diff options
Diffstat (limited to '16062-8.txt')
| -rw-r--r-- | 16062-8.txt | 1230 |
1 files changed, 1230 insertions, 0 deletions
diff --git a/16062-8.txt b/16062-8.txt new file mode 100644 index 0000000..bdb9141 --- /dev/null +++ b/16062-8.txt @@ -0,0 +1,1230 @@ +The Project Gutenberg EBook of In het gebied van het Tsadmeer met de +expeditie Tilho, by L. Roserot de Melin + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: In het gebied van het Tsadmeer met de expeditie Tilho + De Aarde en haar volken, 1910 + +Author: L. Roserot de Melin + +Release Date: June 14, 2005 [EBook #16062] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE EXPEDITIE TILHO *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team + + + + + + +In het gebied van het Tsadmeer met de expeditie Tilho + +Naar het Fransch van L. Roserot de Melin. + + +De zending, die in 1906 aan kapitein Tilho van de koloniale infanterie +werd opgedragen, had ten doel, de engelsch-fransche grens tusschen +den Niger en het Tsadmeer vast te stellen in overeenstemming met het +protocol, op 29 Mei 1906 te Londen geteekend door een conferentie, +waarin Frankrijk vertegenwoordigd was door den heer Binger, toenmaals +directeur aan het ministerie van koloniën; door graaf de Manneville, +secretaris van de fransche ambassade en door kapitein Tilho, die ten +tijde van de eerste expeditie Moll gereisd had in het betreffende +gebied. Frankrijk had bij die overeenkomst een groote uitbreiding van +grondgebied verkregen, maar vooral won men erbij, dat de nieuwe grens +een verbinding tot stand bracht tusschen de fransche bezittingen +aan den Niger en het Tsadmeer, den Soedan en het Congogebied, en +dat voor de oude, volkomen kunstmatige grenzen een rationeele grens +in de plaats kwam, die de autonomie eerbiedigde van de verschillende +stammen, behoorende tot de protectoraten van de beide contracteerende +mogendheden. Toen moest nog op de plek zelve de aanwijzing van de +grens plaats hebben, die Noordelijk Nigeria moest scheiden van het +grondgebied van Zinder. Dit was de aanleiding tot de expeditie, +waar ik deel van uitmaakte. + +Engeland had vier officieren gezonden onder bevel van majoor +O'Shee. Frankrijk had als vertegenwoordigers, buiten kapitein +Tilho, gekozen den luitenant ter zee Audouin, den luitenant van +de koloniale infanterie Vignon en dokter Gaillard, geneesheer bij +de koloniale troepen. Buitendien had de minister van koloniën als +wetenschappelijken staf bij de expeditie ingedeeld den officier-tolk +eerste klasse Landercin, den geoloog Garde van Clermont, den luitenant +van de koloniale infanterie Lauzanne en mijzelven. + +Wanneer de expeditie haar begrenzingswerkzaamheden zou hebben +geëindigd, moest zij beginnen aan de studie van het Tsadmeer en de +in-kaart-brenging ervan, terwijl er tevens allerlei onderzoekingen +moesten worden verricht, zoölogische, mineralogische, ethnologische, +linguïstische, hydrographische, enz. We hadden dus een uitgebreid +programma, en luitenant Mercadier van het derde bataljon jagers was +dan ook door den minister van oorlog ter beschikking gesteld van het +Aardrijkskundig Genootschap, om hem te vergunnen, zijn wetenschappelijk +werk tot Nigeria uit te strekken en tot onze bezittingen tusschen +den Niger en het Tsadmeer. Men had afgesproken, dat de beide +gouvernementen op het einde van den winter zouden wachten, opdat men +met de werkzaamheden zou kunnen beginnen in klimaatsomstandigheden, +die zoo gunstig mogelijk waren. Eerst tegen den 1sten Januari moesten +de beide expedities zich te Gaya aan den Niger vereenigen, om van +daar de nieuwe grenslijn te doen aanvangen. + +Inderdaad bereikte de expeditie Tilho, die in het begin van de +maand November 1906 uit Cotonoe was vertrokken en die de Dahomey was +opgegaan, Gaya in Januari 1907 en zette den tocht naar het Tsadmeer +voort door het dal der Dallol Maoeri en der Gober Tibiri. Op dit deel +van haar tocht zullen wij de expeditie vergezellen. + +De inwoners van deze streek, die Goberaoea's worden genoemd, beweren, +dat ze uit Egypte afkomstig zijn. "Wij komen", zeggen ze, "uit Gypti, +waar de Pharao's regeerden." Maar niets wijst erop, dat dit werkelijk +hun afkomst is. In ieder geval herinnert niets, noch in hun gewoonten, +noch in hun bouwkunst, noch in hun kleederdrachten, ook maar in de +verte aan de karakteristieke eigenschappen van dat illustre volk. Men +is intusschen verbaasd, als men voor de eerste maal te Tibiri of te +Maradi komt, er een gebruik van mechanische krachten aan te treffen, +dat men nergens elders onder volken van het negerras vindt en dat +overeenkomt met een in Egypte gebruikt toestel. Het is namelijk +een inrichting om water te putten, die merkwaardig veel gelijkt +op de sjadoef van de Egyptenaren. Daardoor kunnen de Goberaoeia's +gemakkelijk hun velden besproeien, waar ze op kleine schaal katoen +en graan verbouwen. + +Buiten eenige woningen van leem, die door de sultans en hoofden in +beslag zijn genomen, zijn alle hutten van stroo opgetrokken. De +wand, bestaande uit een grof gevlochten mat, is voorzien van en +stevig gemaakt met korte paaltjes, die het mogelijk maken, de hut +op den grond te zetten, zonder dat het noodig is, palen in den +bodem te slaan. Het dak is iets aparts; het wordt als een domper +erop geplaatst, en door zijn eigen gewicht houdt het de heele hut +stabiel. Zooals te begrijpen is, kan men zulk een woning gemakkelijk +verplaatsen. Daar er geen meubels noodig zijn, daar er water in den +grond wordt aangetroffen op geringe diepte, daar de grond overal even +bruikbaar is vooral voor den verbouw van gierst, worden heele dorpen om +de geringste aanleiding verplaatst. De wegen zijn aan dezelfde snelle +veranderingen onderworpen; nauwelijks aangegeven in het bewegelijke +zand, zijn ze afhankelijk van de willekeur van den eersten den besten +neger, die op het denkbeeld verkiest te komen, zijn koren te planten +op de plek, waar den vorigen dag nog een weg was. En op die manier +bezorgt de topografie van dit land iemand veel verrassingen en een +terreinopneming, die met alle mogelijke zorg is verricht, loopt groot +gevaar, over twee jaren reeds weer foutief te wezen. + +Die bewegelijkheid van dorpen en wegen verontschuldigt in zekeren +zin de groote vergissingen, door de gidsen begaan, zoodra ze +zich verder dan een twintigtal kilometers van de plaats, waar ze +wonen, verwijderen; maar kan niet voldoende verklaren, hoe het +komt, dat de europeesche reiziger zoo moeilijk inlichtingen kan +krijgen. Is het