> exscripta.</i> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg58">58</a><br> +<span class = "apparatus"> +de hac litera <i>V</i> |<br> +cum his] ?? |<br> +et reprendit] In reprendit <i>V</i> |<br> +harenę ha:alicam {*above second a: h} et aliculam <i>V</i> |<br> +existimet <i>V</i> |<br> +et tam <i>V</i> | +</span> +<span class = "flag">De H littera</span> quaeritur quae se +<span class = "flag">cum his</span> aut inseruit uocibus aut +praeposuit; inseruit, ut in his: uehemens reprehendit, cum +elegantiores et ueementer dicant <span class = "flag">et +reprendit</span> secundum primam positionem. prendo enim dicimus +non prehendo. at praeposuit, ut cum dicas: hostis <span class = "flag">harena +halicam et haliculam</span>, cum ab alendo possit +alica dici, et aliculam <span class = "flag">existiment</span> +dictam, quod alas nobis iniecta contineat. +<span class = "pagenum">183</span> +hortus quoque non desiderabat +aspirationem, quod ibi herbae oriantur id est nascantur, sed +tamen a consuetudine accepit. et cohortes aeque a cooriendo ex +eodem loco dictae sunt, <span class = "flag">et eam</span> +differentiam quidam esse uoluerunt, ut cohortes militum cum +aspiratione a mutua hortatione dicantur. item nonnulli harenam +cum aspiratione, siue quoniam haereat siue quod aquam hauriat, +dicendam existimauerunt, aliis sine aspiratione uidetur +enuntianda. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +fassana f fasma {*under a: alpha stacked on .i.} <i>V</i> |<br> +fercos f fircos <i>V</i> |<br> +coleam <i>V</i> |<br> +censent <i>P</i> |<br> +gracchos <i>V</i> |<br> +bocchus <i>V</i> | +</span> +nos non tam per illas causas, quas supra proposuimus, quam +propter originem uocis, siquidem, ut testis est Varro, a sabinis +<span class = "flag">fassana</span> dicitur: et sicut S +familiariter in R transit, ita F in uicinam aspirationem mutatur. +similiter ergo et hoedos dicimus cum aspiratione, quoniam foedi +dicebantur apud antiquos. item hircos, quoniam eosdem aeque +<span class = "flag">fircos</span> uocabant. nam et e contrario, quam +antiqui habam dicebant nos fabam dicimus. cilonem quoque et +<span class = "flag">cocleam</span> et cocleare sine aspiratione +scribemus, et quicquid per consuetudinem aurium ita licuerit +enuntiare. non enim firmum est catholicum grammaticorum, quo +<span class = "flag">censent</span> aspirationem consonanti non +esse iungendam, cum et Carthago dicatur et pulcher et +<span class = "flag">Gracchus</span> et Otho et +<span class = "flag">Bocchus</span>. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg45">fr. 45</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>58.</b> Vel. Long. p. 2229 P.: Et <b>de H littera ... +Otho Bocchus.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg58a">58<sup>A</sup></a><br> +<span class = "apparatus"> +aspiratione <i>B</i> |<br> +ueemens <i>B</i> |<br> +quoniam ·i· non <i>B</i> |<br> +quam alterius . {*above .: ferri} cum hoc <i>B</i> |<br> +aspiretur <i>B</i> |<br> +grẹco {*above ẹ: ae} aspirandum <i>B</i> |<br> +enim eius] enim enim <i>B</i> |<br> +utero eum <i>Ritschelius quaest. uarr. p. 28</i> uterum +<i>B</i> |<br> +gessisset <i>B</i> |<br> +nihilhominus <i>B</i> |<br> +ratio exhi littere tenuntiandum <i>B</i> |<br> +exiliter c <i>P</i> |<br> +aspiretur <i>B</i> |<br> +polichrum <i>B</i> | +</span> +Peccant qui prehensus cum <span class = "flag">adspiratione</span> +scribunt, cum eam prima persona non habeat, et similiter +<span class = "flag">uehemens</span>, cum a ui mentis dicatur. +quam quidam putant adiciendam, +<span class = "flag">quoniam id non</span> aliud putant esse +<span class = "flag">quam altius <i>mentem uehi id est</i> ferri, +cum huic</span> uerbo sine dubitatione +<span class = "flag">adspiretur</span>. +<span class = "pagenum">184</span> +negat Varro +etiam <span class = "flag">Graccho adspirandum</span>, quoniam a +gerendo sit cognominatus, matrem <span class = "flag">enim +eius</span> qui primus Graccus sit dictus, duodecim mensibus +<span class = "flag">utero eum +gessisse</span>. et pulchrum quamuis in consuetudine adspiretur, +<span class = "flag">nihilo minus</span> tamen <span class = "flag">ratio +exili littera C enuntiandum</span> et scribendum +esse persuadet, ne una omnino dictio aduersus latini sermonis +naturam media <span class = "flag">adspiretur</span>. quamuis +Santra a graecis putet esse translatum quasi +<span class = "flag">πολύχρουν</span>. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de cod. uid. adn. ad <a href = "#frg44">fr. 44</a> +</div> + +<span class = "pagenum2">183<br> +184</span> + +<div class = "commentary"> +<b>58<sup>A</sup>.</b> Ter. Scaur. p. 2256 P.: Similiter +<b>peccant</b> et qui nucs et +trucs et ferocs in nouissimam litteram dirigant ... item, +<b>qui prehensus ... quasi πολύχρουν.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg58b">58<sup>B</sup></a><br> +Graccus et ortus sine adspiratione dici debere Varro ait et ortum +quidem, quod in eo omnia oriantur, Graccum autem a gerendo, quod +mater eius duodecim mensibus utero eum gestauerit, uel a gracilitate +corporis ut quidam uolunt. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>58<sup>B</sup>.</b> Char. p. 82, 7: <b>Graccus et ortus ... +quidam uolunt.</b> sed consuetudo et Gracchos et hortos cum +adspiratione usurpauit. <i>de re cf. M. Haupt quaest. Catull. +p. 78 sq.</i> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg58c">58<sup>C</sup></a><br> +<span class = "apparatus"> +si] sed <i>H = cod. Hamburgensis</i> |<br> +aritutate <i>corr. in</i> ariditate <i>H</i> aritate +<i>cod. Lips. saec. X</i> |<br> +herendo <i>H</i> |<br> +ut <i>suprascr. manu sec. in cod. Cassellano</i> |<br> +uidemus <i>om. cod. Bernens. 363. suprascr. m. sec. in Cass.</i> | +</span> +Arena <span class = "flag">si</span> ab +<span class = "flag">ariditate</span> dicitur non habet aspirationem, +si ab <span class = "flag">haerendo ut</span> in fabricis +<span class = "flag">uidemus</span> habet. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>58<sup>C</sup>.</b> Seru. ad Verg. Aen. I 172: <b>Arena</b>: +quaeritur habeat necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic +definit: <b>si ab ariditate ... uidemus habet.</b> melior tamen +est superior etymologia. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg58d">58<sup>D</sup></a><br> +Pulchrum Varro adspirari debere negat, ne duabus +<span class = "pagenum">185</span> +consonantibusmedia intercedat aspiratio, quod +minime rectum antiquis uidebatur.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>58<sup>D</sup>.</b> Char. p. 73, 17: <b>Pulchrum Varro ... +recordationem doloris.</b> unde et sepulcrum hodieque manet, quod +sit seorsum a pulcro. +</div> + +<span class = "pagenum2">185</span> + +<div class = "commentary"> +<b>58-58<sup>D</sup>.</b> Quint. I 5, 19: Illa uero nonnisi aure +exiguntur, quae fiunt per sonos. quamquam per adspirationem, siue +adicitur uitiose siue detrahitur, apud nos potest quaeri an in +scripto sit uitium, si H littera est, non nota. cuius quidem +ratio mutata cum temporibus est saepius. parcissime ea ueteres +usi etiam in uocalibus, cum oedos ircosque dicebant, diu deinde +seruatum ne consonantibus aspirarent ut in Graccis et in +triumpis. erupit breui tempore nimius usus, ut choronae +chenturiones praechones adhuc quibusdam inscriptionibus maneant, +qua de re Catulli nobile epigramma (84) est. inde durat ad nos +usque uehementer et comprehendere et mihi, nam mehe quoque pro me +apud antiquos tragoediarum praecipue scriptores in ueteribus +libris inuenimus. Gell. XVI 5, 6: uemens ... a mentis ui atque +impetu dicitur. cf. Macrob. sat. VI 8, 18. Vel. Long. +p. 2234 P.: uoluerunt item alium esse Cilonem alium +Chilonem, et Cilones homines uocari angusti capitis et oblongi, +Chilones uero improbioribus labris homines a Graeco παρὰ +τὰ χειλη. talis quaestio est circa cohortes +et coortes, ubi diuersam esse significationem uoluerunt +grammatici, ut coortes sint uillarum, unde homines cooriantur +pariter. oriri enim apud antiquos surgere frequenter +significabat, ut apparet in eo quod dicitur: ‘Oriens consul +magistrum populi dicat’, quod est surgens. at cohortes militum a +mutua cohortatione. nam cortes audimus quidem uolgo sed barbare +dici. de superiore differentia mihi aliud uidetur, quod cum +superius de adspiratione loquerer ostendi, id quoque illum +(<i>an</i> ibi quoque illam?) sibi locum fecisse, cum alioquin +non desideraretur, ut in uehemente et in reprehenso, cum ueemens +et reprensus sine adspiratione emendatius dicatur. nam tam +militum quam rusticorum coortes sunt, si quidem et milites e +rusticis et ex eiusdem regionis hominibus conscribebantur, ut et +agnoscere et tueri inuicem possint. cf. Cassiodori Vel. Long. +p. 2287 P. Cassiodori Cornut. p. 2286 P.: +uehemens et uemens apud antiquos et apud Ciceronem lego, aeque +prehendo et prendo, hercule et hercle, nihil et nil. haec +obseruare ea tenus poteris consuetudine potius quam ratione, in +his praecipue uerbis, quae adspirationem habere debent. Fest. +Pauli p. 84 M.: foedum antiqui dicebant pro hoedo, +folus pro olere, fostem pro hoste, fostiam pro hostia. p. 7: +alica dicitur quod alit corpus, p. 102: hortus apud antiquos +omnis uilla dicebatur, quod ibi qui arma capere possint +orirentur. Char. p. 103, 21: harena dicitur quod haereat et +arena quod areat, gratius tamen cum adspiratione sonat. Mar. +Vict. I 4, 84 p. 2466 P.: uideo uos saepe et orco et +uulcano H litteram relinquere, sed credo uos antiquitatem sequi. +sed cum asperitas uetus illa paulatim ad elegantioris uitae +sermonisque est limam perpolita, sic uos quoque has uoces sine H +secundum consuetudinem nostri seculi scribite. item corona ancora +sepulcrum, sic et quae H in adspiratione desiderant, ut brachium +cohors harena pulcher. sed ea quatenus debetis obseruare +ignoratis, inducti fortasse eo quod legistis praeceptum +antiquorum, qui aiunt scribi quidem omnibus litteris oportere, in +enuntiando autem quasdam litteras elidere, in quo ... bis +peccatis, quod +<span class = "pagenum2">186</span> +aliud scribitis +et aliud legitis quam scriptum est. Vel. Long, +p. 2238 P.: de aspiratione ... aliquid iam locuti +sumus, repetendum tamen existimaui sermonem propter eos qui +hymnum, item hyacinthum et hymenaeum uarie scripserunt. alii enim +praeponendam adspirationem putauerunt, alii tamquam non +necessariam omiserunt, quoniam scilicet in communi lingua +graecorum numquam non adspirationem in se habet Υ +littera quotiens inchoat uoces. nam quod +ad latina pertinet, in quibus tale quid (<i>Vsener pro</i> late +aliquid) ambigitur, antiqua consuetudo respicienda est, quibus +moris fuit pro hac adspiratione litteram dicere F. itaque harenam +iustius quis dixerit, quoniam apud antiquos fasena erat, et +hordeum quia fordeum, et sicut supra diximus hircos quoniam firci +erant, et hoedi quoniam foedi. Ter. Scaur. p. 2249 P.: +per detractionem (uitiatur scribendi ratio) cum aedus sine +adspiratione scribitur, cum alioqui cum ea debeat, quoniam apud +antiquos faedus sit dictus et ubi illi F litteram posuerunt, nos +litteram (autem p. H substituimus, ut quod illi fordeum +dicebant nos hordeum, fariolum quem nos hariolum, similiter +faedum quem nos haedum dicimus. p. 2252: nec minus +consonantes (inter se mutuis uicibus in declinatione funguntur) +ut F et H, utraque enim ut flatus est. quare quem antiqui fircum +nos hircum, et quam Falisci habam nos fabam appellamus, et quem +antiqui fariolum nos hariolum. <i>cf.</i> p. 2258. Fest. +Pauli p. 43: Chilo dicitur cognomento a magnitudine +labrorum. Cilo sine adspiratione, cui frons est eminentior ac +dextra sinistraque ueluti recisa uidetur. Char. +p. 102, 1: Cilones dicuntur, quorum capita oblonga et +conpressa sunt: chilones autem cum adspiratione ex graeco a +labris inprobioribus, quae illi uocant +χείλη, unde et pisces chilones inprobius labrati. +</div> + +<span class = "pagenum">186</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg59">59</a><br> +<span class = "apparatus"> +natura est prosodie <i>L</i> |<br> +qua] quae <i>L</i> |<br> +probrie <i>L</i> |<br> +omno {*above n: 3 dots} <i>L</i> |<br> +fastigia <i>corr. in</i> fastigio <i>L</i> | +</span> +In accentu materia locus et <span class = "flag">natura prosodiae</span> +breuissime conpraehensa sunt. nam materia esse ostenditur +vox et ea quidem, <span class = "flag">qua</span> uerba possunt +sonare, id est scriptilis. locus autem syllaba, quoniam haec +<span class = "flag">proprie</span> +uerbi pars est, quae recipit accentum. +natura uero prosodiae in eo est, quod aut sursum est aut deorsum; +nam in uocis altitudine <span class = "flag">omnino</span> spectatur +adeo ut, si omnes syllabae pari <span class = "flag">fastigio</span> +uocis enuntientur, prosodia sit nulla. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de cod. uid. adnot. ad <a href = "#frg55">fr. 55</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>59.</b> Seru. de accentib. 7 p. 526 Endl.: <b>In accentu ... +sit nulla.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg60">60</a><br> +<span class = "apparatus"> +quod <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">Quot</span> sint prosodiae dicendum est. +</div> + +<span class = "pagenum">187</span> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +at henodorus <i>L</i> |<br> +perispomen <i>L</i> |<br> +uocauimus <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">Athenodorus</span> duas esse prosodias putauit, +unam inferiorem, alteram superiorem. flexam autem, nam ita nostra +lingua <span class = "flag">περισπωμένην uocamus</span>, nihil aliud +esse quam has duas in una syllaba. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +dionisius <i>L</i> |<br> +aristarci <i>L</i> |<br> +trax <i>L</i> |<br> +alexandrios{*above o: u} a qui rodii <i>L</i> |<br> +liricorum <i>L</i> |<br> +baria noxian perispomenon <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">Dionysius</span> autem +<span class = "flag">Aristarchi</span> discipulus, cognomento +<span class = "flag">Thrax</span>, domo +<span class = "flag">Alexandrinus</span>, qui +Rhodi docuit, <span class = "flag">lyricorum</span> poetarum longe +studiosissimus, tres tradidit quibus nunc omnes utuntur +<span class = "flag">βαρεῖαν ὀξεῖαν περισπωμένην</span>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +tyrannion uero iamisenus <i>L</i> |<br> +lucillus mitridatico <i>L</i> |<br> +captam <i>corr. in</i> captum <i>L</i> |<br> +munere <i>corr. in</i> murene <i>L</i> |<br> +concesit <i>L</i> |<br> +quo illo <i>L</i> |<br> +fuit] sit <i>L</i> |<br> +barian mesehenoxiant perispomenenat qui <i>L</i> |<br> +peritum] potiorem <i>L</i> |<br> +assequi] esse{*above e: a} qui <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">Tyrannio uero Amisenus</span>, +quem <span class = "flag">Lucullus Mithridatico</span> bello +<span class = "flag">captum</span> Lucio <span class = "flag">Murenae +concessit</span>, a <span class = "flag">quo ille</span> +libertate simul et ciuitate donatus +<span class = "flag">fuit</span>, quattuor scribit esse prosodias +<span class = "flag">βαρεῖαν μέσην οξεῖαν et περισπωμένην. +atqui</span> memoriae proditum est +hunc ante alios fuisse pronuntiatione +<span class = "flag">peritum</span>, quod nequaquam +<span class = "flag">assequi</span> +potuisset, nisi tenore singularum uocum diligentissime perquisito. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +qui in <i>Endl.</i> quin <i>L</i> |<br> +redigit <i>L corr. Endl.</i> |<br> +scientia et doctrina <i>L</i> scientiam. doctrina <i>Endl.</i> |<br> +isque] eius quae <i>L</i> |<br> +quodque <i>L</i> |<br> +prodosia <i>L</i> |<br> +dicendo ipsam] <i>hic incipit Wasi (cf. supra +<a href = "#pg49was">p. 49</a>) +excerptum (= W) his uerbis:</i><br> +<i>Varro laudatus in Seruii Ms. Cap. de Accentib. pluribus pro +Media Prosodia arguit</i>, ipsa in natura nihil totum |<br> +amarum et dulce longum et breue <i>W</i> et amarum dulcem longum +et brebem <i>L</i> |<br> +sit] est <i>LW</i> |<br> +quoddam <i>W</i> |<br> +querimus <i>L</i> | +</span> +In eadem opinione et Varro fuit, <span class = "flag">qui in</span> +leges suas <span class = "flag">redegit</span> accentuum +<span class = "flag">scientiam +et doctrinam</span>, <span class = "flag">isque</span> +omnibus a se propositis euidentissimas affert probationes, +ut id <span class = "flag">quoque</span> pro media +<span class = "flag">prosodia</span> +facit; <span class = "flag">dicendo ipsam</span> naturam nihil +<span class = "pagenum">188</span> +facere totum, ubi non sit medium. ut enim inter rudem et eruditum, inter +calidum et frigidum, <span class = "flag">amarum et dulce, longum +et breue sit quiddam</span> +medium, quod neutrum est, sic inter imam +summamque uocem esse mediam, ibique quam +<span class = "flag">quaerimus</span> prosodiam. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +musicam <i>L</i> |<br> +quenquam <i>W</i> |<br> +potuisse <i>L</i> potius esse <i>W</i> |<br> +cordarum <i>L</i> |<br> +aut uoce quarum aliaue <i>L</i> alia uoce buccinarum assaue +<i>W</i> |<br> +mesen <i>LW</i> |<br> +si <i>W</i> si si <i>L</i> |<br> +illa quae <i>LW</i> |<br> +chitera{*above e: i} aut quia aliquando <i>L</i> cithara auditur +quia aliquanto <i>W</i> |<br> +tatum <i>corr. in</i> totum <i>L</i> tantum <i>W</i> |<br> +cum illam, quae etc., saepe totum non sentiat theatrum <i>ci. +Wachsmuth</i> | +</span> +neminem <span class = "flag">musicum</span> esse, qui mediam uocem +in cantu ignorauerit, nec <span class = "flag">quemquam</span> +<span class = "flag">potuisse</span> dicere in sono +<span class = "flag">chordarum aut uoce tibiarum assaue</span> +uoce cantantium <span class = "flag">μέσην</span> esse, +<span class = "flag">si</span> non in omni +uocis natura esset medium, minimeque mirum, ut in hanc multorum +sensus non animaduertat, cum <span class = "flag">illum, qui</span> +in <span class = "flag">cithara aut tibia aliquanto</span> uberior +est, saepe <span class = "flag">totum</span> non sentiat meatum. +</div> + + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +preterea <i>L</i> |<br> +mese <i>W</i> mesae <i>L</i> |<br> +musica <i>W</i> |<br> +omnia initia <i>W</i> |<br> +deinde <i>W</i> |<br> +in quamuis <i>W</i> non quamuis <i>L</i> |<br> +quod] quem <i>LW</i> |<br> +centron <i>LW</i> |<br> +fuit <i>Weil et Benloew théor. gén. de l’accent. lat. p. 16</i> +fluit <i>LW</i> |<br> +succendere <i>L</i> |<br> +eodem uenire <i>Weil et Benloew l. s.