initial commit of ebook 14822HEADmain

6 files changed, 5232 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/14822-8.txt b/old/14822-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..8cf580c
--- /dev/null
+++ b/old/14822-8.txt
@@ -0,0 +1,2491 @@
+The Project Gutenberg EBook of Kartilyang Makabayan, by Hermenegildo Cruz
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Kartilyang Makabayan
+       Mga Tanong at Sagot Ukol Kay Andrés Bonifacio at sa KKK
+
+Author: Hermenegildo Cruz
+
+Release Date: January 28, 2005 [EBook #14822]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KARTILYANG MAKABAYAN ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+=KARTILYANG MAKABAYAN=
+
+M~GA TANÓNG AT SAGOT UKOL
+
+KAY
+
+ANDRES BONIFACIO
+
+AT SA
+
+KATAASTAASAN, KAGALANGGALANG KATIPUNAN
+
+N~G M~GA ANAK N~G BAYAN
+
+_na nagturo at nagakay sa Bayang Pilipino sa Paghihimagsik laban sa
+kapangyarihang dayo_
+
+SINULAT NI
+
+HERMENEGILDO CRUZ
+
+(_Ikalawang Tagapamatnugot n~g Kawanihan n~g Paggawa_)
+
+MAYNILA, S.P.
+
+1922
+
+
+
+_Ang unang pagpapalimbag n~ga KARTILYANG MAKABAYANG itó, sa
+kapahintulutan n~g sumulat, ay ipinagawa n~g "Lupong Tagaganap" n~g
+ARAW NI BONIFACIO, 1922, upang ang salaping mapagbibilhan ay igugol sa
+bantayog (monumento) na itatayo sa pook na pinan~ganakan kay Andrés
+Bonifacio. Ang bilang n~g saling ipinalimbag ay 5,000 at ang salaping
+kailan~gang likumin ukol sa nasabing pakay ay humigit kumulang sa
+P1,500.00.
+
+Maynila, 16 n~g Nobyembre, 1922._
+
+
+
+RAMON FERNANDEZ,
+_Pan~gulo_.
+
+FAUSTINO AGUILAR,
+_Kalihim_.
+
+GUILLERMO MASANGKAY,
+_Taga-In~gatyaman_.
+
+M~GA KAGAWAD:
+
+BIENVENIDO K. DOMINGO,
+136 Tayuman, Tondo
+
+IGNACIO SOL CRUZ,
+409 Calle Telio, Tondo
+
+PIO AREVALO,
+1099 Antonio Rivera
+
+DOMINGO PONCE,
+55 El Dorado, Quiapo
+
+ANDRES GOMEZ
+127 Palomar, Tondo
+
+FAUSTO IGNACIO
+2446 Oroquieta, Sta. Cruz
+
+VICENTE C. YUSON,
+432 San Anton, Sampaloc
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang kartilyang ito'y matatagpuan sa m~ga tindahan n~g aklat at sa
+bahay n~g m~ga kagawad n~g lupong inilathala. Kung pakiyawan ay
+maaaring tumun~go sa bahay ni G. Guillermo Masangkay, daang Alvarado,
+blg. 535, Maynila. Maybawas ang halagá kung pakiyawan. Ang m~ga taga
+lalawigan ay maaaring humin~gi na kasama ang halagá.
+
+
+
+TUNTUNIN
+
+Mukha
+
+Alay, 7.
+
+Paunawa, 9.
+
+I Kung sino si Andrés Bonifacio, 11.
+
+II Ang samahang nagturo at nagakay sa bayan sa paghihimagsik, 14.
+
+III Ang palatuntunan n~g "Katipunan", 16.
+
+IV M~ga aral n~g "Katipunan", 19.
+
+V Ang pagpapalaganap n~g "Katipunan", 22.
+
+VI M~ga paraang ginagawa sa pagsapi sa "Katipunan", 25.
+
+VII Ang mahigpit na pakikibaka n~g "Katipunan" sa kanyang
+kabuhayan,29.
+
+VIII Ang "Katipunan" at ang bayang maralita, 34.
+
+IX Ang "Katipunan" at ang paguusig sa m~ga "mason", 37.
+
+X Ang Paghihimagsik, 40.
+
+XI Tagumpay at Pahimakas, 50.
+
+Dekálogo ni Bonifacio, 62.
+
+M~ga talang matatagpuan sa aklat na itó, 63.
+
+
+[Sulat Kamay:
+
+Inaalay sa m~ga bata't kabinataang nagsisipagaral.
+
+H. Cruz
+Nob, 1922.]
+
+
+PAUNAWA
+
+Isang araw, bago sumapit ang ika 30 n~g Nobyembre n~g taong 1921, na
+ginawang araw na pan~gilin mula noon n~g ating m~ga Kinatawang
+tagapagbatás, lumapit sa akin ang m~ga anak kong nagsisipagaral sa
+m~ga paaralang-bayan at ibinalita ang ganito: "Bukas--anilá--wala
+kaming pasok. Pistá daw, tatay, ni Bonifacio." At saká pamanghang
+itinanóng sa akin: "żSino ba iyang si Bonifacio?"
+
+Wari ako'y natubigan....
+
+N~guni't hindi dapat pagtakhan ang pagkamanghang yaón n~g m~ga bata,
+sapagka't sa ating m~ga paaralang-bayan, ang kabuhayan ni Andrés
+Bonifacio at ang kasaysayan n~g "Katipunan" ay itinuturo n~g pahalaw
+lamang sa m~ga nagsisipagaral na n~g "septimo grado," na hindi
+ipinakikilala ang buong kasaysayan n~g "Katipunan" at gayon din ang
+kanyang makabayang palatuntunan at matataas na aral na ipinunla sa
+bayan, na siyang nagturo't nagakay sa m~ga pilipino sa pagguhó n~g
+kalupitan at pangbubusabos at nagtanim sa ating m~ga puso n~g
+manin~gas na damdamin n~g Kalayaan at Kasarinlan.
+
+Sa maiikling pan~gun~gusap, ay aking ipinatanto sa m~ga anak ko ang
+buong kabuhayan ni Andrés Bonifacio at ang sanhi't katwiran kung bakit
+siya'y ibinubunyi n~g ating lahi't Pamahalaan. Akin ding ipinakilala
+sa kanila ang m~ga aral n~g "Katipunan"; at isinaysay ang
+kapakinaban~gang natamó n~g Bayang Pilipino sa paghihimagsik na
+pinamatnugutan n~g kapisanang yaong itinatag at pinan~guluhan ni
+Andrés Bonifacio.
+
+żDi kayâ isang pan~gan~gailan~gan na ang m~ga isinaysay kong yaon sa
+aking m~ga anak ukol sa dakila't maningning na kasaysayan n~g ating
+lahi, ay maipakilala rin naman sa madlang nagsisipagaral sa ating m~ga
+paaralan?
+
+Itó lamang ang tan~gi kong han~gad sa pagsulat n~g munting aklat na
+ito.
+
+HERMENEGILDO CRUZ
+
+
+Tundo, Maynila
+Nobyembre, 1922
+
+
+
+
+=I=
+
+=KUNG SINO SI ANDRES BONIFACIO=
+
+1.--=Sino si Andrés Bonifacio?=--Siya'y isáng tunay na pilipino na
+ipinan~ganak noong ika 30 n~g Nobiyembre n~g 1863 sa isang bahay na
+pawid sa pook na nasa sa harap n~g himpilan n~gayón n~g pero-karil sa
+daang Azcárraga, Tundó, Maynila. Ang kanyang amá'y nagn~gan~galang
+Santiago Bonifacio na ang hanap-buhay ay sastré at ang kanyang ina
+nama'y Catalina de Castro. M~ga taal na taga Maynilŕ.
+
+2.--=Nagkaroon ba siya n~g m~ga Kapatid?=--Apat: sina Ciriaco,
+Procopio, Petrona at Troadio. Ang dalawang una at itong huli'y patay
+na at ang babai ay buhay pa. Ang babaeng ito ay siyang naging asawa
+n~g nasirang bayaning si Teodoro Plata, isá sa m~ga masikhay na kasama
+ni Andrés Bonifacio.
+
+3.--=Ano ang kabuhayan ni Bonifacio?=--Ang kaniyang m~ga magulang
+ay m~ga taong dukha kaya't siya nama'y isang taong mahirap.
+
+4.--=Ano ang kanyang Napagaralan?=--Siya'y nagaral sa paaralan n~g
+gurong si G. Guillermo Osmeńa, sa pook n~g Meisik, Binundok, Maynila.
+Datapwa nang siya'y tumutuntong na sa ika 14 na taon, ay namatay ang
+kanyang m~ga magulang at dahil dito'y naputol ang kanyang pagaaral.
+Siya noo'y maalam nang bumasa at sumulat n~g wikang sarili (tagalog)
+at kastila.
+
+5.--=Ano ang kanyang ginawa n~g siya'y maulila na?=--Upang siya'y
+mabuhay at sampu n~g kanyang m~ga kapatid, binatak ang sariling buto't
+siya'y nagbili n~g m~ga tungkod (baston) at m~ga pamaypay na papel na
+ginagawa niya sa loob n~g kanilang bahay. Gayon din ang ginawang
+hanap-buhay n~g kanyang m~ga kapatid.
+
+6.--=Ano pa ang kaniyang ginampanang gawain upang mabuhay?=--Nang
+si Bonifacio'y nakapagsanay na sa pagsulat, siya'y nasok na utusan sa
+bahay kalakal ni Fleming, at pagkaraan n~g ilang panahon ay ginawa
+siyang kinatawan n~g nabanggit na bahay-kalakal sa pag-bibili n~g
+sahing, yantok, at iba pa.
+
+7.--=Nanatili ba siya sa tungkuling ito?=--Hindi. Nang lumipas ang
+ilang panahon siya'y naging kawani (personero) sa bahay-kalakal nina
+Fressell & Co., na nalalagay sa daang Nueva, blg. 450. Maynilŕ. Ang
+sinasahod niya'y m~ga labingdalawang piso lamang sa isang buan.
+Patuloy pa rin siya sa paggawa n~g m~ga tungkod at pamaypay, na
+itinitinda n~g kanyang m~ga kapatid.
+
+8.--=Anong katan~gian, bukod sa kanyang hanap-buhay, ang tinataglay ni
+Bonifacio?=--Siya'y mahiliging magsulat sa sariling wika at may
+magandang ayos ang kanyang sulat. Dahil dito, nakatutulong sa
+kabuhayan nilang magkakapatid ang paggawa n~g m~ga tatak at paunawa sa
+m~ga kayong ipinagbibili rito sa atin.
+
+9.--=Siya ba'y mahiligin sa pagbabasa n~g m~ga aklat?=--Oo.
+N~guni't ang kaniyang kinahihimalin~gang basahin ay yaong m~ga aklat
+na nakapagtuturo n~g kabayanihan, tulad n~g Kasaysayan n~g himagsikan
+sa Pransiya, "Las Ruinas de Palmira," "Los Miserables," ni Victor
+Hugo, "El Judio Errante," Biblia, ang m~ga, aklat ni Rizal at ibá pa.
+Siya'y mahiliging totoo sa pagbabasa. May m~ga gabing halos di
+nakakatulog sa pagbabasá.
+
+10.--=Siya ba'y nagkaasawa?=--Oo. Ang naging kabyak n~g kanyang
+pusó'y pinapalayawan n~g Oriang (Gregoria de Jesus) na ang sagisag
+"Lakambini," tagá Kalookan. Sila'y nagkaroon n~g isáng anák na
+namatay.
+
+11.--=Ano't idinadakila n~g Bayang Pilipino si Andrés Bonifacio at
+siya'y ipinalalagay na dakilang Bayani sa piling ni Rizal?=
+--Sapagka't siya ang nagtayo at nahalal na pan~gulo n~g "Kataastaasan,
+Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan," na pinagkautan~gan
+n~g Bayang Pilipino n~g kabayanihan sa pagusig n~g kaniyang ikalalaya.
+"May-pagasa" ang sagisag niyá na "nangyari" bago siyá mamatay.
+
+
+
+
+=II=
+
+=ANG SAMAHANG NAGTURO AT NAGAKAY SA BAYAN SA PAGHIHIMAGSIK=
+
+12.--=Kailan at saan itinayo ang "Samahang Kataastaasan,
+Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan"?=--Noong ika 7
+n~g Hulyo n~g 1892, sa bahay na kinatirhan ni Deodato Arellano, na
+nasa daang Azcarraga, bilang 64, Binundok, Maynila.
+
+13.--=Ano't itinayo ang Samahang binanggit?=--Ganitó ang nangyari:
+si Rizal ay lumunsad sa Maynila n~g ika 26 n~g Hunio n~g Taong 1892.
+Pagkaraan n~g mahigit sa isang linggó, noong ika 6 n~g sumunod na
+buwan n~g Hulyo, si Rizal ay ipinatawag ni General Despujol na siyang
+pinaka-mataas na pinuno n~g Kastila dito sa atin noon at siya'y
+ipinapiit sa Fuerza de Santiago. Ang m~ga tunay na pan~gun~gusap ni
+Rizal sa nangyari, sa kanyang itó ay gayari, ayon sa sulat din niyá,
+na inihayag n~g kanyang matalik na kaibigan, ang nasirang si Mariano
+Ponce: "Noong miyerkoles--ani Rizal sa kanyang talaan--itinanong sa
+akin (ni General Despujol) kung ako'y nagpupumilit na magbalik sa
+Hongkong. Sinagot ko siya n~g oo. Makaraan ang ilang salitaan sinabi
+sa akin na ako raw ay maydalang m~ga proklama (m~ga pahayag) na kasama
+n~g aking m~ga damit at ariarian. Sinagot ko siyá n~g hindi. Itinanong
+sa akin kung kanino yaong m~ga unan at banig, isinagot kong sa aking
+kapatid. Dahil dito, ipinatanto sa aking ako'y kanyang ipabibilanggo
+sa Fuerza de Santiago." Si Rizal n~ga'y ibinilanggo. Nang maalaman ito
+ni Andrés Bonifacio ay nagalab ang kanyang loob. Pinulong sina
+Ladislao Diwa, Valentin Diaz, Ildefonso Laurel at si Deodato Arellano
+sa bahay na binanggit na may bilang 64, daang Azcarraga, at itinatag
+nila ang "Katipunan," na siyang pamagat sa daglian n~g binanggit na
+samahan.
+
+14.--=Ano ang pakay n~g "Katipunan"?=--Pagsamasamahin ang kalooban
+n~g m~ga pilipino sa isang layunin, "upang sa pagkakaisang ito'y
+magkalakás na iwasak ang masinsing tabing na nakabubulag sa kaisipan
+at matuklasan ang tunay na landás n~g katwiran at kaliwanagan."
+
+15.--=Ano ang ibig sabihin niyang "matuklasan ang tunay na landas n~g
+katwiran at kaliwanagan"?=--Ang ibig sabihi'y iguho ang
+kapangyarihang makahari n~g Espańa na nakasasakop sa Pilipinas at ang
+bayan natin ay magsarili sa kanyang kapangyarihan.
+
+
+
+
+=III=
+
+=ANG PALATUNTUNAN N~G "KATIPUNAN"=
+
+16.--=May sarili bang palatuntunan ang "Katipunan"?=--Oo. Náitó:
+
+     =Dakila ang pakay n~g "Katipunan"=
+
+     "Sa pagkakailan~gan na ang lahat na nag-iibig pumasok sa
+     katipunang itó, ay magkaroon n~g lubós na pananalig at kaisipán
+     sa m~ga layong tinutun~go at m~ga kaaralang pinaiiral, ay
+     minarapat na ipakilala sa kanilá ang m~ga bagay na itó, at n~g
+     bukas makalawa'y huwag silang magsisi at tuparing maluwag sa
+     kalooban ang kanilang m~ga tutungkulin."
+
+     "Ang kabagayang pinaguusig n~g Katipunang itó ay lubós na dakila
+     at mahalagá; papag-isahín ang loob at kaisipán n~g lahat n~g
+     tagalog. (Sa salitang "tagalog", katutura'y ang lahat nang tumubo
+     sa Sangkapuluang itó; sa makatwid, "bisaya" man, "iloko" man,
+     "kapangpan~gan" man atb., ay "tagalog" din.")
+
+     "Alang-alang sa m~ga pagkukurong itó, kami'y payapang naghihintay
+     n~ga pagwawagi n~g damdaming makabayan n~gayon at sa hinaharáp,
+     sa pamagitan n~g isang mahigpit na panunumpa, upang sa
+     pagkakaisáng ito'y magkalakás na iwasak ang masinsing tabing na
+     nakabubulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay na landás n~g
+     Katwiran at Kaliwanagan."
+
+     =Una sa lahat ang pagibig sa bayan=
+
+     "Dito'y isá sa m~ga kauna-unahang utos, ang tunay na pag-ibig sa
+     bayang tinubuan at lubós na pagdadamayan n~g isa't isá."
+
+     =Pantaypantay ang lahat=
+
+     "Maralita, mayaman, mangmang, marunong, lahat dito'y
+     magkakapantáy at tunay na magkakapatid."
+
+     =Ang buhalhal na kaugalian=
+
+     "Kapagkarakang mapasok dito ang sino man, tatalikdang pilit, ang
+     buhalhál na kaugalian at paiilalim sa kapangyarihan n~g m~ga
+     banál na utos n~g Katipunan."
+
+     "Ang gawang lahat na laban sa kamahalan at kalinisan, dito'y
+     kinasusuklaman; kaya't sa bagay na ito'y ipinaiilalim sa
+     masigasig na pakikibalita ang kabuhayan n~g sino mang nag-iibig
+     makianib sa Katipunang itó."
+
+     =Hindi tinatanggap ang m~ga taksil=
+
+     "Kung ang han~gad n~g papasok dito'y ang tumalastás lamang n~g
+     m~ga kalihiman nitó, o ang kilalanin ang m~ga naririto't n~g
+     maipagbili sa isang dakot na salapi, huwag magpatuloy, sapagka't
+     dito'y bantaín lamang ay talastás na n~g makapál na nakikiramdám
+     sa kaniyá, at karakarakang nilalapatan n~g mabisang gamot, na
+     laán sa m~ga sukaban."
+
+     =Ayaw sa m~ga mabun~gan~ga=
+
+     "Dito'y gawa ang hinahanap at gawa ang tinitingnán; kaya't hindi
+     dapat pumasok ang di makagagawa, kahi't magaling magsalita."
+
+     =Hindi kaginhawahan kungdi kahirapan at mabibigat na
+     tungkulin=
+
+      "Ipinauunawa rin, na ang m~ga katungkulang ginaganap n~g lahat
+     n~g napapasok sa Katipunang itó, ay lubhang mabibigát,
+     lalong-lalo na kung gugunitaín na di mangyayaring maiwasan at
+     walang kusang pagkukulang na di aabutin n~g kakilakilabot na
+     kaparusahán."
+
+     "Kung ang han~gad n~g papasok dito, ang siya'y abuluyan n~g
+     ginhawa't malayaw na katahimikan n~g katawan, huwag magpatuloy,
+     sapagka't mabigát na m~ga katungkulan ang matatagpuan, gaya n~g
+     pagtatangkilik sa m~ga naaapi at madaluhong n~g paguusig sa lahat
+     n~g kasamaan; sa bagay na itó ay aabutin ang maligalig na
+     pamumuhay."
+
+     "Di kaila sa kan~gino pa mán ang m~ga nagbalang kapahamakán sa
+     m~ga tagalog na nakaiisip nitong m~ga banál na kabagayan (at
+     hindi man), at m~ga pahirap na ibinibigay n~g naghaharing
+     kalupitán, kalikuan at kasamaán."
+
+     =Ang halaga n~g "kuota"=
+
+     "Talastás din naman n~g lahat ang pagkakailan~gan n~g salapi, na
+     sa n~gayo'y isá sa m~ga unang lakás na maaasahan; magbibigáy
+     buhay sa lahát; sa bagay na itó, kinakailan~gan ang lubos na
+     pagtupád sa m~ga pagbabayaran; piso sa pagpasok at sa buwan-buwan
+     ay sikapat. Ang salaping itó'y ipinagbibigay alam n~g nag-iin~gat
+     sa tuwing kapanahunan, bukód pa sa mapagsisiyasat n~g sino man,
+     kailan ma't ibigin. Di makikilos ang salaping ito, kung di
+     pagkayarian n~g karamihan."
+
+     =Ipagtangkilik ang kagalin~gan=
+
+     "Ang lahát n~g pinagsaysay ay dapat gunitain at mahinahong
+     pagbulaybulayin, sapagka't di magaganáp at di matitiis n~g walang
+     tunay na pag-ibig sa tinubuang lupa ang tunay na adhikaing
+     ipagtangkilik ang Kagalin~gan."
+
+     "At n~g lalong mapagtimbáng n~g sariling isip at kabaitan."
+
+
+
+
+=IV
+
+M~GA ARAL N~G "KATIPUNAN"=
+
+17.=--Bukod sa Palatuntunan, may m~ga sariling aral baga ang
+"Katipunan" sa Bayan?=--Oo. Tunghan ang m~ga sumusunod:
+
+     =Ang dapat nating asalin sa kabuhayan=
+
+          "Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isáng
+     malaki at banál na kadahilanan, ay kahoy na
+     walang lilim, kung di damong makamandag."
+
+     =Kailan nagiging kabaitan ang gawang
+     magaling=
+
+          "Ang gawang magaling na nagbubuhat sa
+     pagpipita sa sarili, at hindi sa talagang nasang
+     gumawa n~g kagalin~gan, ay di kabaitan."
+
+     =Ang tunay na kabanalan=
+
+          "Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa,
+     ang pag-ibig sa kapwa at ang
+     isukat ang bawa't kilos, gawa't pan~gun~gusap
+     sa talagang Katuwiran."
+
+     =Ang m~ga tao'y magkapantaypantay=
+
+          "Maitim man at maputi ang kulay n~g balát,
+     lahat n~g tao'y magkakapantay; mangyayaring
+     ang isa'y higtán sa dunong, sa yaman,
+     sa ganda ... n~guni't di mahihigtán sa pagkatao."
+
+     =Ang may kaloobang dakila=
+
+          "Ang may mataas na kalooban ay inuuna
+     ang puri sa pagpipita sa sarili; ang may hamak
+     na kalooban ay inuuna ang pagpipita sa
+     sarili sa puri."
+
+     =Dapat magkaroon n~g isang pan~gun~gusap=
+
+          "Sa taong may hiya, salita'y panunumpa."
+
+     =Ang panahon ay ginto=
+
+          "Huwag mong sasayan~gin ang panahon;
+     ang yamang nawala'y mangyayaring magbalik;
+     n~guni't panahong nagdaan na'y di na muli
+     pang magdaraan."
+
+     =Dapat sumapiling n~g inaapi=
+
+          "Ipagtangól mo ang inaapi, at kabakahin
+     ang umaapi."
+
+     =Ang matalino'y mahinahon=
+
+          "Ang taong matalino'y ang may pagiin~gat
+     sa bawa't sasabihin, at marunong ipaglihim
+     ang dapat ipaglihim."
+
+     =Ang amá ay siyang pinaparisan n~g m~ga anak=
+
+          "Sa daang matinik n~g kabuhayan, lalaki
+     ay siyang patnugot n~g asawa't m~ga anák; kung
+     ang umaakay ay tun~go sa samâ, ang patutun~guhan
+     n~g inaakay ay kasamâan din."
+
+     =Ang katungkulan n~g lalaki para sa babai=
+
+          "Ang babai ay huwag mong tignáng isáng
+     bagay na liban~gan lamang, kungdi isáng katuwang
+     at karamay sa m~ga kahirapan nitong
+     kabuhayan; gamitan mo n~g buong pagpipitagan
+     ang kaniyáng kahinaan, at alalahanin ang
+     ináng pinagbuhata't nagiwi sa iyóng kasanggulan."
+
+     =Ang ayaw mong gawin sa iyo....=
+
+           "Ang di mo ibig na gawin sa asawa mo,
+      anák at kapatid, ay huwag mong gagawin sa
+      asawa, anák at kapatid n~g iba."
+
+      =Ang tunay na kamahalan n~g tao=
+
+           "Ang kamahalan n~g tao'y wala sa pagkahari,
+      wala sa tan~gos n~g ilong at puti n~g
+      mukha, wala sa pagkaparing "kahalili nang
+      Diyos," wala sa mataas na kalagayan sa balat
+      n~g lupa; wagás at tunay na mahál na tao,
+      kahi't laking gubat at waláng nabatid kungdi
+      ang sariling wika, yaong may magandang asal,
+      may isáng pan~gun~gusap, may dan~gal at puri;
+      yaong di napaáapi't di nakikiapíd, yaong marunong
+      magdamdám at marunong lumin~gap
+      sa bayang tinubuan."
+
+      =Ang katumbasan n~g buhay na ginugol=
+
+           "Paglaganap n~g m~ga aral na itó at maningning
+      na sumikat ang araw n~g mahal na
+      Kalayaan dito sa kaabâabâng Sangkapuluan,
+      at sabugan n~g matamis niyang liwanag ang
+      nan~gagkaisáng magkalahi't magkakapatid n~g
+      ligayang walang katapusán, ang m~ga ginugol
+      na buhay, pagod at m~ga tiniis na kahirapa'y
+      labis n~g natumbasán."
+
+
+=KASULATAN SA PAGSAPI=
+
+           "Kung lahát n~g itó'y matarok na n~g nagiibig
+      pumasok at inaakala niyáng matutupád ang m~ga
+      tútungkulin, maitatala ang kaniyang ninanasâ sa
+      kasunód nito:
+
+      "Sa Bg....
+
+      Ako'y si ... taong tubň sa bayan n~g.... hukuman
+      n~g ... ang katandaan ko ay.... taon, ang hanap
+      buhay ... ang kalagayan ... at nananahanan sa ...
+      daan n~g ...
+
+      Sa aking pagkakabatid n~g kagalin~gan n~g m~ga
+      nilalayon at m~ga aral, na inilalathala n~g KATIPUNAN
+      n~g m~ga A.N.B., ninanais n~g loob ko ang
+      makianib dito. Sa bagay na ito'y aking ipinamamanhik
+      n~g boong pitagan, na marapating tanggapin
+      at mapakibilang na isa sa m~ga anak n~g Katipunan:
+      at tuloy nan~gan~gakong tutupad at paiilalim
+      sa m~ga aral at m~ga Kautusang sinusunod dito.
+
+      ... ika ... n~g buwan n~g ... n~g taong 189....
+
+      Nakabayad na n~g ukol sa pagpasok.
+
+                Ang Tagain~gat n~g Yaman."
+
+
+=KASULATAN SA PANUNUMPA=
+
+      K.'. K.'. K.'.
+      N.'. M.'. A.'. N.'. B.'.
+
+      By....
+
+      Aking ipinahahayag na sa kadahilanan n~g
+      pagkapasok ko sa K.'. K.'. K.'. n~g m~ga A.'. N.'. B.'.
+      ay naghandog akó n~g isáng mahalagang panunumpa
+      sa n~galan n~g Bayang tinubuan, at sa harap
+      n~g isang kagalanggalang na kapulun~gan nitong
+      Katipunan, na gugugulin ang lahat na maigugugol
+      at lahat n~g minamahal ko sa buhay, sa pagtatanggol
+      n~g kaniyang banal na kasarinlan, hanggang sa
+      abuting magdiwang, sukdang ikalagot n~g hinin~ga.
+      Sa bagay na itó, isinusumpa ko ring lubos
+      na tutupad at susunod sa kaniyang Patnugutan
+      at m~ga Kautusan.
+
+      Sa katunayan nitó, aking itinala ang aking
+      pan~galan n~g tunay na dugong tumatakás sa aking
+      m~ga ugat sa pahayag na itó.
+
+      ... ika ... araw n~g buwan n~g ... n~g taong 189....
+
+      "Tinaglay ko ang pamagat na."
+
+
+
+
+=V=
+
+=ANG PAGPAPALAGANAP N~G "KATIPUNAN"=
+
+18.--=Sinosino ang nagpalaganap n~g "Katipunan"?=--Si
+Andrés Bonifacio at ang kanyang m~ga tapat at masisikhay na
+kasama na paraparang dukha na katulad niya. Ang pinakabatikan sa
+lahat ay si Emilio Jacinto, na kalihim n~g Katipunan."
+
+19.--=Matuturin~gan ba natin kung sinosino sila?=--Oo. Ang
+unang tinanggap sa "Katipunan" ay si Restituto Javier, sa isang bahay
+sa daang Salinas (n~gayo'y Elcano) sa Tundo, na tahanan n~g isá sa
+m~ga nagtatag na si Valentin Diaz. Sumunod si Miguel Araulio,
+pamangkin n~g n~gayo'y Pangulo n~g Kataastaasang Hukuman. Pagkatapos
+ay siná Aguedo del Rosario, Aurelio Tolentino, Guillermo Masangkay,
+Alejandro Santiago, Briccio Brigido Pantas, José Turiano Santiago,
+Calixto Santiago, Emilio Jacinto, Nicomedes Carreon, Francisco
+Carreon, Mariano Carreon at iba pa.
+
+20.--=Mula ba n~g itatag ang "Katipunan" ay nagpatuloy sa
+pagpapalaganap ang m~ga nan~gan~gatawan?=--Hindi. Nang m~ga
+sumunod na buwan n~g pagkakatatag ay di nagpamalas n~g kanyang
+pagsulong, pagka't ang nais ni Bonifacio ay huwág makapinsala sa
+pagpapalaganap n~g "Liga Filipina," na itinatag in Rizal at m~ga litaw
+na kababayan, karamihan ay mason, bago sumilang ang "Katipunan." Bago
+pa itatag ito ay may itinatag pang ibang kapisanan sina Bonifacio.
+
+21.--=Kailan pinan~gatawanan ang pagtatatag?=--Nang mapagkilala
+ni Andrés Bonifacio na nawawalan n~g kabuluhan ang pagsisikap bagay sa
+"Liga." Kaya, naghalal na ang Katipunan n~g kanyang m~ga kinatawan sa
+isáng bahay sa daang Oroquieta, nayon n~g Santa Cruz, Maynila. At n~g
+sumunod na taong 1894, ay napatatag na n~ga ang m~ga Balan~gay at
+Sangguniang Bayan.
+
+22.--=At ano pa ang kanilang ginawa?=--Itinatag na rin ang Tatlong
+Baytang n~g "Katipunan". Naitó: "Katipunan" ang pamagat n~g unang
+baytang. Kung nasa pulong ang m~ga kasama sa baytang na itó, ay
+gumagamit n~g isáng kaputsang itim na may isáng triángulo na
+kinalalagyan n~g m~ga titik na "Z," "Ll" at "B," na ang kahulugan ay
+"Anak n~g Bayan." Sila'y may m~ga hudyat na salita na
+pinagkakakilanlanan. Kapag binigkás ang salitang "Anak" ang isinasagot
+n~g tinatanong ay "n~g Bayan." "Revolver," sandata o gulok ang
+tinataglay n~g m~ga nagsisidaló sa pulong n~g baytang na itó.
+
+"Kawal" naman ang pamagat n~g Ikalawang Baytang. Lungtian ang kulay
+n~g kaputsa na ang kahulugan ay pag-asa. Puti ang sintás at m~ga titik
+n~g triángulo. May suot na sintás na lungtian na sa dulo ay may isang
+"medalla" na may isang "K" sa gitna at may sinag at sa dakong mababa
+ay nakakabit ang magkasabát na isang watawat at espada. Ang m~ga
+hudyát o mahal na salita'y "Gom-Bur-Za," na ang katutura'y Gomez,
+Burgos at Zamora, tatlong paring pilipino na ipinabitay n~g
+pamahalaang Kastila n~g ika 28 n~g Pebrero, 1872, kahima't di tunay
+ang ibinubuhat na kasalanan sa kanila.
+
+Pinamagatang "Bayani" ang Ikatlong Baytang. Kaputsang pulá na may
+listong lungtian ang isinusuot n~g m~ga kasapi. "Rizal" ang hudyat na
+salita, bilang pagtulol sa walang katwirang pakakapabilanggó sa kanya.
+Itinatag n~g araw ding iyon (ika 7 n~g Hulyo, 1892) ang "Katipunan."
+Ang m~ga kasapi sa ikatlong baytang na ito, ay siya lamang nakatatalos
+n~g m~ga tunay na adhikain n~g "Katipunan."
+
+23.--=Sa papaanong paraan nagkakakilanlanan ang m~ga magkakasama sa
+"Katipunan"?=--May isáng paraan. Upang magkakilanlan ang m~ga
+magkakasapi ay itinatagop ang kanang kamay sa dibdib sa tapat n~g puso
+at kung gapós--noong panahon n~g kastila'y ginagapos n~g abot-siko ang
+sino mang hulihin kahí't sa anong kasalanan--ay itinitiklop ang m~ga
+daliri, maliban lamang ang hintuturo at ang kalingkin~gan na
+paraparang inauusli.
+
+24.--=Sinosino naman ang nagsisibuo n~g "Katipunan"?=--Sa bawa't
+bayan ay may m~ga "Balan~gay," at "Sangguniang Hukuman," na siyáng
+kapangyarihang nagaayos at humahatol sa m~ga sigalot at alitan n~g
+magkakapatid sa loob n~g "Katipunan." Ang m~ga balan~gay ay
+nasasakupan n~g Kataastaasang Pan~guluhan na pangsangkapuluan.
+
+25.--=Sa papaanong paraan ginagawa ang pagkuha n~g kasapi?=--Sa
+bawa't pook ay nagtatayo n~g isáng wari'y lupon na kung tawagin ay
+"Hasik" na binubuo n~g tatlo katao na parang tatlong tungko. Ang
+"Hasik" na ito ang siyáng sa inot-inot ay nanghihikayat upang may
+sumapi sa "Katipunan." Pagdamidami na n~g m~ga kasangayon ay saka pa
+lamang itinatayo ang "Balan~gay" na pinamumunuan n~g isáng lupon na
+ang m~ga tunkulin ay tulad din n~g sa Kataastaasang Lupon. Ang m~ga
+"Hasik" na yaon, ay di na ipinagpatuloy n~g malapit na ang tangkang
+panahon sa paghihimagsik, pagka't ang m~ga taong baya'y halos
+naguunahan nang sila'y mapabilang sa "Katipunan."
+
+
+
+
+=VI=
+
+=M~GA PARAANG GINAGAWA SA PAGSAPI SA "KATIPUNAN"=
+
+26.--=Papaano ang pagsapi?=--Sa pagtanggap n~g pakikisapi ay
+tinularan, bagama't di lubós, ang ginagawa n~g "Masonería." Bawa't
+kasapi ay may mahigpit na tungkuling manghikayat n~g bagong makakasama
+at sa pananagutan niya ay inihaharap sa "Balan~gay" ang kanyang
+nahikayat. Datapwa, bago gawin ito ay sinusuri munang mabuti ang
+ugali, pagkukuro, kalagayan at kabuhayan n~g isasapi at baka di
+kabagáng n~g m~ga taong "Katipunan." Kung mapatunayan na siya'y may
+tapat na loob ay saka pa lamang gagawin ang pagtanggap.