vrees, wantrouwen, indolentie of onbegrijpelijke +onverschilligheid? Geheim van de negerziel! Het is intusschen zeker, +dat de bezwaren van den tocht herhaaldelijk worden vergroot door het +bijzonder karakter der bewoners van de streek. Hun handelingen zijn +vaak onbegrijpelijk. Nu eens ziet men drijvers, die, goed gevoed +en zeker van een hoog loon zijn, en die, terwijl ze hebben gezien, +hoe de collega's, voor wie ze in de plaats kwamen, werden betaald, +ineens de vlucht nemen den dag vóór de uitbetaling, en zonder reden +hoegenaamd, de kameelen en hun werk in den steek laten; dan weer +weigeren de bewoners der dorpen iets te verkoopen, zelfs tegen een +betrekkelijk hoogen prijs, al hebben ze de gevraagde levensmiddelen +ook in overvloed. + +Zoo kwam ik op een dag tegen tien uur in den morgen in een dorp van nog +al eenige beteekenis. Het hoofd, dat gewaarschuwd was, kwam dadelijk +uit zijn hut aan den kant van den weg bij de velden met reeds bijna +rijpe gierst. Het was een kleine grijsaard met witten baard, wiens +boosaardige oogjes, schitterend in een gelaat met ontelbare rimpels, +mij nieuwsgierig aankeken. Ik liet hem vragen om kippen, eieren, boter +en gepelde gierst voor mijn metgezellen, terwijl ik hem de verzekering +gaf, dat ik hem een goeden prijs zou betalen voor de levensmiddelen, +die hij mij zou verschaffen. De oude zette een bedroefd gezicht: +"Ik heb geen kippen", zei hij. Nu loog hij brutaal, want op datzelfde +oogenblik kraaide een haan victorie, en een kakelende kip vloog +tusschen mijn beenen door. + +Wat te doen? Ik kon geen geweld gebruiken, maar daar de kip het +hoofdgerecht moest uitmaken van mijn ontbijt, viel het mij moeilijk, +er afstand van te doen, en ik besloot, ten minste moreele pressie +uit te oefenen. Daar het vernuft van den tandmeester bij mij had +vervangen wat de natuur had verwoest, deel ik met een aantal van +mijn mannelijke en vrouwelijke tijdgenooten in de beschaafde wereld +het vermogen, om een deel van mijn gebit uit den mond te nemen. Met +een gezicht en houding, zoo ernstig, als het mij maar mogelijk was +te zetten, liet ik aan den ouden man uitleggen, dat hij ongelijk had, +mij zoo voor den gek te houden, want ik bezat een machtig toovermiddel, +zooals hij dadelijk zou zien. Toen mijn boy mijn woorden had vertolkt, +maakte ik mijn gebit los en legde het op mijn geopende hand, zonder +een woord te zeggen en plaatste daarna de tanden weer in mijn mond. En +toen verklaarde ik: "Indien in een half uur ik hier geen kip heb en +boter, eieren en gierstmeel, zal ik een der giersthalmen op uw veld +aanraken met mijn tanden, die ik, zooals ge gezien hebt, uit den mond +kan nemen, en gij zult geen oogst binnenhalen." + +Het hoofd had het slot van mijn toespraak niet eens afgewacht. De armen +ten hemel heffend, was hij gaan loopen, zoo hard, als zijn oude beenen +het hem vergunden, en te midden der verzamelde notabelen sprak hij +hun dringend en met veel bewegingen toe. "Ik heb", zei hij, met van +schrik wijd geopende oogen, "zijn tanden gezien, zijn eigen tanden, +die hij in den mond heeft, die heb ik in zijn hand gezien." En in zijn +geopende hand gaf de spreker krachtige slagen. Ik begreep het vervolg +niet van de toespraak van het hoofd, maar eenigen tijd later zag ik +hem aankomen met een half dozijn lieden uit zijn dorp. Hij bracht +mij een vijftiental kippen, een mand eieren en een groote kalebas +boter. Er was genoeg, om een heele compagnie te voeden, en ik moest +veel moeite doen, om hem aan het verstand te brengen, dat een enkele +kip en een half dozijn eieren ruim voldoende waren voor mijn behoeften. + +Juist als bijna alle omringende sultanaten, worden het sultanaat Cober +en dat van Tessaoea van elkander gescheiden door groote onbewoonde +gedeelten. Dat komt niet, omdat de grond er onvruchtbaarder is +dan elders, noch dat er ten minste op eenige diepte geen water te +krijgen is, maar nog tot in den laatsten tijd was het gevaarlijk +voor grensdorpen, al te dicht in de nabijheid te wezen van vijandige +sultanaten. Die groote uitgestrektheden van dicht bosch dienden maar +al te dikwijls tot schuilplaatsen voor de struikroovers en dieven, +alias de sultans en nog regeerende hoofden in dit deel van Centraal +Afrika. De enkele dorpen, die hier een plaats hadden gekozen, hebben +gastvrijer oorden opgezocht; de putten zijn verstopt geraakt; een +vlugge plantengroei heeft alle sporen van landbouw overwoekerd en +alleen een paar verkoolde palen op den weg van Tibiri naar Aguié +wijzen nog de plek aan van twee dorpen, die, naar de inboorlingen +beweren, in brand gestoken waren door de blanken. Zijn het Voulet en +Chanoine geweest? + +In den tijd, toen wij er waren, had het nog niet genoeg geregend, +dat de kleine laagten met water gevuld waren, en wij stonden toen, in +Juli 1907, vóór een tocht van 60 kilometer zonder water. Die afstand +lijkt niet zoo groot, maar, als men bedenkt, dat de kameelen en de +draagossen gemiddeld drie tot vier kilometer in het uur afleggen, +en dat het zoo goed als onmogelijk is, te marcheeren op het warmst +van den dag, wordt het eind veel grooter. + +Het eerste gedeelte van de reis werd opgevroolijkt door de ontmoeting +met Bormoe, sultan van Tessaoea. Dat machtig heer begaf zich naar +Maradi en had voor de reis zijn geheele civiele en militaire huis +gemobiliseerd, zijn vrouwen inbegrepen. Allereerst kwamen de mannen +te voet, sommigen met groote bogen en pijlen gewapend; dan eenige +ruiters in groepjes van twee of drie; iets verder de vrouwen, tusschen +de bagage op kameelen gezeten. De handpaarden van den sultan volgden, +gezadeld en opgetuigd. Het eene droeg een zadel met een pantherhuid +bedekt, wiens pooten langs de flanken vielen aan weerszijden; het zadel +van een ander, fijner en gelijkend op die sierzadels van fluweel met +zilver, die de marokkaansche en tripolitaansche kooplui importeeren +en die de vreugde uitmaken van de groote kinderen, die de negers zijn, +was zorgvuldig ingepakt in een veelkleurig omhulsel. + +Al die groepen trokken zonder eenige orde voort, soms op afstanden van +een kilometer van elkander verwijderd. De muzikanten te paard reden +al niet met meer regelmaat en flaneerden maar wat over den weg. Hun +tegenwoordigheid deed echter zien, dat het groote hoofd niet ver meer +was. Inderdaad verschenen eenige minuten later bij een bocht van den +weg een twaalftal gardes te paard, gewapend met Grasgeweren en precies +zoo gekleed als onze portiers in sociëteiten, zoo zelfs, dat ik eerst +meende een blanke den weg te zullen