diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 16122-0.txt | 926 | ||||
| -rw-r--r-- | 16122-0.zip | bin | 0 -> 20028 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16122-8.txt | 952 | ||||
| -rw-r--r-- | 16122-8.zip | bin | 0 -> 19450 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16122-h.zip | bin | 0 -> 62794 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16122-h/16122-h.htm | 2053 | ||||
| -rw-r--r-- | 16122-h/images/image01.png | bin | 0 -> 15374 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16122-h/images/image02.png | bin | 0 -> 11496 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 16122-page-images.zip | bin | 0 -> 900947 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 |
12 files changed, 3947 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/16122-0.txt b/16122-0.txt new file mode 100644 index 0000000..67b9bcf --- /dev/null +++ b/16122-0.txt @@ -0,0 +1,926 @@ +The Project Gutenberg EBook of Leabhráin an Irisleabhair--III +by "Chonán Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pádraig Ó Duinnín, +agus "Gruagach an Tobair" + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Leabhráin an Irisleabhair--III + Seanaid na nGaedheal + +Authors: "Chonán Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pádraig Ó Duinnín, + agus "Gruagach an Tobair" + +Release Date: June 23, 2005 [EBook #16122] + +Language: Irish + +Character set encoding: Unicode UTF-8 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LEABHRÁIN AN IRISLEABHAIR--III *** + + + + + +Produced by Brendan O'Connor and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + +LEAḂRÁIN AN IRISLEAḂAIR.--III. + + +[Illustration: Seanaid na nGaeḋeal] + + +SCOIL ĠAEḊEALAĊ. + +Aistí ó + +"ĊONÁN MAOL," "BEIRT ḞEAR," "AN tAṪAIR PÁDRAIG Ó DUINNÍN," +Agus "GRUAGAĊ AN TOBAIR." + +Ar n-a ċur amaċ do ĊONNRAḊ NA GAEḊILGE, + +Baile Áṫa Cliaṫ. + +1903. + + + + +CLÁR AN LEAḂRÁIN SEO. + + + I. Scoil Ġaeḋealaċ, ó "Ċonán Maol." + II. Scoil Ġaeḋealaċ, ó "Ḃeirt Ḟear." +III. Scoil Ġaeḋealaċ, ó'n Aṫair Pádraig Ó Duinnín. + IV. Cuirtear Corc sa Ḃairile feasta, a Uaisle, ó "Ġruagaċ an Tobair." + + + + +RÉAṀRÁḊ. + + +Ṫáinig na haistí leanas annso amaċ i nIRISLEAḂAR na GAEḊILGE, agus +táimíd dá gcur i gcló arís le súil go ndéanfaid tuilleaḋ maiṫeasa, agus +go gcaḃróġaid ċum brostuġaḋ ar an lá go mbeiḋ scoileanna agus oideaċas +na hÉireann go fíor-Ġaeḋealaċ. + +Is é an rud atá 'gár lot agus gar gcoimeád siar aċt ná fuilimíd ag +déanaṁ úsáid dár dteangaiḋ féin ċum gaċ éan-tsaġas gnóṫa do ċur i gcríċ. +Laḃraimís Gaeḋilg leis na leanḃaí scoile, múinimís ealaḋna is eile dóiḃ +tríd an nGaeḋilg, is annsoin is gairid an ṁoill go mbeiḋ Éire Gaeḋealaċ +amuiġ 's amaċ. + +FEAR AN IRISLEAḂAIR. + + + + +I. SCOIL ĠAEḊEALAĊ. + + +Sula dtosnuiġṫear tiġ, léiriġṫear an talaṁ, baintear an fód, róṁarṫar go +ḃfaiġtear bun daingean dlúṫ ⁊ cuirtear an ċloċ-ċúinne annsoin. Támuid-ne +ag léiriuġaḋ na talṁan. Is gnó tairḃeaċ é ⁊ gnó trom. Támuid ag árduġaḋ +tiġṫe leis aċt i n-ionad a gcloċa cúinne do ḋingeaḋ síos mar a ḃfuil an +ċré ġlas ċruaiḋ is eaḋ is baoġlaċ go ḃfuilmíd 'gá gcur ar ṫalaṁ ḃog do +ċriṫeann fá n-ár gcosaiḃ. + +Tá bun is na ceanntraiḃ Gaeḋealaċa agus má ṡuiḋtear tiġ air sin ní +réabfaḋ gaoṫ ġuairneáin na nIndiaṫa Ṫoir na tiġ sin. + +Measaim gur ḃ'iascaire d'árduiġ an ċéad tiġ i mBaile-Áṫa-Cliaṫ i ḃfad +ins na ciantaiḃ. Ní raiḃ aige ċuige aċt cleaṫaċa aḋmaid ċum fallaí, ⁊ +scraṫ an tailṁ ċum dín a ṫiġe, aċt as an gcéad ṫosuġaḋ soin d'ḟás Sráid +Uí Ċonaill mar a gcuireann Connraḋ na Gaeḋilge fúṫa indiu. + +Cuirimís-ne leis tiġ ar bun--scoil Ġaeḋealaċ, i gceanntar Ġaeḋealaċ--is +cuma cá mbeiḋ sí suiḋte, ṫiar, ṫuaiḋ nó ṫeas, aċt go mbeiḋ an áit +Gaeḋealaċ. Caidé an cuma is fearr ċum a déanta? Is eól d'ár dtimṫirí an +áit is oireaṁnaiġe le n-a leiṫéid do ċur ar bun aċt dála na cuma is +fearr ċum an ġnóṫa do ċur ċum cinn ḃeinn buiḋeaċ do ċáċ a ċoṁairle +ṫaḃairt dúinn. + +Dar liom-sa tá an scoil curṫa suas ċeana agus ní ḟuil againn aċt a cruṫ +d'aṫarruġaḋ. 'Sí an scoil Ḃéarlaċ úd í do ṫóg an sagart paróiste le +caḃair an Ḃuird Oideaċais. Tá sé riaċtanaċ orainn ar dtúis cead an +tsagairt agus cead tuismiḋe na leanḃ d'ḟaġáil agus an scoil do ċeannaċ +ó'n mBord. Díolfaiḋ an bord í go mear má ḃeiḋ ḟios aca go ḃfuilmíd +dáiríriḃ agus go ḃfágfamuis a scoil 'n-a foṫaraċ folaṁ aca ċum scáṫa +ṫaḃairt d'uanaiḃ lá fearṫainne. Muna ḃfuil sí oireaṁnaċ d'ár ngnó +ḋéanfainn ceann nuaḋ. "Cad do ḋéanfar leis an máiġistir mboċt atá +annsúd?" adéarfaiḋ duine éigin. An méid seo go deiṁin. Má tá fios a +ġnóṫa aige, sé sin má tá sé 'n-a ċumas Gaeḋilg is léiġeann maiṫ do +ṁúineaḋ do'n aos óg, tógfar é ó smaċt an Ḃuird Oideaċais, taḃarfar +tuarastal níos fearr dó ná tá aige agus coinġill freisin go ḃfuiġiḋ sé +an tuarastal soin ar feaḋ a ḃeaṫaḋ aċt a ġnó do ḋéanaṁ go maiṫ ⁊ aire +ṫaḃairt dó féin. + +Déarfainn gur ḃ'ḟiú fear maiṫ tuarastal 200 púnt 'sa mbliaḋain, do +ṁúinfeaḋ an leanḃ ó ṫosaċ i nGaeḋilg, ⁊ do ḋéanfaḋ clár oibre mar +leanas:-- + +GARSÚIN IS GEARRĊAILLÍ I n-ÉINḞEAĊT AMUIĠ IS AMAĊ LE SÉ BLIAḊNA D'AOIS, + +An ċéad ḃliaḋain: + + Gaeḋilg aṁáin is Teagasc Crióstuiḋe. + +An dara bliaḋain, ⁊ as soin go dtí an t-aonṁaḋ bliaḋain déag: + + Gaeḋilg, Stair, Teagasc Críostuiḋe, Áireaṁ, léar-eólas, + Béarla--gaċ níḋ múinte ṫre Ġaeḋilg. + +An t-aonṁaḋ bliaḋain déag: + + Ealaḋna eile, Tóṁas Cruinne, ⁊ Úclid. + +Ó'n t-aonṁaḋ bliaḋain déag suas: + + Caiṫfear bean-ṁúinte do ṡoláṫar do na cailíníḃ i dteannta an + ṁáiġistir, do ṁúinfiḋ Fuaġáil, Cniotáil, Niġeaċán, Cócaireaċt + is gaċ níḋ do ḃaineann le tiġ, is le héanlaiṫe. + +Ba ċóir go ḃfuiġṫiḋe a leiṫéid sin de ṁúinteóir ar ċéad go leiṫ 'sa +mbliaḋain ⁊ ar an oiread céadna fear do ṁúinfeaḋ míniuġaḋ talṁan do na +buaċaillíḃ. + + Caiṫfear trí acra do ċeannaċ cois na scoile i gcóir gaċ saġas + míniuġaḋ talṁan do ṁúineaḋ ḋóiḃ ní aṁáin as leaḃraiḃ aċt as + obair láṁ. Is leis na haosánaiġ toraḋ na talṁan soin ⁊ cuirfear + i dtaisce ḋóiḃ a luaċ, mar díolfar ar an margaḋ na barraí. + +Is é míniuġaḋ talṁan an t-eólas is oireaṁnaiġe d'ár ndaoiniḃ indiu. Níor +múineaḋ fós dóiḃ é, agus tá a rian air, támuid creaċta ag tíorṫaiḃ +deórata toisc naċ ḃfuil an t-eólas cruinn againn le soċar do ḃaint as an +dtalaṁ. Deir fir eólaċa go mbainfiḋe a ċúig n-oiread soċair as an dtalaṁ +so againn is baintear as indiu. Dá mbainfiḋe féin ba ḃeag an ḃriġ +ḋúinn-ne é mar ḃeaḋ sé go dtí seo ag an bpéist sin an máiġistir talṁan. +Tá breacaḋ an lae ċuġainn áṁ, agus is miṫid d'ḟeirmeóiríḃ na hÉireann +iad féin do ġléasaḋ. Tá daoine eile lasmuiġ ag déanaṁ airgid as a gcuid +talṁan agus ár dtír-ne ag dul ċum fiaḋantais. + +Ṫall i nAlbain an t-am so de ḃliaḋain is gnáṫaċ le feirmeóirí na +sciolṫáin do ċur i mboscaíḃ istiġ i dtiġṫiḃ agus iṫir is aoileaċ do ċur +leó go séideann na bog-ġais ṫre ṡúiliḃ na sciolṫán soin. 'Sa ṁí seo +ċuġainn sáiṫfear na sciolṫáin sin i dtalaṁ is beiḋ prátaí nua san Abrán +atá ċuġainn aca súd. Ċonnac fiċe púnt dá ṫaḃairt ar ṫonna prátaí nua +roiṁ Ḃealtaine i gcaṫair Lúnduin. Ní áiteóṁaḋ an saoġal orm 'ná go ḃfuil +sé i gcumas feirmeóirí na hÉireann an rud céadna do ḋéanaṁ. Ṫáid siad +ċoṁ gasta is ċoṁ críoċnaṁail leó súd ṫall, aċt aṁáin naċ ḃfuil eólas +míniġṫe talṁan aca. Ní féidir leó dá réir sin ḋá ḃarra prátaí do ḃaint +as an dtalaṁ i n-éin-ḃliaḋain aṁáin ⁊ an leasuġaḋ ceart do ċur ar n-ais +ann gcás ná raġaḋ an talaṁ soin i ndísc. + +"An as scoilín Gaeḋealaċ do ṁeasann tú an t-eólas soin do ṁúineaḋ do na +feirmeóiríḃ?" adéarfaiḋ duine éigin, is é ag leaṁ-ġáiriḋe. Go réiḋ, a +ḋalta. Ni ḟuil síol-ċnó na daire ċóṁ mór le méaracán, aċt féaċ ar ḃile +na coille d'ḟásann uaiḋ, a ċeann go hárd, a ṗréaṁa go doiṁin, a ċaḃail +ṫoirteaṁail, a ġéaga reaṁra, riġne. D'ḟás an crann uaiḃreaċ soin as +beagán, ní raiḃ deaḃaḋ 'ná deiṫneas air, aċt níor staon sé riaṁ gur ḟás +sé. Féaċ go cruinn air, is maċtnuiġ! + +D'éis an ċéad scoil Ġaeḋealaċ do ċur ar bun ⁊ taiṫiġe ḃeiṫ againn ar an +ngnó, is féidir linn scoileanna eile d'ḟaġáil mar a múinfear gaċ uile +ċéird do ṫeastóċaiḋ uainn i nÉirinn, mar atá leasuġaḋ leaṫair, +gréasuiḋeaċt, fiġeadóireaċt, táilliúireaċt, siúinéireaċt, ⁊ cearda eile. +Cuirfear árdscoil ar bun i mBaile Áṫa Cliaṫ, nó gCorcaiġ, nó i nGailliṁ, +le haġaiḋ gaċ ealaḋa ṫairḃeaċ do ṁúineaḋ as Gaeḋilg do'n aos óg do +ṫoġfar as na scolaiḃ Gaeḋealaċa. Ċuir ár sinsir scoileanna na Teaṁraċ is +Ċluana, Ḃeannċoir is Árdmaċa ar bun, ⁊ leaṫ a gcáil ar fuid an tsaoġail. +Tá an ḟuil ċéadna ionnainne. Misneaċ, a ċlann ó! Is linn-ne tír +ġeal-innseaċ na hÉireann, ⁊ is gearr go mbeiḋ sí againn le congnaṁ Dé. + + * * * * * + + Mar a gcuireann C. na G. fúṫa, _where the G.L. put up + (reside)_. Tuismiḋe, _parents_. Áireaṁ, _Arithmetic_. + Léar-eólas, _Geography_. Tóṁas Cruinne, _Geometry_. Míniuġaḋ + talṁan, _Agriculture_. Aosánaiġ, _youngsters_. Tíorṫa deórata, + _foreign countries_. Sciolṫáin, _"cut" potatoes for seed_. + Iṫir, _earth-mould_. Ní áiteoṁaḋ ⁊rl. _The world would not + persuade me_. Críoċnaṁail, _industrious_. Síol-ċnó na daire (no + daraċ), _the seed nut of the oak, acorn_. + +CONÁN MAOL. + + + + +II. SGOIL GAEḊEALAĊ. + + +Tá an ceart ar fad ag Conán Maol. Teastuiġeann sgoil Ġaeḋealaċ uainn. Ní +múineaḋ atá againn i nÉirinn anois aċt creaċaḋ, ⁊ tá a rian orainn. Tá +an donas a' teaċt ar ár dtír. Ní'l againn aċt bliaḋain níos measa 'ná a +ċéile. Tá muinntir na tuaiṫe a' scaipeaḋ agus a' meaṫaḋ, ⁊ tá na +sráid-ḃáiltí beaga ag dul i n-olcas gan aonaċ gan margaḋ foġanta. + +Féaċaimís ar an dtalaṁ agus ar ċuradóireaċt na tíre. Tá an ċuid is mó +de'n talaṁ leaṫ-ḃáiṫte le huisge, ⁊ ní haṁáin an talaṁ ísiol aċt leicne +árda. Is orṫa tá na barraí breaġṫa luaċra a' fás ⁊ gan duine ná daoine a +róṁarfaḋ díog ċun iad a ṫiormuġaḋ. Féaċ feirmeóirí na hÉireann a' díol a +gcod' coirce ar ḋá ṫeistiún an ċloċ ⁊ a' taḃairt sgillne ar _Castalia_ +nó ar rud éicint eile go ḃfuil ainm ṁór air. + +Féaċ ár dtír agus í maol ó ċrannaiḃ. Nuair do b'ḟéidir leis na huaisliḃ +crainn a ċur níor ċuireadar iad. Dá gcuirfidís ní ḃeidís anois mar ḃeaḋ +bacaiġ a dúṫaiġ ag iarraiḋ déarca ar Ḃuindeam. Ḃeaḋ airgead i n-a +bpócaíḃ aca ⁊ ḃeaḋ obair ag luċt oibre atá anois a' teiṫeaḋ as Éirinn. +Agus cad is cionntaċ leis seo? An saġas taḃairt suas a fuaireadar. Níor +ċeap éinne go mba ċeart d'uaisliḃ na hÉireann eólas do ḃeiṫ aca ar ṫalaṁ +na hÉireann. 'Seaḋ! tá toraḋ a ndeaġ-oibreaċa aca anois, ⁊ is baoġlaċ +liom-sa naċ ag dul i ḃfeaḃas a ḃeiḋ an sgéal aca feasta. + +Aċt cad deir an feirmeóir? Ceapann seisean ná fuil éan-ṁaiṫeas i gcrainn +aċt iad do ġearraḋ ⁊ a ḋóġaḋ. "Ní'l siad aċt a' suġaḋ briġe an tailiṁ." +Ní baoġal dó-san crann a ċur. Gearrann sé an crann mar ġeall ar a ḃeiṫ +'sa' tsliġe air, aċt bíonn na mílte feóċadán ⁊ geósadán a' fás i n-a +ṗáirc aige. + +Nuair a ḃí sé seo 'n-a ġarsún a' dul ar sgoil fuair sé árd-ṁúineaḋ. Ḃí +ḟios aige cia'ca an cnoc is aoirde 'sa' doṁan. Do 'neósfaḋ sé ḋuit an +méid uisge ġaḃ le fánaiḋ le bliaḋain i n-aḃainn ṁóir íoċtair Aimeirice, +⁊ ḃí cúnntas cruinn aige ar aṫair agus ar ṁaṫair ríoġ ḃí 'sa' Róiṁ na +mílte bliaḋan ó ṡoin. Baḋ ḋóiġ le duine gur aḋḃar captaín a ḃí 'sa' +ġarsún agus an saġas foġluim a fuair sé ar sgoil. Nár ċóir go mbeaḋ an +ḃeag nó an ṁór d'eólas le faġáil aige ar an tsliġe ḃeaṫaḋ ḃí i ndán dó. +Aċt ní mar sin a ḃí. Ċonnaic sé na crainn a' fás; ċonnaic sé an +duilleaḃar a' séideaḋ ins an Earraċ ⁊ a' tuitim 'sa' ḃFoġṁar; aċt níor +ċuir éinne 'n-a ċeann ná raiḃ ó'n gcrann úd ar ṫaoḃ an ḃóṫair aċt greim +ḟaġáilt ar an dtalaṁ ⁊ go mbeaṫóċaḋ an t-aer é. + +Is cuiṁin liom-sa sean-daoine nár ċaiṫ lá riaṁ ar sgoil, ⁊ geallaim ⁊ +deiṁinġim gur mó an t-eólas a bí aca ar ċuradóireaċt ⁊ ar niḋṫiḃ a +ḃaineann le saoṫruġaḋ na talṁan 'ná ḃíonn anois aca so a ċaiṫeann na +bliaḋanta ar sgoil. + +Ní héin-iongnaḋ an sgéal a ḃeiṫ mar seo ag ógánaiġ na haimsire seo. +Tagann mórán d'ár gcuid eólais ċuġainn ó ḋúṫċas. Pé eólas a ḃí ag ár +seaċt-sinsearaiḃ is i nGaeḋilg do b'ḟéidir leó é ċur i n-uṁail dá +gclainn; aċt ní raiḃ éin-ṁesa aca-san ar Ġaeḋilg. Ċaiṫeadar uaṫa í, ⁊ i +n-a ṫeannta sgaradar le heólas na sean-daoine a ṫáinig rómpa. B'ḟéidir +go raiḃ beagán d'eólas a ṡinsear ag an bpáisde ar ḋul ar sgoil dó ar +dtúis. Aċt, má ḃí, níor b'ḟada gur stracaḋ as na préaṁaċaiḃ an t-eólas +so, ⁊ má ḟágaḋ éan-ċuid de gan stracaḋ, do múċaḋ é le carta an Ḃéarla +sara raiḃ an leanḃ leaṫ-ḃliaḋain ar sgoil. Ṫug na múinteóirí iarraċt ar +síol an Ḃéarla a ċur. Ní raiḃ an iṫir ró-oireaṁnaċ, ⁊ ba ṁinic an síol +go holc, ⁊ ba ṁeasa é an leasuġaḋ, ⁊ b'é deireaḋ an sgéil é gur ḟág an +sgoláire an sgoil ⁊ é gan Ḃéarla gan Ġaeḋilg. + +Ḃfuil leiġeas le faġáil ar an aicíd seo? Tá, gan aṁras. Tá an leiġeas ag +an ndorus againn. Tá an leiġeas i dteangain ár sinsear. Molaḋ le Dia! tá +an leiġeas ag oibriuġaḋ anois. Tá síol curṫa i n-iṫir ṁaiṫ. Ba ṁaiṫ +linn-ne dá ḃfeicimís an geaṁar a' teaċt suas níos treise ⁊ níos tiuġa +'ná atá sé. Aċt bíoḋ foiḋne againn. "Tagann gaċ maiṫ le cáirde," ⁊ "I +ndiaiḋ 'ċéile ḋéantar na caisleáin." Beiḋ barra maiṫ againn fós, le +congnaṁ Dé. + +Ní doig liom féin gur ṫáinig an t-am fós ċun Sgoil Ġaeḋealaċ "Ċonáin +Ṁaoil" a ċur ar bun. + +'Sé is ceart dúinn úsáid a ḋéanaṁ des na sgoileanna atá againn. Má is +maiṫ leis na stiúrṫóirí é, is féidir leó Sgoil Ġaeḋealaċ a ḋéanaṁ +d'éan-sgoil atá fúṫa. Anois ní fuláir nó tá sagart le faġáil i Gceanntar +Ġaeḋealaċ a ċuirfeaḋ Sgoil Ġaeḋealaċ ar bun. Agus muna ḃfuil a leiṫéid +seo le faġáil, cuirimís sgoil oiḋċe suas. Tá airgead le faġáil ó'n +Riaġaltaċas ar an obair seo. Is féidir linn-ne greim ḟaġáil ar ċuid de +ċun na Gaeḋilge a ṁúineaḋ ⁊ ní dóiġ liom-sa go ḃfuil aon scairt 'sa' +ḃearnain le cosg a ċur orainn. + + "An té ná bíonn láidir + Ní fuláir do ḃeiṫ glic." + +Ní'lmid-ne láidir fós, ⁊ nuair ná fuilmid, 'sé is fearra ḋúinn a ḋéanaṁ +'ná greim a ḃreiṫ ar gaċ buntáiste ⁊ úsáid a ḋéanaṁ díoḃ ar son na +Gaeḋilge. + +"Glac a ḃfaiġir ⁊ díol a ḃféadfair." + +BEIRT ḞEAR. + +Gluais. + +Creaċaḋ, _spoiling_. A' scaipeaḋ ⁊ a' meaṫaḋ _scattering and decaying_. +Sráid-ḃailtí, _villages_. Leicne árda, _high hill-sides_. Ḋá ṫuistiún an +ċloċ, _eightpence a stone_. Maol ó ċrannaiḃ, _bare of trees_. Crainn a +ċur, _to plant trees_. Ag iarraiḋ déarca, _seeking alms_. Cad is +cionntaċ, _what is to blame for this_. Taḃairt suas, _up-bringing, +education_. Ní baoġal dó-san crann ċur, _no fear of his planting trees_. +Cia'ca an cnoc is aoirde, _which is the highest mountain_. Ġaḃ le +fánaiḋ, _went down_. An ḃeag nó an ṁór d'eólas, _some little or much +knowledge_. Curadóireaċt, _agriculture_. Is i nGaeḋilg do b'éidir leó, +_in Irish they were able to make it known to their children_. Stracaḋ as +na préaṁaċa, _torn out of the roots_. An iṫir, _the soil_. Geaṁar, +_young grass_. Scairt sa ḃearnain, _a bush in the gap_. + + + + +III. SCOIL ĠAEḊEALAĊ. + + +Is beag an ṁaiṫeas dúinn ḃeiṫ ag tráċt ṫar Ġaeḋilg ⁊ ag áiteaṁ ar +ḋaoiniḃ gur beó-ṫeanga í muna ḃféadfaimíd í ṡaoṫruġaḋ mar ṡaoṫruiġṫear +gaċ beó-ṫeanga 'san Eóraip. Is beag an ṁaiṫeas ḃeiṫ ag iarraiḋ smaċt a +ċur ar ḋaoiniḃ boċta gáḃataraċa, ar luċt iascaireaċta, ar luċt +scláḃaiḋeaċta, is ar a leiṫéidiḋiḃ, ḃeiṫ ag iarraiḋ maide a ṫaḃairt dóiḃ +muna laḃarfaid Gaeḋilg iad féin is muna laḃarfaid Gaeḋilg le n-a +bpáistiḋiḃ ⁊ ḃeiṫ ag gearán ná fuil ruainne do'n Spioraid Ġaeḋealaiġ +fágṫa 'n-a measc nuair a ṁoṫuiġtear an tuile ag tráġaḋ ⁊ gan caoi ar +ċasaḋ aici. Is beag an ṁaiṫeas é sin go léir muna ḃféadaimíd gaċ níḋ +ḃaineann le n-a ngnó saoġalta do ṁúineaḋ dos na daoiniḃ i nGaeḋilg. Muna +ḃfuil briġ 'san Ġaeḋilg fé láṫair aċt ċum iasc do ċoṁaireaṁ nó cearca do +ḋíol ar ṁargaḋ nó déirc a lorg ó ṫiġ go tiġ nó fós ċum aṁráin ṡultṁara +do ċanaḋ le hais na teineaḋ, ní fada ḟanfaiḋ fiú na bríoġ soin féin +innti, agus is beag an ṁaiṫeas dúinn ḃeiṫ ag gaḃáil dí agus ag taḃairt +iarraċta ar í ċoimeád 'n-a beaṫaiḋ. Ní féadfaiḋ daoine ḃeiṫ i gcoṁnuiḋe +ag díol cearc nó ag coṁaireaṁ éisc nó ag lorg na déirce--caiṫfear a lán +rudaiḋe naċ iad a ḋéanaṁ, ⁊ muna mbeiḋ sé i gcumas na ndaoine iad a +ḋéanaṁ i nGaeḋilg déanfar i mBéarla iad agus léigfear an Ġaeḋilg le +fuaċt is le failliġe. Má ḟanann gaċ duine óg is aosta, a laḃrann Gaeḋilg +is ná fuil taḃairt suas i mBéarla air, má ḟanann sé 'n-a _illiterate_, +má's éigin dó a ṁarc (×) a ċur i bpáipéar i n-ionad a anma, má's éigin +dó múinteóir Béarla d'faġáil dá ċlainn nó iad a ḃeiṫ 'n-a +n-_illiterates_ mar é féin--má leantar do'n ċleas soin, is gearr a ḃeiḋ +a leiṫéidí sin d' _illiterate_ n-ár measc, is geárr a ḃeiḋ Béarla ag +éinne aċt draḃġail ḃeag gan ḃriġ. Cad do ruaig an Ġaeḋilg as Conntae +Luimniġ, as Conntae Tiobrad Árann, as ur-ṁór de Ċonntae Ċorcaiġe, as +Caṫair Ċorcaiġe agus as conntaeṫiḃ is caṫraċaiḃ naċ iad? Cad do ċuir an +fán uirṫi, ó aimsir an droċ-ṡaoġail go dtí seo? 