+
+27.--=Papaano ang ginagawa sa pagtanggap?=--Ang bagong kasapi'y
+pinipirin~gan at ipinapasok sa isáng silid na itiman ang kulay n~g
+m~ga panig at bahagya nang naiilawan, pagkatapus ay inaalisan n~g
+piring. Sa m~ga panig n~g silid ay may m~ga nasusulat na ganitó:
+
+"_Kung may lakás at tapang, ěkaw'y makatutuloy"
+
+"Kung ang paguusisa ang nagdalá sa iyó dito'y umurong ka."
+
+"Kung di ka marunong pumigil n~g iyong masasamang hilig, umurong ka;
+kailan man ang pintuan n~g May-kapangyarihan at Kagalanggalang
+Katipunan n~g m~ga Anak n~g Baya'y bubuksan dahil sa iyó._"
+
+Sa ibabaw n~g isáng dulang ay may isáng bun~go, isáng "revolver" at
+isáng gulok. May isáng papel na kinasusulatan n~g m~ga sumusunod na
+tanong:
+
+_I--"Anó ang kalagayan nitóng Katagalugan n~g unang panahon?"_ (Sa
+salitang _Katagalugan_ ay kasama na ang _Kabisayaan, Kailokohan_ at
+lahat na n~g Kapilipinuhan.)
+
+_II--"Anó ang kalagayan sa n~gayon?"_
+
+_III--"Anó ang magiging kalagayan sa darating na panahon?"_
+
+28.--=At ano-ano ang isinasagot sa m~ga tanong na iyan n~g ibig
+sumapi?=--Ang kasagutan, humigit kumulang n~g sino mang ibig
+sumapi, ay ganito:
+
+
+     Ukol sa unang tanong: Na, nang dumating dito sa atin ang m~ga
+     Kastila n~g ika-16 n~g Marzo n~g taong 1521, ang m~ga pilipinong
+     naninirahan sa m~ga baybayin ay may pagkaalam na sa maayos na
+     kabuhayan at pamamayan. Noon n~ga, tayong m~ga pilipino ay may
+     kalayaan na sa pamamayan; may m~ga kanyon; maalam na tayong
+     magsuot n~g m~ga damit na sutla; nakikipagunawaan na tayo sa
+     pan~gan~galakal sa m~ga karatig na bayan sa Asia. Tayo'y may
+     sariling pananampataya o relihiyon, may sariling titik o sulat,
+     na anopa't, lumalasap tayo n~g kalayaan at kasarinlan.
+
+     Ukol sa ikalawang tanong: Na ang m~ga fraile na kung tawagin ay
+     m~ga "kahalili" raw, sila n~g "Diyos", ay pawang kabalbalan ang
+     itinuro sa m~ga pilipino. Hindi tayo tinuruan n~g tunay na
+     Karunun~gan sa buhay at sapagka't kung tayo'y man~gatuto ay hindi
+     nila mauulol at sa ganya'y di nilá mahuhuthot ang ating
+     kayamanan. Ang itinuro sa atin n~g m~ga "fraile" ay ang maling
+     pananampalataya na nakikilala sa pagdaraos n~g sunod-sunod na
+     m~ga pistá na kinahuhulugan n~g ating salapi at kayamanan sa
+     kapakinaban~gan n~g m~ga "fraile" at Kombento. Ang m~ga "fraile"
+     ay siyang mahigpit na kalaban n~g ikatatalino at ikabibihasa n~g
+     pilipino (tagalog kung isulat n~g m~ga Katipunan) na sa
+     katunaya'y ayaw sila na tayo'y man~gatuto n~g wikang kastila.
+     Anopa't lahat na n~g karain~gan sa panglulupig, panggagahasa,
+     m~ga kasagwaan, pagtin~gin sa pilipino na parang iba sa pagkatao
+     kaysa m~ga Kastila na ginagawa n~g m~ga "fraile" ay siyang
+     isinasaysay sa ikalawang tanong na ito. Sa kahulihuliha'y
+     idinadaing din naman ang malabis na pagkiling n~g pamahalaang
+     kastila sa m~ga "frayle," pagsunod sa kanilang m~ga bilin laban
+     sa bayan, paniniwala sa m~ga sumbong n~g m~ga yaon, kahima't
+     lisya sa matwid, at pagtanggi na ang m~ga pilipino ay bigyan n~g
+     kalayaan sa pamamayan, at sa paggawa n~g ikalulusog sa dunong, sa
+     buhay at sa pan~gan~galakal.
+
+     Ukol sa ikatlong tanong: Na ang madlang kasamaang binanggit sa
+     m~ga naunang tanong ay malulunasan; ang m~ga lupang malalawak na
+     inangkin n~g m~ga kombento sa ating m~ga ninuno ay mapapasaulî sa
+     bayan; ang m~ga mamamaslang ay maibubulid sa ban~gin n~g
+     kamatayan; ang m~ga paring kababayang sina Gomez, Burgos at
+     Zamora ay maipaghihiganti at ang kalayaan at kasarinlan n~g
+     Bayang Pilipino ay matatamo sa hinaharap kung ang m~ga kasapi ay
+     maypagasa, tiyaga, tapang at pagkakaisa sa pagsunod sa m~ga aral
+     at pasyá n~g "Katipunan."
+
+
+29.--=Kung makasagot na ba n~g ganyan ay tinatanggap na?=--Hindi pa
+rin. Ang kapatid na "Mabalasik" ay siyáng nagsasabi sa sinusubukan na
+lubhang dakila ang hakbang na yaon sa kanyang buhay. Ipinaaalaala na
+siya'y maaaring umurong kung walang taglay na tapang, upang huwag
+masayang ang kanyang buhay. Kung ang sumasapi ay magpumilit din sa
+paganib sa "Katipunan," ay saka siyá ihaharap, na may piring din, sa
+m~ga kapatid na nan~gagkakatipon nang siya'y tanggapin. Ang tapang at
+kabuoan n~g kanyang loob ay sinusubok sa ilang paraan. Minsa'y bigyan
+n~g gulok at iutos na tagain ang kalaban na pumapaslang sa m~ga
+kalahi; naiyan ang sabihin na saklolohan ang kapatid na makukulong n~g
+apoy, na, sa pagsasalita n~g gayon, ay talagang nagsusunog n~g m~ga
+papel upang maramdaman ang init n~g nin~gas n~g sinusubukan. Kung
+hindi magpakitang takot, aalisan na n~g piring at palalagdain sa
+kasulatan n~g panunumpang inilathala sa unahan, na ang pinakatinta ay
+dugong kinukuha n~g isáng palalim sa kanyang kaliwang bisig.
+
+30.--=Anong wika ang ginagamit n~g m~ga kasapi sa
+"Katipunan"?=--Ang tagalog; n~guni't ang kahulugan n~g ilang titik
+n~g abakadang kastila ay iniba sa kanilang pagsulat n~g m~ga kasulatan
+at gayon din sa paglagdá n~g kanilang m~ga sagisag. Ang titik na "a" ay
+ginawang "z", ang "c" at "q" ay ginawang "k", ang "i" ay "n", ang "l"
+at "ll" ay "j" ang "m" ay "v", ang "n" ay "ll", ang "o" ay "c" at ang
+"u" ay "x". Ang f, j, v, x at z n~g abakadang kastila ay itinakwil
+pagka't hindi kailan~gan. Sa maliwanag na ulat ay ganitó ang Abakadá
+(alfabeto) n~g "Katipunan" kung itutulad sa abakada n~g wikang
+Kastila.
+
+
+ _Abakada Abakada_
+_n~g kastila n~g "Katipunan_"
+
+   A.................. Z
+   B.................. B
+   C.................. K
+   D.................. D
+   E.................. Q
+   G.................. G
+   H.................. H
+   I.................. N
+   K.................. K
+   LL................. J
+   M.................. V
+   N.................. LL
+   O.................. C
+   P.................. P
+   Q.................. K
+   R.................. R
+   S.................. S
+   T.................. T
+   U.................. X
+   W.................. W
+   Y.................. Y
+
+
+
+
+=VII=
+
+=ANG MAHIGPIT NA PAKIKIBAKA N~G "KATIPUNAN" SA KANYANG KABUHAYAN=
+
+
+31.--=Tinanggap ba n~g lahat na Pilipino ang m~ga Palatuntunan, Aral
+at Gawain n~g "Katipunan"?=--Hindi. Gaya n~g sinabi na, ang
+"Katipunan" ay itinatag noong ika 7 n~g Hulyo n~g 1892. Sa buong taong
+sumunod, 1893 ay hindi pa lumalaganap, sanhi sa maraming kadahilanan.
+
+32.--=Maari bang isaysay?=--Oo. Ang kaunaunahan ay ang kabaguhan
+n~g layunin at paraan n~g samahan, gaya n~g nakita na natin, ay may
+kahirapang ilaganap sa bala na kundi pipiliin muna bago hikayatin.
+Tan~gi sa rito, si Bonifacio na rin ang kusang nagpauntol-untol sa
+pamanhik n~g m~ga kababayang nagsisibuo noón n~g "Liga Filipina," na
+lahat halos ay m~ga pilipinong litaw, nakakakaya't may pinagaralan, na
+nagsisiasang sa pamamagitan n~g "Ligang" yaon, ay makukuha n~g bayang
+pilipino "sa loob n~g kapayapaan" ang pagsugpo sa masasama't hidwang
+pamamalakad dito sa atin n~g pamahalaang kastila at n~g m~ga "fraile."
+Ganitó ang pan~gunang layon n~g "Liga Filipina" na itinatag nina Rizal
+at m~ga kapatid niyang "masón" at ibá pa. Si Bonifacio man ay nagíng
+kasapi rin doon.
+
+33.--=Di ba't ang "Katipunan" ay humuwad sa "Masoneria" n~g
+pamamaraang ginagamit nito sa pagtanggap n~g kasapi at gayondin sa
+ilang kuro n~g kaniyang adhikain?=--Oo na n~ga. Subali't ang
+kapatiran n~g m~ga "masón," ay kasalun~gat ni Bonifacio ukol sa paraan
+na kinakailan~gang gamitin upang maghari dito sa Pilipinas ang
+Katwiran at Kalayaan at masugpo ang kalupitan at kasamaang inaasal n~g
+m~ga "fraile" at n~g Pamahalaang Kastila sa pilipino. Ang "Masoneria"
+at ang "Katipunan" ay nagkakaisá sa kanilang han~gad na pagtubós sa
+Bayang Pilipino. Datapwa, ang una'y ibig makuha ang katubusang yaón sa
+loob n~g kapayapaan sa pamamamagitan n~g pagpapalaganap n~g kaniyang
+magagandá't makataong simulain; samantalang ang nais at han~gad n~g
+huli'y ang paghihimagsik, yayamang napagkita na rin lamang na ang m~ga
+naghahari noon dito sa atin--ang pamahalaang Kastila't m~ga
+"fraile"--ay hindi makuha sa samo, pakiusap at pan~gan~gatwiran,
+bagkús ang itinutugón sa ginawi n~g m~ga "masong" siná Rizal, Del
+Pilar, Lopez Jaena, Regidor, Cortez at ibá't ibá pa ay ang sila'y
+ipalagay na "kaaway n~g Espańa at n~g Dios," at marami sa kanilá at sa
+kanilang m~ga kabig ang napabilanggo, napatapon sa malalayong bayan at
+pinapagdusa sa m~ga bilangguan, kahima't walang nagawang kasalanan.
+
+34.--=Sa makatwid ang m~ga "mason" at ang m~ga mayamang pilipino'y
+hindi kaayon n~g "Katipunan"?=--Hindi, kundi bagkús pang
+kasalun~gat. Nang lumalaganap na ang "Katipunan" ang m~ga "mason" at
+ang kanilang m~ga "logia," ay paraparang nagsikilos upang sugpuin ang
+paglago n~g "Katipunan" at ang mabalasik na pagpapalaganap ni Andrés
+Bonifacio, di sa dahilang sila'y kampi sa pamahalaang kastila at sa
+m~ga "fraile," kundi sapagka't kailan man ang m~ga "masón," ay "ayaw
+ipaghiganti sa pagbubuhos n~g dugo ang m~ga kaapihang tinatamó." Ang
+"Katipunan" nama'y ang ibig ay "n~gipin sa n~gipin," at ayaw gantihin
+n~g tinapay ang bató, kundi bató rin. Kaya nama't isá sa m~ga aral n~g
+"Katipunan" ay, nahahawig doon sa "ang di mo ibig na gawin sa iyo, ay
+huwág mong gawin sa iyong kapwa."
+
+35.--=Maaari bang isaysay ang ilang pangyayari ukol diyan?=--Oo.
+N~guni't bago banggitin ang ilang pangyayari ay kailan~gan munang
+sabihin na, sa loob n~g "Masonería," ayon sa kaniyang palatuntunan, ay
+di tinatanggap ang m~ga manggagawang hamak, na ang kabuhaya'y "isang
+kahig, isáng tuka"; pagka't upang maging "mason," isa sa m~ga
+pan~gunahing kailan~gan ay ang ikaw'y may sapat na kinikita upang
+buhayin ang iyong asawa't m~ga anak at may kaunting halagang
+nalalabis, na isasagot sa m~ga pan~gan~gailan~gan n~g kapatiran at
+maiambag sa sinomang kapatid na nasa sa isang kagipitan. Dahil dito ay
+sukat n~g mataho na ang m~ga "masón" ay m~ga taong nakakakaya at ang
+m~ga katipunan ay yaong m~ga taong hindi matatanggap sa "Masonería,"
+na m~ga anak pawis, m~ga dukha't maralita. Sapagka't noo'y mayayaman
+at mahihirap na pilipino'y paraparang inaapi at pinahihirapan n~g
+pamahalaang kastila't n~g m~ga "fraile" kung kaya't lahat ay
+nagtataglay n~g isang layunin: maputol lahat ang kaapihan. Nagkakaibá
+n~ga lamang sila sa kaparaanang ginagamit sa ikapagtatagumpay n~g
+kanilang layon.
+
+36.--=Ano ang ginawa n~g m~ga "mason" kay Bonifacio at sa
+"Katipunan"?=--Dapat munang sabihin na si Bonifacio ay "masón" din.
+Siya'y "segundo vigilante" sa "Logia Taliba," na ang "Venerable," ay
+ang binaril n~g m~ga kastilang si Luis Encino Villareal at ilan sa
+kasamahan ni Bonifacio sa "Katipunan" ay m~ga kamukha rin niyang
+"masón." Isáng araw ay ipinatawag si Bonifacio n~g m~ga namumuno sa
+kanyang "logia" at, siya'y hinihikayat na itigil ang "Katipunan,"
+pagka't ang katwiran n~g m~ga humihikayat sa kanya'y ang kawalan n~g
+m~ga baril, kanyon, sandata at salapi na totoong kinakailan~gan sa
+paghihimagaik na gagawin n~g "Katipunan," na kung mapipilan ay siyang
+lalong kasawian n~g bayang pilipino. Pagkatapos na marinig n~g amá n~g
+"Katipunan" ang gayong m~ga pan~gan~gatwiran, ay di umimik kamuntik
+man, kinuha ang kanyang sambalilo at sabay ang pagsasalitang "Diyan
+na kayó, puro kayo wikang kastila." Isang araw nama'y nagsadya si
+Bonifacio sa bahay n~g nasirang si Antonio Luna upang ipatalastás dito
+ang gagawing paghihimagsik n~g "Katipunan." Pagkatapos na mapakinggan
+ni Luna ang m~ga pan~gun~gusap ni Bonifacio, ay nagsabi: "żAnó ang
+ating ilalaban, itong ating m~ga ...? Kung si Napoleon ay naging
+Napoleon, ay sapagka't bukod sa siya'y may pusong matapang, ay
+maytalino pa, at, bukod sa lahat n~g iya'y may salapi." Nang
+ipinakilala naman ni Bonifacio kay Francisco Roxas, isá rin sa m~ga
+ipinabaril n~g pamahalaang kastila, ang hinahan~gad n~g "Katipunan,"
+ay sinabi ni Roxas na siya'y ayaw makinig n~g m~ga kabalbalan at
+kaululan.
+
+37.--=Si Rizal ba'y kasangayon sa paghihimagsik na ginawa n~g
+"Katipunan"?=--Hindi. Sa kaniyang m~ga aklat, tula at sulat, ay
+napagkikilalang ang adhikang katubusan n~g Pilipinas, ay ibig niyang
+makamtan sa pamamagitan n~g karunun~gan at kadakilaang asal muna n~g
+kanyang m~ga kalahi, bago isipin ang ibáng paraan. Isang araw n~g
+buwan n~g Mayo ná 1896 ay sinugo ni Bonifacio si Dr. Pio Valenzuela
+(itó lamang ang kasaping may título sa "Katipunan") na makipanayam kay
+Rizal sa pinagtapunan dito sa Dapitan, Mindanaw, upang ipatalastás sa
+kanyá ang nais n~g "Katipunan" na maghimagsik nang maiwasak ang
+kapangyarihan n~g Espańa dito sa Pilipinas. Si Rizal ay sumalun~gat sa
+ganyang nais. Kinabukasa'y dalidaling lumulan sa bapor ang sugó n~g
+amá n~g "Katipunan," at umuwi sa Maynila, bagama't may tangkang
+manatili pa n~g m~ga ilang araw dóon. Nang malaman ni Bonifacio ang
+ikinaaayaw ni Rizal sa paghihimagsik ay sinabi ang ganito: "żAt saang
+aklat nabasa ni Rizal na bago maghimagsik ay kailan~gang magkaroon
+muna n~g sandata at salapi?"
+
+38.--=Ang ibig bang sabihin niya'y kalaban ni Rizal at n~g m~ga
+"mason" si Bonifacio at ang "Katipunan"?=--Malayo. Si Rizal at
+halos ang marami sa m~ga "mason" ay m~ga taong may taglay na
+kakayahan sa isip, ay nagsisipaniwala na bago gawin ang isang
+napakalaking gawain, katulad n~g paghihimagsik ay kailan~gan muna ang
+m~ga baril, sandata at salapi upang magtagumpay, tan~gi sa iyang
+magbuhos n~g dugo sa ikasusugpo n~g m~ga pangaapi ay talagang
+nahihidwa sa m~ga aral n~g "Masonería" sa kanyang m~ga kampon.
+Datapwa, ang m~ga dukha, manggagawa, m~ga maralita, na m~ga hamak na
+taong bayan, dito sa atin at saan pa man, ay kapag niyakap ang isang
+gawain at napagkilalang kailan~gang gawin sa ikasusunod n~g isang
+dakilang layunin, ay di na nagtutumigil n~g pag-iisip at karakaraka'y
+ginagampanan sa pamamagitan n~g salitang "ĄBahala na!". Ang "bahala"
+nang ito, ay makikita natin na siyang nagligtás sa bayang pilipino n~g
+m~ga panahong yaón at naghatíd sa atin sa tagumpay. At iyan ding m~ga
+salitang iyan ang nagligtas sa ibang m~ga bayan sa kuko n~g m~ga
+manglulupig na hari't mahadlikáng umiinís sa m~ga anak-pawis at dukha.
+
+
+
+
+=VIII=
+
+=ANG "KATIPUNAN" AT ANG BAYANG MARALITA=
+
+39.--=Ano ang ginawa ni Bonifacio sa harap n~g pagsalun~gat ni Rizal
+at n~g iba pa sa paghihimagsik?=--Sa halip na umurong, ay bagkús
+nagpakasiglang lalo sa pagtatag n~g m~ga balan~gay at sauggunían n~g
+"Katipunan." Buong taon n~g 1895 at ang m~ga unang buwan n~g taóng
+sumunod, 1896, ay kanyang naitatag sa buong Maynila at m~ga lalawigang
+karatig ang maraming san~ga o balan~gay. Kung anó ang laki n~g
+kaayawan sa paghihimagsik n~g m~ga pilipinong litaw at nakakakaya't
+mayayaman ay siya namang higpit n~g pagyakap n~g m~ga maralita sa
+layunin n~g "Katipunan." Ang m~ga manggagawa, ang m~ga tagabukid at
+ang m~ga dukha, ay paraparang nagsisiluha kung sila'y pinaliliwanagan
+n~g m~ga adhikain at aral n~g "Katipunan" at naguunahan sa pagsapí.
+
+40.--=Sa papaano napatatag ang Pamunuan n~g Katipunan?=--Sa
+kapulun~gang idinaos n~g m~ga kinatawan n~g m~ga balan~gay noong 1 n~g
+Enero n~g 1896, ay na~gapahalal sa Kataastaasang Pan~guluhan n~g
+"Katipunan" ang m~ga sumusunod: Kataastaasang Pan~gulo, Andrés
+Bonifacio; Kalihim, Emilio Jacinto; Tagain~gat-yaman, Vicente Molina;
+Tagausig, Pio Valenzuela; m~ga kawani: Pantaleon Torres, Hermenegildo
+Reyes, Francisco Carreon, José Trinidad, Balbino Florentino at Aguedo
+del Rosario.
+
+41.--=At ang m~ga Balan~gay at Sanggunian?=--Napatatag na sa
+maraming pook n~g Maynila at m~ga bayang karatig. Ang m~ga pan~galang
+taglay ay yaong m~ga pan~galan o bagay na maykinaalam sa ating lahi
+at sa kalayaang ninanasŕ. Naito ang ilan: "Dapitan" (bayang
+pinagtapunan kay Rizal); "Laong-Laan" at "Dimas-Alang (m~ga lagda ni
+Rizal sa kaniyang m~ga isinulat sa m~ga pahayagan); "Katagalugan",
+"Katotohanan", "Kabuhayan", "Silan~ganan", "Pagtibayin", "Kailan~gan",
+"Bagong-Silang", "Di-Magpapatantan", "Di-Tutugutan",
+"Pinan~gin~ginigan" at iba't iba pa.
+
+42.--=Anong m~ga kaparaanan ang ginamit sa pagpapalaganap n~g
+"Katipunan"?=--Ang m~ga pakikipagpulong n~g lihim sa m~ga pook
+pook, suloksulok at bahay-bahay. Tan~gi sa rito, ay ang m~ga sulat
+at limbag na gawa ni Bonifacio, ni Emilio Jacinto at n~g iba pa, na
+walang lagda. Nagkaroon din ang "Katipunan" n~g sariling palimbagan at
+doo'y inilimbag ang dalawang bilang lamang n~g pahayagang tagalog na
+pinamagatang "Kalayaan," na inilathala n~g ika 1 n~g Enero n~g 1896.
+Isang 1000 ang sipi n~g unang bilang at 2000 ang ikalawá.
+
+43.--=Saan kinuha ang salaping ibinili sa Palimbagan?=--Isang araw
+ang kapatid ni Bonifacio na nagn~gan~galang Troadio ay galing sa
+Australia na may kasamang dalawang kababayang taga-Kapis na
+nagn~gan~galan Francisco Castillo at Camilo Iban. Ang dalawang ito'y
+tumama sa "loteria" n~g ilang libong piso. Nang mabalitaan ito ni
+Bonifacio sa pamamagitan n~g kanyang binanggit na kapatid ay hinikayat
+sa "Katipunan" ang dalawang yaon, na nagkaloob naman pagkatapos n~g
+halagang apat na raang pisong ibinili n~g palimbagan n~g masong si
+Antonio Salazar na mayari n~g "Bazar del Cisne," na ipinabaril din n~g
+m~ga kastila, at sa kanila rin galing ang salaping ibinili n~g m~ga
+titik sa palimbagan ni Isabelo de los Reyes, na ipinunô sa m~ga titik
+n~g binanggit na palimbagan.
+
+44.--=San~gayon sa m~ga isinaysay, ay walang salapi ang "Katipunan" at
+sahol sa m~ga kagamitan sa kanyang layon, kung gayon ano't
+lumaganap?=--Ang m~ga kalupitan at paghamak na rin sa m~ga
+pilipino, n~g m~ga nakasasakop sa atin noon, ang nagpasiglá sa m~ga
+taongbayan upang sumapi sa "Katipunan." Bukod sa rito, si Bonifacio,
+ay talagang may sapat na talino sa paglikha n~g m~ga paraan na sukat
+makahikayat sa tao. Ipinasya niyá na sa tuwing magpupulong ang m~ga
+"balan~gay", ay buklatin ang kasaysayang batbat n~g hirap n~g
+Pilipinas at sa ganito'y paalalahanan ang m~ga kapatid sa kaabaan n~g
+katayuan n~g lupang-sarili. Tuwing darating ang ika 28 n~g Pebrero, ay
+nagdaraos n~g m~ga lihim na lamayan na patungkol sa tatlong paring
+pilipinong sina Gomez, Burgos at Zamora na ipinabitay n~g pamahalaang
+kastila sa sulsol n~g m~ga "fraile." Anopa't ang m~ga bagay na ganito,
+ang m~ga paguusig kina Rizal at m~ga kasamahan, na paraparang labag sa
+matwid, ay siyang lagi nang ipinagugunita upang magalab ang loob n~g
+m~ga kasapi. Bakit ang totoó ay talagang inis na't tigib na tigib ang
+pusong matiisin n~g m~ga pilipino sa madlang kaapihang ginagawa sa
+kanila n~g m~ga maykapangyarihan noon.
+
+45.--=Ang m~ga babai ba'y tinatanggap sa "Katipunan"?=--Hindi
+kabilang ang m~ga babai. Subali't ilan sa kanila, lalunglaluna ang
+m~ga asaasawa n~g m~ga nasa katipunan, ang nabigyan n~g tungkuling
+magagaan. Si G. Perfecta Simeon, sa halimbawa, ay ginawang
+taga-in~gat-yaman sa "Balan~gay Maluningning," na napatatag sa nayon
+n~g San Nicolas, Maynila.
+
+
+
+
+=IX=
+
+=ANG "KATIPUNAN" AT ANG PAGUUSIG SA M~GA MASON=
+
+46.--=Inusig ba n~g m~ga kastila't fraile ang m~ga mason dahil sa
+"Katipunan"?=--Oo. Anoman ang mangyaring pagtutol n~g m~ga pilipino
+sa m~ga kahidwaang inaasal n~g m~ga nakasasakop sa atin sa m~ga
+panahong yaon ay sa m~ga "mason" ibinibintang at ang m~ga ito ang
+pinagdadadakip at pinarurusahan.
+
+47.--=At sa anong dahil?=--Kailan~gan ang kaunting paliwanag.
+Sinabi na natin na ang m~ga "mason" ay di kasangayon sa paghihimagsik
+na nilalayon n~g m~ga Katipunan. Alam na natin na, ibá ang
+"Masonería" sa "Katipunan," at ang "Liga Filipina" nama'y walang
+kinaalam sa dalawang nauna. Bawa't isá ay may kanikaniyang uri,
+palatuntunan at adhikain. Subali't hindi maikakait na ang "Masonería"
+at ang kaniyang m~ga kampon ay siláng nagsabog sa m~ga kalahi n~g m~ga
+kurong dakila ukol sa ikatutubós; silá, ang m~ga masón, ang masasabing
+nagturo n~g pagbibigkis n~g kalooban sa m~ga pilipino, upang humarap
+at makipaglaban sa loob n~g kapayapaan sa m~ga makapangyarihang
+lumulupig sa Lahi; ang m~ga kasapi sa "Masonería," ay silang
+nagpakilala sa pamahalaan sa Espańa n~g m~ga masasamang palakad na
+pinaiiral dito, na siyang ikinalulugmok n~g bayan sa karukhaan,
+kaapihan at kabusabusan. "Ibig namin--ang hiling sa Espańa n~g m~ga
+masón--na ang aming baya'y maging karapatdapat, maging malaya't
+maginhawa, na sa kaniyang pan~ganorin ay tumanglaw ang maningning na
+araw n~g katarun~gan at kabihasnan. Ibig namin na dito'y maghari ang
+pagpapantay-pantay, ang tunay na kalayaan n~g mamamayan sa harap n~g
+m~ga mapagimbot, na nan~gabubuhay sa pagsugpu sa karapatan n~g bayan
+na dinidilig ang kanilang kaginhawahan n~g luha n~g bayang
+nagdaralita."
+
+48.--=Ang m~ga kahilin~gan bang iyan ay napagkilala n~g m~ga taong
+bayan?=--Hindi lamang nakilala kungdi nararamdaman nila sa sarili.
+Ang m~ga pagsusumikap na yaon n~g m~ga mason ay siyang ikinamulat n~g
+bayan sa kanyang aping kalagayan. Ito'y nalalaman n~g pamahalaang
+kastila at lalong natataho n~g m~ga "cura" sa bayan-bayan, pagka't sa
+bayang pinamumugaran n~g isang "logia" o n~g m~ga "mason," ang "cura"
+at ang m~ga kastila ay di lubhang nakapamayani sa kanilang m~ga
+masasamang gawa, sapagka't nahahadlan~gan sila n~g pagkakaisa n~g m~ga
+taong bayan sa pagtutol laban sa m~ga masasama nilang palakad.
+Napapansin din n~g m~ga "fraile" na ang pasok n~g salapi sa simbahan
+ay umuunti, sanhi sa kagagawan n~g m~ga mason na nagtuturo sa bayang
+iwanan ang patay sa loob n~g simbahan at huwag magbayad n~g anoman.
+Itinuturo rin naman nila na huwag bilhin ang m~ga kalmen, ang m~ga
+kuwintas, ang m~ga kandila, ang m~ga istampá, ang m~ga bula, ang m~g
+novena, na kinakalakal n~g kombento.
+
+49.=--Kailan pa inusig ang m~ga mason?=--Ang masikhay na paguusig
+sa kanila, ay masasabing nagsimula noong taong 1892 at sumidhi n~g
+mapatatag na ang "Katipunan" at si Bonifacio'y walang humpay sa
+pagpapalaganap n~g kanyang samahan. Paano'y alam n~g pamahalaang
+kastila't n~g m~ga "fraile" na si Bonifacio'y "mason," bukod sa ang
+layunin at m~ga ipinupunla n~g "Katipunan," ay huwad sa "Masoneria."
+Kaya, lahat n~g kilos nina Bonifacio at m~ga kasamahan ay sa m~ga
+"mason" ibinabagsak, bakit ang amá naman n~g "Katipunan," sa nasa
+niyang magkasamasama ang lahat, sa lilim n~g watawat n~g samahang
+kaniyang pinamunuan, ay di lamang hindi nagpapasinun~galing sa gayong
+akala kundi bagkus pang pinagtitibay. Ang m~ga "mason," n~g m~ga
+panahong yaon, ay sila ang lumalagay na tagataguyod n~g kalayaan n~g
+bayan at sila'y pinagpipitaganan n~g maraming kababayan, lalonglalo na
+ang m~ga "masong" siná Rizal, Del Pilar, Lopez Jaena, at iba pa, na
+may m~ga pagtatanggol na ginawa ukol sa kalayaan n~g Pilipinas at lagi
+nang ipinagsasanggalang ang kaapihang tinitiis n~g kanilang kababayan.
+
+50.--=Hindi ba itinigil ang paguusig na yaon sa m~ga mason?=--Nang
+taong 1893 at n~g m~ga unang buwan n~g taong 1894, ay napatigil ang
+m~ga paguusig sa kanilá. Palibhasa'y naipatapon na si Rizal sa
+Dapitan--na sa ganang m~ga kastila't fraile'y siyang pinakapuno n~g
+kilusan n~g m~ga "mason"--at naparusahan na ang m~ga inaakalang
+kinaalam sa pagtutol na ginampanan n~g m~ga pinaguusig na gaya nina
+Doroteo Cortes, Jose Basa, Ambrosio Salvador, Mariano Apacible at
+marami pang taganas na m~ga "mason," ang m~ga kalaban n~g kalayaan n~g
+bayan ay napatahimik. Dahil dito'y muli na namang nagsikilos ang m~ga
+mason at binuhay na muli ang kanilang m~ga pagpupulong tun~go rin sa
+ikagagaling n~g sariling bayan.
+
+51.--=Nagtagal ba ang gayong katahimikan?=--Hindi. Nang taong 1895
+ay muli na naman silang pinagusig. Ang kilusan sa paghihimagsik n~g
+"Katipunan" na noo'y lumaganap na sa m~ga taong bayan, lalonglaluna sa
+m~ga lalawigang tagalog, ay sa m~ga mason naman ipinagbintang. Sila na
+naman ang hinuli, pinahirapan at ipinagbibilanggo. Ang m~ga "convento"
+ay nagsikilos, ang m~ga pinunong kastila ay paraparang nagsusumikap sa
+pagbibintang na ang m~ga "logia," ay walang linalayon kundi ang
+paghiwalay n~g Pilipinas sa Espańa. Ang bun~ga n~g lahat n~g ito ay
+ang pagsisiyasat sa m~ga bahay bahay n~g m~ga mason, ang
+pagpapabilanggo, pagpapatapon sa malalayong bayan sa m~ga magiting na
+kampon n~g "Masonería." Dahil dito, marami rin sa m~ga mason na noong
+una'y di kasangayon ni Bonifacio sa paghihimagsik, ang tumulong na
+tuloy sa pagpapalaganap n~g "Katipunan."
+
+
+
+
+=X=
+
+=ANG PAGHIHIMAGSIK=
+
+52.--=Ano ang ginawa n~g "Katipunan" sa harap n~g m~ga nangyayaring
+yaon?=--Inihanda na ang paghihimagsik. Si Bonifacio at ang ilan
+niyang matatalik na kawani ang madalas magsilabas sa m~ga bundok na
+nakalilibid sa Maynila at kanilang pinagaaralan ang tumpak na paraan
+sa pagsalakay dito at ang magagawang kuta n~g kawal n~g "Katipunan" sa
+pakikilamas.
+
+53.--=Kailan nahuli ang m~ga kasapi sa "Katipunan"?=--Niyong ika 13
+n~g Agosto n~g 1896 sa San Piro Makati. Bagá man m~ga kasapi sa
+"Katipunan" ang nan~gahuli, ay m~ga "mason" din, daw, alinsunod sa
+sulat n~g "cura" sa tinurang bayan na si Agustin Fernandez sa pinuno
+n~g Kastila rito sa Maynila na si Luengo. N~guni't bago pa mangyari
+ito, ang teniente n~g Guardia Civil na si Manuel Sityar, niyong ika 5
+n~g buwan n~g Hulyo n~g taón ding yaon, 1896, ay sumulat na sa m~ga
+pinuno niya, sa Maynila, at ibinabalita na siya'y may natuklasang
+inihahandang paghihimagsik laban sa pamahalaan na ang man~ga san~ga ay
+nasa San Juan del Monte, San Felipe Nery, Pandakan, Marikina at
+Montalban. Ibinabalita rin na may m~ga ilang libo ang
+magsisipaghimagsik na nagsipanumpa sa pamamagitan n~g sarili nilang
+dugo na inilagda sa kasulatan nang sa gayo'y magtumibay sa pakikibaka
+hanggang sa matamó ang kasarinlan n~g Pilipinas.