zien opkomen. Dat was de lijfwacht +van Bormoe. Deze verscheen weldra, omringd door zijn getrouwen en +verwanten. Hij was een man in de kracht des levens, wiens gelaat met +den zwarten baard een niet onsnuggeren indruk maakte. Hij liet zijn +paard stilhouden; we wisselden een paar begroetingen en gingen daarna +ieder onzes weegs. Terwijl ik mij verwijderde, kon ik niet nalaten te +denken, dat ik er wel heel armoedig uitzag, gekleed, zooals ik was, +in een bruin flanellen hemd met tot de ellebogen opgeslagen mouwen, +tegenover dien prachtigen heer en zijn talrijk gevolg! + +Die ontmoeting was het begin van voor mij lastige incidenten. Vier van +de drijvers, die mij waren bezorgd door het hoofd van Tibiri, maakten +van de wanorde, die, helaas, veroorzaakt werd door het voorbijtrekken +van den optocht over het smalle pad, gebruik, om de vlucht te nemen. Ik +zou er mij gemakkelijk over hebben getroost, als niet een van hen twee +levende schapen had meegenomen, die ik hem gezegd had te drijven en +die het grootste deel uitmaakten van den voorraad voor mijn gevolg +gedurende den dag, dien wij in het bosch zouden doorbrengen. Daarna +kreeg mijn paard, dat al lang geen voldoende rust had genoten, den +volgenden morgen een peeskramp en daar er geen dorp in de buurt was, +moest ik te voet door het zand de dertig kilometer afleggen, die ons +nog van Aguié scheidden. + +Maar dat was nog maar het voorspel. Toen we in dat dorp kwamen, liet de +bella's, drijvers van de ossen en kameelen, als gewoonlijk de dieren +brengen naar plaatsen buiten het bebouwde gebied, om te grazen. Ik +deed het zonder onrust, want behalve dat deze menschen, anders dan de +Goberaoea's tot hier toe geen pogingen hadden gedaan, om te vluchten, +scheidde hen voortaan een lange tocht door ongastvrij land van de +streek, waar ze woonden, en hun dieren hadden rust noodig. Hoe groot +was dus mijn verbazing, toen ik hen des avonds niet zag terugkeeren! Ik +dacht eerst, dat ze wat te ver waren gegaan, om weideland te zoeken, +en ik zond hun mannen te paard te gemoet. Verloren moeite! Ik vernam, +dat dadelijk na aankomst de roovers de kameelen hadden bestegen en dat, +de ossen vóór zich uitdrijvend, ze denzelfden weg hadden ingeslagen, +dien wij waren afgekomen, zonder zelfs te wachten op het maal, dat +ik voor hen in gereedheid had laten brengen. + +De toestand was kritiek. Mijn karavaan bestond uit veertig lasten, en +er was geen enkel lastdier in het dorp. Ik kon ook niet wachten, want +de instructies, die ik had ontvangen, schreven mij voor, ten spoedigste +naar Zinder te gaan, om er het voor de expeditie bestemde geld te +halen, en kapitein Tilho moest op mij wachten te Düngass. Met tegenzin +en omdat er mij niets anders overbleef, nam ik vijf dragers aan, die +ik de bagage liet dragen, waar ik het onmogelijk buiten kon stellen, +en, het goed achterlatend onder de hoede van twee tirailleurs, zette +ik mijn weg naar Tessaoea en Zinder voort. De schutters voegden zich +tusschen de beide plaatsen weer bij mij met de kisten en de lastdieren, +die ik inderhaast op den post van Tessaoea had gevraagd. Tot overmaat +van ramp was mijn horloge stil gaan staan. Daar ik geen ander middel +had van contrôle bij het opnemen van den weg dan mijn schreden, +waarvan ik de maat kende, moest ik mijn weg te voet vervolgen en +daarbij de passen tellen, vier volle dagen lang... + +De weg was nog al eentonig. Zand, altijd zand, in niet sterk +geaccentueerde duinen, waarop een struikgewas groeide van heesters, +die zelden de lengte van een mensch bereikten. In dat doodsche +landschap had het verschrikkelijke drama plaats, waarvan de kolonel +het slachtoffer werd. De graven van de kapiteins Voulet en Chanoine +zijn opgericht op een dagreis afstands van Tessaoea in de vlakte +van Maijir, waar de droeve tragedie werd afgespeeld. Hun lijken, die +eenigen tijd aan zichzelf werden overgelaten, waren elk afzonderlijk +begraven op de plaats zelve, waar ze waren neergevallen. Onlangs zijn +door de zorgen van den sectiecommandant van Tessaoea die stoffelijke +overblijfselen opgegraven en naast elkander gelegd onder den boom, +waar, naar men zegt, Voulet de officieren van zijn expeditie om zich +verzamelde, om hun mededeeling te doen van den moord op kolonel Klobb +en van zijn plan, een midden-afrikaansch rijk te stichten. + +De graven bestaan uit twee grafheuvels van aarde, uitgehold door de +winterregens. Ik heb met een der tirailleurs, die bij den troep van +Voulet behoorde, de omstreken van Maijirgui bezocht. Daar, waar nu de +rustplaats voor den troep is, was de expeditie bijeen; hier, op 30O +meter afstands van het dorp, stond de schildwacht, die op kapitein +Voulet schoot; iets verder op een heuvel van zand werd Chanoine +vermoord door zijn tirailleurs, naar wie hij zich begaf, om ze te +verhinderen, weg te loopen met wapens en bagage. Niemand zal eraan +denken, de groote misdaad van de beide officieren te verontschuldigen; +maar als men in aanmerking neemt, welke enorme moeilijkheden ze hadden +overwonnen, eer ze in deze streek kwamen en de bezwaren, waarmee ze +te kampen hadden gehad, gevoelt men bij het denken aan hun tragisch +einde een groot medelijden. + +Als men Zinder nadert, krijgt het landschap een ander voorkomen; +blokken graniet komen boven het zand te voorschijn en geven een +schilderachtig aanzien van rotsachtige heuvels. Men is zoo verbaasd, +steenen te zien, nadat men zoo lang heeft gereisd, zonder ze te +ontmoeten, dat het oog er aangenaam door wordt aangedaan. + +In een waren chaos van eruptief gesteente is de versterkte stad +Zinder gebouwd, en onze post ziet erop neer van hooge rotsen af, die +moedig ten hemel rijzen. Die post zou alleen al de reis waard zijn, +zoo belangrijk lijkt het werk van dengene, die de zware taak op zich +nam, dit stadje te doen verrijzen. De gebouwen wijzen op een bepaald +streven naar iets architecturaals en bewijzen, dat de inboorlingen uit +deze streek met het materiaal, waarover ze beschikken, veel meer kunnen +uitrichten dan hun buren. Noch te Timboektoe, noch zelfs te Djenné, +waarvan men de bouwwerken heeft geroemd als niet veraf staande van de +egyptische kunst, hebben de zwarte metselaars zulke sierlijke zuilen +weten tot stand te brengen, zulke stoute gewelven, zulk gracieus +beeldhouwwerk, als men in de residentie Zinder kan opmerken. + +Daarbij moet erkend, dat de ligging er veel toe bijdraagt, de plaats +bekoorlijk te maken. De hoofdgebouwen worden beheerscht door een soort +van kleinen toren, boven op een hoop