'Neosad-sa díḃ cad do +ċuir fán is ruagairt ar ár dteangain. Leaṫ-ċéad bliaḋan o ṡoin nó ós a +ċionn ḃí sí dá laḃairt go flúirreaċ ag óg is aosta ar fuaid na Muṁan, ⁊ +ba ḋóiġ le duine ná tiocfaḋ aon ḃriseaḋ go bráṫ uirṫi. Ḃí filiḋeaċt le +faġáil aisti, ḃí scéalta fiannaiḋeaċta le faġáil aisti, ḃí coṁráḋ suilt +is grinn le faġáil aisti. Dar ndóiġ ba ṁaiṫ an rud sain. Aċt ní ḟéadfaḋ +daoine maireaċtaint ar rannaiḃ filiḋeaċta, is ní ḃainfeaḋ eaċtraiḋe ar +Oisín is ar Oscar an tart ná an t-ocras de ṁuiriġean óg neaṁ-ċongantaċ. +Níor féadaḋ dul ċum cinn le gnó an tsaoġail gan taḃairt suas éigin +oireaṁnaċ, ⁊ ní raiḃ an taḃairt suas soin le faġáil i nGaeḋilg, ⁊ ḃí sé +le faġáil i mBéarla. Dá ḃriġ sin cuireaḋ an Ġaeḋilg i leaṫ-taoiḃ ⁊ tá a +rian uirṫi indiu. Tá an rud céadna soin ar siuḃal fá láṫair. Táṫar ag +cur na Gaeḋilge i leaṫ-taoiḃ d'ḟonn taḃairt suas tairḃeaċ d'ḟaġáil i +mBéarla. Agus beifear dá cur i leaṫ-taoiḃ go mbeiḋ sé 'n-ar gcumas +teagasc oireaṁnaċ tairḃeaċ a ṫaḃairt i nGaeḋilg do'n aos óg a laḃrann í +do réir ḋúṫċais. Is maiṫ an rud timṫiriḋe do scaoileaḋ amaċ fá'n dtuaiṫ; +is maiṫ an sud craoḃaċa do ċur ar bun annso is annsúd 'sna críoċaiḃ +Gaeḋealaċa. Ní'l aon loċt agam le faġáil orṫa, aċt creid mise leis ní +réiḋteoċaiḋ timṫiriḋe an ċeist go lá an ċunntais. Dá mbeaḋ timṫire +againn i gcóir gaċ sráid-ḃaile nó gaċ baile Gaeḋealaċ ⁊ gaċ timṫire a +ḃeiṫ ag obair go dian dúṫraċtaċ ó ċeann ceann na bliaḋna, dá mbeaḋ craoḃ +do Ċonnraḋ na Gaeḋilge i ngaċ baile ⁊ na leaḃair is deise 'san doṁan dá +gcur amaċ gaċ seaċtṁain agus an ceól is bríoġṁaire i nÉirinn dá spreagaḋ +agus an rinnce is anamaṁla le faġáil fá ġléas againn--ní ċuirfeaḋ na +neiṫe sin go léir sonas ná bail ar ár dteangain dá mbaḋ rud é gur +ḃ'éigin do'n aos óg iompóḋ ar an mBéarla ċum an taḃairt suas d'oireann +dóiḃ dá ngnó saoġail d'ḟaġáil. Is mar sin atá an scéal fá láṫair, agus +is mar sin a ḃeiḋ an scéal go gcuirfear scoileanna fíor-Ġaeḋealaċa ar +bun. Aċt mar adeir Conán Maol, tosnuiġtear le héan-scoil aṁáin. Bíonn +gaċ aon tosnuġaḋ lag. Lastaréan-ċoinneal ḃeag aṁáin mar ṫosnuġaḋ, agus +is gearr go mbeiḋ soillse ar ndóṫain againn. An ḃfeacaḃar riaṁ an ċuma i +n-a lastar na coinle 'sna heaglasaiḋiḃ. Nuair a ḃíonn cruinniuġaḋ mór +bailiġṫe le ċéile agus coinneal i láiṁ gaċ duine aca, faġṫar aon +ḃuaiceas ḃeag aṁáin; lastar í; lastar coinneal i láiṁ ḋuine éigin léi, +druideann an duine sin a ċoinneal ar lasaḋ ċum coinle a ċoṁursan, ⁊ +lasann a ċoinneal; lasann siúd coinneal an té ḃíonn le n-ais, agus dá +réir sin riṫeann an teine ó ḋuine do duine, agus is gearr an ṁoill go +ḃfeictear blaoḋm solais ag gealaḋ na heaglaise go lonnraċ agus ag cur +compórd is áṫas ar na daoiniḃ ar fad. Is mar sin a ḃeiḋ an scéal againn +i dtaoiḃ na scoile, cuirtear aon scoil aṁáin ar bun; lastar an ċoinneal +ḃeag aṁáin, agus is gearr le congnaṁ Dé go mbeiḋ blaoḋm soluis ag éirġe +ó ċúig áirdiḃ na hÉireann ná múċfar go deó na ndeór. Is miṫid dúinn +tosnuġaḋ. Is cuma cá gcuirfear an scoil sin ar bun--i nDún na nGall, i +gConntae na Gailliṁe nó i gCiarraiḋe. Aċt ó's Ciarraiḋeaċ Conán Maol, +ó's Ciarraiḋeaċ "Beirt Ḟear" agus ó's Ciarraiḋeaċ mé féin, agus nuair ná +fuil aon ċríoċ ná Conntae eile ag taḃairt fá'n obair seo, is dóiġ liom +gur fearra ḋúinn tosnuġaḋ le Ciarraiḋe--áit éigin ṫiar an fad i mBaile +an Ḟeirtéiriġ nó i nÍḃráṫaċ nó i nGleann Beiṫe. B'ḟearr liom aon scoil +fíor-Ġaeḋealaċ aṁáin 'ná ḋá ṫimṫire. Caiṫfear airgead do ṡoláṫar aċt ní +dóiġ liom go bfágfaiḋ na Ciarraiḋiġ cibé áit i n-a ḃfuil siad aon easnaṁ +orainn, agus ní'l aṁras ná go dtaḃarfaiḋ an Árd-ḟeis congnaṁ dúinn agus +go mbeannóġaiḋ sí ár n-obair. Tosnuiġmís le congnaṁ Dé agus do réir mo +ṫuairime níor rinneaḋ obair riaṁ ar son ár dteangan níos fearr 'ná an +obair do ċeap Conán Maol. + +PÁDRAIG UA DUINNÍN. + + + + +IV. CUIRTEAR CORC SA ḂAIRILE FEASTA, A UAISLE. + + +Nuair ḃíos-sa ar scoil sa tseana-ṡaoġal, ní raiḃ náṁaid ba ṁó agam ná +bairile. Seo mar a ṫárlaiḋ sin. An mí-ḟortún máiġistir a ḃí againn, ní +raiḃ oiread mo ḋuirn ann, aċt ḃí béic asail aige, ⁊ rud ba ṁeasa na +soin, slat ċoṁ fada le slat Ṁaoise. "Anois" adeireaḋ sé, agus é ag +rástáil síos agus suas, agus ag fáscaḋ na slaite ar tí na súl a ḃaint +asainn, "tá bairile áiriṫe ann agus ḋá ṗoll ann--poll 'n-a ḃun agus poll +'n-a ḃarr, agus ḋá corc ionnta. Dá mbeaḋ an bairle lán d'uisce agus go +dtarraiceoġṫá an corc ṫíos do ḃeaḋ an bairile follaṁ i gcionn deiċ +nóimití; aċt dá mbeaḋ sé follaṁ ⁊ go leogfá uisce isteaċ ann tríd an +bpoll ṫuas, do ḃeaḋ sé lán i gcionn ḋá nóimit déag. Cuir i gcás anois go +mbeaḋ an bairile lán, agus go dtarraiceoġṫá an dá ċorc i n-éinḟeaċt, +cahuin a ḃeaḋ sé i n-dísc?" + +Is ar an gceist seo do ċuiṁniġeas an lá fé ḋeireaḋ nuair ċonnac aiste +Ċonáin Ṁaoil mar ġeall ar an scoil Ġaeḋealaiġ. Mar is solaoid d'Éirinn +an bairile úd. Ḃí sí ar scéiḋe de Ġaeḋilg--cnuasaċ saoṫair intinne ár +sinsear roṁainn. Annsoin, do ṫáinig an fealltóir Sasannaiġ, ⁊ do ḋein sé +poll i dtóin an ḃairile, agus siúd an t-uaċtar saiḋḃir le fánaiḋ. I +n-ionad an ṗuill a stop is aṁlaiḋ a ḃíomar-na, ar nós ḃraisile leanḃ +timċeall loċáin ar ṫaoḃ sráide glagair, ag rinnce ⁊ ag bualaḋ bas le +spórt nuair ċoncamair na caisí geala ag gaḃáil síos, agus do rop cuid +againn ár méaranna sa ṗoll ġá ḟairsingiuġaḋ i gcás go mbeaḋ tuile níos +mó againn. + +Sul a raiḃ an tubaist ar fad déanta againn do ṫáinig fir ċalma Ċonnraḋ +na Gaeḋilge d'ár gcose. D'éis aġaiḋ béil a ṫaḃairt orainne do ċuadar ag +stop an ṗuill. Aċt níor leog an Sasannaċ dóiḃ é. + +"Pé níḋ is mar a ḋeineann an Bairile," ar sé, "is liom-sa an poll soin, +agus ní leóṁṫaiḋ siḃ barra méire a leogaint air." + +"Déinimís poll i gceann an ḃairilie" arsa na fir, "agus cuirimís +tuilleaḋ uaċtair ann." + +Do déanaḋ mar sin, agus do ċuireadar fios ar uaċtar ar fuid na tíre le +cur 'sa' ḃairile; aċt, foríor! tá uaċtar gann i nÉirinn anois. Cuireaḋ +stranncán maiṫ ó Ḃaile Ṁúirne ċúċa, cuid ó'n nGailiṁ, cuid ó Ċiaraiḋe. +Do ċuir an tAṫair Peadar tuna uaiḋ féin ċúċa; agus do ḃailiġ Cú Ulaḋ, an +fear boċt lán poitín dóiḃ ṫall 'sa aḃus i dTír Ċonaill. 'N-a n-éaġmais +sin, is minic ná raiḃ le faġáil aca aċt an bainne géar, an lionn caol, ⁊ +an ḃláṫaċ. Ní ag loċtuġaḋ na ndaoine n-a ṫaoḃ soin atáim, mar ṫugadar +uaṫa go toilteanaċ é, ⁊ ní raiḃ a ṁalairt aca. + +Tá aṫarraċ scéil le tamall againn, agus ó tá is dóiġ liom-sa nár ṁisde +ḋúinn a ṫarrac ċugainn. D'ḟág na Sasannaiġ an bairile fúinn féin. Naċ +miṫid dúinn an corc a ċur ann? Ḃí tuigsint ṁór i mbairile ag an +máiġistir úd a ḃí orm-sa, agus déarfaḋ sé ná tiucfaḋ leis an nGobán Saor +féin é líonaḋ faid a fágfiḋe a leogaint uaiḋ tríd an uaṫais ṁóir úd 'n-a +ṫóin é. + +Ní ag dul i gcuṁainge atá an uaṫais seo, tá seaċt gcoṁaċta ag caḃruġaḋ +le ċéile ċun í leaṫanuġaḋ ó ló go ló. Farsingi-ġeann riṫ uisce poll +ċoiḋċe. Ní'l éan-duine a ṫógaḋ suas le galldaċas ná déanfaiḋ sé na +daoine a ḃeiḋ 'n-a ċoṁluadar gallda mar é féin. Ċonnac-sa an lá eile +triúr leanḃ óga nár ċuaiḋ ar scoil riaṁ ġá ḋéanaṁ so le na sean-ṁáṫair +agus í i n-aois a ceiṫre fiċid. Ḃí "_tiss_, a laoġ," agus "_neo_, a +laoġ," agus "_mindeen yoursel_, a ċuidín," ar ḃarra a teangan ó ṁaidin +go hoiḋċe aici ḋóiḃ. Tá an traen agus na camṫaí seirḃíseaċ a ḃíonn na +feiḋil á ḋéanaṁ; tá an post, ⁊ buaċaillí an ṗuist a ṫéiḋeann ó ṫiġ go +tiġ san tuaiṫ dá ḋéanaṁ; tá páipéar na seaċtṁaine á ḋéanaṁ; an gnó +céadna ar siuḃal san scoil ⁊ san séipéal; na timṫirí atá amuiġ ó sna +Bórdaiḃ seo a ḃíonn ag coṁairliuġaḋ na ḃfeirmeóirí; na tiġṫe ósta ⁊ na +cuairteóirí ⁊ a luċt leanaṁana--tá siad so uile ag méaduġaḋ an ṗuill úd, +mar tá siad ó ċeann ceann de'n ḃliaḋain ag dingeaḋ Béarla isteaċ ár +gcluasaiḃ. + +Féaċaimís anois an ḃfuil ár sciaṫ-ċosanta leaṫan láidir a ḋóṫain ċun na +náiṁde uile seo a ċoimeád uainn amaċ. Tá ár seasaṁ ar na páistíḃ. Ċíonn +gaċ éinne é sin. Caillimís iad, agus tá sé ċoṁ maiṫ againn 'slán beó' +ḟágaint ag ár mbairile go deó. Coimeádamís Gaeḋealaċ iad, agus tá an lá +linn. Ní ḟeadar an dtuigid do léiġṫeóirí deacraċt an níḋ seo áṁṫaċ. +Laḃraḋ éan-aṫair cloinne atá ag casaḋ le n-a leanḃaí féin a ṫaḃairt suas +mar baḋ ċóir. Baḋ ṁaiṫ liom focal ó Ṗeadar Ó Laoiḋléis ar an gceist seo. +Sé lóḃ is dóiġ liom adeir gur cogaḋ síoraiḋe beaṫa ḋuine ar an saoġal. +Aċt deirm-se ná fuil sa ċogaḋ so aċt neaṁ-níḋ seaċas an cogaḋ a ḃíonn ar +gaċ teinteán i n-a mbítear ag casaḋ le leanḃaí do ċoimeád Geaḋealaċ i +n-inḋeóin na náiṁde do áiriṁiġeas ṫuas. Agur má's mar seo atá an scéal +ag leanḃaí na nGaeḋilgeóirí connus atá sé ag an marcsluaġ ná taḃarfaḋ a +dtúismiḋṫe biorán buiḋe ar ciaca ḃeidís Gaeḋealaċ nó Gallda! Cad do +ḋéinimíd-na, muinntir na Gaeḋilge, do sna leanḃaíḃ seo. + +Múinimíd páidreaċa Gaeḋilge ḋóiḃ, aċ is i mBéarla déanfaiḋ an sagart +agus an t-Easpog iad do ċeistiuġaḋ; múinimíd dóiḃ connus Gaeḋilg do +léiġeaṁ, aċt óir is scoil Ḃéarla í, caiṫfiḋ an Béarla ḃeiṫ i mbun 's i +mbárr ár gcuid oibre. Múinimíd rinnce Gaeḋealaċ ḋóiḃ, aċt is i mBéarla +ḋéanfaid siad cainnt air agus úsáid de n-a ḋiaiḋ sin. Sé an scéal céadna +ag gaċ níḋ eile é. Ní'l an fear soin cruṫanta fós a ḋéanfaḋ níḋ do +ḃ'fearr de leanḃaíḃ leis an saġas so oideaċais ná _Anglo Irishmen_. Sin +é go cruínn atá againn dá ḋéunaṁ díoḃ. Ní'l ann aċt ag casaḋ le baraile +na tóna briste do líonaḋ. + +Ní'l réiteaċ na ceiste seo, ná sáḃáil na teangan le faġáil taoḃ amuiġ +de'n scoil Ġaeḋealaiġ. Is éigin na leanḃaí do ċur uirṫi, ⁊ gaċ níḋ +d'oirfiḋ dóiḃ a ṁúineaḋ i nGaeḋilg. Ní ḋéanfaḋ an galldaċas díṫ ná +doċair annsoin dóiḃ. Do ṫuitfeaḋ sé siar síos díoḃ mar a ṫuiteann an +braon de'n laċain. Ní féidir an teagasc so ṫaḃairt i n-éan-scoil +náisiúnta indiu. Ní'l sa ċeann is fearr aca so go fíor aċt scoil ġallda. +Caiṫfimíd féin, ar an aḋḃar soin, costas na scoile d'ḟulang sa ċéad +ḟáscaḋ. + +Ní'l aṁrus ar doṁan, ar a ṡon sain, má ċuirfimíd suas í, ⁊ má ṫéiḋeann +an obair ċun cinn innti--má ṫigeann linn gnó tairḃeaċ a ḋéanaṁ +innti--níl aṁras ar doṁan ná go ndíolfaḋ an bórd léiġinn asti i gcionn +ċúpla bliaḋain, ⁊ ná go leogfaidís dúinne leanaṁaint do'n obair do +ċuireamair ar bun innti. + +Is dóiġ liom féin go mbeiḋ eagla an ċostais ar an gCoiste Ġnóṫa; agus má +ḃíonn is dóċa gur ḃ'ḟéidir do ḋaoiniḃ lasmuiġ de'n Ċoiste an t-airgead +do ḋéanaṁ suas. Táim ċoṁ cinnte go ḃfuil an scoil ag teastáil uainn, ċoṁ +cinnte go ndíolfaḋ an Bórd i gcionn ċúpla bliaḋan aisti, agus annsoin +gur ḃ'ḟéidir dúinn mórán dá saġas a ḃeiṫ againn; ċoṁ cinnte go ḃfuil +saoraḋ na teangan innte, go dtaḃarfad £5 d'éan-ḟuireann Gaeḋilgeóirí a +ċuirfiḋ le ċéile ċun í do ṡoláṫar. + +Tá saoṫar mór déanta le deiċ mbliaḋna againn. Ba ró-lag é ár dtosnuġaḋ: +Ní'l bliaḋain a ġaḃann ṫarainn ná tugamaoid coiscéinn ċun cinn--ná +téiḋimíd pas beag níos aoirde. Is maiṫ é sin. Leanamís de. _Excelsior_ +ċoiḋċe! Tá coiscéim na bliaḋna so gan taḃairt fós againn. Tugaimís ċun +scoile Ċonáin í. + +GRUAGAĊ an TOBAIR. + + * * * * * + +AN CLÓ-ĊUMANN, (Teóranta), + +Clódóirí Gaeḋilge, Sráid Ṁór na Tráġa, + +Baile Áṫa Cliaṫ. + + * * * * * + + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Leabhráin an Irisleabhair--III +by "Chonán Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pádraig Ó Duinnín, +agus "Gruagach an Tobair" + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LEABHRÁIN AN IRISLEABHAIR--III *** + +***** This file should be named 16122-0.txt or 16122-0.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/1/2/16122/ + +Produced by Brendan O'Connor and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + diff --git a/16122-0.zip b/16122-0.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..aa40455 --- /dev/null +++ b/16122-0.zip diff --git a/16122-8.txt b/16122-8.txt new file mode 100644 index 0000000..7dd1bf5 --- /dev/null +++ b/16122-8.txt @@ -0,0 +1,952 @@ +The Project Gutenberg EBook of Leabhrin an Irisleabhair--III +by "Chonn Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pdraig Duinnn, agus "Gruagach an Tobair" + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Leabhrin an Irisleabhair--III + Seanaid na nGaedheal + +Author: "Chonn Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pdraig Duinnn, agus "Gruagach an Tobair" + +Release Date: June 23, 2005 [EBook #16122] + +Language: Irish + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LEABHRIN AN IRISLEABHAIR--III *** + + + + +Produced by Brendan O'Connor and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + + +LEABHRIN AN IRISLEABHAIR.