</i> eo deuenire +<i>LW</i> |<br> +quare utriusque <i>L</i> quantumuis <i>W</i> | +</span> +<span class = "flag">Praeterea</span> minus reliquis notam, primum +quod ea sit principium aliarum ut <span class = "flag">μέση</span> +in <span class = "flag">musice</span> +initium cantionis, et <span class = "flag">omnium rerum initia</span> +semper obscura sint. <span class = "flag">dein</span> quod +omne medium in angustis non uideatur, ut punctum <span class = "flag">in +quamuis</span> magno orbe, <span class = "flag">quod</span> +uocant <span class = "flag">κέντρον</span>. nullum esse corpus, +ubi non sit medium, et omnem uocem corpus esse, omnem igitur uocem +medium habere. quod enim <span class = "flag">fuit</span> deorsum +prius in medium <span class = "flag">succedere</span> +quam euolet sursum, et +<span class = "pagenum">189</span> +quodsursum est ante <span class = "flag">eodem +uenire</span> quam deorsum, <span class = "flag">quare utriusque</span> +compitum medium esse. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +et multa—aliquid reliquerunt] <i>om. W</i> |<br> +disputatam <i>L</i> |<br> +locum est iterarae <i>L</i> |<br> +barronem <i>corr. in</i> Varronem <i>L</i> |<br> +relinquerunt <i>L</i> |<br> +Haec Varro, qui plurimos <i>W</i> |<br> +quoque <i>L</i> |<br> +huius sibi fuisse autores commemorat <i>W</i> |<br> +barro <i>corr. in</i> Varro <i>L</i> |<br> +ioseum <i>L</i> |<br> +philosofum theoprastum <i>L</i> |<br> +ut henothorum <i>corr. in</i> athenothorum <i>L</i> |<br> +prosodoam <i>corr. in</i> prosodiam <i>L</i> |<br> +monotonon <i>corr. in</i> monotomon <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">et multa</span> praeterea latius in eam rem +<span class = "flag">disputata</span> profert, quae nunc nobis +<span class = "flag">locus non est iterare</span>. scire enim oportet +rationis huius recens non esse commentum, sed omnium, qui ante +<span class = "flag">Varronem</span> +et Tyrannionem de prosodia aliquid <span class = "flag">reliquerunt</span>, +<span class = "flag">plurimos</span> et clarissimos +<span class = "flag">quosque</span> +mediae huius fecisse mentionem, quos <span class = "flag">omnes sibi +fuisse auctores Varro commemorat</span>: grammaticos Glaucum Samium +et Hermocraten <span class = "flag">Iasium</span>; item +<span class = "flag">philosophum +Theophrastum</span> peripateticum cui diuina +facundia nomen adsciuit, nec non eiusdem sectae +<span class = "flag">Athenodorum</span>, +summi acuminis uirum, qui quandam <span class = "flag">prosodiam +μονότονον</span> appellat, quae uidetur non alia esse quam +media, licet diuerso uocabulo. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +nec desunt <i>L</i> nec deesse monet Seruius <i>W</i> |<br> +prosodosias <i>L</i> |<br> +prosodiae sunt <i>LW</i> |<br> +hiisce <i>W</i> |<br> +ansimen himesip petamene cecasmen antanaca homenehc <i>L</i><br> +an simenhimes ip pentamene cecasmen antanaca homenech +<i>W</i> |<br> +desentit <i>L</i> |<br> +uariam mesenoxian <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">Nec desunt</span>, qui +<span class = "flag">prosodias</span> plures esse quam quatuor putauerint. +ut Glaucus Samius, a quo sex <span class = "flag">prosodiae propositae +sunt</span> sub <span class = "flag">hisce</span> nominibus: +<span class = "flag">ἀνειμένη, μέση, ἐπιτεταμένη, κεκλασμένη, +ἀντανακλωμένη, νήτη</span>. sed hic quoque non +<span class = "flag">dissentit</span> a nobis. nam cuiuis ex ipsis +<span class = "pagenum">190</span> +nominibus intellectu procliue est +tres primas esse simplices et non alias quam +<span class = "flag">βαρεῖαν μέσην ὀξεῖαν</span>, postremas +autem tres duplices et quasi species unius flexae, quae est genere una. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +erat ostenes <i>L</i> |<br> +posteriorem <i>om. W</i> |<br> +autem <i>om. W</i> |<br> +extendere <i>W</i> |<br> +in utramque partem <i>Weil et Benloew l. s. p. 14</i> +in utraque parte <i>LW</i> |<br> +hoc] his <i>LW</i> |<br> +acutam plerumque esse putius quam grabem (<i>corr. in</i> grauem) +<i>L</i> acutam plerumque esse potius quam grauem <i>W</i><br> +<i>cf. supra <a href = "#pg55acu">p. 55</a></i> +adiunctam <i>ci. Vsener</i> |<br> +probrius utraque <i>L</i> |<br> +inter se] <i>hucusque W</i> | +</span> +hanc enim flecti non uno modo omnes putauerunt, +<span class = "flag">Eratosthenes</span> +ex parte priore acuta in grauem <span class = "flag">posteriorem</span>, +Theodorus <span class = "flag">autem</span> aliquando etiam ex graui +in acutiorem <span class = "flag">excendere</span>. +ceterum Varro <span class = "flag">in utramque partem</span> +moueri arbitratur, neque <span class = "flag">hoc</span> +facile fieri sine media, eamque <span class = "flag">acutae +coniunctam plerumque esse potius quam grauem</span>, +quod ea <span class = "flag">propius utramque</span> est, quam illa +superior et inferior <span class = "flag">inter se</span>. | +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +similior est] similiores <i>L</i> |<br> +putius <i>L</i> |<br> +superiorum |<br> +uno <i>om. L</i> | +</span> +Media, quae inter duas quasi limes est, quod grauioris quam +acutioris <span class = "flag">similior est</span>, in inferioris +<span class = "flag">potius</span> quam +<span class = "flag">superioris</span> numerum relegatur. +in hoc enim fere doctissimorum +consensus est, acutam plus una <span class = "flag">uno</span> in +uerbo esse non posse, graues esse complures. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +prosodiant <i>L</i> |<br> +quae demisior est quae a <i>L</i> |<br> +βαρεῖα uaria <i>L</i> |<br> +eamque rursum est <i>L</i> |<br> +epitetamenen <i>L</i> |<br> +numen <i>L</i> |<br> +oxian <i>L</i> |<br> +acuta <i>L</i> |<br> +mese <i>L</i> |<br> +commeant] commentat <i>L</i> |<br> +quarte <i>L</i> |<br> +illi coniungit liquia <i>L</i> coniunctili, quia <i>ci. +Vsener</i> | +</span> +<span class = "flag">Prosodiam</span> ibi esse dicimus, ubi aut +sursum est aut deorsum. <span class = "flag">quae demissior est, ea +a</span> pluribus <span class = "flag">βαρεῖα</span> +appellatur graece, latine uero grauis ideo quod +deorsum est, in sede scilicet ponderum grauiorum. +at <span class = "flag">eam quae sursum est</span> +<span class = "pagenum">191</span> +Glaucus <span class = "flag">ἐπιτεταμένην</span>, item alius aliter, +sed nemo adhuc leuem uocauit, quamuis id erat graui contrarium, +uerum ea <span class = "flag">nomen</span> +optinet <span class = "flag">ὀξείας</span> latine +<span class = "flag">acutae</span>, ideo quod tenuis et omne +acutum tenue. inter has est <span class = "flag">μέση</span>; +latine media, quia limes est per quem duae supradictae ultro citroque +<span class = "flag">commeant</span>. <span class = "flag">quartae +illi coniunctae, quia</span> ceteris perplexior est, plura sunt uocabula. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +hammonius alixondris{*above last i: u} <i>L</i> |<br> +aristarci scollae{*small l inserted before l} <i>L</i> |<br> +oxibarin <i>L</i> |<br> +cymeus perispasin <i>L</i> |<br> +δίτονον <i>ci. Weil et Benloew l. s. +p. 10</i> aponon <i>L</i> |<br> +sim plecton <i>L</i> |<br> +epicarmus siracusius cetasmenen <i>L</i> |<br> +perespomene <i>L</i> |<br> +prima <i>corr. in</i> primo <i>L</i> |<br> +grauem] grebem <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">Ammonius Alexandrinus</span>, +qui <span class = "flag">Aristarchi scholae</span> successit; +<span class = "flag">ὀξύβαρυν</span> uocat, Ephorus autem +<span class = "flag">Cymaeus περίσπασιν</span>, Dionysius Olumpics +<span class = "flag">δίτονον</span>, Hermocrates Iasius +<span class = "flag">σύμπλεκτον</span>, +<span class = "flag">Epicharmus Syracusius +κεκλασμένην</span>. uerum ea nunc ab omnibus +<span class = "flag">περισπωμένη</span> graece +uocatur, apud nos flexa; quoniam <span class = "flag">primo</span> +erecta rursus in <span class = "flag">grauem</span> flectitur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +brebior <i>L</i> |<br> +chitera <i>L</i> |<br> +quoque quae <i>L</i> |<br> +tibia] uita <i>corr. in</i> tiuia <i>L</i> |<br> +tanta <i>corr. in</i> tanto <i>L</i> |<br> +βομβυκίῳ bamborio <i>L cf. supra +<a href = "#pg58bom">p. 58</a></i> |<br> +addita <i>corr. in</i> addito <i>L</i> |<br> +brebitatem <i>L</i> |<br> +isdem <i>L</i> |<br> +in <i>om. L.</i> |<br> +cordarum <i>L</i> |<br> +transuolai <i>L</i> | +</span> +Acuta exilior et <span class = "flag">breuior</span> et omni modo +minor est, quam grauis, ut est facile ex musica cognoscere cuius +imago prosodia. nam et in <span class = "flag">cithara</span> +omnique psalterio <span class = "flag">quo quaeque</span> chorda +acutior eo exilior, et <span class = "flag">tibia</span> +<span class = "flag">tanto</span> est uoce acutiore quanto cauo +angustiore, adeo ut corniculo aut <span class = "flag">βομβυκίω +addito</span> grauior reddatur, quod crassior exit in +<span class = "pagenum">192</span> +aera. <span class = "flag">breuitatem</span> +quoque acutae uocis in <span class = "flag">iisdem</span> +organis animaduertere licebit, siquidem <span class = "flag">in</span> +pulsu <span class = "flag">chordarum</span> +citius acuta <span class = "flag">transuolat</span>, grauis autem +diutius auribus immoratur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +cordae <i>L</i> |<br> +tendentur <i>corr. in</i> tenduntur <i>L</i> |<br> +tiuiae quo acutiores <i>L</i> |<br> +sint <i>corr. in</i> sunt <i>L</i> |<br> +διαστήματα] istamina <i>L cf. supra +<a href = "#pg59dia">p. 59</a></i> | +</span> +etiam ipsae <span class = "flag">chordae</span>, quae crassius sonant, +longiores uidentur quia laxius <span class = "flag">tenduntur</span>. +item in fistula duo calami breuissimi, qui acutissimae uocis, +<span class = "flag">tibiae quoque acutiores</span> quae breuiores, +et his foramina quam <span class = "flag">sunt</span> ori proxima et +breuioris aeris motum persentiscunt tam uocem reddunt acutam. sic in +loquentium legentiumque uoce, ubi sunt prosodiae uelut quaedam +<span class = "flag">διαστήματα</span>, acuta tenuior est quam grauis +et breuis adeo, ut non longius quam per unam syllabam quin immo per +unum tempus protrahatur, cum grauis quo uberior et tardior est diutius +in uerbo moretur et iunctim quamuis in multis syllabis residat. quocirca +graues sunt numero plures, pauciores acutae, flexae rarissimae. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +<i>an</i> in eandem partem depressa a fastigio? |<br> +depressa <i>L</i> |<br> +diagrammatae <i>L</i> |<br> +sumus hic per lidius <i>L</i> |<br> +quo <i>corr. in</i> qua <i>L</i> |<br> +nominis <i>L</i> |<br> +cum surgens <i>L an</i> a sinistra consurgens? |<br> +curuatur adextro uersu <i>L</i> |<br> +efficit et] et <i>om. L</i> | +</span> +Acutae nota est uirgula a sinistra parte dextrorsum sublime +fastigata. grauis autem notatur simili uirgula <span class = "flag">in +eadem parte depresso fastigio</span>, quae notae +demonstrant omnem acutam uocem sursum esse et grauem deorsum. ipsum +etiam musicorum docetur <span class = "flag">diagrammate</span> in +quo tropi pro acumine uocum superiores scribuntur; +denique <span class = "flag">summus hyperlydius</span> +quia acutissimus, infimus hypodorius <span class = "flag">quo</span> +<span class = "pagenum">193</span> +nullus est grauior. flexa autem prosodia, quod duplex est et ex acuta +grauique ficta, notam habet <span class = "flag">nomini</span> +potestatique respondentem. nam <span class = "flag">a sinistro cornu +surgens</span> arduo fastigio et sursum molli <span class = "flag">curuatura +dextrouersum</span> flexa praecipiti cliuo deprimitur et speciem pronae +litterae V <span class = "flag">efficit et</span> priorem acutam et +posteriorem grauem sibi inesse significat. | +</div> + +<div class = "fragment"> +Ordo in accentibus non adtenditur, uerum uarie, nunc +grauem nunc acutum nonnumquam flexum primo loco +poni dubium non recipit.| +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +longitudine uocis tempora <i>L</i> |<br> +in quocumque <i>L</i> in quo cum quae <i>Westphalus fragm. d. gr. +rhythm. p. 42</i> |<br> +et] ut <i>L</i> |<br> +brebem <i>L</i> |<br> +brebissimum <i>L</i> |<br> +enuntiationem <i>Westphalus l.s. p. 43</i> enuntiatione +<i>L</i> |<br> +brebissimae |<br> +coherens adaequaberit <i>L</i> |<br> +rithmihi temporibus syllabis <i>L</i> | +</span> +Longitudo uerborum duabus in rebus est, tempore et syllabis. +tempus ad rhythmicos pertinet, syllabae ad metricos. inter +rhythmicos et metricos dissensio nonnulla est, quod rythmici in +uersu <span class = "flag">longitudinem uocis tempore</span> +metiuntur et huius mensurae modulum faciunt tempus breuissimum +<span class = "flag">in quo quaecunque</span> syllaba enuntiata +sit breuem uocari. metrici autem uersuum mensuram syllabis +conpraehendunt <span class = "flag">et</span> huius modulum +syllabam <span class = "flag">breuem</span> arbitrantur, tempus +autem <span class = "flag">breuissimum</span> intellegi quod +<span class = "flag">enuntiationem breuissimae</span> +syllabae <span class = "flag">cohaerens +adaequauerit</span>. itaque +<span class = "pagenum">194</span> +<span class = "flag">rhythmici temporibus syllabas</span>, +metrici tempora syllabis finiunt. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>60.</b> Seru. de accentib. 17 p. 530 Endl.: <b>Quot</b> +ergo <b>sint ... +<span class = "pagenum2">187</span> +dicendum +est.</b> quae res eo maiore cum cura tractanda est, quod nostra +ratio ab opinione iam inueterata et omnium fere animis adfixa +discrepat. <b>Athenodorus duas ... inferior inter se.</b> sed hoc +mediae prosodiae satis, quo quis sciat esse quaerendam. ceterum +qui hanc ignorant, ‘quia sola nouerunt, quae scholis studuerunt, +<span class = "pagenum2">188</span> +non sunt culpandi. sed nec +magistros, qui tres solas demonstrant, erroris arguerim, si modo +hoc docendi causa faciunt, cum ipsos quarta non lateat. tres +prosodias in usu esse scire oportet, <b>media</b> autem <b>quae +... inesse significat.</b> mediae uero cuius nunc usus non +habetur, notam non ponimus, quia neque a maioribus accepimus +neque fingere possumus. <b>ordo in <ins class = "mycorr" +title = "text reads ‘accentibns’">accentibus</ins> ... non +recipit</b>, non tamen setius est aliquis (<i>an</i> alius?) +prior natura +<span class = "pagenum2">189</span> +quam alius, non +secus atque in litteris euenit. nobis de accentu <i>dicturis +non</i> longitudo tractanda est, <i>uerum</i> (accentu longirido +tractandum est ue <i>cod.</i>) altidudo, quae tamen liquido +cognosci non potest, nisi longitudinis quoque ratio habeatur. in +eius enim aliqua parte esse debet id quod altissimum est. denique +cum uerbum enuntietur, aliqua in eo syllaba necessse est summum +illud uocis fastigium possideat, sed quae potissimum sit, ea +monstrari non potest, nisi per temporum syllabarumue numerum, qui +proprie longitudinis +<span class = "pagenum2">190</span> +est, +quapropter etsi metricis uidetur syllabarum naturam * ad +rhythmicos solos pertinere temporum denumerare interualla, tamen, +quia titulus propositi utramque flagitat cognitionem, ne quid +quod ad discendos accentus pertinet deesse uideatur, de uerbi +longitudine dicendum est, ea sola adtingentes, quae operi +necessaria uidebuntur. <b>longitudo uerborum ... syllabis +finiunt.</b> neque enim refert, tempus in syllaba esse an in +tempore syllabam dicamus, dummodo discendi causa concessum est +eam moram qua breuis syllaba dicitur, unum et breuissimum tempus +uocare, qua uero longa profertur, +<span class = "pagenum2">191</span> +duo tempora appellare, ipsa cogit natura, cum loquimur. +breuem monochronon, longam dichronon appellamus. duo enim longa +syllaba habet tempora, positionis et naturae, breuis naturae +habet tantum (unum?) modo. Terentius rhythmis scribit comoedias +uel Plautus. Prisc. de accentib. p. 519, 25: accentus est +certa lex et regula ad eleuandam et deprimendam syllabam +uniuscuiusque particulae orationis, qui fit ad similitudinem +elementorum litterarum syllabarumque, qui etiam tripertito +diuiditur, acuto graui circumflexo. acutus +<span class = "pagenum2">192</span> +namque accentus ideo inuentus est, quod +acuat siue eleuet syllabam; grauis uero eo, quod deprimat aut +deponat. circumflexus ideo quod deprimat et acuat. Isid. orig. I +17, 1: accentus, qui graece prosodia est, ex graeco nomen +accepit, nam graece πρὸς ad latine, +ᾠδή graece latine cantus est ... +accentus autem dictus, quod iuxta cantum sit sicut aduerbium quod +iuxta uerbum est. acutus accentus dictus, quod acuat et erigat +syllabam, grauis quod deprimat et deponat, est enim contrarius +acuto. circumflexus, quia de acuto et graui constat, incipiens +enim ab acuto in grauem desinit, atque ita dum ascendit et +descendit, circumflexus efficitur. acutus autem et +<span class = "pagenum2">193</span> +circumflexus similes sunt. nam uterque leuat +syllabam. grauis contrarius uidetur ambobus, nam semper deprimit +syllabas, cum illi leuent, ut ‘unde uenit Titan et nox ubi sidera +condit’. unde hic grauis est, minus enim sonat, quam acutus et +circumflexus. Mar. Vict. I 8, 1 p. 2481 P.: inter +metricos et musicos propter spatia temporum, quae syllabis +conprehenduntur, non parua dissensio est. nam musici non omnis +inter se longas aut breuis pari mensura consistere, si quidem et +breui breuiorem et longa longiorem dicant posse syllabam fieri, +metrici autem prout cuiusque syllabae longitudo ac breuitas +fuerit, ita temporum spatia definiri neque breui +<span class = "pagenum2">194</span> +breuiorem, aut longa longiorem, quam natura +in syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg60a">60<sup>A</sup></a><br> +<span class = "apparatus"> +tibias <i>om. P</i> = <i>cod. Paris. 7975 saec. XI cuius +Alfredus Holderus mecum communicauit lectiones</i> |<br> +antiquos. & Nam & si ipsum <i>P</i> |<br> +in templo Marsiae <i>Paulyus uolg.