rotsen, en het uitzicht, dat men +daar geniet, is niet zonder grootschheid. Aan den eenen kant ziet men +de stad Zinder (Birni n'Damangara), welker indrukwekkende muren tegen +de lucht afsteken; aan den anderen heeft men het groote dorp Zango, +dat belangrijker is dan de stad zelve. Op den achtergrond verflauwen +aan den horizon in een blauw verschiet de rotsachtige heuvels, die +in dit bijzonder vlakke land nog van vrij groote afmeting lijken. In +den winter zijn de duinen begroeid met fijn, hard gras overal, waar de +gierstvelden niet hun halmen doen oprijzen, en niemand zou vermoeden, +dat eenige maanden later dat groen verdwijnen zal en plaats zal maken +voor het bewegelijke zand, dat door het minste windje opstuift en +overal heen waait, door dringend in oogen, ooren en tot in de kast +van het horloge. + +Maar als men, door het uiterlijk van Zinder aangelokt, achter de +muren doordringt, ontdekt men een groote, verlaten ruimte, waar eenige +verspreide groepen ellendige hutten staan, met zwart geworden stroo +bedekt, en een tiental leemen bouwsels, waarvan de muren in puin +vallen middenin vuilheden van allerlei soort. De gieren, die nochtans +talrijk zijn, kunnen er niet spoedig genoeg opruiming onder houden in +de straten. Geen drukte of levendigheid; het lijkt wel, of ook de nog +overeindstaande hutten onbewoond zijn. Sinds lang al nam de bevolking +van Zinder telkens af van jaar tot jaar, het vertrek van den sultan +heeft den laatsten slag toegebracht aan het oude Demagherin. Rondom den +voortvluchtigen sultan leefden, net als vroeger om alle negerkoninkjes, +meer of minder groote heeren, cliënten en gevangenen, een niet gering +aantal. De heeren zijn afgereisd, want allen waren gecompromitteerd +en vreesden weerwraak; de bevrijde gevangenen namen de vlucht en de +anderen, die niets meer te winnen hadden, gingen ook heen. Zinder is +voor het oogenblik dood. + +Daarentegen neemt de bevolking toe in Zango, en de aanblik van dit niet +versterkte dorp biedt een groote tegenstelling aan met Zinder. Alle +kooplieden hebben er zich gevestigd, de reizigers stappen er af +evenals de Tripolitanen, die de handelshuizen van de Barbarijsche +kust vertegenwoordigen. Er heerscht groote levendigheid bijna den +geheelen dag; de markt is druk, en de winkels der kooplieden zijn +altijd overvol bezoekers, zoo niet van koopers. + +Maar om de waarheid te zeggen, is de bloei van de plaats nog maar +betrekkelijk en hij kon vertienvoudigd worden. Zinder en Zango hebben +voor het oogenblik gebrek aan handwerkslieden, want de Haussa's zijn in +de eerste plaats landbouwers. Dat gemis doet zich te sterker gevoelen, +daar op nauwelijks tweehonderd kilometer afstands de stad Kano ligt, +een engelsche stad, de belangrijkste plaats van inboorlingen in geheel +West-Afrika, waar men overvloed van arbeiders heeft. Zoo gaan dan ook +de huiden der schapen, die in grooten getale in de buurt van Zinder +worden gedood, naar Kano, waar ze gelooid worden en van waar ze naar +Marokko en Tripolitanië worden verzonden, om er te dienen voor het +vervaardigen van de voorwerpen van marokijnleder. Ook het in groote +hoeveelheid in die streek verbouwde katoen wordt naar Kano vervoerd, +waar de kooplieden het verven en dan de weefsels voor het dubbele +van den prijs weer verkoopen aan dezelfde personen, die de stof +hebben geleverd. In de laatste jaren tracht men daar wel iets aan te +veranderen, en looiers en ververs worden onder goede voorwaarden naar +Zango gehaald met den steun der commandanten. + +Daarentegen is Demagherin weer bevoordeeld in graansoorten, hoewel de +omstandigheden zich tegen de bewoners keeren door hun eigen schuld. Als +de oogst is binnengehaald, houden de inboorlingen maar even zooveel, +als ze voor hun onderhoud noodig hebben en haasten zich naar Kano, om +er hun gierst te ruilen tegen europeesche of inlandsche stoffen, die +hun toelachen. De gierst, die gemakkelijk groeit, kost hun weinig en ze +krijgen er niet veel voor. Ongelukkig strekken de bewaarde voorraden +nooit tot den volgenden oogst, en dan moeten ze zich wenden tot de +slimmerds, die ten tijde van den oogst goedkoop gierst inkoopen en +dan van de schaarschte gebruik maken, om tegen fabelachtige prijzen +te verkoopen. + +Men zou licht kunnen denken, dat menschen, die zoo bepaald landbouwers +zijn, zachte zeden zouden hebben. Dat is volstrekt niet het geval. Het +komt niet zelden voor, dat men een inboorling ontmoet, die zijn +rechterhand mist; minder vaak, maar het komt ook voor, dat iemand +twee handen mist. Dat komt, dat vóór onze bezetting de lichamelijke +straffen verschrikkelijk waren. Als een persoon aan diefstal schuldig +was bevonden, sloeg men hem de rechterhand af. In geval van recidive +sloeg men ook de linkerhand af, en de derde maal moest het hoofd eraan. + +Het Noorden van de streek Demagherin doet zich voor als een vrij +effen zandvlakte. De boomgroei beteekent er weinig, en de zonderling +gevorkte doempalmen worden talrijker, hoe dichter men Bornoe nadert, +terwijl tegelijkertijd de zoutmeren verschijnen. De grensstreek gelijkt +meer op de omstreken van Sabon-Birni en Sansanné-Aïsa. De plantengroei +is er dichter dan in het Noorden, zonder dat hij nog zeer dicht is, +en van een aangename en koele schaduw is onder de boomen met gedoomde +takken en bladeren geen sprake. + +Leeuwen komen nog in vrij grooten getale voor. Ik kreeg zelf niet +anders dan de sporen van die dieren te zien; maar de luitenant ter +zee Audoin had het geluk, een leeuwin te schieten, wat niet zijn +eerste welgelukte schot was. Het gebeurde een weinig ten westen van +Katsena onder de volgende omstandigheden: De heer Audoin, die toen +juist aan de grens voor de plaatsing der grenspalen kapitein Tilho +verving, toen die laatste licht ongesteld was, was vroeg in den morgen +vertrokken door een woestijnachtige streek. Hij reed aan de spits +van zijn karavaan met zijn tolk en zijn lijfknecht, toen ze, aan den +rand van een uitgedroogd moeras gekomen, het karakteristieke gebrom +hoorden van leeuwen, die in hun slaap gestoord worden. Niet wetend, +waar het geluid precies vandaan kwam, reed hij nog iets verder en zag +zich opeens staan tegenover een zeer mooie leeuwin op geen dertig pas +afstands. Het dier was half in de struiken verborgen en liet dreigend +de tanden zien. Met een flinke koelbloedigheid stapte Audoin van het +paard, ging een paar meters naar voren, mat den leeuw met de oogen +en gaf vuur. + +Weg was het beest, maar het gebrul nam in hevigheid toe. Op hetzelfde +oogenblik ging een leeuw in pijlsnelle vaart op eenige meters afstands +van de kleine groep voorbij en vluchtte. Het bosch was op die plek +zoo dicht, dat de jager verscheiden vergeefsche pogingen deed, om bij +het punt te komen, waar de leeuwin verdwenen was. Intusschen hield +het gehuil niet op of ten minste het deed zich telkens weer hooren, +als de zeeofficier een beweging maakte, om te naderen. + +"Misschien", dacht hij, "heb ik alleen een jong leeuwtje gedood +en is de moeder erbij gebleven." In die omstandigheden zou het +dwaasheid geweest zijn, te trachten dichterbij te komen. Er moest +intusschen een eind aan komen. De tirailleurs van het geleide waren +komen aanloopen met reuzenpassen. Twee van hen werden aan elken kant +van den weg geplaatst, hun geweer gereed houdend met de bajonet erop, +en de luitenant trad moedig vooruit. Een paar meters verder bemerkte +hij het verscheurende dier op de zijde liggend en geen teeken van +leven meer gevend. + +Tot overmaat van zekerheid loste hij nog een laatste schot op den, +naar hij meende, dooden leeuw. Of dat ook goed was! Want in een +uiterste poging sprong het dier op, vloog verscheiden meters van +links naar rechts en viel neer op korten afstand van den moedigen +jager. Het was gedaan. De eerste kogel was in het voorhoofd gedrongen +en was dichtbij den staart uitgekomen, na het lichaam in zijn geheele +lengte te zijn doorgegaan. + +Verzekerd, dat de leeuwin werkelijk dood was, wierpen de schutters +zich op het lijk en doorstaken het nog met bajonetsteken. De leeuwin +was een der fraaiste exemplaren van de in Centraal Afrika voorkomende +leeuwen. Het was niet minder dan 2.30 M. lang van de punt van den +muil tot die van den staart. Ongelukkig is dit laatste lichaamsdeel +verbazend gezocht bij de zwarten als talisman, en er waren nog geen +twee uren verloopen, of een tirailleur had den staart stilletjes +afgesneden. + +Naast de Haussa's wonen in deze streek de Peulhs, nomaden, die in +tijdelijke hutten leven en nu en dan van weideplaatsen veranderen. Ze +zijn het fransche gezag zeer vijandig; ons bestuur kunnen ze niet +verdragen, hoe zachtzinnig het ook tegen hen optreedt. Hun eenige en +voortdurende zorg, is eraan te ontsnappen. Daarom hielden velen van hen +zich bij voorkeur op in de onbepaalde strook, waar de tegenwoordige +grens ten noorden van Katsena en Kano door loopt en die nog weinig +ontgonnen en onbewoond was. Onze aankomst maakte hen onrustig en +ze vreesden zonder twijfel een volkstelling. Daarom toonden ze een +duidelijken afkeer van het geven van inlichtingen, die wij noodig +hadden voor ons werk. Het ongeluk, dat een der onzen overkwam, was +er een duidelijk blijk van. + +Het is reeds moeilijk, zonder te verdwalen langs een inlanderspad +te loopen door het bosch; maar het is bijna onmogelijk, zonder een +betrouwbaren gids de paden te volgen, die naar de tijdelijke dorpen +van de Peulhs leiden. Een Peuhl alleen kan daar den weg vinden. Nu +was luitenant Lauzanne op een goeden morgen vooruitgegaan met een gids +van dien stam. Na eenigen tijd bemerkte Lauzanne, die zijn kompas in +de hand hield, dat hij zonder eenigen twijfel op een verkeerden weg +was. Hij dwong zijn gids weer op het rechte pad te gaan en kwam op +de rustplaats aan om twee uur in den namiddag, vermoeid en uitgeput, +daar hij niets had gegeten sinds den morgen. De plek, waar hij was +aangekomen, was verlaten. De weinige hutten, die er rondom een put +stonden, waren onbewoond. + +"Komaan," dacht hij, "de karavaan zal wel spoedig komen en bij gebrek +aan iets anders zal ik de conserven aanspreken." Maar de namiddag +verliep, zonder dat de draagossen aan den horizon opdaagden. Vermoeid +van het wachten, begaf hij zich naar het naastbijzijnde dorp, kookte +er zelf een kip in een pan van aardewerk van de inlanders, hulde zich +in zijn mantel en ging op den naakten grond liggen. Er verliepen één en +twee dagen in afwachting en hij zag niets komen. Eerst in den namiddag +van den derden dag konden de zijnen zich weer bij hem voegen. Hun gids +had hen op een verkeerden weg geleid en ze moesten in drie dagen een +geforceerden marsen afleggen van wel 170 kilometers, om hun leider +terug te vinden. Men kan nagaan, met hoeveel vreugde deze eindelijk +weer op zijn veldbed kon slapen en zeep gebruiken bij zijn toilet. + +De winter liep op zijn eind. We waren in de maand September, en +de tornado's werden zeldzamer, maar tegelijk met de stortregens +verminderde ook reeds het groen. De Bambara's noemen de maand +September de maand, die steekt, waarmee ze willen uitdrukken, dat het +de gevaarlijkste maand is van het jaar. Door de deprimeerende werking +van den winter op het gestel is het individu vatbaarder voor het opdoen +van ernstige ziekten, vooral omdat de langzaam uitdrogende moerassen +schadelijke dampen doen ontwijken. Maar dat woord zou in plaats van +in figuurlijken ook wel in echten zin kunnen worden opgevat. In twee +maanden, van Juli tot September, hebben de jonge grassoorten, die in +het begin zulk een mooi groen kleed vormden, zich ontwikkeld. Enkele +zijn reeds aan het vergelen en hebben een hoogte van twee of drie +meter verkregen, terwijl hun prikkende kafnaalden zich vasthechten +in het voorbijgaan als de banderillo's aan den stier en den reiziger +doen gelijken op een caricatuur van den Heiligen Sebastiaan. + +Andere, die zeer bekend zijn in Afrika onder den naam van cram-cram, +hebben zaadjes voortgebracht, die van steile haren zijn voorzien, +eigenlijk stekels, die zich aan de huid vasthechten op pijnlijke +manier. De gierst is tot drie of vier meter lang geworden en de +zware halmen hangen door elkander op de slecht onderhouden wegen, die +niet behoorlijk zijn afgescheiden en slaan den voorbijganger in het +gezicht. Voeg daarbij de muggen, die om dezen tijd in massa optreden +en ge hebt een niet zeer vriendelijke, maar juiste voorstelling van +de vreugden, die in deze streken den afrikaanschen topograaf wachten. + +De vraag van het eten was ook ingewikkelder geworden, want behalve +dat de boter en de melk ondragelijk waren geworden door de walgelijke +gewoonte van de inboorlingen er koeienurine door te mengen, waren +er ook meestal geen kippen en eieren te krijgen. Eenige maanden te +voren had een zwervende maraboet het land bereisd, en had verteld, +dat de blanken zich voor vast in de dorpen zouden komen vestigen +en dat ze belasting kwamen heffen. Hij verzekerde hun bovendien, +dat ze een middel hadden, om die duivels het verblijf onmogelijk te +maken, dat was