+
+54.--=Umabot ba sa kaalaman ni Bonifacio ang ganyang m~ga
+ibinalita?=--Oo. Simula pa nang itinatag ang "Katipunan", ay
+nakahikayat na nang ilang kababayang nagsisipaglingkod sa m~ga
+kawanihan n~g pamahalaang kastila at gayon din ang ilan sa
+nagsisipaglingkod sa bahay n~g m~ga pinuno at sa m~ga "convento." Nang
+m~ga araw na yaon, ay nakapaglagay na ang "Katipunan" n~g kaniyang
+m~ga tiktik sa loob n~g pamahalaan na naghahatid kay Bonifacio n~g
+m~ga balitang kailan~gan nitó. Kaya, n~g malaman niyang natuklasan na
+ang "Katipunan" n~g may kapangyarihan, ay pinulong ang lahat n~g m~ga
+pan~gulo sa m~ga balan~gay at m~ga kasapi sa pook n~g Kankong,
+Kalookan, niyong ika 17 n~g Agosto n~g 1896. Ang pulong ay sinimulan
+n~g ika 8 n~g umaga at natapos n~g magtatakipsilim na. Mainit at
+mahigpit ang kanilang pagtatalo. May m~ga ayaw munang gawin ang
+paghihimagsik sa kawalan n~g m~ga sandata't baril na ilalaban,
+n~guni't marami ang may ibig at ayaw nang magsiuwi sa kanikanilang
+bahay. Sa wakás ay pinagtibay din at bilang saksi n~g pinagkasunduan,
+lahat ay nagsidukot at kinuha ang kanikanilang m~ga "cedula personal"
+at pinagpupunit, tandang hindi na sila babalik sa kanikanilang bahay.
+Pagkatapos ay nagpangkatpangkat na.
+
+55.--=Ano pa ang kanilang pinagtibay?=--Na salakayin ang Maynila
+n~g ika 30 n~g buwang binanggit. Datapwa, n~g matuklasan ni P. Mariano
+Gil, "cura" sa simbahan n~g Tundo, ang m~ga kasulatan n~g "Katipunan"
+at pati n~g batong pinaglilimbagan n~g "recibo" nito, dahil sa sumbong
+n~g isang nan~gan~galang Teodoro Patińo, na nakuha sa pagawaan n~g
+pahayagang "Diario de Manila," n~g ika 19 n~g buwang ding yaon, ang
+m~ga sundalo't "guardia civil" ay nagsisipagsiyasat sa m~ga
+palipaligid n~g labas n~g Maynila, kaya't n~g ika 23 n~g buwang ito ay
+nangyari ang unang labanan n~g m~ga iyon sa kawal n~g "Katipunan" sa
+Balintawak. Sinimulan na ang panghuhuli at pagpapahirap sa m~ga
+napagbintan~gan.
+
+56.--=Ano ang inilalaban n~g m~ga kasapi sa "Katipunan"?=--Ilang
+itak, bukaweng tinulisan, palasan, m~ga "revolver" na kinuha n~g m~ga
+Katipunan sa Maestranza, dalawa o tatlong baril na naagaw sa m~ga
+sundalo n~g pamahalaang kastila.
+
+57.--=Nagpatuloy ba sa ganito?=--Oo. N~guni't itinatag na ni
+Bonifacio ang kanyang pamahalaan sa "Pasong Tamo", Kalookan, at
+pagkatapos sa bundok n~g "Balara", Marikina. Mula doon ay siya'y
+naguutos sa tulong n~g kanyang m~ga kagawad. Ang pamahalaan n~g
+"Katipunan," ay di na sa samahang ito lamang kundi binigyan na n~g
+uring pangbansa. Ganitó: Presidente, Andrés Bonifacio; Ministro de
+Estado, Emilio Jacinto; Ministro de Guerra, Teodoro Plata; Ministro de
+Gobernacion, Aguedo del Rosario; Ministro de Gracia y Justicia Briccio
+Pantas; Ministro de Hacienda, Enrique Pacheco; Secretario General,
+Daniel Tria Tirona at Tesorero General, Silverio Baltazar (Kapitan sa
+bayan n~g Kalookan).
+
+58.--=Ang pamahalaan bang iyan ang namatnugot n~g
+paghihimagsik?=--Oo. Datapwa, ang nais ni Bonifacio, bagaman si
+Rizal ay di nila kaayon, ay siya'y gawing pan~gulong pangdan~gal at
+siya'y magawang sanggunian, bagay itong di nangyari. Nang si Rizal ay
+dumating sa Maynila noong ika 5 n~g Agosto n~g 1896 na galing sa
+Dapitan na pinagtapunan sa kanya, ay tinangka nina Bonifacio, Emilio
+Jacinto at ibang kasamahan na siya'y itanan. Si Emilio Jacinto ay
+nagsuot marinero at nagsadya sa lancha "Caridad" na kinalululanan ni
+Rizal sa paglunsad sa bapor "Espańa." Kunwa'y naglilinis, at sa isang
+pagkakataon ay ibinulong sa ating bayani: "Kung kayo po'y ibibilanggo,
+ay ililigtás namin kayo. Kami'y nahahanda." Palibhasa'y umaasa si
+Rizal sa kalinisan n~g kanyang budhi sa matapat na pakikisama niya sa
+pamahalaan noon, sumagot n~g gayari: "Salamat. Huwag ninyong gawin iya
+sa akin. Bayaan ninyo't nalalaman ko ang aking gagawin." Dahil dito,
+ang nais na yaon nina Bonifacio ay di n~ga nangyari at sa gayo'y
+napilitang magkasya na sa sarisarili nilang pamamatnugot n~g
+"Katipunan."
+
+59.--=May m~ga palatuntunan ba ang paghihimagsik?=--Iilan lamang,
+yaong lubhang kinakailan~gan sa m~ga unang pagkilos. Pinasiyahan nila
+na ang magbabalita n~g pagsalakay sa Maynila, ay hihip n~g m~ga
+"tambuli" mula sa m~ga bundok na kinaroroonan n~g m~ga kawal. Ang
+hudyatan upang magkakilanlan ang magkakapatid ay ang salitang
+"Balan~gay" na dapat sagutin n~g "Marikit." Nang ika 27 n~g Agosto,
+1896 ay lumipat si Bonifacio at ang kanyang m~ga kasamahan sa pook
+n~g "Balakbak," nayon n~g "Hagdangbató," at sa isang kamalig, ay
+kaniyang isinulat at ipinadala sa m~ga kinauukulan ang sumusunod na
+pahayag:
+
+
+     ="m~ga maginoong namiminuno, kasapi at m~ga kapatid:=
+
+     "Sa inyong lahat ipinatutungkol ang pahayag na ito. Totoong
+     kinakailan~gan na sa lalong madaling panahon ay putlin natin ang
+     walang pan~galang panglulupig na ginagawa sa m~ga anak n~g bayan,
+     na n~gayo'y nagtitiis n~g mabibigat na parusa at paghihirap sa
+     m~ga bilangguan, na, sa dahilang ito'y mangyaring ipatanto ninyó
+     sa lahát n~g m~ga kapatid na sa araw n~g Sabado, ika 29 n~g
+     kasalukuyan, ay puputok ang paghihimagsik na pinagkasunduan
+     natin, kaya't kinakailan~gang sabaysabay na kumilos ang m~ga
+     bayan-bayan at sabaysabay na salakayin ang Maynila. Ang sino
+     pamang humadlang sa banal na adhikaing itó n~g bayan ay
+     ipinalalagay na taksil at kalaban, maliban na n~ga lamang kung
+     may sakit na dinaramdam o ang katawa'y maysala, at sila'y
+     paguusigin alinsunod sa palatuntunang ating pinagiiral.--Bundok
+     n~g Kalayaan, ika 28 n~g Agosto n~g 1896--ANDRES BONIFACIO."
+
+
+60.--=Sinunod ba n~g bayan ang pahayag na iyan?=--Lahat n~g
+nakabatid ay nagsisunod. Kinabukasan n~ga n~g gabi, (29) ay nagkaroon
+na n~g labanan sa buong paligid n~g Maynila. Nang ika 30 n~g buang ito
+ay nagkaroon na n~g mahigpit na labanan sa Balintawak, sa San Juan del
+Monte at sa iba pang pook. Si Bonifacio ay nagpakita n~g di karaniwang
+katapan~gan at gayon din ang kanyang m~ga kasamahan. Nasupil nila at
+naagawan n~g ilang baril ang m~ga himpilan n~g guardia civil. Kaya
+noon din ay ipinasya ni General Blanco, kataastaasang puno n~g Kastila
+dito sa Pilipinas, na ipalagay na pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang
+Maynila, Bulakan, Kapampan~gan, Nueva Ecija, Tarlak, Laguna, Batan~gan
+at Kabite, at iniutos na bantayang mahigpit ang m~ga mamamayan.
+
+61.--=Ano pa ang ginawâ n~g pamahalaang kastila sa harap n~g m~ga
+pangyayaring yaon?=--Pinagdadakip ang lahat n~g kilalang mason o
+m~ga kamaganak at kaibigan nila at kinulong sa Bilibid, sa Fuerza de
+Santiago at sa ibá pang sukat kapiitan, gaya n~g silong n~g m~ga kuta
+(muralla) na nakakakulong sa loob n~g Maynilŕ (Intramuros). Ang m~ga
+mayayamang katulad n~g m~ga Yangko (ama); Roxas, Zamora, Bautista at
+iba't ibá pa'y pinaghuhuli at piniit sa bilangguan, at gayon din ang
+m~ga pilipinong napapatan~gi sa dunong at sa kabuhayan. Ang m~ga
+kasapi sa "Katipunan," ay pinagdadakip din at pinahirapan sa loob n~g
+bilangguan. Palibhasa'y nakilala na ang kaparaanang ginagawâ sa
+pagsapi,--dahil sa pagkatuklas n~g binanggit na "cura" sa Tundong si
+P. Mariano Gil,--lahat n~g m~ga manggagawa sa m~ga pagawaan, ang m~ga
+lalaking lumalakad sa m~ga lansan~gan sa Maynila at sa m~ga bayang
+katagalugan, ay isá isáng nilililisan n~g manggas n~g baro n~g m~ga
+"guardia civil" at "veterana" at tinitignan kung may piklat na gurlis
+at ibinibilanggo. May m~ga ilan na nagkasugat o tinubuan kaya n~g
+galis sa bisig, kahit na di sa lugal na kinukudlitan sa pagkuna n~g
+dugo na inilalagda sa kasulatan n~g panunumpa n~g m~ga kasapi sa
+"Katipunan," ang ibinilango, pinahirapan at pinagbabaril sa Bagumbayan
+(Luneta) at sa loob n~g m~ga bilanguan.
+
+62.--=Ang m~ga mayayama't m~ga marurunong na pilipino ay di lamang ang
+hindi kasapi sa "Katipunan" kundi kasalun~gat pa mandin nito, żbakit
+sila pinagdadakip at pinabaril ang ilan?=--Si Bonifacio rin at ang
+"Katipunan" ang masasabing may kagagawan n~g gayong panghuhuli. Nang
+malaman ni Bonifacio na ang m~ga mayaman at m~ga litaw na pilipino, ay
+ayaw sa paghihimagsik, siya'y umisip n~g isang paraan na ang m~ga
+ito'y mapadamay sa paguusig sa m~ga taga "Katipunan". Una, ay nang
+lalong masugatan ang puso n~g m~ga taong bayan kung makitang pati n~g
+m~ga mayayaman't m~ga litaw na kababayan ay pinipiit at pinagbabaril,
+at, ikalawa't higit sa una'y nang sa gayon ay lalong lumagablab ang
+apoy n~g paghihimagsik. Anopa't sa kanyang pagkatunay na
+manghihimagsik, ang ibig ni Bonifacio ay magkahalohalo na ang balat sa
+tinalupan. Kaya, nang mairaos na ang pulong na nagpasiya n~g
+pagsalakay sa Maynila, ay iniutos ni Bonifacio kina Emilio Jacinto at
+Guillermo Masangkay na isabog sa ilang pook n~g Maynila ang m~ga
+kasulatan na sadyang inihanda ni Bonifacio at nang m~ga alagad niya,
+na nagpapakilalang ang m~ga nan~gakalagda ay m~ga kinaalam at kasapi
+sa "Katipunan," bagaman ang totoo, ay hindi, at ang m~ga kasulatang
+yao'y ginawa lamang at hinuwaran ang lagda n~g ilang m~ga litaw na
+mayayaman at marurunong na pilipino nang sa gayo'y mapasubo o isubo
+sila sa ginampanang paghihimagsik n~g bayang maralita, sa ikabubuti
+n~g lahat.
+
+63.--=Iyan ba'y inihayag ni Bonifacio sa lahat n~g m~ga
+kasapi?=--Ang ginawa niyang panghuhuwad sa m~ga lagdang binanggit
+ay hindi inihayag, n~guni't talagang ipinababasa sa m~ga kasapi sa
+"Katipunan" at n~g sa gayo'y lalong lumakas ang loob n~g kaniyang m~ga
+alagad. Katunayan nito, ilan sa m~ga nahuli ang sa hirap sa m~ga
+pasakit ay nagturó n~g nagturó sa ilang taong litaw, bagama't ang ilan
+sa m~ga isinigaw ay sa gawa na lamang n~g higpit n~g m~ga parusa.
+
+64.--=At ano ba ang m~ga parusang iginagawad sa m~ga
+hinuhuli?=--Mahaba't ma'y kahirapang isaisahin. N~gunit ang
+karaniwan ay ang huwag pakanin n~g maghamaghapon; paluin sa
+talampakan; palakarin sa munggo, ibitin n~g patiwarik at biglang
+ibagsak; paluin n~g palasan n~g patihaya; duruin n~g aspile ang kukó;
+inisin sa m~ga bartolina na maghamaghapong nakatayo; ilubog sa balon
+at makasandali'y han~guin at iba't iba pa. Sa katapustapusan ay
+barilin.
+
+65.--=Sino sino ang m~ga pinagbabaril?=--Hindi maaaring isiwalat.
+Marami. Sa m~ga kasapi sa "Katipunan" ay di na kailan~gan sabihin pa.
+N~guni't ang m~ga unang ipinabaril n~g pamahalaang kastila sa Luneta
+noong ika 4 n~g Septiembre n~g 1896, ika 5 at 1/2 n~g hapon, ay siná:
+Sancho Valenzuela, Eugenio Silvestre, Modesto Sarmiento at Ramon
+Peralta. Ang m~ga masong binaril sa Maynila ay ito: Jose Rizal,
+Domingo Franco, Numeriano Adriano, Moises Salvador, Luis E. Villareal,
+Faustino Villaruel, Ramon Padilla, Jose Dizon at Antonio Zalazar. Sa
+m~ga lalawigan naman ang m~ga masong binaril o pinatay (marami ang sa
+hirap n~g m~ga parusa ay namamatay) sa gayon o ganitong kadahilanan ay
+ang sumusunod: Rosalio Silos, sa Mindanao; Lauro Dimayuga, sa
+Batan~gan: Domingo Cecilio, Ciriaco Sarile, Teodorico Lagonera,
+Pantaleon Belmonte, Quintin Tinio, Mamerto Natividad, at Marcos Ventus
+sa Nueva Ecija: Francisco Tańedo at Procopio Hilario sa Tarlak: Leon
+Hernandez sa Kamarines; at ang ilan sa m~ga binaril sa Kabite ay sina
+Victoriano Luciano, Maximo Inocencio, Feliciano Cabuco, Eugenio
+Cabezas, Hugo Perez, Maximo Gregorio, Jose Lallana, Severino Lapidario
+at Alfonso Ocampo.
+
+66.--=Ilang panahon nagtagal ang paghihimagsik?=--Mula n~g ika 29
+Agosto n~g 1896 hanggang noong pumasok sa Maynila ang hukbo n~g m~ga
+amerikano noong ika 13 n~g Agosto n~g 1898, bagaman n~g lagdaan ang
+"Pacto de Biak-na-Bato" noong ika 4 n~g Agosto n~g 1897, ay nahinto
+ang labanan na inulit uli n~g Mayo n~g taong sumunod, 1898, n~g
+nagbalik dito si Aguinaldo na buhat sa Hongkong. Dapat din sabihin na
+naririto na ang m~ga amerikano sa Maynila, ay nakikipaglaban pa ang
+kawal n~g paghihimagsik sa ilang bayan na hindi pa nahuhulog sa kamay
+n~g m~ga pilipino at sa katunaya'y ang ilan ay nagsisuko o napasuko
+nang naririto na sa Maynila ang hukbó n~g amerikano.
+
+67.--=Kailan dumating sa Pilipinas ang m~ga Amerikano?=--Noon
+n~gâng unang araw n~g Mayo n~g 1898. Nagbubukang liwayway n~g
+nagsipasok sa look n~g Maynila ang m~ga sasakyang-dagat na pangdima
+n~g Estados Unidos at kapagkaraka'y nilusob ang m~ga sasakyang dagat
+na pangdima n~g m~ga kastilŕ at m~ga ilang sandali lamang ay napipilan
+at napalubog itong m~ga huli. Sa look n~g Maynila ay namalagi ang m~ga
+sasakyang dagat na nagwagi hanggang noong ika 13 n~g Agosto n~g 1898
+na nilusob n~g hukbong amerikano ang Maynila at sa kanilá isinuko ang
+bayang ito n~g m~ga maykapangyarihang kastila n~g araw ding yaon.
+
+68.--=At ang hukbo n~g "Katipunan," ay ano ang ginawa n~g araw na
+yaon?=--Dapat munang sabihin na hindi na hukbo n~g "Katipuuan" ang
+máitatawag sa m~ga kawal na yaong nagsipaghimagsik, sa dahilan noon
+ika 24 n~g Mayo n~g 1898, nang si Emilio Aguinaldo, ay magbalik sa
+Kabite na galing sa Hongkong (ika 15 n~g Mayo, 1898), ay itinanghal
+niya ang kasarinlan n~g Pilipinas, na siya ang pinaka Dictador, kundi
+hukbo n~g Pamahalaang Pilipinong Naghihimagsik. Noong ika 12 n~g Hunyo
+n~g 1898, ay inihayag at itinanghal naman sa Kawit ang uri n~g
+Pamahalaang sarili n~g Sangkapuluang Pilipinas at susog dito'y
+itinatag ang Pamahalaang Pilipinong Naghihimagsik, na ang Pan~gulo ay
+si Emilio Aguinaldo. Ang m~ga kawal n~ga nito, ay nangakarating at
+nagsihimpil hanggang sa m~ga nayon n~g Maynila, gaya n~g Gagalan~gin,
+Cervantes, Sampalok, Santa Mesa, Pako at Ermita, kasabay halos n~g
+hukbong amerikano na nagsipasok n~g ika 13 n~g Agosto n~g 1898.
+
+69.--=Ano pa ang nangyari?=--Ang hukbo n~g Estados Unidos, ay nasa
+Maynila at Kabite (kabayanan) at ang hukbong pilipino nama'y siya
+n~gang sumasakop sa m~ga bayanbayan at nakikipaglabanan pa sa hukbó
+n~g m~ga kastila doon sa ilang bayang nasa kamay pa n~g m~ga ito.
+Nang ika 15 n~g Septiembre n~g 1898, ay idinaos sa simbahan n~g
+Barasoain, Malolos, ang unang Kapulun~gang Bayan na binubuo n~g 85
+kinatawan n~g m~ga lalawigan n~g Sangkapuluang Pilipinas. Nang ika 29
+n~g Nobyembre n~g taon ding ito ay pinagtibay n~g kapulun~gang sinabi
+ang Pan~guluhang-batas (Constitucion) na paiiralin sa Pilipinas at n~g
+21 n~g Enero n~g 1899, ay inihayag na't pinairal ang binanggit na
+Pan~guluhang-batas at tuloy itinanghal ang República Filipina sa
+simbahan n~g Barasoain, Malolos.
+
+70.--=Bakit namayani sa Pilipinas ang hukbo n~g Estados
+Unidos?=--Ganito ang nangyari: Nang ika 20 n~g Disyembre n~g 1898
+ay pinagkasunduan n~g Espańa at Estados Unidos ang paghinto n~g
+kanilang digmaan, na nagmula n~g buwan n~g Abril n~g 1898. Ang
+linagdaang yao'y pinagtibay n~g Senado n~g Estados Unidos n~g ika 6
+n~g Pebrero n~g 1899. Sa kasunduang ito'y ipinagkaloob n~g Espańa sa
+Estados Unidos ang Sangkapuluang Pilipinas. Nang ika 4 n~g Enero n~g
+1899, ay iniutos n~g Pan~gulong Mckinley n~g Estados Unidos sa kay
+General Otis na siyang namiminuno sa hukbong amerikano sa Pilipinas na
+ipakilala sa m~ga pilipino ang kapangyarihan n~g Estados Unidos dito.
+Ang Pamahalaang pilipino ay tumutol at ayaw kilanlin ang nasabing
+kapangyarihan at karakaraka'y inihanda ang m~ga kawal sa pakikibaka.
+Lahat n~g katwiran n~g isang bayang natutong maghimagsik ay ginamit.
+Nang kagabihan n~g ika 4 n~g Pebrero n~g 1899, isa sa m~ga pinuno n~g
+hukbong pilipino ang ibig bumagtas sa tulay n~g San Juan del Monte,
+n~guni't siya'y binaril n~g nakabantay doon na isang sundalong
+amerikano. Dito na nagsimula ang pakikibaka n~g hukbong amerikano
+laban sa hukbong pilipino na nagtagal n~g ilang taon, hanggang sa
+napipilan n~g lakas n~g malaki at mayamang Estados Unidos ang kamuraan
+at kahinaan n~g Republica Filipina.
+
+71.--=Kailan lamang nagsisuko ang lahat n~g ating kawal?=--Baga
+ma't si Emilio Aguinaldo ay nadakip n~g ika 23 n~g Marso n~g 1901,
+sina general Lukban, sa Samar, at si Malvar, sa Batan~an, ay
+nagsilaban pa at nagsisuko na lamang na kasama ang kanilang m~ga kawal
+n~g talagang supil na supil na n~g kalaban at wala n~g makain. Ang
+una'y sumuko n~g Pebrero n~g 1902 at ang ikalawa ay n~g Hunyo n~g
+tinuran ding taon.
+
+
+
+
+=XI=
+
+=TAGUMPAY AT PAHIMAKAS=
+
+72.--=Samakatwid ang panghihimagsik n~g "Katipunan" n~g Agosto n~g
+1896, ay siyang pinanggalin~gan n~g Hukbo n~g Pilipino at siyang
+ginamit sa pagtatatag n~g Republica Filipina?=--Oo. At salamat sa
+paghihimagsik na yaon ay taas ang noo n~g bayan natin sa paghin~gi n~g
+kalayaan at kasarinlan. Anopa't ang isang bayang natutong maghimagsik
+dahil sa kanyang kasarinlan ay karapatdapat na mabuhay n~g malaya.
+
+73.--=Lahat ba'y kumikilala sa kadakilŕan n~g ginawa ni Bonifacio at
+n~g "Katipunan" ukol sa Bayan?=--Nang m~ga unang araw ay hindi,
+lalunglaluna ang m~ga pusakal niyang kalaban na m~ga "fraile." Sa
+pahayagan n~g m~ga ito na ang pamagat ay "Libertas" ay sinabing kung
+ipagtatayo, raw n~g monumento si Andrés Bonifacio ay mapan~gan~ganlang
+"monumento al crimen," at ang m~ga heswita nama'y ipinalalagay na ang
+amá n~g "Katipunan" ay isang "criminal" sa kasaysayan n~g Pilipinas na
+itinuturo nila sa m~ga bata sa Ateneo de Manila. Ito'y tinutulan n~g
+m~ga pahayagang pilipino at n~g ilang m~ga litaw na kababayan.
+
+74.--=Ano ang ginawŕng paran~gal n~g bayan kay Bonifacio at sa
+"Katipunan"?=--Mula n~g taong 1901 sa isang pook nitong Maynila, sa
+daang Alvarado, ay nagdadaos taón-taón n~g paran~gal na alaala sa amá
+n~g "Katipunan." Untiunti ay lumalaki ang ginagawang yaon at
+lumalaganap sa ibang m~ga pook n~g Tundo. Nan~g ika 3 n~g Septiembre
+n~g 1911, sa balak n~g m~ga pahayagang tunay na makabayan na "El
+Renacimiento" at "Muling Pagsilang" at sa pagaambagambagan n~g m~ga
+taong bayan, ay itinayo ang bantayog sa Balintawak, na bilang alaala
+sa m~ga bayani n~g panghihimagsik n~g 1896. Ang Legislatura Filipina
+naman, sa balak n~g Kapulun~gang Bayan, ay naglaan na n~g salaping
+igugugol sa isang bantayog sa nayon n~g Kalookan na kahahangganan n~g
+daang "Avenida Rizal," bilang alaala at pagbubunyi n~g bayan kay
+Andrés Bonifacio. At noong ika 30 n~g Nobyembre n~g 1920, ang Senador
+Lope K. Santos, ay nagharap sa Senado n~g isang mungkahing kautusan na
+itinatakdaang araw na pan~gilin ang ika 30 n~g Nobyembre, bilang
+alaala sa araw na iyan na kapan~ganakan ni Andrés Bonifacio.
+Pinagtibay naman n~g Legislatura Filipina at ang bilang n~g batas ay
+2946. Kayâ, mula noong ika 30 n~g Nobyembre n~g taong 1921, ay
+ginagawa n~g pan~gilin ang araw na ito sa taon-taon. Sa gayo'y
+napagtibay na n~g m~ga tunay na Kinatawang-bayang nagsisibuo n~g
+Senado at n~g Cámara de Representantes; ang mahalagang utang n~g
+Sangbayanang Pilipinas kay Andrés Bonifacio at sa "Kataastaasan
+Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan," na pinagmulan n~g
+tagumpay n~g minimithing Kasarinlan sa puso n~g lahat.
+
+75.--=Kailan namatay si Bonifacio at ano ang ikinamatay?=--Ang m~ga
+tanóng na iyan ay mahabang salaysayin. Gayon man, ay pagaralan nating
+ipatanto ang ilang bagay ukol sa pagkapatay sa kanya. Sa dahilang
+hindi nagkakaisa noong m~ga unang buan n~g taong 1897, ang m~ga pinuno
+n~g Paghihimagsik, na nasa sa Kabite, na sina Bonifacio, Aguinaldo at
+iba pa ukol sa m~ga kaparaanan n~g kanilang ginagampanan, ay nagkaroon
+n~g m~ga hinanakitan sa loob ang isa't isa. Ang hinanakitang yao'y
+isinaysay ni Bonifacio na rin sa dalawa niyang sulat kay Emilio
+Jacinto, na ginawa sa Naik ukol sa ika 16 n~g Abril ang isá at ang isá
+nama'y ukol sa ika 24 n~g buan ding ito n~g taong 1897 na yari sa
+Limbon. Anopa't sa ikalawang sulat ay sinasabing siya'y mayhinala na
+sina Aguinaldo at ang m~ga kapangkat nito'y ibig "isuko ang buong
+Revolucion."
+
+
+     "Isang balitang nakasusuka--ang wika ni Bonifacio sa sulat
+     niyang ito kay E. Jacinto--ay ang kataksilan n~g m~ga
+     namiminuno sa "Magdalo". Sila'y napasakop sa kapatawaran
+     (indulto) o kumampí sa m~ga kastila. Ang tinurang m~ga puno ay
+     sina: Daniel Tirona, Ministro de la Guerra; José del Rosario,
+     Ministro del Interior; José (?) Cailles, Teniente general, at ang
+     iba pang m~ga tagá Tansá at pati n~g "cura" roon, na m~ga
+     alipuris ni Kapitang Emilio."
+
+
+Nang 1896, ay may dalawang pangkat sa lalawigang Kabite na
+nagsisipamatnugot sa paghihimagsik doon. "Magdalo" ang pamagat n~g isa
+na pinan~gun~guluhan ni Baldomero Aguinaldo (kapatid ni Kapitang
+Emilio), at ang isa nama'y pinamagatang "Magdiwang," na
+pinan~gun~guluhan naman ni Mariano Alvarez. Ang nasasakupan n~g una'y
+ang m~ga bayang Kawit, Imus, Bakood, Perez Dasmari~nas, Silang, Mendez
+Nuńez at Amadeo, at ang nauukol naman sa huli'y ang iba pang m~ga
+bayan n~g tinurang lalawigan.
+
+Nang makapasok na ang hukbó n~g m~ga kastila sa maraming bayan n~g
+Kabite, mula n~g mapatay ang bayaning si Evangelista sa Sapote, n~g
+ika 17 n~g Pebrero n~g 1897, ang pangkat na "Magdalo" ay umurong sa
+San Francisco de Malabon at umanib sa pangkat na "Magdiwang." At upang
+magkaroon n~g pagkakaisa sa pamamatnugot n~g paghihimagsik doon, noong
+ika 12 n~g Marzo n~g 1897, ay nagdaos n~g isang pulong silang m~ga
+nagsisibuo n~g dalawang pangkat upang itatag ang isang Pamahalaang
+Tagapamatnugot n~g Paghihimagsik sa "casa-hacienda" sa Tejeros. Ang
+nan~gulo ay si Andrés Bonifacio na rin. Bago idaos ang halalan n~g
+m~ga magsisibuo n~g tinurang Pamahalaan ay ipinatalastas ni Bonifacio
+na, anoman ang kalabasan, ay kaniang igagalang. Ginawa ang halalan at
+ang kinalabasan ay itó: Emilio Aguinaldo, Pan~gulo; Mariano Trias,
+Ikalawang-pan~gulo; Pan~gulong hukbo, Artemio Ricarte;
+Taga-Pamatnugot n~g Digma, Emiliano Riego de Dios; at si Bonifacio ay
+Director del Departamento del Interior. Si Bonifacio ay hindi tumutol
+sa kinalabasan n~g halalan; n~gunit si Daniel Tirona, ay tumutol sa
+pakakahalal kay Bonifacio, at ipinalagay na "dapat ihalal si José del
+Rosario sa tungkol na pinaglagyan kay Bonifacio," pagkat ang taong
+kanyang ipinalalagay ay "lalong maykaya kay sa napahalal, sa
+tungkuling hahawakan." Dito, umanó, nagpakita n~g hinanakit at poot si
+Bonifacio. Nagkaroon n~g m~ga kasulatan n~g pagtutol sa halalang
+binanggit sa una. May m~ga tutol na linagdaan nina Andrés Bonifacio,
+Procopio Bonifacio, Mariano Trias, Pio del Pilar, Artemio Ricarte at
+Severino de las Alas. Makalipas araw, ay naapula rin ang tutulan at
+ang isa't isa sa m~ga nahalal at sampu n~g m~ga pinunong sakop n~g
+Pamahalaang yaon, ay paraparang nagsisumpa n~g kanikanilang tungkol.
+Sa sama n~g loob, ang ginawa ni Bonifacio at n~g dalawa niyang
+kapatid na sina Procopio at Ciriaco ay nilisan ang Kabite at
+pumatun~go sa m~ga bundok n~g San Mateo. Sila'y hinabol n~g m~ga kawal
+ni Aguinaldo. Napatay ang kapatid niyang si Ciriaco. Si Andrés
+Bonifacio ay nagkaroon n~g tatlong sugat at siya'y binihag n~g m~ga
+humabol sa kanila pati n~g isa niyang kapatid. Dinala sila sa Naik at
+pagkatapos sa Marigundong. Tatló naman ang nasugatan sa nagsihabol.
+
+76.--=At ano ang ginawâ sa kanila?=--Sa "Bundok Buntis" sila
+inihantong. Isang "Hukom n~g Digma" ang itinatag upang ang magkapatid
+ay mahatulan sa ibinubuhat na kasalanang umano silang dalawa'y
+nagtatayo n~g isang lakas na isasalun~gat sa Paghihimagsik at
+nag-sisiiwas sa Pamahalaan n~g Paghihinmagsik. Ang tinurang hukom, ay
+pinan~gun~guluhan n~g binitay na si General Noriel at ang iba pang
+nagsisibuó, ay siná Clemente J. Zulueta; Pedro Lipana, Juez
+Instructor; Santos Nocon, Fiscal; at m~ga saksi ay sina Agapito Bonzon
+at Pedro Sison. Ang tagapagtanggol ni Andrés Bonifacio ay si Teodoro
+Gonzalez, na naging kalihim niya. Ang naging hatol n~g Hukuman ay
+ipadala silang magkapatid sa pook n~g Look, Batan~gan, upáng doon sila
+mamalagi. Datapwâ, dahil, umanó, sa matinding pagsalakay n~g hukbó n~g
+m~ga kastila at sa mahigpit na kahilin~gan n~g marami na di kaayon ni
+Bonifacio, ang magkapatid, ay binaril sa "Bundok Buntis," noong ika
+"10 n~g Mayo n~g 1897," isáng araw bago mapasok n~g hukbong Kastilŕ
+ang Marigondong.
+
+Malaking pagdaramdam ang naghari sa lahat, n~g mabalitaan ang naging
+wakás n~g buhay n~g Amá n~g "Katípunan." Gayon man, ay hindi rin
+nagkapangkatpangkat ang m~ga kawal n~g Paghihimagsik at ang lahat ay
+kumilala sa m~ga nahalal na pinunong nagsisipamatnugot n~g
+Paghihimagsik sa ilalim n~g kataastaasang pan~gun~gulo ni Emilio
+Aguinaldo. May m~ga ibá pang balita ukol sa nangyaring iyan kay
+Bonifacio. Datapwa, sa ganang atin, ay maaring buuin ang m~ga
+pangyayaring yaon ukol sa pagkamatay niya, sa ganitó:
+
+Na, siná Bonifacio at m~ga kapatid ay hindi kaayon nina Aguinaldo at
+m~ga kapangkat nitó at ang gayo'y pinagmulan n~g samaan n~g loob n~g
+isá't isá;
+
+Na, ang samaan n~g loob na yaon, ay tumimo sa puso ni Bonifacio,
+pagkaraan n~g halalang ginawa n~g m~ga Tagapamatnugot n~g
+Paghihimagsik;
+
+Na, si Bonifacio ay humiwalay sa Pamahalaang yaon, at ayaw kilanlin at
+sila'y lumaban sa humabol sa kanila;
+
+Na, siya'y hinatulan n~g isáng sadyang Hukuman ukol sa m~ga panahong
+yaon, at siya't ang kanyang kapatid, ay binaril sanhi sa m~ga
+kadahilanang nabanggit na; at
+
+Bagaman nangyari ang m~ga malulungkot na bagay na yaon, ang
+Pamahalaang Tagapaghimagsik na binanggit, ay kinilala n~g m~ga
+pinamamahalaan at n~g madlang kampon; at ang Paghihimagsik na siyang
+pan~gunahing layon ni Bonifacio, ay naganap n~ga.
+
+77.--=Anó ang palapalagay hinggil sa pakakapatay kay
+Bonifacio?=--Hindi nagkakaisa ang lahat sa kanilang kuro at palagay
+ukol sa pagkapatay na yaon sa Ama n~g ating Paghihimagsik.
+Nagkakasalun~gatan at nagkakaibá. May nagsasabing tumpak at may
+nagsasabing hindi. Si José Clemente Zulueta ang siyang, umanó,
+nagsabi, na "Kailan~gan sa ikapagtatagumpay n~g Paghihimagsik ang
+pagkapatay kay Bonifacio, n~g m~ga panahong yaon": at ang kilalang
+mananalaysay na si Epifanio de los Santos, sa kanyang isinulat ukol
+kay Bonifacio, na pinagkunan n~g ilang mahalagang salaysay n~g munting
+aklat na ito, ay wari'y nagpapakilala n~g pagsang-ayon sa kurňng yaon
+ni Zulueta; subali't si Mabini, ang Dakilang Lumpo, ay kasalun~gat.
+Anitó sa kanyang talŕang ukol sa Paghihimagsik:
+
+
+     "Sino mang sumuri--ang wika ni Mabini--ay walang matatagpuang
+     bahagya mang katwiran na sukat magpagaan sa inasal na yaon ni
+     Aguinaldo (kay Bonifacio). Si Andrés Bonifacio--ang patuloy--ay
+     dî maipalalagay na may mababang kakayahan at dunong sa sinoman sa
+     m~ga napahalal sa pulong na yaon, (halalan n~g ika 12 n~g Marzo,
+     1897) bagkús pa n~gang nagpakita n~g katalinuhan at kakayahang dî
+     karaniwan sa kanyang pakakapagtatag n~g "Katipunan". Lahat n~g
+     m~ga manghahalal ay paraparang m~ga kaibigan ni G. Emilio
+     Aguinaldo at ni G. Mariano Trias na nan~gagkakaisá, samantalang
+     si Bonifacio ay pinagaalinlan~ganan, bagama't nagpakilala n~g
+     isáng malinis na kaugalian, dahil lamang sa siya'y hindi tagá
+     Kabite; iyan, ang sanhi n~g kanyang hinanakit. Ganoon pa man, ang
+     paghihinanakit na ito ni Bonifacio ay dî niya ipinakilala sa
+     anomang marahas na pagtutol, at sa katunaya'y n~g makita niyang
+     sinoma'y dî nagsusumakit sa ikapagkakasundo nila, ay nagkasya na
+     lamang sa pagalis sa lalawigan n~g Kabite upáng tumun~go sa San
+     Mateo na kasama ang kanyang m~ga kapatid. Kung aalagatain na si
+     G. Aguinaldong nahalal na pinuno, ay siyang kaunaunahang dapat
+     managot sa dî paggalang at pagsunod sa Pan~gulo n~g "Katipunan"
+     na kanyang kinasasaipan; kung gugunitain na ang pagkakasundo nilá
+     ay siyang tumpak na lunas sa mahigpit at maselang katayůan n~g
+     Paghihimagsik, ang sanhi n~g pagkakapatay (kay Bonifacio), ay dî
+     maaring ipalagay kundî isáng han~garin lubhang nakasisirang puri
+     doon: sa ano't paano man ang gayong kapaslan~gan ay siyáng
+     kauunaunahang tagumpay n~g pagiimbot laban sa tunay na pagibig sa
+     bayan...."
+
+
+Sa pagaalaalang baká hindî namin naisalin sa wikŕng sarili ang tunay
+na kahulugan n~g m~ga pan~gun~gusap ni Mabini, ay sipiin nating
+buôngbuô ang kanyang sulat sa wikŕng kastilŕ, na anya'y:
+
+
+     "La critica no encuentra justificación ni siquiera atenuante para
+     esta conducta del Sr. Aguinaldo. Andrés Bonifacio no era menos
+     instruido que cualquiera de los elegidos en la reunión
+     mencionada, y habia demostrado sagacidad no común organizando
+     el Katipunan. Todos los electores eran amigos de Don Emilio
+     Aguinaldo y Don Mariano Trias que estaban unidos, mientras que
+     Bonifacio era mirado con desconfianza, a pesar de haber
+     demostrado un carácter íntegro, solamente porque no era de la
+     provincia; asi se explica su resentimiento. Sin embargo esto no
+     se manifestó por ningún acto de violenta oposición, pues, viendo
+     que nadie trabajaba por la reconciliación, se contentó con salir
+     de la provincia para San Mateo en compańia de sus hermanos.
+     Cuando se considera que el Sr. Aguinaldo, jefe elegido, habia
+     sido el primer responsable de insubordinación al jefe del
+     Katipunan a que pertenecia como miembro: cuando se reflexióna que
+     la reconciliación era la única solución apropiada al estado
+     critico de la revolución, el móvil del asesinato no puede
+     atribuirse sino a sentimientos que altamente deshonran a aquel:
+     de todos modos semejante crimen constituye el primer triunfo de
+     la ambición personal contra el verdadero patriotismo...."
+
+
+Sa harap naman n~g matipuno at may katulisang m~ga pan~gun~gusap na
+iyan ni Mabini, ay naitó ang ilang katotohanan. Sa sariling taláan n~g
+asawa ni Bonifacio, na ang sagisag ay "Lakambini," na ipinadala kay
+Emilio Jacinto, ay sinasabing si Coronel Agapito Bonson, ay siyang sa
+boong pitagan ay umanyaya sa kanyang asawa, "upang magawa ang
+pakikipagkasundo," anyaya ito na tinanggihan ni Bonifacio. Si Antonio
+Guevara naman, isá sa m~ga kaayon ni Bonifacio, sa isáng sulat, kay
+Emilio Jacinto buhat sa Laguna, ika 3 n~g Mayo, 1897, ay nagsasabing
+sina Coronel Intong at ibá pang puno ay nagsadya sa bahay ni
+Bonifacio, upang hikayatin ito na mili n~g bayang ibig niyang
+karoroonan n~g sa gayo'y huwag silang magkahiwahiwalay. Hindi
+tinanggap ang gayong anyaya at payo, at sumagot n~g ganito:
+
+
+     "Patatawarin ninyo kundi ko matanggap ang inyong anyaya sa akin.
+     Di na ako manunumhalik kailan man, pagka't hindi ko na matitis
+     ang m~ga ginawâ sa akin. Una'y pinagdadamutan kami sa kakanin, at
+     żanó ang aking gagawin sa m~ga balo't nan~gaulila, ang m~ga
+     anak at m~ga asawa, na nan~gatirá dahil sa labanan sa Malabon at
+     Nobeleta? Inaakala ko--ang patuloy--na kung sa inyó mangyayari
+     ang m~ga bagay na itó at buo ang inyong m~ga puso, kayo mang
+     iyan, ay aabutin din n~g yamot at hinawa. Ikalawa: naririnig ko
+     rian na akó raw ay isang taong walang kabuluhan dito sa lalawigan
+     n~g Kabite at sa gayo'y dapat akong huwág kilalanin. Sa ganito
+     n~ga, ang marapat ay lisanin ko ito, yayamang di mawawalan n~g
+     maaawa sa akin sa m~ga lalawigan n~g Maynilŕ, Bulakán al Nueba
+     Esiha." Ang sagot n~g m~ga kausap ay, "Kung gayon, ay kami'y
+     magsisiuwi na pagka't ang m~ga tao nami'y hindi pa nagsisikain."
+
+
+Katotohanan din naman na, kung napipilan ang paghihimagsik sa
+lalawigan n~g Kabite, ay nakaganti naman sa pagsalakay na ginawa sa
+m~ga kaaway sa Batan~gan, Laguna, Rizal, Bulakan, Bataan, Nueba Esiha,
+Kapangpan~gan, Tarlak, Pangasinan, at iba pa. Ito'y nangyari
+pagkatapos nang mapatay si Bonifacio. Sa makatuwid, ang pagkakaisa ay
+di nasira n~g gayong napakalungkot na pagkitil sa buhay n~g Ama n~g
+Paghihimagsik. Parapara pang nan~gagkaroon n~g ibang tapang, ayon sa
+m~ga nagawŕng pagpapagupo sa hukbó n~g m~ga Kastila, na natatalá sa
+Kasaysayan, hanggang sa napilitang kilanlin n~g pamahalaang kastilŕ
+ang pamahalaan n~g Paghihimagsik sa tinatawag na kasunduan sa
+"Biak-na-Bato."
+
+Gaya n~g sinabi na, mahabang salaysayin ang buong pangyayari hinggil
+sa pagkamatay kay Andrés Bonifacio. N~guni't sa ano't paano man, ay
+minsan pang napatunayan na ang m~ga dakilang bayani n~g isang bayan o
+n~g isang adhikang matayog na pangpatubós, katulad ni Andrés
+Bonifacio, ay karaniwang namamatay sa "hindi talaga n~g Dios." At
+napatunayan din naman ang pagibig sa Tinubuan n~g m~ga kawal n~g
+"Katipunan" at gayon din n~g bayan sa pagsunod sa "iisang
+pamamanihala," bagama't kinitlan n~g buhay ang nagsikap, nagmunakala
+at nagsimulâ n~g Paghihimagsik, at iyang kalinisan n~g adhikŕ n~g m~ga
+taong bayan sa pakikibaka dahil sa ikalalayŕ n~g lupang sarili, ay
+napatampok hanggang sa naihatid sa tagumpay ang Bayan.
+
+Samantala'y pabayaan na natin ang Istorya--na dî maŕarěng magbulaan at
+pabulaanan--na maalam maggawad n~g marahás na parusa sa sinomang sa
+kanya'y magkulang, ang siyang magpasyá sa pagkamatay na iyan n~g
+Dakilŕng Dukhâ n~g ating Lahî.
+
+78.--=May m~ga sulat bang naiwan si Bonifacio?=--Mayroon. M~ga
+pahayag ukol sa paghihimagsik, "Ang dapat mabatid n~g m~ga Tagalog,"
+"Ang Pagibig sa Tinubuang bayan," (tula) at iba pa. N~guni't ang
+lalong pinakamahalaga, bukod sa palatuntunan at m~ga aral n~g
+"Katipunan," at ang "Katungkulang gagawin n~g m~ga Anág n~g Bayan," ay
+ang "Huling Paalam" ni Rizal, na kanyang isinatagalog sa gitna n~g
+pagdadagundong n~g Paghihimagsik, na siyang inaawit n~g ating m~ga
+kawal n~g sila'y nakikipaglaban sa Kastilŕ.
+
+Naito ang pahimakas ni Rizal na isinatagalog niya:
+
+=PAHIMAKAS NI DR. JOSE RIZAL=
+
+  Pinipintuho kong Bayan ay paalam,
+lupang iniirog n~g sikat n~g araw,
+mutiang mahalaga sa dagat Silan~gan,
+kalualhatiang sa ami'y pumanaw.
+
+  Masayang sa iyo'y aking idudulot
+ang lanta kong buhay na lubhang malungkot;
+maging marin~gal man at labis alindog
+sa kagalin~gan mo ay akin ding handog.
+
+  Sa pakikidigma at pamimiyapis
+ang alay n~g iba'y ang buhay na kipkip,
+walang agam-agam, maluag sa dibdib,
+matamis sa puso at di ikahapis.
+
+  Saan man mautas ay di kailan~gan,
+cípres ó laurel, lirio ma'y patun~gan
+pakikipaghamok, at ang bibitayan,
+yaon ay gayon din kung hiling n~g Bayan.
+
+  Ako'y mamatay, n~gayong namamalas
+na sa silan~ganan ay namamanaag
+yaong maligayang araw na sisikat
+sa likod n~g luksang nagtabing na ulap.
+
+  Ang kulay na pula kung kinakailan~gan
+na maitim sa iyong liway-way,
+dugo ko'y isabog at siyang ikinang
+n~g kislap n~g iyong maningning na ilaw.
+
+  Ang aking adhika sapul magkaisip
+n~g kasalukuyang bata pang maliit,
+ay ang tanghaling ka at minsan masilip
+sa dagat Silan~gan hiyas na marikit.
+
+  Natuyo ang luhang sa mata'y nunukal,
+taas na ang noo't walang kapootan,
+walang bakás kunot n~g kapighatian
+gabahid man dun~gis niyong kahihiyan.
+
+  Sa kabuhayang ko ang laging gunita
+manin~gas na aking ninanasa-nasa
+ay guminhawa ka ang hiyaw n~g diwa
+pag hin~gang papanaw n~gayong biglang-bigla.
+
+  Ikaw'y guminhawa laking kagandahang
+ako'y malugmok, at ikaw ay matanghal,
+hinin~ga'y malagot, mabuhay ka lamang
+bangkay ko'y masilong sa iyong Kalan~gitan.
+
+  Kung sa libin~gang ko'y tumubong mamalas
+sa malagong damo mahinhing bulaklak,
+sa man~ga labi mo'y mangyaring ílapat,
+sa kaluluwa ko halik ay igawad.
+
+  At sa aking noo nawa'y iparamdam,
+sa lamig n~g lupa n~g aking libin~gan,
+ang init n~g iyong pag hin~gang dalisay
+at simoy n~g iyong pag giliw na tunay.
+
+  Bayaang ang buwan sa aki'y ititig
+ang liwanag niyang lamlám at tahimik,
+liwayway bayaang sa aki'y ihatid
+magalaw na sinag at han~ging hagibis.
+
+  Kung sakasakaling bumabang humantong
+sa cruz ko'y dumapo kahi't isang ibon
+doon ay bayan humuning hinahon
+at dalitin niya payapang panahon.
+
+  Bayaan ang nin~gas n~g sikat n~g araw
+ula'y pasin~gawin noong kainitan,
+magbalik sa lan~git n~g boong dalisay
+kalakip n~g aking pagdaing na hiyaw.
+
+  Bayaang sino man sa katotong giliw
+tan~gisang maagang sa buhay pagkitil:
+kung tungkol sa akin ay may manalan~gin
+idalan~gin Báyan yaring pagka himbing.
+
+  Idalan~ging lahat yaong nan~gamatay,
+nan~gagtiis hirap na walang kapantay;
+m~ga iná naming walang kapalaran
+na inahihibik ay kapighatian.
+
+  Ang m~ga bao't pinapan~gulila,
+ang m~ga bilangong nagsisipag dusa:
+dalan~ginin namang kanilang mákita
+ang kalayaan mong, ikagiginhawa.
+
+  At kung ang madilim na gabing mapanglaw
+ay lumaganap na doon sa libin~gan't,
+tan~ging m~ga patay ang nan~gag lalamay,
+huwag bagabagin ang katahimikan.
+
+  Ang kanyang hiwaga'y huwag gambalain:
+kaipala'y marin~gig doon ang taginting,
+tunog n~g gitara't salterio'y mag saliw,
+ako. Báyan, yao't, kita'y aawitin.
+
+  Kung ang libin~gan ko'y limót na n~g lahat
+at wala n~g kruz at batóng mábakas,
+bayang lina~gin n~g taong masipag,
+lupa'y asarolin at kanyang ikalat.
+
+  At m~ga buto ko ay bago matunaw
+máowi sa wala at kusang maparam,
+alabók n~g iyong latag ay bayaang
+siya ang babalang doo'y makipisan.
+
+  Kung magka gayon na'y aalintanahin
+na ako sa limot iyong ihabilin
+pagka't himpapawid at ang pan~ganorin
+m~ga lansan~gan mo'y aking lilibutin.
+
+  Matining na tunóg ako sa din~gig mo,
+ilaw, m~ga kulay, masamyong paban~gó,
+ang úgong at awit, pag hibik sa iyo,
+pag asang dalisay n~g pananalig ko..
+
+  Báyang iniirog, sákit niyaring hirap,
+Katagalugang kong pinakaliliyag,
+dingin mo ang aking pagpapahimakas:
+diya'y iiwan ko sa iyo ang lahat.
+
+  Ako'y patutun~go sa walang busabos,
+walang umiinis at verdugong hayop:
+pananalig doo'y di nakasasalot,
+si Bathala lamang doo'y haring lubos.
+
+  Paalam, magulang at m~ga kapatid
+kapilas n~g aking kaluluwa't dibdib
+m~ga kaibigan bata pang maliit
+sa aking tahanan di na masisilip.
+
+  Pag pasalamatan at napahin~ga rin,
+paalam estran~gerang kasuyo ko't aliw.
+paalam sa inyo m~ga ginigiliw:
+Ąmamatay ay siyang pagkagupiling!
+
+
+=KATUNGKULANG GAGAWIN N~G M~GA=
+=ANAK N~G BAYAN=
+
+(_Dekálogong sinulat ni Andrés Bonifacio_)
+
+I
+
+Ibigin mo ang Dios n~g boong puso.
+
+II
+
+Pakatandaang lagi na ang tunay na pagibig sa Dios ay siya ring pagibig
+sa Tinubuan, at iyan din ang pagibig sa kapwa.
+
+III
+
+Itanim sa iyong puso na, ang tunay na kahalagahan n~g puri't
+kaginhawahan ay ang ikaw'y mamatay dahil sa ikaliligtas n~g
+Inang-Bayan.
+
+IV
+
+Lahat n~g iyong mabuting hangad ay magwawagi kapag ikaw'y may hinahon,
+tiyaga, katwiran at pag-asa sa iyong inaasal at ginagawa.
+
+V
+
+Pagin~gatan mo, kapara n~g pagiin~gat sa sariling puri, ang m~ga pasya
+at adhikain n~g K.K.K.
+
+VI
+
+Katungkulan n~g lahat na, ang nabibin~git sa malaking kapahamakan sa
+pagtupad n~g kanyang tungkulin ay iligtas sukdang ikapariwara n~g
+sariling buhay at kayamanan.
+
+VII
+
+Ang kaugalian natin sa ating sarili at sa pagtupad n~g ating tungkol
+ay siyang kukunang halimbawa n~g ating kapwa.
+
+VIII
+
+Bahaginan mo n~g iyong makakayanan ang sino mang mahirap at
+kapus-palad.
+
+IX
+
+Ang sipag sa paggawa na iyong ikabubuhay ay siyang tunay na sanhi n~g
+pagibig, pagmamahal sa sarili, sa iyong asawa't m~ga anak, sa iyong
+kapatid at m~ga kababayan.
+
+X
+
+Parusahan ang sinomang masamang tao't taksil at purihin ang mabubuting
+gawa. Dapat mong paniwalaan na ang tinutun~go n~g K.K.K. ay m~ga
+biyaya n~g Dios; na anopa't ang m~ga ninasa n~g Inang-Bayan, ay m~ga
+nasain din n~g Dios.
+
+(_Salin n~g nasa sa wikang kastila_)
+
+
+=M~GA TALANG MATATAGPUAN SA AKLAT NA ITO=
+
+=1521.=--Ika =26 n~g Marzo=, kaunaunahang pagdatal sa Pilipinas
+n~g m~ga kastila.
+
+=1863.=--Ika =30 n~g Nobyembre=, kapan~ganakan kay Andrés
+Bonifacio.
+
+1872.--Ika 28 n~g Pebrero, pagbitay kiná Gomez, Burgos at Zamora.
+
+1892.--Ika 26 n~g Hunyo, paglunsad ni Rizal sa Maynila.
+
+=1892.=--Ika =7 n~g Hulyo=, pagkakapabilanggo kay Rizal ni
+General Despujol, sa Fuerza de Santiago.
+
+=1892.=--Ika =7 n~g Hulyo=, pagkakatatag n~g "Katipunan."
+
+1896.--Ika 1 n~g Enero, pagkakahalal sa m~ga magsisibuo n~g
+Pan~guluhan n~g "Katipunan."
+
+1896.--Ika 1 n~g Enero, unang labas n~g pahayagan n~g "Katipunan" na
+ang pamagat ay "Kalayaan."
+
+1896.--Buwan n~g Mayo, sinugo ni Bonifacio si Dr. Valenzuela kay
+Rizal.
+
+1896.--Ika 5 n~g Hulyo, sulat n~g pinuno n~g sibil na si Sityar sa
+m~ga pinunong kastila sa Maynila.
+
+1896.--Ika 5 n~g Agosto, paglunsad ni Rizal sa Maynila buhat sa
+Dapitan.
+
+1896.--Ika 5 n~g Agosto, tinangka n~g m~ga "Katipunan" na iligtas si
+Rizal.
+
+1896.--Ika 13 n~g Agosto, sulat n~g "cura" sa Sampiro kay Luengo.
+
+=1896.=--Ika =17 n~g Agosto=, pulong na idinaos n~g "Katipunan"
+sa "Kankong."
+
+=1896.=--Ika =19 n~g Agosto=, pagkatuklas n~g "Katipunan" ni P.
+Mariano Gil.
+
+1896.--Ika 27 n~g Agosto, paglipat nina Bonifacio sa Balakbak.
+
+1896.--Ika 28 n~g Agosto, pagkalagda n~g pahayag sa paghihimagsik.
+
+1896.--Ika 29 n~g Agosto, pasyang pagsimula n~g paghihimagsik, na
+iniuutos sa pahayag ni Bonifacio.
+
+=1896.=--Ika =29 n~g Agosto=, pagkakalabanang mahigpit n~g m~ga
+"Katipunan" at kawal n~g kastila sa Balintawak at iba pa.
+
+=1896.=--Ika =30 n~g Agosto=, araw na ipinasyang pagsalakay sa
+Maynila.
+
+=1896.=--Ika =30 n~g Agosto=, ipinasya ni General Blanco na
+gawing pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang Maynila, Bulakan at iba
+pa.
+
+=1896.=--Ika =4 n~g Septiembre=, kaunaunahang m~ga ipinabaril
+n~g m~ga kastila.
+
+1897.--Ika 17 n~g Pebrero, pagkakapasok n~g m~ga kastilŕ sa Sapote.
+
+1897.--Ika 17 n~g Pebrero, pagkapatay kay Evangelista.
+
+=1897.=--Ika =12 n~g Marzo=, halalan sa "casa-hacienda" sa
+Tejeros, Kabite.
+
+1897.--Ika 24 n~g Abril, sulat ni Bonifacio kay Emilio Jacinto.
+
+1897.--Ika 3 n~g Mayo, sulat kay Emilio Jacinto ni Antonino Guevara.
+
+=1897.=--Ika =10 n~g Mayo=, pagkabaril kay Bonifacio at sa
+kanyang kapatid na si Procopio.
+
+=1897.=--Ika =4 n~g Agosto=, Kasunduan sa Biak-na-Bato.
+
+1898.--Abril, pagsimula n~g digmaan n~g Espańa at Estados Unidos.
+
+1898.--Ika 1 n~g Mayo, pagkakapalubog n~g m~ga pangdigmang dagat n~g
+m~ga amerikano sa m~ga pangdigma n~g m~ga kastila.
+
+1898.--Ika 15 n~g Mayo, paglunsad ni Aguinaldo sa Maynila, buhat sa
+Hongkong.
+
+=1898.=--Ika =24 n~g Mayo=, pagtanghal n~g paghimagsik at
+pagiging Dictador ni Aguinaldo.
+
+1898.--Ika. 12 n~g Hunyo, pagkukatanghal n~g uri n~g Pamahalaang
+sarili.
+
+=1898.=--Ika =13 n~g Agosto=, pagsuko n~g Maynila sa m~ga
+amerikano.
+
+=1898.=--Ika =15 n~g Septiembre=, pagkakaraos n~g unang
+kapulun~gang-bayan n~g pamahalaang sarili sa Malolos.
+
+1898.--Ika 29 n~g Nobyembre, pagkakapagtibay n~g pan~gulong-batas
+(Constitucion).
+
+1898.--Ika 20 n~g Disyembre, paghinto n~g digmaan n~g Espańa at
+Estados Unidos.
+
+1899.--Ika 4 n~g Enero, pagkakapagutos n~g Pan~gulong McKinley na
+ipakilala sa m~ga pilipino ang kapangyarihan n~g Estados Unidos.
+
+=1899.=--Ika =21 n~g Enero=, pagkakatatanghal n~g Republica
+Filipina sa Malolos.
+
+=1899.=--Ika =4 n~g Pebrero=, simula n~g labanan n~g m~ga
+amerikano at pilipino.
+
+1899.--Ika 6 n~g Pebrero, pagkakapagtibay n~g Senado n~g Estados
+Unidos sa kasunduan n~g bayang ito at n~g Espańa ukol sa Pilipinas.
+
+=1901.=--Ika =23 n~g Marzo=, pagkakadakip kay Emilio Aguinaldo.
+
+1901.--Abril, simula n~g hayagang pagpaparan~gal kay Bonifacio sa
+daang Alvarado.
+
+1902.--Pebrero, pagsuko ni General Lukban.
+
+=1902.=--=Hunyo=, pagsuko ni General Malvar.
+
+=1911.=--Ika =3 n~g Septiembre=, pagtatayo n~g bantayog sa m~ga
+Bayani n~g 96.
+
+1920.--Ika 30 n~g Nobyembre, paghaharap in Senador Lope K. Santos, n~g
+bill ukol sa kaarawan ni Bonifacio na n~gayó'y batás na blg. 2946.
+
+=1921.=--Ika =30 n~g Nobyembre=, simula n~g pagiging araw na
+pan~gilin, alangalang kay Bonifacio.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang "Kartilyang Makabayang" itó, ay ginawâ sa pálimbagan ni Juan
+Fajardo, daang Avenida Rizal 640, Santa Cruz, Maynila. Sinimulán ang
+paggawa n~g ika 19 n~g Nobyembre n~g 1922, at natapos ang paglimbag
+nang ika 27 n~g tinurang buwán at taón.
+
+       *       *       *       *       *
+
+HALAGA:
+
+P0.40 ang sipi
+
+P. 060 ang sipi na
+sadyang balat
+
+Paraparang sadyang
+papel
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Kartilyang Makabayan, by Hermenegildo Cruz
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KARTILYANG MAKABAYAN ***
+
+***** This file should be named 14822-8.txt or 14822-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/8/2/14822/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/14822-8.zip b/old/14822-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..69d5fcd
--- /dev/null
+++ b/old/14822-8.zip
diff --git a/old/14822-h.zip b/old/14822-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..6cbed1f
--- /dev/null
+++ b/old/14822-h.zip
diff --git a/old/14822-h/14822-h.htm b/old/14822-h/14822-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..1ed2aa5
--- /dev/null
+++ b/old/14822-h/14822-h.htm
@@ -0,0 +1,2741 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+<head>
+<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" />
+<meta http-equiv="Content-Type"
+content="text/html; charset=iso-8859-1" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of KARTILYANG MAKABAYAN, by
+HERMENEGILDO CRUZ.</title>
+<style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    H1,H2,H3,H4,H5,H6 {
+         text-align: center; /* all headings centered */
+         }
+    HR { width: 33%;
+    margin-top: 1em;
+    margin-bottom: 1em;
+       }
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */
+    .note     {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */
+    .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;}
+
+    .poem             {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .poem br          {display: none;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem span        {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .poem span.i2     {display: block; margin-left: 2em;}
+    .poem span.i4     {display: block; margin-left: 4em;}
+    .poem .caesura    {vertical-align: -200%;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+
+</style>
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Kartilyang Makabayan, by Hermenegildo Cruz
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Kartilyang Makabayan
+       Mga Tanong at Sagot Ukol Kay Andrés Bonifacio at sa KKK
+
+Author: Hermenegildo Cruz
+
+Release Date: January 28, 2005 [EBook #14822]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KARTILYANG MAKABAYAN ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<pre>
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+</pre>
+
+<br />
+<h1><a href="images/001.gif"><img src="images/001.gif" border="0"
+alt="KARTILYANG MAKABAYAN" width="279" height="410" /></a></h1>
+
+<h1>KARTILYANG MAKABAYAN</h1>
+
+<h3>M~GA TAN&Oacute;NG AT SAGOT UKOL</h3>
+
+<h3>KAY</h3>
+
+<h2>ANDRES BONIFACIO</h2>
+
+<h3>AT SA</h3>
+
+<h3>KATAASTAASAN, KAGALANGGALANG KATIPUNAN<br />
+N~G M~GA ANAK N~G BAYAN</h3>
+
+<h4><i>na nagturo at nagakay sa Bayang Pilipino sa Paghihimagsik
+laban sa kapangyarihang dayo</i></h4>
+
+<h3>SINULAT NI</h3>
+
+<h2>HERMENEGILDO CRUZ</h2>
+
+<h4>(<i>Ikalawang Tagapamatnugot n~g Kawanihan n~g
+Paggawa</i>)</h4>
+
+<h3>MAYNILA, S.P.</h3>
+
+<h3>1922</h3>
+
+<br />
+<hr style='width: 65%;' />
+<p><i>Ang unang pagpapalimbag n~ga KARTILYANG MAKABAYANG
+it&oacute;, sa kapahintulutan n~g sumulat, ay ipinagawa n~g "Lupong
+Tagaganap" n~g ARAW NI BONIFACIO, 1922, upang ang salaping
+mapagbibilhan ay igugol sa bantayog (monumento) na itatayo sa pook
+na pinan~ganakan kay Andr&eacute;s Bonifacio. Ang bilang n~g saling
+ipinalimbag ay 5,000 at ang salaping kailan~gang likumin ukol sa
+nasabing pakay ay humigit kumulang sa P1,500.00.</i></p>
+
+<p><i>Maynila, 16 n~g Nobyembre, 1922.</i></p>
+
+RAMON FERNANDEZ,<br />
+<i>Pan~gulo</i>.<br />
+<br />
+FAUSTINO AGUILAR,<br />
+<i>Kalihim</i>.<br />
+<br />
+GUILLERMO MASANGKAY,<br />
+<i>Taga-In~gatyaman</i>.<br />
+<br />
+M~GA KAGAWAD:<br />
+<br />
+BIENVENIDO K. DOMINGO,<br />
+136 Tayuman, Tondo<br />
+<br />
+IGNACIO SOL CRUZ,<br />
+409 Calle Telio, Tondo<br />
+<br />
+PIO AREVALO,<br />
+1099 Antonio Rivera<br />
+<br />
+DOMINGO PONCE,<br />
+55 El Dorado, Quiapo<br />
+<br />
+ANDRES GOMEZ<br />
+127 Palomar, Tondo<br />
+<br />
+FAUSTO IGNACIO<br />
+2446 Oroquieta, Sta. Cruz<br />
+<br />
+VICENTE C. YUSON,<br />
+432 San Anton, Sampaloc<br />
+
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<p>Ang kartilyang ito'y matatagpuan sa m~ga tindahan n~g aklat at
+sa bahay n~g m~ga kagawad n~g lupong inilathala. Kung pakiyawan ay
+maaaring tumun~go sa bahay ni G. Guillermo Masangkay, daang
+Alvarado, blg. 535, Maynila. Maybawas ang halag&aacute; kung
+pakiyawan. Ang m~ga taga lalawigan ay maaaring humin~gi na kasama
+ang halag&aacute;.</p>
+
+<br />
+<hr style='width: 65%;' />
+<h2>TUNTUNIN</h2>
+
+<br />
+
+
+<h3><a href='#A'>Alay</a></h3>
+
+<h3><a href='#P'>Paunawa</a></h3>
+
+<h3><a href='#I'>I. Kung sino si Andr&eacute;s Bonifacio</a></h3>
+
+<h3><a href='#II'>II. Ang samahang nagturo at nagakay sa bayan sa
+paghihimagsik</a></h3>
+
+<h3><a href='#III'>III. Ang palatuntunan n~g "Katipunan"</a></h3>
+
+<h3><a href='#IV'>IV. M~ga aral n~g "Katipunan"</a></h3>
+
+<h3><a href='#V'>V. Ang pagpapalaganap n~g "Katipunan"</a></h3>
+
+<h3><a href='#VI'>VI. M~ga paraang ginagawa sa pagsapi sa
+"Katipunan"</a></h3>
+
+<h3><a href='#VII'>VII. Ang mahigpit na pakikibaka n~g "Katipunan"
+sa kanyang kabuhayan</a></h3>
+
+<h3><a href='#VIII'>VIII. Ang "Katipunan" at ang bayang
+maralita</a></h3>
+
+<h3><a href='#IX'>IX. Ang "Katipunan" at ang paguusig sa m~ga
+"mason"</a></h3>
+
+<h3><a href='#X'>X. Ang Paghihimagsik</a></h3>
+
+<h3><a href='#XI'>XI. Tagumpay at Pahimakas</a></h3>
+
+<h3><a href='#D'>Dek&aacute;logo ni Bonifacio</a></h3>
+
+<h3><a href='#M'>M~ga talang matatagpuan sa aklat na
+it&oacute;</a></h3>
+
+<br />
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="A" name='A'></a>
+
+<h1><a href="images/005.png"><img src="images/005.png" border="0"
+alt="TITLE" width="514" height="308" /></a></h1>
+
+<h4>Inaalay sa m~ga bata't kabinataang nagsisipagaral.</h4>
+
+<h4>H. Cruz Nob, 1922.</h4>
+
+<br />
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="P" name='P'></a>
+<h2>PAUNAWA</h2>
+
+<p>Isang araw, bago sumapit ang ika 30 n~g Nobyembre n~g taong
+1921, na ginawang araw na pan~gilin mula noon n~g ating m~ga
+Kinatawang tagapagbat&aacute;s, lumapit sa akin ang m~ga anak kong
+nagsisipagaral sa m~ga paaralang-bayan at ibinalita ang ganito:
+"Bukas&mdash;anil&aacute;&mdash;wala kaming pasok. Pist&aacute;
+daw, tatay, ni Bonifacio." At sak&aacute; pamanghang
+itinan&oacute;ng sa akin: "&iquest;Sino ba iyang si Bonifacio?"</p>
+
+<p>Wari ako'y natubigan....</p>
+
+<p>N~guni't hindi dapat pagtakhan ang pagkamanghang ya&oacute;n n~g
+m~ga bata, sapagka't sa ating m~ga paaralang-bayan, ang kabuhayan
+ni Andr&eacute;s Bonifacio at ang kasaysayan n~g "Katipunan" ay
+itinuturo n~g pahalaw lamang sa m~ga nagsisipagaral na n~g "septimo
+grado," na hindi ipinakikilala ang buong kasaysayan n~g "Katipunan"
+at gayon din ang kanyang makabayang palatuntunan at matataas na
+aral na ipinunla sa bayan, na siyang nagturo't nagakay sa m~ga
+pilipino sa pagguh&oacute; n~g kalupitan at pangbubusabos at
+nagtanim sa ating m~ga puso n~g manin~gas na damdamin n~g Kalayaan
+at Kasarinlan.</p>
+
+<p>Sa maiikling pan~gun~gusap, ay aking ipinatanto sa m~ga anak ko
+ang buong kabuhayan ni Andr&eacute;s Bonifacio at ang sanhi't
+katwiran kung bakit siya'y ibinubunyi n~g ating lahi't Pamahalaan.
+Akin ding ipinakilala sa kanila ang m~ga aral n~g "Katipunan"; at
+isinaysay ang kapakinaban~gang natam&oacute; n~g Bayang Pilipino sa
+paghihimagsik na pinamatnugutan n~g kapisanang yaong itinatag at
+pinan~guluhan ni Andr&eacute;s Bonifacio.</p>
+
+<p>&iquest;Di kay&acirc; isang pan~gan~gailan~gan na ang m~ga
+isinaysay kong yaon sa aking m~ga anak ukol sa dakila't maningning
+na kasaysayan n~g ating lahi, ay maipakilala rin naman sa madlang
+nagsisipagaral sa ating m~ga paaralan?</p>
+
+<p>It&oacute; lamang ang tan~gi kong han~gad sa pagsulat n~g
+munting aklat na ito.</p>
+
+<p>HERMENEGILDO CRUZ</p>
+
+Tundo, Maynila<br />
+Nobyembre, 1922<br />
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="I" name='I'></a>
+<h2><b>I</b></h2>
+
+<h2>KUNG SINO SI ANDRES BONIFACIO</h2>
+
+<p>1.&mdash;<b>Sino si Andr&eacute;s Bonifacio?</b>&mdash;Siya'y
+is&aacute;ng tunay na pilipino na ipinan~ganak noong ika 30 n~g
+Nobiyembre n~g 1863 sa isang bahay na pawid sa pook na nasa sa
+harap n~g himpilan n~gay&oacute;n n~g pero-karil sa daang
+Azc&aacute;rraga, Tund&oacute;, Maynila. Ang kanyang am&aacute;'y
+nagn~gan~galang Santiago Bonifacio na ang hanap-buhay ay
+sastr&eacute; at ang kanyang ina nama'y Catalina de Castro. M~ga
+taal na taga Maynil&agrave;.</p>
+
+<p>2.&mdash;<b>Nagkaroon ba siya n~g m~ga Kapatid?</b>&mdash;Apat:
+sina Ciriaco, Procopio, Petrona at Troadio. Ang dalawang una at
+itong huli'y patay na at ang babai ay buhay pa. Ang babaeng ito ay
+siyang naging asawa n~g nasirang bayaning si Teodoro Plata,
+is&aacute; sa m~ga masikhay na kasama ni Andr&eacute;s
+Bonifacio.</p>
+
+<p>3.&mdash;<b>Ano ang kabuhayan ni Bonifacio?</b>&mdash;Ang
+kaniyang m~ga magulang ay m~ga taong dukha kaya't siya nama'y isang
+taong mahirap.</p>
+
+<p>4.&mdash;<b>Ano ang kanyang Napagaralan?</b>&mdash;Siya'y
+nagaral sa paaralan n~g gurong si G. Guillermo Osme&ntilde;a, sa
+pook n~g Meisik, Binundok, Maynila. Datapwa nang siya'y tumutuntong
+na sa ika 14 na taon, ay namatay ang kanyang m~ga magulang at dahil
+dito'y naputol ang kanyang pagaaral. Siya noo'y maalam nang bumasa
+at sumulat n~g wikang sarili (tagalog) at kastila.</p>
+
+<p>5.&mdash;<b>Ano ang kanyang ginawa n~g siya'y maulila
+na?</b>&mdash;Upang siya'y mabuhay at sampu n~g kanyang m~ga
+kapatid, binatak ang sariling buto't siya'y nagbili n~g m~ga
+tungkod (baston) at m~ga pamaypay na papel na ginagawa niya sa loob
+n~g kanilang bahay. Gayon din ang ginawang hanap-buhay n~g kanyang
+m~ga kapatid.</p>
+
+<p>6.&mdash;<b>Ano pa ang kaniyang ginampanang gawain upang
+mabuhay?</b>&mdash;Nang si Bonifacio'y nakapagsanay na sa pagsulat,
+siya'y nasok na utusan sa bahay kalakal ni Fleming, at pagkaraan
+n~g ilang panahon ay ginawa siyang kinatawan n~g nabanggit na
+bahay-kalakal sa pag-bibili n~g sahing, yantok, at iba pa.</p>
+
+<p>7.&mdash;<b>Nanatili ba siya sa tungkuling ito?</b>&mdash;Hindi.
+Nang lumipas ang ilang panahon siya'y naging kawani (personero) sa
+bahay-kalakal nina Fressell &amp; Co., na nalalagay sa daang Nueva,
+blg. 450. Maynil&agrave;. Ang sinasahod niya'y m~ga labingdalawang
+piso lamang sa isang buan. Patuloy pa rin siya sa paggawa n~g m~ga
+tungkod at pamaypay, na itinitinda n~g kanyang m~ga kapatid.</p>
+
+<p>8.&mdash;<b>Anong katan~gian, bukod sa kanyang hanap-buhay, ang
+tinataglay ni Bonifacio?</b>&mdash;Siya'y mahiliging magsulat sa
+sariling wika at may magandang ayos ang kanyang sulat. Dahil dito,
+nakatutulong sa kabuhayan nilang magkakapatid ang paggawa n~g m~ga
+tatak at paunawa sa m~ga kayong ipinagbibili rito sa atin.</p>
+
+<p>9.&mdash;<b>Siya ba'y mahiligin sa pagbabasa n~g m~ga
+aklat?</b>&mdash;Oo. N~guni't ang kaniyang kinahihimalin~gang
+basahin ay yaong m~ga aklat na nakapagtuturo n~g kabayanihan, tulad
+n~g Kasaysayan n~g himagsikan sa Pransiya, "Las Ruinas de Palmira,"
+"Los Miserables," ni Victor Hugo, "El Judio Errante," Biblia, ang
+m~ga, aklat ni Rizal at ib&aacute; pa. Siya'y mahiliging totoo sa
+pagbabasa. May m~ga gabing halos di nakakatulog sa
+pagbabas&aacute;.</p>
+
+<p>10.&mdash;<b>Siya ba'y nagkaasawa?</b>&mdash;Oo. Ang naging
+kabyak n~g kanyang pus&oacute;'y pinapalayawan n~g Oriang (Gregoria
+de Jesus) na ang sagisag "Lakambini," tag&aacute; Kalookan. Sila'y
+nagkaroon n~g is&aacute;ng an&aacute;k na namatay.</p>
+
+<p>11.&mdash;<b>Ano't idinadakila n~g Bayang Pilipino si
+Andr&eacute;s Bonifacio at siya'y ipinalalagay na dakilang Bayani
+sa piling ni Rizal?</b> &mdash;Sapagka't siya ang nagtayo at
+nahalal na pan~gulo n~g "Kataastaasan, Kagalanggalang Katipunan n~g
+m~ga Anak n~g Bayan," na pinagkautan~gan n~g Bayang Pilipino n~g
+kabayanihan sa pagusig n~g kaniyang ikalalaya. "May-pagasa" ang
+sagisag niy&aacute; na "nangyari" bago siy&aacute; mamatay.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="II" name='II'></a>
+<h2><b>II</b></h2>
+
+<h2>ANG SAMAHANG NAGTURO AT NAGAKAY SA BAYAN SA PAGHIHIMAGSIK</h2>
+
+<p>12.&mdash;<b>Kailan at saan itinayo ang "Samahang Kataastaasan,
+Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan"?</b>&mdash;Noong
+ika 7 n~g Hulyo n~g 1892, sa bahay na kinatirhan ni Deodato
+Arellano, na nasa daang Azcarraga, bilang 64, Binundok,
+Maynila.</p>
+
+<p>13.&mdash;<b>Ano't itinayo ang Samahang
+binanggit?</b>&mdash;Ganit&oacute; ang nangyari: si Rizal ay
+lumunsad sa Maynila n~g ika 26 n~g Hunio n~g Taong 1892. Pagkaraan
+n~g mahigit sa isang lingg&oacute;, noong ika 6 n~g sumunod na
+buwan n~g Hulyo, si Rizal ay ipinatawag ni General Despujol na
+siyang pinaka-mataas na pinuno n~g Kastila dito sa atin noon at
+siya'y ipinapiit sa Fuerza de Santiago. Ang m~ga tunay na
+pan~gun~gusap ni Rizal sa nangyari, sa kanyang it&oacute; ay
+gayari, ayon sa sulat din niy&aacute;, na inihayag n~g kanyang
+matalik na kaibigan, ang nasirang si Mariano Ponce: "Noong
+miyerkoles&mdash;ani Rizal sa kanyang talaan&mdash;itinanong sa
+akin (ni General Despujol) kung ako'y nagpupumilit na magbalik sa
+Hongkong. Sinagot ko siya n~g oo. Makaraan ang ilang salitaan
+sinabi sa akin na ako raw ay maydalang m~ga proklama (m~ga pahayag)
+na kasama n~g aking m~ga damit at ariarian. Sinagot ko siy&aacute;
+n~g hindi. Itinanong sa akin kung kanino yaong m~ga unan at banig,
+isinagot kong sa aking kapatid. Dahil dito, ipinatanto sa aking
+ako'y kanyang ipabibilanggo sa Fuerza de Santiago." Si Rizal n~ga'y
+ibinilanggo. Nang maalaman ito ni Andr&eacute;s Bonifacio ay
+nagalab ang kanyang loob. Pinulong sina Ladislao Diwa, Valentin
+Diaz, Ildefonso Laurel at si Deodato Arellano sa bahay na binanggit
+na may bilang 64, daang Azcarraga, at itinatag nila ang
+"Katipunan," na siyang pamagat sa daglian n~g binanggit na
+samahan.</p>
+
+<p>14.&mdash;<b>Ano ang pakay n~g
+"Katipunan"?</b>&mdash;Pagsamasamahin ang kalooban n~g m~ga
+pilipino sa isang layunin, "upang sa pagkakaisang ito'y
+magkalak&aacute;s na iwasak ang masinsing tabing na nakabubulag sa
+kaisipan at matuklasan ang tunay na land&aacute;s n~g katwiran at
+kaliwanagan."</p>
+
+<p>15.&mdash;<b>Ano ang ibig sabihin niyang "matuklasan ang tunay
+na landas n~g katwiran at kaliwanagan"?</b>&mdash;Ang ibig sabihi'y
+iguho ang kapangyarihang makahari n~g Espa&ntilde;a na nakasasakop
+sa Pilipinas at ang bayan natin ay magsarili sa kanyang
+kapangyarihan.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="III" name='III'></a>
+<h2><b>III</b></h2>
+
+<h2>ANG PALATUNTUNAN N~G "KATIPUNAN"</h2>
+
+<p>16.&mdash;<b>May sarili bang palatuntunan ang
+"Katipunan"?</b>&mdash;Oo. N&aacute;it&oacute;:</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p><b>Dakila ang pakay n~g "Katipunan"</b></p>
+
+<p>"Sa pagkakailan~gan na ang lahat na nag-iibig pumasok sa
+katipunang it&oacute;, ay magkaroon n~g lub&oacute;s na pananalig
+at kaisip&aacute;n sa m~ga layong tinutun~go at m~ga kaaralang
+pinaiiral, ay minarapat na ipakilala sa kanil&aacute; ang m~ga
+bagay na it&oacute;, at n~g bukas makalawa'y huwag silang magsisi
+at tuparing maluwag sa kalooban ang kanilang m~ga tutungkulin."</p>
+
+<p>"Ang kabagayang pinaguusig n~g Katipunang it&oacute; ay
+lub&oacute;s na dakila at mahalag&aacute;; papag-isah&iacute;n ang
+loob at kaisip&aacute;n n~g lahat n~g tagalog. (Sa salitang
+"tagalog", katutura'y ang lahat nang tumubo sa Sangkapuluang
+it&oacute;; sa makatwid, "bisaya" man, "iloko" man, "kapangpan~gan"
+man atb., ay "tagalog" din.")</p>
+
+<p>"Alang-alang sa m~ga pagkukurong it&oacute;, kami'y payapang
+naghihintay n~ga pagwawagi n~g damdaming makabayan n~gayon at sa
+hinahar&aacute;p, sa pamagitan n~g isang mahigpit na panunumpa,
+upang sa pagkakais&aacute;ng ito'y magkalak&aacute;s na iwasak ang
+masinsing tabing na nakabubulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay
+na land&aacute;s n~g Katwiran at Kaliwanagan."</p>
+
+<p><b>Una sa lahat ang pagibig sa bayan</b></p>
+
+<p>"Dito'y is&aacute; sa m~ga kauna-unahang utos, ang tunay na
+pag-ibig sa bayang tinubuan at lub&oacute;s na pagdadamayan n~g
+isa't is&aacute;."</p>
+
+<p><b>Pantaypantay ang lahat</b></p>
+
+<p>"Maralita, mayaman, mangmang, marunong, lahat dito'y
+magkakapant&aacute;y at tunay na magkakapatid."</p>
+
+<p><b>Ang buhalhal na kaugalian</b></p>
+
+<p>"Kapagkarakang mapasok dito ang sino man, tatalikdang pilit, ang
+buhalh&aacute;l na kaugalian at paiilalim sa kapangyarihan n~g m~ga
+ban&aacute;l na utos n~g Katipunan."</p>
+
+<p>"Ang gawang lahat na laban sa kamahalan at kalinisan, dito'y
+kinasusuklaman; kaya't sa bagay na ito'y ipinaiilalim sa masigasig
+na pakikibalita ang kabuhayan n~g sino mang nag-iibig makianib sa
+Katipunang it&oacute;."</p>
+
+<p><b>Hindi tinatanggap ang m~ga taksil</b></p>
+
+<p>"Kung ang han~gad n~g papasok dito'y ang tumalast&aacute;s
+lamang n~g m~ga kalihiman nit&oacute;, o ang kilalanin ang m~ga
+naririto't n~g maipagbili sa isang dakot na salapi, huwag
+magpatuloy, sapagka't dito'y banta&iacute;n lamang ay
+talast&aacute;s na n~g makap&aacute;l na nakikiramd&aacute;m sa
+kaniy&aacute;, at karakarakang nilalapatan n~g mabisang gamot, na
+la&aacute;n sa m~ga sukaban."</p>
+
+<p><b>Ayaw sa m~ga mabun~gan~ga</b></p>
+
+<p>"Dito'y gawa ang hinahanap at gawa ang tinitingn&aacute;n;
+kaya't hindi dapat pumasok ang di makagagawa, kahi't magaling
+magsalita."</p>
+
+<p><b>Hindi kaginhawahan kungdi kahirapan at mabibigat na
+tungkulin</b></p>
+
+<p>"Ipinauunawa rin, na ang m~ga katungkulang ginaganap n~g lahat
+n~g napapasok sa Katipunang it&oacute;, ay lubhang
+mabibig&aacute;t, lalong-lalo na kung gugunita&iacute;n na di
+mangyayaring maiwasan at walang kusang pagkukulang na di aabutin
+n~g kakilakilabot na kaparusah&aacute;n."</p>
+
+<p>"Kung ang han~gad n~g papasok dito, ang siya'y abuluyan n~g
+ginhawa't malayaw na katahimikan n~g katawan, huwag magpatuloy,
+sapagka't mabig&aacute;t na m~ga katungkulan ang matatagpuan, gaya
+n~g pagtatangkilik sa m~ga naaapi at madaluhong n~g paguusig sa
+lahat n~g kasamaan; sa bagay na it&oacute; ay aabutin ang maligalig
+na pamumuhay."</p>
+
+<p>"Di kaila sa kan~gino pa m&aacute;n ang m~ga nagbalang
+kapahamak&aacute;n sa m~ga tagalog na nakaiisip nitong m~ga
+ban&aacute;l na kabagayan (at hindi man), at m~ga pahirap na
+ibinibigay n~g naghaharing kalupit&aacute;n, kalikuan at
+kasama&aacute;n."</p>
+
+<p><b>Ang halaga n~g "kuota"</b></p>
+
+<p>"Talast&aacute;s din naman n~g lahat ang pagkakailan~gan n~g
+salapi, na sa n~gayo'y is&aacute; sa m~ga unang lak&aacute;s na
+maaasahan; magbibig&aacute;y buhay sa lah&aacute;t; sa bagay na
+it&oacute;, kinakailan~gan ang lubos na pagtup&aacute;d sa m~ga
+pagbabayaran; piso sa pagpasok at sa buwan-buwan ay sikapat. Ang
+salaping it&oacute;'y ipinagbibigay alam n~g nag-iin~gat sa tuwing
+kapanahunan, buk&oacute;d pa sa mapagsisiyasat n~g sino man, kailan
+ma't ibigin. Di makikilos ang salaping ito, kung di pagkayarian n~g
+karamihan."</p>
+
+<p><b>Ipagtangkilik ang kagalin~gan</b></p>
+
+<p>"Ang lah&aacute;t n~g pinagsaysay ay dapat gunitain at
+mahinahong pagbulaybulayin, sapagka't di magagan&aacute;p at di
+matitiis n~g walang tunay na pag-ibig sa tinubuang lupa ang tunay
+na adhikaing ipagtangkilik ang Kagalin~gan."</p>
+
+<p>"At n~g lalong mapagtimb&aacute;ng n~g sariling isip at
+kabaitan."</p>
+</div>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="IV" name='IV'></a>
+<h2><b>IV</b></h2>
+
+<h2>M~GA ARAL N~G "KATIPUNAN"</h2>
+
+<p>17.<b>&mdash;Bukod sa Palatuntunan, may m~ga sariling aral baga
+ang "Katipunan" sa Bayan?</b>&mdash;Oo. Tunghan ang m~ga
+sumusunod:</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p><b>Ang dapat nating asalin sa kabuhayan</b></p>
+
+<p>"Ang kabuhayang hindi ginugugol sa is&aacute;ng malaki at
+ban&aacute;l na kadahilanan, ay kahoy na walang lilim, kung di
+damong makamandag."</p>
+
+<p><b>Kailan nagiging kabaitan ang gawang magaling</b></p>
+
+<p>"Ang gawang magaling na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at
+hindi sa talagang nasang gumawa n~g kagalin~gan, ay di
+kabaitan."</p>
+
+<p><b>Ang tunay na kabanalan</b></p>
+
+<p>"Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa, ang pag-ibig sa
+kapwa at ang isukat ang bawa't kilos, gawa't pan~gun~gusap sa
+talagang Katuwiran."</p>
+
+<p><b>Ang m~ga tao'y magkapantaypantay</b></p>
+
+<p>"Maitim man at maputi ang kulay n~g bal&aacute;t, lahat n~g
+tao'y magkakapantay; mangyayaring ang isa'y higt&aacute;n sa
+dunong, sa yaman, sa ganda ... n~guni't di mahihigt&aacute;n sa
+pagkatao."</p>
+
+<p><b>Ang may kaloobang dakila</b></p>
+
+<p>"Ang may mataas na kalooban ay inuuna ang puri sa pagpipita sa
+sarili; ang may hamak na kalooban ay inuuna ang pagpipita sa sarili
+sa puri."</p>
+
+<p><b>Dapat magkaroon n~g isang pan~gun~gusap</b></p>
+
+<p>"Sa taong may hiya, salita'y panunumpa."</p>
+
+<p><b>Ang panahon ay ginto</b></p>
+
+<p>"Huwag mong sasayan~gin ang panahon; ang yamang nawala'y
+mangyayaring magbalik; n~guni't panahong nagdaan na'y di na muli
+pang magdaraan."</p>
+
+<p><b>Dapat sumapiling n~g inaapi</b></p>
+
+<p>"Ipagtang&oacute;l mo ang inaapi, at kabakahin ang umaapi."</p>
+
+<p><b>Ang matalino'y mahinahon</b></p>
+
+<p>"Ang taong matalino'y ang may pagiin~gat sa bawa't sasabihin, at
+marunong ipaglihim ang dapat ipaglihim."</p>
+
+<p><b>Ang am&aacute; ay siyang pinaparisan n~g m~ga anak</b></p>
+
+<p>"Sa daang matinik n~g kabuhayan, lalaki ay siyang patnugot n~g
+asawa't m~ga an&aacute;k; kung ang umaakay ay tun~go sa sam&acirc;,
+ang patutun~guhan n~g inaakay ay kasam&acirc;an din."</p>
+
+<p><b>Ang katungkulan n~g lalaki para sa babai</b></p>
+
+<p>"Ang babai ay huwag mong tign&aacute;ng is&aacute;ng bagay na
+liban~gan lamang, kungdi is&aacute;ng katuwang at karamay sa m~ga
+kahirapan nitong kabuhayan; gamitan mo n~g buong pagpipitagan ang
+kaniy&aacute;ng kahinaan, at alalahanin ang in&aacute;ng
+pinagbuhata't nagiwi sa iy&oacute;ng kasanggulan."</p>
+
+<p><b>Ang ayaw mong gawin sa iyo....</b></p>
+
+<p>"Ang di mo ibig na gawin sa asawa mo, an&aacute;k at kapatid, ay
+huwag mong gagawin sa asawa, an&aacute;k at kapatid n~g iba."</p>
+
+<p><b>Ang tunay na kamahalan n~g tao</b></p>
+
+<p>"Ang kamahalan n~g tao'y wala sa pagkahari, wala sa tan~gos n~g
+ilong at puti n~g mukha, wala sa pagkaparing "kahalili nang Diyos,"
+wala sa mataas na kalagayan sa balat n~g lupa; wag&aacute;s at
+tunay na mah&aacute;l na tao, kahi't laking gubat at wal&aacute;ng
+nabatid kungdi ang sariling wika, yaong may magandang asal, may
+is&aacute;ng pan~gun~gusap, may dan~gal at puri; yaong di
+napa&aacute;api't di nakikiap&iacute;d, yaong marunong
+magdamd&aacute;m at marunong lumin~gap sa bayang tinubuan."</p>
+
+<p><b>Ang katumbasan n~g buhay na ginugol</b></p>
+
+<p>"Paglaganap n~g m~ga aral na it&oacute; at maningning na sumikat
+ang araw n~g mahal na Kalayaan dito sa kaab&acirc;ab&acirc;ng
+Sangkapuluan, at sabugan n~g matamis niyang liwanag ang
+nan~gagkais&aacute;ng magkalahi't magkakapatid n~g ligayang walang
+katapus&aacute;n, ang m~ga ginugol na buhay, pagod at m~ga tiniis
+na kahirapa'y labis n~g natumbas&aacute;n."</p>
+
+<br />
+
+
+<p><b>KASULATAN SA PAGSAPI</b></p>
+
+<p>"Kung lah&aacute;t n~g it&oacute;'y matarok na n~g nagiibig
+pumasok at inaakala niy&aacute;ng matutup&aacute;d ang m~ga
+t&uacute;tungkulin, maitatala ang kaniyang ninanas&acirc; sa
+kasun&oacute;d nito:</p>
+
+<p>"Sa Bg....</p>
+
+<p>Ako'y si ... taong tub&ograve; sa bayan n~g.... hukuman n~g ...
+ang katandaan ko ay.... taon, ang hanap buhay ... ang kalagayan ...
+at nananahanan sa ... daan n~g ...</p>
+
+<p>Sa aking pagkakabatid n~g kagalin~gan n~g m~ga nilalayon at m~ga
+aral, na inilalathala n~g KATIPUNAN n~g m~ga A.N.B., ninanais n~g
+loob ko ang makianib dito. Sa bagay na ito'y aking ipinamamanhik
+n~g boong pitagan, na marapating tanggapin at mapakibilang na isa
+sa m~ga anak n~g Katipunan: at tuloy nan~gan~gakong tutupad at
+paiilalim sa m~ga aral at m~ga Kautusang sinusunod dito.</p>
+
+<p>... ika ... n~g buwan n~g ... n~g taong 189....</p>
+
+<p>Nakabayad na n~g ukol sa pagpasok.</p>
+
+<p>Ang Tagain~gat n~g Yaman."</p>
+
+<br />
+
+
+<p><b>KASULATAN SA PANUNUMPA</b></p>
+
+<p>K.'. K.'. K.'. N.'. M.'. A.'. N.'. B.'.</p>
+
+<p>By....</p>
+
+<p>Aking ipinahahayag na sa kadahilanan n~g pagkapasok ko sa K.'.
+K.'. K.'. n~g m~ga A.'. N.'. B.'. ay naghandog ak&oacute; n~g
+is&aacute;ng mahalagang panunumpa sa n~galan n~g Bayang tinubuan,
+at sa harap n~g isang kagalanggalang na kapulun~gan nitong
+Katipunan, na gugugulin ang lahat na maigugugol at lahat n~g
+minamahal ko sa buhay, sa pagtatanggol n~g kaniyang banal na
+kasarinlan, hanggang sa abuting magdiwang, sukdang ikalagot n~g
+hinin~ga. Sa bagay na it&oacute;, isinusumpa ko ring lubos na
+tutupad at susunod sa kaniyang Patnugutan at m~ga Kautusan.</p>
+
+<p>Sa katunayan nit&oacute;, aking itinala ang aking pan~galan n~g
+tunay na dugong tumatak&aacute;s sa aking m~ga ugat sa pahayag na
+it&oacute;.</p>
+
+<p>... ika ... araw n~g buwan n~g ... n~g taong 189....</p>
+
+<p>"Tinaglay ko ang pamagat na."</p>
+</div>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="V" name='V'></a>
+<h2><b>V</b></h2>
+
+<h2>ANG PAGPAPALAGANAP N~G "KATIPUNAN"</h2>
+
+<p>18.&mdash;<b>Sinosino ang nagpalaganap n~g
+"Katipunan"?</b>&mdash;Si Andr&eacute;s Bonifacio at ang kanyang
+m~ga tapat at masisikhay na kasama na paraparang dukha na katulad
+niya. Ang pinakabatikan sa lahat ay si Emilio Jacinto, na kalihim
+n~g Katipunan."</p>
+
+<p>19.&mdash;<b>Matuturin~gan ba natin kung sinosino
+sila?</b>&mdash;Oo. Ang unang tinanggap sa "Katipunan" ay si
+Restituto Javier, sa isang bahay sa daang Salinas (n~gayo'y Elcano)
+sa Tundo, na tahanan n~g is&aacute; sa m~ga nagtatag na si Valentin
+Diaz. Sumunod si Miguel Araulio, pamangkin n~g n~gayo'y Pangulo n~g
+Kataastaasang Hukuman. Pagkatapos ay sin&aacute; Aguedo del
+Rosario, Aurelio Tolentino, Guillermo Masangkay, Alejandro
+Santiago, Briccio Brigido Pantas, Jos&eacute; Turiano Santiago,
+Calixto Santiago, Emilio Jacinto, Nicomedes Carreon, Francisco
+Carreon, Mariano Carreon at iba pa.</p>
+
+<p>20.&mdash;<b>Mula ba n~g itatag ang "Katipunan" ay nagpatuloy sa
+pagpapalaganap ang m~ga nan~gan~gatawan?</b>&mdash;Hindi. Nang m~ga
+sumunod na buwan n~g pagkakatatag ay di nagpamalas n~g kanyang
+pagsulong, pagka't ang nais ni Bonifacio ay huw&aacute;g
+makapinsala sa pagpapalaganap n~g "Liga Filipina," na itinatag in
+Rizal at m~ga litaw na kababayan, karamihan ay mason, bago sumilang
+ang "Katipunan." Bago pa itatag ito ay may itinatag pang ibang
+kapisanan sina Bonifacio.</p>
+
+<p>21.&mdash;<b>Kailan pinan~gatawanan ang
+pagtatatag?</b>&mdash;Nang mapagkilala ni Andr&eacute;s Bonifacio
+na nawawalan n~g kabuluhan ang pagsisikap bagay sa "Liga." Kaya,
+naghalal na ang Katipunan n~g kanyang m~ga kinatawan sa
+is&aacute;ng bahay sa daang Oroquieta, nayon n~g Santa Cruz,
+Maynila. At n~g sumunod na taong 1894, ay napatatag na n~ga ang
+m~ga Balan~gay at Sangguniang Bayan.</p>
+
+<p>22.&mdash;<b>At ano pa ang kanilang ginawa?</b>&mdash;Itinatag
+na rin ang Tatlong Baytang n~g "Katipunan". Nait&oacute;:
+"Katipunan" ang pamagat n~g unang baytang. Kung nasa pulong ang
+m~ga kasama sa baytang na it&oacute;, ay gumagamit n~g is&aacute;ng
+kaputsang itim na may is&aacute;ng tri&aacute;ngulo na kinalalagyan
+n~g m~ga titik na "Z," "Ll" at "B," na ang kahulugan ay "Anak n~g
+Bayan." Sila'y may m~ga hudyat na salita na pinagkakakilanlanan.
+Kapag binigk&aacute;s ang salitang "Anak" ang isinasagot n~g
+tinatanong ay "n~g Bayan." "Revolver," sandata o gulok ang
+tinataglay n~g m~ga nagsisidal&oacute; sa pulong n~g baytang na
+it&oacute;.</p>
+
+<p>"Kawal" naman ang pamagat n~g Ikalawang Baytang. Lungtian ang
+kulay n~g kaputsa na ang kahulugan ay pag-asa. Puti ang
+sint&aacute;s at m~ga titik n~g tri&aacute;ngulo. May suot na
+sint&aacute;s na lungtian na sa dulo ay may isang "medalla" na may
+isang "K" sa gitna at may sinag at sa dakong mababa ay nakakabit
+ang magkasab&aacute;t na isang watawat at espada. Ang m~ga
+hudy&aacute;t o mahal na salita'y "Gom-Bur-Za," na ang katutura'y
+Gomez, Burgos at Zamora, tatlong paring pilipino na ipinabitay n~g
+pamahalaang Kastila n~g ika 28 n~g Pebrero, 1872, kahima't di tunay
+ang ibinubuhat na kasalanan sa kanila.</p>
+
+<p>Pinamagatang "Bayani" ang Ikatlong Baytang. Kaputsang
+pul&aacute; na may listong lungtian ang isinusuot n~g m~ga kasapi.
+"Rizal" ang hudyat na salita, bilang pagtulol sa walang katwirang
+pakakapabilangg&oacute; sa kanya. Itinatag n~g araw ding iyon (ika
+7 n~g Hulyo, 1892) ang "Katipunan." Ang m~ga kasapi sa ikatlong
+baytang na ito, ay siya lamang nakatatalos n~g m~ga tunay na
+adhikain n~g "Katipunan."</p>
+
+<p>23.&mdash;<b>Sa papaanong paraan nagkakakilanlanan ang m~ga
+magkakasama sa "Katipunan"?</b>&mdash;May is&aacute;ng paraan.
+Upang magkakilanlan ang m~ga magkakasapi ay itinatagop ang kanang
+kamay sa dibdib sa tapat n~g puso at kung gap&oacute;s&mdash;noong
+panahon n~g kastila'y ginagapos n~g abot-siko ang sino mang hulihin
+kah&iacute;'t sa anong kasalanan&mdash;ay itinitiklop ang m~ga
+daliri, maliban lamang ang hintuturo at ang kalingkin~gan na
+paraparang inauusli.</p>
+
+<p>24.&mdash;<b>Sinosino naman ang nagsisibuo n~g
+"Katipunan"?</b>&mdash;Sa bawa't bayan ay may m~ga "Balan~gay," at
+"Sangguniang Hukuman," na siy&aacute;ng kapangyarihang nagaayos at
+humahatol sa m~ga sigalot at alitan n~g magkakapatid sa loob n~g
+"Katipunan." Ang m~ga balan~gay ay nasasakupan n~g Kataastaasang
+Pan~guluhan na pangsangkapuluan.</p>
+
+<p>25.&mdash;<b>Sa papaanong paraan ginagawa ang pagkuha n~g
+kasapi?</b>&mdash;Sa bawa't pook ay nagtatayo n~g is&aacute;ng
+wari'y lupon na kung tawagin ay "Hasik" na binubuo n~g tatlo katao
+na parang tatlong tungko. Ang "Hasik" na ito ang siy&aacute;ng sa
+inot-inot ay nanghihikayat upang may sumapi sa "Katipunan."