</i> in marsiae templo +<i>P</i> |<br> +·IIII· <i>P</i> | +</span> +Varro ait ad Marcellum de lingua latina: quattuor foraminum +fuisse <span class = "flag"><i>tibias</i></span> +apud <span class = "flag">antiquos. +etenim et se ipsum</span> ait <span class = "flag">in +templo Marsyae</span> uidisse tibias <span class = "flag">quattuor</span> +foraminum. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>60<sup>A</sup>.</b> Acro ad Horat. art. poet. 202: <b>Varro +ait</b> in tertio disciplinarum et <b>ad Marcellum ... +foraminum.</b> quare quaterna tantum foramina antiquae tibiae +habuerunt. alii dicunt non plus quam tria. Comm. Cruqui ad +h. u.: <b>Varro</b> in tertio disciplinarum <i>et</i> ad +Marcellum de lingua latina quattuor foraminum fuisse tibias apud +antiquos ait, et se ipsum in Marsyae templo eas uidisse refert. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg60b">60<sup>B</sup></a><br> +<span class = "apparatus"> +phrigia <i>cod. Regin. 1674 saec. X</i> frigia <i>cod. Paris. +7929 saec. X</i> | +</span> +Tibia <span class = "flag">phrygia</span> dextra unum foramen habet, +sinistra duo, quorum unum acutum sonum habet alterum grauem.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>60<sup>B</sup>.</b> Seru. ad Verg. Aen. VIIII 618: Tibiae aut +serranae dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cauernas, aut +Phrygiae, quae et impares sunt et inaequales habent cauernas ... ut +enim ait Varro: <b>tibia Phrygia ... alterum grauem.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg61">61</a><br> +In priore uerbo graues prosodiae quae fuerunt manent, reliquae +mutant. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>61.</b> Gell. XVIII 12, 1: Id quoque habitum est in oratione +facienda elegantiae genus, ut pro uerbis habentibus patiendi figuram +agentia ponerent ac deinde haec uice inter sese mutua uerterent ... +Varro libris quos ad Marcellum de lingua latina fecit: <b>in priore +... reliquae mutant</b> inquit elegantissime pro mutantur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg62">62</a><br> +<span class = "apparatus"> +fenerator <i>LV</i> |<br> +sicuti <i>V</i> uti <i>L</i> |<br> +tercio <i>L</i> |<br> +latine <i>L</i> |<br> +foenore <i>L</i> fenore <i>V</i> |<br> +est <i>V</i> esse <i>L</i> |<br> +fęnus <i>L</i> fenus <i>V</i> |<br> +ait <i>om. L</i> |<br> +ad fętu <i>L</i> |<br> +pecunię <i>L</i> pecunie <i>V</i> |<br> +et in catoneinne ceteros <i>L</i> |<br> +etatis <i>V</i> |<br> +sine A] A <i>om. V</i> |<br> +pronunciasse <i>L</i> |<br> +fęcunditas <i>L</i> | +</span> +<span class = "flag">Faenerator</span>, <span class = "flag">sicuti</span> +M. Varro in libro <span class = "flag">tertio</span> de +sermone <span class = "flag">latino</span> scripsit, +a <span class = "flag">faenore est</span> nominatus. +<span class = "flag">faenus</span> autem +<span class = "pagenum">195</span> +dictum <span class = "flag">ait a +fetu</span> et quasi a fetura quadam <span class = "flag">pecuniae</span> +parientis atque increscentis. idcirco +<span class = "flag">et M. Catonem et ceteros aetatis</span> +eius feneratorem <span class = "flag">sine A</span> littera +<span class = "flag">pronuntiasse</span> +tradit, sicuti fetus ipse et +<span class = "flag">fecunditas</span> appellata. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de codd. uid. adnot. ad <a href = "#frg36">fr. 36</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>62.</b> Gell. XVI 12, 1: Cloatius Verus in libris, quos +inscripsit +<span class = "pagenum2">195</span> +uerborum a graecis +tractorum, non pauca hercle dicit curiose et sagaciter conquisita +neque non tamen quaedam futilia et friuola ... in libro quarto +‘faenerator’ inquit ‘appellatus est quasi +φαινεράτωρ ἀπὸ τοῦ φαίνεσθαι ἐπὶ τὸ χρηστότερον, +quoniam id genus hominum speciem ostentent humanitatis et commodi +esse uideantur inopibus nummos desiderantibus’ idque dixisse ait +Hypsicratem quempiam grammaticum, cuius libri sane nobiles sunt +super his, quae a graecis accepta sunt. sine hoc autem ipse +Cloatius siue nescio quis alius nebulo effutiuit, nihil potest +dici insulsius. <b>faenerator</b> enim <b>sicuti ... fecunditas +appellata.</b> Non. p. 54: faenus ab eo dictum est, quod +pecuniam pariat increscenti tempore quasi fetus aut fetura. nam +et graece τόκος dicitur ἀπὸ +τοῦ τίκτειν, quod est parere. <b>Varro</b> +libro III de latino sermone: foenus autem dictum a foetu, et +quasi foetura quadam (foeturam quandam <i>W</i>) pecuniae. nam et +Catonem et ceteros antiquiores sine A littera faenus pronuntiasse +contendit, ut fetus et fecunditas. <i>cf.</i> Varr. de l. l. +VII 96 p. 373. Fest. Pauli p. 86: fenus et feneratores +et lex de credita pecunia fenebris a fetu dicta, quod crediti +nummi alios pariant ut apud graecos eadem res τόκος +dicitur. cf. p. 94: fenus. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg63">63</a><br> +Vtrumque mulieres et epicrocum uiri quoque habitarunt. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>63.</b> Non. p. 318: Habitare est inhabitare habere uti. +Varro <i>de</i> sermone latino libro III: <b>utrumque ... +habitarunt</b>. +</div> + + +<h3>IIII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg64">64*</a><br> +<span class = "apparatus"> +arsi et thesi <i>P</i> | +</span> +Rhythmus est pedum temporumque iunctura uelox +<span class = "pagenum">196</span> +diuisain <span class = "flag">arsin et +thesin</span>, uel tempus quo syllabas metimur. latine numerus +dicitur. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>64*</b>. Mar. Vict. I 10, 1 p. 2484 P.: Rhythmi origo +de arsi et thesi manare dinoscitur. nam <b>rhythmus est ... numerus +dicitur.</b> Diom. p. 473, 21: rhythmus est pedum +temporumque iunctura cum leuitate sine modo. Augustin. de musica +III 1, 2. I p. 581 ed. congr. S. Mauri: quoniam +oportet distingui etiam uocabulis ea quae re ab se distincta +sunt, scias illud superius genus copulationis rhythmum a graecis, +hoc autem alterum metrum uocari, latine autem dici possent illud +numerus, hoc mensio uel mensura. sed quoniam haec apud nos nomina +late patent et cauendum est, ne ambigue +<span class = "pagenum2">196</span> +loquamur, commodius utimur graecis. uides tamen ut +opinor, quam recte utrumque nomen his rebus sit impositum, nam +quoniam illud pedibus certis prouoluitur peccaturque in eo si +pedes dissoni misceantur, recte appellatus est rhythmus id est +numerus, sed quia ipsa prouolutio non habet modum, nec statutum +est in quoto pede finis aliquis emineat, propter nullam mensuram +continuationis non debuit metrum uocari. hoc autem utrumque +habet, nam et certis pedibus currit et certo terminatur modo. +itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam +rhythmus est propter pedum rationabilem connexionem. quocirca +omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. de +ord. II 14, 40. I p. 417: quod autem non esset certo +fine moderatum, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus +curreret, rhythmi nomine notauit (ratio), qui latine nihil aliud +quam numerus dici potuit. <i>cf.</i> Atil. Fortun. +p. 2689 P. 337 G. Isidor. orig. I 38, 3: uersui +adhaeret rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen +rationaliter ordinatis pedibus currit, qui latine nihil aliud +quam numerus dicitur. Quint. VIIII 4, 55: rhythmi neque +finem habent certum nec ullam in contextu uarietatem, sed qua +coeperunt sublatione ac positione ad finem usque decurrunt. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg65">65*</a><br> +Metrum est compositio pedum ad certum finem deducta uel rhythmus +modis finitus.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>65*.</b> Mar. Vict. I 12, 1 p. 2493 P.: <b>Metrum ... +deducta</b> seu dictionum quantitas et qualitas pedibus terminata, +<b>uel ... finitus</b>. Diom. p. 474, 2: metrum est conpositio +pedum ordine statuto decurrens modum positionis sublationisque +conseruans. <i>cf. Augustini uerba ad <a href = "#frg64">fr. +64*</a></i>. Isidor. orig. I 38, 1: metra uocata, quia certis pedum +mensuris atque spatiis terminantur. neque ultra dimensionem temporum +constitutam procedunt. mensura enim graece +μέτρον dicitur. <i>cf. Atil. Fortun. l. s. s.</i> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg66">66</a><br> +<span class = "apparatus"> +recipiantur <i>M</i> |<br> +modos <i>B</i> | +</span> +Alienum pedem metra nisi <span class = "flag">recipiant modus</span> +non facile finitur et magis rhythmus est quam metron. et Varro +<span class = "pagenum">197</span> +dicit inter rhythmum, qui latine numerus uocatur, et metrum +hoc interesse quod inter materiam et regulam. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>66.</b> Diom. p. 512, 37: <b>alienum</b> autem <b>pedem +... et regulam.</b> Mar. Vict. I 10, 3 p. 2484 P.: differt +rhythmus a metro, quod metrum in uerbis, rhythmus in modulatione +ac motu corporis sit, et quod metrum pedum sit quaedam +compositio, rhythmus autem temporum inter se ordo quidam, et quod +metrum certo numero syllabarum uel pedum finitum sit, rhythmus +autem numquam numero circumscribatur. Diom. p. 474, 5: +distat metrum a rhythmo, quod metrum certa qualitate ac numero +syllabarum temporumque finitur, certisque pedibus constat ac +clauditur, rhythmus autem temporum ac syllabarum pedumque +congruentia in (<i>sic B</i>) infinitum multiplicatur ac +profluit. +<span class = "pagenum2">197</span> +Char. p. +289, 15: nihil est inter rhythmon et metron nisi quod +rhythmos est metrum fluens, metron autem sit rhythmos clausus. +Augustin. de mus. V 1, 1. I p. 617 ed. congr. S. Mauri: +interesse animaduerterunt inter rhythmum et metrum aliquid, ut +omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus metrum sit. omnis +enim legitima pedum connexio numerosa est, quam quoniam metrum +habet, non esse numerus nullo modo potest, id est non esse +rhythmus. sed quoniam non est idem, quamuis legitimis pedibus +nullo tamen certo fine prouolui, et item legitimis progredi +pedibus sed certo fine coerceri, haec duo genera etiam uocabulis +discernenda erant, ut illud superius rhythmus tantum proprio iam +nomine, hoc autem alterum ita rhythmus ut metrum etiam uocaretur. +<i>cf.</i> Atil. Fortum. p. 337 G. p. 2689 P. +Quint. VIIII 4, 50. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg67">67</a><br> +<span class = "apparatus"> +haec iam haec <i>deleto altero</i> haec <i>A</i> |<br> +Bruges <i>Ritschelius quaest uarr. p. 34</i> Phryges <i>A</i> +phyres <i>B</i> |<br> +nonnunquam <i>B</i> |<br> +cecilium <i>B</i> |<br> +dei <i>A</i> dei· (<i>i ab altera manu in loco eraso scr.</i>) +<i>B</i> |<br> +Terentium] <i>Ad. IIII 4, 1</i> |<br> +discrutior <i>B</i> | +</span> +Clausulas quoque primum appellatas dicunt, quod clauderent +sententiam, ut apud Attium: ‘an <span class = "flag">haec iam</span> +obliti sunt <span class = "flag">Bruges</span>?' +<span class = "flag">nonnumquam</span> +ab his initium fit; ut apud <span class = "flag">Caecilium</span>: +‘<span class = "flag">di</span> boni quid +hoc?', apud <span class = "flag">Terentium</span>: +‘<span class = "flag">discrucior</span> animi’. +</div> + +<div class = "annotationital"> +A = cod. Parisinus 7496 saec. VIIII (cf. Hertz praef. Prisc. +p. X) B = cod. Parisinus 7501 saec. X +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>67.</b> Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707 P. +379 G.: Varro in VII (in septimo <i>A</i> VII <i>B</i>): +<b>clausulas quoque ... discrucior animi.</b> idem Varro +in eodem libro VII de lingua latina ad Marcellum sic +dicit +e. q. s. +(<a href = "#frg73"> <i>fr. 73</i></a>). Mar. +Vict. I 17, I p. 2503 P.: nunc de metrorum prout uersus +processerit praescripto et legitimo fine clausulaque dicemus. nam +metrica lege in fine uersuum quadripartita conclusio est, per quam +exitus metri statusque dinoscitur, utrum pede seu semipede uel +dipodia sit terminatum. hano graeci +κατάληξιν uocant, id est cum legitimum metrum in syzygia +simplicem pedem, in monopodia uero, id est in simplici pede syllabam +perdit. II 3, 38 p. 2524 P.: quod uero ad clausulas id est +minuscala cola pertinet, quot genera uersuum sunt, totidem eorum +membra pro clausulis poni possunt et (<i>scr.</i> set) solent in +canticis magis quam <i>in</i> diuerbiis, quae ex trimetro magis +subsistunt, collocari et praecipue apud Plautum et Naeuium et +Afranium. nam hi maxime ex omnibus membris uersuum [colis] ab his +separatis licenter usi reperiuntur in clausulis. <i>exscripsit +Victorinum Rufinus comm. in metr. Terent. p. 2708 P. +381 G.</i> cf. Fest. Pauli p. 56: Clausula, +quam graeci ἐπῳδὸν uocant, a breui +conclusione est appellata. +</div> + +<span class = "pagenum">198</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg68">68*</a><br> +<span class = "apparatus"> +quod] quae <i>P</i> |<br> +cum ex ea <i>P</i> |<br> +disoluitur <i>P</i> |<br> +efficit <i>P</i> |<br> +cedatur <i>P</i> |<br> +* nam] <i>ex. gr. poteris</i> consideranda nunc |<br> +quae] qui <i>P</i> |<br> +complurum <i>P</i> |<br> +abdissimilium <i>P</i> |<br> +temporibus <i>P</i> |<br> +trieterici, uel in <i>P corr. Vsener</i> | +</span> +Consideranda praeterea in metris cola quae latine membra, item +comma, <span class = "flag">quod</span> caesum a nobis proprie +dicitur, | quorum differentia talis est. colon est membrum quod +finitis constat pedibus, comma autem in quo uel pars pedis est. | +partes ergo uersus <span class = "flag">cum ea</span> qua coniunctus +erat parte <span class = "flag">dissoluitur</span>, +cola <span class = "flag">efficient</span>, +cum uero ea qua coniunctus erat parte +absciditur, particula quae diuolsa ex eo est comma dicetur: ut in +illis uersus soluatur, in his <span class = "flag">caedatur</span>. +<span class = "flag">* nam</span> periodus, +<span class = "flag">quae</span> latina +interpretatione circuitus uel ambitus uocatur, +[id est compositio pedum trium uel quattuor uel +<span class = "flag">complurium</span> +similium <span class = "flag">atque +dissimilium</span>] ad id rediens unde exordium sumpsit, sicut +<span class = "flag">temporis</span> lustrum +<span class = "flag">uel sacrorum trieteris</span>. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +uno <i>om. P</i> |<br> +<i>an</i> omne <i>delendum?</i> |<br> +<i>num</i> ad exordium suum? |<br> +decurrit. Περίοδος dicitur omnis +<i>P</i> |<br> +exametri <i>P</i> |<br> +unde—sunt] <i>uncis inclusit Vsener</i> |<br> +commate <i>P</i> | +</span> +ita et in poematis, quando non +<span class = "pagenum">199</span> +<span class = "flag">uno</span> uersus omnes metri genere panguntur +sed ex uariis uersibus carmen <span class = "flag">omne</span> +compositum per circuitum quendam <span class = "flag">ad ordinem +suum recurrit, +περίοδος dicitur <i>circuitus</i> omnis hexametri</span> +uersus modum excedens +<span class = "flag">[unde ea quae modum et mensuram habent +metra dicta sunt]</span>; subsistit autem ex +<span class = "flag">commatis</span> colis et uersibus. +</div> + +<div class = "annotationital"> +totum hoc capitulum nimis turbatum certo emendari nequit; quae +nunc supra leguntur, Wachsmuth constituit. P = cod. Parisinus 7539 +(membr. saec. forsitan VIIII) Gaisfordi +</div> + +<span class = "pagenum2">198</span> + +<div class = "commentary"> +<b>68*.</b> Mar. Vict. I 13, 1 p. 2497 P.: <b>Consideranda +praeterea ... proprie dicitur</b>, id est extrema et exigua pars +in metris, mensura enim seu modus metrorum huiusmodi accipietur, +nam extremum in his atque ultimum, quod mono metron dicitur, +constat ex uno pede, maximum uero usque ad periodum decametrum +porrigetur, <b>quorum differentia ... pedis est.</b> erunt itaque +cola particulae solutorum metrorum, ut ‘arma uirumque cano’. +omnis autem uersus κατὰ τὸ πλεῖστον +in duo cola diuiditur, abusiue autem et comma dicitur colon. his +quidam adiungunt stichum id est uersum sub huiusmodi differentia, +ut sit versus qui excedit dimetrum, unde et hemistichium dicitur, +colon autem et comma intra dimetrum. erit itaque colon cum +integrae fuerint syzygiae, +comma uero cum imperfectae. proprie autem graeci cola dicunt, +quaecumque circa iuncturas aut artus porrecta sunt in +longitudinem membra, unde Euripides ‘καὶ +κῶλα κώλοις τετράπουν μιμήσομαι’, brachia scilicet et +femina. * unde dictum μέλος (<i>libri</i> unde dictum μέλος +brachia sc. et fem.) * nec in metro *. apud quosdam haec +communiter μέλη appellantur, quae +nos carmina interpretamur et membra, quia (quae <i>P</i>) μέλη +graeci diuisa membrorum uocant. +<b>partes ergo ... et <ins class = "mycorr" +title = "text reads ‘uersibns’">uersibus</ins>.</b> Aphthon. +p. 241 G.: constat μέλος +colo et commate. colon est quaedam pars orationis integra pedum +compositione coniuncta, cuius pars comma dicitur. erunt itaque +cola particulae solutorum metrorum dumtaxat, cum integrae fuerint +syzygiae, +<span class = "pagenum2">199</span> +comma uero cum +imperfecta est. omnis autem uersus κατὰ +τὸ πλεῖστον in duo cola diuiditur, +abusiue autem etiam comma dicitur colon. Mar. Vict, I 19, 1 +p. 2508 P.: incisiones uersuum, quas graeci τομὰς +uocant, ante omnia in hexametro heroo +necessario obseruandae sunt. omnis enim uersus in duo cola +formandus est, qui herous hexameter merito nuncupabitur, si +conpetenti diuisionum ratione dirimatur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg69">69</a><br> +<span class = "apparatus"> +ac rhythmos] arythmos <i>P</i> |<br> +exametrum <i>infra quoque P</i> |<br> +dipodian <i>P</i> |<br> +sua cuique <i>P</i> |<br> +quodsi <i>Vsener</i> quos <i>P</i> |<br> +simplicum <i>P</i> |<br> +appellatione habebitur <i>P corr. Vsener</i> | +</span> +Versus est, ut Varroni placet, verborum iunctura quae per articulos +et commata <span class = "flag">ac rhythmos</span> modulatur in +pedes. incipit autem a dimetro et procedit usque ad +<span class = "flag">hexametrum</span> +in his dumtaxat uersibus qui per singulos +pedes dirimuntur, in illis autem qui per +<span class = "flag">dipodiam</span>, usque ad +tetrametrum uel pentametrum, nonnunquam +hexametrum procedunt; quibus de diuisione ac +scansione <span class = "flag">suum +cuique</span> nomen est. <span class = "flag">quodsi</span> +latine taxatione <span class = "flag">simplicium</span> +senarios trimetros, octonarios uero tetrametros uocauerunt abusiue, +uel haec <span class = "flag">appellatio tenebitur</span> cum +sincera et propria significatione graecorum. +</div> + +<div class = "fragment"> +Apud nos autem uersus dictus est a uersuris, id est a repetita +scriptura ex ea parte in quam desinit. primis enim temporibus, +sicut quidam asserunt, sic soliti erant scribere ut cum a sinista +parto initium facere coepissent +<span class = "pagenum">200</span> +et duxissent ad dextram, sequentem uersum a dextra parte +inchoantes ad sinistram perducerent, quem morem ferunt custodire +adhuc in suis liris rusticos. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +Bostrophen <i>P</i> |<br> +quae] qui <i>P</i> |<br> +quae] qui <i>P</i> |<br> +partis <i>om. P</i> |<br> +<i>cf. Ennius annal. 563 Vahl.</i><br> +suam <i>Charisius ceterique</i> |<br> +<i>Ennius ann. 317 Vahl.</i> |<br> +a famul <i>P</i> |<br> +<i>Lucilius sat. XX fr. 10 Dous.</i><br> +detendite et spoliate <i>P</i> despoliate et detundite <i>Nonius +p. 490</i> | +</span> +hoc autem genus scripturae dicebant +<span class = "flag">βουστροφηδὸν</span> +a boum uersatione, unde adhuc in arando, ubi desinit +sulcus et unde alter inchoatur, uersura proprio uocabulo +nuncupatur. omnis autem uersus ab integra parte orationis incipit +et in <ins class = "mycorr" title = "text reads ‘intetegram’">integram</ins> +desinit exceptis his, <span class = "flag">quae</span> +in comoediis ioculariter dicta corrupta aut +semiplena efferuntur aut <span class = "flag">quae</span> raro +apud epicos metri necessitate diuiduntur | pari ratione in uersu +et apocope praecepta est, id est subtractio syllabae syllabarumue +[cuiuslibet <span class = "flag"><i>partis</i></span> orationis] +metro cogente facta, quae siue in uerbo siue in nomine acciderit, +pro integra parte orationis accipietur, ut ‘indo sua do’ id est +in <span class = "flag">sua</span> domo. <b>item:</b> ‘<span class = "flag">ac +famul</span> infimus esset’ pro famulo. +similiter ‘proras <span class = "flag">detondete et despoliate</span> +guberna’ id est gubernacula. | uersus autem distat a +metro, quod in uersu statim auditur et metrum, in metro autem non +statim uersus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>69.</b> Mar. Vict. I 14, 1 p. 2498 P.: <b>Versus est +... significatione graecorum.</b> [uersus herous hexameter epos +dicatur]. <b>apud nos ... necessitate diuiduntur</b>, ut apud +Vergilium (<i>georg. Ill 381</i>) ‘septem subiecta trioni’. +<b>pari ratione ... +<span class = "pagenum2">200</span> +gubernacula</b>, sicut diximus metri necessitate. <b>uersus autem +... statim uersus.</b> Diom. p. 506, 15: uersuum genera +praecipua sunt quinque, aut enim dimetri sunt aut trimetri aut +tetrametri aut pentametri aut hexametri. Augustin. de ord. II 40. +I p. 417 ed. congr. S. Mauri: ne longius pedum cursus +prouolueretur, quam eius iudicium posset sustinere, modum statuit +(ratio) unde reuerteretur et ab eo ipso uersum uocauit. +<i>cf.</i> Augustin. de mus. V 3, 4, I p. 619. Isidor. orig. +I 38, 2: uersus dicti ab eo, quod pedibus in ordine suo +dispositis, certo fine moderantur per articulos, qui caesa et +membra nominantur. qui ne longius prouoluerentur, quam iudicium +posset sustinere, modum statuit ratio. unde reuerteretur, et ab +eo ipso uersus uocatus, quod reuertatur. VI 14, 7: uersus autem +uocati uolgo, quia sic scribebant antiqui sicut aratur terra. a +sinistra enim ad dextram primum deducebant stilum, deinde +conuertebantur ab inferiore et rursus ad dextram uersus, quos et +hodie rustici uersus uocant. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg70">70*</a><br> +<span class = "apparatus"> +τὸ <i>om. P</i> |<br> +quod] qui <i>P</i> |<br> +uiti <i>P</i> |<br> +uno <i>add. O. Iahn</i> |<br> +est] id est <i>P</i> | +</span> +Qui uersus facit +παρὰ <span class = "flag">τὸ ποιεῖν</span> dictus est +ποιητής, +<span class = "pagenum">201</span> +latina lingua uates dicitur, <span class = "flag">quod</span> uerba +modulatione conectat. uiere enim conectere est, unde uimen dictum uirgulti +species et <span class = "flag">uieti</span> in rotis. poetice est ars ipsa. +nam poesis et poema distant eo quod poema <span class = "flag">uno</span> +tantummodo clauditur carmine ut tragoedia [uel rhapsodia], poesis autem +ex pluribus <span class = "flag">est</span> corpus operis confecti +ut Ilias Homeri. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>70*.</b> Mar. Vict. I 15, 1 p. 2499 P.: <b>Qui uersus +... Ilias +<span class = "pagenum2">201</span> +Homeri</b> et Aeneis +Vergilii. Diom. p. 473. 16: poetica est fictae ueraeue +narrationis congruenti rhythmo ac pede conposita metrica +structura ad utilitatem uoluptatemque accommodata. distat autem +poetica a poemate et poesi, quod poetica ars ipsa intellegitur, +poema autem pars operis ut tragoedia, poesis contextus et corpus +totius operis effecti ut Ilias Odyssia Aeneis. Isidor. orig. VIII +7, 3: uates a ui mentis appellatos <b>Varro</b> auctor est uel a +uiendis carminibus, id est flectendis, hoc est modulandis, et +proinde poetae latine uates olim et scripta eorum uaticinia +dicebantur, quod ui quadam et quasi uesania in scribendo +commouerentur, uel quod modis uerba connecterentur, uiere +antiquis pro uincire ponentibus, etiam per furorem. Seru. ad +Verg. Aen. III 443: duo genera uaticinandi sunt aut simplex ut +Heleni, aut per furorem ut Sibyllae, quia uates a ui mentis +appellates <b>Varro</b> auctor est. Non. p. 428: poesis et +poema hanc habent distantiam: poesis est textus scriptorum, poema +inuentio parua quae paucis uerbis (<i>an</i> uersibus?) +expeditur. Lucilius satirarum libro VIIII ... <b>Varro</b> +Parmenone: poema est lexis enrhythmos, id est uerba plura modice +in quamdam coniecta formam. itaque etiam distichon epigrammation +uocant poema. poesis est perpetuum argumentum ex rhythmis. +<i>cf</i>. Varr. de l. l. VII 36 p. 323. Sueton. fr. 2 +Reiff. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg71">71</a><br> +<span class = "apparatus"> +et ceterorum <i>B</i> | +</span> +Mensuram esse in fabulis [hoc est +μέτρον] Terentii et Plauti <span class = "flag">et +ceterorum</span> comicorum et tragicorum dicunt hi: Cicero Scaurus +Firmianus Varro Victorinus. +</div> + +<div class = "annotationital"> +codicibus quos A et B signaui (cf. adnot. ad <a href = "#frg67"> +fr. 67</a>) accedit hoc loco cod. Vossianus 33, 4 = C +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>71.</b> Rufinus comm. in metr. Terent. p. 387 G. +p. 2713 P.: <b>Mensuram esse ... Victorinus</b> Caesius +Bassus Terentianus Caecilius Vindex Cinna Sisenna Diomedes Albinus +Quintilianus Sosipater Charisius Helenius Asper Caper Arruntius +Probus Plinius Euantius (<i>sic BC</i>) Sacerdos qui et Donatus +Iuba. Seru. de accent. p. 535 Endl.: Terentius rhythmis +scribit comoedias uel Plautus. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg72">72</a><br> +<span class = "apparatus"> +Dimeter <i>ABM</i> |<br> +heroious ex superiore iambico fit ut <i>Buschius et, nisi quod</i> +hexametro <i>pro</i> iambico <i>cl. Diom. p. 512, 4 correxit, +Ritschelius quaest. uarr. p. 35.</i> | +</span> +<span class = "flag">Trimeter herous +ex superiore * * * iambico</span> diximus. +<span class = "pagenum">202</span> +sed hoc Varro ab Archilocho auctum dicit +adiuncta syllaba et factum tale: ‘omni potente parente meo’. +huic si auferas ultimam syllabam, erunt tales tres pedea, quos +prior pars hexametri recipere consueuit. +</div> + +<div class = "annotationital"> +lacunam indicauit Keilius cui intercidisse uidentur quaedam +quibus trimetrum heroum ex superiore parte hexametri in epodis +coniungi cum iambico dictum fuit, de qua re dixit Diom. +p. 502, 3 +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>72.</b> Diom. p. 515, 14: <b>Trimeter herous ... recipere +consueuit.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg73">73</a><br> +<span class = "apparatus"> +at <i>A</i> aut <i>B</i> |<br> +fiat <i>AB</i> |<br> +heri (h <i>in rasura</i>) B <i>Terent. Eun. III 4, 1</i> |<br> +aliquod <i>AB</i> | +</span> +<span class = "flag">At</span> in extremum senarium totidem +semipedibus adiectis <span class = "flag">fiet</span> comicus +quadratus, ut hic: ‘<span class = "flag">heri +aliquot</span> adulescentuli coimus in Piraeo’. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de codd. uid. adn. ad <a href = "#frg67">fr. 67</a> +</div> + +<span class = "pagenum2">202</span> + +<div class = "commentary"> +<b>73.</b> Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2707 P. +380 G.: idem Varro in eodem libro VII (in eodem septimo +<i>A</i> eodem VII <i>B</i>) de lingua latina ad Marcellum sic +dixit: <b>at in ... in Piraeo.</b> Diom. p. 515, 3: septenarium +uersum <b>Varro</b> fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum +trisyllabus pes additur et fit tale ‘quid immerentibus noces quid +inuides amicis?' similis in Terentio (<i>Hecyr. III 2, 14</i>) +uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae dolores’. et in +Plauto saepius tales reperiuntur. Rufin. p. 378 G. +p. 2706 P.: Diomedes sic: ‘septenarium uersum <b>Varro</b> +fieri dicit hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes additur et fit +tale ‘quid inmerentibus noces, quid inuides amicis?'. similiter in +Terentio uersus est ‘nam si remittent quippiam Philumenae dolores’. +et in Plauto saepius tales reperiuntur’ ... +(<a href = "#frg74"><i>fr. 74</i></a>) +... Charisius sic ‘septenarium uersum +fieri dicit <b>Varro</b> hoc modo, cum ad iambicum trisyllabus pes +additur, ut praefatum est, et fit tale ‘quid inmerentibus noces, +quid inuides amicis?' similis in Terentio uersus est: ‘nam si +remittent quippiam Philumenae dolores’. et in Plauto sac pius tales +reperiuntur. (et fit—reperiuntur <i>A om. B</i>). +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg74">74</a><br> +<span class = "apparatus"> +notam ·I· transuersam <i>A</i> notam et transuersum +<i>corr. alt. m. in</i> notam I tranuersam <i>B</i> |<br> +sillabas <i>A</i> |<br> +uorsum <i>B</i> |<br> +amicus] <i>Terent. Phorm. I 1, 1</i> |<br> +meus <i>sup. lineam B</i> | +</span> +Quare in huiuscemodi locis poni oportet <span class = "flag">notam +I transuersam</span> inter <span class = "flag">syllabas</span>, +frequentius ad extremum <span class = "flag">uersum</span> senarium +et similes, si pro longa breuem habebunt +<span class = "pagenum">203</span> +extremam, ut in hoc: ‘<span class = "flag">amicus</span> +summus <span class = "flag">meus</span> et popularis Geta’. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>74.</b> Rufin. comm. in metr. Terent. p. 2706 P. +378 G.: Varro de lingua latina ad Marcellum sic: +<b>quare in ... popularis Geta.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg75">75</a><br> +<span class = "apparatus"> +proponuntur <i>ABM</i> |<br> +dicens <i>priore loco a</i> docens <i>ABM</i> | +</span> +Octonarius est, ut Varro dicit, cum duo iambi pedes iambico metro +<span class = "flag">praeponuntur</span>, et fit uersus talis: ‘pater meus +dicens docendo qui docet <span class = "flag">dicit</span> docens’. +</div> + +<span class = "pagenum2">203</span> + +<div class = "commentary"> +<b>75.</b> Diom. p. 515, 9: <b>Octonarius est ... dicit +docens.</b> tolle hinc primos duos iambos et erit tale quale illud +est: ‘ibis Liburnis inter alta nauium’ (<i>Horat. epod. I 1</i>). +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg76">76</a><br> +<span class = "apparatus"> +Ex <i>om. ABM</i> |<br> +iambico] iambionicum <i>Lachmannus in Lucr. p. 276</i> |<br> +phylumenae <i>BM Terent. Hec. III 2, 14</i> | +</span> +<span class = "flag">Ex iambico</span> +nouum carmen refert Varro cuius exemplum est tale: ‘pedem +rhythmumque finit’. si addas hic quae detracta sunt ex iambico, +eundem iambicum supplebis sic: ‘pedem rhythmumque finit [alta +nauium]' potest hoc comma tale esse, quale illud: +‘<span class = "flag">Philumenae</span> +dolores’, quod est ex iambico septenario. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>76.</b> Diom. p. 518, 14: <b>Ex iambico ... iambico +septenario.</b> et illud hinc est comma, quod Arbiter fecit +tale: ‘anus recocta uino | trementibus labellis’. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg77">77</a><br> +Archilochium Varro illud dicit, quod est tale: ‘ex litoribus +properantes nauibus recedunt’. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>77.</b> Diom. p. 515, 19: <b>Archilochium Varro ... +recedunt.</b> hic superius comma quod est tale ['ex litoribus +properantes’ simile est illi quod est tale]: ‘Troiae qui primus ab +oris’, inferius comma, quod est tale ‘nauibus recedunt’ simile est +illi quod est tale ‘machinae carinas’. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg78">78</a><br> +<span class = "apparatus"> +hiccecero {*above first e: i} <i>B</i> | +</span> +Latine (scripserunt) de numeris <span class = "flag">hi: +Cicero</span> Victorinus Eusebius Terentianus Varro Probus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>78.</b> Rufin. de metr. orat. p. 2720 P. 398 G.: +Victorinus multa dicit de compositione et numeris et pedibus +oratoriis. ut Cicero (<i>in Oratore</i>) dicit, isti scripserunt +apud graecos Thrasymachus Naucrates Gorgias Ephorus Isocrates +Theodectes Aristoteles Theodorus Byzantius Theophrastus +[Hieronymus]. <b>latine de numeris ... Probus</b> Charisius +Diomedes Quintilianus Donatas Victor Seruius. +</div> + + +<span class = "pagenum">204</span> +V + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg79">79</a><br> +<span class = "apparatus"> +producta <i>sup. lin. add. ab alt. manu in A</i> |<br> +uaro <i>A</i> |<br> +letis {*above e: c} <i>D</i> |<br> +significare <i>BD</i> |<br> +perflexa <i>AB</i> per.lexa {*above .: p} <i>C</i> perplexa +<i>D</i> |<br> +producenda <i>D</i> |<br> +preterea <i>D</i> |<br> +grecos <i>A</i> |<br> +aput latinos <i>A</i> |<br> +longe <i>ab alt. m. add. C</i> |<br> +prosę <i>AB prose C</i> |<br> +p̃rius <i>C</i> |<br> +condebatur {*above at: n} <i>C</i> |<br> +prose <i>C</i> | +</span> +Prosa est <span class = "flag">producta</span> oratio a lege +metri soluta. prosum enim antiqui productum dicebant et rectum, +unde ait <span class = "flag">Varro</span>, apud Plautum ‘prosis +<span class = "flag">lectis</span>' <span class = "flag">significari</span> +rectis. unde etiam quae non est <span class = "flag">perflexa</span> +numero sed recta prosa oratio +dicitur, in rectum <span class = "flag">producendo</span>. | +<span class = "flag">praeterea</span> tam apud +<span class = "flag">graecos</span> +quam <span class = "flag">apud +latinos longe</span> antiquiorem +curam fuisse carminum quam <span class = "flag">prosae</span>. +omnia enim <span class = "flag">prius</span> uersibus +<span class = "flag">condebantur</span>, +<span class = "flag">prosae</span> autem studium sero uiguit. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +prim; <i>A</i> |<br> +grecos <i>AD</i> |<br> +ferecides <i>ABCD</i> |<br> +syrus <i>AD</i> sirus <i>BC</i> |<br> +oration~ <i>B</i> |<br> +apius <i>C</i> |<br> +caecus <i>A</i> cecus <i>CD</i> c&us <i>B</i> |<br> +pirrum <i>ABCD</i> |<br> +prius {*above u: M} <i>M alt. m. add. A</i> prius <i>C</i> |<br> +exhinc & caeteri <i>A</i> exhinc & ceteri <i>BCD</i> |<br> +pose {*above po: r} aeloquentia condiderunt <i>C</i> | +</span> +<span class = "flag">primus</span> apud <span class = "flag">graecos +Pherecydes Syrus</span> soluta <span class = "flag">oratione</span> +scripsit, apud romanos autem <span class = "flag">Appius +Caecus</span> aduersus +<span class = "flag">Pyrrhum</span> solutam orationem +<span class = "flag">primus</span> +exercuit. iam <span class = "flag">exin +ceteri prosae eloquentia contenderunt</span>. +</div> + +<div class = "annotation"> +<i>Isidori capituli mihi contulit Vsener codices Bernenses hos: +A = cod. 101 B = cod. 224 C = cod. 36 saec. X uel XI D = cod. 95 +saec. XII uel XIII</i><br> +<br> +<i>recte iudicauit Vsener quae uolgo leguntur cap. 38, 12 quondam +uerbis nostris adscripta fuisse, praue relata ad § 11</i> ‘ante +Pherecydem’; <i>sunt autem haec:</i> hoc (hunc <i>AB</i>) apud +graecos Hecataeus Milesius (achatesius milesius <i>A</i> acatesius +melesius <i>B</i> acathes milesius <i>ras. trium litterarum post</i> +acathes <i>D</i>) fertur primus conposuisse uel ut alii putant +Phercydes Syrus (ferecides sirus <i>ABD</i>). <i>de C tacet Vsener</i> +</div> + +<span class = "pagenum2">204</span> + +<div class = "commentary"> +<b>79.</b> Isidor. orig. I 37, 1: <b>Prosa est ... rectum +producendo.</b> alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, +uel ab eo quod spatiosius proruat et excurrat nullo sibi termino +praefinito. <b>praeterea tam ... eloquentia contenderunt.</b> +</div> + +<span class = "pagenum">205</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg80">80</a><br> +<span class = "apparatus"> +in soluta] in <i>om. R</i> |<br> +pabilia (<i>corr. ex</i> babilia) eis fecerunt tria u~ nos primum +uberem uocamus <i>om. reliquis R</i> |<br> +atq: atq: <i>R</i> | +</span> +Et in carmine et <span class = "flag">in soluta</span> oratione +genera dicendi sunt tria <span class = "flag">probabilia, quae +graeci χαρακτῆρας uocant nominaque +eis fecerunt ἁδρόν ἰσχνόν μέσον. +nos quoque quem primum posuimus uberem uocamus</span>, secundum +gracilem, tertium mediocrem. uberi dignitas +<span class = "flag">atque</span> amplitude est, +gracili uenustas et subtilitas, medius +in confinio est utriusque modi particeps. +</div> + +<div class = "annotationital"> +R = cod. Lugdun. Rottendorfianus Gronou. 21 saec. XII (cf. Hertz +ber. d. berlin. acad. 1847 p. 411) quem ipse contuli +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +uicia <i>R</i> |<br> +emenciuntur <i>R</i> |<br> +propria] pa{*above p: i} <i>R</i> | +</span> +His singulis orationis uirtutibus <span class = "flag">uitia</span> +agnata sunt pari numero, quae earum modum et habitum simulacris +falsis <span class = "flag">ementiuntur</span>. sic plerumque +sufflati atque tumidi fallunt pro uberibus, squalentes et ieiuni +dici pro gracilibus, incerti et ambigui pro mediocribus. uera autem +et <span class = "flag">propria</span>huiuscemodi formarum exempla +in latina lingua M. Varro esse dicit ubertatis Pacuuium, +gracilitatis Lucilium, mediocritatis Terentium. sed ea ipsa genera +dicendi iam antiquitus tradita ab Homero sunt tria in tribus: +magnificum in Vlixe et ubertum; subtile in Menelao et cohibitum, +mixtum moderatumque in Nestore. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +filosophis <i>R</i> |<br> +atenienses <i>R</i> |<br> +senatum populi legrauerunt imperatum <i>R</i> |<br> +remitterent <i>R</i> |<br> +fecerant <i>R</i> |<br> +uastacionem <i>R</i> |<br> +cecilio <i>R</i> |<br> +disseritauerunt <i>R</i> |<br> +admiracioni <i>R</i> |<br> +polibius <i>R</i> |<br> +rapida capida <i>del.</i> capida <i>R</i> |<br> +terecia <i>R</i> |<br> +modesdiogenes {*above di: ta} <i>R</i> | +</span> +Animaduersa eadem tripertita uarietas est in tribus +<span class = "flag">philosophis</span> +quos <span class = "flag">Athenienses</span> +Romam ad <span class = "flag">senatum legauerant +<span class = "pagenum">206</span> +impetratum</span>, uti multam <span class = "flag">remitteret</span>, +quam <span class = "flag">fecerat</span> +is propter Oropi <span class = "flag">uastationem</span>. ea multa +fuerat talentum fere quingentum. erant isti philosophi Carneades ex +academia; Diogenes stoicus, Critolaus peripateticus. et in senatum +quidem introducti interprete usi sunt +<span class = "flag">C. Acilio</span> senatore, +sed ante ipsi seorsum quisque ostentandi gratia magno conuentu hominum +<span class = "flag">dissertauerunt</span>. +tum <span class = "flag">admirationi</span> +fuisse aiunt Rutilius et <span class = "flag">Polybius</span> +philosophorum trium sui cuiusque generis facundiam. uiolenta, +inquiunt, et <span class = "flag">rapida</span> Carneades dicebat, +scita et <span class = "flag">teretia</span> Critolaus, +<span class = "flag">modesta Diogenes</span> et sobria. +</div> + +<span class = "pagenum2">205</span> + +<div class = "commentary"> +<b>80.</b> <i>Gell.</i> VI 14, 1: <b>Et in carmine ... et sobria. +</b> unumquodque autem genus ut diximus, cum caste pudiceque ornatur +fit illustrius, cum fucatur atque praelinitur fit praestigiosum. +Macrob. sat. I 5, 14: illos dico quos Athenienses quondam ad senatum +legauerant impetratum uti multam remitteret, quam ciuitati eorum +fecerat propter Oropi uastationem. ea multa fuerat talentum fere +quingentum. erant isti philosophi Carneades ex academia, Diogenes +stoicus, Critolaus peripateticus, quos ferunt seorsum quemque +ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conuentu hominum +dissertauisse. fuit ut relatum est facundia Carneades uiolenta et +rapida, +<span class = "pagenum2">206</span> +scita et tereti Critolaus, modesta Diogenes et sobria. +sed in senatum introducti interprete usi sunt C. Acilio senatore. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg81">81</a><br> +<span class = "apparatus"> +* * <i>lacunam signauit O. Iahn</i> |<br> +nullis aliis <i>Ritschelius parergon plaut. I p. 194</i> +nullus ali <i>N</i> |<br> +atte pathe <i>N</i> | +</span> +Ἤθη ut ait Varro de latino sermone +libro V, <span class = "flag">* * +nullis aliis</span> seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio +<span class = "flag">Attae. πάθη</span> +uero Trabea; inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +egone] <i>Ter. Eun. I 1, 20</i> |<br> +illam quae] illamq: <i>N</i> |<br> +praecisę <i>N</i> |<br> +tu me] <i>Terent. Ad. I 2, 31</i> |<br> +tun] <i>Ter. Ad, I 2, 47</i> |<br> +tremo] <i>Ter. Eun. I 2, 4</i> |<br> +adolere <i>N</i> |<br> +adfectae <i>N et edit.</i> | +</span> +‘<span class = "flag">Egone illam? +quae</span> illum? quae me? quae non? sine modo, mori me malim. +sentiet qui uir siem’: <span class = "flag">praecise</span>, inquit +Varro, generat animi passionem. quod noui generis cum non sit +interiectio sed ademptio, tamen interiecti animi causa uocitamus. +‘<span class = "flag">tu me</span> homo adigis ad insaniam’ +irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta particula. +‘<span class = "flag">tun</span> consulis quicquam’? et haec +irascentis oratio est. ‘<span class = "flag">tremo</span> horreoque +postquam aspexi hanc’ adfectus ob amorem. ‘heus heus pater, heus +Hector’ +<span class = "pagenum">207</span> +<span class = "flag"> +adolore</span> mentis <span class = "flag">adfectus</span>. ‘mane +mane, porro ut audias’ cupiditatis adfectus est. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>81.</b> Char. p. 241, 27: <b>Ἤθη +ut ait ... adfectus est.</b> <i>cf.</i> Isidor. orig. II 14. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg82">82</a><br> +<span class = "apparatus"> +exercitu <i>codd. ut Schopenius mecum communicauit: num seruandum +coll. Prisciano VII p. 363, 6?</i> | +</span> +Id praesente legatis omnibus <span class = "flag">exercitui</span> +pronuntiat.</div> +<span class = "pagenum2">207</span> +<div class = "commentary"> +<b>82.</b> Donat. in Ter. Eun. IIII 3, 7: <i>Nescio quid profecto +absente nobis turbatumst domi</i>: aut subdistinguendum est et +subaudiendum ‘me’ aut ἀρχαισμὸς figura +est ‘absente nobis’ pro nobis absentibus. Pomponius: ‘sine ergo +istuc praesente amicis inter cenam’. Varro ad Marcellum (Varro +Marcello <i>codd. omnes</i> Varro in Marcellum <i>uolg.</i>): +<b>id praesente ... pronuntiat.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg83">83</a><br> +<span class = "apparatus"> +iugmenta <i>N</i> | +</span> +Later lutum <span class = "flag">iugmentatum</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>83.</b> Char. p. 135. 17: Later an lateris? et huic +nominatiuum singularem ablatiuus restituet singularis, si E litteram +deponat. Varro de sermone latino V: <b>later ... iugmentatum.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg84">84</a><br> +<span class = "apparatus"> +M. Varrone] ·H· Varrone <i>V</i> Varrone <i>B</i> | +</span> +Auctore <span class = "flag">M. Varrone</span> is demum latine +caper dicitur qui excastratus est. +</div> + +<div class = "annotation"> +de <i>codd. VB uid. adnot. ad <a href = "#frg36">fr. 36</a>. +<a href = "#frg54">54</a></i> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>84.</b> Gell. VIIII 9, 8: Quo pacto diceret (Vergilius) τὸ +καλὸν πεφιλαμένη, uerba hercle non +translaticia, sed cuiusdam natiuae dulcedinis? hoc igitur reliquit +et cetera uertit non infestiuiter (<i>Theocr. III 3 sq. Verg. buc. +III 64 sq.</i>), nisi quod caprum dixit quem Theocritus ἐνόρχαν +appellauit. <b>auctore</b> enim +<b>M. Varrone ... excastratus</b> est. cf. Varr. de l. l. +V 97 p. 99. rer. rust. II 3, 7. Fest. Pauli p. 48: Caprae. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg85">85</a><br> +Iterum ex gallo gallinaceo castrato fit capus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>85.</b> Char. p. 103, 26: Capo dicitur nunc, sed Varro de +sermone latino <b>iterum</b> ait <b>ex ... fit capus.</b> Beda qui +uoc. de orthogr. p. 2780 P.: capo nunc, sed <b>Varro</b> +de sermone latino ait: ex gallo gallinacio castrato fit capus. +<i>cf.</i> Varro rer. rust. II 7, 15. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg86">86</a><br> +<span class = "apparatus"> +quoties <i>cod. Regin. 1674 saec. X</i> |<br> +precibus <i>cod. Paris. 7929 saec. X</i> cum precibus +<i>Regin.</i> | +</span> +Poscere est <span class = "flag">quotiens</span> aliquid pro merito +nostro deposcimus, petere uero est cum aliquid humiliter et +<span class = "flag">precibus</span> postulamus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>86.</b> Seru. ad Verg. Aen. VIIII 194: <b>Poscere est</b> +secundum Varronem <b>quotiens ... postulamus.</b> +</div> + +<span class = "pagenum">208</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg87">87</a><br> +Domi suae. +</div> +<span class = "pagenum2">208</span> +<div class = "commentary"> +<b>87.</b> Char. p. 126, 22: <b>Domi suae</b> Varro de sermone +latino libro V. nec enim potest aduerbium dici cui suae pronomen +adest. Cato de multa contra L. Furium ‘domi meae saepe fuit’ et est +genetiuus. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg88">88</a><br> +<span class = "apparatus"> +consuetudine] cognomine <i>N</i> |<br> +mutue <i>N</i> |<br> +docte sic putant <i>N</i> | +</span> +Mutuo, ut Varro de sermone latino libro V loquitur, in +<span class = "flag">consuetudine</span> +est, <span class = "flag">mutue</span> +uero ut <span class = "flag">docte scribendum putat</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>88.</b> Char. p. 205, 15: <b>Mutuo ut ... scribendum +putat.</b> nec non et illi qui de differentiis scribunt. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg89">89</a><br> +<span class = "apparatus"> +presentibus <i>cod. Cassellanus, in ceteris Varronis uerba +desunt</i> | +</span> +Coram de <span class = "flag">praesentibus</span> nobis, palam +etiam de absentibus.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>89.</b> Seru. ad Verg. Aen. I 595: Coram nonnulli ad personam, ut +‘coram uiro’, palam ad omnes referri uolunt, ut ‘palam omnibus’. +Varro: <b>coram ... absentibus.</b> sane coram quidam aduerbium +putant, quia non subsequitur casus. quidam praepositionem loquentis, +non casibus seruientem. Suet. p. 286 Reiff.: palam omnium +praesentiam notat, coram personam accipere desiderat. Isidor. diff. +uerb. 91: inter coram et palam: coram ad personam refertur, dicimus +enim coram illo, palam autem personae caret, quia id ipsum +significat quod omnes sciunt. ergo coram ad personam certam +refertur, palam ad omnes. <i>cf. Donat. ad Ter. Ad. IIII 3, 17.</i> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg90">90</a><br> +<span class = "apparatus"> +formianus et fundanius ait ut uarro <i>N</i> | +</span> +Quando particulam pro cum ponere <span class = "flag">Formianos et +Fundanos ait Varro</span>.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>90.</b> Char. p. 111, 23: <b>Quando ... Varro</b>, sed et +alii faciunt nec sine exemplo, nam Plautus in Menaechmis (<i>III 3, +23</i>) ita ait ‘non habeo. at tu quando habebis, tum dato’. uitium +tamen esse non dubium est. <i>cf.</i> Fest. p. 258a. quando. +</div> + + +<h2>DE GRAMMATICA</h2> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg91">91</a><br> +Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura dicitur, +scientia est eorum, quae a poetis historicis +<span class = "pagenum">209</span> +oratoribusquedicuntur ex parte maiore. eius +praecipua officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere +intellegere probare. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>91.</b> Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541 P.: <b>Vt Varroni ... +intellegere +<span class = "pagenum2">209</span> +probare.</b> Diom. +p. 426, 18: tota grammatica consistit praecipue intellectu +poetarum et scriptorum et historiarum prompta expositione et in +recte loquendi scribendique ratione. <i>cf.</i> Seru. in Donat. +p. 512 Endl. Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum +(<i>grammatica loquitur</i>) tunc fuerat docte scribere legereque. +nuno etiam illud accessit, ut meum sit erudite intellegere +probareque, Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937 P.: +grammatica est scientia interpretandi poetas et recte loquendi +scribendique ratio, dicta ἀπὸ τῶν +γραμμάτων [id est ab his litteris] unde incipere debet. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg92">92</a><br> +Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio +peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque +discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo +rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur. +ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa +<span class = "pagenum">210</span> +est. quibus duobus repertis nata est illa +librariorum et calculonum professio, velut quaedam grammaticae +infantia, quam Varro litterationem uocat; [Graece autem quomodo +appelletur non in praesentia recolo]. | +</div> + +<div class = "fragment"> +Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso nomine profiteri +se litteras clamat, unde etiam latine litteratura dicitur, factum +est, ut quicquid dignum memoria litteris mandaretur ad eam +necessario pertineret. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>92.</b> Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr. +S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod +ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia naturali +quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum quibus illi +erat ratio ipsa communis nec homini homo firmissime sociari posset +nisi colloquerentur atque ita sibi mentes suas cogitationesque quasi +refunderent, uidit esse imponenda rebus uocabula id est +significantes quosdam sonos, ut quoniam sentire animos suos non +poterant, ad eos sibi copulandos sensu quasi interprete uterentur. +sed <b>audiri absentium ... praesentia recolo.</b> progressa deinde +ratio animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos +litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu, quasi +enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione defluerent, alios +diuerso pressu oris tenere tamen aliquem sonum, extremos autem qui +nisi adiunctis sibi primis erumpere non ualerent. itaque litteras +hoc ordine, quo expositae sunt uocales semiuocales et mutas +nominauit. deinde syllabas notauit, deinde uerba in octo genera +formasque digesta sunt, omnisque illorum motus integritas iunctura +perite subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et +dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et syllabarum +uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla alia simpla esse +comperit, quibus longae breuesque syllabae tenderentur. notauit +etiam ista et in regulas certas disposuit. <b>poterat iam ... +necessario pertineret.</b> <i>cf.</i> de mus. II 1, 1. I +p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc illa, ut +familiare habebat exponere percunctata et docere facile quae ab +eadem quaerebantur, penula a dextra cum modestia uerecundiaque +releuata (<i>sic codd.: B = Bambergensis et D = Darmstadiensis, +quos ipse contuli</i>) sic coepit: γραμματικὴ +dicor in +<span class = "pagenum2">210</span> +Graecia, quod +γραμμὴ linea et +γράμματα litterae nuncupentur, mihique sit attributum +litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi Romulus +litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me litterationem +uoluerit nuncupare, sicut <b>apud graecos +γραμματιστικὴ primitus uocitabar</b>, tunc et antistitem +dedit et assectatores (<i>B</i> assectores <i>D</i>) impuberes +aggregauit. cf Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles. +Asper. p. 309 Lind. p. 1725 P. +(<i>cf. supra <a href = "#pg100frg92">p. 100</a></i>): +grammatica est scientia +recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem (<i>sic cod. +Vatican. 1492 chart.</i>) uerborum. quam <b>Terentius</b> (et +<i>add. Vat.</i>) <b>Varro</b> primum ut adhuc rudem appellatam esse +dicit litterationem (litteraturam <i>Vat.</i>). Isidor. orig. I 3, +1: primordia grammaticae artis litterae communes existunt, quas +librarii et calculatores secuntur. quorum disciplina uelut quaedam +grammaticae artis infantia est, unde et eam <b>Varro</b> +litterationem uocat. <i>cf.</i> I 5, 1. Diom. p. 421, 9: artium +genera sunt plura, quarum grammatice sola litteralis est, ex qua +rhetorice et poetice consistunt. idcirco litteralis dicta, quod a +litteris incipiat. nam et grammaticus latine litterator est +appellatus et grammatica litteratura, quae formam loquendi ad certam +rationem dirigit. Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum +transferentes litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim +tantum ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi +constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis historicorum +criticorumque uiribus pleno iam satis alueo fluit, cum praeter +rationem recte loquendi non parum alioqui copiosam prope omnium +maximarum artium scientiam amplexa sit. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg93">93</a><br> +<span class = "apparatus"> +expremensque <i>A</i> exp̄mensque <i>M</i> expraemensque +<i>B</i> |<br> +cuisque narratio <i>A</i> cuius narratio <i>BM</i> |<br> +exquisitio <i>AB</i> adquisitio <i>M</i> |<br> +dictionemue <i>ABM</i> | +</span> +Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus +quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio. lectio est +uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati personarum +<span class = "flag">exprimensque</span> animi habitum +<span class = "flag">cuiusque. +<span class = "pagenum">211</span> +enarratio</span> +est <span class = "flag">exquisitio</span>, per quam unius cuiusque +rei qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est +recorrectio errorum, qui per scripturam +<span class = "flag">dictationemue</span> fiunt. iudicium est aestimatio, +qua poema ceteraque scripta perpendimus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>93.</b> Diom. p. 426, 21: <b>Grammaticae officia ... lectio +est</b> artificialis interpretatio uel <b>uaria cuiusque ... +enarratio est</b> obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel +<b>exquisitio +<span class = "pagenum2">211</span> +per ... emendatio +est</b> qua singula prout ipsa res postulat dirigimus aestimantes +uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel <b>recorrectio +errorum ... iudicium est</b> quo omnem orationem recte uel minus +quam recte pronuntiatam specialiter iudicamus uel <b>aestimatio qua +... perpendimus.</b> Max. Victor. p. 272 Lind. +p. 1938 P.: grammaticae officia sunt quatuor: lectio +enarratio emendatio +iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum +necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae +uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio est +errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium est bene +dictorum comprobatio. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg94">94</a><br> +Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque +Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote declinari +iusserunt.