--III. + + +[Illustration: Seanaid na nGaedheal] + + +SCOIL GHAEDHEALACH. + +Aist + +"CHONN MAOL," "BEIRT FHEAR," "AN tATHAIR PDRAIG DUINNN," Agus +"GRUAGACH AN TOBAIR." + +Ar n-a chur amach do CHONNRADH NA GAEDHILGE, + +Baile tha Cliath. + +1903. + + + + +CLR AN LEABHRIN SEO. + + + I. Scoil Ghaedhealach, "Chonn Maol." + II. Scoil Ghaedhealach, "Bheirt Fhear." +III. Scoil Ghaedhealach, 'n Athair Pdraig Duinnn. + IV. Cuirtear Corc sa Bhairile feasta, a Uaisle, "Ghruagach an Tobair." + + + + +RAMHRDH. + + +Thinig na haist leanas annso amach i nIRISLEABHAR na GAEDHILGE, agus +timd d gcur i gcl ars le sil go ndanfaid tuilleadh maitheasa, +agus go gcabhrghaid chum brostughadh ar an l go mbeidh scoileanna agus +oideachas na hireann go for-Ghaedhealach. + +Is an rud at 'gr lot agus gar gcoimed siar acht n fuilimd ag +danamh sid dr dteangaidh fin chum gach an-tsaghas gntha do chur i +gcrch. Labhraims Gaedhilg leis na leanbha scoile, minims ealadhna +is eile dibh trd an nGaedhilg, is annsoin is gairid an mhoill go +mbeidh ire Gaedhealach amuigh 's amach. + +FEAR AN IRISLEABHAIR. + + + + +I. SCOIL GHAEDHEALACH. + + +Sula dtosnuighthear tigh, lirighthear an talamh, baintear an fd, +rmharthar go bhfaightear bun daingean dlth & cuirtear an +chloch-chinne annsoin. Tmuid-ne ag liriughadh na talmhan. Is gn +tairbheach & gn trom. Tmuid ag rdughadh tighthe leis acht i n-ionad +a gclocha cinne do dhingeadh sos mar a bhfuil an chr ghlas chruaidh +is eadh is baoghlach go bhfuilmd 'g gcur ar thalamh bhog do chritheann +f n-r gcosaibh. + +T bun is na ceanntraibh Gaedhealacha agus m shuidhtear tigh air sin n +rabfadh gaoth ghuairnein na nIndiatha Thoir na tigh sin. + +Measaim gur bh'iascaire d'rduigh an chad tigh i mBaile-tha-Cliath i +bhfad ins na ciantaibh. N raibh aige chuige acht cleathacha adhmaid +chum falla, & scrath an tailmh chum dn a thighe, acht as an gcad +thosughadh soin d'fhs Srid U Chonaill mar a gcuireann Connradh na +Gaedhilge ftha indiu. + +Cuirims-ne leis tigh ar bun--scoil Ghaedhealach, i gceanntar +Ghaedhealach--is cuma c mbeidh s suidhte, thiar, thuaidh n theas, +acht go mbeidh an it Gaedhealach. Caid an cuma is fearr chum a danta? +Is el d'r dtimthir an it is oireamhnaighe le n-a leithid do chur ar +bun acht dla na cuma is fearr chum an ghntha do chur chum cinn bheinn +buidheach do chch a chomhairle thabhairt dinn. + +Dar liom-sa t an scoil curtha suas cheana agus n fhuil againn acht a +cruth d'atharrughadh. 'S an scoil Bharlach d do thg an sagart +pariste le cabhair an Bhuird Oideachais. T s riachtanach orainn ar +dtis cead an tsagairt agus cead tuismidhe na leanbh d'fhaghil agus an +scoil do cheannach 'n mBord. Dolfaidh an bord go mear m bheidh +fhios aca go bhfuilmd dirribh agus go bhfgfamuis a scoil 'n-a +fotharach folamh aca chum sctha thabhairt d'uanaibh l fearthainne. +Muna bhfuil s oireamhnach d'r ngn dhanfainn ceann nuadh. "Cad do +dhanfar leis an mighistir mbocht at annsd?" adarfaidh duine igin. +An mid seo go deimhin. M t fios a ghntha aige, s sin m t s 'n-a +chumas Gaedhilg is ligheann maith do mhineadh do'n aos g, tgfar +smacht an Bhuird Oideachais, tabharfar tuarastal nos fearr d n t +aige agus coinghill freisin go bhfuighidh s an tuarastal soin ar feadh +a bheathadh acht a ghn do dhanamh go maith & aire thabhairt d fin. + +Darfainn gur bh'fhi fear maith tuarastal 200 pnt 'sa mbliadhain, do +mhinfeadh an leanbh thosach i nGaedhilg, & do dhanfadh clr oibre +mar leanas:-- + +GARSIN IS GEARRCHAILL I n-INFHEACHT AMUIGH IS AMACH LE S BLIADHNA +D'AOIS, + +An chad bhliadhain: + + Gaedhilg amhin is Teagasc Cristuidhe. + +An dara bliadhain, & as soin go dt an t-aonmhadh bliadhain dag: + + Gaedhilg, Stair, Teagasc Crostuidhe, ireamh, lar-elas, + Barla--gach ndh minte thre Ghaedhilg. + +An t-aonmhadh bliadhain dag: + + Ealadhna eile, Tmhas Cruinne, & clid. + +'n t-aonmhadh bliadhain dag suas: + + Caithfear bean-mhinte do sholthar do na cailnbh i dteannta + an mhighistir, do mhinfidh Fuaghil, Cniotil, Nigheachn, + Ccaireacht is gach ndh do bhaineann le tigh, is le + hanlaithe. + +Ba chir go bhfuighthidhe a leithid sin de mhinteir ar chad go leith +'sa mbliadhain & ar an oiread cadna fear do mhinfeadh mniughadh +talmhan do na buachaillbh. + + Caithfear tr acra do cheannach cois na scoile i gcir gach + saghas mniughadh talmhan do mhineadh dhibh n amhin as + leabhraibh acht as obair lmh. Is leis na haosnaigh toradh na + talmhan soin & cuirfear i dtaisce dhibh a luach, mar dolfar + ar an margadh na barra. + +Is mniughadh talmhan an t-elas is oireamhnaighe d'r ndaoinibh +indiu. Nor mineadh fs dibh , agus t a rian air, tmuid creachta ag +torthaibh derata toisc nach bhfuil an t-elas cruinn againn le sochar +do bhaint as an dtalamh. Deir fir elacha go mbainfidhe a chig n-oiread +sochair as an dtalamh so againn is baintear as indiu. D mbainfidhe fin +ba bheag an bhrigh dhinn-ne mar bheadh s go dt seo ag an bpist sin +an mighistir talmhan. T breacadh an lae chughainn mh, agus is mithid +d'fheirmeirbh na hireann iad fin do ghlasadh. T daoine eile +lasmuigh ag danamh airgid as a gcuid talmhan agus r dtr-ne ag dul +chum fiadhantais. + +Thall i nAlbain an t-am so de bhliadhain is gnthach le feirmeir na +sciolthin do chur i mboscabh istigh i dtighthibh agus ithir is +aoileach do chur le go sideann na bog-ghais thre shilibh na sciolthn +soin. 'Sa mh seo chughainn sithfear na sciolthin sin i dtalamh is +beidh prta nua san Abrn at chughainn aca sd. Chonnac fiche pnt d +thabhairt ar thonna prta nua roimh Bhealtaine i gcathair Lnduin. N +itemhadh an saoghal orm 'n go bhfuil s i gcumas feirmeir na +hireann an rud cadna do dhanamh. Thid siad chomh gasta is chomh +crochnamhail le sd thall, acht amhin nach bhfuil elas mnighthe +talmhan aca. N fidir le d rir sin dh bharra prta do bhaint as an +dtalamh i n-in-bhliadhain amhin & an leasughadh ceart do chur ar n-ais +ann gcs n raghadh an talamh soin i ndsc. + +"An as scoiln Gaedhealach do mheasann t an t-elas soin do mhineadh +do na feirmeirbh?" adarfaidh duine igin, is ag leamh-ghiridhe. Go +ridh, a dhalta. Ni fhuil sol-chn na daire chmh mr le maracn, acht +fach ar bhile na coille d'fhsann uaidh, a cheann go hrd, a phramha +go doimhin, a chabhail thoirteamhail, a ghaga reamhra, righne. D'fhs +an crann uaibhreach soin as beagn, n raibh deabhadh 'n deithneas air, +acht nor staon s riamh gur fhs s. Fach go cruinn air, is +machtnuigh! + +D'is an chad scoil Ghaedhealach do chur ar bun & taithighe bheith +againn ar an ngn, is fidir linn scoileanna eile d'fhaghil mar a +minfear gach uile chird do theastchaidh uainn i nirinn, mar at +leasughadh leathair, grasuidheacht, figheadireacht, tilliireacht, +siinireacht, & cearda eile. Cuirfear rdscoil ar bun i mBaile tha +Cliath, n gCorcaigh, n i nGaillimh, le haghaidh gach ealadha +thairbheach do mhineadh as Gaedhilg do'n aos g do thoghfar as na +scolaibh Gaedhealacha. Chuir r sinsir scoileanna na Teamhrach is +Chluana, Bheannchoir is rdmacha ar bun, & leath a gcil ar fuid an +tsaoghail. T an fhuil chadna ionnainne. Misneach, a chlann ! Is +linn-ne tr gheal-innseach na hireann, & is gearr go mbeidh s againn +le congnamh D. + + * * * * * + + Mar a gcuireann C. na G. ftha, _where the G.L. put up + (reside)_. Tuismidhe, _parents_. ireamh, _Arithmetic_. + Lar-elas, _Geography_. Tmhas Cruinne, _Geometry_. Mniughadh + talmhan, _Agriculture_. Aosnaigh, _youngsters_. Tortha + derata, _foreign countries_. Sciolthin, _"cut" potatoes for + seed_. Ithir, _earth-mould_. N iteomhadh &rl. _The world + would not persuade me_. Crochnamhail, _industrious_. Sol-chn + na daire (no darach), _the seed nut of the oak, acorn_. + +CONN MAOL. + + + + +II. SGOIL GAEDHEALACH. + + +T an ceart ar fad ag Conn Maol. Teastuigheann sgoil Ghaedhealach +uainn. N mineadh at againn i nirinn anois acht creachadh, & t a +rian orainn. T an donas a' teacht ar r dtr. N'l againn acht +bliadhain nos measa 'n a chile. T muinntir na tuaithe a' scaipeadh +agus a' meathadh, & t na srid-bhilt beaga ag dul i n-olcas gan +aonach gan margadh foghanta. + +Fachaims ar an dtalamh agus ar churadireacht na tre. T an chuid is +m de'n talamh leath-bhithte le huisge, & n hamhin an talamh siol +acht leicne rda. Is ortha t na barra breaghtha luachra a' fs & gan +duine n daoine a rmharfadh dog chun iad a thiormughadh. Fach +feirmeir na hireann a' dol a gcod' coirce ar dh theistin an chloch +& a' tabhairt sgillne ar _Castalia_ n ar rud icint eile go bhfuil ainm +mhr air. + +Fach r dtr agus maol chrannaibh. Nuair do b'fhidir leis na +huaislibh crainn a chur nor chuireadar iad. D gcuirfids n bheids +anois mar bheadh bacaigh a dthaigh ag iarraidh darca ar Bhuindeam. +Bheadh airgead i n-a bpcabh aca & bheadh obair ag lucht oibre at +anois a' teitheadh as irinn. Agus cad is cionntach leis seo? An saghas +tabhairt suas a fuaireadar. Nor cheap inne go mba cheart d'uaislibh na +hireann elas do bheith aca ar thalamh na hireann. 'Seadh! t toradh a +ndeagh-oibreacha aca anois, & is baoghlach liom-sa nach ag dul i +bhfeabhas a bheidh an sgal aca feasta. + +Acht cad deir an feirmeir? Ceapann seisean n fuil an-mhaitheas i +gcrainn acht iad do ghearradh & a dhghadh. "N'l siad acht a' sughadh +brighe an tailimh." N baoghal d-san crann a chur. Gearrann s an crann +mar gheall ar a bheith 'sa' tslighe air, acht bonn na mlte fechadn & +gesadn a' fs i n-a phirc aige. + +Nuair a bh s seo 'n-a gharsn a' dul ar sgoil fuair s rd-mhineadh. +Bh fhios aige cia'ca an cnoc is aoirde 'sa' domhan. Do 'nesfadh s +dhuit an mid uisge ghabh le fnaidh le bliadhain i n-abhainn mhir +ochtair Aimeirice, & bh cnntas cruinn aige ar athair agus ar mhathair +rogh bh 'sa' Rimh na mlte bliadhan shoin. Badh dhigh le duine gur +adhbhar captan a bh 'sa' gharsn agus an saghas foghluim a fuair s ar +sgoil. Nr chir go mbeadh an bheag n an mhr d'elas le faghil aige +ar an tslighe bheathadh bh i ndn d. Acht n mar sin a bh. Chonnaic +s na crainn a' fs; chonnaic s an duilleabhar a' sideadh ins an +Earrach & a' tuitim 'sa' bhFoghmhar; acht nor chuir inne 'n-a cheann +n raibh 'n gcrann d ar thaobh an bhthair acht greim fhaghilt ar an +dtalamh & go mbeathchadh an t-aer . + +Is cuimhin liom-sa sean-daoine nr chaith l riamh ar sgoil, & geallaim +& deimhinghim gur m an t-elas a b aca ar churadireacht & ar +nidhthibh a bhaineann le saothrughadh na talmhan 'n bhonn anois aca so +a chaitheann na bliadhanta ar sgoil. + +N hin-iongnadh an sgal a bheith mar seo ag gnaigh na haimsire seo. +Tagann mrn d'r gcuid elais chughainn dhthchas. P elas a bh ag +r seacht-sinsearaibh is i nGaedhilg do b'fhidir le chur i n-umhail +d gclainn; acht n raibh in-mhesa aca-san ar Ghaedhilg. Chaitheadar +uatha , & i n-a theannta sgaradar le helas na sean-daoine a thinig +rmpa. B'fhidir go raibh beagn d'elas a shinsear ag an bpisde ar +dhul ar sgoil d ar dtis. Acht, m bh, nor b'fhada gur stracadh as na +pramhachaibh an t-elas so, & m fhgadh an-chuid de gan stracadh, do +mchadh le carta an Bharla sara raibh an leanbh leath-bhliadhain ar +sgoil. Thug na minteir iarracht ar sol an Bharla a chur. N raibh +an ithir r-oireamhnach, & ba mhinic an sol go holc, & ba mheasa an +leasughadh, & b' deireadh an sgil gur fhg an sgolire an sgoil & +gan Bharla gan Ghaedhilg. + +Bhfuil leigheas le faghil ar an aicd seo? T, gan amhras. T an +leigheas ag an ndorus againn. T an leigheas i dteangain r sinsear. +Moladh le Dia! t an leigheas ag oibriughadh anois. T sol curtha i +n-ithir mhaith. Ba mhaith linn-ne d bhfeicims an geamhar a' teacht +suas nos treise & nos tiugha 'n at s. Acht bodh foidhne againn. +"Tagann gach maith le cirde," & "I ndiaidh 'chile dhantar na +caislein." Beidh barra maith againn fs, le congnamh D. + +N doig liom fin gur thinig an t-am fs chun Sgoil Ghaedhealach +"Chonin Mhaoil" a chur ar bun. + +'S is ceart dinn sid a dhanamh des na sgoileanna at againn. M is +maith leis na stirthir , is fidir le Sgoil Ghaedhealach a dhanamh +d'an-sgoil at ftha. Anois n fulir n t sagart le faghil i +Gceanntar Ghaedhealach a chuirfeadh Sgoil Ghaedhealach ar bun. Agus muna +bhfuil a leithid seo le faghil, cuirims sgoil oidhche suas. T +airgead le faghil 'n Riaghaltachas ar an obair seo. Is fidir linn-ne +greim fhaghil ar chuid de chun na Gaedhilge a mhineadh & n digh +liom-sa go bhfuil aon scairt 'sa' bhearnain le cosg a chur orainn. + + "An t n bonn lidir + N fulir do bheith glic." + +N'lmid-ne lidir fs, & nuair n fuilmid, 's is fearra dhinn a +dhanamh 'n greim a bhreith ar gach buntiste & sid a dhanamh dobh +ar son na Gaedhilge. + +"Glac a bhfaighir & dol a bhfadfair." + +BEIRT FHEAR. + +Gluais. + +Creachadh, _spoiling_. A' scaipeadh & a' meathadh _scattering and +decaying_. Srid-bhailt, _villages_. Leicne rda, _high hill-sides_. +Dh thuistin an chloch, _eightpence a stone_. Maol chrannaibh, _bare +of trees_. Crainn a chur, _to plant trees_. Ag iarraidh darca, _seeking +alms_. Cad is cionntach, _what is to blame for this_. Tabhairt suas, +_up-bringing, education_. N baoghal d-san crann chur, _no fear of his +planting trees_. Cia'ca an cnoc is aoirde, _which is the highest +mountain_. Ghabh le fnaidh, _went down_. An bheag n an mhr d'elas, +_some little or much knowledge_. Curadireacht, _agriculture_. Is i +nGaedhilg do b'idir le, _in Irish they were able to make it known to +their children_. Stracadh as na pramhacha, _torn out of the roots_. An +ithir, _the soil_. Geamhar, _young grass_. Scairt sa bhearnain, _a bush +in the gap_. + + + + +III. SCOIL GHAEDHEALACH. + + +Is beag an mhaitheas dinn bheith ag trcht thar Ghaedhilg & ag iteamh +ar dhaoinibh gur be-theanga muna bhfadfaimd shaothrughadh mar +shaothruighthear gach be-theanga 'san Eraip. Is beag an mhaitheas +bheith ag iarraidh smacht a chur ar dhaoinibh bochta gbhataracha, ar +lucht iascaireachta, ar lucht sclbhaidheachta, is ar a leithididhibh, +bheith ag iarraidh maide a thabhairt dibh muna labharfaid Gaedhilg iad +fin is muna labharfaid Gaedhilg le n-a bpistidhibh & bheith ag gearn +n fuil ruainne do'n Spioraid Ghaedhealaigh fgtha 'n-a measc nuair a +mhothuightear an tuile ag trghadh & gan caoi ar chasadh aici. Is beag +an mhaitheas sin go lir muna bhfadaimd gach ndh bhaineann le n-a +ngn saoghalta do mhineadh dos na daoinibh i nGaedhilg. Muna bhfuil +brigh 'san Ghaedhilg f lthair acht chum iasc do chomhaireamh n cearca +do dhol ar mhargadh n dirc a lorg thigh go tigh n fs chum amhrin +shultmhara do chanadh le hais na teineadh, n fada fhanfaidh fi na +brogh soin fin innti, agus is beag an mhaitheas dinn bheith ag +gabhil d agus ag tabhairt iarrachta ar choimed 'n-a beathaidh. N +fadfaidh daoine bheith i gcomhnuidhe ag dol cearc n ag comhaireamh +isc n ag lorg na dirce--caithfear a ln rudaidhe nach iad a dhanamh, +& muna mbeidh s i gcumas na ndaoine iad a dhanamh i nGaedhilg danfar +i mBarla iad agus ligfear an Ghaedhilg le fuacht is le faillighe. M +fhanann gach duine g is aosta, a labhrann Gaedhilg is n fuil tabhairt +suas i mBarla air, m fhanann s 'n-a _illiterate_, m's igin d a +mharc () a chur i bpipar i n-ionad a anma, m's igin d minteir +Barla d'faghil d chlainn n iad a bheith 'n-a n-_illiterates_ mar +fin--m leantar do'n chleas soin, is gearr a bheidh a leithid sin d' +_illiterate_ n-r measc, is gerr a bheidh Barla ag inne acht +drabhghail bheag gan bhrigh. Cad do ruaig an Ghaedhilg as Conntae +Luimnigh, as Conntae Tiobrad rann, as ur-mhr de Chonntae Chorcaighe, +as Cathair Chorcaighe agus as conntaethibh is cathrachaibh nach iad? Cad +do chuir an fn uirthi, aimsir an droch-shaoghail go dt seo? +'Neosad-sa dbh cad do chuir fn is ruagairt ar r dteangain. +Leath-chad bliadhan o shoin n s a chionn bh s d labhairt go +flirreach ag g is aosta ar fuaid na Mumhan, & ba dhigh le duine n +tiocfadh aon bhriseadh go brth uirthi. Bh filidheacht le faghil +aisti, bh scalta fiannaidheachta le faghil aisti, bh comhrdh suilt +is grinn le faghil aisti. Dar ndigh ba mhaith an rud sain. Acht n +fhadfadh daoine maireachtaint ar rannaibh filidheachta, is n +bhainfeadh eachtraidhe ar Oisn is ar Oscar an tart n an t-ocras de +mhuirighean g neamh-chongantach. Nor fadadh dul chum cinn le gn an +tsaoghail gan tabhairt suas igin oireamhnach, & n raibh an tabhairt +suas soin le faghil i nGaedhilg, & bh s le faghil i mBarla. D +bhrigh sin cuireadh an Ghaedhilg i leath-taoibh & t a rian uirthi +indiu. T an rud cadna soin ar siubhal f lthair. Tthar ag cur na +Gaedhilge i leath-taoibh d'fhonn tabhairt suas tairbheach d'fhaghil i +mBarla. Agus beifear d cur i leath-taoibh go mbeidh s 'n-ar gcumas +teagasc oireamhnach tairbheach a thabhairt i nGaedhilg do'n aos g a +labhrann do rir dhthchais. Is maith an rud timthiridhe do scaoileadh +amach f'n dtuaith; is maith an sud craobhacha do chur ar bun annso is +annsd 'sna crochaibh Gaedhealacha. N'l aon locht agam le faghil +ortha, acht creid mise leis n ridhteochaidh timthiridhe an cheist go +l an chunntais. D mbeadh timthire againn i gcir gach srid-bhaile n +gach baile Gaedhealach & gach timthire a bheith ag obair go dian +dthrachtach cheann ceann na bliadhna, d mbeadh craobh do Chonnradh +na Gaedhilge i ngach baile & na leabhair is deise 'san domhan d gcur +amach gach seachtmhain agus an cel is broghmhaire i nirinn d +spreagadh agus an rinnce is anamamhla le faghil f ghlas againn--n +chuirfeadh na neithe sin go lir sonas n bail ar r dteangain d mbadh +rud gur bh'igin do'n aos g iompdh ar an mBarla chum an tabhairt +suas d'oireann dibh d ngn saoghail d'fhaghil. Is mar sin at an +scal f lthair, agus is mar sin a bheidh an scal go gcuirfear +scoileanna for-Ghaedhealacha ar bun. Acht mar adeir Conn Maol, +tosnuightear le han-scoil amhin. Bonn gach aon tosnughadh lag. +Lastaran-choinneal bheag amhin mar thosnughadh, agus is gearr go +mbeidh soillse ar ndthain againn. An bhfeacabhar riamh an chuma i n-a +lastar na coinle 'sna heaglasaidhibh. Nuair a bhonn cruinniughadh mr +bailighthe le chile agus coinneal i limh gach duine aca, faghthar aon +bhuaiceas bheag amhin; lastar ; lastar coinneal i limh dhuine igin +li, druideann an duine sin a choinneal ar lasadh chum coinle a +chomhursan, & lasann a choinneal; lasann sid coinneal an t bhonn le +n-ais, agus d rir sin ritheann an teine dhuine do duine, agus is +gearr an mhoill go bhfeictear blaodhm solais ag gealadh na heaglaise go +lonnrach agus ag cur comprd is thas ar na daoinibh ar fad. Is mar sin +a bheidh an scal againn i dtaoibh na scoile, cuirtear aon scoil amhin +ar bun; lastar an choinneal bheag amhin, agus is gearr le congnamh D +go mbeidh blaodhm soluis ag irghe chig irdibh na hireann n +mchfar go de na nder. Is mithid dinn tosnughadh. Is cuma c +gcuirfear an scoil sin ar bun--i nDn na nGall, i gConntae na Gaillimhe +n i gCiarraidhe. Acht 's Ciarraidheach Conn Maol, 's Ciarraidheach +"Beirt Fhear" agus 's Ciarraidheach m fin, agus nuair n fuil aon +chroch n Conntae eile ag tabhairt f'n obair seo, is digh liom gur +fearra dhinn tosnughadh le Ciarraidhe--it igin thiar an fad i mBaile +an Fheirtirigh n i nbhrthach n i nGleann Beithe. B'fhearr liom aon +scoil for-Ghaedhealach amhin 'n dh thimthire. Caithfear airgead do +sholthar acht n digh liom go bfgfaidh na Ciarraidhigh cib it i n-a +bhfuil siad aon easnamh orainn, agus n'l amhras n go dtabharfaidh an +rd-fheis congnamh dinn agus go mbeannghaidh s r n-obair. +Tosnuighms le congnamh D agus do rir mo thuairime nor rinneadh obair +riamh ar son r dteangan nos fearr 'n an obair do cheap Conn Maol. + +PDRAIG UA DUINNN. + + + + +IV. CUIRTEAR CORC SA BHAIRILE FEASTA, A UAISLE. + + +Nuair bhos-sa ar scoil sa tseana-shaoghal, n raibh nmhaid ba mh agam +n bairile. Seo mar a thrlaidh sin. An m-fhortn mighistir a bh +againn, n raibh oiread mo dhuirn ann, acht bh bic asail aige, & rud +ba mheasa na soin, slat chomh fada le slat Mhaoise. "Anois" adeireadh s, +agus ag rstil sos agus suas, agus ag fscadh na slaite ar t na sl +a bhaint asainn, "t bairile irithe ann agus dh pholl ann--poll 'n-a +bhun agus poll 'n-a bharr, agus dh corc ionnta. D mbeadh an bairle ln +d'uisce agus go dtarraiceoghth an corc thos do bheadh an bairile +follamh i gcionn deich nimit; acht d mbeadh s follamh & go leogf +uisce isteach ann trd an bpoll thuas, do bheadh s ln i gcionn dh +nimit dag. Cuir i gcs anois go mbeadh an bairile ln, agus go +dtarraiceoghth an d chorc i n-infheacht, cahuin a bheadh s i n-dsc?" + +Is ar an gceist seo do chuimhnigheas an l f dheireadh nuair chonnac +aiste Chonin Mhaoil mar gheall ar an scoil Ghaedhealaigh. Mar is +solaoid d'irinn an bairile d. Bh s ar scidhe de Ghaedhilg--cnuasach +saothair intinne r sinsear romhainn. Annsoin, do thinig an fealltir +Sasannaigh, & do dhein s poll i dtin an bhairile, agus sid an +t-uachtar saidhbhir le fnaidh. I n-ionad an phuill a stop is amhlaidh a +bhomar-na, ar ns bhraisile leanbh timcheall lochin ar thaobh sride +glagair, ag rinnce & ag bualadh bas le sprt nuair choncamair na cais +geala ag gabhil sos, agus do rop cuid againn r maranna sa pholl gh +fhairsingiughadh i gcs go mbeadh tuile nos m againn. + +Sul a raibh an tubaist ar fad danta againn do thinig fir chalma +Chonnradh na Gaedhilge d'r gcose. D'is aghaidh bil a thabhairt +orainne do chuadar ag stop an phuill. Acht nor leog an Sasannach dibh +. + +"P ndh is mar a dheineann an Bairile," ar s, "is liom-sa an poll +soin, agus n lemhthaidh sibh barra mire a leogaint air." + +"Dinims poll i gceann an bhairilie" arsa na fir, "agus cuirims +tuilleadh uachtair ann." + +Do danadh mar sin, agus do chuireadar fios ar uachtar ar fuid na tre +le cur 'sa' bhairile; acht, foror! t uachtar gann i nirinn anois. +Cuireadh stranncn maith Bhaile Mhirne chcha, cuid 'n nGailimh, +cuid Chiaraidhe. Do chuir an tAthair Peadar tuna uaidh fin chcha; +agus do bhailigh C Uladh, an fear bocht ln poitn dibh thall 'sa +abhus i dTr Chonaill. 'N-a n-aghmais sin, is minic n raibh le faghil +aca acht an bainne gar, an lionn caol, & an bhlthach. N ag +lochtughadh na ndaoine n-a thaobh soin atim, mar thugadar uatha go +toilteanach , & n raibh a mhalairt aca. + +T atharrach scil le tamall againn, agus t is digh liom-sa nr +mhisde dhinn a tharrac chugainn. D'fhg na Sasannaigh an bairile finn +fin. Nach mithid dinn an corc a chur ann? Bh tuigsint mhr i mbairile +ag an mighistir d a bh orm-sa, agus darfadh s n tiucfadh leis an +nGobn Saor fin lonadh faid a fgfidhe a leogaint uaidh trd an +uathais mhir d 'n-a thin . + +N ag dul i gcumhainge at an uathais seo, t seacht gcomhachta ag +cabhrughadh le chile chun leathanughadh l go l. Farsingi-gheann +rith uisce poll choidhche. N'l an-duine a thgadh suas le galldachas +n danfaidh s na daoine a bheidh 'n-a chomhluadar gallda mar fin. +Chonnac-sa an l eile trir leanbh ga nr chuaidh ar scoil riamh gh +dhanamh so le na sean-mhthair agus i n-aois a ceithre fichid. Bh +"_tiss_, a laogh," agus "_neo_, a laogh," agus "_mindeen yoursel_, a +chuidn," ar bharra a teangan mhaidin go hoidhche aici dhibh. T an +traen agus na camtha seirbhseach a bhonn na feidhil dhanamh; t an +post, & buachaill an phuist a thidheann thigh go tigh san tuaith d +dhanamh; t pipar na seachtmhaine dhanamh; an gn cadna ar +siubhal san scoil & san sipal; na timthir at amuigh sna Brdaibh +seo a bhonn ag comhairliughadh na bhfeirmeir; na tighthe sta & na +cuairteir & a lucht leanamhana--t siad so uile ag madughadh an +phuill d, mar t siad cheann ceann de'n bhliadhain ag dingeadh Barla +isteach r gcluasaibh. + +Fachaims anois an bhfuil r sciath-chosanta leathan lidir a dhthain +chun na nimhde uile seo a choimed uainn amach. T r seasamh ar na +pistbh. Chonn gach inne sin. Caillims iad, agus t s chomh maith +againn 'sln be' fhgaint ag r mbairile go de. Coimedams +Gaedhealach iad, agus t an l linn. N fheadar an dtuigid do +lightheir deacracht an ndh seo mhthach. Labhradh an-athair cloinne +at ag casadh le n-a leanbha fin a thabhairt suas mar badh chir. Badh +mhaith liom focal Pheadar Laoidhlis ar an gceist seo. S lbh is +digh liom adeir gur cogadh soraidhe beatha dhuine ar an saoghal. Acht +deirm-se n fuil sa chogadh so acht neamh-ndh seachas an cogadh a +bhonn ar gach teinten i n-a mbtear ag casadh le leanbha do choimed +Geadhealach i n-indhein na nimhde do irimhigheas thuas. Agur m's mar +seo at an scal ag leanbha na nGaedhilgeir connus at s ag an +marcsluagh n tabharfadh a dtismidhthe biorn buidhe ar ciaca bheids +Gaedhealach n Gallda! Cad do dhinimd-na, muinntir na Gaedhilge, do +sna leanbhabh seo. + +Minimd pidreacha Gaedhilge dhibh, ach is i mBarla danfaidh an +sagart agus an t-Easpog iad do cheistiughadh; minimd dibh connus +Gaedhilg do ligheamh, acht ir is scoil Bharla , caithfidh an Barla +bheith i mbun 's i mbrr r gcuid oibre. Minimd rinnce Gaedhealach +dhibh, acht is i mBarla dhanfaid siad cainnt air agus sid de n-a +dhiaidh sin. S an scal cadna ag gach ndh eile . N'l an fear soin +cruthanta fs a dhanfadh ndh do bh'fearr de leanbhabh leis an saghas +so oideachais n _Anglo Irishmen_. Sin go crunn at againn d +dhunamh dobh. N'l ann acht ag casadh le baraile na tna briste do +lonadh. + +N'l riteach na ceiste seo, n sbhil na teangan le faghil taobh +amuigh de'n scoil Ghaedhealaigh. Is igin na leanbha do chur uirthi, & +gach ndh d'oirfidh dibh a mhineadh i nGaedhilg. N dhanfadh an +galldachas dth n dochair annsoin dibh. Do thuitfeadh s siar sos +dobh mar a thuiteann an braon de'n lachain. N fidir an teagasc so +thabhairt i n-an-scoil nisinta indiu. N'l sa cheann is fearr aca so +go for acht scoil ghallda. Caithfimd fin, ar an adhbhar soin, costas +na scoile d'fhulang sa chad fhscadh. + +N'l amhrus ar domhan, ar a shon sain, m chuirfimd suas , & m +thidheann an obair chun cinn innti--m thigeann linn gn tairbheach a +dhanamh innti--nl amhras ar domhan n go ndolfadh an brd lighinn +asti i gcionn chpla bliadhain, & n go leogfaids dinne leanamhaint +do'n obair do chuireamair ar bun innti. + +Is digh liom fin go mbeidh eagla an chostais ar an gCoiste Ghntha; +agus m bhonn is dcha gur bh'fhidir do dhaoinibh lasmuigh de'n +Choiste an t-airgead do dhanamh suas. Tim chomh cinnte go bhfuil an +scoil ag teastil uainn, chomh cinnte go ndolfadh an Brd i gcionn +chpla bliadhan aisti, agus annsoin gur bh'fhidir dinn mrn d saghas +a bheith againn; chomh cinnte go bhfuil saoradh na teangan innte, go +dtabharfad 5 d'an-fhuireann Gaedhilgeir a chuirfidh le chile chun +do sholthar. + +T saothar mr danta le deich mbliadhna againn. Ba r-lag r +dtosnughadh: N'l bliadhain a ghabhann tharainn n tugamaoid coiscinn +chun cinn--n tidhimd pas beag nos aoirde. Is maith sin. Leanams +de. _Excelsior_ choidhche! T coiscim na bliadhna so gan tabhairt fs +againn. Tugaims chun scoile Chonin . + +GRUAGACH an TOBAIR. + + * * * * * + +AN CL-CHUMANN, (Teranta), + +Cldir Gaedhilge, Srid Mhr na Trgha, + +Baile tha Cliath. + + * * * * * + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Leabhrin an Irisleabhair--III +by "Chonn Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pdraig Duinnn, agus "Gruagach an Tobair" + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LEABHRIN AN IRISLEABHAIR--III *** + +***** This file should be named 16122-8.txt or 16122-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/1/2/16122/ + +Produced by Brendan O'Connor and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + diff --git a/16122-8.zip b/16122-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8383363 --- /dev/null +++ b/16122-8.zip diff --git a/16122-h.zip b/16122-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..df4068b --- /dev/null +++ b/16122-h.zip diff --git a/16122-h/16122-h.htm b/16122-h/16122-h.htm new file mode 100644 index 0000000..ee96438 --- /dev/null +++ b/16122-h/16122-h.htm @@ -0,0 +1,2053 @@ +<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"> +<html> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content= + "text/html; charset=iso-8859-1"> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Leabhrin an Irisleabhair.--III, by Various. + </title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .ctr { text-align: center; } + .ctr img { margin-left: auto; margin-right: auto; } + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Leabhrin an Irisleabhair--III +by "Chonn Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pdraig Duinnn, agus "Gruagach an Tobair" + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Leabhrin an Irisleabhair--III + Seanaid na nGaedheal + +Author: "Chonn Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pdraig Duinnn, agus "Gruagach an Tobair" + +Release Date: June 23, 2005 [EBook #16122] + +Language: Irish + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LEABHRIN AN IRISLEABHAIR--III *** + + + + +Produced by Brendan O'Connor and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + + + + + +</pre> + + + +<p>[Transcribers note: There are two versions of the booklet in this +image. The first uses the dotted consonants, the latter a <a +href="#TransLit">transliteration</a> using 'h' to indicate +lenition. To see this text in its original form a Celtic font is +needed.]</p> + +<hr style="width: 100%;" /> + +<h1>LEAḂRIN AN IRISLEAḂAIR.—III.</h1> +<br /> + +<div class="ctr"> + <img src="images/image01.png" alt="Seanaid na nGaedheal" title="Seanaid na nGaedheal" /> +</div> + + +<h2>SCOIL ĠAEḊEALAĊ.