al hun kippen te offeren, en de lichtgeloovige zwarten +hadden dat mooie werk verricht. Al die kleine ellenden zouden ons goed +humeur niet hebben bedorven, maar wij hadden in dien tijd het ongeluk, +plotseling een onzer kameraden te verliezen, adjudant Roux. + +Hij had een paar dagen geleden zijn benoeming tot adjudant +ontvangen. Hij was een oud-Soedanees en op het punt, een welverdiende +rust te nemen. Een hevige galkoorts nam hem in twee dagen weg te Baro, +waar hij vertoefde met luitenant Lauzanne. Men moet in de afrikaansche +wildernis hebben gewerkt, afgezonderd van de andere blanken, te midden +van onwelwillende, zoo niet vijandige inboorlingen, om te weten, +welk een stevige band in zulke gevallen de Europeanen verbindt, die +in een verloren hoekje van Afrika samenzijn. En hoewel de meesten +van ons adjudant Roux nog maar nauwelijks eenige maanden kenden, +was zijn plotselinge dood voor ons allen een groot verdriet. Zijn +stoffelijk overblijfsel, dat tegen het vallen van den avond van +Baro naar Düngass werd overgebracht, werd begraven bij het kamp, +waar kapitein Tilho zijn hoofdkwartier had gevestigd. + +Vanaf dit punt, waar ze eenige dagen samen was geweest, ging de +expeditie weer uiteen. Een eerste afdeeling onder de bevelen van +den luitenant ter zee Audoin was den 10den September vertrokken, +om de grens te verkennen en het werk van de commissarissen voor te +bereiden. Tegen het einde der maand verlieten wij, na door het groote +dorp Machena te zijn getrokken, dat schilderachtig gebouwd was tusschen +rotsen, het district Demagherin om in Manga te komen. Nu was het uit +met het Haussaland. Voortaan zouden wij tot het Tsadmeer niet anders +hooren spreken dan die zachte taal, waarin de klemtoon zulk een groote +rol speelt en die de inboorlingen in de buurt van Zinder beriberi +noemen, terwijl ze ons beter bekend is onder den naam van kanoeri. Het +was nu voor eenigen tijd ook uit met den boomgroei, die ons tot hiertoe +had verheugd; we betraden de steppe, de voorloopster van de woestijn. + +In tegenstelling met alle dorpen, die wij tot nu toe gelegenheid +hadden gehad, langs de grens te zien, lag het dorp Yamia geheel open, +zonder omringende korenvelden, bijna geheel zonder boomen, te midden +van een zandige vlakte, die in het Noordwesten begrensd werd door +de laatste uitloopers van de granietbergen van Goeré. De boschjes +zetten zich van daar echter naar de andere zijde voort tot in de +onmiddellijke nabijheid van het dorp Karguiri. Van daar af betreedt +men het district Manga. + +De weg zet zich steeds zonder afwisseling voort tot Adeboer door een +opeenvolging van zandduinen, waar enkel hoog gras groeide en stekende +cram-crams. Hoe ver men ook moge kunnen zien, men onderscheidt niets +anders dan een gelen oceaan, die in den wind heen en weer golft, +zonder een enkelen boom of eenige hoogte, waar het oog op rusten +kan. Maar dan opeens verspert een spleet den weg; een hoekje groen +breekt de steppe af, en een steile, bijna loodrechte helling voert +naar een zoutmeer, waar men de sodakristallen kan zien in een kom +van vijftien of twintig meters diepte. Het water fonkelt in de zon; +aan den rand van den plas groeit een gordel van doempalmen, waarvan +de waaiervormige bladeren een indruk van frischheid geven. + +Doch dat genoegen was van korten duur. Er was geen schaduw, en na een +korte stijging volgde weer een volkomen doodsch landschap. Toen we ons +na een poosje omkeerden, om nog eens naar het hoekje groen te kijken, +was het verdwenen. Men zag, zoo ver het oog reikte, niets anders dan de +golvingen der gele grassen, en het scheen, dat de aarde zich plotseling +had geopend en den plas met zijn palmengordel had verzwolgen. + +Er kwamen telkens weer van die natuurlijke zoutpannen, en de +eigenaardige gesteldheid van het terrein had de zeden van het volk +veranderd. Ze hadden alles bij de hand, om gierst te verbouwen +zonder veel moeite; maar als bij alle zwarten is hun het beginsel +van den minsten arbeid lief, en hoewel ze de gierst volstrekt noodig +hebben, verbouwen ze die niet, maar zijn industriëelen geworden. Ik +heb slechts een enkel, niet groot gierstveld aangetroffen in de +omstreken van Goerselik. Hun dorpen zijn in het belang van hun werk +aan de zoutplassen gelegen, waar ze hun levensonderhoud vinden. De +hutten van zwart geworden stroo staan meestal op een door den wind +gezweepte hoogte. Beneden liggen dan de pannen en de waterputten. + +In den winter is het de stille tijd, maar dan vervaardigt men de +vormen voor het zout en de leemen ovens. Als de regens dan hebben +opgehouden, verdampt het water onder den invloed der gloeiende zon +met groote snelheid; enkele plassen drogen geheel uit en laten op hun +bodem slechts een dun laagje zout achter, dat de kom er doet uitzien +als een met sneeuw bedekte weide; andere drogen ten deele uit, maar +hun water is dan zeer zout. Op dat tijdstip begint de fabricatie van +de zoutkoeken. + +Mannen, vrouwen en kinderen gaan op den bodem van den plas zout +harken en dragen aarde en zout aan in manden, die ze boven gaten +ledigen. Ze storten dan op die aarde water, dat later uitdampt. Toen +wij in Manga waren liep de winter op het eind en er werd nog maar +bij enkele plassen aan zoutwinning gedaan. Een aantal dorpen waren +verlaten voor de grootere plaatsen, waar de karavanen voorraad +komen opdoen. Er kwamen verscheiden, meer of minder groot en van +twintig tot zestig ossen tellende. Bijna alle gingen naar Goerselik, +een kleiner aantal naar Sjeri, en ze gingen terug om zout te brengen +naar Goemmel, Katsena, Kano, Zinder en Tessaoea. De tocht is moeilijk, +het voedsel gering en de weg wordt op droevige wijze aangewezen door +de beenderen of de lijken van de ongelukkige lastdieren. Het gebeurt, +dat men onderweg een stervenden os vindt, die door de karavaandrijvers +is achtergelaten, omdat hij niet meer mee kon. De verschrikkelijke +gieren zijn al gereed voor het te wachten festijn en beginnen soms +reeds te vroeg aan hun maal. + +Het belangrijkste centrum van de streek schijnt het dorp Goerselik te +wezen. Een drie tot vier kilometer lang zoutmeer vormt er een halven +kring om heen en is ongeveer 800 meter breed. Aan den rand is op een +zandig duin het dorp gelegen, dat tot verblijf dient voor het hoofd +en zijn gevolg; aan den overkant ligt het veel grooter dorp van de +zoutwinners. Er worden daar jaarlijks meer dan duizend tonnen zout +gemaakt, dat op de plaats zelve voor vijftien tot twintig centimes +het kilo wordt verkocht en