+Pagdamidami na n~g m~ga kasangayon ay saka pa lamang itinatayo ang
+"Balan~gay" na pinamumunuan n~g is&aacute;ng lupon na ang m~ga
+tunkulin ay tulad din n~g sa Kataastaasang Lupon. Ang m~ga "Hasik"
+na yaon, ay di na ipinagpatuloy n~g malapit na ang tangkang panahon
+sa paghihimagsik, pagka't ang m~ga taong baya'y halos naguunahan
+nang sila'y mapabilang sa "Katipunan."</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="VI" name='VI'></a>
+<h2><b>VI</b></h2>
+
+<h2>M~GA PARAANG GINAGAWA SA PAGSAPI SA "KATIPUNAN"</h2>
+
+<p>26.&mdash;<b>Papaano ang pagsapi?</b>&mdash;Sa pagtanggap n~g
+pakikisapi ay tinularan, bagama't di lub&oacute;s, ang ginagawa n~g
+"Masoner&iacute;a." Bawa't kasapi ay may mahigpit na tungkuling
+manghikayat n~g bagong makakasama at sa pananagutan niya ay
+inihaharap sa "Balan~gay" ang kanyang nahikayat. Datapwa, bago
+gawin ito ay sinusuri munang mabuti ang ugali, pagkukuro, kalagayan
+at kabuhayan n~g isasapi at baka di kabag&aacute;ng n~g m~ga taong
+"Katipunan." Kung mapatunayan na siya'y may tapat na loob ay saka
+pa lamang gagawin ang pagtanggap.</p>
+
+<p>27.&mdash;<b>Papaano ang ginagawa sa pagtanggap?</b>&mdash;Ang
+bagong kasapi'y pinipirin~gan at ipinapasok sa is&aacute;ng silid
+na itiman ang kulay n~g m~ga panig at bahagya nang naiilawan,
+pagkatapus ay inaalisan n~g piring. Sa m~ga panig n~g silid ay may
+m~ga nasusulat na ganit&oacute;:</p>
+
+<p>"<i>Kung may lak&aacute;s at tapang, &igrave;kaw'y
+makatutuloy"</i></p>
+
+<p><i>"Kung ang paguusisa ang nagdal&aacute; sa iy&oacute; dito'y
+umurong ka."</i></p>
+
+<p><i>"Kung di ka marunong pumigil n~g iyong masasamang hilig,
+umurong ka; kailan man ang pintuan n~g May-kapangyarihan at
+Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Baya'y bubuksan dahil sa
+iy&oacute;.</i>"</p>
+
+<p>Sa ibabaw n~g is&aacute;ng dulang ay may is&aacute;ng bun~go,
+is&aacute;ng "revolver" at is&aacute;ng gulok. May is&aacute;ng
+papel na kinasusulatan n~g m~ga sumusunod na tanong:</p>
+
+<p><i>I&mdash;"An&oacute; ang kalagayan nit&oacute;ng Katagalugan
+n~g unang panahon?"</i> (Sa salitang <i>Katagalugan</i> ay kasama
+na ang <i>Kabisayaan, Kailokohan</i> at lahat na n~g
+Kapilipinuhan.)</p>
+
+<p><i>II&mdash;"An&oacute; ang kalagayan sa n~gayon?"</i></p>
+
+<p><i>III&mdash;"An&oacute; ang magiging kalagayan sa darating na
+panahon?"</i></p>
+
+<p>28.&mdash;<b>At ano-ano ang isinasagot sa m~ga tanong na iyan
+n~g ibig sumapi?</b>&mdash;Ang kasagutan, humigit kumulang n~g sino
+mang ibig sumapi, ay ganito:</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p>Ukol sa unang tanong: Na, nang dumating dito sa atin ang m~ga
+Kastila n~g ika-16 n~g Marzo n~g taong 1521, ang m~ga pilipinong
+naninirahan sa m~ga baybayin ay may pagkaalam na sa maayos na
+kabuhayan at pamamayan. Noon n~ga, tayong m~ga pilipino ay may
+kalayaan na sa pamamayan; may m~ga kanyon; maalam na tayong magsuot
+n~g m~ga damit na sutla; nakikipagunawaan na tayo sa
+pan~gan~galakal sa m~ga karatig na bayan sa Asia. Tayo'y may
+sariling pananampataya o relihiyon, may sariling titik o sulat, na
+anopa't, lumalasap tayo n~g kalayaan at kasarinlan.</p>
+
+<p>Ukol sa ikalawang tanong: Na ang m~ga fraile na kung tawagin ay
+m~ga "kahalili" raw, sila n~g "Diyos", ay pawang kabalbalan ang
+itinuro sa m~ga pilipino. Hindi tayo tinuruan n~g tunay na
+Karunun~gan sa buhay at sapagka't kung tayo'y man~gatuto ay hindi
+nila mauulol at sa ganya'y di nil&aacute; mahuhuthot ang ating
+kayamanan. Ang itinuro sa atin n~g m~ga "fraile" ay ang maling
+pananampalataya na nakikilala sa pagdaraos n~g sunod-sunod na m~ga
+pist&aacute; na kinahuhulugan n~g ating salapi at kayamanan sa
+kapakinaban~gan n~g m~ga "fraile" at Kombento. Ang m~ga "fraile" ay
+siyang mahigpit na kalaban n~g ikatatalino at ikabibihasa n~g
+pilipino (tagalog kung isulat n~g m~ga Katipunan) na sa katunaya'y
+ayaw sila na tayo'y man~gatuto n~g wikang kastila. Anopa't lahat na
+n~g karain~gan sa panglulupig, panggagahasa, m~ga kasagwaan,
+pagtin~gin sa pilipino na parang iba sa pagkatao kaysa m~ga Kastila
+na ginagawa n~g m~ga "fraile" ay siyang isinasaysay sa ikalawang
+tanong na ito. Sa kahulihuliha'y idinadaing din naman ang malabis
+na pagkiling n~g pamahalaang kastila sa m~ga "frayle," pagsunod sa
+kanilang m~ga bilin laban sa bayan, paniniwala sa m~ga sumbong n~g
+m~ga yaon, kahima't lisya sa matwid, at pagtanggi na ang m~ga
+pilipino ay bigyan n~g kalayaan sa pamamayan, at sa paggawa n~g
+ikalulusog sa dunong, sa buhay at sa pan~gan~galakal.</p>
+
+<p>Ukol sa ikatlong tanong: Na ang madlang kasamaang binanggit sa
+m~ga naunang tanong ay malulunasan; ang m~ga lupang malalawak na
+inangkin n~g m~ga kombento sa ating m~ga ninuno ay
+mapapasaul&icirc; sa bayan; ang m~ga mamamaslang ay maibubulid sa
+ban~gin n~g kamatayan; ang m~ga paring kababayang sina Gomez,
+Burgos at Zamora ay maipaghihiganti at ang kalayaan at kasarinlan
+n~g Bayang Pilipino ay matatamo sa hinaharap kung ang m~ga kasapi
+ay maypagasa, tiyaga, tapang at pagkakaisa sa pagsunod sa m~ga aral
+at pasy&aacute; n~g "Katipunan."</p>
+</div>
+
+<p>29.&mdash;<b>Kung makasagot na ba n~g ganyan ay tinatanggap
+na?</b>&mdash;Hindi pa rin. Ang kapatid na "Mabalasik" ay
+siy&aacute;ng nagsasabi sa sinusubukan na lubhang dakila ang
+hakbang na yaon sa kanyang buhay. Ipinaaalaala na siya'y maaaring
+umurong kung walang taglay na tapang, upang huwag masayang ang
+kanyang buhay. Kung ang sumasapi ay magpumilit din sa paganib sa
+"Katipunan," ay saka siy&aacute; ihaharap, na may piring din, sa
+m~ga kapatid na nan~gagkakatipon nang siya'y tanggapin. Ang tapang
+at kabuoan n~g kanyang loob ay sinusubok sa ilang paraan. Minsa'y
+bigyan n~g gulok at iutos na tagain ang kalaban na pumapaslang sa
+m~ga kalahi; naiyan ang sabihin na saklolohan ang kapatid na
+makukulong n~g apoy, na, sa pagsasalita n~g gayon, ay talagang
+nagsusunog n~g m~ga papel upang maramdaman ang init n~g nin~gas n~g
+sinusubukan. Kung hindi magpakitang takot, aalisan na n~g piring at
+palalagdain sa kasulatan n~g panunumpang inilathala sa unahan, na
+ang pinakatinta ay dugong kinukuha n~g is&aacute;ng palalim sa
+kanyang kaliwang bisig.</p>
+
+<p>30.&mdash;<b>Anong wika ang ginagamit n~g m~ga kasapi sa
+"Katipunan"?</b>&mdash;Ang tagalog; n~guni't ang kahulugan n~g
+ilang titik n~g abakadang kastila ay iniba sa kanilang pagsulat n~g
+m~ga kasulatan at gayon din sa paglagd&aacute; n~g kanilang m~ga
+sagisag. Ang titik na "a" ay ginawang "z", ang "c" at "q" ay
+ginawang "k", ang "i" ay "n", ang "l" at "ll" ay "j" ang "m" ay
+"v", ang "n" ay "ll", ang "o" ay "c" at ang "u" ay "x". Ang f, j,
+v, x at z n~g abakadang kastila ay itinakwil pagka't hindi
+kailan~gan. Sa maliwanag na ulat ay ganit&oacute; ang
+Abakad&aacute; (alfabeto) n~g "Katipunan" kung itutulad sa abakada
+n~g wikang Kastila.</p>
+
+<span style='margin-left: 0.5em;'><i>Abakada&nbsp; &nbsp; &nbsp;
+&nbsp; &nbsp; Abakada</i></span><br />
+<i>n~g kastila n~g "Katipunan</i>"<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>A ..................
+Z</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>B ..................
+B</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>C ..................
+K</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>D ..................
+D</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>E ..................
+Q</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>G ..................
+G</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>H ..................
+H</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>I ..................
+N</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>K ..................
+K</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>LL..................
+J</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>M ..................
+V</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>N ..................
+LL</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>O ..................
+C</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>P ..................
+P</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Q ..................
+K</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>R ..................
+R</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>S ..................
+S</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>T ..................
+T</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>U ..................
+X</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>W ..................
+W</span><br />
+<span style='margin-left: 1.5em;'>Y ..................
+Y</span><br />
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="VII" name='VII'></a>
+<h2><b>VII</b></h2>
+
+<h2>ANG MAHIGPIT NA PAKIKIBAKA N~G "KATIPUNAN" SA KANYANG
+KABUHAYAN</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>31.&mdash;<b>Tinanggap ba n~g lahat na Pilipino ang m~ga
+Palatuntunan, Aral at Gawain n~g "Katipunan"?</b>&mdash;Hindi. Gaya
+n~g sinabi na, ang "Katipunan" ay itinatag noong ika 7 n~g Hulyo
+n~g 1892. Sa buong taong sumunod, 1893 ay hindi pa lumalaganap,
+sanhi sa maraming kadahilanan.</p>
+
+<p>32.&mdash;<b>Maari bang isaysay?</b>&mdash;Oo. Ang kaunaunahan
+ay ang kabaguhan n~g layunin at paraan n~g samahan, gaya n~g nakita
+na natin, ay may kahirapang ilaganap sa bala na kundi pipiliin muna
+bago hikayatin. Tan~gi sa rito, si Bonifacio na rin ang kusang
+nagpauntol-untol sa pamanhik n~g m~ga kababayang nagsisibuo
+no&oacute;n n~g "Liga Filipina," na lahat halos ay m~ga pilipinong
+litaw, nakakakaya't may pinagaralan, na nagsisiasang sa pamamagitan
+n~g "Ligang" yaon, ay makukuha n~g bayang pilipino "sa loob n~g
+kapayapaan" ang pagsugpo sa masasama't hidwang pamamalakad dito sa
+atin n~g pamahalaang kastila at n~g m~ga "fraile." Ganit&oacute;
+ang pan~gunang layon n~g "Liga Filipina" na itinatag nina Rizal at
+m~ga kapatid niyang "mas&oacute;n" at ib&aacute; pa. Si Bonifacio
+man ay nag&iacute;ng kasapi rin doon.</p>
+
+<p>33.&mdash;<b>Di ba't ang "Katipunan" ay humuwad sa "Masoneria"
+n~g pamamaraang ginagamit nito sa pagtanggap n~g kasapi at gayondin
+sa ilang kuro n~g kaniyang adhikain?</b>&mdash;Oo na n~ga. Subali't
+ang kapatiran n~g m~ga "mas&oacute;n," ay kasalun~gat ni Bonifacio
+ukol sa paraan na kinakailan~gang gamitin upang maghari dito sa
+Pilipinas ang Katwiran at Kalayaan at masugpo ang kalupitan at
+kasamaang inaasal n~g m~ga "fraile" at n~g Pamahalaang Kastila sa
+pilipino. Ang "Masoneria" at ang "Katipunan" ay nagkakais&aacute;
+sa kanilang han~gad na pagtub&oacute;s sa Bayang Pilipino. Datapwa,
+ang una'y ibig makuha ang katubusang ya&oacute;n sa loob n~g
+kapayapaan sa pamamamagitan n~g pagpapalaganap n~g kaniyang
+magagand&aacute;'t makataong simulain; samantalang ang nais at
+han~gad n~g huli'y ang paghihimagsik, yayamang napagkita na rin
+lamang na ang m~ga naghahari noon dito sa atin&mdash;ang
+pamahalaang Kastila't m~ga "fraile"&mdash;ay hindi makuha sa samo,
+pakiusap at pan~gan~gatwiran, bagk&uacute;s ang itinutug&oacute;n
+sa ginawi n~g m~ga "masong" sin&aacute; Rizal, Del Pilar, Lopez
+Jaena, Regidor, Cortez at ib&aacute;'t ib&aacute; pa ay ang sila'y
+ipalagay na "kaaway n~g Espa&ntilde;a at n~g Dios," at marami sa
+kanil&aacute; at sa kanilang m~ga kabig ang napabilanggo, napatapon
+sa malalayong bayan at pinapagdusa sa m~ga bilangguan, kahima't
+walang nagawang kasalanan.</p>
+
+<p>34.&mdash;<b>Sa makatwid ang m~ga "mason" at ang m~ga mayamang
+pilipino'y hindi kaayon n~g "Katipunan"?</b>&mdash;Hindi, kundi
+bagk&uacute;s pang kasalun~gat. Nang lumalaganap na ang "Katipunan"
+ang m~ga "mason" at ang kanilang m~ga "logia," ay paraparang
+nagsikilos upang sugpuin ang paglago n~g "Katipunan" at ang
+mabalasik na pagpapalaganap ni Andr&eacute;s Bonifacio, di sa
+dahilang sila'y kampi sa pamahalaang kastila at sa m~ga "fraile,"
+kundi sapagka't kailan man ang m~ga "mas&oacute;n," ay "ayaw
+ipaghiganti sa pagbubuhos n~g dugo ang m~ga kaapihang
+tinatam&oacute;." Ang "Katipunan" nama'y ang ibig ay "n~gipin sa
+n~gipin," at ayaw gantihin n~g tinapay ang bat&oacute;, kundi
+bat&oacute; rin. Kaya nama't is&aacute; sa m~ga aral n~g
+"Katipunan" ay, nahahawig doon sa "ang di mo ibig na gawin sa iyo,
+ay huw&aacute;g mong gawin sa iyong kapwa."</p>
+
+<p>35.&mdash;<b>Maaari bang isaysay ang ilang pangyayari ukol
+diyan?</b>&mdash;Oo. N~guni't bago banggitin ang ilang pangyayari
+ay kailan~gan munang sabihin na, sa loob n~g "Masoner&iacute;a,"
+ayon sa kaniyang palatuntunan, ay di tinatanggap ang m~ga
+manggagawang hamak, na ang kabuhaya'y "isang kahig, is&aacute;ng
+tuka"; pagka't upang maging "mason," isa sa m~ga pan~gunahing
+kailan~gan ay ang ikaw'y may sapat na kinikita upang buhayin ang
+iyong asawa't m~ga anak at may kaunting halagang nalalabis, na
+isasagot sa m~ga pan~gan~gailan~gan n~g kapatiran at maiambag sa
+sinomang kapatid na nasa sa isang kagipitan. Dahil dito ay sukat
+n~g mataho na ang m~ga "mas&oacute;n" ay m~ga taong nakakakaya at
+ang m~ga katipunan ay yaong m~ga taong hindi matatanggap sa
+"Masoner&iacute;a," na m~ga anak pawis, m~ga dukha't maralita.
+Sapagka't noo'y mayayaman at mahihirap na pilipino'y paraparang
+inaapi at pinahihirapan n~g pamahalaang kastila't n~g m~ga "fraile"
+kung kaya't lahat ay nagtataglay n~g isang layunin: maputol lahat
+ang kaapihan. Nagkakaib&aacute; n~ga lamang sila sa kaparaanang
+ginagamit sa ikapagtatagumpay n~g kanilang layon.</p>
+
+<p>36.&mdash;<b>Ano ang ginawa n~g m~ga "mason" kay Bonifacio at sa
+"Katipunan"?</b>&mdash;Dapat munang sabihin na si Bonifacio ay
+"mas&oacute;n" din. Siya'y "segundo vigilante" sa "Logia Taliba,"
+na ang "Venerable," ay ang binaril n~g m~ga kastilang si Luis
+Encino Villareal at ilan sa kasamahan ni Bonifacio sa "Katipunan"
+ay m~ga kamukha rin niyang "mas&oacute;n." Is&aacute;ng araw ay
+ipinatawag si Bonifacio n~g m~ga namumuno sa kanyang "logia" at,
+siya'y hinihikayat na itigil ang "Katipunan," pagka't ang katwiran
+n~g m~ga humihikayat sa kanya'y ang kawalan n~g m~ga baril, kanyon,
+sandata at salapi na totoong kinakailan~gan sa paghihimagaik na
+gagawin n~g "Katipunan," na kung mapipilan ay siyang lalong
+kasawian n~g bayang pilipino. Pagkatapos na marinig n~g am&aacute;
+n~g "Katipunan" ang gayong m~ga pan~gan~gatwiran, ay di umimik
+kamuntik man, kinuha ang kanyang sambalilo at sabay ang
+pagsasalitang "Diyan na kay&oacute;, puro kayo wikang kastila."
+Isang araw nama'y nagsadya si Bonifacio sa bahay n~g nasirang si
+Antonio Luna upang ipatalast&aacute;s dito ang gagawing
+paghihimagsik n~g "Katipunan." Pagkatapos na mapakinggan ni Luna
+ang m~ga pan~gun~gusap ni Bonifacio, ay nagsabi:
+"&iquest;An&oacute; ang ating ilalaban, itong ating m~ga ...? Kung
+si Napoleon ay naging Napoleon, ay sapagka't bukod sa siya'y may
+pusong matapang, ay maytalino pa, at, bukod sa lahat n~g iya'y may
+salapi." Nang ipinakilala naman ni Bonifacio kay Francisco Roxas,
+is&aacute; rin sa m~ga ipinabaril n~g pamahalaang kastila, ang
+hinahan~gad n~g "Katipunan," ay sinabi ni Roxas na siya'y ayaw
+makinig n~g m~ga kabalbalan at kaululan.</p>
+
+<p>37.&mdash;<b>Si Rizal ba'y kasangayon sa paghihimagsik na ginawa
+n~g "Katipunan"?</b>&mdash;Hindi. Sa kaniyang m~ga aklat, tula at
+sulat, ay napagkikilalang ang adhikang katubusan n~g Pilipinas, ay
+ibig niyang makamtan sa pamamagitan n~g karunun~gan at kadakilaang
+asal muna n~g kanyang m~ga kalahi, bago isipin ang ib&aacute;ng
+paraan. Isang araw n~g buwan n~g Mayo n&aacute; 1896 ay sinugo ni
+Bonifacio si Dr. Pio Valenzuela (it&oacute; lamang ang kasaping may
+t&iacute;tulo sa "Katipunan") na makipanayam kay Rizal sa
+pinagtapunan dito sa Dapitan, Mindanaw, upang ipatalast&aacute;s sa
+kany&aacute; ang nais n~g "Katipunan" na maghimagsik nang maiwasak
+ang kapangyarihan n~g Espa&ntilde;a dito sa Pilipinas. Si Rizal ay
+sumalun~gat sa ganyang nais. Kinabukasa'y dalidaling lumulan sa
+bapor ang sug&oacute; n~g am&aacute; n~g "Katipunan," at umuwi sa
+Maynila, bagama't may tangkang manatili pa n~g m~ga ilang araw
+d&oacute;on. Nang malaman ni Bonifacio ang ikinaaayaw ni Rizal sa
+paghihimagsik ay sinabi ang ganito: "&iquest;At saang aklat nabasa
+ni Rizal na bago maghimagsik ay kailan~gang magkaroon muna n~g
+sandata at salapi?"</p>
+
+<p>38.&mdash;<b>Ang ibig bang sabihin niya'y kalaban ni Rizal at
+n~g m~ga "mason" si Bonifacio at ang "Katipunan"?</b>&mdash;Malayo.
+Si Rizal at halos ang marami sa m~ga "mason" ay m~ga taong may
+taglay na kakayahan sa isip, ay nagsisipaniwala na bago gawin ang
+isang napakalaking gawain, katulad n~g paghihimagsik ay kailan~gan
+muna ang m~ga baril, sandata at salapi upang magtagumpay, tan~gi sa
+iyang magbuhos n~g dugo sa ikasusugpo n~g m~ga pangaapi ay talagang
+nahihidwa sa m~ga aral n~g "Masoner&iacute;a" sa kanyang m~ga
+kampon. Datapwa, ang m~ga dukha, manggagawa, m~ga maralita, na m~ga
+hamak na taong bayan, dito sa atin at saan pa man, ay kapag niyakap
+ang isang gawain at napagkilalang kailan~gang gawin sa ikasusunod
+n~g isang dakilang layunin, ay di na nagtutumigil n~g pag-iisip at
+karakaraka'y ginagampanan sa pamamagitan n~g salitang
+"&iexcl;Bahala na!". Ang "bahala" nang ito, ay makikita natin na
+siyang nagligt&aacute;s sa bayang pilipino n~g m~ga panahong
+ya&oacute;n at naghat&iacute;d sa atin sa tagumpay. At iyan ding
+m~ga salitang iyan ang nagligtas sa ibang m~ga bayan sa kuko n~g
+m~ga manglulupig na hari't mahadlik&aacute;ng umiin&iacute;s sa
+m~ga anak-pawis at dukha.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="VIII" name='VIII'></a>
+<h2><b>VIII</b></h2>
+
+<h2>ANG "KATIPUNAN" AT ANG BAYANG MARALITA</h2>
+
+<p>39.&mdash;<b>Ano ang ginawa ni Bonifacio sa harap n~g
+pagsalun~gat ni Rizal at n~g iba pa sa paghihimagsik?</b>&mdash;Sa
+halip na umurong, ay bagk&uacute;s nagpakasiglang lalo sa pagtatag
+n~g m~ga balan~gay at sauggun&iacute;an n~g "Katipunan." Buong taon
+n~g 1895 at ang m~ga unang buwan n~g ta&oacute;ng sumunod, 1896, ay
+kanyang naitatag sa buong Maynila at m~ga lalawigang karatig ang
+maraming san~ga o balan~gay. Kung an&oacute; ang laki n~g kaayawan
+sa paghihimagsik n~g m~ga pilipinong litaw at nakakakaya't
+mayayaman ay siya namang higpit n~g pagyakap n~g m~ga maralita sa
+layunin n~g "Katipunan." Ang m~ga manggagawa, ang m~ga tagabukid at
+ang m~ga dukha, ay paraparang nagsisiluha kung sila'y
+pinaliliwanagan n~g m~ga adhikain at aral n~g "Katipunan" at
+naguunahan sa pagsap&iacute;.</p>
+
+<p>40.&mdash;<b>Sa papaano napatatag ang Pamunuan n~g
+Katipunan?</b>&mdash;Sa kapulun~gang idinaos n~g m~ga kinatawan n~g
+m~ga balan~gay noong 1 n~g Enero n~g 1896, ay na~gapahalal sa
+Kataastaasang Pan~guluhan n~g "Katipunan" ang m~ga sumusunod:
+Kataastaasang Pan~gulo, Andr&eacute;s Bonifacio; Kalihim, Emilio
+Jacinto; Tagain~gat-yaman, Vicente Molina; Tagausig, Pio
+Valenzuela; m~ga kawani: Pantaleon Torres, Hermenegildo Reyes,
+Francisco Carreon, Jos&eacute; Trinidad, Balbino Florentino at
+Aguedo del Rosario.</p>
+
+<p>41.&mdash;<b>At ang m~ga Balan~gay at
+Sanggunian?</b>&mdash;Napatatag na sa maraming pook n~g Maynila at
+m~ga bayang karatig. Ang m~ga pan~galang taglay ay yaong m~ga
+pan~galan o bagay na maykinaalam sa ating lahi at sa kalayaang
+ninanas&agrave;. Naito ang ilan: "Dapitan" (bayang pinagtapunan kay
+Rizal); "Laong-Laan" at "Dimas-Alang (m~ga lagda ni Rizal sa
+kaniyang m~ga isinulat sa m~ga pahayagan); "Katagalugan",
+"Katotohanan", "Kabuhayan", "Silan~ganan", "Pagtibayin",
+"Kailan~gan", "Bagong-Silang", "Di-Magpapatantan", "Di-Tutugutan",
+"Pinan~gin~ginigan" at iba't iba pa.</p>
+
+<p>42.&mdash;<b>Anong m~ga kaparaanan ang ginamit sa pagpapalaganap
+n~g "Katipunan"?</b>&mdash;Ang m~ga pakikipagpulong n~g lihim sa
+m~ga pook pook, suloksulok at bahay-bahay. Tan~gi sa rito, ay ang
+m~ga sulat at limbag na gawa ni Bonifacio, ni Emilio Jacinto at n~g
+iba pa, na walang lagda. Nagkaroon din ang "Katipunan" n~g sariling
+palimbagan at doo'y inilimbag ang dalawang bilang lamang n~g
+pahayagang tagalog na pinamagatang "Kalayaan," na inilathala n~g
+ika 1 n~g Enero n~g 1896. Isang 1000 ang sipi n~g unang bilang at
+2000 ang ikalaw&aacute;.</p>
+
+<p>43.&mdash;<b>Saan kinuha ang salaping ibinili sa
+Palimbagan?</b>&mdash;Isang araw ang kapatid ni Bonifacio na
+nagn~gan~galang Troadio ay galing sa Australia na may kasamang
+dalawang kababayang taga-Kapis na nagn~gan~galan Francisco Castillo
+at Camilo Iban. Ang dalawang ito'y tumama sa "loteria" n~g ilang
+libong piso. Nang mabalitaan ito ni Bonifacio sa pamamagitan n~g
+kanyang binanggit na kapatid ay hinikayat sa "Katipunan" ang
+dalawang yaon, na nagkaloob naman pagkatapos n~g halagang apat na
+raang pisong ibinili n~g palimbagan n~g masong si Antonio Salazar
+na mayari n~g "Bazar del Cisne," na ipinabaril din n~g m~ga
+kastila, at sa kanila rin galing ang salaping ibinili n~g m~ga
+titik sa palimbagan ni Isabelo de los Reyes, na ipinun&ocirc; sa
+m~ga titik n~g binanggit na palimbagan.</p>
+
+<p>44.&mdash;<b>San~gayon sa m~ga isinaysay, ay walang salapi ang
+"Katipunan" at sahol sa m~ga kagamitan sa kanyang layon, kung gayon
+ano't lumaganap?</b>&mdash;Ang m~ga kalupitan at paghamak na rin sa
+m~ga pilipino, n~g m~ga nakasasakop sa atin noon, ang
+nagpasigl&aacute; sa m~ga taongbayan upang sumapi sa "Katipunan."
+Bukod sa rito, si Bonifacio, ay talagang may sapat na talino sa
+paglikha n~g m~ga paraan na sukat makahikayat sa tao. Ipinasya
+niy&aacute; na sa tuwing magpupulong ang m~ga "balan~gay", ay
+buklatin ang kasaysayang batbat n~g hirap n~g Pilipinas at sa
+ganito'y paalalahanan ang m~ga kapatid sa kaabaan n~g katayuan n~g
+lupang-sarili. Tuwing darating ang ika 28 n~g Pebrero, ay nagdaraos
+n~g m~ga lihim na lamayan na patungkol sa tatlong paring pilipinong
+sina Gomez, Burgos at Zamora na ipinabitay n~g pamahalaang kastila
+sa sulsol n~g m~ga "fraile." Anopa't ang m~ga bagay na ganito, ang
+m~ga paguusig kina Rizal at m~ga kasamahan, na paraparang labag sa
+matwid, ay siyang lagi nang ipinagugunita upang magalab ang loob
+n~g m~ga kasapi. Bakit ang toto&oacute; ay talagang inis na't tigib
+na tigib ang pusong matiisin n~g m~ga pilipino sa madlang kaapihang
+ginagawa sa kanila n~g m~ga maykapangyarihan noon.</p>
+
+<p>45.&mdash;<b>Ang m~ga babai ba'y tinatanggap sa
+"Katipunan"?</b>&mdash;Hindi kabilang ang m~ga babai. Subali't ilan
+sa kanila, lalunglaluna ang m~ga asaasawa n~g m~ga nasa katipunan,
+ang nabigyan n~g tungkuling magagaan. Si G. Perfecta Simeon, sa
+halimbawa, ay ginawang taga-in~gat-yaman sa "Balan~gay
+Maluningning," na napatatag sa nayon n~g San Nicolas, Maynila.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="IX" name='IX'></a>
+<h2><b>IX</b></h2>
+
+<h2>ANG "KATIPUNAN" AT ANG PAGUUSIG SA M~GA MASON</h2>
+
+<p>46.&mdash;<b>Inusig ba n~g m~ga kastila't fraile ang m~ga mason
+dahil sa "Katipunan"?</b>&mdash;Oo. Anoman ang mangyaring pagtutol
+n~g m~ga pilipino sa m~ga kahidwaang inaasal n~g m~ga nakasasakop
+sa atin sa m~ga panahong yaon ay sa m~ga "mason" ibinibintang at
+ang m~ga ito ang pinagdadadakip at pinarurusahan.</p>
+
+<p>47.&mdash;<b>At sa anong dahil?</b>&mdash;Kailan~gan ang
+kaunting paliwanag. Sinabi na natin na ang m~ga "mason" ay di
+kasangayon sa paghihimagsik na nilalayon n~g m~ga Katipunan. Alam
+na natin na, ib&aacute; ang "Masoner&iacute;a" sa "Katipunan," at
+ang "Liga Filipina" nama'y walang kinaalam sa dalawang nauna.
+Bawa't is&aacute; ay may kanikaniyang uri, palatuntunan at
+adhikain. Subali't hindi maikakait na ang "Masoner&iacute;a" at ang
+kaniyang m~ga kampon ay sil&aacute;ng nagsabog sa m~ga kalahi n~g
+m~ga kurong dakila ukol sa ikatutub&oacute;s; sil&aacute;, ang m~ga
+mas&oacute;n, ang masasabing nagturo n~g pagbibigkis n~g kalooban
+sa m~ga pilipino, upang humarap at makipaglaban sa loob n~g
+kapayapaan sa m~ga makapangyarihang lumulupig sa Lahi; ang m~ga
+kasapi sa "Masoner&iacute;a," ay silang nagpakilala sa pamahalaan
+sa Espa&ntilde;a n~g m~ga masasamang palakad na pinaiiral dito, na
+siyang ikinalulugmok n~g bayan sa karukhaan, kaapihan at
+kabusabusan. "Ibig namin&mdash;ang hiling sa Espa&ntilde;a n~g m~ga
+mas&oacute;n&mdash;na ang aming baya'y maging karapatdapat, maging
+malaya't maginhawa, na sa kaniyang pan~ganorin ay tumanglaw ang
+maningning na araw n~g katarun~gan at kabihasnan. Ibig namin na
+dito'y maghari ang pagpapantay-pantay, ang tunay na kalayaan n~g
+mamamayan sa harap n~g m~ga mapagimbot, na nan~gabubuhay sa
+pagsugpu sa karapatan n~g bayan na dinidilig ang kanilang
+kaginhawahan n~g luha n~g bayang nagdaralita."</p>
+
+<p>48.&mdash;<b>Ang m~ga kahilin~gan bang iyan ay napagkilala n~g
+m~ga taong bayan?</b>&mdash;Hindi lamang nakilala kungdi
+nararamdaman nila sa sarili. Ang m~ga pagsusumikap na yaon n~g m~ga
+mason ay siyang ikinamulat n~g bayan sa kanyang aping kalagayan.
+Ito'y nalalaman n~g pamahalaang kastila at lalong natataho n~g m~ga
+"cura" sa bayan-bayan, pagka't sa bayang pinamumugaran n~g isang
+"logia" o n~g m~ga "mason," ang "cura" at ang m~ga kastila ay di
+lubhang nakapamayani sa kanilang m~ga masasamang gawa, sapagka't
+nahahadlan~gan sila n~g pagkakaisa n~g m~ga taong bayan sa pagtutol
+laban sa m~ga masasama nilang palakad. Napapansin din n~g m~ga
+"fraile" na ang pasok n~g salapi sa simbahan ay umuunti, sanhi sa
+kagagawan n~g m~ga mason na nagtuturo sa bayang iwanan ang patay sa
+loob n~g simbahan at huwag magbayad n~g anoman. Itinuturo rin naman
+nila na huwag bilhin ang m~ga kalmen, ang m~ga kuwintas, ang m~ga
+kandila, ang m~ga istamp&aacute;, ang m~ga bula, ang m~g novena, na
+kinakalakal n~g kombento.</p>
+
+<p>49.<b>&mdash;Kailan pa inusig ang m~ga mason?</b>&mdash;Ang
+masikhay na paguusig sa kanila, ay masasabing nagsimula noong taong
+1892 at sumidhi n~g mapatatag na ang "Katipunan" at si Bonifacio'y
+walang humpay sa pagpapalaganap n~g kanyang samahan. Paano'y alam
+n~g pamahalaang kastila't n~g m~ga "fraile" na si Bonifacio'y
+"mason," bukod sa ang layunin at m~ga ipinupunla n~g "Katipunan,"
+ay huwad sa "Masoneria." Kaya, lahat n~g kilos nina Bonifacio at
+m~ga kasamahan ay sa m~ga "mason" ibinabagsak, bakit ang am&aacute;
+naman n~g "Katipunan," sa nasa niyang magkasamasama ang lahat, sa
+lilim n~g watawat n~g samahang kaniyang pinamunuan, ay di lamang
+hindi nagpapasinun~galing sa gayong akala kundi bagkus pang
+pinagtitibay. Ang m~ga "mason," n~g m~ga panahong yaon, ay sila ang
+lumalagay na tagataguyod n~g kalayaan n~g bayan at sila'y
+pinagpipitaganan n~g maraming kababayan, lalonglalo na ang m~ga
+"masong" sin&aacute; Rizal, Del Pilar, Lopez Jaena, at iba pa, na
+may m~ga pagtatanggol na ginawa ukol sa kalayaan n~g Pilipinas at
+lagi nang ipinagsasanggalang ang kaapihang tinitiis n~g kanilang
+kababayan.</p>
+
+<p>50.&mdash;<b>Hindi ba itinigil ang paguusig na yaon sa m~ga
+mason?</b>&mdash;Nang taong 1893 at n~g m~ga unang buwan n~g taong
+1894, ay napatigil ang m~ga paguusig sa kanil&aacute;. Palibhasa'y
+naipatapon na si Rizal sa Dapitan&mdash;na sa ganang m~ga kastila't
+fraile'y siyang pinakapuno n~g kilusan n~g m~ga "mason"&mdash;at
+naparusahan na ang m~ga inaakalang kinaalam sa pagtutol na
+ginampanan n~g m~ga pinaguusig na gaya nina Doroteo Cortes, Jose
+Basa, Ambrosio Salvador, Mariano Apacible at marami pang taganas na
+m~ga "mason," ang m~ga kalaban n~g kalayaan n~g bayan ay
+napatahimik. Dahil dito'y muli na namang nagsikilos ang m~ga mason
+at binuhay na muli ang kanilang m~ga pagpupulong tun~go rin sa
+ikagagaling n~g sariling bayan.</p>
+
+<p>51.&mdash;<b>Nagtagal ba ang gayong
+katahimikan?</b>&mdash;Hindi. Nang taong 1895 ay muli na naman
+silang pinagusig. Ang kilusan sa paghihimagsik n~g "Katipunan" na
+noo'y lumaganap na sa m~ga taong bayan, lalonglaluna sa m~ga
+lalawigang tagalog, ay sa m~ga mason naman ipinagbintang. Sila na
+naman ang hinuli, pinahirapan at ipinagbibilanggo. Ang m~ga
+"convento" ay nagsikilos, ang m~ga pinunong kastila ay paraparang
+nagsusumikap sa pagbibintang na ang m~ga "logia," ay walang
+linalayon kundi ang paghiwalay n~g Pilipinas sa Espa&ntilde;a. Ang
+bun~ga n~g lahat n~g ito ay ang pagsisiyasat sa m~ga bahay bahay
+n~g m~ga mason, ang pagpapabilanggo, pagpapatapon sa malalayong
+bayan sa m~ga magiting na kampon n~g "Masoner&iacute;a." Dahil
+dito, marami rin sa m~ga mason na noong una'y di kasangayon ni
+Bonifacio sa paghihimagsik, ang tumulong na tuloy sa pagpapalaganap
+n~g "Katipunan."</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="X" name='X'></a>
+<h2><b>X</b></h2>
+
+<h2>ANG PAGHIHIMAGSIK</h2>
+
+<p>52.&mdash;<b>Ano ang ginawa n~g "Katipunan" sa harap n~g m~ga
+nangyayaring yaon?</b>&mdash;Inihanda na ang paghihimagsik. Si
+Bonifacio at ang ilan niyang matatalik na kawani ang madalas
+magsilabas sa m~ga bundok na nakalilibid sa Maynila at kanilang
+pinagaaralan ang tumpak na paraan sa pagsalakay dito at ang
+magagawang kuta n~g kawal n~g "Katipunan" sa pakikilamas.</p>
+
+<p>53.&mdash;<b>Kailan nahuli ang m~ga kasapi sa
+"Katipunan"?</b>&mdash;Niyong ika 13 n~g Agosto n~g 1896 sa San
+Piro Makati. Bag&aacute; man m~ga kasapi sa "Katipunan" ang
+nan~gahuli, ay m~ga "mason" din, daw, alinsunod sa sulat n~g "cura"
+sa tinurang bayan na si Agustin Fernandez sa pinuno n~g Kastila
+rito sa Maynila na si Luengo. N~guni't bago pa mangyari ito, ang
+teniente n~g Guardia Civil na si Manuel Sityar, niyong ika 5 n~g
+buwan n~g Hulyo n~g ta&oacute;n ding yaon, 1896, ay sumulat na sa
+m~ga pinuno niya, sa Maynila, at ibinabalita na siya'y may
+natuklasang inihahandang paghihimagsik laban sa pamahalaan na ang
+man~ga san~ga ay nasa San Juan del Monte, San Felipe Nery,
+Pandakan, Marikina at Montalban. Ibinabalita rin na may m~ga ilang
+libo ang magsisipaghimagsik na nagsipanumpa sa pamamagitan n~g
+sarili nilang dugo na inilagda sa kasulatan nang sa gayo'y
+magtumibay sa pakikibaka hanggang sa matam&oacute; ang kasarinlan
+n~g Pilipinas.</p>
+
+<p>54.&mdash;<b>Umabot ba sa kaalaman ni Bonifacio ang ganyang m~ga
+ibinalita?</b>&mdash;Oo. Simula pa nang itinatag ang "Katipunan",
+ay nakahikayat na nang ilang kababayang nagsisipaglingkod sa m~ga
+kawanihan n~g pamahalaang kastila at gayon din ang ilan sa
+nagsisipaglingkod sa bahay n~g m~ga pinuno at sa m~ga "convento."