</h2> + +<h3>Aist <br /> +"ĊONN MAOL," "BEIRT ḞEAR," +"AN tAṪAIR PDRAIG DUINNN," +Agus "GRUAGAĊ AN TOBAIR."</h3> + +<div class="ctr"> + <img src="images/image02.png" alt="Chonnradh na Gaedhilge" title="Chonnradh na Gaedhilge" /> +</div> + + +<h3>Ar n-a ċur amaċ<br /> +do<br /> +ĊONNRAḊ NA GAEḊILGE,<br /> +Baile ṫa Cliaṫ.<br /> +1903.</h3> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="CLAR_AN_LEABHRAIN_SEO"></a><h2>CLR AN LEAḂRIN SEO.</h2> + + + <a href="#I_SCOIL_GHAEDHEALACH"><b>I. Scoil Ġaeḋealaċ, "Ċonn Maol."</b></a><br /> + <a href="#II_SGOIL_GAEDHEALACH"><b>II. Scoil Ġaeḋealaċ, "Ḃeirt Ḟear."</b></a><br /> + <a href="#III_SCOIL_GHAEDHEALACH"><b>III. Scoil Ġaeḋealaċ, 'n Aṫair Pdraig Duinnn.</b></a><br /> + <a href="#IV_CUIRTEAR_CORC_SA_BHAIRILE_FEASTA_A_UAISLE"><b>IV. Cuirtear Corc sa Ḃairile feasta, a Uaisle, "Ġruagaċ an Tobair."</b></a><br /> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="REAMHRADH"></a><h2>RAṀRḊ.</h2> +<br /> + +<p>Ṫinig na haist leanas annso amaċ i nIRISLEAḂAR +na GAEḊILGE, agus timd d gcur i +gcl ars le sil go ndanfaid tuilleaḋ maiṫeasa, +agus go gcaḃrġaid ċum brostuġaḋ ar an l go +mbeiḋ scoileanna agus oideaċas na hireann go +for-Ġaeḋealaċ.</p> + +<p>Is an rud at 'gr lot agus gar gcoimed siar +aċt n fuilimd ag danaṁ sid dr dteangaiḋ +fin ċum gaċ an-tsaġas gnṫa do ċur i gcrċ. +Laḃraims Gaeḋilg leis na leanḃa scoile, minims +ealaḋna is eile diḃ trd an nGaeḋilg, is annsoin +is gairid an ṁoill go mbeiḋ ire Gaeḋealaċ amuiġ +'s amaċ.</p> + +<p>FEAR AN IRISLEAḂAIR.</p> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="I_SCOIL_GHAEDHEALACH"></a><h2>I. SCOIL ĠAEḊEALAĊ.</h2> +<br /> + +<p>Sula dtosnuiġṫear tiġ, liriġṫear an +talaṁ, baintear an fd, rṁarṫar go +ḃfaiġtear bun daingean dlṫ ⁊ cuirtear +an ċloċ-ċinne annsoin. Tmuid-ne ag +liriuġaḋ na talṁan. Is gn tairḃeaċ +⁊ gn trom. Tmuid ag rduġaḋ tiġṫe +leis aċt i n-ionad a gcloċa cinne do +ḋingeaḋ sos mar a ḃfuil an ċr ġlas +ċruaiḋ is eaḋ is baoġlaċ go ḃfuilmd 'g +gcur ar ṫalaṁ ḃog do ċriṫeann f n-r +gcosaiḃ.</p> + +<p>T bun is na ceanntraiḃ Gaeḋealaċa +agus m ṡuiḋtear tiġ air sin n rabfaḋ +gaoṫ ġuairnein na nIndiaṫa Ṫoir na +tiġ sin.</p> + +<p>Measaim gur ḃ'iascaire d'rduiġ an +ċad tiġ i mBaile-ṫa-Cliaṫ i ḃfad ins +na ciantaiḃ. N raiḃ aige ċuige aċt +cleaṫaċa aḋmaid ċum falla, ⁊ scraṫ an +tailṁ ċum dn a ṫiġe, aċt as an gcad +ṫosuġaḋ soin d'ḟs Srid U Ċonaill mar +a gcuireann Connraḋ na Gaeḋilge fṫa +indiu.</p> + +<p>Cuirims-ne leis tiġ ar bun—scoil +Ġaeḋealaċ, i gceanntar Ġaeḋealaċ—is +cuma c mbeiḋ s suiḋte, ṫiar, ṫuaiḋ n +ṫeas, aċt go mbeiḋ an it Gaeḋealaċ. +Caid an cuma is fearr ċum a danta? +Is el d'r dtimṫir an it is oireaṁnaiġe +le n-a leiṫid do ċur ar bun aċt dla na +cuma is fearr ċum an ġnṫa do ċur ċum +cinn ḃeinn buiḋeaċ do ċċ a ċoṁairle +ṫaḃairt dinn.</p> + +<p>Dar liom-sa t an scoil curṫa suas +ċeana agus n ḟuil againn aċt a cruṫ +d'aṫarruġaḋ. 'S an scoil Ḃarlaċ d +do ṫg an sagart pariste le caḃair an +Ḃuird Oideaċais. T s riaċtanaċ orainn +ar dtis cead an tsagairt agus cead +tuismiḋe na leanḃ d'ḟaġil agus an scoil +do ċeannaċ 'n mBord. Dolfaiḋ an +bord go mear m ḃeiḋ ḟios aca go +ḃfuilmd dirriḃ agus go ḃfgfamuis a +scoil 'n-a foṫaraċ folaṁ aca ċum scṫa +ṫaḃairt d'uanaiḃ l fearṫainne. Muna +ḃfuil s oireaṁnaċ d'r ngn ḋanfainn +ceann nuaḋ. "Cad do ḋanfar leis an +miġistir mboċt at annsd?" adarfaiḋ +duine igin. An mid seo go +deiṁin. M t fios a ġnṫa aige, s sin +m t s 'n-a ċumas Gaeḋilg is liġeann +maiṫ do ṁineaḋ do'n aos g, tgfar + smaċt an Ḃuird Oideaċais, taḃarfar +tuarastal nos fearr d n t aige agus +coinġill freisin go ḃfuiġiḋ s an tuarastal +soin ar feaḋ a ḃeaṫaḋ aċt a ġn do +ḋanaṁ go maiṫ ⁊ aire ṫaḃairt d fin.</p> + +<p>Darfainn gur ḃ'ḟi fear maiṫ tuarastal +200 pnt 'sa mbliaḋain, do ṁinfeaḋ an +leanḃ ṫosaċ i nGaeḋilg, ⁊ do ḋanfaḋ +clr oibre mar leanas:—</p> + +<p>GARSIN IS GEARRĊAILL I n-INḞEAĊT AMUIĠ +IS AMAĊ LE S BLIAḊNA D'AOIS,</p> + +<p>An ċad ḃliaḋain:</p> + +<div class="blkquot"><p>Gaeḋilg aṁin is Teagasc Cristuiḋe.</p></div> + +<p>An dara bliaḋain, ⁊ as soin go dt an +t-aonṁaḋ bliaḋain dag:</p> + +<div class="blkquot"><p>Gaeḋilg, Stair, Teagasc Crostuiḋe, ireaṁ, +lar-elas, Barla—gaċ nḋ minte ṫre +Ġaeḋilg.</p></div> + +<p>An t-aonṁaḋ bliaḋain dag:</p> + +<div class="blkquot"><p>Ealaḋna eile, Tṁas Cruinne, ⁊ clid.</p></div> + +<p>'n t-aonṁaḋ bliaḋain dag suas:</p> + +<div class="blkquot"><p>Caiṫfear bean-ṁinte do ṡolṫar do na +cailnḃ i dteannta an ṁiġistir, do ṁinfiḋ +Fuaġil, Cniotil, Niġeaċn, Ccaireaċt is gaċ +nḋ do ḃaineann le tiġ, is le hanlaiṫe.</p></div> + +<p>Ba ċir go ḃfuiġṫiḋe a leiṫid sin de +ṁinteir ar ċad go leiṫ 'sa mbliaḋain +⁊ ar an oiread cadna fear do ṁinfeaḋ +mniuġaḋ talṁan do na buaċaillḃ.</p> + +<div class="blkquot"><p>Caiṫfear tr acra do ċeannaċ cois na scoile +i gcir gaċ saġas mniuġaḋ talṁan do ṁineaḋ +ḋiḃ n aṁin as leaḃraiḃ aċt as obair lṁ. +Is leis na haosnaiġ toraḋ na talṁan soin ⁊ +cuirfear i dtaisce ḋiḃ a luaċ, mar dolfar ar +an margaḋ na barra.</p></div> + +<p>Is mniuġaḋ talṁan an t-elas is +oireaṁnaiġe d'r ndaoiniḃ indiu. Nor +mineaḋ fs diḃ , agus t a rian air, +tmuid creaċta ag torṫaiḃ derata +toisc naċ ḃfuil an t-elas cruinn againn +le soċar do ḃaint as an dtalaṁ. Deir +fir elaċa go mbainfiḋe a ċig n-oiread +soċair as an dtalaṁ so againn is baintear +as indiu. D mbainfiḋe fin ba +ḃeag an ḃriġ ḋinn-ne mar ḃeaḋ s go +dt seo ag an bpist sin an miġistir +talṁan. T breacaḋ an lae ċuġainn ṁ, +agus is miṫid d'ḟeirmeirḃ na hireann +iad fin do ġlasaḋ. T daoine eile +lasmuiġ ag danaṁ airgid as a gcuid +talṁan agus r dtr-ne ag dul ċum +fiaḋantais.</p> + +<p>Ṫall i nAlbain an t-am so de ḃliaḋain +is gnṫaċ le feirmeir na sciolṫin do +ċur i mboscaḃ istiġ i dtiġṫiḃ agus iṫir is +aoileaċ do ċur le go sideann na bog-ġais +ṫre ṡiliḃ na sciolṫn soin. 'Sa ṁ +seo ċuġainn siṫfear na sciolṫin sin i +dtalaṁ is beiḋ prta nua san Abrn at +ċuġainn aca sd. Ċonnac fiċe pnt d +ṫaḃairt ar ṫonna prta nua roiṁ Ḃealtaine +i gcaṫair Lnduin. N iteṁaḋ +an saoġal orm 'n go ḃfuil s i gcumas +feirmeir na hireann an rud cadna do +ḋanaṁ. Ṫid siad ċoṁ gasta is ċoṁ +croċnaṁail le sd ṫall, aċt aṁin naċ +ḃfuil elas mniġṫe talṁan aca. N +fidir le d rir sin ḋ ḃarra prta do +ḃaint as an dtalaṁ i n-in-ḃliaḋain aṁin +⁊ an leasuġaḋ ceart do ċur ar n-ais ann +gcs n raġaḋ an talaṁ soin i ndsc.</p> + +<p>"An as scoiln Gaeḋealaċ do ṁeasann +t an t-elas soin do ṁineaḋ do na +feirmeirḃ?" adarfaiḋ duine igin, is +ag leaṁ-ġiriḋe. Go riḋ, a ḋalta. Ni +ḟuil sol-ċn na daire ċṁ mr le +maracn, aċt faċ ar ḃile na coille +d'ḟsann uaiḋ, a ċeann go hrd, a ṗraṁa +go doiṁin, a ċaḃail ṫoirteaṁail, a ġaga +reaṁra, riġne. D'ḟs an crann uaiḃreaċ +soin as beagn, n raiḃ deaḃaḋ 'n deiṫneas +air, aċt nor staon s riaṁ gur ḟs +s. Faċ go cruinn air, is maċtnuiġ!</p> + +<p>D'is an ċad scoil Ġaeḋealaċ do ċur +ar bun ⁊ taiṫiġe ḃeiṫ againn ar an ngn, +is fidir linn scoileanna eile d'ḟaġil +mar a minfear gaċ uile ċird do ṫeastċaiḋ +uainn i nirinn, mar at leasuġaḋ +leaṫair, grasuiḋeaċt, fiġeadireaċt, +tilliireaċt, siinireaċt, ⁊ cearda eile. +Cuirfear rdscoil ar bun i mBaile ṫa +Cliaṫ, n gCorcaiġ, n i nGailliṁ, le +haġaiḋ gaċ ealaḋa ṫairḃeaċ do ṁineaḋ +as Gaeḋilg do'n aos g do ṫoġfar as na +scolaiḃ Gaeḋealaċa. Ċuir r sinsir +scoileanna na Teaṁraċ is Ċluana, Ḃeannċoir +is rdmaċa ar bun, ⁊ leaṫ a gcil ar +fuid an tsaoġail. T an ḟuil ċadna +ionnainne. Misneaċ, a ċlann ! Is linn-ne +tr ġeal-innseaċ na hireann, ⁊ is +gearr go mbeiḋ s againn le congnaṁ D.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<div class="blkquot"><p>Mar a gcuireann C. na G. fṫa, <i>where the G.L. +put up (reside)</i>. Tuismiḋe, <i>parents</i>. ireaṁ, <i>Arithmetic</i>. +Lar-elas, <i>Geography</i>. Tṁas Cruinne, +<i>Geometry</i>. Mniuġaḋ talṁan, <i>Agriculture</i>. Aosnaiġ, +<i>youngsters</i>. Torṫa derata, <i>foreign countries</i>. +Sciolṫin, <i>"cut" potatoes for seed</i>. Iṫir, <i>earth-mould</i>. +N iteoṁaḋ ⁊rl. <i>The world would not +persuade me</i>. Croċnaṁail, <i>industrious</i>. Sol-ċn +na daire (no daraċ), <i>the seed nut of the oak, acorn</i>.</p> + +<p>CONN MAOL.</p></div> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="II_SGOIL_GAEDHEALACH"></a><h2>II. SGOIL GAEḊEALAĊ.</h2> +<br /> + +<p>T an ceart ar fad ag Conn Maol. +Teastuiġeann sgoil Ġaeḋealaċ uainn. +N mineaḋ at againn i nirinn anois +aċt creaċaḋ, ⁊ t a rian orainn. T an +donas a' teaċt ar r dtr. N'l againn +aċt bliaḋain nos measa 'n a ċile. T +muinntir na tuaiṫe a' scaipeaḋ agus a' +meaṫaḋ, ⁊ t na srid-ḃilt beaga ag +dul i n-olcas gan aonaċ gan margaḋ +foġanta.</p> + +<p>Faċaims ar an dtalaṁ agus ar ċuradireaċt +na tre. T an ċuid is m de'n +talaṁ leaṫ-ḃiṫte le huisge, ⁊ n haṁin +an talaṁ siol aċt leicne rda. Is orṫa +t na barra breaġṫa luaċra a' fs ⁊ gan +duine n daoine a rṁarfaḋ dog ċun +iad a ṫiormuġaḋ. Faċ feirmeir na +hireann a' dol a gcod' coirce ar ḋ +ṫeistin an ċloċ ⁊ a' taḃairt sgillne ar +<i>Castalia</i> n ar rud icint eile go ḃfuil +ainm ṁr air.</p> + +<p>Faċ r dtr agus maol ċrannaiḃ. +Nuair do b'ḟidir leis na huaisliḃ crainn +a ċur nor ċuireadar iad. D gcuirfids +n ḃeids anois mar ḃeaḋ bacaiġ a dṫaiġ +ag iarraiḋ darca ar Ḃuindeam. Ḃeaḋ +airgead i n-a bpcaḃ aca ⁊ ḃeaḋ obair +ag luċt oibre at anois a' teiṫeaḋ as +irinn. Agus cad is cionntaċ leis seo? +An saġas taḃairt suas a fuaireadar. +Nor ċeap inne go mba ċeart d'uaisliḃ +na hireann elas do ḃeiṫ aca ar ṫalaṁ +na hireann. 'Seaḋ! t toraḋ a ndeaġ-oibreaċa +aca anois, ⁊ is baoġlaċ liom-sa +naċ ag dul i ḃfeaḃas a ḃeiḋ an sgal aca +feasta.</p> + +<p>Aċt cad deir an feirmeir? Ceapann +seisean n fuil an-ṁaiṫeas i gcrainn aċt +iad do ġearraḋ ⁊ a ḋġaḋ. "N'l siad +aċt a' suġaḋ briġe an tailiṁ." N baoġal +d-san crann a ċur. Gearrann s an +crann mar ġeall ar a ḃeiṫ 'sa' tsliġe air, +aċt bonn na mlte feċadn ⁊ gesadn +a' fs i n-a ṗirc aige.</p> + +<p>Nuair a ḃ s seo 'n-a ġarsn a' dul ar +sgoil fuair s rd-ṁineaḋ. Ḃ ḟios aige +cia'ca an cnoc is aoirde 'sa' doṁan. Do +'nesfaḋ s ḋuit an mid uisge ġaḃ le +fnaiḋ le bliaḋain i n-aḃainn ṁir oċtair +Aimeirice, ⁊ ḃ cnntas cruinn aige ar +aṫair agus ar ṁaṫair roġ ḃ 'sa' Riṁ na +mlte bliaḋan ṡoin. Baḋ ḋiġ le duine +gur aḋḃar captan a ḃ 'sa' ġarsn agus +an saġas foġluim a fuair s ar sgoil. +Nr ċir go mbeaḋ an ḃeag n an ṁr +d'elas le faġil aige ar an tsliġe +ḃeaṫaḋ ḃ i ndn d. Aċt n mar sin a ḃ. +Ċonnaic s na crainn a' fs; ċonnaic s +an duilleaḃar a' sideaḋ ins an Earraċ ⁊ +a' tuitim 'sa' ḃFoġṁar; aċt nor ċuir +inne 'n-a ċeann n raiḃ 'n gcrann d +ar ṫaoḃ an ḃṫair aċt greim ḟaġilt ar +an dtalaṁ ⁊ go mbeaṫċaḋ an t-aer .</p> + +<p>Is cuiṁin liom-sa sean-daoine nr ċaiṫ +l riaṁ ar sgoil, ⁊ geallaim ⁊ deiṁinġim +gur m an t-elas a b aca ar ċuradireaċt +⁊ ar niḋṫiḃ a ḃaineann le saoṫruġaḋ +na talṁan 'n ḃonn anois aca so a ċaiṫeann +na bliaḋanta ar sgoil.</p> + +<p>N hin-iongnaḋ an sgal a ḃeiṫ mar +seo ag gnaiġ na haimsire seo. Tagann +mrn d'r gcuid elais ċuġainn ḋṫċas. +P elas a ḃ ag r seaċt-sinsearaiḃ +is i nGaeḋilg do b'ḟidir le ċur i +n-uṁail d gclainn; aċt n raiḃ in-ṁesa +aca-san ar Ġaeḋilg. Ċaiṫeadar uaṫa , ⁊ +i n-a ṫeannta sgaradar le helas na +sean-daoine a ṫinig rmpa. B'ḟidir go +raiḃ beagn d'elas a ṡinsear ag an +bpisde ar ḋul ar sgoil d ar dtis. Aċt, +m ḃ, nor b'ḟada gur stracaḋ as na +praṁaċaiḃ an t-elas so, ⁊ m ḟgaḋ +an-ċuid de gan stracaḋ, do mċaḋ le +carta an Ḃarla sara raiḃ an leanḃ leaṫ-ḃliaḋain +ar sgoil. Ṫug na minteir +iarraċt ar sol an Ḃarla a ċur. N raiḃ +an iṫir r-oireaṁnaċ, ⁊ ba ṁinic an sol +go holc, ⁊ ba ṁeasa an leasuġaḋ, ⁊ b' +deireaḋ an sgil gur ḟg an sgolire +an sgoil ⁊ gan Ḃarla gan Ġaeḋilg.</p> + +<p>Ḃfuil leiġeas le faġil ar an aicd +seo? T, gan aṁras. T an leiġeas ag +an ndorus againn. T an leiġeas i +dteangain r sinsear. Molaḋ le Dia! t +an leiġeas ag oibriuġaḋ anois. T sol +curṫa i n-iṫir ṁaiṫ. Ba ṁaiṫ linn-ne d +ḃfeicims an geaṁar a' teaċt suas nos +treise ⁊ nos tiuġa 'n at s. Aċt boḋ +foiḋne againn. "Tagann gaċ maiṫ le +cirde," ⁊ "I ndiaiḋ 'ċile ḋantar na +caislein." Beiḋ barra maiṫ againn fs, +le congnaṁ D.</p> + +<p>N doig liom fin gur ṫinig an t-am +fs ċun Sgoil Ġaeḋealaċ "Ċonin +Ṁaoil" a ċur ar bun.</p> + +<p>'S is ceart dinn sid a ḋanaṁ des +na sgoileanna at againn. M is maiṫ +leis na stirṫir , is fidir le Sgoil +Ġaeḋealaċ a ḋanaṁ d'an-sgoil at +fṫa. Anois n fulir n t sagart le +faġil i Gceanntar Ġaeḋealaċ a ċuirfeaḋ +Sgoil Ġaeḋealaċ ar bun. Agus muna +ḃfuil a leiṫid seo le faġil, cuirims +sgoil oiḋċe suas. T airgead le faġil +'n Riaġaltaċas ar an obair seo. Is fidir +linn-ne greim ḟaġil ar ċuid de ċun na +Gaeḋilge a ṁineaḋ ⁊ n diġ liom-sa go +ḃfuil aon scairt 'sa' ḃearnain le cosg a +ċur orainn.</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<span>"An t n bonn lidir<br /></span> +<span>N fulir do ḃeiṫ glic."<br /></span> +</div></div> + +<p>N'lmid-ne lidir fs, ⁊ nuair n fuilmid, +'s is fearra ḋinn a ḋanaṁ 'n +greim a ḃreiṫ ar gaċ buntiste ⁊ sid a +ḋanaṁ doḃ ar son na Gaeḋilge.</p> + +<p>"Glac a ḃfaiġir ⁊ dol a ḃfadfair."</p> + +<p>BEIRT ḞEAR.</p> + +<h3>Gluais.</h3> + +<p>Creaċaḋ, <i>spoiling</i>. A' scaipeaḋ ⁊ a' meaṫaḋ +<i>scattering and decaying</i>. Srid-ḃailt, <i>villages</i>. +Leicne rda, <i>high hill-sides</i>. Ḋ ṫuistin an ċloċ, +<i>eightpence a stone</i>. Maol ċrannaiḃ, <i>bare of trees</i>. +Crainn a ċur, <i>to plant trees</i>. Ag iarraiḋ darca, +<i>seeking alms</i>. Cad is cionntaċ, <i>what is to blame for +this</i>. Taḃairt suas, <i>up-bringing, education</i>. N +baoġal d-san crann ċur, <i>no fear of his planting +trees</i>. Cia'ca an cnoc is aoirde, <i>which is the +highest mountain</i>. Ġaḃ le fnaiḋ, <i>went down</i>. An +ḃeag n an ṁr d'elas, <i>some little or much knowledge</i>. +Curadireaċt, <i>agriculture</i>. Is i nGaeḋilg +do b'idir le, <i>in Irish they were able to make it +known to their children</i>. Stracaḋ as na praṁaċa, +<i>torn out of the roots</i>. An iṫir, <i>the soil</i>. Geaṁar, +<i>young grass</i>. Scairt sa ḃearnain, <i>a bush in the +gap</i>.</p> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="III_SCOIL_GHAEDHEALACH"></a><h2>III. SCOIL ĠAEḊEALAĊ.