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>94.</b> Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est +quo appellatur. sane <b>nomen unius cuiusque ... declinari +iusserunt.</b> +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg95">95</a><br> +<span class = "apparatus"> +ut A et B et h et x partim sunt quę neque dicuntur. quędam +<i>AB</i> |<br> +ut phi · y <i>B</i> ut phi · Ψ·<i>A</i> | +</span> +Litterarum partim sunt et dicuntur <span class = "flag">ut A et B; +partim dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam</span> neque sunt +neque dicuntur <span class = "flag">ut Φ +et Ψ</span>. +</div> + +<div class = "annotationital"> +de codd. uid. adnot. ad <a href = "#frg43">fr. 43</a> +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>95.</b> Cassiodori Cornut. p. 576<sup>B</sup> Garet. +p. 2286 P.: Praeterea in libro qui est de (<i>sic A</i>, qui +est in <i>B</i>) grammatica Varro cum de litteris dissereret, HA +(ita. h. <i>libri</i>) inter litteras non esse disputauit. quod +multo minus mirum, quam quod X quoque litteram esse negat. in quo +quid uiderit nondum deprehendi. ipsius uerba subiciam: <b>litterarum +partim ... ut Φ Ψ.</b> Mar. Vict. +I 3, 12 p. 2452 P.: nec dubitatur his litteris omnibus absque +sola V remotis, latinae linguae reliquas decem et septem posse satis +facere. nam pro H adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset +F et P et eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S +possemus scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4 +p. 1736 P. Serg. in Donat. p. 1829 P. +</div> + +<span class = "pagenum">212</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg96">96</a><br> +<span class = "apparatus"> +Vasso altereutrum {*above ‘utrum’: eorum} <i>deleto</i> e +(eorum <i>man. rec. suprascr.</i>) <i>B</i> |<br> +nouas <i>in mg. man. altera:</i> in duas <i>B</i> |<br> +an <i>discribit</i>? | +</span> +Probus et <span class = "flag">Varro, alter eorum in duas</span> partes +<span class = "flag">scribit</span> et reliquas subiectas facit, +alter in quattuor prout quisque potuit sentire. +</div> + +<div class = "annotationital"> +B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec. +VI uel VII +</div> + +<span class = "pagenum2">212</span> + +<div class = "commentary"> +<b>96.</b> Cledon. comm. in Donat. p. 1861 P.: +De partibus orationis. <b>Probus et ... potuit sentire.</b> +nos uero conuenit Donati sequi auctoritatem. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg97">97</a><br> +<span class = "apparatus"> +lac non <i>A</i> lac non <i>rasura unius litterae post</i> +lac <i>B</i> | +</span> +Lac non debemus dicere sed lact. +</div> + +<div class = "annotationital"> +A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179, +uterque saec. VIIII uel X +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>97.</b> Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p. 233 Lind.: +Nominatiuus tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C. +ut allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi +dicunt (<i>num</i> inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et +reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris lac, +erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum est hoc +saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: <b>lac non ... +lact.</b> sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam, nullum +nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt, ergo +exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur regulam +Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus (<i>19</i>): +‘sicut lacte lactis simile’. Diom. p. 303, 3: omnia nomina +latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim extremis +terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod <b>Varro</b> +(doctissimus <i>add. Keil.</i>) artis grammaticae exterminat. +Cledon. comm. in Donat. p. 1904 P.: ‘ut allec uel lac uel +lacte’, quia uolunt dicere quod lacte dicitur in nominatiuo +singulari iuxta Plautum. ‘lact’ (lacte <i>libri</i>) ait +<b>Varro</b> * * * non dici, numquam enim nomen ex +duabus mutis terminatur. occurrit, (<i>sic Vsener pro</i> aut +currit.) ‘hoc lacte’, quod dicit Plautus (<i>fr. Bacch. 19 +Ritschl.</i>) ‘sicut (ut sit <i>libri</i>) lacte lactis’, non +‘sicut <i>lac</i> lactis’. auctoritas Vergilii tamen lac dixit. +<i>cf.</i> Varro l. l. V 104 p. 106. Prob. cath. +p. 7, 5. Varr. Andabatis ap. Non. p. 483 u. lacte. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg98">98</a><br> +<span class = "apparatus"> +<i>e</i><span class = "appgreek">ΝΘΥΜΗΜΑΤΑ ΝΟΗΜΑΤΑ ϹΚΗΜΑΤΑ</span> +<i>N</i> |<br> +derigit <i>N</i> | +</span> +Glossemata ut toreumata <span class = "flag">enthymemata noemata +schemata</span> poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit +Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS +<span class = "flag">dirigit</span>, quia singularis ablatiuus +E littera finiatur. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>98.</b> Char. p. 131, 10: <i>Glossemata ut ... littera +finiatur</i>. melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et +ideo haec et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia +datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. <i>cf.</i> +p. 123, 3. +</div> + +<span class = "pagenum">213</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg99">99</a><br> +<span class = "apparatus"> +tria <i>add. et</i> ego tu ille <i>uncis inclusit Wachsmuth</i> |<br> +septim <i>infra quoque G = cod. Guelferbytanus Lindemanni</i> |<br> +inuenis <i>libri</i> |<br> +primigenia <i>AB</i> primogenia <i>corr. ab alt. man. in</i> +primigenia <i>G</i> |<br> +aliquid a naturali <i>AB</i> |<br> +diriuatum <i>B</i> deriuatiuum <i>corr. in</i> deriuatum +<i>G</i> | +</span> +Sunt autem pronomina finita <span class = "flag"><i>tria</i></span> +[<span class = "flag">ego tu ille</span>], infinita <span class = "flag"> +septem</span>, minus quam finita sex, possessiua quinque. et +haec sunt pronomina. in rerum natura plus non +<span class = "flag">inuenies</span>. +omnia pronomina quae sunt inuenta in latina lingua +ista sunt: finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem: quis +qualis talis tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt +sex: ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus tuus +suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed dicere mihi +habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri, sed inueni alia, +dico tibi: ego dixi, quia non sunt +<span class = "pagenum">214</span> +<span class = "flag">primigenia</span> quae dicit Varro, sed +deductiua. multum interest utrum sit <span class = "flag">aliquid +naturale</span> an aliquid <span class = "flag">deriuatum</span>. +</div> + +<div class = "annotationital"> +Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB, +de quibus uid. adnot. ad <a href = "#frg97">fr. 97</a>, +conlata sunt +</div> + +<span class = "pagenum2">213</span> + +<div class = "commentary"> +<b>99.</b> Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p. 239 Lind.: +<b>Sunt autem ... sed deductiua.</b> Prob. inst. art. p. 131, +25: qualitas pronominum in quattuor formas +diuiditur: finita minus quam finita infinita possessiua. finita +pronomina sunt, quae notant certum numerum, certam personam. haec +tria sunt tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex +haec pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ... +infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum: qui +uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam quispiam +aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis quantus +quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ... possessiua +forma quinque haec pronomina continet tantum: meus tuus suus +noster uester. <i>cf.</i> Serg. comm. in Don. p. 1847 P. +Cledon. comm. in Don. p. 1906 P. Seru. comm. in Don. +p. 1785 P.: qualitas pronominum principaliter bipartita +est. omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita +sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt personas, et +sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille plerumque uariatur. nam +si ad praesentis personam refertur, tunc recte finitum est, si de +absente dicatur, minus quam finitum est. infinita autem pronomina +uarias habent species. nam licet omnia quaecumque non recipiunt +personas infinita sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita, +alia minus quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia +possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique personae +aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem tantum: quis +talis qualis quantus tantus quotus totus. minus quam finita +dicuntur, quae commemorationem habent notarum personarum, ut est +ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is hic idem sui ... +possessiua dicuntur pronomina, quae nos aliquid possidere +ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem possessiua pronomina +quinque tantum: meus tuus suus noster et uester. absque his +pronominibus, quae omnia sunt uiginti et unum, nullum aliud +<span class = "pagenum2">214</span> +quod suam originem habeat poterit +reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. <i>cf.</i> Diom. +p. 329, 5. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg100">100</a><br> +<span class = "apparatus"> +non <i>om. B de quo uid. ad <a href = "#frg96">fr. +96</a></i> |<br> +barrone <i>B</i> |<br> +succedanea <i>Bondamus uar. lect. II 2 p. 115</i> succedat in +ea <i>B</i> |<br> +poteset <i>B</i> |<br> +potes <i>B</i> | +</span> +Pronomen quia <span class = "flag">non</span> fungitur officio nisi +praemisso nomine, ideo haec pars a <span class = "flag">Varrone +succedanea</span> dicitur, quia non +<span class = "flag">potest</span> in eadem locutione esse; hoc est +quia bis nomen repeti non <span class = "flag">potest</span>. ordo +tamen hic custodiendus est, ut nomen in praecedenti sit loco, +pronomen in subiectis. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>100.</b> Cledon. comm. in Don. p. 1905 P.: <b>Pronomen +quia ... in subiectis.</b> Seru. comm. in Don. p. 484 Lind.: +(pronomina) sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent +succedendo in ipsa nominis significatione. p. 501: pronomen +dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis ... +et ideo etiam in subiectis locis ponuntur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg101">101</a><br> +Per C ‘cum’ aduerbium erit temporis ut: cum uenerit loquemur, +cum uoles ibimus, <i>cum</i> petieris feres. | +</div> + +<div class = "annotationital"> +de cod. uid. adnot. <a href = "#frg44">fr. 44</a> +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +oportet ex consonantib. uocalibus <i>B</i> |<br> +significandum <i>B</i> |<br> +pro ex et nonnunquam <i>B</i> |<br> +pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire <i>B lacunam +significaui qua exempla quaedam praepositionis de pro a positae +et uerba:</i> peccat etiam (<i>de prouincia uenire e. q. s.</i>) +<i>excidisse uidentur</i> |<br> +perpera in <i>B</i> |<br> +ut in circum <i>B</i> |<br> +eximus in naue{*above e: b} (b <i>manu alt. suprascr.</i>) +circo <i>B</i> |<br> +longa aut <i>B</i> |<br> +flamminius <i>B</i> | +</span> +Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant, quattuor esse +dicit: ex in ad ab. ‘ex’ locum significat unde +<span class = "pagenum">215</span> +egredimurut ex area, ‘in’ locum in quem ibimus +ut in aream, ‘ad’ locum ad quem adimus ut ad parietem, ‘ab’ locum a +quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum, ex et ab, +poste riores literae solent demi, alias recte alias perperam. +quando ergo ex, quando e dici <span class = "flag">oporteat ex +consequentibus uocabulis</span> animaduertitur. item et ‘apud’ locum +<span class = "flag">significat</span> ut: [accede ad me] qui +dominati apud me sunt, apud illum est. ‘de’ quoque nonnumquam pro +‘a’ ponitur, et nonnumquam <span class = "flag">pro ‘ex’</span>, +<span class = "flag">pro ‘a’</span> ut in hoc ... <span class = "flag">'de +prouincia uenire’</span> qui se dicit; +nam <span class = "flag">perperam</span> +est, imus enim in prouinciam <span class = "flag">ut +in nauem et in circum</span>, +eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia existimamus +cum de ea bene aut male praedicamus, +<span class = "pagenum">216</span> +de naue dicimus cum <span class = "flag">longa an</span> +oneraria sit rogamus, de circo cum <span class = "flag">flaminius</span> +an maximus. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +Apollonis <i>B</i> |<br> +In aedem <i>B</i> |<br> +senatu <i>B</i> |<br> +quod quo inimus <i>eraso</i> in <i>B corr. Vsener</i> |<br> +dicendum ex <i>om. B</i> |<br> +tabulis ·n· his <i>eraso</i> h <i>B</i> |<br> +eas] eius <i>B</i> |<br> +is] his <i>eraso</i> h <i>B</i> |<br> +scriptum q: pronuntiat~ <i>B</i> |<br> +ea <i>B</i> |<br> +uidet et potius <i>B</i> |<br> +legi quam dici contra eas litteras non <i>B corr. Vsener</i> |<br> +capud {*above d: t} <i>B</i> | +</span> +item uitiose dicitur senatum habere apud aedem +<span class = "flag">Apollinis</span>, +quod <span class = "flag">in aede</span> +dici oportet. et ‘de <span class = "flag">senatus</span> sententia’ +uitiose, nam debent dicere ut ex mea sententia ex tua sententia, sic +ex sensatus sententia. item qui dicunt ‘de senatu redii’ potius quam +e senatu, eo <span class = "flag">quod quo <i>quom</i> imus</span> +IN dicimus, inde cum redimus <span class = "flag">dicendum ex</span>. +ex senatu eiectus potius quam de senatu. male imperant qui +dicunt ‘de tabulis quid dicere’. de <span class = "flag">tabulis</span> +enim is dicit qui <span class = "flag">eas</span> laudat aut +culpat, e tabulis <span class = "flag">is</span> dicit qui quod est +in his scriptum recitat <span class = "flag">scriptumue pronuntiat</span>. +si <span class = "flag">eas +uidet, potius</span> dici oportet <span class = "flag">'legi’, +contra quam ‘dici’, eas literas</span> <i>si</i> non spectat. +‘a capite dempta’ qui uocant male appellant, quod sunt de +capite dempta non a capite, ‘ad caput additum’ recto dicitur si +est extra <span class = "flag">caput</span> quod additur. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +ii describunt] idem tribuunt <i>B</i> |<br> +actor <i>add. Wachsmuth</i> |<br> +non in] in <i>om. B</i> |<br> +autorem {*above u: c} in scena significare <i>B corr. +O. Iahn</i> |<br> +uestibulum. <ins class = "mycorr" +title = "so in original: scena or scaena?">sccena</ins> <i>B</i> |<br> +auctor <i>eraso</i> u <i>B</i> |<br> +eocedit <i>B</i> |<br> +ex ea] ex <i>om. B</i> |<br> +quod <i>B</i> |<br> +his qui concionaturus dicit <i>B</i> |<br> +pro rostris] prorsus <i>B</i> | +</span> +qui transcribunt tabulas, non describunt +<span class = "pagenum">217</span> +sed exscribunt, qui quales sunt scribunt <span class = "flag">ii +describunt</span>. a scena uenit spectator, e scena uenit +qui egit, contra spectator e theatro, a theatro actor, de scena +loquitur qui de ea bene an male ornata sit loquitur, in scena +pronuntiat <span class = "flag"><i>actor</i></span>. qui hoc idem +subtilius uult dicere <span class = "flag">non in</span> scena sed +pro scena dicit pronuntiare <span class = "flag">actorem. nam scena +significat</span> graece ‘domus’, e scena actor exiit, uenit in +pulpitum ac <span class = "flag">uestibulum, pro scena</span> itaque +<span class = "flag">actor</span> est. cum eo uenit dicimus prodire, +qui domo <span class = "flag">excedit</span> procedere, qui +<span class = "flag">ex ea quid</span> ducit +producere. pro rostris dici oportet cum <span class = "flag">is qui +contionatur iis dicit</span> qui ante rostra sunt, <span class = "flag">pro +rostris</span> enim et ante idem sunt. +</div> + +<div class = "fragment"> +<span class = "apparatus"> +litere datae <i>B</i> |<br> +uiciose <i>B</i> |<br> +Romae. Ceduntur <i>B</i> |<br> +Roma <i>B</i> |<br> +exebibit <i>B</i> |<br> +ad (<i>corr. alt. m. in</i> ab) Roma <i>B</i> |<br> +<span class = "appgreek">Ν</span><i>ΛΘ</i><span class = +"appgreek">ΟΝ</span><i>Λ</i><span class = "appgreek">ΗƆ-ϹΑϹ</span> +<i>B</i> | +</span> +in rostra ascendit, e rostris descendit, de rostris dicit +qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat, e contione +uenit, de contione dicit. inscribunt quidam +<span class = "flag">literis ‘e’: datae</span> ‘e Gallia’, +item ‘e Roma’, <span class = "flag">uitiose</span>. nam sic dici +oportet: ‘in Gallia’ et <span class = "flag">'Romae’. dantur</span> +enim in loco, afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et +<span class = "flag">Romae</span>. [praepositio nonnunquam per unam +literam scribitur, sed +<span class = "pagenum">218</span> +per +diminutionem ut ebibit pro <span class = "flag">exbibit</span>.] +‘<span class = "flag">ab Roma</span> uenio +<span class = "flag">μεταπλασμὸς</span> est pro ‘Roma’. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>101.</b> Ter. Scaur. p. 2262 P.: <b>Per C cum ... petieris +feres.</b> alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO +litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in ceteris +uocalibus id est <i>AEIO</i> (est eo p. C ponendum, ut * +cecidit Cornelius citatus. <b>Varro aduerbia ... animaduertitur.</b> +nam si id quod sequitur, litteram habet primam semiuocalem aut mutam +‘e’, dictum leuius uidebitur, ut e Gallia et e Tuscia. quotiens uero +uocales secuntur in eo quod sequitur <i>AEO</i>, simplicem et eandem +habent rationem, quod ‘ex’ praeponitur; ut in his: ex arce, ex +Eryco, ex Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco, +e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera uel I +uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si aliqua uocalis +proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc sicut, cum est +semiuocalis aut +<span class = "pagenum2">215</span> +muta, obseruare +dixi oportere. ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea. +sin uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas, quorum +sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit obseruandum, +quod potius dici oportet ex Irpinis quam e Irpinis, ex Vmbria quam +e Vmbria. similiter in H littera obseruari debet, ut in A E O +litteris, ne dicamus e Hymetto (hymaesto <i>bis B</i>) sed ex +Hymetto. similiter est in ‘ab’. quisbusdam diligentioribus leuitatis +causa solet demi B (p <i>B</i>), cum propositum <i>est</i> uocabulis +aut nominibus locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales +aut mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non +demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O, ut ab +Aricia, ab E<i>le</i>a. sin V aut I, duplicem habent rationem. si +enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales: ab Apso ab Illyrico +(ababs abilli dico <i>B</i>). sin proximas litteras uocales secum +habent coniunctas, proinde obseruandum est, an sint semiuocales, +an mutae: a Venusia, a Ianiculo. <b>item et ... pro Roma.</b> +singularis numerus per unam I litteram scribitur: docilis facilis, +pluralis autem per E et I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat +singularis utrum (idem <i>corr. in</i> item <i>B</i>) sit appellatio +an pluralis. aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus +audimus (quomodo audimus quibus <i>B</i>). nec (ne <i>B</i>) minus +a nobis I singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi <i>B +</i>) scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud +<span class = "pagenum2">216</span> +breue, aliud longum est ut illa et pila. apices +ibi poni debent ubi iisdem litteris alia atque alia res designatur, +ut uenit et uênit, aret et âret, legit et lêgit ceteraque his +similia. super I tamen litteram apex non (in <i>B</i>) ponitur, +melius enim I <i>in</i> pIla in longum producetur. ceterae uocales, +quia (<i>an</i> quae <i>uel</i> quom?) eodem ordine positae diuersa +significant, apice distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, +hoc est ne os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p. 452 Endl.: +praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (<i>an</i> +asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde exitur +significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes quo aditur et +unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro. antiqui in duabus +praepositionibus ex et ab sequentes demebant litteras, si proximum +uerbum semiuocalem primam aut mutam habiturum erat ut: e Galliae +locis, quoniam ex minus leuem compositionem facit. hoc consuetudo +non conseruat, dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales +secuntur ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V, +habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua iungeretur, +demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo non seruat. si per +se essent sine aliqua uocali, X adiiciebant, ut ex Illyrico ex +Vmbria, item si H praeponeretur: +<span class = "pagenum2">217</span> +ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur uoces, in quibus +consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a Capua, a Dertona. +in quibus uocales secuntur, B praeponimus, ut ab Erycinis ab +Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut supra duo seruantur +modi, si per se sunt <i>admittunt</i>, ut ab Illyrico ab Vrbino, +si cum altera uocali amittunt, ut a Venusia a ianitore. <i>cf.</i> +Sueton. fr. 206 Reiff. Diom. p. 414, 32: ex et ab +praepositiones, si sequens uerbum a uocali incipiat, integre +efferuntur, ut ex oppido ab illo, si consonantes sequantur, extremam +litteram perdunt, ut e foro a Marco. similiter si uocalis sequatur +consonantis loco posita, ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea +praepositiones non ut quibusdam uidetur [non <i>hinc transposuit +Christ. Philol. XVIII p. 135</i>] idem unumque significant, +nec enim unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a +theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro, +qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit theatro. his +praepositionibus contraria potestate sunt ad et in, quae +<span class = "pagenum2">218</span> +et ipsae non unum idemque significant, quia +in forum ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in +locum foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum +est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero praetor aut +iudex. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg102">102</a><br> +<span class = "apparatus"> +istic istinc <i>rv</i> istic stinc <i>R</i> |<br> +hic hic <i>R</i> hic hac <i>B</i> |<br> +quique <i>B</i> quicque <i>R</i> | +</span> +Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia eius +modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit: +ille illic illinc illuc illo, iste <span class = "flag">istic +istinc</span> istuc, <span class = "flag">hic hic</span> hinc huc, +idem ibidem, qui quo, <span class = "flag">quique</span> quoque, +quicumque quocumque, quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo +alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more meo, tuus +tuatim et significat more tuo, suus suatim et significat more suo, +noster nostratim et significat more nostro, uester uestratim et +significat more uestro. ex quibus pronominibus tantum quem ad modum +aduerbia fiant, sic uti Varro docuit, demonstrauimus. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>102.</b> Prob. inst. art. p. 152, 30: De pronomine. +<b>ex his pronominibus ... docuit demonstrauimus.</b> <i>cf.</i> +Prisc. XV 5 p. 63, 18. +</div> + + +<h2>DE ANTIQVITATE LITTERARVM<br> +AD L. ATTIVM</h2> + +<h3>II</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg103">103</a><br> +<span class = "apparatus"> +elimentorum (ylementorum <i>G</i>) nomina tam apud +graecos <i>LG</i> |<br> +aput graecos <i>H</i> |<br> +quod {*above space: a}barbaris <i>Dd</i> |<br> +quod esse—auctores literarum] <i>om. RADH in mg. add. d, +in schedula exhibet K</i> |<br> +<i>ante</i> esse <i>O. Iahn</i> ita <i>add.</i> |<br> +<i>esse om. d</i> |<br> +docens—literarum] <i>om. d</i> |<br> +caldeorum <i>GK</i> |<br> +eos] eorum <i>G</i> |<br> +simplitia hec <i>A</i> |<br> +et <i>om. K</i> |<br> +inmobile <i>D</i> īṇmobile <i>G</i> |<br> +disinant G dissinant <i>K</i> |<br> +mutae {*above ut: t} <i>L</i> |<br> +incipientes a se <i>L</i> |<br> +quas si <i>d</i> quasi <i>AD</i> |<br> +euanescit una <i>K</i> | +</span> +Sunt indeclinabilia tam apud graecos +<span class = "flag">elementorum nomina quam apud latinos</span>, +siue <span class = "flag">quod a barbaris</span> inuenta +<span class = "pagenum">219</span> +dicuntur, <span class = "flag">quod esse</span> +ostendit Varro in secundo de antiquitate litterarum, +<span class = "flag">docens</span> lingua +<span class = "flag">chaldaeorum</span> singularum nomina +<span class = "flag">litterarum</span> +ad earum formas esse facta et ex hoc certum fieri +<span class = "flag">eos</span> +esse primos <span class = "flag">auctores +literarum</span>, siue quod <span class = "flag">simplicia</span> +haec <span class = "flag">et</span> stabilia esse debent quasi +fundamentum omnis doctrinae <span class = "flag">immobile</span>, +siue quod nec aliter apud latinos poterant esse, cum a suis uocibus +uocales nominentur, semiuocales uero in se +<span class = "flag">desinant</span>, <span class = "flag">mutae a +se incipientes</span> uocali terminentur, <span class = "flag">quas +si</span> flectas, significatio quoque nominum <span class = "flag">una +euanescit</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>103.</b> Prisc. I 7 p. 7, 27: <b>Sunt indeclinabilia ... +una euanescit.</b> +</div> + +<br> +<br> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg104">104</a><br> +<span class = "apparatus"> +sed sedecim <i>A</i> |<br> +tractaturus <i>A</i> |<br> +quare hisdem <i>A</i> | +</span> +Litterae apud maiores nostros non fuerunt XXIII <span class = "flag">sed +XVI</span>. postea additae sunt aliae. ita etiam +<span class = "flag">tractatoris</span> +est, ut doceat olim XVI fuisse, +postea ex superfluo additas alias litteras et factas XXIII. habemus +hoc in libris ad +<span class = "pagenum">220</span> +Attium apud Varronem, et cur tot sint et quare eo ordine positae et +<span class = "flag">quare isdem</span> nominibus uocentur. +</div> + +<div class = "annotationital"> +Ad haec uerba B (cf. adn. ad <a href = +"#frg97">fr. 97</a>, +<a href = "#frg99">99</a>) non conlatus est +</div> + +<span class = "pagenum2">219</span> + +<div class = "commentary"> +<b>104.</b> Pomp. comm. art. Don. I 7 p. 9 Lind.: Istae +<b>litterae apud ... nominibus uocentur.</b> I 17 p. 27: +legimus apud maiores nostros primas apud romanos XI litteras fuisse +tantum modo, ut dicit Caesar libro analogiarum primo. [in libro +analogiarum Caesar hoc dixit, XI fuisse]. <b>Varro</b> docet in +aliis libris quos ad Attium scripsit, sedecim fuisse, postea tamen +creuisse et factas esse XXIII. tamen primae quae inuentae sunt +fuerunt undecim. postea quae inuentae sunt fuerunt sedecim, postea +item XX et tres factae sunt. illic commemoratur, qui illam litteram +fecit, qui illam. Prisc. I 12 p. 11, 1: apud antiquissimos +graecorum non plus sedecim erant litterae, quibus ab illis acceptis +latini antiquitatem seruauerunt perpetuam. Max. Vict. p. 276 +Lind. p. 1944 P.(cl. Endlicheri anal. gramm. p. 199): +littera est figuratio quaedam, qua cum aliis adnexa nox emissa +comprehenditur. Phoenices primi litterarum inuentores fuisse +traduntur, quamuis alii Assyrios alii Mercurium apud Aegyptios +asserunt. in Graeciam certe Cadmum Phoenicem sedecim attulisse +constat α β γ δ ε ι κ λ μ ν ξ π ρ σ τ ω, +eis +<span class = "pagenum2">220</span> +Troiano bello +Palamedem addidisse quattuor η ψ φ χ, post eum Simonidem +melicum totidem υ ζ ο θ. haec auctore Eaundro, +ut quidam uolunt, alii uero Hercule in Italiam a Pelasgis allatae +sunt. <i>cf.</i> Max. Vict. I 4, 95 p. 2468 P. I 4, 20 +p. 2458. Plin. VII 172. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg105">105</a><br> +<span class = "apparatus"> +autoritas <i>D</i> |<br> +tam <i>in mg. add. h</i> |<br> +macri et censorini <i>GL</i> teste <i>in mg. l</i> |<br> +K] f <i>K ante</i> K <i>unius litterae, post</i> Q <i>duarum +litt.</i> (ue <i>ut uidetur</i>) <i>litura in R</i> |<br> +nomero <i>A</i> | +</span> +<span class = "flag">Auctoritas tam </span> Varronis quam +<span class = "flag">Macri teste Censorino </span> nec +<span class = "flag">K</span> +nec Q nec H in <span class = "flag">numero</span> +adhibet <span class = "flag">literarum</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>105.</b> Prisc. I 16 p. 13: <b>Auctoritas</b> quoque <b>tam +... adhibet litterarum.</b> <i>cf.</i> Quint. I 4, 9. Vel. Long. +p. 2218 P. Ter. Scaur. p. 2252. 2258. 2261. Mar. +Vict. I 3, 9 p. 2452 P.: (mutae) sunt numero nomen +<i>BCDGHKPQT</i>. ex his superuacuae quibusdam uidentur K et Q, +quia C littera harum locum possit implere. H quoque adspirationis +notam non litteram aestimamus. <i>cf.</i> I 6, 13 p. 2455. Max. +Vict. p. 277 Lind. p. 1495 P. cl. Endl. anal. gramm. +p. 200: (mutae) sunt nouem <i>BCDGHKPQT</i>. duae ex his +superuacuae uidentur K et Q, quia C littera eorum locum possit +explere. uerum has quoque necessarias orthographiae ratio efficit, +ut quotiens A sequitur per K scribendum sit, ut kanna kalendae +Karthago, quotiens V per Q ut quoniam Quirites, quotiens reliquae +uocales per C ut certus ciuis Commodus. H uero existimatur +adspirationis nota, uerum tamen littera est. <i>cf.</i> Diom. +p. 423, 10. Donat. I 2, 3. 4 p. 1736 P. +</div> + + +<h2>DE ORIGINE LINGVAE LATINAE<br> +AD CN. POMPEIVM MAGNVM<br> +LIBRI III</h2> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg106">106</a><br> +<span class = "apparatus"> +ἐκείνου <i>corr. ab alt. m. in</i> +ἐκεῖνο C = cod. Caseolinus |<br> +ἀλκάδων C | +</span> +Οὐδὲ γὰρ ἀγνοήσας ὁ Ῥωμύλος ἢ οἱ κατ᾽ +αὐτὸν δείκνυται κατ᾽ <span class = "flag">ἐκεῖνο</span> καιροῦ τὴν +Ἑλλάδα φωνήν, τὴν Αἰολίδα λέγω, ὥς φασιν ὅ τε Κάτων ἐν τῷ περὶ +Ῥωμαικῆς ἀρχαιότητος, Βάρρων τε ὁ πολυμαθέστατος ἐν προοιμίοις +τῶν πρὸς +<span class = "pagenum">221</span> +Πομπήιον αὐτῷ γεγραμμένων, Εὐάνδρου καὶ τῶν +ἄλλων <span class = "flag">Ἀρκάδων</span> εἰς Ἰταλίαν ἐλθόντων +ποτὲ καὶ τὴν Αἰολίδα τοῖς βαρβάροις ἐνσπειράντον φωνήν. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>106.</b> Ioan. Lyd. de magist. I 5 p. 125 Bekk.: +ὥστε τύραννος ἠν ὁ Ῥωμύλος, πρῶτον μὲν +τὸν ἀδελφὸν ἀνελὼν καὶ τὸν μείζονα καὶ πράττων ἀλόγως τὰ +προςπίπτοντα. ταύτῃ καὶ Κυρῖνος προςηγορεύθη οἱονεὶ κύριος, κἂν εἰ +Διογενιανῷ τῷ λεξικογράφῳ ἄλλως δοκεῖ (δοκῇ C)‧ <b>οὐδὲ γὰρ ... +ἐνσπειράντων φωνήν</b>. ἡ γὰρ γραμματικοῖς παρὰ +<span class = "pagenum2">221</span> +ταύτην εἰσαγομένη ἐτυμολογία μετὰ +συγγνώμης βεβίασται‧ ἀπὸ Κύρεως γὰρ πολίχνης Σαβίνων οὕτος +αὐτὸν παρονομασθῆναι βούλονται, καίπερ οὐχ ὁρμώμενον ἐκεῖθεν, +ἐπὶ δὲ τοῦ Παλατίνου βουνοῦ τεχθέντα τε παρὰ ταῖς ὄχθαις τοῦ +Τιβέριδος καὶ τραφέντα ἐκεῖ. κυρίους γὰρ ἑαυτοὺς καὶ δεσπότας, +ἀλλ᾽ οὐ βασιλέας τύραννοι φιλοῦσι καλεῖσθαι. <i>cf.</i> Plut. +quaest. gr. 59. Max. Vict. p. 276 Lind. p. 1944 P. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg107">107</a><br> +<span class = "apparatus"> +latinae linguae L |<br> +ut Ion—his uerbis] <i>om. RBH add. r</i> |<br> +scripsit <i>r</i> |<br> +uicesima quinta <i>r</i> uigesima <i>ex</i> uicessima <i>corr. g</i> +uicissima K |<br> +littera est <i>r</i> |<br> +agma <i>codd. Hertzi</i> ἄγγμα +<i>ten Brinkius cf. supra <a href = "#pg127ang">p. 127</a></i> |<br> +ut <i>om. r</i> |<br> +his in uerbis <i>r</i> |<br> +aggula G uel aggilla <i>g</i> aggilla <i>L</i> agguila <i>L</i> |<br> +huiuscemodi GL huiusmodi K |<br> +accius <i>codd. Hertzi praeter H in quo</i> actius |<br> +binam <i>GLK</i> |<br> +G] <i>b gg Bg</i> |<br> +·n·g· <i>G</i> |<br> +ueritatem facile uidere est, in illo non est <i>Ritschelius mon. +epigr. tria p. 24</i> |<br> +facile—non est] non facile {*above space: non} <i>L</i> non +facile est <i>ceteri</i> |<br> +agceps agcora] <i>uetus commentator in cod. Darmstad. 204 adnotat +ad has uoces:</i> adhuc sunt uerba uarronis continuata. non enim +priscianus ex sua parte diceret similiter agceps agcora. <i>cf. +Ritschelius l. s.</i> | +</span> +Vt Ion <span class = "flag">scribit +quinta uicesima est litera</span>, +quam uocant ἄγγμα, +cuius forma nulla est et uox communis est graecis et +latinis, <span class = "flag">ut his +uerbis</span>: <span class = "flag">aggulus aggens agguilla</span> +iggerunt. in <span class = "flag">eiusmodi </span> graeci et +<span class = "flag">Attius</span> +noster <span class = "flag">bina</span> +<span class = "flag">G</span> scribunt; alii <span class = "flag">N +et G</span>. quod in hoc ueritatem uidere +<span class = "flag">facile <i>est, in illo</i> non est</span>. similiter +<span class = "flag">agceps agcora</span>. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>107.</b> Prisc. I 39 p. 30, 12: Sequente G uel C pro ea +(<i>scit.</i> N) G scribunt graeci et quidam tamen uetustissimi +auctores romanorum euphoniae causa bene hoc facientes, ut Agchises +agceps aggulus aggens, quod ostendit Varro in primo de origine +linguae latinae his uerbis: <b>ut Ion ... agceps agcora.</b> Gell. +XVIIII 14, 7: (Nigidi Figuli e commentariis grammaticis) uerba haec +sunt: inter litteram N et G est alia uis, ut in nomine anguis et +angari et ancorae et increpat et incurrit et ingenuus. in omnibus +his non uerum N, sed adulterinum ponitur. nam N non esse lingua +indicio est, nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret. Mar. +Vict. I 4, 70 p. 2465 P.: anceps ancilla angitia angustum +anquirit iam dixi Attium non (<i>sic Ritschl mon. ep. tria p. +25</i> non iudicat <i>cod. P</i>) per AN, sed more graecorum per AG +solitum scribere. nunc adicio, sicut inter M et N +<span class = "pagenum2">222</span>litteram uox media tam graecis +desit quam nobis, ita inter N quoque et G deesse. neque enim ut illi +ἄγγελον et +ἀγκύλην et similia sine per Ν +siue per Γ scripserint alterutram +in pronuntiando litteram exprimunt, nec nos supradictas uoces siue +per N siue per G scribamus, proprie aut N exprimimus in dicendo aut +G. quae uox, quoniam ordini litterarum nostrarum deest et +familiarior est auribus nostris N potius quam G, et anceps et +ancilla et angitia et angustum et anquirit et ancora et similia per +N potius quam per G scribite, sicut per duo G, quotiens duorum G +sonum aures exigent ut aggerem suggillat suggerendum suggestum et +similia. <i>cf.</i> I 4, 4 p. 2456. 4, 54 <i>sq.</i> +p. 2461. +</div> + +<span class = "pagenum">222</span> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg108">108</a><br> +<span class = "apparatus"> +ῥιζώματος <i>Caseolinus corr. +Fussius</i> |<br> +ἡ deleri iubet <i>Otto Iahn</i> | +</span> +Τὴν ὅλην κατασκευὴν τοῦ <span class = "flag">περιζώματος</span> +οἱ Γάλλοι καρταμέραν, ἣν τὸ πλῆθος +καρτάλαμον ἔξ ἰδιωτείας ὀνομάζει. ὅτι δὲ οὐ Ῥωμαικὸν τουτὶ τὸ +ῥημάτιον, μάρτυς ὁ Ῥωμαῖος Βάρρων ἐν βιβλίῳ πέμπτῳ περὶ Ῥωμαικῆς +διαλέκτου, ἐν ᾧ διαρθροῦται ποία μὲν τις λέξις ἐστὶν Αἰολικὴ ποία +δὲ Γαλλική, καὶ ὅτι ἑτέρα μὲν <span class = "flag">ἡ</span> +Θούσκων ἄλλη δὲ Ἐτρούσκων, ὧν συγχυθεισῶν ἡ νῦν κρατοῦσα +τῶν Ῥωμαίων ἀπετελέσθη φωνή. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>108.</b> Ioan. Lud. de magistr. II 13 p. 179 Bekk.: +Τοιαύτη μὲν ἡ χλαμύς, παραγώδης δὲ χιτὼν +καταπόρφυρος καὶ ζωστὴρ ἐκ φοινικοῦ δέρματος, ἐφ᾽ ἑαυτὸν μὲν +ἀνακεκολλημένος, ἐξ ἄκρων δὲ τῶν πλευρῶν εἰς λεπτὴν καταρραφὴν +ἐσπουδασμένος καὶ σεληνίσκον μὲν ἔχων τινὰ ἐξ εὐωνύμων χρυσῷ +πεποιημένον, ἐκ δὲ τῆς ἑτέρας γλωσσίδα τινὰ ἤγουν διάβλημα, +χρυσοτελὲς καὶ αὐτὸ, εἰς βότρυος σχῆμα πεποιημένον ... ὅπερ +διάβλημα ἀπὸ δεξίας φερόμενον καὶ ἐπὶ τὸν σεληνίσκον βαλλόμενον +διαζώννυσι τὸν περιτιθέμενον ἀσφαλῶς, περόνης καὶ αὐτῆς χρυσῆς +ἐνδακνούσης τὸν ἱμάντα καὶ συναπτούσης τὸν βότρυν τῷ σεληνίσκω. +φίβουλαν αὐτὴν πατρίως οἱ Ῥωμαῖοι καὶ βάλτεον τὸν ζωστῆρα +λέγουσι. <b>τὴν δὲ ὅλην ... ἀπετελέσθη φωνή.</b> +</div> + +<h2>DE SIMILITVDINE VERBORVM</h2> + + +<h3>II</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg109">109</a><br> +‘Pix’ singulariter dicitur, ut ait Varro de similitudine uerborum II. +</div> + +<div class = "commentary"> +<b>109.</b> Char. 91, 26: <b>Pix singulariter ... uerborum II</b>, +quamuis Vergilius dixerit (<i>georg. III 450</i>): ‘idaeasque pices +et pingues unguine ceras’. gramm. inc. de generib. nom. 265 +p. 93 Haupt. p. 49 Otto: pix, gen. fem., ut Varro: +idaeasque pices’. +</div> + +<h2>DE VTILITATE SERMONIS</h2> +<span class = "pagenum">223</span> + +<h3>IIII</h3> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg110">110</a><br> +<span class = "apparatus"> +regulis <i>iam legi non potest in N add. Fabricius</i> | +</span> +Aenigmatis Varro de utilitate sermonis IIII. ait enim Plinius: +quamquam ab hoc poemate his poematibus facere debeat, tamen +consuetudini et suauitati aurium censet summam esse tribuendam +et quia graeca nomina non debent latinis <span class = "flag">regulis</span> +alligari. +</div> +<span class = "pagenum2">223</span> +<div class = "commentary"> +<b>110.</b> Char. p. 123, 3: <b>Aenigmatis Varro ... esse +tribuendam</b>, ut in Aceste et Anchise Maroni diximus placitum +(<i>cf.</i> p. 67, 15), <b>et quia ... regulis alligari.</b> +Consent, p. 2040 P.: secundus modus quo etsi cadunt in regulam +regulae tamen ueluti addictae non seruiunt. ea sunt quae semper +singularia sunt, ut lux. item quae septimi casus tantum singularia +sunt ut sponte tabo. nihil enim prodest esse litteram in his +nominibus ablatiuo singulari debitam, cum alia plurali numero non +attingant, alia eodem modo non mutent. item graeca quae E littera +correpta terminantur, ut ab hoc schemate. hoc enim liberum est nobis +et ad nostram regulam declinare ut horum schematum his et ab his +schematibus, at in contrarium ducere quae nostra non sunt ut +schematum schematis declinemus, sicut plerumque et in Cicerone +et in <b>Varrone</b> legimus. +</div> + +<h2>INCERTAE SEDIS</h2> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg111">111</a><br> +Ablatiuum Varro sextum, interdum latinum appellat, quia latinae +linguae proprius est.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>111.</b> Diom. p. 302, 4: <b>Ablatiuum</b> graeci non +habent, hunc tamen <b>Varro sextum ... proprius est</b>, cuius uis +apud graecos per genetiuum explicabitur. Consent. +p. 2033 P.: ablatiuum casum graeci non habent. denique +hunc <b>Varro</b> interdum sextum, interdum latinum appellat, quem +rectissime nostri sermonis usus inuenit, qui plurimum a datiuo +differt. cf. Prisc. V 75 p. 187, 7. +</div> + +<div class = "fragment"> +<a name = "frg112">112</a><br> +Curculio. Varro ait hoc nomen per antistoichon dictum quasi +gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur.</div> + +<div class = "commentary"> +<b>112.</b> Seru. ad Verg. georg. I 186: <b>Curculio Varro ... nisi +guttur.</b> Schol. Bern. ad h. u. p. 28 Muell.: Curculio. +<b>Varro</b> ait hoc nomen per antistoichum dictum, quasi gurgulio, +genus bestiae, quae semper quaerit alienum auxilium (alimentum +[auxilium] <i>coni. Vsener</i>). +</div> +<hr> +<span class = "pagenum">224</span> +<h2><a name = "corrigenda">CORRIGENDA ET ADDENDA</a></h2> +<div class = "mynote"> +The author’s corrections are shown in the text with <ins class = "edcorr" +title = "corrected by author from...">solid red underlines</ins>. The +original, uncorrected form is given here in <i>italics</i>. Obvious +typographical errors were corrected by the transcriber and marked with +<ins class = "mycorr" title = "text reads...">dotted +red underlines</ins>.</div> +<br> +<table align = "center" summary = "author's list of corrections"> +<tr> +<td><i>p.</i> 3</td><td><i>u.</i> 2 <i>inf.</i></td><td><i>lege</i></td> +<td align = "left">Aristophanem</td> +<td align = "left"><i>Aristophanon</i></td> +</tr> +<tr><td>» 8</td><td>» 11 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">τἀληθῆ</td> +<td align = "left"><i>τἀλαθῆ</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 19</td><td>» 10 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">posuisse</td> +<td align = "left"><i>posuise</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 21</td><td>» 3 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">in libro XXIIII</td> +<td align = "left"><i>in libro XIIII</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 23</td><td>» 18</td><td>»</td> +<td align = "left">saeculum</td> +<td align = "left"><i>seculam</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 26</td><td>» 5 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">indicari</td> +<td align = "left"><i>iudicari</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 27</td><td>» 17 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">populus</td> +<td align = "left"><i>populis</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 30</td><td>» 6 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">huc referendis</td> +<td align = "left"><i>hic referendis</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 36</td><td>» 6</td><td>»</td> +<td align = "left">oxycomino</td> +<td align = "left"><i>oxycomina</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 38</td><td>» 12 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">quam</td> +<td align = "left"><i>qnam</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 50</td><td>» 3</td><td>»</td> +<td align = "left">duabus</td> +<td align = "left"><i>duabis</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 52</td><td>» 1 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">quoque</td> +<td align = "left"><i>quoquo</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 53</td><td>» 3</td><td>»</td> +<td align = "left">eorum quos</td> +<td align = "left"><i>earum quas</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 57</td><td>» <ins class = "mycorr" title = "text reads ‘9’">9 +<i>inf.</i></ins></td><td>»</td> +<td align = "left">p. 126 Schaef.</td> +<td align = "left"><i>p. 1126 Schaef.</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 60</td><td>» 7</td><td>»</td> +<td align = "left">de Isaeo</td> +<td align = "left"><i>de Isaco</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 61</td><td>» 16</td><td>»</td> +<td align = "left">τέχνης</td> +<td align = "left"><i>τεχνῆς</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 66</td><td>» 4</td><td>»</td> +<td align = "left">fuit</td> +<td align = "left"><i>fuerit</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 67</td><td>» 12 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">enchiridiis</td> +<td align = "left"><i>encheiridiis</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 68</td><td>» 9 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">quaestionum</td> +<td align = "left"><i>quaestionem</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 78</td><td>» 6 <i>inf.</i></td><td>»</td> +<td align = "left">Varro <b>in</b> V ad Marcellum</td> +<td align = "left"><i>Varro ad Marcellum</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 81</td><td>» 4 <i>inf.</i></td><td><i>lege</i></td> +<td align = "left">nulla potest</td> +<td align = "left"><i>ulla potest</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 85</td><td>» 5</td><td>»</td> +<td align = "left">facinoris</td> +<td align = "left"><i>facineris</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 85</td><td>» 16</td> +<td colspan = "2">sordidi sermonis <b>usum</b> +receperit<br><i>ci. Vsener</i></td> +<td align = "left"><i>s. s. uires (uirus </i>P.<i>) ceperit</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 88</td><td>» 1</td><td><i>lege</i></td> +<td align = "left">cognoscendam</td> +<td align = "left"><i>cognoscendum</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 97</td><td>» 16</td><td>»</td> +<td align = "left">quaesitum sit</td> +<td align = "left"><i>quaesitum est</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 107</td><td>» 12</td><td>»</td> +<td align = "left">restet</td> +<td align = "left"><i>restat</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 112</td><td>» 13</td><td>»</td> +<td align = "left">quo ipso Putschius</td> +<td align = "left"><i>quo ipso uel simillimo Putschius</i></td> +</tr> +<tr> +<td>» 118</td><td>» 17</td><td>»</td> +<td align = "left">clarissimum</td> +<td align = "left"><i>clarissinum</i></td> +</tr> +</table> +<br> +<hr> +<span class = "pagenum">225</span> +<h2><a name = "index">INDEX RELLIQVIARVM<br> +IN DISPVTATIONE TRACTATARVM</a></h2> + +<div class = "mynote"> +Not all fragments listed on this page are identified by number +in the text. When there is no number, links lead to <b>boldface +text</b>, if present, or to <span class = "crossflag">underlined +words</span>.</div> +<br> +<table align = "center" summary = "author's index of fragments"> +<tr> +<td><b>fr. </b></td><td><b>p.</b></td><td width = "15%"></td> +<td><b>fr. </b></td><td><b>p.</b></td><td width = +"15%"></td> +<td><b>fr. </b></td><td><b>p.</b></td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg36frg1">1</a></td> +<td>36</td><td></td> +<td><a href = "#pg93frg47">47</a></td> +<td>93</td><td></td> +<td><a href = "#pg76frg80">80</a></td> +<td>76</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#1.5_ling2">2</a></td> +<td>23</td><td></td> +<td><a href = "#pg83frg49">49</a></td> +<td>49</td><td></td> +<td><a href = "#pg73frg81">81</a></td> +<td>73</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#1.5_ling2">3</a></td> +<td>23</td><td></td> +<td><a href = "#pg93frg50">50</a></td> +<td>93</td><td></td> +<td><a href = "#note70">82</a></td> +<td>78 n. 3</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#1.9_ling11">8</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg93frg51">51</a></td> +<td>93</td><td></td> +<td><a href = "#pg78frg83">83</a></td> +<td>78</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#1.9_ling11">9</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg93frg52">52</a></td> +<td>93</td><td></td> +<td><a href = "#pg78frg84">84</a></td> +<td>78</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg32frg10">10</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg83frg53">53</a></td> +<td>83</td><td></td> +<td><a href = "#pg78frg85">85</a></td> +<td>78</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg32frg11">11</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg83frg54">54</a></td> +<td>83</td><td></td> +<td>86</td> +<td><a href = "#pg78frg86">78</a>. +<a href = "#note78"><ins class = "mycorr" +title = "?typo for 86 n. 1">86</ins></a></td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg32frg12">12</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg52frg55">55</a></td> +<td>52</td><td></td> +<td><a href = "#note70">87</a></td> +<td><ins class = "mycorr" title = "?typo for 78 n. +3">78</ins></td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg32frg14">14</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg94frg56">56</a></td> +<td>94</td><td></td> +<td><a href = "#pg78frg88">88</a></td> +<td>78</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg32frg15">15</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg94frg57">57</a></td> +<td>94</td><td></td> +<td>89</td> +<td><a href = "#pg78frg89">78</a>. +<a href = "#note78"><ins class = "mycorr" title = "?typo for 86 n. +1">86</ins></a></td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg32frg16">16</a></td> +<td>32</td><td></td> +<td><a href = "#pg94frg58">58</a></td> +<td>94</td><td></td> +<td><a href = "#note70">90</a></td> +<td><ins class = "mycorr" title = "?typo for 78 n. +3">78</ins></td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg33frg17">17</a></td> +<td>33</td><td></td> +<td><a href = "#pg52frg59">59</a></td> +<td>52</td><td></td> +<td><span class = "pagenum">226</span> +91</td> +<td><a href = "#pg99frg91">99</a>. <a href = +"#pg101frg91">101</a></td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg33frg18">18</a></td> +<td>33</td><td></td> +<td><a href = "#pg53frg60">60</a></td> +<td>53</td><td></td> +<td><a href = "#pg100frg92">92</a></td> +<td>100</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg34frg19">19</a></td> +<td>34</td><td></td> +<td><a href = "#pg62frg60a">60<sup>A</sup> </a></td> +<td>62</td><td></td> +<td><a href = "#pg101frg93">93</a></td> +<td>101</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg34frg20">20</a></td> +<td>34</td><td></td> +<td><a href = "#pg63frg60b">60<sup>B</sup> </a></td> +<td>63</td><td></td> +<td><a href = "#pg108frg94">94</a></td> +<td>108</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg34frg21">21</a></td> +<td>34</td><td></td> +<td><a href = "#pg63frg61">61</a></td> +<td>63</td><td></td> +<td><a href = "#pg108frg95">95</a></td> +<td>108</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg34frg22">22</a></td> +<td>34</td><td></td> +<td><a href = "#note54">62</a></td> +<td>64 n. 2</td><td></td> +<td><a href = "#pg115frg96">96</a></td> +<td>115</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg34frg23">23</a></td> +<td>34</td><td></td> +<td><a href = "#pg66frg64">64</a></td> +<td>66</td><td></td> +<td><a href = "#pg109frg97">97</a></td> +<td>109</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg35frg24">24</a></td> +<td>35</td><td></td> +<td><a href = "#pg67frg65">65</a></td> +<td>67</td><td></td> +<td><a href = "#pg110frg98">98</a></td> +<td>110</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg35frg26">26</a></td> +<td>35</td><td></td> +<td><a href = "#pg67frg66">66</a></td> +<td>67</td><td></td> +<td><a href = "#pg110frg99">99</a></td> +<td>110</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg35frg27">27</a></td> +<td>35</td><td></td> +<td><a href = "#pg67frg67">67</a></td> +<td>67</td><td></td> +<td><a href = "#pg110frg100">100</a></td> +<td>110</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg35frg28">28</a></td> +<td>35</td><td></td> +<td>68</td> +<td><a href = "#pg65frg68">65</a>. +<a href = "#pg67frg68">67</a></td><td></td> +<td><a href = "#pg113frg101">101</a></td> +<td>113</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg35frg29">29</a></td> +<td>35</td><td></td> +<td>69</td> +<td><a href = "#pg65frg69">65</a>. +<a href = "#pg68frg69">68</a></td><td></td> +<td><a href = "#pg112frg102">102</a></td> +<td>112</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg35frg30">30</a></td> +<td>35</td><td></td> +<td>70</td> +<td><a href = "#pg65frg70">65</a>. +<a href = "#pg68frg70">68</a></td><td></td> +<td><a href = "#pg125frg103">103</a></td> +<td>125</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg36frg31">31</a></td> +<td>36</td><td></td> +<td><a href = "#pg69frg71">71</a></td> +<td>69</td><td></td> +<td><a href = "#pg119frg104">104</a></td> +<td>119</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg19frg32">32</a></td> +<td>19</td><td></td> +<td><a href = "#pg69frg72">72</a></td> +<td>69</td><td></td> +<td><a href = "#pg122frg105">105</a></td> +<td>122</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg20frg36">36</a></td> +<td>20</td><td></td> +<td><a href = "#pg69frg73">73</a></td> +<td>69</td><td></td> +<td><a href = "#pg129frg106">106</a></td> +<td>129</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#note24">38</a></td> +<td>36 n.</td><td></td> +<td><a href = "#pg70frg74">74</a></td> +<td>70</td><td></td> +<td><a href = "#pg126frg107">107</a></td> +<td>126</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg79frg41">41</a></td> +<td>79</td><td></td> +<td><a href = "#pg70frg75">75</a></td> +<td>70</td><td></td> +<td><a href = "#pg131frg108">108</a></td> +<td>131</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg82frg42">42</a></td> +<td>82</td><td></td> +<td><a href = "#pg70frg76">76</a></td> +<td>70</td><td></td> +<td><a href = "#pg135frg109">109</a></td> +<td>135</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg90frg43">43</a></td> +<td>90</td><td></td> +<td><a href = "#pg70frg77">77</a></td> +<td>70</td><td></td> +<td>110</td> +<td><a href = "#pg34frg110">34</a>. +<a href = "#pg136frg110">136</a></td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg90frg44">44</a></td> +<td>90</td><td></td> +<td><a href = "#pg73frg78">78</a></td> +<td>73</td><td></td> +<td><a href = "#pg137frg111">111</a></td> +<td>137</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg92frg45">45</a></td> +<td>92</td><td></td> +<td><a href = "#pg77frg79">79</a></td> +<td>77</td><td></td> +<td><a href = "#pg137frg112">112 </a></td> +<td>137</td> +</tr> +<tr> +<td><a href = "#pg92frg46">46</a></td> +<td>92</td><td colspan = "6"></td> +</tr> +</table> +<br> +<hr> +<p align = "center"><font size = "-1">BEROLINI APVD WEIDMANNOS +(I. REIMER)<br> +<br> +FORMIS CAROLI GEORGI BONNENSIS</font></p> +<hr> +<hr> +<a name = "markup"> </a><br> +<div class = "mynote"> +Text Markup added by transcriber<br> +<br> +Words underlined in red are popups: <ins class = "edcorr" title = +"corrected by author from...">solid</ins> for the author’s corrections +as listed in the Corrigenda et Addenda, <ins class = "mycorr" title = +"text reads...">dotted</ins> for typographical errors corrected by the +transcriber. <span class = "flag">Grey underlining</span> in the +fragments identifes words and phrases discussed in the critical +apparatus. <span class = "crossflag">Dotted grey lines</span> elsewhere +in the text mark cross-references, used in cases where the target word +is not a heading, hyperlink or otherwise clearly identifiable.<br> +<br> +In the critical apparatus, some details are given descriptively:<br> +{*above a: e}<br> +{*between s and r: superscript c}<br> +The apparatus in this e-text is intended only as a representation of +the printed book. +</div> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of Project Gutenberg's Libris Grammaticis, by M. Terentius Varro + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LIBRIS GRAMMATICIS *** + +***** This file should be named 16400-h.htm or 16400-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/4/0/16400/ + +Produced by Louise Hope, Ted Garvin and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> + +</html> diff --git a/16400-h/images/pg168app.png b/16400-h/images/pg168app.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6a3f4c8 --- /dev/null +++ b/16400-h/images/pg168app.png diff --git a/16400-h/images/pg91fn.png b/16400-h/images/pg91fn.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..21e6db6 --- /dev/null +++ b/16400-h/images/pg91fn.png |