dat op de markt te Kano, op 200 kilometers +van daar dertig tot veertig centimes opbrengt. + +Buiten dit dorp Goerselik ontmoet men over een afstand van 140 +kilometer, van Kargoeï tot Sjeri slechts twee gehuchten, die elk +bestaan uit eenige hutten, verloren in het zand aan den rand van +hun zoutplas. Dagen lang volgt men den eentonigen weg, zonder dat +er eenig ander leven is te bespeuren dan dat van de krokodillen en +nijlpaarden in een paar meren. Maar hoe verlaten ook, toch maakt het +landschap een indruk van grootschheid, alleen te vergelijken met het +beeld van den oceaan. + +Luitenant Audoin bracht er eenige ver van aangename dagen door, +want hij werd gekweld door honger en dorst. Het scheen hem van het +hoogste belang voor de plaatsing der grenspalen een karavaanweg te +verkennen, die van Kaderi uitging en naar Zoemba liep en die in 1903 +als druk bezocht werd aangewezen. Zonder eenig wantrouwen had hij +onder leiding van een drijver de karavaan achtergelaten, voorzien van +water. Daar echter de Engelschen een belasting hieven van het zout, +dat over de grens ging, hadden de inboorlingen sinds eenigen tijd den +bedoelden weg verlaten, om een omweg te maken meer naar het Westen en +zoo de belasting te ontduiken. De niet meer gevolgde weg was weldra +bijna geheel verdwenen onder de hooge grassen, en de karavaan, die +zich vergiste, sloeg den weg naar Karakoe in en verwijderde zich dus +aanmerkelijk van de route, door den luitenant ingeslagen. Deze had +om elf uur in den morgen stilgehouden in de magere schaduw van een +doempalm en wachtte gerust af, dat de ossen met levensmiddelen en +water komen zouden. Het water uit zijn veldflesch was op en hij had +niets gegeten, toen de avond viel en hij nog maar steeds wachtte. Als +een stoïcijn bond hij zijn gordel vaster en ging slapen tusschen +de struiken. + +In den nacht bracht een Peuhl, die voorbijging, hem ongeveer een liter +melk en een beetje meel, dat de heer Audoin, zijn tolk en zijn gids +al spoedig verorberd hadden. Zoodra het dag was, ging het troepje +weer op weg door de steppe, en tegen den middag vonden ze water, om +de veldflesschen te vullen. Terstond trokken ze verder, want ze wilden +zoodra mogelijk Zoemba bereiken, daar de honger dringender werd. Maar +door vermoeienis en omdat de weg in de duisternis onzichtbaar werd, +moesten ze om zeven uur halt houden. Den volgenden morgen bij het +ontwaken deed de luitenant de treurige ontdekking, dat zijn gids +verdwenen was en dat de veldflesch lek was, zoodat de enkele slokken +water, die ze bevatte, waren verdwenen. Hij moest in die omstandigheden +nog bijna den geheelen dag reizen en vond eerst tegen het eind van +den namiddag den kapitein van zijn tirailleurs, die, zeer ongerust en +hem verloren wanende, van Zoemba was vertrokken, om hem te zoeken met +den kok. Ze brachten een gebraden kip mee en een flesch wijn. Het was +tijd, want de heer Audouin had in vijf-en-zestig uren niet gegeten, +afgezien van een handvol gierstmeel. + +Zelden zal men twee aaneen grenzende streken vinden, die zooveel +verschillen en waar de overgang zoo bruusk is als bij Manga en +de oevers van de Komadoegoe. Daar duinen en steppe, hier bosch +en weide; daar ver uiteenliggende dorpen op witte zandduinen, +hier aaneensluitende dorpen aan den oever der rivier. Men moet +hiermee rekening houden, als men onze verrukking beoordeelt over de +vriendelijke streek. Van het eene dorp naar het andere kronkelde de +weg door bosch en struiken tot aan de grootere plaats Deoea. Boven de +struiken staken de doempalmen op, die we ook in Manga hadden gezien, +maar die daar met hun magere silhouetten als de eenige boomen niet veel +indruk maakten. Hier echter, aan de Komadoegoe maakten de heesters, +dat men de magere stammen niet zag, en het geheel was bekoorlijk. + +Een open gedeelte liet van den weg af de groene oevers der rivier +zien, die wel vijftien meter breed was, de Komadoegoe Yoché. Elke +drie of vier kilometer wees een gierstveld de nabijheid van een dorp +aan, en de zon verguldde dan heerlijk de gelende stengels van het +korenveld. Weldra zag men dan de zwarte daken der hutten, overschaduwd +door mooie tamarinden. Meestal stond een der kanten van het dorp aan +het water; ossen en paarden waren er aan het grazen. Geen booten om +de rivier over te steken, maar een reusachtig vlot, bestaande uit +een houten balk, waar men ledige kalebassen aan had bevestigd. De +reiziger gaat schrijlings op den balk zitten; zijn handen en +voeten doen den dienst van riemen, en hij komt op die manier gauw +aan den overkant. Soms was het systeem wat ingewikkelder. We kregen +te Toerbanguida een vlot te zien, bestaande uit vijf aaneengebonden +kalebassen, waarop een aantal balken een vloer vormden. Maar dat kwam +zelden voor. + +Hoewel de rivier rijk is aan visch, schijnen de oeverbewoners zich +niet met veel ijver op de vischvangst toe te leggen. Ze hebben netten, +die ze nu en dan gebruiken, maar als het water gestegen is en ze er +niet in kunnen staan, missen ze elk middel, om zich het goede voedsel +te verschaffen. Gedroogde visch van het Tsadmeer kunnen ze gemakkelijk +en goedkoop krijgen. Koren en zout zijn er handelsartikelen en katoen +groeit aan de rivier, dat tot smalle strooken wordt geweven, zeer +gewaardeerd voor het maken van kleedingstukken. Al die voortbrengselen +worden in groote hoeveelheid op de markt van Kabi gebracht. + +Kabi is een gewichtig middelpunt op de grens van Manga en Bornoe, +dichtbij het Tsadmeer en Kanem. De handel is er levendig, want +de karavanen uit Zinder, Kano en Katsena, die zout gaan halen in +Manga, hadden maar een klein eind weegs af te leggen, om daar hun +voorraden aan te vullen. De tegenwoordigheid van het machtige hoofd +sjeik Senoessi, omringd door een talrijk hof en een respectabele +lijfwacht, die met de zijnen veel geld uitgaf, werkte ertoe mee, +kooplieden en koopers aan te trekken. Zijn soldaten hielden de +nomadische Toeboe's in bedwang. De verre afstand van ieder punt, waar +de Europeanen baas waren, maakte een gemakkelijken en winstgevenden +slavenhandel mogelijk. Die bevoorrechte stelling had de aandacht +getrokken van tripolitaansche handelaars, te meer daar Bornoe aan +struisvogelteelt deed en ze dus dadelijk een geschikt artikel in +ruil voor hun goederen konden krijgen. Een dertigtal kooplieden +was zich te Kabi komen vestigen. Ze brachten er engelsche katoen, +goedkoope kleeren met vergulde knoopen, lucifers, kaarsen, tapijten +van Stamboel, suikerbrooden thee enz. + +Maar Kabi, dat