</h2> +<br /> + +<p>Is beag an ṁaiṫeas dinn ḃeiṫ ag trċt +ṫar Ġaeḋilg ⁊ ag iteaṁ ar ḋaoiniḃ +gur be-ṫeanga muna ḃfadfaimd +ṡaoṫruġaḋ mar ṡaoṫruiġṫear gaċ be-ṫeanga +'san Eraip. Is beag an +ṁaiṫeas ḃeiṫ ag iarraiḋ smaċt a ċur ar +ḋaoiniḃ boċta gḃataraċa, ar luċt +iascaireaċta, ar luċt sclḃaiḋeaċta, is ar a +leiṫidiḋiḃ, ḃeiṫ ag iarraiḋ maide a +ṫaḃairt diḃ muna laḃarfaid Gaeḋilg iad +fin is muna laḃarfaid Gaeḋilg le n-a +bpistiḋiḃ ⁊ ḃeiṫ ag gearn n fuil ruainne +do'n Spioraid Ġaeḋealaiġ fgṫa 'n-a +measc nuair a ṁoṫuiġtear an tuile ag +trġaḋ ⁊ gan caoi ar ċasaḋ aici. Is beag +an ṁaiṫeas sin go lir muna ḃfadaimd +gaċ nḋ ḃaineann le n-a ngn saoġalta do +ṁineaḋ dos na daoiniḃ i nGaeḋilg. +Muna ḃfuil briġ 'san Ġaeḋilg f lṫair +aċt ċum iasc do ċoṁaireaṁ n cearca +do ḋol ar ṁargaḋ n dirc a lorg ṫiġ +go tiġ n fs ċum aṁrin ṡultṁara do +ċanaḋ le hais na teineaḋ, n fada ḟanfaiḋ +fi na broġ soin fin innti, agus is beag +an ṁaiṫeas dinn ḃeiṫ ag gaḃil d agus +ag taḃairt iarraċta ar ċoimed 'n-a +beaṫaiḋ. N fadfaiḋ daoine ḃeiṫ i +gcoṁnuiḋe ag dol cearc n ag coṁaireaṁ +isc n ag lorg na dirce—caiṫfear a ln +rudaiḋe naċ iad a ḋanaṁ, ⁊ muna mbeiḋ +s i gcumas na ndaoine iad a ḋanaṁ i +nGaeḋilg danfar i mBarla iad agus +ligfear an Ġaeḋilg le fuaċt is le failliġe. +M ḟanann gaċ duine g is aosta, a +laḃrann Gaeḋilg is n fuil taḃairt suas i +mBarla air, m ḟanann s 'n-a <i>illiterate</i>, +m's igin d a ṁarc (×) a ċur i bpipar +i n-ionad a anma, m's igin d minteir +Barla d'faġil d ċlainn n iad a ḃeiṫ +'n-a n-<i>illiterates</i> mar fin—m leantar +do'n ċleas soin, is gearr a ḃeiḋ a leiṫid +sin d'<i>illiterate</i> n-r measc, is gerr a +ḃeiḋ Barla ag inne aċt draḃġail ḃeag +gan ḃriġ. Cad do ruaig an Ġaeḋilg as +Conntae Luimniġ, as Conntae Tiobrad +rann, as ur-ṁr de Ċonntae Ċorcaiġe, as +Caṫair Ċorcaiġe agus as conntaeṫiḃ is +caṫraċaiḃ naċ iad? Cad do ċuir an fn +uirṫi, aimsir an droċ-ṡaoġail go dt +seo? 'Neosad-sa dḃ cad do ċuir fn +is ruagairt ar r dteangain. Leaṫ-ċad +bliaḋan o ṡoin n s a ċionn ḃ s d +laḃairt go flirreaċ ag g is aosta ar +fuaid na Muṁan, ⁊ ba ḋiġ le duine n +tiocfaḋ aon ḃriseaḋ go brṫ uirṫi. Ḃ +filiḋeaċt le faġil aisti, ḃ scalta +fiannaiḋeaċta le faġil aisti, ḃ coṁrḋ +suilt is grinn le faġil aisti. Dar ndiġ +ba ṁaiṫ an rud sain. Aċt n ḟadfaḋ +daoine maireaċtaint ar rannaiḃ filiḋeaċta, +is n ḃainfeaḋ eaċtraiḋe ar Oisn is ar +Oscar an tart n an t-ocras de ṁuiriġean +g neaṁ-ċongantaċ. Nor fadaḋ dul +ċum cinn le gn an tsaoġail gan taḃairt +suas igin oireaṁnaċ, ⁊ n raiḃ an taḃairt +suas soin le faġil i nGaeḋilg, ⁊ ḃ s le +faġil i mBarla. D ḃriġ sin cuireaḋ an +Ġaeḋilg i leaṫ-taoiḃ ⁊ t a rian uirṫi indiu. +T an rud cadna soin ar siuḃal f lṫair. +Tṫar ag cur na Gaeḋilge i leaṫ-taoiḃ +d'ḟonn taḃairt suas tairḃeaċ d'ḟaġil i +mBarla. Agus beifear d cur i leaṫ-taoiḃ +go mbeiḋ s 'n-ar gcumas teagasc +oireaṁnaċ tairḃeaċ a ṫaḃairt i nGaeḋilg +do'n aos g a laḃrann do rir ḋṫċais. +Is maiṫ an rud timṫiriḋe do scaoileaḋ +amaċ f'n dtuaiṫ; is maiṫ an sud +craoḃaċa do ċur ar bun annso is annsd +'sna croċaiḃ Gaeḋealaċa. N'l aon loċt +agam le faġil orṫa, aċt creid mise leis +n riḋteoċaiḋ timṫiriḋe an ċeist go l +an ċunntais. D mbeaḋ timṫire againn i +gcir gaċ srid-ḃaile n gaċ baile +Gaeḋealaċ ⁊ gaċ timṫire a ḃeiṫ ag obair +go dian dṫraċtaċ ċeann ceann na +bliaḋna, d mbeaḋ craoḃ do Ċonnraḋ na +Gaeḋilge i ngaċ baile ⁊ na leaḃair is deise +'san doṁan d gcur amaċ gaċ seaċtṁain +agus an cel is broġṁaire i nirinn d +spreagaḋ agus an rinnce is anamaṁla le +faġil f ġlas againn—n ċuirfeaḋ na +neiṫe sin go lir sonas n bail ar r +dteangain d mbaḋ rud gur ḃ'igin do'n +aos g iompḋ ar an mBarla ċum an +taḃairt suas d'oireann diḃ d ngn +saoġail d'ḟaġil. Is mar sin at an scal +f lṫair, agus is mar sin a ḃeiḋ an scal +go gcuirfear scoileanna for-Ġaeḋealaċa +ar bun. Aċt mar adeir Conn Maol, +tosnuiġtear le han-scoil aṁin. Bonn +gaċ aon tosnuġaḋ lag. Lastaran-ċoinneal +ḃeag aṁin mar ṫosnuġaḋ, agus is gearr +go mbeiḋ soillse ar ndṫain againn. An +ḃfeacaḃar riaṁ an ċuma i n-a lastar na +coinle 'sna heaglasaiḋiḃ. Nuair a ḃonn +cruinniuġaḋ mr bailiġṫe le ċile agus +coinneal i liṁ gaċ duine aca, faġṫar +aon ḃuaiceas ḃeag aṁin; lastar ; lastar +coinneal i liṁ ḋuine igin li, druideann +an duine sin a ċoinneal ar lasaḋ ċum +coinle a ċoṁursan, ⁊ lasann a ċoinneal; +lasann sid coinneal an t ḃonn le n-ais, +agus d rir sin riṫeann an teine ḋuine +do duine, agus is gearr an ṁoill go +ḃfeictear blaoḋm solais ag gealaḋ na +heaglaise go lonnraċ agus ag cur comprd +is ṫas ar na daoiniḃ ar fad. Is mar sin +a ḃeiḋ an scal againn i dtaoiḃ na scoile, +cuirtear aon scoil aṁin ar bun; lastar +an ċoinneal ḃeag aṁin, agus is gearr le +congnaṁ D go mbeiḋ blaoḋm soluis ag +irġe ċig irdiḃ na hireann n mċfar +go de na nder. Is miṫid dinn +tosnuġaḋ. Is cuma c gcuirfear an scoil +sin ar bun—i nDn na nGall, i gConntae +na Gailliṁe n i gCiarraiḋe. Aċt 's +Ciarraiḋeaċ Conn Maol, 's Ciarraiḋeaċ +"Beirt Ḟear" agus 's Ciarraiḋeaċ +m fin, agus nuair n fuil aon ċroċ n +Conntae eile ag taḃairt f'n obair seo, is +diġ liom gur fearra ḋinn tosnuġaḋ le +Ciarraiḋe—it igin ṫiar an fad i mBaile +an Ḟeirtiriġ n i nḃrṫaċ n i nGleann +Beiṫe. B'ḟearr liom aon scoil for-Ġaeḋealaċ +aṁin 'n ḋ ṫimṫire. Caiṫfear +airgead do ṡolṫar aċt n diġ liom go +bfgfaiḋ na Ciarraiḋiġ cib it i n-a ḃfuil +siad aon easnaṁ orainn, agus n'l aṁras +n go dtaḃarfaiḋ an rd-ḟeis congnaṁ +dinn agus go mbeannġaiḋ s r n-obair. +Tosnuiġms le congnaṁ D agus do rir +mo ṫuairime nor rinneaḋ obair riaṁ ar +son r dteangan nos fearr 'n an obair +do ċeap Conn Maol.</p> + +<p>PDRAIG UA DUINNN.</p> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="IV_CUIRTEAR_CORC_SA_BHAIRILE_FEASTA_A_UAISLE"></a><h2>IV. CUIRTEAR CORC SA ḂAIRILE FEASTA, A UAISLE.</h2> +<br /> + +<p>Nuair ḃos-sa ar scoil sa tseana-ṡaoġal, +n raiḃ nṁaid ba ṁ agam n bairile. +Seo mar a ṫrlaiḋ sin. An m-ḟortn +miġistir a ḃ againn, n raiḃ oiread mo +ḋuirn ann, aċt ḃ bic asail aige, ⁊ rud +ba ṁeasa na soin, slat ċoṁ fada le slat +Ṁaoise. "Anois" adeireaḋ s, agus ag +rstil sos agus suas, agus ag fscaḋ na +slaite ar t na sl a ḃaint asainn, "t +bairile iriṫe ann agus ḋ ṗoll ann—poll +'n-a ḃun agus poll 'n-a ḃarr, agus ḋ +corc ionnta. D mbeaḋ an bairle ln +d'uisce agus go dtarraiceoġṫ an corc +ṫos do ḃeaḋ an bairile follaṁ i gcionn +deiċ nimit; aċt d mbeaḋ s follaṁ ⁊ +go leogf uisce isteaċ ann trd an bpoll +ṫuas, do ḃeaḋ s ln i gcionn ḋ nimit +dag. Cuir i gcs anois go mbeaḋ an +bairile ln, agus go dtarraiceoġṫ an d +ċorc i n-inḟeaċt, cahuin a ḃeaḋ s i +n-dsc?"</p> + +<p>Is ar an gceist seo do ċuiṁniġeas an l +f ḋeireaḋ nuair ċonnac aiste Ċonin +Ṁaoil mar ġeall ar an scoil Ġaeḋealaiġ. +Mar is solaoid d'irinn an bairile d. +Ḃ s ar sciḋe de Ġaeḋilg—cnuasaċ +saoṫair intinne r sinsear roṁainn. +Annsoin, do ṫinig an fealltir Sasannaiġ, +⁊ do ḋein s poll i dtin an ḃairile, agus +sid an t-uaċtar saiḋḃir le fnaiḋ. I +n-ionad an ṗuill a stop is aṁlaiḋ a +ḃomar-na, ar ns ḃraisile leanḃ timċeall +loċin ar ṫaoḃ sride glagair, ag rinnce +⁊ ag bualaḋ bas le sprt nuair ċoncamair +na cais geala ag gaḃil sos, agus do rop +cuid againn r maranna sa ṗoll ġ ḟairsingiuġaḋ +i gcs go mbeaḋ tuile nos +m againn.</p> + +<p>Sul a raiḃ an tubaist ar fad danta +againn do ṫinig fir ċalma Ċonnraḋ na +Gaeḋilge d'r gcose. D'is aġaiḋ bil a +ṫaḃairt orainne do ċuadar ag stop an +ṗuill. Aċt nor leog an Sasannaċ diḃ .</p> + +<p>"P nḋ is mar a ḋeineann an Bairile," +ar s, "is liom-sa an poll soin, agus n +leṁṫaiḋ siḃ barra mire a leogaint +air."</p> + +<p>"Dinims poll i gceann an ḃairilie" +arsa na fir, "agus cuirims tuilleaḋ +uaċtair ann."</p> + +<p>Do danaḋ mar sin, agus do ċuireadar +fios ar uaċtar ar fuid na tre le cur 'sa' +ḃairile; aċt, foror! t uaċtar gann i +nirinn anois. Cuireaḋ stranncn maiṫ + Ḃaile Ṁirne ċċa, cuid 'n nGailiṁ, +cuid Ċiaraiḋe. Do ċuir an tAṫair +Peadar tuna uaiḋ fin ċċa; agus do +ḃailiġ C Ulaḋ, an fear boċt ln poitn +diḃ ṫall 'sa aḃus i dTr Ċonaill. 'N-a +n-aġmais sin, is minic n raiḃ le faġil +aca aċt an bainne gar, an lionn caol, ⁊ +an ḃlṫaċ. N ag loċtuġaḋ na ndaoine +n-a ṫaoḃ soin atim, mar ṫugadar uaṫa go +toilteanaċ , ⁊ n raiḃ a ṁalairt aca.</p> + +<p>T aṫarraċ scil le tamall againn, agus + t is diġ liom-sa nr ṁisde ḋinn +a ṫarrac ċugainn. D'ḟg na Sasannaiġ an +bairile finn fin. Naċ miṫid dinn an +corc a ċur ann? Ḃ tuigsint ṁr i +mbairile ag an miġistir d a ḃ orm-sa, +agus darfaḋ s n tiucfaḋ leis an +nGobn Saor fin lonaḋ faid a fgfiḋe +a leogaint uaiḋ trd an uaṫais ṁir d +'n-a ṫin .</p> + +<p>N ag dul i gcuṁainge at an uaṫais seo, +t seaċt gcoṁaċta ag caḃruġaḋ le ċile +ċun leaṫanuġaḋ l go l. Farsingi-ġeann +riṫ uisce poll ċoiḋċe. N'l an-duine +a ṫgaḋ suas le galldaċas n danfaiḋ +s na daoine a ḃeiḋ 'n-a ċoṁluadar +gallda mar fin. Ċonnac-sa an l eile +trir leanḃ ga nr ċuaiḋ ar scoil riaṁ +ġ ḋanaṁ so le na sean-ṁṫair agus i +n-aois a ceiṫre fiċid. Ḃ "<i>tiss</i>, a laoġ," +agus "<i>neo</i>, a laoġ," agus "<i>mindeen +yoursel</i>, a ċuidn," ar ḃarra a teangan +ṁaidin go hoiḋċe aici ḋiḃ. T an traen +agus na camṫa seirḃseaċ a ḃonn na feiḋil + ḋanaṁ; t an post, ⁊ buaċaill an +ṗuist a ṫiḋeann ṫiġ go tiġ san tuaiṫ +d ḋanaṁ; t pipar na seaċtṁaine +ḋanaṁ; an gn cadna ar siuḃal san +scoil ⁊ san sipal; na timṫir at amuiġ + sna Brdaiḃ seo a ḃonn ag coṁairliuġaḋ +na ḃfeirmeir; na tiġṫe sta ⁊ na +cuairteir ⁊ a luċt leanaṁana—t siad so +uile ag maduġaḋ an ṗuill d, mar t +siad ċeann ceann de'n ḃliaḋain ag +dingeaḋ Barla isteaċ r gcluasaiḃ.</p> + +<p>Faċaims anois an ḃfuil r sciaṫ-ċosanta +leaṫan lidir a ḋṫain ċun na +niṁde uile seo a ċoimed uainn amaċ. +T r seasaṁ ar na pistḃ. Ċonn gaċ +inne sin. Caillims iad, agus t s ċoṁ +maiṫ againn 'sln be' ḟgaint ag r +mbairile go de. Coimedams Gaeḋealaċ +iad, agus t an l linn. N ḟeadar an +dtuigid do liġṫeir deacraċt an nḋ +seo ṁṫaċ. Laḃraḋ an-aṫair cloinne at +ag casaḋ le n-a leanḃa fin a ṫaḃairt suas +mar baḋ ċir. Baḋ ṁaiṫ liom focal +Ṗeadar Laoiḋlis ar an gceist seo. S +lḃ is diġ liom adeir gur cogaḋ soraiḋe +beaṫa ḋuine ar an saoġal. Aċt deirm-se +n fuil sa ċogaḋ so aċt neaṁ-nḋ seaċas +an cogaḋ a ḃonn ar gaċ teinten i n-a +mbtear ag casaḋ le leanḃa do ċoimed +Geaḋealaċ i n-inḋein na niṁde do +iriṁiġeas ṫuas. Agur m's mar seo at +an scal ag leanḃa na nGaeḋilgeir connus +at s ag an marcsluaġ n taḃarfaḋ a +dtismiḋṫe biorn buiḋe ar ciaca ḃeids +Gaeḋealaċ n Gallda! Cad do ḋinimd-na, +muinntir na Gaeḋilge, do sna leanḃaḃ +seo.</p> + +<p>Minimd pidreaċa Gaeḋilge ḋiḃ, aċ +is i mBarla danfaiḋ an sagart agus an +t-Easpog iad do ċeistiuġaḋ; minimd +diḃ connus Gaeḋilg do liġeaṁ, aċt ir +is scoil Ḃarla , caiṫfiḋ an Barla ḃeiṫ i +mbun 's i mbrr r gcuid oibre. Minimd +rinnce Gaeḋealaċ ḋiḃ, aċt is i mBarla +ḋanfaid siad cainnt air agus sid de +n-a ḋiaiḋ sin. S an scal cadna ag gaċ +nḋ eile . N'l an fear soin cruṫanta +fs a ḋanfaḋ nḋ do ḃ'fearr de leanḃaḃ +leis an saġas so oideaċais n <i>Anglo Irishmen</i>. +Sin go crunn at againn d +ḋunaṁ doḃ. N'l ann aċt ag casaḋ +le baraile na tna briste do lonaḋ.</p> + +<p>N'l riteaċ na ceiste seo, n sḃil na +teangan le faġil taoḃ amuiġ de'n scoil +Ġaeḋealaiġ. Is igin na leanḃa do ċur +uirṫi, ⁊ gaċ nḋ d'oirfiḋ diḃ a ṁineaḋ i +nGaeḋilg. N ḋanfaḋ an galldaċas dṫ +n doċair annsoin diḃ. Do ṫuitfeaḋ s +siar sos doḃ mar a ṫuiteann an braon +de'n laċain. N fidir an teagasc so +ṫaḃairt i n-an-scoil nisinta indiu. N'l +sa ċeann is fearr aca so go for aċt scoil +ġallda. Caiṫfimd fin, ar an aḋḃar soin, +costas na scoile d'ḟulang sa ċad ḟscaḋ.</p> + +<p>N'l aṁrus ar doṁan, ar a ṡon sain, m +ċuirfimd suas , ⁊ m ṫiḋeann an obair +ċun cinn innti—m ṫigeann linn gn tairḃeaċ +a ḋanaṁ innti—nl aṁras ar doṁan +n go ndolfaḋ an brd liġinn asti i +gcionn ċpla bliaḋain, ⁊ n go leogfaids +dinne leanaṁaint do'n obair do ċuireamair +ar bun innti.</p> + +<p>Is diġ liom fin go mbeiḋ eagla an +ċostais ar an gCoiste Ġnṫa; agus m +ḃonn is dċa gur ḃ'ḟidir do ḋaoiniḃ +lasmuiġ de'n Ċoiste an t-airgead do +ḋanaṁ suas. Tim ċoṁ cinnte go +ḃfuil an scoil ag teastil uainn, ċoṁ cinnte +go ndolfaḋ an Brd i gcionn ċpla +bliaḋan aisti, agus annsoin gur ḃ'ḟidir +dinn mrn d saġas a ḃeiṫ againn; ċoṁ +cinnte go ḃfuil saoraḋ na teangan innte, +go dtaḃarfad £5 d'an-ḟuireann Gaeḋilgeir +a ċuirfiḋ le ċile ċun do ṡolṫar.</p> + +<p>T saoṫar mr danta le deiċ mbliaḋna +againn. Ba r-lag r dtosnuġaḋ: +N'l bliaḋain a ġaḃann ṫarainn n tugamaoid +coiscinn ċun cinn—n tiḋimd pas +beag nos aoirde. Is maiṫ sin. Leanams +de. <i>Excelsior</i> ċoiḋċe! T coiscim na +bliaḋna so gan taḃairt fs againn. +Tugaims ċun scoile Ċonin .</p> + +<p>GRUAGAĊ an TOBAIR.</p> + +<hr style="width: 65%;" /> + +<h3>AN CL-ĊUMANN, (Teranta),<br /> +Cldir Gaeḋilge, Srid Ṁr na Trġa,<br /> +Baile ṫa Cliaṫ.</h3> + +<hr style="width: 100%;" /> + +<a name="TransLit" id="TransLit"></a> + + +<h1>LEABHRÁIN AN IRISLEABHAIR.—III.</h1> +<br /> + +<div class="ctr"> + <img src="images/image01.png" alt="Seanaid na nGaedheal" title="Seanaid na nGaedheal" /> +</div> + + +<h2>SCOIL GHAEDHEALACH.</h2> + +<h3>Aistí ó<br /> +"CHONÁN MAOL," "BEIRT FHEAR," +"AN tATHAIR PÁDRAIG Ó DUINNÍN," +Agus "GRUAGACH AN TOBAIR."</h3> + + +<div class="ctr"> + <img src="images/image02.png" alt="Chonnradh na Gaedhilge" title="Chonnradh na Gaedhilge" /> +</div> + + +<h3>Ar n-a chur amach<br /> +do<br /> +CHONNRADH NA GAEDHILGE,<br /> +Baile Átha Cliath.<br /> +1903.</h3> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="ZCLAR_AN_LEABHRAIN_SEO"></a><h2>CLÁR AN LEABHRÁIN SEO.</h2> + + + <a href="#I_SCOIL_GHAEDHEALACH"><b>I. Scoil Ghaedhealach, ó "Chonán Maol."</b></a><br /> + <a href="#II_SGOIL_GAEDHEALACH"><b>II. Scoil Ghaedhealach, ó "Bheirt Fhear."</b></a><br /> + <a href="#III_SCOIL_GHAEDHEALACH"><b>III. Scoil Ghaedhealach, ó'n Athair Pádraig Ó Duinnín.</b></a><br /> + <a href="#IV_CUIRTEAR_CORC_SA_BHAIRILE_FEASTA_A_UAISLE"><b>IV. Cuirtear Corc sa Bhairile feasta, a Uaisle, ó "Ghruagach an Tobair."</b></a><br /> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="ZREAMHRADH"></a><h2>RÉAMHRÁDH.</h2> +<br /> + +<p>Tháinig na haistí leanas annso amach i nIRISLEABHAR +na GAEDHILGE, agus táimíd dá gcur i +gcló arís le súil go ndéanfaid tuilleadh maitheasa, +agus go gcabhróghaid chum brostughadh ar an lá go +mbeidh scoileanna agus oideachas na hÉireann go +fíor-Ghaedhealach.</p> + +<p>Is é an rud atá 'gár lot agus gar gcoimeád siar +acht ná fuilimíd ag déanamh úsáid dár dteangaidh +féin chum gach éan-tsaghas gnótha do chur i gcrích. +Labhraimís Gaedhilg leis na leanbhaí scoile, múinimís +ealadhna is eile dóibh tríd an nGaedhilg, is annsoin +is gairid an mhoill go mbeidh Éire Gaedhealach amuigh +'s amach.</p> + +<p>FEAR AN IRISLEABHAIR.</p> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="ZI_SCOIL_GHAEDHEALACH"></a><h2>I. SCOIL GHAEDHEALACH.</h2> +<br /> + +<p>Sula dtosnuighthear tigh, léirighthear an +talamh, baintear an fód, rómharthar go +bhfaightear bun daingean dlúth & cuirtear +an chloch-chúinne annsoin. Támuid-ne ag +léiriughadh na talmhan. Is gnó tairbheach é +& gnó trom. Támuid ag árdughadh tighthe +leis acht i n-ionad a gclocha cúinne do +dhingeadh síos mar a bhfuil an chré ghlas +chruaidh is eadh is baoghlach go bhfuilmíd 'gá +gcur ar thalamh bhog do chritheann fá n-ár +gcosaibh.</p> + +<p>Tá bun is na ceanntraibh Gaedhealacha +agus má shuidhtear tigh air sin ní réabfadh +gaoth ghuairneáin na nIndiatha Thoir na +tigh sin.</p> + +<p>Measaim gur bh'iascaire d'árduigh an +chéad tigh i mBaile-Átha-Cliath i bhfad ins +na ciantaibh. Ní raibh aige chuige acht +cleathacha adhmaid chum fallaí, & scrath an +tailmh chum dín a thighe, acht as an gcéad +thosughadh soin d'fhás Sráid Uí Chonaill mar +a gcuireann Connradh na Gaedhilge fútha +indiu.</p> + +<p>Cuirimís-ne leis tigh ar bun—scoil +Ghaedhealach, i gceanntar Ghaedhealach—is +cuma cá mbeidh sí suidhte, thiar, thuaidh nó +theas, acht go mbeidh an áit Gaedhealach. +Caidé an cuma is fearr chum a déanta? +Is eól d'ár dtimthirí an áit is oireamhnaighe +le n-a leithéid do chur ar bun acht dála na +cuma is fearr chum an ghnótha do chur chum +cinn bheinn buidheach do chách a chomhairle +thabhairt dúinn.</p> + +<p>Dar liom-sa tá an scoil curtha suas +cheana agus ní fhuil againn acht a cruth +d'atharrughadh. 'Sí an scoil Bhéarlach úd í +do thóg an sagart paróiste le cabhair an +Bhuird Oideachais. Tá sé riachtanach orainn +ar dtúis cead an tsagairt agus cead +tuismidhe na leanbh d'fhagháil agus an scoil +do cheannach ó'n mBord. Díolfaidh an +bord í go mear má bheidh fhios aca go +bhfuilmíd dáiríribh agus go bhfágfamuis a +scoil 'n-a fotharach folamh aca chum scátha +thabhairt d'uanaibh lá fearthainne. Muna +bhfuil sí oireamhnach d'ár ngnó dhéanfainn +ceann nuadh. "Cad do dhéanfar leis an +máighistir mbocht atá annsúd?" adéarfaidh +duine éigin. An méid seo go +deimhin. Má tá fios a ghnótha aige, sé sin +má tá sé 'n-a chumas Gaedhilg is léigheann +maith do mhúineadh do'n aos óg, tógfar é +ó smacht an Bhuird Oideachais, tabharfar +tuarastal níos fearr dó ná tá aige agus +coinghill freisin go bhfuighidh sé an tuarastal +soin ar feadh a bheathadh acht a ghnó do +dhéanamh go maith & aire thabhairt dó féin.</p> + +<p>Déarfainn gur bh'fhiú fear maith tuarastal +200 púnt 'sa mbliadhain, do mhúinfeadh an +leanbh ó thosach i nGaedhilg, & do dhéanfadh +clár oibre mar leanas:—</p> + +<p>GARSÚIN IS GEARRCHAILLÍ I n-ÉINFHEACHT AMUIGH +IS AMACH LE SÉ BLIADHNA D'AOIS,</p> + +<p>An chéad bhliadhain:</p> + +<div class="blkquot"><p>Gaedhilg amháin is Teagasc Crióstuidhe.</p></div> + +<p>An dara bliadhain, & as soin go dtí an +t-aonmhadh bliadhain déag:</p> + +<div class="blkquot"><p>Gaedhilg, Stair, Teagasc Críostuidhe, Áireamh, +léar-eólas, Béarla—gach nídh múinte thre +Ghaedhilg.</p></div> + +<p>An t-aonmhadh bliadhain déag:</p> + +<div class="blkquot"><p>Ealadhna eile, Tómhas Cruinne, & Úclid.</p></div> + +<p>Ó'n t-aonmhadh bliadhain déag suas:</p> + +<div class="blkquot"><p>Caithfear bean-mhúinte do sholáthar do na +cailíníbh i dteannta an mháighistir, do mhúinfidh +Fuagháil, Cniotáil, Nigheachán, Cócaireacht is gach +nídh do bhaineann le tigh, is le héanlaithe.</p></div> + +<p>Ba chóir go bhfuighthidhe a leithéid sin de +mhúinteóir ar chéad go leith 'sa mbliadhain +& ar an oiread céadna fear do mhúinfeadh +míniughadh talmhan do na buachaillíbh.</p> + +<div class="blkquot"><p>Caithfear trí acra do cheannach cois na scoile +i gcóir gach saghas míniughadh talmhan do mhúineadh +dhóibh ní amháin as leabhraibh acht as obair lámh. +Is leis na haosánaigh toradh na talmhan soin & +cuirfear i dtaisce dhóibh a luach, mar díolfar ar +an margadh na barraí.</p></div> + +<p>Is é míniughadh talmhan an t-eólas is +oireamhnaighe d'ár ndaoinibh indiu. Níor +múineadh fós dóibh é, agus tá a rian air, +támuid creachta ag tíorthaibh deórata +toisc nach bhfuil an t-eólas cruinn againn +le sochar do bhaint as an dtalamh. Deir +fir eólacha go mbainfidhe a chúig n-oiread +sochair as an dtalamh so againn is baintear +as indiu. Dá mbainfidhe féin ba +bheag an bhrigh dhúinn-ne é mar bheadh sé go +dtí seo ag an bpéist sin an máighistir +talmhan. Tá breacadh an lae chughainn ámh, +agus is mithid d'fheirmeóiríbh na hÉireann +iad féin do ghléasadh. Tá daoine eile +lasmuigh ag déanamh airgid as a gcuid +talmhan agus ár dtír-ne ag dul chum +fiadhantais.</p> + +<p>Thall i nAlbain an t-am so de bhliadhain +is gnáthach le feirmeóirí na scioltháin do +chur i mboscaíbh istigh i dtighthibh agus ithir is +aoileach do chur leó go séideann na bog-ghais +thre shúilibh na sciolthán soin. 'Sa mhí +seo chughainn sáithfear na scioltháin sin i +dtalamh is beidh prátaí nua san Abrán atá +chughainn aca súd. Chonnac fiche púnt dá +thabhairt ar thonna prátaí nua roimh Bhealtaine +i gcathair Lúnduin. Ní áiteómhadh +an saoghal orm 'ná go bhfuil sé i gcumas +feirmeóirí na hÉireann an rud céadna do +dhéanamh. Tháid siad chomh gasta is chomh +críochnamhail leó súd thall, acht amháin nach +bhfuil eólas mínighthe talmhan aca. Ní +féidir leó dá réir sin dhá bharra prátaí do +bhaint as an dtalamh i n-éin-bhliadhain amháin +& an leasughadh ceart do chur ar n-ais ann +gcás ná raghadh an talamh soin i ndísc.</p> + +<p>"An as scoilín Gaedhealach do mheasann +tú an t-eólas soin do mhúineadh do na +feirmeóiríbh?" adéarfaidh duine éigin, is é +ag leamh-gháiridhe. Go réidh, a dhalta. Ni +fhuil síol-chnó na daire chómh mór le +méaracán, acht féach ar bhile na coille +d'fhásann uaidh, a cheann go hárd, a phréamha +go doimhin, a chabhail thoirteamhail, a ghéaga +reamhra, righne. D'fhás an crann uaibhreach +soin as beagán, ní raibh deabhadh 'ná deithneas +air, acht níor staon sé riamh gur fhás +sé. Féach go cruinn air, is machtnuigh!</p> + +<p>D'éis an chéad scoil Ghaedhealach do chur +ar bun & taithighe bheith againn ar an ngnó, +is féidir linn scoileanna eile d'fhagháil +mar a múinfear gach uile chéird do theastóchaidh +uainn i nÉirinn, mar atá leasughadh +leathair, gréasuidheacht, figheadóireacht, +táilliúireacht, siúinéireacht, & cearda eile. +Cuirfear árdscoil ar bun i mBaile Átha +Cliath, nó gCorcaigh, nó i nGaillimh, le +haghaidh gach ealadha thairbheach do mhúineadh +as Gaedhilg do'n aos óg do thoghfar as na +scolaibh Gaedhealacha. Chuir ár sinsir +scoileanna na Teamhrach is Chluana, Bheannchoir +is Árdmacha ar bun, & leath a gcáil ar +fuid an tsaoghail. Tá an fhuil chéadna +ionnainne. Misneach, a chlann ó! Is linn-ne +tír gheal-innseach na hÉireann, & is +gearr go mbeidh sí againn le congnamh Dé.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> + +<div class="blkquot"><p>Mar a gcuireann C. na G. fútha, <i>where the G.L. +put up (reside)</i>. Tuismidhe, <i>parents</i>. Áireamh, <i>Arithmetic</i>. +Léar-eólas, <i>Geography</i>. Tómhas Cruinne, +<i>Geometry</i>. Míniughadh talmhan, <i>Agriculture</i>. Aosánaigh, +<i>youngsters</i>. Tíortha deórata, <i>foreign countries</i>. +Scioltháin, <i>"cut" potatoes for seed</i>. Ithir, <i>earth-mould</i>. +Ní áiteomhadh &rl. <i>The world would not +persuade me</i>. Críochnamhail, <i>industrious</i>. Síol-chnó +na daire (no darach), <i>the seed nut of the oak, acorn</i>.</p> + +<p>CONÁN MAOL.</p></div> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="ZII_SGOIL_GAEDHEALACH"></a><h2>II. SGOIL GAEDHEALACH.</h2> +<br /> + +<p>Tá an ceart ar fad ag Conán Maol. +Teastuigheann sgoil Ghaedhealach uainn. +Ní múineadh atá againn i nÉirinn anois +acht creachadh, & tá a rian orainn. Tá an +donas a' teacht ar ár dtír. Ní'l againn +acht bliadhain níos measa 'ná a chéile. Tá +muinntir na tuaithe a' scaipeadh agus a' +meathadh, & tá na sráid-bháiltí beaga ag +dul i n-olcas gan aonach gan margadh +foghanta.</p> + +<p>Féachaimís ar an dtalamh agus ar churadóireacht +na tíre. Tá an chuid is mó de'n +talamh leath-bháithte le huisge, & ní hamháin +an talamh ísiol acht leicne árda. Is ortha +tá na barraí breaghtha luachra a' fás & gan +duine ná daoine a rómharfadh díog chun +iad a thiormughadh. Féach feirmeóirí na +hÉireann a' díol a gcod' coirce ar dhá +theistiún an chloch & a' tabhairt sgillne ar +<i>Castalia</i> nó ar rud éicint eile go bhfuil +ainm mhór air.</p> + +<p>Féach ár dtír agus í maol ó chrannaibh. +Nuair do b'fhéidir leis na huaislibh crainn +a chur níor chuireadar iad. Dá gcuirfidís +ní bheidís anois mar bheadh bacaigh a dúthaigh +ag iarraidh déarca ar Bhuindeam. Bheadh +airgead i n-a bpócaíbh aca & bheadh obair +ag lucht oibre atá anois a' teitheadh as +Éirinn. Agus cad is cionntach leis seo? +An saghas tabhairt suas a fuaireadar. +Níor cheap éinne go mba cheart d'uaislibh +na hÉireann eólas do bheith aca ar thalamh +na hÉireann. 'Seadh! tá toradh a ndeagh-oibreacha +aca anois, & is baoghlach liom-sa +nach ag dul i bhfeabhas a bheidh an sgéal aca +feasta.</p> + +<p>Acht cad deir an feirmeóir? Ceapann +seisean ná fuil éan-mhaitheas i gcrainn acht +iad do ghearradh & a dhóghadh. "Ní'l siad +acht a' sughadh brighe an tailimh." Ní baoghal +dó-san crann a chur. Gearrann sé an +crann mar gheall ar a bheith 'sa' tslighe air, +acht bíonn na mílte feóchadán & geósadán +a' fás i n-a pháirc aige.</p> + +<p>Nuair a bhí sé seo 'n-a gharsún a' dul ar +sgoil fuair sé árd-mhúineadh. Bhí fhios aige +cia'ca an cnoc is aoirde 'sa' domhan. Do +'neósfadh sé dhuit an méid uisge ghabh le +fánaidh le bliadhain i n-abhainn mhóir íochtair +Aimeirice, & bhí cúnntas cruinn aige ar +athair agus ar mhathair ríogh bhí 'sa' Róimh na +mílte bliadhan ó shoin. Badh dhóigh le duine +gur adhbhar captaín a bhí 'sa' gharsún agus +an saghas foghluim a fuair sé ar sgoil. +Nár chóir go mbeadh an bheag nó an mhór +d'eólas le fagháil aige ar an tslighe +bheathadh bhí i ndán dó. Acht ní mar sin a bhí. +Chonnaic sé na crainn a' fás; chonnaic sé +an duilleabhar a' séideadh ins an Earrach & +a' tuitim 'sa' bhFoghmhar; acht níor chuir +éinne 'n-a cheann ná raibh ó'n gcrann úd +ar thaobh an bhóthair acht greim fhagháilt ar +an dtalamh & go mbeathóchadh an t-aer é.</p> + +<p>Is cuimhin liom-sa sean-daoine nár chaith +lá riamh ar sgoil, & geallaim & deimhinghim +gur mó an t-eólas a bí aca ar churadóireacht +& ar nidhthibh a bhaineann le saothrughadh +na talmhan 'ná bhíonn anois aca so a chaitheann +na bliadhanta ar sgoil.</p> + +<p>Ní héin-iongnadh an sgéal a bheith mar +seo ag ógánaigh na haimsire seo. Tagann +mórán d'ár gcuid eólais chughainn ó dhúthchas. +Pé eólas a bhí ag ár seacht-sinsearaibh +is i nGaedhilg do b'fhéidir leó é chur i +n-umhail dá gclainn; acht ní raibh éin-mhesa +aca-san ar Ghaedhilg. Chaitheadar uatha í, & +i n-a theannta sgaradar le heólas na +sean-daoine a tháinig rómpa. B'fhéidir go +raibh beagán d'eólas a shinsear ag an +bpáisde ar dhul ar sgoil dó ar dtúis. Acht, +má bhí, níor b'fhada gur stracadh as na +préamhachaibh an t-eólas so, & má fhágadh +éan-chuid de gan stracadh, do múchadh é le +carta an Bhéarla sara raibh an leanbh leath-bhliadhain +ar sgoil. Thug na múinteóirí +iarracht ar síol an Bhéarla a chur. Ní raibh +an ithir ró-oireamhnach, & ba mhinic an síol +go holc, & ba mheasa é an leasughadh, & b'é +deireadh an sgéil é gur fhág an sgoláire +an sgoil & é gan Bhéarla gan Ghaedhilg.</p> + +<p>Bhfuil leigheas le fagháil ar an aicíd +seo? Tá, gan amhras. Tá an leigheas ag +an ndorus againn. Tá an leigheas i +dteangain ár sinsear. Moladh le Dia! tá +an leigheas ag oibriughadh anois. Tá síol +curtha i n-ithir mhaith. Ba mhaith linn-ne dá +bhfeicimís an geamhar a' teacht suas níos +treise & níos tiugha 'ná atá sé. Acht bíodh +foidhne againn. "Tagann gach maith le +cáirde," & "I ndiaidh 'chéile dhéantar na +caisleáin." Beidh barra maith againn fós, +le congnamh Dé.</p> + +<p>Ní doig liom féin gur tháinig an t-am +fós chun Sgoil Ghaedhealach "Chonáin +Mhaoil" a chur ar bun.</p> + +<p>'Sé is ceart dúinn úsáid a dhéanamh des +na sgoileanna atá againn. Má is maith +leis na stiúrthóirí é, is féidir leó Sgoil +Ghaedhealach a dhéanamh d'éan-sgoil atá +fútha. Anois ní fuláir nó tá sagart le +fagháil i Gceanntar Ghaedhealach a chuirfeadh +Sgoil Ghaedhealach ar bun. Agus muna +bhfuil a leithéid seo le fagháil, cuirimís +sgoil oidhche suas. Tá airgead le fagháil +ó'n Riaghaltachas ar an obair seo. Is féidir +linn-ne greim fhagháil ar chuid de chun na +Gaedhilge a mhúineadh & ní dóigh liom-sa go +bhfuil aon scairt 'sa' bhearnain le cosg a +chur orainn.</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<span>"An té ná bíonn láidir<br /></span> +<span>Ní fuláir do bheith glic."<br /></span> +</div></div> + +<p>Ní'lmid-ne láidir fós, & nuair ná fuilmid, +'sé is fearra dhúinn a dhéanamh 'ná +greim a bhreith ar gach buntáiste & úsáid a +dhéanamh díobh ar son na Gaedhilge.</p> + +<p>"Glac a bhfaighir & díol a bhféadfair."</p> + +<p>BEIRT FHEAR.</p> + +<h3>Gluais.</h3> + +<p>Creachadh, <i>spoiling</i>. A' scaipeadh & a' meathadh +<i>scattering and decaying</i>. Sráid-bhailtí, <i>villages</i>. +Leicne árda, <i>high hill-sides</i>. Dhá thuistiún an chloch, +<i>eightpence a stone</i>. Maol ó chrannaibh, <i>bare of trees</i>. +Crainn a chur, <i>to plant trees</i>. Ag iarraidh déarca, +<i>seeking alms</i>. Cad is cionntach, <i>what is to blame for +this</i>. Tabhairt suas, <i>up-bringing, education</i>. Ní +baoghal dó-san crann chur, <i>no fear of his planting +trees</i>. Cia'ca an cnoc is aoirde, <i>which is the +highest mountain</i>. Ghabh le fánaidh, <i>went down</i>. An +bheag nó an mhór d'eólas, <i>some little or much knowledge</i>. +Curadóireacht, <i>agriculture</i>. Is i nGaedhilg +do b'éidir leó, <i>in Irish they were able to make it +known to their children</i>. Stracadh as na préamhacha, +<i>torn out of the roots</i>. An ithir, <i>the soil</i>. Geamhar, +<i>young grass</i>. Scairt sa bhearnain, <i>a bush in the +gap</i>.</p> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="ZIII_SCOIL_GHAEDHEALACH"></a><h2>III. SCOIL GHAEDHEALACH.</h2> +<br /> + +<p>Is beag an mhaitheas dúinn bheith ag trácht +thar Ghaedhilg & ag áiteamh ar dhaoinibh +gur beó-theanga í muna bhféadfaimíd í +shaothrughadh mar shaothruighthear gach beó-theanga +'san Eóraip. Is beag an +mhaitheas bheith ag iarraidh smacht a chur ar +dhaoinibh bochta gábhataracha, ar lucht +iascaireachta, ar lucht sclábhaidheachta, is ar a +leithéididhibh, bheith ag iarraidh maide a +thabhairt dóibh muna labharfaid Gaedhilg iad +féin is muna labharfaid Gaedhilg le n-a +bpáistidhibh & bheith ag gearán ná fuil ruainne +do'n Spioraid Ghaedhealaigh fágtha 'n-a +measc nuair a mhothuightear an tuile ag +trághadh & gan caoi ar chasadh aici. Is beag +an mhaitheas é sin go léir muna bhféadaimíd +gach nídh bhaineann le n-a ngnó saoghalta do +mhúineadh dos na daoinibh i nGaedhilg. +Muna bhfuil brigh 'san Ghaedhilg fé láthair +acht chum iasc do chomhaireamh nó cearca +do dhíol ar mhargadh nó déirc a lorg ó thigh +go tigh nó fós chum amhráin shultmhara do +chanadh le hais na teineadh, ní fada fhanfaidh +fiú na bríogh soin féin innti, agus is beag +an mhaitheas dúinn bheith ag gabháil dí agus +ag tabhairt iarrachta ar í choimeád 'n-a +beathaidh. Ní féadfaidh daoine bheith i +gcomhnuidhe ag díol cearc nó ag comhaireamh +éisc nó ag lorg na déirce—caithfear a lán +rudaidhe nach iad a dhéanamh, & muna mbeidh +sé i gcumas na ndaoine iad a dhéanamh i +nGaedhilg déanfar i mBéarla iad agus +léigfear an Ghaedhilg le fuacht is le faillighe. +Má fhanann gach duine óg is aosta, a +labhrann Gaedhilg is ná fuil tabhairt suas i +mBéarla air, má fhanann sé 'n-a <i>illiterate</i>, +má's éigin dó a mharc (×) a chur i bpáipéar +i n-ionad a anma, má's éigin dó múinteóir +Béarla d'fagháil dá chlainn nó iad a bheith +'n-a n-<i>illiterates</i> mar é féin—má leantar +do'n chleas soin, is gearr a bheidh a leithéidí +sin d'<i>illiterate</i> n-ár measc, is geárr a +bheidh Béarla ag éinne acht drabhghail bheag +gan bhrigh. Cad do ruaig an Ghaedhilg as +Conntae Luimnigh, as Conntae Tiobrad +Árann, as ur-mhór de Chonntae Chorcaighe, as +Cathair Chorcaighe agus as conntaethibh is +cathrachaibh nach iad? Cad do chuir an fán +uirthi, ó aimsir an droch-shaoghail go dtí +seo? 'Neosad-sa díbh cad do chuir fán +is ruagairt ar ár dteangain. Leath-chéad +bliadhan o shoin nó ós a chionn bhí sí dá +labhairt go flúirreach ag óg is aosta ar +fuaid na Mumhan, & ba dhóigh le duine ná +tiocfadh aon bhriseadh go bráth uirthi. Bhí +filidheacht le fagháil aisti, bhí scéalta +fiannaidheachta le fagháil aisti, bhí comhrádh +suilt is grinn le fagháil aisti. Dar ndóigh +ba mhaith an rud sain. Acht ní fhéadfadh +daoine maireachtaint ar rannaibh filidheachta, +is ní bhainfeadh eachtraidhe ar Oisín is ar +Oscar an tart ná an t-ocras de mhuirighean +óg neamh-chongantach. Níor féadadh dul +chum cinn le gnó an tsaoghail gan tabhairt +suas éigin oireamhnach, & ní raibh an tabhairt +suas soin le fagháil i nGaedhilg, & bhí sé le +fagháil i mBéarla. Dá bhrigh sin cuireadh an +Ghaedhilg i leath-taoibh & tá a rian uirthi indiu. +Tá an rud céadna soin ar siubhal fá láthair. +Táthar ag cur na Gaedhilge i leath-taoibh +d'fhonn tabhairt suas tairbheach d'fhagháil i +mBéarla. Agus beifear dá cur i leath-taoibh +go mbeidh sé 'n-ar gcumas teagasc +oireamhnach tairbheach a thabhairt i nGaedhilg +do'n aos óg a labhrann í do réir dhúthchais. +Is maith an rud timthiridhe do scaoileadh +amach fá'n dtuaith; is maith an sud +craobhacha do chur ar bun annso is annsúd +'sna críochaibh Gaedhealacha. Ní'l aon locht +agam le fagháil ortha, acht creid mise leis +ní réidhteochaidh timthiridhe an cheist go lá +an chunntais. Dá mbeadh timthire againn i +gcóir gach sráid-bhaile nó gach baile +Gaedhealach & gach timthire a bheith ag obair +go dian dúthrachtach ó cheann ceann na +bliadhna, dá mbeadh craobh do Chonnradh na +Gaedhilge i ngach baile & na leabhair is deise +'san domhan dá gcur amach gach seachtmhain +agus an ceól is bríoghmhaire i nÉirinn dá +spreagadh agus an rinnce is anamamhla le +fagháil fá ghléas againn—ní chuirfeadh na +neithe sin go léir sonas ná bail ar ár +dteangain dá mbadh rud é gur bh'éigin do'n +aos óg iompódh ar an mBéarla chum an +tabhairt suas d'oireann dóibh dá ngnó +saoghail d'fhagháil. Is mar sin atá an scéal +fá láthair, agus is mar sin a bheidh an scéal +go gcuirfear scoileanna fíor-Ghaedhealacha +ar bun. Acht mar adeir Conán Maol, +tosnuightear le héan-scoil amháin. Bíonn +gach aon tosnughadh lag. Lastaréan-choinneal +bheag amháin mar thosnughadh, agus is gearr +go mbeidh soillse ar ndóthain againn. An +bhfeacabhar riamh an chuma i n-a lastar na +coinle 'sna heaglasaidhibh. Nuair a bhíonn +cruinniughadh mór bailighthe le chéile agus +coinneal i láimh gach duine aca, faghthar +aon bhuaiceas bheag amháin; lastar í; lastar +coinneal i láimh dhuine éigin léi, druideann +an duine sin a choinneal ar lasadh chum +coinle a chomhursan, & lasann a choinneal; +lasann siúd coinneal an té bhíonn le n-ais, +agus dá réir sin ritheann an teine ó dhuine +do duine, agus is gearr an mhoill go +bhfeictear blaodhm solais ag gealadh na +heaglaise go lonnrach agus ag cur compórd +is áthas ar na daoinibh ar fad. Is mar sin +a bheidh an scéal againn i dtaoibh na scoile, +cuirtear aon scoil amháin ar bun; lastar +an choinneal bheag amháin, agus is gearr le +congnamh Dé go mbeidh blaodhm soluis ag +éirghe ó chúig áirdibh na hÉireann ná múchfar +go deó na ndeór. Is mithid dúinn +tosnughadh. Is cuma cá gcuirfear an scoil +sin ar bun—i nDún na nGall, i gConntae +na Gaillimhe nó i gCiarraidhe. Acht ó's +Ciarraidheach Conán Maol, ó's Ciarraidheach +"Beirt Fhear" agus ó's Ciarraidheach +mé féin, agus nuair ná fuil aon chríoch ná +Conntae eile ag tabhairt fá'n obair seo, is +dóigh liom gur fearra dhúinn tosnughadh le +Ciarraidhe—áit éigin thiar an fad i mBaile +an Fheirtéirigh nó i nÍbhráthach nó i nGleann +Beithe. B'fhearr liom aon scoil fíor-Ghaedhealach +amháin 'ná dhá thimthire. Caithfear +airgead do sholáthar acht ní dóigh liom go +bfágfaidh na Ciarraidhigh cibé áit i n-a bhfuil +siad aon easnamh orainn, agus ní'l amhras +ná go dtabharfaidh an Árd-fheis congnamh +dúinn agus go mbeannóghaidh sí ár n-obair. +Tosnuighmís le congnamh Dé agus do réir +mo thuairime níor rinneadh obair riamh ar +son ár dteangan níos fearr 'ná an obair +do cheap Conán Maol.</p> + +<p>PÁDRAIG UA DUINNÍN.</p> + + + +<hr style="width: 65%;" /> +<a name="ZIV_CUIRTEAR_CORC_SA_BHAIRILE_FEASTA_A_UAISLE"></a><h2>IV. CUIRTEAR CORC SA BHAIRILE FEASTA, A UAISLE.</h2> +<br /> + +<p>Nuair bhíos-sa ar scoil sa tseana-shaoghal, +ní raibh námhaid ba mhó agam ná bairile. +Seo mar a thárlaidh sin. An mí-fhortún +máighistir a bhí againn, ní raibh oiread mo +dhuirn ann, acht bhí béic asail aige, & rud +ba mheasa na soin, slat chomh fada le slat +Mhaoise. "Anois" adeireadh sé, agus é ag +rástáil síos agus suas, agus ag fáscadh na +slaite ar tí na súl a bhaint asainn, "tá +bairile áirithe ann agus dhá pholl ann—poll +'n-a bhun agus poll 'n-a bharr, agus dhá +corc ionnta. Dá mbeadh an bairle lán +d'uisce agus go dtarraiceoghthá an corc +thíos do bheadh an bairile follamh i gcionn +deich nóimití; acht dá mbeadh sé follamh & +go leogfá uisce isteach ann tríd an bpoll +thuas, do bheadh sé lán i gcionn dhá nóimit +déag. Cuir i gcás anois go mbeadh an +bairile lán, agus go dtarraiceoghthá an dá +chorc i n-éinfheacht, cahuin a bheadh sé i +n-dísc?"</p> + +<p>Is ar an gceist seo do chuimhnigheas an lá +fé dheireadh nuair chonnac aiste Chonáin +Mhaoil mar gheall ar an scoil Ghaedhealaigh. +Mar is solaoid d'Éirinn an bairile úd. +Bhí sí ar scéidhe de Ghaedhilg—cnuasach +saothair intinne ár sinsear romhainn. +Annsoin, do tháinig an fealltóir Sasannaigh, +& do dhein sé poll i dtóin an bhairile, agus +siúd an t-uachtar saidhbhir le fánaidh. I +n-ionad an phuill a stop is amhlaidh a +bhíomar-na, ar nós bhraisile leanbh timcheall +locháin ar thaobh sráide glagair, ag rinnce +& ag bualadh bas le spórt nuair choncamair +na caisí geala ag gabháil síos, agus do rop +cuid againn ár méaranna sa pholl ghá fhairsingiughadh +i gcás go mbeadh tuile níos +mó againn.</p> + +<p>Sul a raibh an tubaist ar fad déanta +againn do tháinig fir chalma Chonnradh na +Gaedhilge d'ár gcose. D'éis aghaidh béil a +thabhairt orainne do chuadar ag stop an +phuill. Acht níor leog an Sasannach dóibh é.</p> + +<p>"Pé nídh is mar a dheineann an Bairile," +ar sé, "is liom-sa an poll soin, agus ní +leómhthaidh sibh barra méire a leogaint +air."</p> + +<p>"Déinimís poll i gceann an bhairilie" +arsa na fir, "agus cuirimís tuilleadh +uachtair ann."</p> + +<p>Do déanadh mar sin, agus do chuireadar +fios ar uachtar ar fuid na tíre le cur 'sa' +bhairile; acht, foríor! tá uachtar gann i +nÉirinn anois. Cuireadh stranncán maith +ó Bhaile Mhúirne chúcha, cuid ó'n nGailimh, +cuid ó Chiaraidhe. Do chuir an tAthair +Peadar tuna uaidh féin chúcha; agus do +bhailigh Cú Uladh, an fear bocht lán poitín +dóibh thall 'sa abhus i dTír Chonaill. 'N-a +n-éaghmais sin, is minic ná raibh le fagháil +aca acht an bainne géar, an lionn caol, & +an bhláthach. Ní ag lochtughadh na ndaoine +n-a thaobh soin atáim, mar thugadar uatha go +toilteanach é, & ní raibh a mhalairt aca.</p> + +<p>Tá atharrach scéil le tamall againn, agus +ó tá is dóigh liom-sa nár mhisde dhúinn +a tharrac chugainn. D'fhág na Sasannaigh an +bairile fúinn féin. Nach mithid dúinn an +corc a chur ann? Bhí tuigsint mhór i +mbairile ag an máighistir úd a bhí orm-sa, +agus déarfadh sé ná tiucfadh leis an +nGobán Saor féin é líonadh faid a fágfidhe +a leogaint uaidh tríd an uathais mhóir úd +'n-a thóin é.</p> + +<p>Ní ag dul i gcumhainge atá an uathais seo, +tá seacht gcomhachta ag cabhrughadh le chéile +chun í leathanughadh ó ló go ló. Farsingi-gheann +rith uisce poll choidhche. Ní'l éan-duine +a thógadh suas le galldachas ná déanfaidh +sé na daoine a bheidh 'n-a chomhluadar +gallda mar é féin. Chonnac-sa an lá eile +triúr leanbh óga nár chuaidh ar scoil riamh +ghá dhéanamh so le na sean-mháthair agus í i +n-aois a ceithre fichid. Bhí "<i>tiss</i>, a laogh," +agus "<i>neo</i>, a laogh," agus "<i>mindeen +yoursel</i>, a chuidín," ar bharra a teangan ó +mhaidin go hoidhche aici dhóibh. Tá an traen +agus na camthaí seirbhíseach a bhíonn na feidhil +á dhéanamh; tá an post, & buachaillí an +phuist a théidheann ó thigh go tigh san tuaith +dá dhéanamh; tá páipéar na seachtmhaine á +dhéanamh; an gnó céadna ar siubhal san +scoil & san séipéal; na timthirí atá amuigh +ó sna Bórdaibh seo a bhíonn ag comhairliughadh +na bhfeirmeóirí; na tighthe ósta & na +cuairteóirí & a lucht leanamhana—tá siad so +uile ag méadughadh an phuill úd, mar tá +siad ó cheann ceann de'n bhliadhain ag +dingeadh Béarla isteach ár gcluasaibh.</p> + +<p>Féachaimís anois an bhfuil ár sciath-chosanta +leathan láidir a dhóthain chun na +náimhde uile seo a choimeád uainn amach. +Tá ár seasamh ar na páistíbh. Chíonn gach +éinne é sin. Caillimís iad, agus tá sé chomh +maith againn 'slán beó' fhágaint ag ár +mbairile go deó. Coimeádamís Gaedhealach +iad, agus tá an lá linn. Ní fheadar an +dtuigid do léightheóirí deacracht an nídh +seo ámhthach. Labhradh éan-athair cloinne atá +ag casadh le n-a leanbhaí féin a thabhairt suas +mar badh chóir. Badh mhaith liom focal ó +Pheadar Ó Laoidhléis ar an gceist seo. Sé +lóbh is dóigh liom adeir gur cogadh síoraidhe +beatha dhuine ar an saoghal. Acht deirm-se +ná fuil sa chogadh so acht neamh-nídh seachas +an cogadh a bhíonn ar gach teinteán i n-a +mbítear ag casadh le leanbhaí do choimeád +Geadhealach i n-indheóin na náimhde do +áirimhigheas thuas. Agur má's mar seo atá +an scéal ag leanbhaí na nGaedhilgeóirí connus +atá sé ag an marcsluagh ná tabharfadh a +dtúismidhthe biorán buidhe ar ciaca bheidís +Gaedhealach nó Gallda! Cad do dhéinimíd-na, +muinntir na Gaedhilge, do sna leanbhaíbh +seo.</p> + +<p>Múinimíd páidreacha Gaedhilge dhóibh, ach +is i mBéarla déanfaidh an sagart agus an +t-Easpog iad do cheistiughadh; múinimíd +dóibh connus Gaedhilg do léigheamh, acht óir +is scoil Bhéarla í, caithfidh an Béarla bheith i +mbun 's i mbárr ár gcuid oibre. Múinimíd +rinnce Gaedhealach dhóibh, acht is i mBéarla +dhéanfaid siad cainnt air agus úsáid de +n-a dhiaidh sin. Sé an scéal céadna ag gach +nídh eile é. Ní'l an fear soin cruthanta +fós a dhéanfadh nídh do bh'fearr de leanbhaíbh +leis an saghas so oideachais ná <i>Anglo Irishmen</i>. +Sin é go cruínn atá againn dá +dhéunamh díobh. Ní'l ann acht ag casadh +le baraile na tóna briste do líonadh.</p> + +<p>Ní'l réiteach na ceiste seo, ná sábháil na +teangan le fagháil taobh amuigh de'n scoil +Ghaedhealaigh. Is éigin na leanbhaí do chur +uirthi, & gach nídh d'oirfidh dóibh a mhúineadh i +nGaedhilg. Ní dhéanfadh an galldachas díth +ná dochair annsoin dóibh. Do thuitfeadh sé +siar síos díobh mar a thuiteann an braon +de'n lachain. Ní féidir an teagasc so +thabhairt i n-éan-scoil náisiúnta indiu. Ní'l +sa cheann is fearr aca so go fíor acht scoil +ghallda. Caithfimíd féin, ar an adhbhar soin, +costas na scoile d'fhulang sa chéad fháscadh.</p> + +<p>Ní'l amhrus ar domhan, ar a shon sain, má +chuirfimíd suas í, & má théidheann an obair +chun cinn innti—má thigeann linn gnó tairbheach +a dhéanamh innti—níl amhras ar domhan +ná go ndíolfadh an bórd léighinn asti i +gcionn chúpla bliadhain, & ná go leogfaidís +dúinne leanamhaint do'n obair do chuireamair +ar bun innti.</p> + +<p>Is dóigh liom féin go mbeidh eagla an +chostais ar an gCoiste Ghnótha; agus má +bhíonn is dócha gur bh'fhéidir do dhaoinibh +lasmuigh de'n Choiste an t-airgead do +dhéanamh suas. Táim chomh cinnte go +bhfuil an scoil ag teastáil uainn, chomh cinnte +go ndíolfadh an Bórd i gcionn chúpla +bliadhan aisti, agus annsoin gur bh'fhéidir +dúinn mórán dá saghas a bheith againn; chomh +cinnte go bhfuil saoradh na teangan innte, +go dtabharfad £5 d'éan-fhuireann Gaedhilgeóirí +a chuirfidh le chéile chun í do sholáthar.</p> + +<p>Tá saothar mór déanta le deich mbliadhna +againn. Ba ró-lag é ár dtosnughadh: +Ní'l bliadhain a ghabhann tharainn ná tugamaoid +coiscéinn chun cinn—ná téidhimíd pas +beag níos aoirde. Is maith é sin. Leanamís +de. <i>Excelsior</i> choidhche! Tá coiscéim na +bliadhna so gan tabhairt fós againn. +Tugaimís chun scoile Chonáin í.</p> + +<p>GRUAGACH an TOBAIR.</p> + +<hr style="width: 65%;" /> + +<h3>AN CLÓ-CHUMANN, (Teóranta),<br /> +Clódóirí Gaedhilge, Sráid Mhór na Trágha,<br /> +Baile Átha Cliath.</h3> + +<hr style="width: 100%;" /> + + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Leabhrin an Irisleabhair--III +by "Chonn Maol", "Beirt Fhear", An tAthair Pdraig Duinnn, agus "Gruagach an Tobair" + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LEABHRIN AN IRISLEABHAIR--III *** + +***** This file should be named 16122-h.htm or 16122-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/1/2/16122/ + +Produced by Brendan O'Connor and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/16122-h/images/image01.png b/16122-h/images/image01.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9ec54e8 --- /dev/null +++ b/16122-h/images/image01.png diff --git a/16122-h/images/image02.png b/16122-h/images/image02.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..33cf37d --- /dev/null +++ b/16122-h/images/image02.png diff --git a/16122-page-images.zip b/16122-page-images.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..93952c4 --- /dev/null +++ b/16122-page-images.zip diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..2505f7d --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #16122 (https://www.gutenberg.org/ebooks/16122) |