+Nang m~ga araw na yaon, ay nakapaglagay na ang "Katipunan" n~g
+kaniyang m~ga tiktik sa loob n~g pamahalaan na naghahatid kay
+Bonifacio n~g m~ga balitang kailan~gan nit&oacute;. Kaya, n~g
+malaman niyang natuklasan na ang "Katipunan" n~g may kapangyarihan,
+ay pinulong ang lahat n~g m~ga pan~gulo sa m~ga balan~gay at m~ga
+kasapi sa pook n~g Kankong, Kalookan, niyong ika 17 n~g Agosto n~g
+1896. Ang pulong ay sinimulan n~g ika 8 n~g umaga at natapos n~g
+magtatakipsilim na. Mainit at mahigpit ang kanilang pagtatalo. May
+m~ga ayaw munang gawin ang paghihimagsik sa kawalan n~g m~ga
+sandata't baril na ilalaban, n~guni't marami ang may ibig at ayaw
+nang magsiuwi sa kanikanilang bahay. Sa wak&aacute;s ay pinagtibay
+din at bilang saksi n~g pinagkasunduan, lahat ay nagsidukot at
+kinuha ang kanikanilang m~ga "cedula personal" at pinagpupunit,
+tandang hindi na sila babalik sa kanikanilang bahay. Pagkatapos ay
+nagpangkatpangkat na.</p>
+
+<p>55.&mdash;<b>Ano pa ang kanilang pinagtibay?</b>&mdash;Na
+salakayin ang Maynila n~g ika 30 n~g buwang binanggit. Datapwa, n~g
+matuklasan ni P. Mariano Gil, "cura" sa simbahan n~g Tundo, ang
+m~ga kasulatan n~g "Katipunan" at pati n~g batong pinaglilimbagan
+n~g "recibo" nito, dahil sa sumbong n~g isang nan~gan~galang
+Teodoro Pati&ntilde;o, na nakuha sa pagawaan n~g pahayagang "Diario
+de Manila," n~g ika 19 n~g buwang ding yaon, ang m~ga sundalo't
+"guardia civil" ay nagsisipagsiyasat sa m~ga palipaligid n~g labas
+n~g Maynila, kaya't n~g ika 23 n~g buwang ito ay nangyari ang unang
+labanan n~g m~ga iyon sa kawal n~g "Katipunan" sa Balintawak.
+Sinimulan na ang panghuhuli at pagpapahirap sa m~ga
+napagbintan~gan.</p>
+
+<p>56.&mdash;<b>Ano ang inilalaban n~g m~ga kasapi sa
+"Katipunan"?</b>&mdash;Ilang itak, bukaweng tinulisan, palasan,
+m~ga "revolver" na kinuha n~g m~ga Katipunan sa Maestranza, dalawa
+o tatlong baril na naagaw sa m~ga sundalo n~g pamahalaang
+kastila.</p>
+
+<p>57.&mdash;<b>Nagpatuloy ba sa ganito?</b>&mdash;Oo. N~guni't
+itinatag na ni Bonifacio ang kanyang pamahalaan sa "Pasong Tamo",
+Kalookan, at pagkatapos sa bundok n~g "Balara", Marikina. Mula doon
+ay siya'y naguutos sa tulong n~g kanyang m~ga kagawad. Ang
+pamahalaan n~g "Katipunan," ay di na sa samahang ito lamang kundi
+binigyan na n~g uring pangbansa. Ganit&oacute;: Presidente,
+Andr&eacute;s Bonifacio; Ministro de Estado, Emilio Jacinto;
+Ministro de Guerra, Teodoro Plata; Ministro de Gobernacion, Aguedo
+del Rosario; Ministro de Gracia y Justicia Briccio Pantas; Ministro
+de Hacienda, Enrique Pacheco; Secretario General, Daniel Tria
+Tirona at Tesorero General, Silverio Baltazar (Kapitan sa bayan n~g
+Kalookan).</p>
+
+<p>58.&mdash;<b>Ang pamahalaan bang iyan ang namatnugot n~g
+paghihimagsik?</b>&mdash;Oo. Datapwa, ang nais ni Bonifacio,
+bagaman si Rizal ay di nila kaayon, ay siya'y gawing pan~gulong
+pangdan~gal at siya'y magawang sanggunian, bagay itong di nangyari.
+Nang si Rizal ay dumating sa Maynila noong ika 5 n~g Agosto n~g
+1896 na galing sa Dapitan na pinagtapunan sa kanya, ay tinangka
+nina Bonifacio, Emilio Jacinto at ibang kasamahan na siya'y itanan.
+Si Emilio Jacinto ay nagsuot marinero at nagsadya sa lancha
+"Caridad" na kinalululanan ni Rizal sa paglunsad sa bapor
+"Espa&ntilde;a." Kunwa'y naglilinis, at sa isang pagkakataon ay
+ibinulong sa ating bayani: "Kung kayo po'y ibibilanggo, ay
+ililigt&aacute;s namin kayo. Kami'y nahahanda." Palibhasa'y umaasa
+si Rizal sa kalinisan n~g kanyang budhi sa matapat na pakikisama
+niya sa pamahalaan noon, sumagot n~g gayari: "Salamat. Huwag
+ninyong gawin iya sa akin. Bayaan ninyo't nalalaman ko ang aking
+gagawin." Dahil dito, ang nais na yaon nina Bonifacio ay di n~ga
+nangyari at sa gayo'y napilitang magkasya na sa sarisarili nilang
+pamamatnugot n~g "Katipunan."</p>
+
+<p>59.&mdash;<b>May m~ga palatuntunan ba ang
+paghihimagsik?</b>&mdash;Iilan lamang, yaong lubhang kinakailan~gan
+sa m~ga unang pagkilos. Pinasiyahan nila na ang magbabalita n~g
+pagsalakay sa Maynila, ay hihip n~g m~ga "tambuli" mula sa m~ga
+bundok na kinaroroonan n~g m~ga kawal. Ang hudyatan upang
+magkakilanlan ang magkakapatid ay ang salitang "Balan~gay" na dapat
+sagutin n~g "Marikit." Nang ika 27 n~g Agosto, 1896 ay lumipat si
+Bonifacio at ang kanyang m~ga kasamahan sa pook n~g "Balakbak,"
+nayon n~g "Hagdangbat&oacute;," at sa isang kamalig, ay kaniyang
+isinulat at ipinadala sa m~ga kinauukulan ang sumusunod na
+pahayag:</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p><b>"m~ga maginoong namiminuno, kasapi at m~ga kapatid:</b></p>
+
+<p>"Sa inyong lahat ipinatutungkol ang pahayag na ito. Totoong
+kinakailan~gan na sa lalong madaling panahon ay putlin natin ang
+walang pan~galang panglulupig na ginagawa sa m~ga anak n~g bayan,
+na n~gayo'y nagtitiis n~g mabibigat na parusa at paghihirap sa m~ga
+bilangguan, na, sa dahilang ito'y mangyaring ipatanto niny&oacute;
+sa lah&aacute;t n~g m~ga kapatid na sa araw n~g Sabado, ika 29 n~g
+kasalukuyan, ay puputok ang paghihimagsik na pinagkasunduan natin,
+kaya't kinakailan~gang sabaysabay na kumilos ang m~ga bayan-bayan
+at sabaysabay na salakayin ang Maynila. Ang sino pamang humadlang
+sa banal na adhikaing it&oacute; n~g bayan ay ipinalalagay na
+taksil at kalaban, maliban na n~ga lamang kung may sakit na
+dinaramdam o ang katawa'y maysala, at sila'y paguusigin alinsunod
+sa palatuntunang ating pinagiiral.&mdash;Bundok n~g Kalayaan, ika
+28 n~g Agosto n~g 1896&mdash;ANDRES BONIFACIO."</p>
+</div>
+
+<br />
+
+
+<p>60.&mdash;<b>Sinunod ba n~g bayan ang pahayag na
+iyan?</b>&mdash;Lahat n~g nakabatid ay nagsisunod. Kinabukasan n~ga
+n~g gabi, (29) ay nagkaroon na n~g labanan sa buong paligid n~g
+Maynila. Nang ika 30 n~g buang ito ay nagkaroon na n~g mahigpit na
+labanan sa Balintawak, sa San Juan del Monte at sa iba pang pook.
+Si Bonifacio ay nagpakita n~g di karaniwang katapan~gan at gayon
+din ang kanyang m~ga kasamahan. Nasupil nila at naagawan n~g ilang
+baril ang m~ga himpilan n~g guardia civil. Kaya noon din ay
+ipinasya ni General Blanco, kataastaasang puno n~g Kastila dito sa
+Pilipinas, na ipalagay na pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang
+Maynila, Bulakan, Kapampan~gan, Nueva Ecija, Tarlak, Laguna,
+Batan~gan at Kabite, at iniutos na bantayang mahigpit ang m~ga
+mamamayan.</p>
+
+<p>61.&mdash;<b>Ano pa ang ginaw&acirc; n~g pamahalaang kastila sa
+harap n~g m~ga pangyayaring yaon?</b>&mdash;Pinagdadakip ang lahat
+n~g kilalang mason o m~ga kamaganak at kaibigan nila at kinulong sa
+Bilibid, sa Fuerza de Santiago at sa ib&aacute; pang sukat
+kapiitan, gaya n~g silong n~g m~ga kuta (muralla) na nakakakulong
+sa loob n~g Maynil&agrave; (Intramuros). Ang m~ga mayayamang
+katulad n~g m~ga Yangko (ama); Roxas, Zamora, Bautista at iba't
+ib&aacute; pa'y pinaghuhuli at piniit sa bilangguan, at gayon din
+ang m~ga pilipinong napapatan~gi sa dunong at sa kabuhayan. Ang
+m~ga kasapi sa "Katipunan," ay pinagdadakip din at pinahirapan sa
+loob n~g bilangguan. Palibhasa'y nakilala na ang kaparaanang
+ginagaw&acirc; sa pagsapi,&mdash;dahil sa pagkatuklas n~g binanggit
+na "cura" sa Tundong si P. Mariano Gil,&mdash;lahat n~g m~ga
+manggagawa sa m~ga pagawaan, ang m~ga lalaking lumalakad sa m~ga
+lansan~gan sa Maynila at sa m~ga bayang katagalugan, ay is&aacute;
+is&aacute;ng nilililisan n~g manggas n~g baro n~g m~ga "guardia
+civil" at "veterana" at tinitignan kung may piklat na gurlis at
+ibinibilanggo. May m~ga ilan na nagkasugat o tinubuan kaya n~g
+galis sa bisig, kahit na di sa lugal na kinukudlitan sa pagkuna n~g
+dugo na inilalagda sa kasulatan n~g panunumpa n~g m~ga kasapi sa
+"Katipunan," ang ibinilango, pinahirapan at pinagbabaril sa
+Bagumbayan (Luneta) at sa loob n~g m~ga bilanguan.</p>
+
+<p>62.&mdash;<b>Ang m~ga mayayama't m~ga marurunong na pilipino ay
+di lamang ang hindi kasapi sa "Katipunan" kundi kasalun~gat pa
+mandin nito, &iquest;bakit sila pinagdadakip at pinabaril ang
+ilan?</b>&mdash;Si Bonifacio rin at ang "Katipunan" ang masasabing
+may kagagawan n~g gayong panghuhuli. Nang malaman ni Bonifacio na
+ang m~ga mayaman at m~ga litaw na pilipino, ay ayaw sa
+paghihimagsik, siya'y umisip n~g isang paraan na ang m~ga ito'y
+mapadamay sa paguusig sa m~ga taga "Katipunan". Una, ay nang lalong
+masugatan ang puso n~g m~ga taong bayan kung makitang pati n~g m~ga
+mayayaman't m~ga litaw na kababayan ay pinipiit at pinagbabaril,
+at, ikalawa't higit sa una'y nang sa gayon ay lalong lumagablab ang
+apoy n~g paghihimagsik. Anopa't sa kanyang pagkatunay na
+manghihimagsik, ang ibig ni Bonifacio ay magkahalohalo na ang balat
+sa tinalupan. Kaya, nang mairaos na ang pulong na nagpasiya n~g
+pagsalakay sa Maynila, ay iniutos ni Bonifacio kina Emilio Jacinto
+at Guillermo Masangkay na isabog sa ilang pook n~g Maynila ang m~ga
+kasulatan na sadyang inihanda ni Bonifacio at nang m~ga alagad
+niya, na nagpapakilalang ang m~ga nan~gakalagda ay m~ga kinaalam at
+kasapi sa "Katipunan," bagaman ang totoo, ay hindi, at ang m~ga
+kasulatang yao'y ginawa lamang at hinuwaran ang lagda n~g ilang
+m~ga litaw na mayayaman at marurunong na pilipino nang sa gayo'y
+mapasubo o isubo sila sa ginampanang paghihimagsik n~g bayang
+maralita, sa ikabubuti n~g lahat.</p>
+
+<p>63.&mdash;<b>Iyan ba'y inihayag ni Bonifacio sa lahat n~g m~ga
+kasapi?</b>&mdash;Ang ginawa niyang panghuhuwad sa m~ga lagdang
+binanggit ay hindi inihayag, n~guni't talagang ipinababasa sa m~ga
+kasapi sa "Katipunan" at n~g sa gayo'y lalong lumakas ang loob n~g
+kaniyang m~ga alagad. Katunayan nito, ilan sa m~ga nahuli ang sa
+hirap sa m~ga pasakit ay nagtur&oacute; n~g nagtur&oacute; sa ilang
+taong litaw, bagama't ang ilan sa m~ga isinigaw ay sa gawa na
+lamang n~g higpit n~g m~ga parusa.</p>
+
+<p>64.&mdash;<b>At ano ba ang m~ga parusang iginagawad sa m~ga
+hinuhuli?</b>&mdash;Mahaba't ma'y kahirapang isaisahin. N~gunit ang
+karaniwan ay ang huwag pakanin n~g maghamaghapon; paluin sa
+talampakan; palakarin sa munggo, ibitin n~g patiwarik at biglang
+ibagsak; paluin n~g palasan n~g patihaya; duruin n~g aspile ang
+kuk&oacute;; inisin sa m~ga bartolina na maghamaghapong nakatayo;
+ilubog sa balon at makasandali'y han~guin at iba't iba pa. Sa
+katapustapusan ay barilin.</p>
+
+<p>65.&mdash;<b>Sino sino ang m~ga pinagbabaril?</b>&mdash;Hindi
+maaaring isiwalat. Marami. Sa m~ga kasapi sa "Katipunan" ay di na
+kailan~gan sabihin pa. N~guni't ang m~ga unang ipinabaril n~g
+pamahalaang kastila sa Luneta noong ika 4 n~g Septiembre n~g 1896,
+ika 5 at 1/2 n~g hapon, ay sin&aacute;: Sancho Valenzuela, Eugenio
+Silvestre, Modesto Sarmiento at Ramon Peralta. Ang m~ga masong
+binaril sa Maynila ay ito: Jose Rizal, Domingo Franco, Numeriano
+Adriano, Moises Salvador, Luis E. Villareal, Faustino Villaruel,
+Ramon Padilla, Jose Dizon at Antonio Zalazar. Sa m~ga lalawigan
+naman ang m~ga masong binaril o pinatay (marami ang sa hirap n~g
+m~ga parusa ay namamatay) sa gayon o ganitong kadahilanan ay ang
+sumusunod: Rosalio Silos, sa Mindanao; Lauro Dimayuga, sa
+Batan~gan: Domingo Cecilio, Ciriaco Sarile, Teodorico Lagonera,
+Pantaleon Belmonte, Quintin Tinio, Mamerto Natividad, at Marcos
+Ventus sa Nueva Ecija: Francisco Ta&ntilde;edo at Procopio Hilario
+sa Tarlak: Leon Hernandez sa Kamarines; at ang ilan sa m~ga binaril
+sa Kabite ay sina Victoriano Luciano, Maximo Inocencio, Feliciano
+Cabuco, Eugenio Cabezas, Hugo Perez, Maximo Gregorio, Jose Lallana,
+Severino Lapidario at Alfonso Ocampo.</p>
+
+<p>66.&mdash;<b>Ilang panahon nagtagal ang
+paghihimagsik?</b>&mdash;Mula n~g ika 29 Agosto n~g 1896 hanggang
+noong pumasok sa Maynila ang hukbo n~g m~ga amerikano noong ika 13
+n~g Agosto n~g 1898, bagaman n~g lagdaan ang "Pacto de
+Biak-na-Bato" noong ika 4 n~g Agosto n~g 1897, ay nahinto ang
+labanan na inulit uli n~g Mayo n~g taong sumunod, 1898, n~g
+nagbalik dito si Aguinaldo na buhat sa Hongkong. Dapat din sabihin
+na naririto na ang m~ga amerikano sa Maynila, ay nakikipaglaban pa
+ang kawal n~g paghihimagsik sa ilang bayan na hindi pa nahuhulog sa
+kamay n~g m~ga pilipino at sa katunaya'y ang ilan ay nagsisuko o
+napasuko nang naririto na sa Maynila ang hukb&oacute; n~g
+amerikano.</p>
+
+<p>67.&mdash;<b>Kailan dumating sa Pilipinas ang m~ga
+Amerikano?</b>&mdash;Noon n~g&acirc;ng unang araw n~g Mayo n~g
+1898. Nagbubukang liwayway n~g nagsipasok sa look n~g Maynila ang
+m~ga sasakyang-dagat na pangdima n~g Estados Unidos at
+kapagkaraka'y nilusob ang m~ga sasakyang dagat na pangdima n~g m~ga
+kastil&agrave; at m~ga ilang sandali lamang ay napipilan at
+napalubog itong m~ga huli. Sa look n~g Maynila ay namalagi ang m~ga
+sasakyang dagat na nagwagi hanggang noong ika 13 n~g Agosto n~g
+1898 na nilusob n~g hukbong amerikano ang Maynila at sa
+kanil&aacute; isinuko ang bayang ito n~g m~ga maykapangyarihang
+kastila n~g araw ding yaon.</p>
+
+<p>68.&mdash;<b>At ang hukbo n~g "Katipunan," ay ano ang ginawa n~g
+araw na yaon?</b>&mdash;Dapat munang sabihin na hindi na hukbo n~g
+"Katipuuan" ang m&aacute;itatawag sa m~ga kawal na yaong
+nagsipaghimagsik, sa dahilan noon ika 24 n~g Mayo n~g 1898, nang si
+Emilio Aguinaldo, ay magbalik sa Kabite na galing sa Hongkong (ika
+15 n~g Mayo, 1898), ay itinanghal niya ang kasarinlan n~g
+Pilipinas, na siya ang pinaka Dictador, kundi hukbo n~g Pamahalaang
+Pilipinong Naghihimagsik. Noong ika 12 n~g Hunyo n~g 1898, ay
+inihayag at itinanghal naman sa Kawit ang uri n~g Pamahalaang
+sarili n~g Sangkapuluang Pilipinas at susog dito'y itinatag ang
+Pamahalaang Pilipinong Naghihimagsik, na ang Pan~gulo ay si Emilio
+Aguinaldo. Ang m~ga kawal n~ga nito, ay nangakarating at
+nagsihimpil hanggang sa m~ga nayon n~g Maynila, gaya n~g
+Gagalan~gin, Cervantes, Sampalok, Santa Mesa, Pako at Ermita,
+kasabay halos n~g hukbong amerikano na nagsipasok n~g ika 13 n~g
+Agosto n~g 1898.</p>
+
+<p>69.&mdash;<b>Ano pa ang nangyari?</b>&mdash;Ang hukbo n~g
+Estados Unidos, ay nasa Maynila at Kabite (kabayanan) at ang
+hukbong pilipino nama'y siya n~gang sumasakop sa m~ga bayanbayan at
+nakikipaglabanan pa sa hukb&oacute; n~g m~ga kastila doon sa ilang
+bayang nasa kamay pa n~g m~ga ito. Nang ika 15 n~g Septiembre n~g
+1898, ay idinaos sa simbahan n~g Barasoain, Malolos, ang unang
+Kapulun~gang Bayan na binubuo n~g 85 kinatawan n~g m~ga lalawigan
+n~g Sangkapuluang Pilipinas. Nang ika 29 n~g Nobyembre n~g taon
+ding ito ay pinagtibay n~g kapulun~gang sinabi ang
+Pan~guluhang-batas (Constitucion) na paiiralin sa Pilipinas at n~g
+21 n~g Enero n~g 1899, ay inihayag na't pinairal ang binanggit na
+Pan~guluhang-batas at tuloy itinanghal ang Rep&uacute;blica
+Filipina sa simbahan n~g Barasoain, Malolos.</p>
+
+<p>70.&mdash;<b>Bakit namayani sa Pilipinas ang hukbo n~g Estados
+Unidos?</b>&mdash;Ganito ang nangyari: Nang ika 20 n~g Disyembre
+n~g 1898 ay pinagkasunduan n~g Espa&ntilde;a at Estados Unidos ang
+paghinto n~g kanilang digmaan, na nagmula n~g buwan n~g Abril n~g
+1898. Ang linagdaang yao'y pinagtibay n~g Senado n~g Estados Unidos
+n~g ika 6 n~g Pebrero n~g 1899. Sa kasunduang ito'y ipinagkaloob
+n~g Espa&ntilde;a sa Estados Unidos ang Sangkapuluang Pilipinas.
+Nang ika 4 n~g Enero n~g 1899, ay iniutos n~g Pan~gulong Mckinley
+n~g Estados Unidos sa kay General Otis na siyang namiminuno sa
+hukbong amerikano sa Pilipinas na ipakilala sa m~ga pilipino ang
+kapangyarihan n~g Estados Unidos dito. Ang Pamahalaang pilipino ay
+tumutol at ayaw kilanlin ang nasabing kapangyarihan at karakaraka'y
+inihanda ang m~ga kawal sa pakikibaka. Lahat n~g katwiran n~g isang
+bayang natutong maghimagsik ay ginamit. Nang kagabihan n~g ika 4
+n~g Pebrero n~g 1899, isa sa m~ga pinuno n~g hukbong pilipino ang
+ibig bumagtas sa tulay n~g San Juan del Monte, n~guni't siya'y
+binaril n~g nakabantay doon na isang sundalong amerikano. Dito na
+nagsimula ang pakikibaka n~g hukbong amerikano laban sa hukbong
+pilipino na nagtagal n~g ilang taon, hanggang sa napipilan n~g
+lakas n~g malaki at mayamang Estados Unidos ang kamuraan at
+kahinaan n~g Republica Filipina.</p>
+
+<p>71.&mdash;<b>Kailan lamang nagsisuko ang lahat n~g ating
+kawal?</b>&mdash;Baga ma't si Emilio Aguinaldo ay nadakip n~g ika
+23 n~g Marso n~g 1901, sina general Lukban, sa Samar, at si Malvar,
+sa Batan~an, ay nagsilaban pa at nagsisuko na lamang na kasama ang
+kanilang m~ga kawal n~g talagang supil na supil na n~g kalaban at
+wala n~g makain. Ang una'y sumuko n~g Pebrero n~g 1902 at ang
+ikalawa ay n~g Hunyo n~g tinuran ding taon.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="XI" name='XI'></a>
+<h2><b>XI</b></h2>
+
+<h2>TAGUMPAY AT PAHIMAKAS</h2>
+
+<p>72.&mdash;<b>Samakatwid ang panghihimagsik n~g "Katipunan" n~g
+Agosto n~g 1896, ay siyang pinanggalin~gan n~g Hukbo n~g Pilipino
+at siyang ginamit sa pagtatatag n~g Republica
+Filipina?</b>&mdash;Oo. At salamat sa paghihimagsik na yaon ay taas
+ang noo n~g bayan natin sa paghin~gi n~g kalayaan at kasarinlan.
+Anopa't ang isang bayang natutong maghimagsik dahil sa kanyang
+kasarinlan ay karapatdapat na mabuhay n~g malaya.</p>
+
+<p>73.&mdash;<b>Lahat ba'y kumikilala sa kadakil&agrave;an n~g
+ginawa ni Bonifacio at n~g "Katipunan" ukol sa
+Bayan?</b>&mdash;Nang m~ga unang araw ay hindi, lalunglaluna ang
+m~ga pusakal niyang kalaban na m~ga "fraile." Sa pahayagan n~g m~ga
+ito na ang pamagat ay "Libertas" ay sinabing kung ipagtatayo, raw
+n~g monumento si Andr&eacute;s Bonifacio ay mapan~gan~ganlang
+"monumento al crimen," at ang m~ga heswita nama'y ipinalalagay na
+ang am&aacute; n~g "Katipunan" ay isang "criminal" sa kasaysayan
+n~g Pilipinas na itinuturo nila sa m~ga bata sa Ateneo de Manila.
+Ito'y tinutulan n~g m~ga pahayagang pilipino at n~g ilang m~ga
+litaw na kababayan.</p>
+
+<p>74.&mdash;<b>Ano ang ginaw&agrave;ng paran~gal n~g bayan kay
+Bonifacio at sa "Katipunan"?</b>&mdash;Mula n~g taong 1901 sa isang
+pook nitong Maynila, sa daang Alvarado, ay nagdadaos
+ta&oacute;n-ta&oacute;n n~g paran~gal na alaala sa am&aacute; n~g
+"Katipunan." Untiunti ay lumalaki ang ginagawang yaon at
+lumalaganap sa ibang m~ga pook n~g Tundo. Nan~g ika 3 n~g
+Septiembre n~g 1911, sa balak n~g m~ga pahayagang tunay na
+makabayan na "El Renacimiento" at "Muling Pagsilang" at sa
+pagaambagambagan n~g m~ga taong bayan, ay itinayo ang bantayog sa
+Balintawak, na bilang alaala sa m~ga bayani n~g panghihimagsik n~g
+1896. Ang Legislatura Filipina naman, sa balak n~g Kapulun~gang
+Bayan, ay naglaan na n~g salaping igugugol sa isang bantayog sa
+nayon n~g Kalookan na kahahangganan n~g daang "Avenida Rizal,"
+bilang alaala at pagbubunyi n~g bayan kay Andr&eacute;s Bonifacio.
+At noong ika 30 n~g Nobyembre n~g 1920, ang Senador Lope K. Santos,
+ay nagharap sa Senado n~g isang mungkahing kautusan na
+itinatakdaang araw na pan~gilin ang ika 30 n~g Nobyembre, bilang
+alaala sa araw na iyan na kapan~ganakan ni Andr&eacute;s Bonifacio.
+Pinagtibay naman n~g Legislatura Filipina at ang bilang n~g batas
+ay 2946. Kay&acirc;, mula noong ika 30 n~g Nobyembre n~g taong
+1921, ay ginagawa n~g pan~gilin ang araw na ito sa taon-taon. Sa
+gayo'y napagtibay na n~g m~ga tunay na Kinatawang-bayang nagsisibuo
+n~g Senado at n~g C&aacute;mara de Representantes; ang mahalagang
+utang n~g Sangbayanang Pilipinas kay Andr&eacute;s Bonifacio at sa
+"Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan," na
+pinagmulan n~g tagumpay n~g minimithing Kasarinlan sa puso n~g
+lahat.</p>
+
+<p>75.&mdash;<b>Kailan namatay si Bonifacio at ano ang
+ikinamatay?</b>&mdash;Ang m~ga tan&oacute;ng na iyan ay mahabang
+salaysayin. Gayon man, ay pagaralan nating ipatanto ang ilang bagay
+ukol sa pagkapatay sa kanya. Sa dahilang hindi nagkakaisa noong
+m~ga unang buan n~g taong 1897, ang m~ga pinuno n~g Paghihimagsik,
+na nasa sa Kabite, na sina Bonifacio, Aguinaldo at iba pa ukol sa
+m~ga kaparaanan n~g kanilang ginagampanan, ay nagkaroon n~g m~ga
+hinanakitan sa loob ang isa't isa. Ang hinanakitang yao'y isinaysay
+ni Bonifacio na rin sa dalawa niyang sulat kay Emilio Jacinto, na
+ginawa sa Naik ukol sa ika 16 n~g Abril ang is&aacute; at ang
+is&aacute; nama'y ukol sa ika 24 n~g buan ding ito n~g taong 1897
+na yari sa Limbon. Anopa't sa ikalawang sulat ay sinasabing siya'y
+mayhinala na sina Aguinaldo at ang m~ga kapangkat nito'y ibig
+"isuko ang buong Revolucion."</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p>"Isang balitang nakasusuka&mdash;ang wika ni Bonifacio sa sulat
+niyang ito kay E. Jacinto&mdash;ay ang kataksilan n~g m~ga
+namiminuno sa "Magdalo". Sila'y napasakop sa kapatawaran (indulto)
+o kumamp&iacute; sa m~ga kastila. Ang tinurang m~ga puno ay sina:
+Daniel Tirona, Ministro de la Guerra; Jos&eacute; del Rosario,
+Ministro del Interior; Jos&eacute; (?) Cailles, Teniente general,
+at ang iba pang m~ga tag&aacute; Tans&aacute; at pati n~g "cura"
+roon, na m~ga alipuris ni Kapitang Emilio."</p>
+</div>
+
+<p>Nang 1896, ay may dalawang pangkat sa lalawigang Kabite na
+nagsisipamatnugot sa paghihimagsik doon. "Magdalo" ang pamagat n~g
+isa na pinan~gun~guluhan ni Baldomero Aguinaldo (kapatid ni
+Kapitang Emilio), at ang isa nama'y pinamagatang "Magdiwang," na
+pinan~gun~guluhan naman ni Mariano Alvarez. Ang nasasakupan n~g
+una'y ang m~ga bayang Kawit, Imus, Bakood, Perez Dasmari~nas,
+Silang, Mendez Nu&ntilde;ez at Amadeo, at ang nauukol naman sa
+huli'y ang iba pang m~ga bayan n~g tinurang lalawigan.</p>
+
+<p>Nang makapasok na ang hukb&oacute; n~g m~ga kastila sa maraming
+bayan n~g Kabite, mula n~g mapatay ang bayaning si Evangelista sa
+Sapote, n~g ika 17 n~g Pebrero n~g 1897, ang pangkat na "Magdalo"
+ay umurong sa San Francisco de Malabon at umanib sa pangkat na
+"Magdiwang." At upang magkaroon n~g pagkakaisa sa pamamatnugot n~g
+paghihimagsik doon, noong ika 12 n~g Marzo n~g 1897, ay nagdaos n~g
+isang pulong silang m~ga nagsisibuo n~g dalawang pangkat upang
+itatag ang isang Pamahalaang Tagapamatnugot n~g Paghihimagsik sa
+"casa-hacienda" sa Tejeros. Ang nan~gulo ay si Andr&eacute;s
+Bonifacio na rin. Bago idaos ang halalan n~g m~ga magsisibuo n~g
+tinurang Pamahalaan ay ipinatalastas ni Bonifacio na, anoman ang
+kalabasan, ay kaniang igagalang. Ginawa ang halalan at ang
+kinalabasan ay it&oacute;: Emilio Aguinaldo, Pan~gulo; Mariano
+Trias, Ikalawang-pan~gulo; Pan~gulong hukbo, Artemio Ricarte;
+Taga-Pamatnugot n~g Digma, Emiliano Riego de Dios; at si Bonifacio
+ay Director del Departamento del Interior. Si Bonifacio ay hindi
+tumutol sa kinalabasan n~g halalan; n~gunit si Daniel Tirona, ay
+tumutol sa pakakahalal kay Bonifacio, at ipinalagay na "dapat
+ihalal si Jos&eacute; del Rosario sa tungkol na pinaglagyan kay
+Bonifacio," pagkat ang taong kanyang ipinalalagay ay "lalong
+maykaya kay sa napahalal, sa tungkuling hahawakan." Dito,
+uman&oacute;, nagpakita n~g hinanakit at poot si Bonifacio.
+Nagkaroon n~g m~ga kasulatan n~g pagtutol sa halalang binanggit sa
+una. May m~ga tutol na linagdaan nina Andr&eacute;s Bonifacio,
+Procopio Bonifacio, Mariano Trias, Pio del Pilar, Artemio Ricarte
+at Severino de las Alas. Makalipas araw, ay naapula rin ang tutulan
+at ang isa't isa sa m~ga nahalal at sampu n~g m~ga pinunong sakop
+n~g Pamahalaang yaon, ay paraparang nagsisumpa n~g kanikanilang
+tungkol. Sa sama n~g loob, ang ginawa ni Bonifacio at n~g dalawa
+niyang kapatid na sina Procopio at Ciriaco ay nilisan ang Kabite at
+pumatun~go sa m~ga bundok n~g San Mateo. Sila'y hinabol n~g m~ga
+kawal ni Aguinaldo. Napatay ang kapatid niyang si Ciriaco. Si
+Andr&eacute;s Bonifacio ay nagkaroon n~g tatlong sugat at siya'y
+binihag n~g m~ga humabol sa kanila pati n~g isa niyang kapatid.
+Dinala sila sa Naik at pagkatapos sa Marigundong. Tatl&oacute;
+naman ang nasugatan sa nagsihabol.</p>
+
+<p>76.&mdash;<b>At ano ang ginaw&acirc; sa kanila?</b>&mdash;Sa
+"Bundok Buntis" sila inihantong. Isang "Hukom n~g Digma" ang
+itinatag upang ang magkapatid ay mahatulan sa ibinubuhat na
+kasalanang umano silang dalawa'y nagtatayo n~g isang lakas na
+isasalun~gat sa Paghihimagsik at nag-sisiiwas sa Pamahalaan n~g
+Paghihinmagsik. Ang tinurang hukom, ay pinan~gun~guluhan n~g
+binitay na si General Noriel at ang iba pang nagsisibu&oacute;, ay
+sin&aacute; Clemente J. Zulueta; Pedro Lipana, Juez Instructor;
+Santos Nocon, Fiscal; at m~ga saksi ay sina Agapito Bonzon at Pedro
+Sison. Ang tagapagtanggol ni Andr&eacute;s Bonifacio ay si Teodoro
+Gonzalez, na naging kalihim niya. Ang naging hatol n~g Hukuman ay
+ipadala silang magkapatid sa pook n~g Look, Batan~gan, up&aacute;ng
+doon sila mamalagi. Datapw&acirc;, dahil, uman&oacute;, sa
+matinding pagsalakay n~g hukb&oacute; n~g m~ga kastila at sa
+mahigpit na kahilin~gan n~g marami na di kaayon ni Bonifacio, ang
+magkapatid, ay binaril sa "Bundok Buntis," noong ika "10 n~g Mayo
+n~g 1897," is&aacute;ng araw bago mapasok n~g hukbong
+Kastil&agrave; ang Marigondong.</p>
+
+<p>Malaking pagdaramdam ang naghari sa lahat, n~g mabalitaan ang
+naging wak&aacute;s n~g buhay n~g Am&aacute; n~g
+"Kat&iacute;punan." Gayon man, ay hindi rin nagkapangkatpangkat ang
+m~ga kawal n~g Paghihimagsik at ang lahat ay kumilala sa m~ga
+nahalal na pinunong nagsisipamatnugot n~g Paghihimagsik sa ilalim
+n~g kataastaasang pan~gun~gulo ni Emilio Aguinaldo. May m~ga
+ib&aacute; pang balita ukol sa nangyaring iyan kay Bonifacio.
+Datapwa, sa ganang atin, ay maaring buuin ang m~ga pangyayaring
+yaon ukol sa pagkamatay niya, sa ganit&oacute;:</p>
+
+<p>Na, sin&aacute; Bonifacio at m~ga kapatid ay hindi kaayon nina
+Aguinaldo at m~ga kapangkat nit&oacute; at ang gayo'y pinagmulan
+n~g samaan n~g loob n~g is&aacute;'t is&aacute;;</p>
+
+<p>Na, ang samaan n~g loob na yaon, ay tumimo sa puso ni Bonifacio,
+pagkaraan n~g halalang ginawa n~g m~ga Tagapamatnugot n~g
+Paghihimagsik;</p>
+
+<p>Na, si Bonifacio ay humiwalay sa Pamahalaang yaon, at ayaw
+kilanlin at sila'y lumaban sa humabol sa kanila;</p>
+
+<p>Na, siya'y hinatulan n~g is&aacute;ng sadyang Hukuman ukol sa
+m~ga panahong yaon, at siya't ang kanyang kapatid, ay binaril sanhi
+sa m~ga kadahilanang nabanggit na; at</p>
+
+<p>Bagaman nangyari ang m~ga malulungkot na bagay na yaon, ang
+Pamahalaang Tagapaghimagsik na binanggit, ay kinilala n~g m~ga
+pinamamahalaan at n~g madlang kampon; at ang Paghihimagsik na
+siyang pan~gunahing layon ni Bonifacio, ay naganap n~ga.</p>
+
+<p>77.&mdash;<b>An&oacute; ang palapalagay hinggil sa pakakapatay
+kay Bonifacio?</b>&mdash;Hindi nagkakaisa ang lahat sa kanilang
+kuro at palagay ukol sa pagkapatay na yaon sa Ama n~g ating
+Paghihimagsik. Nagkakasalun~gatan at nagkakaib&aacute;. May
+nagsasabing tumpak at may nagsasabing hindi. Si Jos&eacute;
+Clemente Zulueta ang siyang, uman&oacute;, nagsabi, na "Kailan~gan
+sa ikapagtatagumpay n~g Paghihimagsik ang pagkapatay kay Bonifacio,
+n~g m~ga panahong yaon": at ang kilalang mananalaysay na si
+Epifanio de los Santos, sa kanyang isinulat ukol kay Bonifacio, na
+pinagkunan n~g ilang mahalagang salaysay n~g munting aklat na ito,
+ay wari'y nagpapakilala n~g pagsang-ayon sa kur&ograve;ng yaon ni
+Zulueta; subali't si Mabini, ang Dakilang Lumpo, ay kasalun~gat.
+Anit&oacute; sa kanyang tal&agrave;ang ukol sa Paghihimagsik:</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p>"Sino mang sumuri&mdash;ang wika ni Mabini&mdash;ay walang
+matatagpuang bahagya mang katwiran na sukat magpagaan sa inasal na
+yaon ni Aguinaldo (kay Bonifacio). Si Andr&eacute;s
+Bonifacio&mdash;ang patuloy&mdash;ay d&icirc; maipalalagay na may
+mababang kakayahan at dunong sa sinoman sa m~ga napahalal sa pulong
+na yaon, (halalan n~g ika 12 n~g Marzo, 1897) bagk&uacute;s pa
+n~gang nagpakita n~g katalinuhan at kakayahang d&icirc; karaniwan
+sa kanyang pakakapagtatag n~g "Katipunan". Lahat n~g m~ga
+manghahalal ay paraparang m~ga kaibigan ni G. Emilio Aguinaldo at
+ni G. Mariano Trias na nan~gagkakais&aacute;, samantalang si
+Bonifacio ay pinagaalinlan~ganan, bagama't nagpakilala n~g
+is&aacute;ng malinis na kaugalian, dahil lamang sa siya'y hindi
+tag&aacute; Kabite; iyan, ang sanhi n~g kanyang hinanakit. Ganoon
+pa man, ang paghihinanakit na ito ni Bonifacio ay d&icirc; niya
+ipinakilala sa anomang marahas na pagtutol, at sa katunaya'y n~g
+makita niyang sinoma'y d&icirc; nagsusumakit sa ikapagkakasundo
+nila, ay nagkasya na lamang sa pagalis sa lalawigan n~g Kabite
+up&aacute;ng tumun~go sa San Mateo na kasama ang kanyang m~ga
+kapatid. Kung aalagatain na si G. Aguinaldong nahalal na pinuno, ay
+siyang kaunaunahang dapat managot sa d&icirc; paggalang at pagsunod
+sa Pan~gulo n~g "Katipunan" na kanyang kinasasaipan; kung
+gugunitain na ang pagkakasundo nil&aacute; ay siyang tumpak na
+lunas sa mahigpit at maselang katay&ugrave;an n~g Paghihimagsik,
+ang sanhi n~g pagkakapatay (kay Bonifacio), ay d&icirc; maaring
+ipalagay kund&icirc; is&aacute;ng han~garin lubhang nakasisirang
+puri doon: sa ano't paano man ang gayong kapaslan~gan ay
+siy&aacute;ng kauunaunahang tagumpay n~g pagiimbot laban sa tunay
+na pagibig sa bayan...."</p>
+</div>
+
+<p>Sa pagaalaalang bak&aacute; hind&icirc; namin naisalin sa
+wik&agrave;ng sarili ang tunay na kahulugan n~g m~ga pan~gun~gusap
+ni Mabini, ay sipiin nating bu&ocirc;ngbu&ocirc; ang kanyang sulat
+sa wik&agrave;ng kastil&agrave;, na anya'y:</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p>"La critica no encuentra justificaci&oacute;n ni siquiera
+atenuante para esta conducta del Sr. Aguinaldo. Andr&eacute;s
+Bonifacio no era menos instruido que cualquiera de los elegidos en
+la reuni&oacute;n mencionada, y habia demostrado sagacidad no
+com&uacute;n organizando el Katipunan. Todos los electores eran
+amigos de Don Emilio Aguinaldo y Don Mariano Trias que estaban
+unidos, mientras que Bonifacio era mirado con desconfianza, a pesar
+de haber demostrado un car&aacute;cter &iacute;ntegro, solamente
+porque no era de la provincia; asi se explica su resentimiento. Sin
+embargo esto no se manifest&oacute; por ning&uacute;n acto de
+violenta oposici&oacute;n, pues, viendo que nadie trabajaba por la
+reconciliaci&oacute;n, se content&oacute; con salir de la provincia
+para San Mateo en compa&ntilde;ia de sus hermanos. Cuando se
+considera que el Sr. Aguinaldo, jefe elegido, habia sido el primer
+responsable de insubordinaci&oacute;n al jefe del Katipunan a que
+pertenecia como miembro: cuando se reflexi&oacute;na que la
+reconciliaci&oacute;n era la &uacute;nica soluci&oacute;n apropiada
+al estado critico de la revoluci&oacute;n, el m&oacute;vil del
+asesinato no puede atribuirse sino a sentimientos que altamente
+deshonran a aquel: de todos modos semejante crimen constituye el
+primer triunfo de la ambici&oacute;n personal contra el verdadero
+patriotismo...."</p>
+</div>
+
+<p>Sa harap naman n~g matipuno at may katulisang m~ga pan~gun~gusap
+na iyan ni Mabini, ay nait&oacute; ang ilang katotohanan. Sa
+sariling tal&aacute;an n~g asawa ni Bonifacio, na ang sagisag ay
+"Lakambini," na ipinadala kay Emilio Jacinto, ay sinasabing si
+Coronel Agapito Bonson, ay siyang sa boong pitagan ay umanyaya sa
+kanyang asawa, "upang magawa ang pakikipagkasundo," anyaya ito na
+tinanggihan ni Bonifacio. Si Antonio Guevara naman, is&aacute; sa
+m~ga kaayon ni Bonifacio, sa is&aacute;ng sulat, kay Emilio Jacinto
+buhat sa Laguna, ika 3 n~g Mayo, 1897, ay nagsasabing sina Coronel
+Intong at ib&aacute; pang puno ay nagsadya sa bahay ni Bonifacio,
+upang hikayatin ito na mili n~g bayang ibig niyang karoroonan n~g
+sa gayo'y huwag silang magkahiwahiwalay. Hindi tinanggap ang gayong
+anyaya at payo, at sumagot n~g ganito:</p>
+
+<div class='blkquot'>
+<p>"Patatawarin ninyo kundi ko matanggap ang inyong anyaya sa akin.
+Di na ako manunumhalik kailan man, pagka't hindi ko na matitis ang
+m~ga ginaw&acirc; sa akin. Una'y pinagdadamutan kami sa kakanin, at
+&iquest;an&oacute; ang aking gagawin sa m~ga balo't nan~gaulila,
+ang m~ga anak at m~ga asawa, na nan~gatir&aacute; dahil sa labanan
+sa Malabon at Nobeleta? Inaakala ko&mdash;ang patuloy&mdash;na kung
+sa iny&oacute; mangyayari ang m~ga bagay na it&oacute; at buo ang
+inyong m~ga puso, kayo mang iyan, ay aabutin din n~g yamot at
+hinawa. Ikalawa: naririnig ko rian na ak&oacute; raw ay isang taong
+walang kabuluhan dito sa lalawigan n~g Kabite at sa gayo'y dapat
+akong huw&aacute;g kilalanin. Sa ganito n~ga, ang marapat ay
+lisanin ko ito, yayamang di mawawalan n~g maaawa sa akin sa m~ga
+lalawigan n~g Maynil&agrave;, Bulak&aacute;n al Nueba Esiha." Ang
+sagot n~g m~ga kausap ay, "Kung gayon, ay kami'y magsisiuwi na
+pagka't ang m~ga tao nami'y hindi pa nagsisikain."</p>
+</div>
+
+<p>Katotohanan din naman na, kung napipilan ang paghihimagsik sa
+lalawigan n~g Kabite, ay nakaganti naman sa pagsalakay na ginawa sa
+m~ga kaaway sa Batan~gan, Laguna, Rizal, Bulakan, Bataan, Nueba
+Esiha, Kapangpan~gan, Tarlak, Pangasinan, at iba pa. Ito'y nangyari
+pagkatapos nang mapatay si Bonifacio. Sa makatuwid, ang pagkakaisa
+ay di nasira n~g gayong napakalungkot na pagkitil sa buhay n~g Ama
+n~g Paghihimagsik. Parapara pang nan~gagkaroon n~g ibang tapang,
+ayon sa m~ga nagaw&agrave;ng pagpapagupo sa hukb&oacute; n~g m~ga
+Kastila, na natatal&aacute; sa Kasaysayan, hanggang sa napilitang
+kilanlin n~g pamahalaang kastil&agrave; ang pamahalaan n~g
+Paghihimagsik sa tinatawag na kasunduan sa "Biak-na-Bato."</p>
+
+<p>Gaya n~g sinabi na, mahabang salaysayin ang buong pangyayari
+hinggil sa pagkamatay kay Andr&eacute;s Bonifacio. N~guni't sa
+ano't paano man, ay minsan pang napatunayan na ang m~ga dakilang
+bayani n~g isang bayan o n~g isang adhikang matayog na
+pangpatub&oacute;s, katulad ni Andr&eacute;s Bonifacio, ay
+karaniwang namamatay sa "hindi talaga n~g Dios." At napatunayan din
+naman ang pagibig sa Tinubuan n~g m~ga kawal n~g "Katipunan" at
+gayon din n~g bayan sa pagsunod sa "iisang pamamanihala," bagama't
+kinitlan n~g buhay ang nagsikap, nagmunakala at nagsimul&acirc; n~g
+Paghihimagsik, at iyang kalinisan n~g adhik&agrave; n~g m~ga taong
+bayan sa pakikibaka dahil sa ikalalay&agrave; n~g lupang sarili, ay
+napatampok hanggang sa naihatid sa tagumpay ang Bayan.</p>
+
+<p>Samantala'y pabayaan na natin ang Istorya&mdash;na d&icirc;
+ma&agrave;ar&igrave;ng magbulaan at pabulaanan&mdash;na maalam
+maggawad n~g marah&aacute;s na parusa sa sinomang sa kanya'y
+magkulang, ang siyang magpasy&aacute; sa pagkamatay na iyan n~g
+Dakil&agrave;ng Dukh&acirc; n~g ating Lah&icirc;.</p>
+
+<p>78.&mdash;<b>May m~ga sulat bang naiwan si
+Bonifacio?</b>&mdash;Mayroon. M~ga pahayag ukol sa paghihimagsik,
+"Ang dapat mabatid n~g m~ga Tagalog," "Ang Pagibig sa Tinubuang
+bayan," (tula) at iba pa. N~guni't ang lalong pinakamahalaga, bukod
+sa palatuntunan at m~ga aral n~g "Katipunan," at ang "Katungkulang
+gagawin n~g m~ga An&aacute;g n~g Bayan," ay ang "Huling Paalam" ni
+Rizal, na kanyang isinatagalog sa gitna n~g pagdadagundong n~g
+Paghihimagsik, na siyang inaawit n~g ating m~ga kawal n~g sila'y
+nakikipaglaban sa Kastil&agrave;.</p>
+
+<p>Naito ang pahimakas ni Rizal na isinatagalog niya:</p>
+
+<p><b>PAHIMAKAS NI DR. JOSE RIZAL</b></p>
+
+<span style='margin-left: 1em;'>Pinipintuho kong Bayan ay
+paalam,</span><br />
+lupang iniirog n~g sikat n~g araw,<br />
+mutiang mahalaga sa dagat Silan~gan,<br />
+kalualhatiang sa ami'y pumanaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Masayang sa iyo'y aking
+idudulot</span><br />
+ang lanta kong buhay na lubhang malungkot;<br />
+maging marin~gal man at labis alindog<br />
+sa kagalin~gan mo ay akin ding handog.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa pakikidigma at
+pamimiyapis</span><br />
+ang alay n~g iba'y ang buhay na kipkip,<br />
+walang agam-agam, maluag sa dibdib,<br />
+matamis sa puso at di ikahapis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Saan man mautas ay di
+kailan~gan,</span><br />
+c&iacute;pres &oacute; laurel, lirio ma'y patun~gan<br />
+pakikipaghamok, at ang bibitayan,<br />
+yaon ay gayon din kung hiling n~g Bayan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ako'y mamatay, n~gayong
+namamalas</span><br />
+na sa silan~ganan ay namamanaag<br />
+yaong maligayang araw na sisikat<br />
+sa likod n~g luksang nagtabing na ulap.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang kulay na pula kung
+kinakailan~gan</span><br />
+na maitim sa iyong liway-way,<br />
+dugo ko'y isabog at siyang ikinang<br />
+n~g kislap n~g iyong maningning na ilaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang aking adhika sapul
+magkaisip</span><br />
+n~g kasalukuyang bata pang maliit,<br />
+ay ang tanghaling ka at minsan masilip<br />
+sa dagat Silan~gan hiyas na marikit.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Natuyo ang luhang sa mata'y
+nunukal,</span><br />
+taas na ang noo't walang kapootan,<br />
+walang bak&aacute;s kunot n~g kapighatian<br />
+gabahid man dun~gis niyong kahihiyan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Sa kabuhayang ko ang laging
+gunita</span><br />
+manin~gas na aking ninanasa-nasa<br />
+ay guminhawa ka ang hiyaw n~g diwa<br />
+pag hin~gang papanaw n~gayong biglang-bigla.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ikaw'y guminhawa laking
+kagandahang</span><br />
+ako'y malugmok, at ikaw ay matanghal,<br />
+hinin~ga'y malagot, mabuhay ka lamang<br />
+bangkay ko'y masilong sa iyong Kalan~gitan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sa libin~gang ko'y tumubong
+mamalas</span><br />
+sa malagong damo mahinhing bulaklak,<br />
+sa man~ga labi mo'y mangyaring &iacute;lapat,<br />
+sa kaluluwa ko halik ay igawad.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At sa aking noo nawa'y
+iparamdam,</span><br />
+sa lamig n~g lupa n~g aking libin~gan,<br />
+ang init n~g iyong pag hin~gang dalisay<br />
+at simoy n~g iyong pag giliw na tunay.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bayaang ang buwan sa aki'y
+ititig</span><br />
+ang liwanag niyang laml&aacute;m at tahimik,<br />
+liwayway bayaang sa aki'y ihatid<br />
+magalaw na sinag at han~ging hagibis.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung sakasakaling bumabang
+humantong</span><br />
+sa cruz ko'y dumapo kahi't isang ibon<br />
+doon ay bayan humuning hinahon<br />
+at dalitin niya payapang panahon.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bayaan ang nin~gas n~g sikat n~g
+araw</span><br />
+ula'y pasin~gawin noong kainitan,<br />
+magbalik sa lan~git n~g boong dalisay<br />
+kalakip n~g aking pagdaing na hiyaw.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Bayaang sino man sa katotong
+giliw</span><br />
+tan~gisang maagang sa buhay pagkitil:<br />
+kung tungkol sa akin ay may manalan~gin<br />
+idalan~gin B&aacute;yan yaring pagka himbing.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Idalan~ging lahat yaong
+nan~gamatay,</span><br />
+nan~gagtiis hirap na walang kapantay;<br />
+m~ga in&aacute; naming walang kapalaran<br />
+na inahihibik ay kapighatian.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang m~ga bao't
+pinapan~gulila,</span><br />
+ang m~ga bilangong nagsisipag dusa:<br />
+dalan~ginin namang kanilang m&aacute;kita<br />
+ang kalayaan mong, ikagiginhawa.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At kung ang madilim na gabing
+mapanglaw</span><br />
+ay lumaganap na doon sa libin~gan't,<br />
+tan~ging m~ga patay ang nan~gag lalamay,<br />
+huwag bagabagin ang katahimikan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ang kanyang hiwaga'y huwag
+gambalain:</span><br />
+kaipala'y marin~gig doon ang taginting,<br />
+tunog n~g gitara't salterio'y mag saliw,<br />
+ako. B&aacute;yan, yao't, kita'y aawitin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung ang libin~gan ko'y
+lim&oacute;t na n~g lahat</span><br />
+at wala n~g kruz at bat&oacute;ng m&aacute;bakas,<br />
+bayang lina~gin n~g taong masipag,<br />
+lupa'y asarolin at kanyang ikalat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>At m~ga buto ko ay bago
+matunaw</span><br />
+m&aacute;owi sa wala at kusang maparam,<br />
+alab&oacute;k n~g iyong latag ay bayaang<br />
+siya ang babalang doo'y makipisan.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Kung magka gayon na'y
+aalintanahin</span><br />
+na ako sa limot iyong ihabilin<br />
+pagka't himpapawid at ang pan~ganorin<br />
+m~ga lansan~gan mo'y aking lilibutin.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Matining na tun&oacute;g ako sa
+din~gig mo,</span><br />
+ilaw, m~ga kulay, masamyong paban~g&oacute;,<br />
+ang &uacute;gong at awit, pag hibik sa iyo,<br />
+pag asang dalisay n~g pananalig ko..<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>B&aacute;yang iniirog, s&aacute;kit
+niyaring hirap,</span><br />
+Katagalugang kong pinakaliliyag,<br />
+dingin mo ang aking pagpapahimakas:<br />
+diya'y iiwan ko sa iyo ang lahat.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Ako'y patutun~go sa walang
+busabos,</span><br />
+walang umiinis at verdugong hayop:<br />
+pananalig doo'y di nakasasalot,<br />
+si Bathala lamang doo'y haring lubos.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Paalam, magulang at m~ga
+kapatid</span><br />
+kapilas n~g aking kaluluwa't dibdib<br />
+m~ga kaibigan bata pang maliit<br />
+sa aking tahanan di na masisilip.<br />
+<br />
+<span style='margin-left: 1em;'>Pag pasalamatan at napahin~ga
+rin,</span><br />
+paalam estran~gerang kasuyo ko't aliw.<br />
+paalam sa inyo m~ga ginigiliw:<br />
+&iexcl;mamatay ay siyang pagkagupiling!<br />
+ <br />
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="D" name='D'></a>
+<h2>KATUNGKULANG GAGAWIN N~G M~GA<br />
+ANAK N~G BAYAN</h2>
+
+<h3>(<i>Dek&aacute;logong sinulat ni Andr&eacute;s
+Bonifacio</i>)</h3>
+
+<p>I</p>
+
+<p>Ibigin mo ang Dios n~g boong puso.</p>
+
+<p>II</p>
+
+<p>Pakatandaang lagi na ang tunay na pagibig sa Dios ay siya ring
+pagibig sa Tinubuan, at iyan din ang pagibig sa kapwa.</p>
+
+<p>III</p>
+
+<p>Itanim sa iyong puso na, ang tunay na kahalagahan n~g puri't
+kaginhawahan ay ang ikaw'y mamatay dahil sa ikaliligtas n~g
+Inang-Bayan.</p>
+
+<p>IV</p>
+
+<p>Lahat n~g iyong mabuting hangad ay magwawagi kapag ikaw'y may
+hinahon, tiyaga, katwiran at pag-asa sa iyong inaasal at
+ginagawa.</p>
+
+<p>V</p>
+
+<p>Pagin~gatan mo, kapara n~g pagiin~gat sa sariling puri, ang m~ga
+pasya at adhikain n~g K.K.K.</p>
+
+<p>VI</p>
+
+<p>Katungkulan n~g lahat na, ang nabibin~git sa malaking
+kapahamakan sa pagtupad n~g kanyang tungkulin ay iligtas sukdang
+ikapariwara n~g sariling buhay at kayamanan.</p>
+
+<p>VII</p>
+
+<p>Ang kaugalian natin sa ating sarili at sa pagtupad n~g ating
+tungkol ay siyang kukunang halimbawa n~g ating kapwa.</p>
+
+<p>VIII</p>
+
+<p>Bahaginan mo n~g iyong makakayanan ang sino mang mahirap at
+kapus-palad.</p>
+
+<p>IX</p>
+
+<p>Ang sipag sa paggawa na iyong ikabubuhay ay siyang tunay na
+sanhi n~g pagibig, pagmamahal sa sarili, sa iyong asawa't m~ga
+anak, sa iyong kapatid at m~ga kababayan.</p>
+
+<p>X</p>
+
+<p>Parusahan ang sinomang masamang tao't taksil at purihin ang
+mabubuting gawa. Dapat mong paniwalaan na ang tinutun~go n~g K.K.K.
+ay m~ga biyaya n~g Dios; na anopa't ang m~ga ninasa n~g
+Inang-Bayan, ay m~ga nasain din n~g Dios.</p>
+
+<p>(<i>Salin n~g nasa sa wikang kastila</i>)</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<br />
+ <a id="M" name='M'></a>
+<h2>M~GA TALANG MATATAGPUAN SA AKLAT NA ITO</h2>
+
+<br />
+
+
+<p><b>1521.</b>&mdash;Ika <b>26 n~g Marzo</b>, kaunaunahang
+pagdatal sa Pilipinas n~g m~ga kastila.</p>
+
+<p><b>1863.</b>&mdash;Ika <b>30 n~g Nobyembre</b>, kapan~ganakan
+kay Andr&eacute;s Bonifacio.</p>
+
+<p>1872.&mdash;Ika 28 n~g Pebrero, pagbitay kin&aacute; Gomez,
+Burgos at Zamora.</p>
+
+<p>1892.&mdash;Ika 26 n~g Hunyo, paglunsad ni Rizal sa Maynila.</p>
+
+<p><b>1892.</b>&mdash;Ika <b>7 n~g Hulyo</b>, pagkakapabilanggo kay
+Rizal ni General Despujol, sa Fuerza de Santiago.</p>
+
+<p><b>1892.</b>&mdash;Ika <b>7 n~g Hulyo</b>, pagkakatatag n~g
+"Katipunan."</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 1 n~g Enero, pagkakahalal sa m~ga magsisibuo n~g
+Pan~guluhan n~g "Katipunan."</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 1 n~g Enero, unang labas n~g pahayagan n~g
+"Katipunan" na ang pamagat ay "Kalayaan."</p>
+
+<p>1896.&mdash;Buwan n~g Mayo, sinugo ni Bonifacio si Dr.
+Valenzuela kay Rizal.</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 5 n~g Hulyo, sulat n~g pinuno n~g sibil na si
+Sityar sa m~ga pinunong kastila sa Maynila.</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 5 n~g Agosto, paglunsad ni Rizal sa Maynila
+buhat sa Dapitan.</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 5 n~g Agosto, tinangka n~g m~ga "Katipunan" na
+iligtas si Rizal.</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 13 n~g Agosto, sulat n~g "cura" sa Sampiro kay
+Luengo.</p>
+
+<p><b>1896.</b>&mdash;Ika <b>17 n~g Agosto</b>, pulong na idinaos
+n~g "Katipunan" sa "Kankong."</p>
+
+<p><b>1896.</b>&mdash;Ika <b>19 n~g Agosto</b>, pagkatuklas n~g
+"Katipunan" ni P. Mariano Gil.</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 27 n~g Agosto, paglipat nina Bonifacio sa
+Balakbak.</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 28 n~g Agosto, pagkalagda n~g pahayag sa
+paghihimagsik.</p>
+
+<p>1896.&mdash;Ika 29 n~g Agosto, pasyang pagsimula n~g
+paghihimagsik, na iniuutos sa pahayag ni Bonifacio.</p>
+
+<p><b>1896.</b>&mdash;Ika <b>29 n~g Agosto</b>, pagkakalabanang
+mahigpit n~g m~ga "Katipunan" at kawal n~g kastila sa Balintawak at
+iba pa.</p>
+
+<p><b>1896.</b>&mdash;Ika <b>30 n~g Agosto</b>, araw na ipinasyang
+pagsalakay sa Maynila.</p>
+
+<p><b>1896.</b>&mdash;Ika <b>30 n~g Agosto</b>, ipinasya ni General
+Blanco na gawing pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang Maynila,
+Bulakan at iba pa.</p>
+
+<p><b>1896.</b>&mdash;Ika <b>4 n~g Septiembre</b>, kaunaunahang
+m~ga ipinabaril n~g m~ga kastila.</p>
+
+<p>1897.&mdash;Ika 17 n~g Pebrero, pagkakapasok n~g m~ga
+kastil&agrave; sa Sapote.</p>
+
+<p>1897.&mdash;Ika 17 n~g Pebrero, pagkapatay kay Evangelista.</p>
+
+<p><b>1897.</b>&mdash;Ika <b>12 n~g Marzo</b>, halalan sa
+"casa-hacienda" sa Tejeros, Kabite.</p>
+
+<p>1897.&mdash;Ika 24 n~g Abril, sulat ni Bonifacio kay Emilio
+Jacinto.</p>
+
+<p>1897.&mdash;Ika 3 n~g Mayo, sulat kay Emilio Jacinto ni Antonino
+Guevara.</p>
+
+<p><b>1897.</b>&mdash;Ika <b>10 n~g Mayo</b>, pagkabaril kay
+Bonifacio at sa kanyang kapatid na si Procopio.</p>
+
+<p><b>1897.</b>&mdash;Ika <b>4 n~g Agosto</b>, Kasunduan sa
+Biak-na-Bato.</p>
+
+<p>1898.&mdash;Abril, pagsimula n~g digmaan n~g Espa&ntilde;a at
+Estados Unidos.</p>
+
+<p>1898.&mdash;Ika 1 n~g Mayo, pagkakapalubog n~g m~ga pangdigmang
+dagat n~g m~ga amerikano sa m~ga pangdigma n~g m~ga kastila.</p>
+
+<p>1898.&mdash;Ika 15 n~g Mayo, paglunsad ni Aguinaldo sa Maynila,
+buhat sa Hongkong.</p>
+
+<p><b>1898.</b>&mdash;Ika <b>24 n~g Mayo</b>, pagtanghal n~g
+paghimagsik at pagiging Dictador ni Aguinaldo.</p>
+
+<p>1898.&mdash;Ika. 12 n~g Hunyo, pagkukatanghal n~g uri n~g
+Pamahalaang sarili.</p>
+
+<p><b>1898.</b>&mdash;Ika <b>13 n~g Agosto</b>, pagsuko n~g Maynila
+sa m~ga amerikano.</p>
+
+<p><b>1898.</b>&mdash;Ika <b>15 n~g Septiembre</b>, pagkakaraos n~g
+unang kapulun~gang-bayan n~g pamahalaang sarili sa Malolos.</p>
+
+<p>1898.&mdash;Ika 29 n~g Nobyembre, pagkakapagtibay n~g
+pan~gulong-batas (Constitucion).</p>
+
+<p>1898.&mdash;Ika 20 n~g Disyembre, paghinto n~g digmaan n~g
+Espa&ntilde;a at Estados Unidos.</p>
+
+<p>1899.&mdash;Ika 4 n~g Enero, pagkakapagutos n~g Pan~gulong
+McKinley na ipakilala sa m~ga pilipino ang kapangyarihan n~g
+Estados Unidos.</p>
+
+<p><b>1899.</b>&mdash;Ika <b>21 n~g Enero</b>, pagkakatatanghal n~g
+Republica Filipina sa Malolos.</p>
+
+<p><b>1899.</b>&mdash;Ika <b>4 n~g Pebrero</b>, simula n~g labanan
+n~g m~ga amerikano at pilipino.</p>
+
+<p>1899.&mdash;Ika 6 n~g Pebrero, pagkakapagtibay n~g Senado n~g
+Estados Unidos sa kasunduan n~g bayang ito at n~g Espa&ntilde;a
+ukol sa Pilipinas.</p>
+
+<p><b>1901.</b>&mdash;Ika <b>23 n~g Marzo</b>, pagkakadakip kay
+Emilio Aguinaldo.</p>
+
+<p>1901.&mdash;Abril, simula n~g hayagang pagpaparan~gal kay
+Bonifacio sa daang Alvarado.</p>
+
+<p>1902.&mdash;Pebrero, pagsuko ni General Lukban.</p>
+
+<p><b>1902.</b>&mdash;<b>Hunyo</b>, pagsuko ni General Malvar.</p>
+
+<p><b>1911.</b>&mdash;Ika <b>3 n~g Septiembre</b>, pagtatayo n~g
+bantayog sa m~ga Bayani n~g 96.</p>
+
+<p>1920.&mdash;Ika 30 n~g Nobyembre, paghaharap in Senador Lope K.
+Santos, n~g bill ukol sa kaarawan ni Bonifacio na n~gay&oacute;'y
+bat&aacute;s na blg. 2946.</p>
+
+<p><b>1921.</b>&mdash;Ika <b>30 n~g Nobyembre</b>, simula n~g
+pagiging araw na pan~gilin, alangalang kay Bonifacio.</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<p>Ang "Kartilyang Makabayang" it&oacute;, ay ginaw&acirc; sa
+p&aacute;limbagan ni Juan Fajardo, daang Avenida Rizal 640, Santa
+Cruz, Maynila. Sinimul&aacute;n ang paggawa n~g ika 19 n~g
+Nobyembre n~g 1922, at natapos ang paglimbag nang ika 27 n~g
+tinurang buw&aacute;n at ta&oacute;n.</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<p>HALAGA:</p>
+
+P0.40 ang sipi<br />
+<br />
+P. 060 ang sipi na<br />
+sadyang balat<br />
+<br />
+Paraparang sadyang<br />
+papel<br />
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Kartilyang Makabayan, by Hermenegildo Cruz
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KARTILYANG MAKABAYAN ***
+
+***** This file should be named 14822-h.htm or 14822-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/8/2/14822/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
diff --git a/old/14822-h/images/001.gif b/old/14822-h/images/001.gif
new file mode 100644
index 0000000..2dd14e4
--- /dev/null
+++ b/old/14822-h/images/001.gif
diff --git a/old/14822-h/images/005.png b/old/14822-h/images/005.png
new file mode 100644
index 0000000..42e742f
--- /dev/null
+++ b/old/14822-h/images/005.png