een twaalftal kilometers van de Komadoegoe verwijderd +is kan geen water krijgen dan door putten. Sjeik Senoesei besloot +den zetel van zijn regeering te verplaatsen en kwam met zijn hof naar +Toerbanguida. Op hetzelfde oogenblik nam die plaats in belangrijkheid +toe ten koste van Kabi. Aan den anderen kant verboden de Engelschen den +slavenhandel en hoewel de verkoop nog werd voortgezet en altijd in het +geheim voortdurend plaats vindt, was het toch een harde slag. Eindelijk +werd sjeik Senoessi verplaatst om te verregaande afpersingen. Zijn +opvolger sjeik Ahmed was niet rijk en hoe geldzuchtig hij ook was, hij +had eenigen tijd noodig, om zijn fortuin op de hoogte te brengen van +dat van zijn voorganger. Hij deed dus minder inkoopen, en de kooplieden +behaalden minder voordeelen. De Tripolitanen verlieten allen het land +behalve drie van hen, die zich te Toerbanguida vestigden. De meesten +gingen naar Dikoa; een enkele trok naar Gueïdam. + +Hoe het zij, zoo de markt te Kabi niet meer is wat ze is geweest, toch +is ze nog een der belangrijkste, die ik te zien heb gekregen. Men is +als op een markt in Soedan. De bewoners der dorpen uit den omtrek +zitten er op den grond op de groote open ruimte met kalebassen +vóór zich vol gierst, vezelplanten, zoutbrooden uit Manga of Bornoe, +rijst, koren, katoen, indigo, broodboombladeren. De Dioela's verkoopen +behalve katoenen stoffen en blauwe Haussa-kleeren stukken welriekende +boomschors, antimonium, glazen kralen, leeren en blikken doosjes +en spelden. De omwonenden van het Tsadmeer brengen droge visch. De +kanemboe's komen met vee, ossen, schapen en kameelen. + +Gedurende ons kort verblijf te Kabi kwam het hoofd van Toerbanguida +ons een bezoek brengen, omringd door veel ruiters en voorafgegaan +door een troep geweerdragenden te voet, wier costuum op dat van +Rabah's soldaten geleek. Er is een zekere elegantie in die uniform, +die uit een lang wit gewaad bestaat, met zwart omboord, gesloten om +het middel, en tot op den grond neervallend. De mouwen zijn wijd, en +op de borst is aan weerszijden een veelkleurig schild geborduurd. Dan +een roode patroontasch, een muts als het perzische hoofddeksel en +het costuum is compleet. + +Sjeik Ahmed had een wel voorziene garderobe en veranderde van uniform +even vaak als Wilhelm II. Hij droeg over elkaar zijden en fluweelen +kleedingstukken, helderblauw, vuurrood, goudgeel, alles den rijkdom van +den drager verkondigend, maar zonderling vermoeiend voor de oogen. Het +was alles nieuw, want het fortuin van sjeik Ahmed dateerde nog van +den laatsten tijd. Hij had niet genoeg prestige, om de menschen, +die hij in naam beheerschte, te doen gehoorzamen, zoodat de zwakste +dorpen over het water trokken, om aan zijn belasting te ontkomen, +terwijl de grootste, Bosso bij voorbeeld, eenvoudig weigerden, aan +hun verplichtingen te voldoen. + +Men begrijpt, dat bij zulk een anarchie de Toeboe's vrij spel +hadden. Bewoners van een streek met weinig water en niet aan landbouw, +noch aan veeteelt doende, bovendien nomaden, leven de Toeboe's van +diefstal en kennen geen ander middel van bestaan. In tegenstelling met +de Toearegs of de plunderende Arabieren zijn ze weinig krijgshaftig +en diefstal oefenen ze alleen uit, als het zonder gevaar kan +gebeuren. Twee gewapende mannen zijn veilig onder hen, maar wee den +armen duivel, die zich onbeschermd zou wagen op den weg van Kabi naar +Bosso. Achter elk boschje kan hij een Toeboe verwachten, gereed, om +op den voorbijganger aan te vallen en hem zijn goed te ontstelen. Met +zulke buren hadden de bewoners van de oevers der Komadoegoe de keus, of +ze dieven wilden zijn of bestolenen, behalve natuurlijk in Toerbanguida +en Bosso, die sterk genoeg waren, om zich te verdedigen. Ze hebben +niet geaarzeld en zijn de medeplichtigen van de Toeboe's geworden, +hun diensten bewijzend als aanwijzers en helers. Ook verwaardigden +ze zich wel, op eigen gelegenheid, te werk te gaan. + +Kapitein Tilho riep te Toerbanguida de voornaamste hoofden samen en +liet hun weten, dat nu voortaan de Franschen heeren en meesters in het +land waren, ze zich voorstelden, er de stiptste orde te handhaven. De +aanwezige hoofden beloofden, het fransche gezag te erkennen en hun +best te zullen doen, ons te helpen. De Toeboehoofden waren niet +verschenen, wat een onaangenamen indruk maakte op de anderen. Er +werd daarom gepatrouilleerd in het land der Toeboe's met het gevolg, +dat hun hoofd zich melden kwam. + +Te Bosso hadden wij een meteorologisch station ingericht, dat voor +de klimatologie van de streek nuttig werk heeft verricht, vooral om +de onmiddellijke nabijheid van het Tsadmeer. Dat hoopten wij nog te +zien te krijgen, nu we aan het eind van onzen arbeid waren gekomen, en +op een goeden morgen ging ik van Bosso, dat maar acht kilometer ervan +verwijderd was, te paard in de richting van het Tsadmeer uit. Na eenige +kilometers begonnen de katoenvelden, maar weldra werd de plantengroei +minder; de bebouwde velden verdwenen en ik kwam op een wijde vlakte, +die zeer ver in het rond met een asclepiadee begroeid was, welker +groote, lichtgroene bladeren een somberen indruk maakten. Toen hielden +ook die planten op en er groeide niets dan hoog gras. Op eens klotste +water onder de pooten van mijn paard, en even daarna stond het reeds +tot de knieën van het dier, en ik kon niet verder gaan. Teleurgesteld +wendde ik mij tot mijn gids. + +"Kan ik dan met geen mogelijkheid bij het Tsadmeer komen?" + +"Het Tsadmeer?" was zijn antwoord. "Maar daar is u middenin." + +Het was inderdaad het Tsadmeer, dit moeras en het hooge gras. Nog +in 1904 kon men hier het water zien glinsteren, maar de uitdroging +gaat zoo snel, dat binnen enkele jaren men er droogvoets zal kunnen +loopen. Tegenwoordig moet men al 150 kilometer ten zuidoosten van +Bosso wezen, om nog open water te vinden in het bekken van de Sjari, +en het Tsadmeer is stervende. De uitdroging, die al lang geleden is +begonnen, gaat thans met snelheid verder, en onze kleinkinderen zullen +als over een oud sprookje praten over den tijd, toen hun grootvaders +water zagen in de dorre laagte. + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of In het gebied van het Tsadmeer met de +expeditie Tilho, by L. Roserot de Melin + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE EXPEDITIE TILHO *** + +***** This file should be named 16062-8.txt or 16062-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/6/0/6/16062/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |