diff options
Diffstat (limited to 'old/14822-8.txt')
| -rw-r--r-- | old/14822-8.txt | 2491 |
1 files changed, 2491 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/14822-8.txt b/old/14822-8.txt new file mode 100644 index 0000000..8cf580c --- /dev/null +++ b/old/14822-8.txt @@ -0,0 +1,2491 @@ +The Project Gutenberg EBook of Kartilyang Makabayan, by Hermenegildo Cruz + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Kartilyang Makabayan + Mga Tanong at Sagot Ukol Kay Andrés Bonifacio at sa KKK + +Author: Hermenegildo Cruz + +Release Date: January 28, 2005 [EBook #14822] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KARTILYANG MAKABAYAN *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +=KARTILYANG MAKABAYAN= + +M~GA TANÓNG AT SAGOT UKOL + +KAY + +ANDRES BONIFACIO + +AT SA + +KATAASTAASAN, KAGALANGGALANG KATIPUNAN + +N~G M~GA ANAK N~G BAYAN + +_na nagturo at nagakay sa Bayang Pilipino sa Paghihimagsik laban sa +kapangyarihang dayo_ + +SINULAT NI + +HERMENEGILDO CRUZ + +(_Ikalawang Tagapamatnugot n~g Kawanihan n~g Paggawa_) + +MAYNILA, S.P. + +1922 + + + +_Ang unang pagpapalimbag n~ga KARTILYANG MAKABAYANG itó, sa +kapahintulutan n~g sumulat, ay ipinagawa n~g "Lupong Tagaganap" n~g +ARAW NI BONIFACIO, 1922, upang ang salaping mapagbibilhan ay igugol sa +bantayog (monumento) na itatayo sa pook na pinan~ganakan kay Andrés +Bonifacio. Ang bilang n~g saling ipinalimbag ay 5,000 at ang salaping +kailan~gang likumin ukol sa nasabing pakay ay humigit kumulang sa +P1,500.00. + +Maynila, 16 n~g Nobyembre, 1922._ + + + +RAMON FERNANDEZ, +_Pan~gulo_. + +FAUSTINO AGUILAR, +_Kalihim_. + +GUILLERMO MASANGKAY, +_Taga-In~gatyaman_. + +M~GA KAGAWAD: + +BIENVENIDO K. DOMINGO, +136 Tayuman, Tondo + +IGNACIO SOL CRUZ, +409 Calle Telio, Tondo + +PIO AREVALO, +1099 Antonio Rivera + +DOMINGO PONCE, +55 El Dorado, Quiapo + +ANDRES GOMEZ +127 Palomar, Tondo + +FAUSTO IGNACIO +2446 Oroquieta, Sta. Cruz + +VICENTE C. YUSON, +432 San Anton, Sampaloc + + + * * * * * + +Ang kartilyang ito'y matatagpuan sa m~ga tindahan n~g aklat at sa +bahay n~g m~ga kagawad n~g lupong inilathala. Kung pakiyawan ay +maaaring tumun~go sa bahay ni G. Guillermo Masangkay, daang Alvarado, +blg. 535, Maynila. Maybawas ang halagá kung pakiyawan. Ang m~ga taga +lalawigan ay maaaring humin~gi na kasama ang halagá. + + + +TUNTUNIN + +Mukha + +Alay, 7. + +Paunawa, 9. + +I Kung sino si Andrés Bonifacio, 11. + +II Ang samahang nagturo at nagakay sa bayan sa paghihimagsik, 14. + +III Ang palatuntunan n~g "Katipunan", 16. + +IV M~ga aral n~g "Katipunan", 19. + +V Ang pagpapalaganap n~g "Katipunan", 22. + +VI M~ga paraang ginagawa sa pagsapi sa "Katipunan", 25. + +VII Ang mahigpit na pakikibaka n~g "Katipunan" sa kanyang +kabuhayan,29. + +VIII Ang "Katipunan" at ang bayang maralita, 34. + +IX Ang "Katipunan" at ang paguusig sa m~ga "mason", 37. + +X Ang Paghihimagsik, 40. + +XI Tagumpay at Pahimakas, 50. + +Dekálogo ni Bonifacio, 62. + +M~ga talang matatagpuan sa aklat na itó, 63. + + +[Sulat Kamay: + +Inaalay sa m~ga bata't kabinataang nagsisipagaral. + +H. Cruz +Nob, 1922.] + + +PAUNAWA + +Isang araw, bago sumapit ang ika 30 n~g Nobyembre n~g taong 1921, na +ginawang araw na pan~gilin mula noon n~g ating m~ga Kinatawang +tagapagbatás, lumapit sa akin ang m~ga anak kong nagsisipagaral sa +m~ga paaralang-bayan at ibinalita ang ganito: "Bukas--anilá--wala +kaming pasok. Pistá daw, tatay, ni Bonifacio." At saká pamanghang +itinanóng sa akin: "żSino ba iyang si Bonifacio?" + +Wari ako'y natubigan.... + +N~guni't hindi dapat pagtakhan ang pagkamanghang yaón n~g m~ga bata, +sapagka't sa ating m~ga paaralang-bayan, ang kabuhayan ni Andrés +Bonifacio at ang kasaysayan n~g "Katipunan" ay itinuturo n~g pahalaw +lamang sa m~ga nagsisipagaral na n~g "septimo grado," na hindi +ipinakikilala ang buong kasaysayan n~g "Katipunan" at gayon din ang +kanyang makabayang palatuntunan at matataas na aral na ipinunla sa +bayan, na siyang nagturo't nagakay sa m~ga pilipino sa pagguhó n~g +kalupitan at pangbubusabos at nagtanim sa ating m~ga puso n~g +manin~gas na damdamin n~g Kalayaan at Kasarinlan. + +Sa maiikling pan~gun~gusap, ay aking ipinatanto sa m~ga anak ko ang +buong kabuhayan ni Andrés Bonifacio at ang sanhi't katwiran kung bakit +siya'y ibinubunyi n~g ating lahi't Pamahalaan. Akin ding ipinakilala +sa kanila ang m~ga aral n~g "Katipunan"; at isinaysay ang +kapakinaban~gang natamó n~g Bayang Pilipino sa paghihimagsik na +pinamatnugutan n~g kapisanang yaong itinatag at pinan~guluhan ni +Andrés Bonifacio. + +żDi kayâ isang pan~gan~gailan~gan na ang m~ga isinaysay kong yaon sa +aking m~ga anak ukol sa dakila't maningning na kasaysayan n~g ating +lahi, ay maipakilala rin naman sa madlang nagsisipagaral sa ating m~ga +paaralan? + +Itó lamang ang tan~gi kong han~gad sa pagsulat n~g munting aklat na +ito. + +HERMENEGILDO CRUZ + + +Tundo, Maynila +Nobyembre, 1922 + + + + +=I= + +=KUNG SINO SI ANDRES BONIFACIO= + +1.--=Sino si Andrés Bonifacio?=--Siya'y isáng tunay na pilipino na +ipinan~ganak noong ika 30 n~g Nobiyembre n~g 1863 sa isang bahay na +pawid sa pook na nasa sa harap n~g himpilan n~gayón n~g pero-karil sa +daang Azcárraga, Tundó, Maynila. Ang kanyang amá'y nagn~gan~galang +Santiago Bonifacio na ang hanap-buhay ay sastré at ang kanyang ina +nama'y Catalina de Castro. M~ga taal na taga Maynilŕ. + +2.--=Nagkaroon ba siya n~g m~ga Kapatid?=--Apat: sina Ciriaco, +Procopio, Petrona at Troadio. Ang dalawang una at itong huli'y patay +na at ang babai ay buhay pa. Ang babaeng ito ay siyang naging asawa +n~g nasirang bayaning si Teodoro Plata, isá sa m~ga masikhay na kasama +ni Andrés Bonifacio. + +3.--=Ano ang kabuhayan ni Bonifacio?=--Ang kaniyang m~ga magulang +ay m~ga taong dukha kaya't siya nama'y isang taong mahirap. + +4.--=Ano ang kanyang Napagaralan?=--Siya'y nagaral sa paaralan n~g +gurong si G. Guillermo Osmeńa, sa pook n~g Meisik, Binundok, Maynila. +Datapwa nang siya'y tumutuntong na sa ika 14 na taon, ay namatay ang +kanyang m~ga magulang at dahil dito'y naputol ang kanyang pagaaral. +Siya noo'y maalam nang bumasa at sumulat n~g wikang sarili (tagalog) +at kastila. + +5.--=Ano ang kanyang ginawa n~g siya'y maulila na?=--Upang siya'y +mabuhay at sampu n~g kanyang m~ga kapatid, binatak ang sariling buto't +siya'y nagbili n~g m~ga tungkod (baston) at m~ga pamaypay na papel na +ginagawa niya sa loob n~g kanilang bahay. Gayon din ang ginawang +hanap-buhay n~g kanyang m~ga kapatid. + +6.--=Ano pa ang kaniyang ginampanang gawain upang mabuhay?=--Nang +si Bonifacio'y nakapagsanay na sa pagsulat, siya'y nasok na utusan sa +bahay kalakal ni Fleming, at pagkaraan n~g ilang panahon ay ginawa +siyang kinatawan n~g nabanggit na bahay-kalakal sa pag-bibili n~g +sahing, yantok, at iba pa. + +7.--=Nanatili ba siya sa tungkuling ito?=--Hindi. Nang lumipas ang +ilang panahon siya'y naging kawani (personero) sa bahay-kalakal nina +Fressell & Co., na nalalagay sa daang Nueva, blg. 450. Maynilŕ. Ang +sinasahod niya'y m~ga labingdalawang piso lamang sa isang buan. +Patuloy pa rin siya sa paggawa n~g m~ga tungkod at pamaypay, na +itinitinda n~g kanyang m~ga kapatid. + +8.--=Anong katan~gian, bukod sa kanyang hanap-buhay, ang tinataglay ni +Bonifacio?=--Siya'y mahiliging magsulat sa sariling wika at may +magandang ayos ang kanyang sulat. Dahil dito, nakatutulong sa +kabuhayan nilang magkakapatid ang paggawa n~g m~ga tatak at paunawa sa +m~ga kayong ipinagbibili rito sa atin. + +9.--=Siya ba'y mahiligin sa pagbabasa n~g m~ga aklat?=--Oo. +N~guni't ang kaniyang kinahihimalin~gang basahin ay yaong m~ga aklat +na nakapagtuturo n~g kabayanihan, tulad n~g Kasaysayan n~g himagsikan +sa Pransiya, "Las Ruinas de Palmira," "Los Miserables," ni Victor +Hugo, "El Judio Errante," Biblia, ang m~ga, aklat ni Rizal at ibá pa. +Siya'y mahiliging totoo sa pagbabasa. May m~ga gabing halos di +nakakatulog sa pagbabasá. + +10.--=Siya ba'y nagkaasawa?=--Oo. Ang naging kabyak n~g kanyang +pusó'y pinapalayawan n~g Oriang (Gregoria de Jesus) na ang sagisag +"Lakambini," tagá Kalookan. Sila'y nagkaroon n~g isáng anák na +namatay. + +11.--=Ano't idinadakila n~g Bayang Pilipino si Andrés Bonifacio at +siya'y ipinalalagay na dakilang Bayani sa piling ni Rizal?= +--Sapagka't siya ang nagtayo at nahalal na pan~gulo n~g "Kataastaasan, +Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan," na pinagkautan~gan +n~g Bayang Pilipino n~g kabayanihan sa pagusig n~g kaniyang ikalalaya. +"May-pagasa" ang sagisag niyá na "nangyari" bago siyá mamatay. + + + + +=II= + +=ANG SAMAHANG NAGTURO AT NAGAKAY SA BAYAN SA PAGHIHIMAGSIK= + +12.--=Kailan at saan itinayo ang "Samahang Kataastaasan, +Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan"?=--Noong ika 7 +n~g Hulyo n~g 1892, sa bahay na kinatirhan ni Deodato Arellano, na +nasa daang Azcarraga, bilang 64, Binundok, Maynila. + +13.--=Ano't itinayo ang Samahang binanggit?=--Ganitó ang nangyari: +si Rizal ay lumunsad sa Maynila n~g ika 26 n~g Hunio n~g Taong 1892. +Pagkaraan n~g mahigit sa isang linggó, noong ika 6 n~g sumunod na +buwan n~g Hulyo, si Rizal ay ipinatawag ni General Despujol na siyang +pinaka-mataas na pinuno n~g Kastila dito sa atin noon at siya'y +ipinapiit sa Fuerza de Santiago. Ang m~ga tunay na pan~gun~gusap ni +Rizal sa nangyari, sa kanyang itó ay gayari, ayon sa sulat din niyá, +na inihayag n~g kanyang matalik na kaibigan, ang nasirang si Mariano +Ponce: "Noong miyerkoles--ani Rizal sa kanyang talaan--itinanong sa +akin (ni General Despujol) kung ako'y nagpupumilit na magbalik sa +Hongkong. Sinagot ko siya n~g oo. Makaraan ang ilang salitaan sinabi +sa akin na ako raw ay maydalang m~ga proklama (m~ga pahayag) na kasama +n~g aking m~ga damit at ariarian. Sinagot ko siyá n~g hindi. Itinanong +sa akin kung kanino yaong m~ga unan at banig, isinagot kong sa aking +kapatid. Dahil dito, ipinatanto sa aking ako'y kanyang ipabibilanggo +sa Fuerza de Santiago." Si Rizal n~ga'y ibinilanggo. Nang maalaman ito +ni Andrés Bonifacio ay nagalab ang kanyang loob. Pinulong sina +Ladislao Diwa, Valentin Diaz, Ildefonso Laurel at si Deodato Arellano +sa bahay na binanggit na may bilang 64, daang Azcarraga, at itinatag +nila ang "Katipunan," na siyang pamagat sa daglian n~g binanggit na +samahan. + +14.--=Ano ang pakay n~g "Katipunan"?=--Pagsamasamahin ang kalooban +n~g m~ga pilipino sa isang layunin, "upang sa pagkakaisang ito'y +magkalakás na iwasak ang masinsing tabing na nakabubulag sa kaisipan +at matuklasan ang tunay na landás n~g katwiran at kaliwanagan." + +15.--=Ano ang ibig sabihin niyang "matuklasan ang tunay na landas n~g +katwiran at kaliwanagan"?=--Ang ibig sabihi'y iguho ang +kapangyarihang makahari n~g Espańa na nakasasakop sa Pilipinas at ang +bayan natin ay magsarili sa kanyang kapangyarihan. + + + + +=III= + +=ANG PALATUNTUNAN N~G "KATIPUNAN"= + +16.--=May sarili bang palatuntunan ang "Katipunan"?=--Oo. Náitó: + + =Dakila ang pakay n~g "Katipunan"= + + "Sa pagkakailan~gan na ang lahat na nag-iibig pumasok sa + katipunang itó, ay magkaroon n~g lubós na pananalig at kaisipán + sa m~ga layong tinutun~go at m~ga kaaralang pinaiiral, ay + minarapat na ipakilala sa kanilá ang m~ga bagay na itó, at n~g + bukas makalawa'y huwag silang magsisi at tuparing maluwag sa + kalooban ang kanilang m~ga tutungkulin." + + "Ang kabagayang pinaguusig n~g Katipunang itó ay lubós na dakila + at mahalagá; papag-isahín ang loob at kaisipán n~g lahat n~g + tagalog. (Sa salitang "tagalog", katutura'y ang lahat nang tumubo + sa Sangkapuluang itó; sa makatwid, "bisaya" man, "iloko" man, + "kapangpan~gan" man atb., ay "tagalog" din.") + + "Alang-alang sa m~ga pagkukurong itó, kami'y payapang naghihintay + n~ga pagwawagi n~g damdaming makabayan n~gayon at sa hinaharáp, + sa pamagitan n~g isang mahigpit na panunumpa, upang sa + pagkakaisáng ito'y magkalakás na iwasak ang masinsing tabing na + nakabubulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay na landás n~g + Katwiran at Kaliwanagan." + + =Una sa lahat ang pagibig sa bayan= + + "Dito'y isá sa m~ga kauna-unahang utos, ang tunay na pag-ibig sa + bayang tinubuan at lubós na pagdadamayan n~g isa't isá." + + =Pantaypantay ang lahat= + + "Maralita, mayaman, mangmang, marunong, lahat dito'y + magkakapantáy at tunay na magkakapatid." + + =Ang buhalhal na kaugalian= + + "Kapagkarakang mapasok dito ang sino man, tatalikdang pilit, ang + buhalhál na kaugalian at paiilalim sa kapangyarihan n~g m~ga + banál na utos n~g Katipunan." + + "Ang gawang lahat na laban sa kamahalan at kalinisan, dito'y + kinasusuklaman; kaya't sa bagay na ito'y ipinaiilalim sa + masigasig na pakikibalita ang kabuhayan n~g sino mang nag-iibig + makianib sa Katipunang itó." + + =Hindi tinatanggap ang m~ga taksil= + + "Kung ang han~gad n~g papasok dito'y ang tumalastás lamang n~g + m~ga kalihiman nitó, o ang kilalanin ang m~ga naririto't n~g + maipagbili sa isang dakot na salapi, huwag magpatuloy, sapagka't + dito'y bantaín lamang ay talastás na n~g makapál na nakikiramdám + sa kaniyá, at karakarakang nilalapatan n~g mabisang gamot, na + laán sa m~ga sukaban." + + =Ayaw sa m~ga mabun~gan~ga= + + "Dito'y gawa ang hinahanap at gawa ang tinitingnán; kaya't hindi + dapat pumasok ang di makagagawa, kahi't magaling magsalita." + + =Hindi kaginhawahan kungdi kahirapan at mabibigat na + tungkulin= + + "Ipinauunawa rin, na ang m~ga katungkulang ginaganap n~g lahat + n~g napapasok sa Katipunang itó, ay lubhang mabibigát, + lalong-lalo na kung gugunitaín na di mangyayaring maiwasan at + walang kusang pagkukulang na di aabutin n~g kakilakilabot na + kaparusahán." + + "Kung ang han~gad n~g papasok dito, ang siya'y abuluyan n~g + ginhawa't malayaw na katahimikan n~g katawan, huwag magpatuloy, + sapagka't mabigát na m~ga katungkulan ang matatagpuan, gaya n~g + pagtatangkilik sa m~ga naaapi at madaluhong n~g paguusig sa lahat + n~g kasamaan; sa bagay na itó ay aabutin ang maligalig na + pamumuhay." + + "Di kaila sa kan~gino pa mán ang m~ga nagbalang kapahamakán sa + m~ga tagalog na nakaiisip nitong m~ga banál na kabagayan (at + hindi man), at m~ga pahirap na ibinibigay n~g naghaharing + kalupitán, kalikuan at kasamaán." + + =Ang halaga n~g "kuota"= + + "Talastás din naman n~g lahat ang pagkakailan~gan n~g salapi, na + sa n~gayo'y isá sa m~ga unang lakás na maaasahan; magbibigáy + buhay sa lahát; sa bagay na itó, kinakailan~gan ang lubos na + pagtupád sa m~ga pagbabayaran; piso sa pagpasok at sa buwan-buwan + ay sikapat. Ang salaping itó'y ipinagbibigay alam n~g nag-iin~gat + sa tuwing kapanahunan, bukód pa sa mapagsisiyasat n~g sino man, + kailan ma't ibigin. Di makikilos ang salaping ito, kung di + pagkayarian n~g karamihan." + + =Ipagtangkilik ang kagalin~gan= + + "Ang lahát n~g pinagsaysay ay dapat gunitain at mahinahong + pagbulaybulayin, sapagka't di magaganáp at di matitiis n~g walang + tunay na pag-ibig sa tinubuang lupa ang tunay na adhikaing + ipagtangkilik ang Kagalin~gan." + + "At n~g lalong mapagtimbáng n~g sariling isip at kabaitan." + + + + +=IV + +M~GA ARAL N~G "KATIPUNAN"= + +17.=--Bukod sa Palatuntunan, may m~ga sariling aral baga ang +"Katipunan" sa Bayan?=--Oo. Tunghan ang m~ga sumusunod: + + =Ang dapat nating asalin sa kabuhayan= + + "Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isáng + malaki at banál na kadahilanan, ay kahoy na + walang lilim, kung di damong makamandag." + + =Kailan nagiging kabaitan ang gawang + magaling= + + "Ang gawang magaling na nagbubuhat sa + pagpipita sa sarili, at hindi sa talagang nasang + gumawa n~g kagalin~gan, ay di kabaitan." + + =Ang tunay na kabanalan= + + "Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawanggawa, + ang pag-ibig sa kapwa at ang + isukat ang bawa't kilos, gawa't pan~gun~gusap + sa talagang Katuwiran." + + =Ang m~ga tao'y magkapantaypantay= + + "Maitim man at maputi ang kulay n~g balát, + lahat n~g tao'y magkakapantay; mangyayaring + ang isa'y higtán sa dunong, sa yaman, + sa ganda ... n~guni't di mahihigtán sa pagkatao." + + =Ang may kaloobang dakila= + + "Ang may mataas na kalooban ay inuuna + ang puri sa pagpipita sa sarili; ang may hamak + na kalooban ay inuuna ang pagpipita sa + sarili sa puri." + + =Dapat magkaroon n~g isang pan~gun~gusap= + + "Sa taong may hiya, salita'y panunumpa." + + =Ang panahon ay ginto= + + "Huwag mong sasayan~gin ang panahon; + ang yamang nawala'y mangyayaring magbalik; + n~guni't panahong nagdaan na'y di na muli + pang magdaraan." + + =Dapat sumapiling n~g inaapi= + + "Ipagtangól mo ang inaapi, at kabakahin + ang umaapi." + + =Ang matalino'y mahinahon= + + "Ang taong matalino'y ang may pagiin~gat + sa bawa't sasabihin, at marunong ipaglihim + ang dapat ipaglihim." + + =Ang amá ay siyang pinaparisan n~g m~ga anak= + + "Sa daang matinik n~g kabuhayan, lalaki + ay siyang patnugot n~g asawa't m~ga anák; kung + ang umaakay ay tun~go sa samâ, ang patutun~guhan + n~g inaakay ay kasamâan din." + + =Ang katungkulan n~g lalaki para sa babai= + + "Ang babai ay huwag mong tignáng isáng + bagay na liban~gan lamang, kungdi isáng katuwang + at karamay sa m~ga kahirapan nitong + kabuhayan; gamitan mo n~g buong pagpipitagan + ang kaniyáng kahinaan, at alalahanin ang + ináng pinagbuhata't nagiwi sa iyóng kasanggulan." + + =Ang ayaw mong gawin sa iyo....= + + "Ang di mo ibig na gawin sa asawa mo, + anák at kapatid, ay huwag mong gagawin sa + asawa, anák at kapatid n~g iba." + + =Ang tunay na kamahalan n~g tao= + + "Ang kamahalan n~g tao'y wala sa pagkahari, + wala sa tan~gos n~g ilong at puti n~g + mukha, wala sa pagkaparing "kahalili nang + Diyos," wala sa mataas na kalagayan sa balat + n~g lupa; wagás at tunay na mahál na tao, + kahi't laking gubat at waláng nabatid kungdi + ang sariling wika, yaong may magandang asal, + may isáng pan~gun~gusap, may dan~gal at puri; + yaong di napaáapi't di nakikiapíd, yaong marunong + magdamdám at marunong lumin~gap + sa bayang tinubuan." + + =Ang katumbasan n~g buhay na ginugol= + + "Paglaganap n~g m~ga aral na itó at maningning + na sumikat ang araw n~g mahal na + Kalayaan dito sa kaabâabâng Sangkapuluan, + at sabugan n~g matamis niyang liwanag ang + nan~gagkaisáng magkalahi't magkakapatid n~g + ligayang walang katapusán, ang m~ga ginugol + na buhay, pagod at m~ga tiniis na kahirapa'y + labis n~g natumbasán." + + +=KASULATAN SA PAGSAPI= + + "Kung lahát n~g itó'y matarok na n~g nagiibig + pumasok at inaakala niyáng matutupád ang m~ga + tútungkulin, maitatala ang kaniyang ninanasâ sa + kasunód nito: + + "Sa Bg.... + + Ako'y si ... taong tubň sa bayan n~g.... hukuman + n~g ... ang katandaan ko ay.... taon, ang hanap + buhay ... ang kalagayan ... at nananahanan sa ... + daan n~g ... + + Sa aking pagkakabatid n~g kagalin~gan n~g m~ga + nilalayon at m~ga aral, na inilalathala n~g KATIPUNAN + n~g m~ga A.N.B., ninanais n~g loob ko ang + makianib dito. Sa bagay na ito'y aking ipinamamanhik + n~g boong pitagan, na marapating tanggapin + at mapakibilang na isa sa m~ga anak n~g Katipunan: + at tuloy nan~gan~gakong tutupad at paiilalim + sa m~ga aral at m~ga Kautusang sinusunod dito. + + ... ika ... n~g buwan n~g ... n~g taong 189.... + + Nakabayad na n~g ukol sa pagpasok. + + Ang Tagain~gat n~g Yaman." + + +=KASULATAN SA PANUNUMPA= + + K.'. K.'. K.'. + N.'. M.'. A.'. N.'. B.'. + + By.... + + Aking ipinahahayag na sa kadahilanan n~g + pagkapasok ko sa K.'. K.'. K.'. n~g m~ga A.'. N.'. B.'. + ay naghandog akó n~g isáng mahalagang panunumpa + sa n~galan n~g Bayang tinubuan, at sa harap + n~g isang kagalanggalang na kapulun~gan nitong + Katipunan, na gugugulin ang lahat na maigugugol + at lahat n~g minamahal ko sa buhay, sa pagtatanggol + n~g kaniyang banal na kasarinlan, hanggang sa + abuting magdiwang, sukdang ikalagot n~g hinin~ga. + Sa bagay na itó, isinusumpa ko ring lubos + na tutupad at susunod sa kaniyang Patnugutan + at m~ga Kautusan. + + Sa katunayan nitó, aking itinala ang aking + pan~galan n~g tunay na dugong tumatakás sa aking + m~ga ugat sa pahayag na itó. + + ... ika ... araw n~g buwan n~g ... n~g taong 189.... + + "Tinaglay ko ang pamagat na." + + + + +=V= + +=ANG PAGPAPALAGANAP N~G "KATIPUNAN"= + +18.--=Sinosino ang nagpalaganap n~g "Katipunan"?=--Si +Andrés Bonifacio at ang kanyang m~ga tapat at masisikhay na +kasama na paraparang dukha na katulad niya. Ang pinakabatikan sa +lahat ay si Emilio Jacinto, na kalihim n~g Katipunan." + +19.--=Matuturin~gan ba natin kung sinosino sila?=--Oo. Ang +unang tinanggap sa "Katipunan" ay si Restituto Javier, sa isang bahay +sa daang Salinas (n~gayo'y Elcano) sa Tundo, na tahanan n~g isá sa +m~ga nagtatag na si Valentin Diaz. Sumunod si Miguel Araulio, +pamangkin n~g n~gayo'y Pangulo n~g Kataastaasang Hukuman. Pagkatapos +ay siná Aguedo del Rosario, Aurelio Tolentino, Guillermo Masangkay, +Alejandro Santiago, Briccio Brigido Pantas, José Turiano Santiago, +Calixto Santiago, Emilio Jacinto, Nicomedes Carreon, Francisco +Carreon, Mariano Carreon at iba pa. + +20.--=Mula ba n~g itatag ang "Katipunan" ay nagpatuloy sa +pagpapalaganap ang m~ga nan~gan~gatawan?=--Hindi. Nang m~ga +sumunod na buwan n~g pagkakatatag ay di nagpamalas n~g kanyang +pagsulong, pagka't ang nais ni Bonifacio ay huwág makapinsala sa +pagpapalaganap n~g "Liga Filipina," na itinatag in Rizal at m~ga litaw +na kababayan, karamihan ay mason, bago sumilang ang "Katipunan." Bago +pa itatag ito ay may itinatag pang ibang kapisanan sina Bonifacio. + +21.--=Kailan pinan~gatawanan ang pagtatatag?=--Nang mapagkilala +ni Andrés Bonifacio na nawawalan n~g kabuluhan ang pagsisikap bagay sa +"Liga." Kaya, naghalal na ang Katipunan n~g kanyang m~ga kinatawan sa +isáng bahay sa daang Oroquieta, nayon n~g Santa Cruz, Maynila. At n~g +sumunod na taong 1894, ay napatatag na n~ga ang m~ga Balan~gay at +Sangguniang Bayan. + +22.--=At ano pa ang kanilang ginawa?=--Itinatag na rin ang Tatlong +Baytang n~g "Katipunan". Naitó: "Katipunan" ang pamagat n~g unang +baytang. Kung nasa pulong ang m~ga kasama sa baytang na itó, ay +gumagamit n~g isáng kaputsang itim na may isáng triángulo na +kinalalagyan n~g m~ga titik na "Z," "Ll" at "B," na ang kahulugan ay +"Anak n~g Bayan." Sila'y may m~ga hudyat na salita na +pinagkakakilanlanan. Kapag binigkás ang salitang "Anak" ang isinasagot +n~g tinatanong ay "n~g Bayan." "Revolver," sandata o gulok ang +tinataglay n~g m~ga nagsisidaló sa pulong n~g baytang na itó. + +"Kawal" naman ang pamagat n~g Ikalawang Baytang. Lungtian ang kulay +n~g kaputsa na ang kahulugan ay pag-asa. Puti ang sintás at m~ga titik +n~g triángulo. May suot na sintás na lungtian na sa dulo ay may isang +"medalla" na may isang "K" sa gitna at may sinag at sa dakong mababa +ay nakakabit ang magkasabát na isang watawat at espada. Ang m~ga +hudyát o mahal na salita'y "Gom-Bur-Za," na ang katutura'y Gomez, +Burgos at Zamora, tatlong paring pilipino na ipinabitay n~g +pamahalaang Kastila n~g ika 28 n~g Pebrero, 1872, kahima't di tunay +ang ibinubuhat na kasalanan sa kanila. + +Pinamagatang "Bayani" ang Ikatlong Baytang. Kaputsang pulá na may +listong lungtian ang isinusuot n~g m~ga kasapi. "Rizal" ang hudyat na +salita, bilang pagtulol sa walang katwirang pakakapabilanggó sa kanya. +Itinatag n~g araw ding iyon (ika 7 n~g Hulyo, 1892) ang "Katipunan." +Ang m~ga kasapi sa ikatlong baytang na ito, ay siya lamang nakatatalos +n~g m~ga tunay na adhikain n~g "Katipunan." + +23.--=Sa papaanong paraan nagkakakilanlanan ang m~ga magkakasama sa +"Katipunan"?=--May isáng paraan. Upang magkakilanlan ang m~ga +magkakasapi ay itinatagop ang kanang kamay sa dibdib sa tapat n~g puso +at kung gapós--noong panahon n~g kastila'y ginagapos n~g abot-siko ang +sino mang hulihin kahí't sa anong kasalanan--ay itinitiklop ang m~ga +daliri, maliban lamang ang hintuturo at ang kalingkin~gan na +paraparang inauusli. + +24.--=Sinosino naman ang nagsisibuo n~g "Katipunan"?=--Sa bawa't +bayan ay may m~ga "Balan~gay," at "Sangguniang Hukuman," na siyáng +kapangyarihang nagaayos at humahatol sa m~ga sigalot at alitan n~g +magkakapatid sa loob n~g "Katipunan." Ang m~ga balan~gay ay +nasasakupan n~g Kataastaasang Pan~guluhan na pangsangkapuluan. + +25.--=Sa papaanong paraan ginagawa ang pagkuha n~g kasapi?=--Sa +bawa't pook ay nagtatayo n~g isáng wari'y lupon na kung tawagin ay +"Hasik" na binubuo n~g tatlo katao na parang tatlong tungko. Ang +"Hasik" na ito ang siyáng sa inot-inot ay nanghihikayat upang may +sumapi sa "Katipunan." Pagdamidami na n~g m~ga kasangayon ay saka pa +lamang itinatayo ang "Balan~gay" na pinamumunuan n~g isáng lupon na +ang m~ga tunkulin ay tulad din n~g sa Kataastaasang Lupon. Ang m~ga +"Hasik" na yaon, ay di na ipinagpatuloy n~g malapit na ang tangkang +panahon sa paghihimagsik, pagka't ang m~ga taong baya'y halos +naguunahan nang sila'y mapabilang sa "Katipunan." + + + + +=VI= + +=M~GA PARAANG GINAGAWA SA PAGSAPI SA "KATIPUNAN"= + +26.--=Papaano ang pagsapi?=--Sa pagtanggap n~g pakikisapi ay +tinularan, bagama't di lubós, ang ginagawa n~g "Masonería." Bawa't +kasapi ay may mahigpit na tungkuling manghikayat n~g bagong makakasama +at sa pananagutan niya ay inihaharap sa "Balan~gay" ang kanyang +nahikayat. Datapwa, bago gawin ito ay sinusuri munang mabuti ang +ugali, pagkukuro, kalagayan at kabuhayan n~g isasapi at baka di +kabagáng n~g m~ga taong "Katipunan." Kung mapatunayan na siya'y may +tapat na loob ay saka pa lamang gagawin ang pagtanggap. + +27.--=Papaano ang ginagawa sa pagtanggap?=--Ang bagong kasapi'y +pinipirin~gan at ipinapasok sa isáng silid na itiman ang kulay n~g +m~ga panig at bahagya nang naiilawan, pagkatapus ay inaalisan n~g +piring. Sa m~ga panig n~g silid ay may m~ga nasusulat na ganitó: + +"_Kung may lakás at tapang, ěkaw'y makatutuloy" + +"Kung ang paguusisa ang nagdalá sa iyó dito'y umurong ka." + +"Kung di ka marunong pumigil n~g iyong masasamang hilig, umurong ka; +kailan man ang pintuan n~g May-kapangyarihan at Kagalanggalang +Katipunan n~g m~ga Anak n~g Baya'y bubuksan dahil sa iyó._" + +Sa ibabaw n~g isáng dulang ay may isáng bun~go, isáng "revolver" at +isáng gulok. May isáng papel na kinasusulatan n~g m~ga sumusunod na +tanong: + +_I--"Anó ang kalagayan nitóng Katagalugan n~g unang panahon?"_ (Sa +salitang _Katagalugan_ ay kasama na ang _Kabisayaan, Kailokohan_ at +lahat na n~g Kapilipinuhan.) + +_II--"Anó ang kalagayan sa n~gayon?"_ + +_III--"Anó ang magiging kalagayan sa darating na panahon?"_ + +28.--=At ano-ano ang isinasagot sa m~ga tanong na iyan n~g ibig +sumapi?=--Ang kasagutan, humigit kumulang n~g sino mang ibig +sumapi, ay ganito: + + + Ukol sa unang tanong: Na, nang dumating dito sa atin ang m~ga + Kastila n~g ika-16 n~g Marzo n~g taong 1521, ang m~ga pilipinong + naninirahan sa m~ga baybayin ay may pagkaalam na sa maayos na + kabuhayan at pamamayan. Noon n~ga, tayong m~ga pilipino ay may + kalayaan na sa pamamayan; may m~ga kanyon; maalam na tayong + magsuot n~g m~ga damit na sutla; nakikipagunawaan na tayo sa + pan~gan~galakal sa m~ga karatig na bayan sa Asia. Tayo'y may + sariling pananampataya o relihiyon, may sariling titik o sulat, + na anopa't, lumalasap tayo n~g kalayaan at kasarinlan. + + Ukol sa ikalawang tanong: Na ang m~ga fraile na kung tawagin ay + m~ga "kahalili" raw, sila n~g "Diyos", ay pawang kabalbalan ang + itinuro sa m~ga pilipino. Hindi tayo tinuruan n~g tunay na + Karunun~gan sa buhay at sapagka't kung tayo'y man~gatuto ay hindi + nila mauulol at sa ganya'y di nilá mahuhuthot ang ating + kayamanan. Ang itinuro sa atin n~g m~ga "fraile" ay ang maling + pananampalataya na nakikilala sa pagdaraos n~g sunod-sunod na + m~ga pistá na kinahuhulugan n~g ating salapi at kayamanan sa + kapakinaban~gan n~g m~ga "fraile" at Kombento. Ang m~ga "fraile" + ay siyang mahigpit na kalaban n~g ikatatalino at ikabibihasa n~g + pilipino (tagalog kung isulat n~g m~ga Katipunan) na sa + katunaya'y ayaw sila na tayo'y man~gatuto n~g wikang kastila. + Anopa't lahat na n~g karain~gan sa panglulupig, panggagahasa, + m~ga kasagwaan, pagtin~gin sa pilipino na parang iba sa pagkatao + kaysa m~ga Kastila na ginagawa n~g m~ga "fraile" ay siyang + isinasaysay sa ikalawang tanong na ito. Sa kahulihuliha'y + idinadaing din naman ang malabis na pagkiling n~g pamahalaang + kastila sa m~ga "frayle," pagsunod sa kanilang m~ga bilin laban + sa bayan, paniniwala sa m~ga sumbong n~g m~ga yaon, kahima't + lisya sa matwid, at pagtanggi na ang m~ga pilipino ay bigyan n~g + kalayaan sa pamamayan, at sa paggawa n~g ikalulusog sa dunong, sa + buhay at sa pan~gan~galakal. + + Ukol sa ikatlong tanong: Na ang madlang kasamaang binanggit sa + m~ga naunang tanong ay malulunasan; ang m~ga lupang malalawak na + inangkin n~g m~ga kombento sa ating m~ga ninuno ay mapapasaulî sa + bayan; ang m~ga mamamaslang ay maibubulid sa ban~gin n~g + kamatayan; ang m~ga paring kababayang sina Gomez, Burgos at + Zamora ay maipaghihiganti at ang kalayaan at kasarinlan n~g + Bayang Pilipino ay matatamo sa hinaharap kung ang m~ga kasapi ay + maypagasa, tiyaga, tapang at pagkakaisa sa pagsunod sa m~ga aral + at pasyá n~g "Katipunan." + + +29.--=Kung makasagot na ba n~g ganyan ay tinatanggap na?=--Hindi pa +rin. Ang kapatid na "Mabalasik" ay siyáng nagsasabi sa sinusubukan na +lubhang dakila ang hakbang na yaon sa kanyang buhay. Ipinaaalaala na +siya'y maaaring umurong kung walang taglay na tapang, upang huwag +masayang ang kanyang buhay. Kung ang sumasapi ay magpumilit din sa +paganib sa "Katipunan," ay saka siyá ihaharap, na may piring din, sa +m~ga kapatid na nan~gagkakatipon nang siya'y tanggapin. Ang tapang at +kabuoan n~g kanyang loob ay sinusubok sa ilang paraan. Minsa'y bigyan +n~g gulok at iutos na tagain ang kalaban na pumapaslang sa m~ga +kalahi; naiyan ang sabihin na saklolohan ang kapatid na makukulong n~g +apoy, na, sa pagsasalita n~g gayon, ay talagang nagsusunog n~g m~ga +papel upang maramdaman ang init n~g nin~gas n~g sinusubukan. Kung +hindi magpakitang takot, aalisan na n~g piring at palalagdain sa +kasulatan n~g panunumpang inilathala sa unahan, na ang pinakatinta ay +dugong kinukuha n~g isáng palalim sa kanyang kaliwang bisig. + +30.--=Anong wika ang ginagamit n~g m~ga kasapi sa +"Katipunan"?=--Ang tagalog; n~guni't ang kahulugan n~g ilang titik +n~g abakadang kastila ay iniba sa kanilang pagsulat n~g m~ga kasulatan +at gayon din sa paglagdá n~g kanilang m~ga sagisag. Ang titik na "a" ay +ginawang "z", ang "c" at "q" ay ginawang "k", ang "i" ay "n", ang "l" +at "ll" ay "j" ang "m" ay "v", ang "n" ay "ll", ang "o" ay "c" at ang +"u" ay "x". Ang f, j, v, x at z n~g abakadang kastila ay itinakwil +pagka't hindi kailan~gan. Sa maliwanag na ulat ay ganitó ang Abakadá +(alfabeto) n~g "Katipunan" kung itutulad sa abakada n~g wikang +Kastila. + + + _Abakada Abakada_ +_n~g kastila n~g "Katipunan_" + + A.................. Z + B.................. B + C.................. K + D.................. D + E.................. Q + G.................. G + H.................. H + I.................. N + K.................. K + LL................. J + M.................. V + N.................. LL + O.................. C + P.................. P + Q.................. K + R.................. R + S.................. S + T.................. T + U.................. X + W.................. W + Y.................. Y + + + + +=VII= + +=ANG MAHIGPIT NA PAKIKIBAKA N~G "KATIPUNAN" SA KANYANG KABUHAYAN= + + +31.--=Tinanggap ba n~g lahat na Pilipino ang m~ga Palatuntunan, Aral +at Gawain n~g "Katipunan"?=--Hindi. Gaya n~g sinabi na, ang +"Katipunan" ay itinatag noong ika 7 n~g Hulyo n~g 1892. Sa buong taong +sumunod, 1893 ay hindi pa lumalaganap, sanhi sa maraming kadahilanan. + +32.--=Maari bang isaysay?=--Oo. Ang kaunaunahan ay ang kabaguhan +n~g layunin at paraan n~g samahan, gaya n~g nakita na natin, ay may +kahirapang ilaganap sa bala na kundi pipiliin muna bago hikayatin. +Tan~gi sa rito, si Bonifacio na rin ang kusang nagpauntol-untol sa +pamanhik n~g m~ga kababayang nagsisibuo noón n~g "Liga Filipina," na +lahat halos ay m~ga pilipinong litaw, nakakakaya't may pinagaralan, na +nagsisiasang sa pamamagitan n~g "Ligang" yaon, ay makukuha n~g bayang +pilipino "sa loob n~g kapayapaan" ang pagsugpo sa masasama't hidwang +pamamalakad dito sa atin n~g pamahalaang kastila at n~g m~ga "fraile." +Ganitó ang pan~gunang layon n~g "Liga Filipina" na itinatag nina Rizal +at m~ga kapatid niyang "masón" at ibá pa. Si Bonifacio man ay nagíng +kasapi rin doon. + +33.--=Di ba't ang "Katipunan" ay humuwad sa "Masoneria" n~g +pamamaraang ginagamit nito sa pagtanggap n~g kasapi at gayondin sa +ilang kuro n~g kaniyang adhikain?=--Oo na n~ga. Subali't ang +kapatiran n~g m~ga "masón," ay kasalun~gat ni Bonifacio ukol sa paraan +na kinakailan~gang gamitin upang maghari dito sa Pilipinas ang +Katwiran at Kalayaan at masugpo ang kalupitan at kasamaang inaasal n~g +m~ga "fraile" at n~g Pamahalaang Kastila sa pilipino. Ang "Masoneria" +at ang "Katipunan" ay nagkakaisá sa kanilang han~gad na pagtubós sa +Bayang Pilipino. Datapwa, ang una'y ibig makuha ang katubusang yaón sa +loob n~g kapayapaan sa pamamamagitan n~g pagpapalaganap n~g kaniyang +magagandá't makataong simulain; samantalang ang nais at han~gad n~g +huli'y ang paghihimagsik, yayamang napagkita na rin lamang na ang m~ga +naghahari noon dito sa atin--ang pamahalaang Kastila't m~ga +"fraile"--ay hindi makuha sa samo, pakiusap at pan~gan~gatwiran, +bagkús ang itinutugón sa ginawi n~g m~ga "masong" siná Rizal, Del +Pilar, Lopez Jaena, Regidor, Cortez at ibá't ibá pa ay ang sila'y +ipalagay na "kaaway n~g Espańa at n~g Dios," at marami sa kanilá at sa +kanilang m~ga kabig ang napabilanggo, napatapon sa malalayong bayan at +pinapagdusa sa m~ga bilangguan, kahima't walang nagawang kasalanan. + +34.--=Sa makatwid ang m~ga "mason" at ang m~ga mayamang pilipino'y +hindi kaayon n~g "Katipunan"?=--Hindi, kundi bagkús pang +kasalun~gat. Nang lumalaganap na ang "Katipunan" ang m~ga "mason" at +ang kanilang m~ga "logia," ay paraparang nagsikilos upang sugpuin ang +paglago n~g "Katipunan" at ang mabalasik na pagpapalaganap ni Andrés +Bonifacio, di sa dahilang sila'y kampi sa pamahalaang kastila at sa +m~ga "fraile," kundi sapagka't kailan man ang m~ga "masón," ay "ayaw +ipaghiganti sa pagbubuhos n~g dugo ang m~ga kaapihang tinatamó." Ang +"Katipunan" nama'y ang ibig ay "n~gipin sa n~gipin," at ayaw gantihin +n~g tinapay ang bató, kundi bató rin. Kaya nama't isá sa m~ga aral n~g +"Katipunan" ay, nahahawig doon sa "ang di mo ibig na gawin sa iyo, ay +huwág mong gawin sa iyong kapwa." + +35.--=Maaari bang isaysay ang ilang pangyayari ukol diyan?=--Oo. +N~guni't bago banggitin ang ilang pangyayari ay kailan~gan munang +sabihin na, sa loob n~g "Masonería," ayon sa kaniyang palatuntunan, ay +di tinatanggap ang m~ga manggagawang hamak, na ang kabuhaya'y "isang +kahig, isáng tuka"; pagka't upang maging "mason," isa sa m~ga +pan~gunahing kailan~gan ay ang ikaw'y may sapat na kinikita upang +buhayin ang iyong asawa't m~ga anak at may kaunting halagang +nalalabis, na isasagot sa m~ga pan~gan~gailan~gan n~g kapatiran at +maiambag sa sinomang kapatid na nasa sa isang kagipitan. Dahil dito ay +sukat n~g mataho na ang m~ga "masón" ay m~ga taong nakakakaya at ang +m~ga katipunan ay yaong m~ga taong hindi matatanggap sa "Masonería," +na m~ga anak pawis, m~ga dukha't maralita. Sapagka't noo'y mayayaman +at mahihirap na pilipino'y paraparang inaapi at pinahihirapan n~g +pamahalaang kastila't n~g m~ga "fraile" kung kaya't lahat ay +nagtataglay n~g isang layunin: maputol lahat ang kaapihan. Nagkakaibá +n~ga lamang sila sa kaparaanang ginagamit sa ikapagtatagumpay n~g +kanilang layon. + +36.--=Ano ang ginawa n~g m~ga "mason" kay Bonifacio at sa +"Katipunan"?=--Dapat munang sabihin na si Bonifacio ay "masón" din. +Siya'y "segundo vigilante" sa "Logia Taliba," na ang "Venerable," ay +ang binaril n~g m~ga kastilang si Luis Encino Villareal at ilan sa +kasamahan ni Bonifacio sa "Katipunan" ay m~ga kamukha rin niyang +"masón." Isáng araw ay ipinatawag si Bonifacio n~g m~ga namumuno sa +kanyang "logia" at, siya'y hinihikayat na itigil ang "Katipunan," +pagka't ang katwiran n~g m~ga humihikayat sa kanya'y ang kawalan n~g +m~ga baril, kanyon, sandata at salapi na totoong kinakailan~gan sa +paghihimagaik na gagawin n~g "Katipunan," na kung mapipilan ay siyang +lalong kasawian n~g bayang pilipino. Pagkatapos na marinig n~g amá n~g +"Katipunan" ang gayong m~ga pan~gan~gatwiran, ay di umimik kamuntik +man, kinuha ang kanyang sambalilo at sabay ang pagsasalitang "Diyan +na kayó, puro kayo wikang kastila." Isang araw nama'y nagsadya si +Bonifacio sa bahay n~g nasirang si Antonio Luna upang ipatalastás dito +ang gagawing paghihimagsik n~g "Katipunan." Pagkatapos na mapakinggan +ni Luna ang m~ga pan~gun~gusap ni Bonifacio, ay nagsabi: "żAnó ang +ating ilalaban, itong ating m~ga ...? Kung si Napoleon ay naging +Napoleon, ay sapagka't bukod sa siya'y may pusong matapang, ay +maytalino pa, at, bukod sa lahat n~g iya'y may salapi." Nang +ipinakilala naman ni Bonifacio kay Francisco Roxas, isá rin sa m~ga +ipinabaril n~g pamahalaang kastila, ang hinahan~gad n~g "Katipunan," +ay sinabi ni Roxas na siya'y ayaw makinig n~g m~ga kabalbalan at +kaululan. + +37.--=Si Rizal ba'y kasangayon sa paghihimagsik na ginawa n~g +"Katipunan"?=--Hindi. Sa kaniyang m~ga aklat, tula at sulat, ay +napagkikilalang ang adhikang katubusan n~g Pilipinas, ay ibig niyang +makamtan sa pamamagitan n~g karunun~gan at kadakilaang asal muna n~g +kanyang m~ga kalahi, bago isipin ang ibáng paraan. Isang araw n~g +buwan n~g Mayo ná 1896 ay sinugo ni Bonifacio si Dr. Pio Valenzuela +(itó lamang ang kasaping may título sa "Katipunan") na makipanayam kay +Rizal sa pinagtapunan dito sa Dapitan, Mindanaw, upang ipatalastás sa +kanyá ang nais n~g "Katipunan" na maghimagsik nang maiwasak ang +kapangyarihan n~g Espańa dito sa Pilipinas. Si Rizal ay sumalun~gat sa +ganyang nais. Kinabukasa'y dalidaling lumulan sa bapor ang sugó n~g +amá n~g "Katipunan," at umuwi sa Maynila, bagama't may tangkang +manatili pa n~g m~ga ilang araw dóon. Nang malaman ni Bonifacio ang +ikinaaayaw ni Rizal sa paghihimagsik ay sinabi ang ganito: "żAt saang +aklat nabasa ni Rizal na bago maghimagsik ay kailan~gang magkaroon +muna n~g sandata at salapi?" + +38.--=Ang ibig bang sabihin niya'y kalaban ni Rizal at n~g m~ga +"mason" si Bonifacio at ang "Katipunan"?=--Malayo. Si Rizal at +halos ang marami sa m~ga "mason" ay m~ga taong may taglay na +kakayahan sa isip, ay nagsisipaniwala na bago gawin ang isang +napakalaking gawain, katulad n~g paghihimagsik ay kailan~gan muna ang +m~ga baril, sandata at salapi upang magtagumpay, tan~gi sa iyang +magbuhos n~g dugo sa ikasusugpo n~g m~ga pangaapi ay talagang +nahihidwa sa m~ga aral n~g "Masonería" sa kanyang m~ga kampon. +Datapwa, ang m~ga dukha, manggagawa, m~ga maralita, na m~ga hamak na +taong bayan, dito sa atin at saan pa man, ay kapag niyakap ang isang +gawain at napagkilalang kailan~gang gawin sa ikasusunod n~g isang +dakilang layunin, ay di na nagtutumigil n~g pag-iisip at karakaraka'y +ginagampanan sa pamamagitan n~g salitang "ˇBahala na!". Ang "bahala" +nang ito, ay makikita natin na siyang nagligtás sa bayang pilipino n~g +m~ga panahong yaón at naghatíd sa atin sa tagumpay. At iyan ding m~ga +salitang iyan ang nagligtas sa ibang m~ga bayan sa kuko n~g m~ga +manglulupig na hari't mahadlikáng umiinís sa m~ga anak-pawis at dukha. + + + + +=VIII= + +=ANG "KATIPUNAN" AT ANG BAYANG MARALITA= + +39.--=Ano ang ginawa ni Bonifacio sa harap n~g pagsalun~gat ni Rizal +at n~g iba pa sa paghihimagsik?=--Sa halip na umurong, ay bagkús +nagpakasiglang lalo sa pagtatag n~g m~ga balan~gay at sauggunían n~g +"Katipunan." Buong taon n~g 1895 at ang m~ga unang buwan n~g taóng +sumunod, 1896, ay kanyang naitatag sa buong Maynila at m~ga lalawigang +karatig ang maraming san~ga o balan~gay. Kung anó ang laki n~g +kaayawan sa paghihimagsik n~g m~ga pilipinong litaw at nakakakaya't +mayayaman ay siya namang higpit n~g pagyakap n~g m~ga maralita sa +layunin n~g "Katipunan." Ang m~ga manggagawa, ang m~ga tagabukid at +ang m~ga dukha, ay paraparang nagsisiluha kung sila'y pinaliliwanagan +n~g m~ga adhikain at aral n~g "Katipunan" at naguunahan sa pagsapí. + +40.--=Sa papaano napatatag ang Pamunuan n~g Katipunan?=--Sa +kapulun~gang idinaos n~g m~ga kinatawan n~g m~ga balan~gay noong 1 n~g +Enero n~g 1896, ay na~gapahalal sa Kataastaasang Pan~guluhan n~g +"Katipunan" ang m~ga sumusunod: Kataastaasang Pan~gulo, Andrés +Bonifacio; Kalihim, Emilio Jacinto; Tagain~gat-yaman, Vicente Molina; +Tagausig, Pio Valenzuela; m~ga kawani: Pantaleon Torres, Hermenegildo +Reyes, Francisco Carreon, José Trinidad, Balbino Florentino at Aguedo +del Rosario. + +41.--=At ang m~ga Balan~gay at Sanggunian?=--Napatatag na sa +maraming pook n~g Maynila at m~ga bayang karatig. Ang m~ga pan~galang +taglay ay yaong m~ga pan~galan o bagay na maykinaalam sa ating lahi +at sa kalayaang ninanasŕ. Naito ang ilan: "Dapitan" (bayang +pinagtapunan kay Rizal); "Laong-Laan" at "Dimas-Alang (m~ga lagda ni +Rizal sa kaniyang m~ga isinulat sa m~ga pahayagan); "Katagalugan", +"Katotohanan", "Kabuhayan", "Silan~ganan", "Pagtibayin", "Kailan~gan", +"Bagong-Silang", "Di-Magpapatantan", "Di-Tutugutan", +"Pinan~gin~ginigan" at iba't iba pa. + +42.--=Anong m~ga kaparaanan ang ginamit sa pagpapalaganap n~g +"Katipunan"?=--Ang m~ga pakikipagpulong n~g lihim sa m~ga pook +pook, suloksulok at bahay-bahay. Tan~gi sa rito, ay ang m~ga sulat +at limbag na gawa ni Bonifacio, ni Emilio Jacinto at n~g iba pa, na +walang lagda. Nagkaroon din ang "Katipunan" n~g sariling palimbagan at +doo'y inilimbag ang dalawang bilang lamang n~g pahayagang tagalog na +pinamagatang "Kalayaan," na inilathala n~g ika 1 n~g Enero n~g 1896. +Isang 1000 ang sipi n~g unang bilang at 2000 ang ikalawá. + +43.--=Saan kinuha ang salaping ibinili sa Palimbagan?=--Isang araw +ang kapatid ni Bonifacio na nagn~gan~galang Troadio ay galing sa +Australia na may kasamang dalawang kababayang taga-Kapis na +nagn~gan~galan Francisco Castillo at Camilo Iban. Ang dalawang ito'y +tumama sa "loteria" n~g ilang libong piso. Nang mabalitaan ito ni +Bonifacio sa pamamagitan n~g kanyang binanggit na kapatid ay hinikayat +sa "Katipunan" ang dalawang yaon, na nagkaloob naman pagkatapos n~g +halagang apat na raang pisong ibinili n~g palimbagan n~g masong si +Antonio Salazar na mayari n~g "Bazar del Cisne," na ipinabaril din n~g +m~ga kastila, at sa kanila rin galing ang salaping ibinili n~g m~ga +titik sa palimbagan ni Isabelo de los Reyes, na ipinunô sa m~ga titik +n~g binanggit na palimbagan. + +44.--=San~gayon sa m~ga isinaysay, ay walang salapi ang "Katipunan" at +sahol sa m~ga kagamitan sa kanyang layon, kung gayon ano't +lumaganap?=--Ang m~ga kalupitan at paghamak na rin sa m~ga +pilipino, n~g m~ga nakasasakop sa atin noon, ang nagpasiglá sa m~ga +taongbayan upang sumapi sa "Katipunan." Bukod sa rito, si Bonifacio, +ay talagang may sapat na talino sa paglikha n~g m~ga paraan na sukat +makahikayat sa tao. Ipinasya niyá na sa tuwing magpupulong ang m~ga +"balan~gay", ay buklatin ang kasaysayang batbat n~g hirap n~g +Pilipinas at sa ganito'y paalalahanan ang m~ga kapatid sa kaabaan n~g +katayuan n~g lupang-sarili. Tuwing darating ang ika 28 n~g Pebrero, ay +nagdaraos n~g m~ga lihim na lamayan na patungkol sa tatlong paring +pilipinong sina Gomez, Burgos at Zamora na ipinabitay n~g pamahalaang +kastila sa sulsol n~g m~ga "fraile." Anopa't ang m~ga bagay na ganito, +ang m~ga paguusig kina Rizal at m~ga kasamahan, na paraparang labag sa +matwid, ay siyang lagi nang ipinagugunita upang magalab ang loob n~g +m~ga kasapi. Bakit ang totoó ay talagang inis na't tigib na tigib ang +pusong matiisin n~g m~ga pilipino sa madlang kaapihang ginagawa sa +kanila n~g m~ga maykapangyarihan noon. + +45.--=Ang m~ga babai ba'y tinatanggap sa "Katipunan"?=--Hindi +kabilang ang m~ga babai. Subali't ilan sa kanila, lalunglaluna ang +m~ga asaasawa n~g m~ga nasa katipunan, ang nabigyan n~g tungkuling +magagaan. Si G. Perfecta Simeon, sa halimbawa, ay ginawang +taga-in~gat-yaman sa "Balan~gay Maluningning," na napatatag sa nayon +n~g San Nicolas, Maynila. + + + + +=IX= + +=ANG "KATIPUNAN" AT ANG PAGUUSIG SA M~GA MASON= + +46.--=Inusig ba n~g m~ga kastila't fraile ang m~ga mason dahil sa +"Katipunan"?=--Oo. Anoman ang mangyaring pagtutol n~g m~ga pilipino +sa m~ga kahidwaang inaasal n~g m~ga nakasasakop sa atin sa m~ga +panahong yaon ay sa m~ga "mason" ibinibintang at ang m~ga ito ang +pinagdadadakip at pinarurusahan. + +47.--=At sa anong dahil?=--Kailan~gan ang kaunting paliwanag. +Sinabi na natin na ang m~ga "mason" ay di kasangayon sa paghihimagsik +na nilalayon n~g m~ga Katipunan. Alam na natin na, ibá ang +"Masonería" sa "Katipunan," at ang "Liga Filipina" nama'y walang +kinaalam sa dalawang nauna. Bawa't isá ay may kanikaniyang uri, +palatuntunan at adhikain. Subali't hindi maikakait na ang "Masonería" +at ang kaniyang m~ga kampon ay siláng nagsabog sa m~ga kalahi n~g m~ga +kurong dakila ukol sa ikatutubós; silá, ang m~ga masón, ang masasabing +nagturo n~g pagbibigkis n~g kalooban sa m~ga pilipino, upang humarap +at makipaglaban sa loob n~g kapayapaan sa m~ga makapangyarihang +lumulupig sa Lahi; ang m~ga kasapi sa "Masonería," ay silang +nagpakilala sa pamahalaan sa Espańa n~g m~ga masasamang palakad na +pinaiiral dito, na siyang ikinalulugmok n~g bayan sa karukhaan, +kaapihan at kabusabusan. "Ibig namin--ang hiling sa Espańa n~g m~ga +masón--na ang aming baya'y maging karapatdapat, maging malaya't +maginhawa, na sa kaniyang pan~ganorin ay tumanglaw ang maningning na +araw n~g katarun~gan at kabihasnan. Ibig namin na dito'y maghari ang +pagpapantay-pantay, ang tunay na kalayaan n~g mamamayan sa harap n~g +m~ga mapagimbot, na nan~gabubuhay sa pagsugpu sa karapatan n~g bayan +na dinidilig ang kanilang kaginhawahan n~g luha n~g bayang +nagdaralita." + +48.--=Ang m~ga kahilin~gan bang iyan ay napagkilala n~g m~ga taong +bayan?=--Hindi lamang nakilala kungdi nararamdaman nila sa sarili. +Ang m~ga pagsusumikap na yaon n~g m~ga mason ay siyang ikinamulat n~g +bayan sa kanyang aping kalagayan. Ito'y nalalaman n~g pamahalaang +kastila at lalong natataho n~g m~ga "cura" sa bayan-bayan, pagka't sa +bayang pinamumugaran n~g isang "logia" o n~g m~ga "mason," ang "cura" +at ang m~ga kastila ay di lubhang nakapamayani sa kanilang m~ga +masasamang gawa, sapagka't nahahadlan~gan sila n~g pagkakaisa n~g m~ga +taong bayan sa pagtutol laban sa m~ga masasama nilang palakad. +Napapansin din n~g m~ga "fraile" na ang pasok n~g salapi sa simbahan +ay umuunti, sanhi sa kagagawan n~g m~ga mason na nagtuturo sa bayang +iwanan ang patay sa loob n~g simbahan at huwag magbayad n~g anoman. +Itinuturo rin naman nila na huwag bilhin ang m~ga kalmen, ang m~ga +kuwintas, ang m~ga kandila, ang m~ga istampá, ang m~ga bula, ang m~g +novena, na kinakalakal n~g kombento. + +49.=--Kailan pa inusig ang m~ga mason?=--Ang masikhay na paguusig +sa kanila, ay masasabing nagsimula noong taong 1892 at sumidhi n~g +mapatatag na ang "Katipunan" at si Bonifacio'y walang humpay sa +pagpapalaganap n~g kanyang samahan. Paano'y alam n~g pamahalaang +kastila't n~g m~ga "fraile" na si Bonifacio'y "mason," bukod sa ang +layunin at m~ga ipinupunla n~g "Katipunan," ay huwad sa "Masoneria." +Kaya, lahat n~g kilos nina Bonifacio at m~ga kasamahan ay sa m~ga +"mason" ibinabagsak, bakit ang amá naman n~g "Katipunan," sa nasa +niyang magkasamasama ang lahat, sa lilim n~g watawat n~g samahang +kaniyang pinamunuan, ay di lamang hindi nagpapasinun~galing sa gayong +akala kundi bagkus pang pinagtitibay. Ang m~ga "mason," n~g m~ga +panahong yaon, ay sila ang lumalagay na tagataguyod n~g kalayaan n~g +bayan at sila'y pinagpipitaganan n~g maraming kababayan, lalonglalo na +ang m~ga "masong" siná Rizal, Del Pilar, Lopez Jaena, at iba pa, na +may m~ga pagtatanggol na ginawa ukol sa kalayaan n~g Pilipinas at lagi +nang ipinagsasanggalang ang kaapihang tinitiis n~g kanilang kababayan. + +50.--=Hindi ba itinigil ang paguusig na yaon sa m~ga mason?=--Nang +taong 1893 at n~g m~ga unang buwan n~g taong 1894, ay napatigil ang +m~ga paguusig sa kanilá. Palibhasa'y naipatapon na si Rizal sa +Dapitan--na sa ganang m~ga kastila't fraile'y siyang pinakapuno n~g +kilusan n~g m~ga "mason"--at naparusahan na ang m~ga inaakalang +kinaalam sa pagtutol na ginampanan n~g m~ga pinaguusig na gaya nina +Doroteo Cortes, Jose Basa, Ambrosio Salvador, Mariano Apacible at +marami pang taganas na m~ga "mason," ang m~ga kalaban n~g kalayaan n~g +bayan ay napatahimik. Dahil dito'y muli na namang nagsikilos ang m~ga +mason at binuhay na muli ang kanilang m~ga pagpupulong tun~go rin sa +ikagagaling n~g sariling bayan. + +51.--=Nagtagal ba ang gayong katahimikan?=--Hindi. Nang taong 1895 +ay muli na naman silang pinagusig. Ang kilusan sa paghihimagsik n~g +"Katipunan" na noo'y lumaganap na sa m~ga taong bayan, lalonglaluna sa +m~ga lalawigang tagalog, ay sa m~ga mason naman ipinagbintang. Sila na +naman ang hinuli, pinahirapan at ipinagbibilanggo. Ang m~ga "convento" +ay nagsikilos, ang m~ga pinunong kastila ay paraparang nagsusumikap sa +pagbibintang na ang m~ga "logia," ay walang linalayon kundi ang +paghiwalay n~g Pilipinas sa Espańa. Ang bun~ga n~g lahat n~g ito ay +ang pagsisiyasat sa m~ga bahay bahay n~g m~ga mason, ang +pagpapabilanggo, pagpapatapon sa malalayong bayan sa m~ga magiting na +kampon n~g "Masonería." Dahil dito, marami rin sa m~ga mason na noong +una'y di kasangayon ni Bonifacio sa paghihimagsik, ang tumulong na +tuloy sa pagpapalaganap n~g "Katipunan." + + + + +=X= + +=ANG PAGHIHIMAGSIK= + +52.--=Ano ang ginawa n~g "Katipunan" sa harap n~g m~ga nangyayaring +yaon?=--Inihanda na ang paghihimagsik. Si Bonifacio at ang ilan +niyang matatalik na kawani ang madalas magsilabas sa m~ga bundok na +nakalilibid sa Maynila at kanilang pinagaaralan ang tumpak na paraan +sa pagsalakay dito at ang magagawang kuta n~g kawal n~g "Katipunan" sa +pakikilamas. + +53.--=Kailan nahuli ang m~ga kasapi sa "Katipunan"?=--Niyong ika 13 +n~g Agosto n~g 1896 sa San Piro Makati. Bagá man m~ga kasapi sa +"Katipunan" ang nan~gahuli, ay m~ga "mason" din, daw, alinsunod sa +sulat n~g "cura" sa tinurang bayan na si Agustin Fernandez sa pinuno +n~g Kastila rito sa Maynila na si Luengo. N~guni't bago pa mangyari +ito, ang teniente n~g Guardia Civil na si Manuel Sityar, niyong ika 5 +n~g buwan n~g Hulyo n~g taón ding yaon, 1896, ay sumulat na sa m~ga +pinuno niya, sa Maynila, at ibinabalita na siya'y may natuklasang +inihahandang paghihimagsik laban sa pamahalaan na ang man~ga san~ga ay +nasa San Juan del Monte, San Felipe Nery, Pandakan, Marikina at +Montalban. Ibinabalita rin na may m~ga ilang libo ang +magsisipaghimagsik na nagsipanumpa sa pamamagitan n~g sarili nilang +dugo na inilagda sa kasulatan nang sa gayo'y magtumibay sa pakikibaka +hanggang sa matamó ang kasarinlan n~g Pilipinas. + +54.--=Umabot ba sa kaalaman ni Bonifacio ang ganyang m~ga +ibinalita?=--Oo. Simula pa nang itinatag ang "Katipunan", ay +nakahikayat na nang ilang kababayang nagsisipaglingkod sa m~ga +kawanihan n~g pamahalaang kastila at gayon din ang ilan sa +nagsisipaglingkod sa bahay n~g m~ga pinuno at sa m~ga "convento." Nang +m~ga araw na yaon, ay nakapaglagay na ang "Katipunan" n~g kaniyang +m~ga tiktik sa loob n~g pamahalaan na naghahatid kay Bonifacio n~g +m~ga balitang kailan~gan nitó. Kaya, n~g malaman niyang natuklasan na +ang "Katipunan" n~g may kapangyarihan, ay pinulong ang lahat n~g m~ga +pan~gulo sa m~ga balan~gay at m~ga kasapi sa pook n~g Kankong, +Kalookan, niyong ika 17 n~g Agosto n~g 1896. Ang pulong ay sinimulan +n~g ika 8 n~g umaga at natapos n~g magtatakipsilim na. Mainit at +mahigpit ang kanilang pagtatalo. May m~ga ayaw munang gawin ang +paghihimagsik sa kawalan n~g m~ga sandata't baril na ilalaban, +n~guni't marami ang may ibig at ayaw nang magsiuwi sa kanikanilang +bahay. Sa wakás ay pinagtibay din at bilang saksi n~g pinagkasunduan, +lahat ay nagsidukot at kinuha ang kanikanilang m~ga "cedula personal" +at pinagpupunit, tandang hindi na sila babalik sa kanikanilang bahay. +Pagkatapos ay nagpangkatpangkat na. + +55.--=Ano pa ang kanilang pinagtibay?=--Na salakayin ang Maynila +n~g ika 30 n~g buwang binanggit. Datapwa, n~g matuklasan ni P. Mariano +Gil, "cura" sa simbahan n~g Tundo, ang m~ga kasulatan n~g "Katipunan" +at pati n~g batong pinaglilimbagan n~g "recibo" nito, dahil sa sumbong +n~g isang nan~gan~galang Teodoro Patińo, na nakuha sa pagawaan n~g +pahayagang "Diario de Manila," n~g ika 19 n~g buwang ding yaon, ang +m~ga sundalo't "guardia civil" ay nagsisipagsiyasat sa m~ga +palipaligid n~g labas n~g Maynila, kaya't n~g ika 23 n~g buwang ito ay +nangyari ang unang labanan n~g m~ga iyon sa kawal n~g "Katipunan" sa +Balintawak. Sinimulan na ang panghuhuli at pagpapahirap sa m~ga +napagbintan~gan. + +56.--=Ano ang inilalaban n~g m~ga kasapi sa "Katipunan"?=--Ilang +itak, bukaweng tinulisan, palasan, m~ga "revolver" na kinuha n~g m~ga +Katipunan sa Maestranza, dalawa o tatlong baril na naagaw sa m~ga +sundalo n~g pamahalaang kastila. + +57.--=Nagpatuloy ba sa ganito?=--Oo. N~guni't itinatag na ni +Bonifacio ang kanyang pamahalaan sa "Pasong Tamo", Kalookan, at +pagkatapos sa bundok n~g "Balara", Marikina. Mula doon ay siya'y +naguutos sa tulong n~g kanyang m~ga kagawad. Ang pamahalaan n~g +"Katipunan," ay di na sa samahang ito lamang kundi binigyan na n~g +uring pangbansa. Ganitó: Presidente, Andrés Bonifacio; Ministro de +Estado, Emilio Jacinto; Ministro de Guerra, Teodoro Plata; Ministro de +Gobernacion, Aguedo del Rosario; Ministro de Gracia y Justicia Briccio +Pantas; Ministro de Hacienda, Enrique Pacheco; Secretario General, +Daniel Tria Tirona at Tesorero General, Silverio Baltazar (Kapitan sa +bayan n~g Kalookan). + +58.--=Ang pamahalaan bang iyan ang namatnugot n~g +paghihimagsik?=--Oo. Datapwa, ang nais ni Bonifacio, bagaman si +Rizal ay di nila kaayon, ay siya'y gawing pan~gulong pangdan~gal at +siya'y magawang sanggunian, bagay itong di nangyari. Nang si Rizal ay +dumating sa Maynila noong ika 5 n~g Agosto n~g 1896 na galing sa +Dapitan na pinagtapunan sa kanya, ay tinangka nina Bonifacio, Emilio +Jacinto at ibang kasamahan na siya'y itanan. Si Emilio Jacinto ay +nagsuot marinero at nagsadya sa lancha "Caridad" na kinalululanan ni +Rizal sa paglunsad sa bapor "Espańa." Kunwa'y naglilinis, at sa isang +pagkakataon ay ibinulong sa ating bayani: "Kung kayo po'y ibibilanggo, +ay ililigtás namin kayo. Kami'y nahahanda." Palibhasa'y umaasa si +Rizal sa kalinisan n~g kanyang budhi sa matapat na pakikisama niya sa +pamahalaan noon, sumagot n~g gayari: "Salamat. Huwag ninyong gawin iya +sa akin. Bayaan ninyo't nalalaman ko ang aking gagawin." Dahil dito, +ang nais na yaon nina Bonifacio ay di n~ga nangyari at sa gayo'y +napilitang magkasya na sa sarisarili nilang pamamatnugot n~g +"Katipunan." + +59.--=May m~ga palatuntunan ba ang paghihimagsik?=--Iilan lamang, +yaong lubhang kinakailan~gan sa m~ga unang pagkilos. Pinasiyahan nila +na ang magbabalita n~g pagsalakay sa Maynila, ay hihip n~g m~ga +"tambuli" mula sa m~ga bundok na kinaroroonan n~g m~ga kawal. Ang +hudyatan upang magkakilanlan ang magkakapatid ay ang salitang +"Balan~gay" na dapat sagutin n~g "Marikit." Nang ika 27 n~g Agosto, +1896 ay lumipat si Bonifacio at ang kanyang m~ga kasamahan sa pook +n~g "Balakbak," nayon n~g "Hagdangbató," at sa isang kamalig, ay +kaniyang isinulat at ipinadala sa m~ga kinauukulan ang sumusunod na +pahayag: + + + ="m~ga maginoong namiminuno, kasapi at m~ga kapatid:= + + "Sa inyong lahat ipinatutungkol ang pahayag na ito. Totoong + kinakailan~gan na sa lalong madaling panahon ay putlin natin ang + walang pan~galang panglulupig na ginagawa sa m~ga anak n~g bayan, + na n~gayo'y nagtitiis n~g mabibigat na parusa at paghihirap sa + m~ga bilangguan, na, sa dahilang ito'y mangyaring ipatanto ninyó + sa lahát n~g m~ga kapatid na sa araw n~g Sabado, ika 29 n~g + kasalukuyan, ay puputok ang paghihimagsik na pinagkasunduan + natin, kaya't kinakailan~gang sabaysabay na kumilos ang m~ga + bayan-bayan at sabaysabay na salakayin ang Maynila. Ang sino + pamang humadlang sa banal na adhikaing itó n~g bayan ay + ipinalalagay na taksil at kalaban, maliban na n~ga lamang kung + may sakit na dinaramdam o ang katawa'y maysala, at sila'y + paguusigin alinsunod sa palatuntunang ating pinagiiral.--Bundok + n~g Kalayaan, ika 28 n~g Agosto n~g 1896--ANDRES BONIFACIO." + + +60.--=Sinunod ba n~g bayan ang pahayag na iyan?=--Lahat n~g +nakabatid ay nagsisunod. Kinabukasan n~ga n~g gabi, (29) ay nagkaroon +na n~g labanan sa buong paligid n~g Maynila. Nang ika 30 n~g buang ito +ay nagkaroon na n~g mahigpit na labanan sa Balintawak, sa San Juan del +Monte at sa iba pang pook. Si Bonifacio ay nagpakita n~g di karaniwang +katapan~gan at gayon din ang kanyang m~ga kasamahan. Nasupil nila at +naagawan n~g ilang baril ang m~ga himpilan n~g guardia civil. Kaya +noon din ay ipinasya ni General Blanco, kataastaasang puno n~g Kastila +dito sa Pilipinas, na ipalagay na pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang +Maynila, Bulakan, Kapampan~gan, Nueva Ecija, Tarlak, Laguna, Batan~gan +at Kabite, at iniutos na bantayang mahigpit ang m~ga mamamayan. + +61.--=Ano pa ang ginawâ n~g pamahalaang kastila sa harap n~g m~ga +pangyayaring yaon?=--Pinagdadakip ang lahat n~g kilalang mason o +m~ga kamaganak at kaibigan nila at kinulong sa Bilibid, sa Fuerza de +Santiago at sa ibá pang sukat kapiitan, gaya n~g silong n~g m~ga kuta +(muralla) na nakakakulong sa loob n~g Maynilŕ (Intramuros). Ang m~ga +mayayamang katulad n~g m~ga Yangko (ama); Roxas, Zamora, Bautista at +iba't ibá pa'y pinaghuhuli at piniit sa bilangguan, at gayon din ang +m~ga pilipinong napapatan~gi sa dunong at sa kabuhayan. Ang m~ga +kasapi sa "Katipunan," ay pinagdadakip din at pinahirapan sa loob n~g +bilangguan. Palibhasa'y nakilala na ang kaparaanang ginagawâ sa +pagsapi,--dahil sa pagkatuklas n~g binanggit na "cura" sa Tundong si +P. Mariano Gil,--lahat n~g m~ga manggagawa sa m~ga pagawaan, ang m~ga +lalaking lumalakad sa m~ga lansan~gan sa Maynila at sa m~ga bayang +katagalugan, ay isá isáng nilililisan n~g manggas n~g baro n~g m~ga +"guardia civil" at "veterana" at tinitignan kung may piklat na gurlis +at ibinibilanggo. May m~ga ilan na nagkasugat o tinubuan kaya n~g +galis sa bisig, kahit na di sa lugal na kinukudlitan sa pagkuna n~g +dugo na inilalagda sa kasulatan n~g panunumpa n~g m~ga kasapi sa +"Katipunan," ang ibinilango, pinahirapan at pinagbabaril sa Bagumbayan +(Luneta) at sa loob n~g m~ga bilanguan. + +62.--=Ang m~ga mayayama't m~ga marurunong na pilipino ay di lamang ang +hindi kasapi sa "Katipunan" kundi kasalun~gat pa mandin nito, żbakit +sila pinagdadakip at pinabaril ang ilan?=--Si Bonifacio rin at ang +"Katipunan" ang masasabing may kagagawan n~g gayong panghuhuli. Nang +malaman ni Bonifacio na ang m~ga mayaman at m~ga litaw na pilipino, ay +ayaw sa paghihimagsik, siya'y umisip n~g isang paraan na ang m~ga +ito'y mapadamay sa paguusig sa m~ga taga "Katipunan". Una, ay nang +lalong masugatan ang puso n~g m~ga taong bayan kung makitang pati n~g +m~ga mayayaman't m~ga litaw na kababayan ay pinipiit at pinagbabaril, +at, ikalawa't higit sa una'y nang sa gayon ay lalong lumagablab ang +apoy n~g paghihimagsik. Anopa't sa kanyang pagkatunay na +manghihimagsik, ang ibig ni Bonifacio ay magkahalohalo na ang balat sa +tinalupan. Kaya, nang mairaos na ang pulong na nagpasiya n~g +pagsalakay sa Maynila, ay iniutos ni Bonifacio kina Emilio Jacinto at +Guillermo Masangkay na isabog sa ilang pook n~g Maynila ang m~ga +kasulatan na sadyang inihanda ni Bonifacio at nang m~ga alagad niya, +na nagpapakilalang ang m~ga nan~gakalagda ay m~ga kinaalam at kasapi +sa "Katipunan," bagaman ang totoo, ay hindi, at ang m~ga kasulatang +yao'y ginawa lamang at hinuwaran ang lagda n~g ilang m~ga litaw na +mayayaman at marurunong na pilipino nang sa gayo'y mapasubo o isubo +sila sa ginampanang paghihimagsik n~g bayang maralita, sa ikabubuti +n~g lahat. + +63.--=Iyan ba'y inihayag ni Bonifacio sa lahat n~g m~ga +kasapi?=--Ang ginawa niyang panghuhuwad sa m~ga lagdang binanggit +ay hindi inihayag, n~guni't talagang ipinababasa sa m~ga kasapi sa +"Katipunan" at n~g sa gayo'y lalong lumakas ang loob n~g kaniyang m~ga +alagad. Katunayan nito, ilan sa m~ga nahuli ang sa hirap sa m~ga +pasakit ay nagturó n~g nagturó sa ilang taong litaw, bagama't ang ilan +sa m~ga isinigaw ay sa gawa na lamang n~g higpit n~g m~ga parusa. + +64.--=At ano ba ang m~ga parusang iginagawad sa m~ga +hinuhuli?=--Mahaba't ma'y kahirapang isaisahin. N~gunit ang +karaniwan ay ang huwag pakanin n~g maghamaghapon; paluin sa +talampakan; palakarin sa munggo, ibitin n~g patiwarik at biglang +ibagsak; paluin n~g palasan n~g patihaya; duruin n~g aspile ang kukó; +inisin sa m~ga bartolina na maghamaghapong nakatayo; ilubog sa balon +at makasandali'y han~guin at iba't iba pa. Sa katapustapusan ay +barilin. + +65.--=Sino sino ang m~ga pinagbabaril?=--Hindi maaaring isiwalat. +Marami. Sa m~ga kasapi sa "Katipunan" ay di na kailan~gan sabihin pa. +N~guni't ang m~ga unang ipinabaril n~g pamahalaang kastila sa Luneta +noong ika 4 n~g Septiembre n~g 1896, ika 5 at 1/2 n~g hapon, ay siná: +Sancho Valenzuela, Eugenio Silvestre, Modesto Sarmiento at Ramon +Peralta. Ang m~ga masong binaril sa Maynila ay ito: Jose Rizal, +Domingo Franco, Numeriano Adriano, Moises Salvador, Luis E. Villareal, +Faustino Villaruel, Ramon Padilla, Jose Dizon at Antonio Zalazar. Sa +m~ga lalawigan naman ang m~ga masong binaril o pinatay (marami ang sa +hirap n~g m~ga parusa ay namamatay) sa gayon o ganitong kadahilanan ay +ang sumusunod: Rosalio Silos, sa Mindanao; Lauro Dimayuga, sa +Batan~gan: Domingo Cecilio, Ciriaco Sarile, Teodorico Lagonera, +Pantaleon Belmonte, Quintin Tinio, Mamerto Natividad, at Marcos Ventus +sa Nueva Ecija: Francisco Tańedo at Procopio Hilario sa Tarlak: Leon +Hernandez sa Kamarines; at ang ilan sa m~ga binaril sa Kabite ay sina +Victoriano Luciano, Maximo Inocencio, Feliciano Cabuco, Eugenio +Cabezas, Hugo Perez, Maximo Gregorio, Jose Lallana, Severino Lapidario +at Alfonso Ocampo. + +66.--=Ilang panahon nagtagal ang paghihimagsik?=--Mula n~g ika 29 +Agosto n~g 1896 hanggang noong pumasok sa Maynila ang hukbo n~g m~ga +amerikano noong ika 13 n~g Agosto n~g 1898, bagaman n~g lagdaan ang +"Pacto de Biak-na-Bato" noong ika 4 n~g Agosto n~g 1897, ay nahinto +ang labanan na inulit uli n~g Mayo n~g taong sumunod, 1898, n~g +nagbalik dito si Aguinaldo na buhat sa Hongkong. Dapat din sabihin na +naririto na ang m~ga amerikano sa Maynila, ay nakikipaglaban pa ang +kawal n~g paghihimagsik sa ilang bayan na hindi pa nahuhulog sa kamay +n~g m~ga pilipino at sa katunaya'y ang ilan ay nagsisuko o napasuko +nang naririto na sa Maynila ang hukbó n~g amerikano. + +67.--=Kailan dumating sa Pilipinas ang m~ga Amerikano?=--Noon +n~gâng unang araw n~g Mayo n~g 1898. Nagbubukang liwayway n~g +nagsipasok sa look n~g Maynila ang m~ga sasakyang-dagat na pangdima +n~g Estados Unidos at kapagkaraka'y nilusob ang m~ga sasakyang dagat +na pangdima n~g m~ga kastilŕ at m~ga ilang sandali lamang ay napipilan +at napalubog itong m~ga huli. Sa look n~g Maynila ay namalagi ang m~ga +sasakyang dagat na nagwagi hanggang noong ika 13 n~g Agosto n~g 1898 +na nilusob n~g hukbong amerikano ang Maynila at sa kanilá isinuko ang +bayang ito n~g m~ga maykapangyarihang kastila n~g araw ding yaon. + +68.--=At ang hukbo n~g "Katipunan," ay ano ang ginawa n~g araw na +yaon?=--Dapat munang sabihin na hindi na hukbo n~g "Katipuuan" ang +máitatawag sa m~ga kawal na yaong nagsipaghimagsik, sa dahilan noon +ika 24 n~g Mayo n~g 1898, nang si Emilio Aguinaldo, ay magbalik sa +Kabite na galing sa Hongkong (ika 15 n~g Mayo, 1898), ay itinanghal +niya ang kasarinlan n~g Pilipinas, na siya ang pinaka Dictador, kundi +hukbo n~g Pamahalaang Pilipinong Naghihimagsik. Noong ika 12 n~g Hunyo +n~g 1898, ay inihayag at itinanghal naman sa Kawit ang uri n~g +Pamahalaang sarili n~g Sangkapuluang Pilipinas at susog dito'y +itinatag ang Pamahalaang Pilipinong Naghihimagsik, na ang Pan~gulo ay +si Emilio Aguinaldo. Ang m~ga kawal n~ga nito, ay nangakarating at +nagsihimpil hanggang sa m~ga nayon n~g Maynila, gaya n~g Gagalan~gin, +Cervantes, Sampalok, Santa Mesa, Pako at Ermita, kasabay halos n~g +hukbong amerikano na nagsipasok n~g ika 13 n~g Agosto n~g 1898. + +69.--=Ano pa ang nangyari?=--Ang hukbo n~g Estados Unidos, ay nasa +Maynila at Kabite (kabayanan) at ang hukbong pilipino nama'y siya +n~gang sumasakop sa m~ga bayanbayan at nakikipaglabanan pa sa hukbó +n~g m~ga kastila doon sa ilang bayang nasa kamay pa n~g m~ga ito. +Nang ika 15 n~g Septiembre n~g 1898, ay idinaos sa simbahan n~g +Barasoain, Malolos, ang unang Kapulun~gang Bayan na binubuo n~g 85 +kinatawan n~g m~ga lalawigan n~g Sangkapuluang Pilipinas. Nang ika 29 +n~g Nobyembre n~g taon ding ito ay pinagtibay n~g kapulun~gang sinabi +ang Pan~guluhang-batas (Constitucion) na paiiralin sa Pilipinas at n~g +21 n~g Enero n~g 1899, ay inihayag na't pinairal ang binanggit na +Pan~guluhang-batas at tuloy itinanghal ang República Filipina sa +simbahan n~g Barasoain, Malolos. + +70.--=Bakit namayani sa Pilipinas ang hukbo n~g Estados +Unidos?=--Ganito ang nangyari: Nang ika 20 n~g Disyembre n~g 1898 +ay pinagkasunduan n~g Espańa at Estados Unidos ang paghinto n~g +kanilang digmaan, na nagmula n~g buwan n~g Abril n~g 1898. Ang +linagdaang yao'y pinagtibay n~g Senado n~g Estados Unidos n~g ika 6 +n~g Pebrero n~g 1899. Sa kasunduang ito'y ipinagkaloob n~g Espańa sa +Estados Unidos ang Sangkapuluang Pilipinas. Nang ika 4 n~g Enero n~g +1899, ay iniutos n~g Pan~gulong Mckinley n~g Estados Unidos sa kay +General Otis na siyang namiminuno sa hukbong amerikano sa Pilipinas na +ipakilala sa m~ga pilipino ang kapangyarihan n~g Estados Unidos dito. +Ang Pamahalaang pilipino ay tumutol at ayaw kilanlin ang nasabing +kapangyarihan at karakaraka'y inihanda ang m~ga kawal sa pakikibaka. +Lahat n~g katwiran n~g isang bayang natutong maghimagsik ay ginamit. +Nang kagabihan n~g ika 4 n~g Pebrero n~g 1899, isa sa m~ga pinuno n~g +hukbong pilipino ang ibig bumagtas sa tulay n~g San Juan del Monte, +n~guni't siya'y binaril n~g nakabantay doon na isang sundalong +amerikano. Dito na nagsimula ang pakikibaka n~g hukbong amerikano +laban sa hukbong pilipino na nagtagal n~g ilang taon, hanggang sa +napipilan n~g lakas n~g malaki at mayamang Estados Unidos ang kamuraan +at kahinaan n~g Republica Filipina. + +71.--=Kailan lamang nagsisuko ang lahat n~g ating kawal?=--Baga +ma't si Emilio Aguinaldo ay nadakip n~g ika 23 n~g Marso n~g 1901, +sina general Lukban, sa Samar, at si Malvar, sa Batan~an, ay +nagsilaban pa at nagsisuko na lamang na kasama ang kanilang m~ga kawal +n~g talagang supil na supil na n~g kalaban at wala n~g makain. Ang +una'y sumuko n~g Pebrero n~g 1902 at ang ikalawa ay n~g Hunyo n~g +tinuran ding taon. + + + + +=XI= + +=TAGUMPAY AT PAHIMAKAS= + +72.--=Samakatwid ang panghihimagsik n~g "Katipunan" n~g Agosto n~g +1896, ay siyang pinanggalin~gan n~g Hukbo n~g Pilipino at siyang +ginamit sa pagtatatag n~g Republica Filipina?=--Oo. At salamat sa +paghihimagsik na yaon ay taas ang noo n~g bayan natin sa paghin~gi n~g +kalayaan at kasarinlan. Anopa't ang isang bayang natutong maghimagsik +dahil sa kanyang kasarinlan ay karapatdapat na mabuhay n~g malaya. + +73.--=Lahat ba'y kumikilala sa kadakilŕan n~g ginawa ni Bonifacio at +n~g "Katipunan" ukol sa Bayan?=--Nang m~ga unang araw ay hindi, +lalunglaluna ang m~ga pusakal niyang kalaban na m~ga "fraile." Sa +pahayagan n~g m~ga ito na ang pamagat ay "Libertas" ay sinabing kung +ipagtatayo, raw n~g monumento si Andrés Bonifacio ay mapan~gan~ganlang +"monumento al crimen," at ang m~ga heswita nama'y ipinalalagay na ang +amá n~g "Katipunan" ay isang "criminal" sa kasaysayan n~g Pilipinas na +itinuturo nila sa m~ga bata sa Ateneo de Manila. Ito'y tinutulan n~g +m~ga pahayagang pilipino at n~g ilang m~ga litaw na kababayan. + +74.--=Ano ang ginawŕng paran~gal n~g bayan kay Bonifacio at sa +"Katipunan"?=--Mula n~g taong 1901 sa isang pook nitong Maynila, sa +daang Alvarado, ay nagdadaos taón-taón n~g paran~gal na alaala sa amá +n~g "Katipunan." Untiunti ay lumalaki ang ginagawang yaon at +lumalaganap sa ibang m~ga pook n~g Tundo. Nan~g ika 3 n~g Septiembre +n~g 1911, sa balak n~g m~ga pahayagang tunay na makabayan na "El +Renacimiento" at "Muling Pagsilang" at sa pagaambagambagan n~g m~ga +taong bayan, ay itinayo ang bantayog sa Balintawak, na bilang alaala +sa m~ga bayani n~g panghihimagsik n~g 1896. Ang Legislatura Filipina +naman, sa balak n~g Kapulun~gang Bayan, ay naglaan na n~g salaping +igugugol sa isang bantayog sa nayon n~g Kalookan na kahahangganan n~g +daang "Avenida Rizal," bilang alaala at pagbubunyi n~g bayan kay +Andrés Bonifacio. At noong ika 30 n~g Nobyembre n~g 1920, ang Senador +Lope K. Santos, ay nagharap sa Senado n~g isang mungkahing kautusan na +itinatakdaang araw na pan~gilin ang ika 30 n~g Nobyembre, bilang +alaala sa araw na iyan na kapan~ganakan ni Andrés Bonifacio. +Pinagtibay naman n~g Legislatura Filipina at ang bilang n~g batas ay +2946. Kayâ, mula noong ika 30 n~g Nobyembre n~g taong 1921, ay +ginagawa n~g pan~gilin ang araw na ito sa taon-taon. Sa gayo'y +napagtibay na n~g m~ga tunay na Kinatawang-bayang nagsisibuo n~g +Senado at n~g Cámara de Representantes; ang mahalagang utang n~g +Sangbayanang Pilipinas kay Andrés Bonifacio at sa "Kataastaasan +Kagalanggalang Katipunan n~g m~ga Anak n~g Bayan," na pinagmulan n~g +tagumpay n~g minimithing Kasarinlan sa puso n~g lahat. + +75.--=Kailan namatay si Bonifacio at ano ang ikinamatay?=--Ang m~ga +tanóng na iyan ay mahabang salaysayin. Gayon man, ay pagaralan nating +ipatanto ang ilang bagay ukol sa pagkapatay sa kanya. Sa dahilang +hindi nagkakaisa noong m~ga unang buan n~g taong 1897, ang m~ga pinuno +n~g Paghihimagsik, na nasa sa Kabite, na sina Bonifacio, Aguinaldo at +iba pa ukol sa m~ga kaparaanan n~g kanilang ginagampanan, ay nagkaroon +n~g m~ga hinanakitan sa loob ang isa't isa. Ang hinanakitang yao'y +isinaysay ni Bonifacio na rin sa dalawa niyang sulat kay Emilio +Jacinto, na ginawa sa Naik ukol sa ika 16 n~g Abril ang isá at ang isá +nama'y ukol sa ika 24 n~g buan ding ito n~g taong 1897 na yari sa +Limbon. Anopa't sa ikalawang sulat ay sinasabing siya'y mayhinala na +sina Aguinaldo at ang m~ga kapangkat nito'y ibig "isuko ang buong +Revolucion." + + + "Isang balitang nakasusuka--ang wika ni Bonifacio sa sulat + niyang ito kay E. Jacinto--ay ang kataksilan n~g m~ga + namiminuno sa "Magdalo". Sila'y napasakop sa kapatawaran + (indulto) o kumampí sa m~ga kastila. Ang tinurang m~ga puno ay + sina: Daniel Tirona, Ministro de la Guerra; José del Rosario, + Ministro del Interior; José (?) Cailles, Teniente general, at ang + iba pang m~ga tagá Tansá at pati n~g "cura" roon, na m~ga + alipuris ni Kapitang Emilio." + + +Nang 1896, ay may dalawang pangkat sa lalawigang Kabite na +nagsisipamatnugot sa paghihimagsik doon. "Magdalo" ang pamagat n~g isa +na pinan~gun~guluhan ni Baldomero Aguinaldo (kapatid ni Kapitang +Emilio), at ang isa nama'y pinamagatang "Magdiwang," na +pinan~gun~guluhan naman ni Mariano Alvarez. Ang nasasakupan n~g una'y +ang m~ga bayang Kawit, Imus, Bakood, Perez Dasmari~nas, Silang, Mendez +Nuńez at Amadeo, at ang nauukol naman sa huli'y ang iba pang m~ga +bayan n~g tinurang lalawigan. + +Nang makapasok na ang hukbó n~g m~ga kastila sa maraming bayan n~g +Kabite, mula n~g mapatay ang bayaning si Evangelista sa Sapote, n~g +ika 17 n~g Pebrero n~g 1897, ang pangkat na "Magdalo" ay umurong sa +San Francisco de Malabon at umanib sa pangkat na "Magdiwang." At upang +magkaroon n~g pagkakaisa sa pamamatnugot n~g paghihimagsik doon, noong +ika 12 n~g Marzo n~g 1897, ay nagdaos n~g isang pulong silang m~ga +nagsisibuo n~g dalawang pangkat upang itatag ang isang Pamahalaang +Tagapamatnugot n~g Paghihimagsik sa "casa-hacienda" sa Tejeros. Ang +nan~gulo ay si Andrés Bonifacio na rin. Bago idaos ang halalan n~g +m~ga magsisibuo n~g tinurang Pamahalaan ay ipinatalastas ni Bonifacio +na, anoman ang kalabasan, ay kaniang igagalang. Ginawa ang halalan at +ang kinalabasan ay itó: Emilio Aguinaldo, Pan~gulo; Mariano Trias, +Ikalawang-pan~gulo; Pan~gulong hukbo, Artemio Ricarte; +Taga-Pamatnugot n~g Digma, Emiliano Riego de Dios; at si Bonifacio ay +Director del Departamento del Interior. Si Bonifacio ay hindi tumutol +sa kinalabasan n~g halalan; n~gunit si Daniel Tirona, ay tumutol sa +pakakahalal kay Bonifacio, at ipinalagay na "dapat ihalal si José del +Rosario sa tungkol na pinaglagyan kay Bonifacio," pagkat ang taong +kanyang ipinalalagay ay "lalong maykaya kay sa napahalal, sa +tungkuling hahawakan." Dito, umanó, nagpakita n~g hinanakit at poot si +Bonifacio. Nagkaroon n~g m~ga kasulatan n~g pagtutol sa halalang +binanggit sa una. May m~ga tutol na linagdaan nina Andrés Bonifacio, +Procopio Bonifacio, Mariano Trias, Pio del Pilar, Artemio Ricarte at +Severino de las Alas. Makalipas araw, ay naapula rin ang tutulan at +ang isa't isa sa m~ga nahalal at sampu n~g m~ga pinunong sakop n~g +Pamahalaang yaon, ay paraparang nagsisumpa n~g kanikanilang tungkol. +Sa sama n~g loob, ang ginawa ni Bonifacio at n~g dalawa niyang +kapatid na sina Procopio at Ciriaco ay nilisan ang Kabite at +pumatun~go sa m~ga bundok n~g San Mateo. Sila'y hinabol n~g m~ga kawal +ni Aguinaldo. Napatay ang kapatid niyang si Ciriaco. Si Andrés +Bonifacio ay nagkaroon n~g tatlong sugat at siya'y binihag n~g m~ga +humabol sa kanila pati n~g isa niyang kapatid. Dinala sila sa Naik at +pagkatapos sa Marigundong. Tatló naman ang nasugatan sa nagsihabol. + +76.--=At ano ang ginawâ sa kanila?=--Sa "Bundok Buntis" sila +inihantong. Isang "Hukom n~g Digma" ang itinatag upang ang magkapatid +ay mahatulan sa ibinubuhat na kasalanang umano silang dalawa'y +nagtatayo n~g isang lakas na isasalun~gat sa Paghihimagsik at +nag-sisiiwas sa Pamahalaan n~g Paghihinmagsik. Ang tinurang hukom, ay +pinan~gun~guluhan n~g binitay na si General Noriel at ang iba pang +nagsisibuó, ay siná Clemente J. Zulueta; Pedro Lipana, Juez +Instructor; Santos Nocon, Fiscal; at m~ga saksi ay sina Agapito Bonzon +at Pedro Sison. Ang tagapagtanggol ni Andrés Bonifacio ay si Teodoro +Gonzalez, na naging kalihim niya. Ang naging hatol n~g Hukuman ay +ipadala silang magkapatid sa pook n~g Look, Batan~gan, upáng doon sila +mamalagi. Datapwâ, dahil, umanó, sa matinding pagsalakay n~g hukbó n~g +m~ga kastila at sa mahigpit na kahilin~gan n~g marami na di kaayon ni +Bonifacio, ang magkapatid, ay binaril sa "Bundok Buntis," noong ika +"10 n~g Mayo n~g 1897," isáng araw bago mapasok n~g hukbong Kastilŕ +ang Marigondong. + +Malaking pagdaramdam ang naghari sa lahat, n~g mabalitaan ang naging +wakás n~g buhay n~g Amá n~g "Katípunan." Gayon man, ay hindi rin +nagkapangkatpangkat ang m~ga kawal n~g Paghihimagsik at ang lahat ay +kumilala sa m~ga nahalal na pinunong nagsisipamatnugot n~g +Paghihimagsik sa ilalim n~g kataastaasang pan~gun~gulo ni Emilio +Aguinaldo. May m~ga ibá pang balita ukol sa nangyaring iyan kay +Bonifacio. Datapwa, sa ganang atin, ay maaring buuin ang m~ga +pangyayaring yaon ukol sa pagkamatay niya, sa ganitó: + +Na, siná Bonifacio at m~ga kapatid ay hindi kaayon nina Aguinaldo at +m~ga kapangkat nitó at ang gayo'y pinagmulan n~g samaan n~g loob n~g +isá't isá; + +Na, ang samaan n~g loob na yaon, ay tumimo sa puso ni Bonifacio, +pagkaraan n~g halalang ginawa n~g m~ga Tagapamatnugot n~g +Paghihimagsik; + +Na, si Bonifacio ay humiwalay sa Pamahalaang yaon, at ayaw kilanlin at +sila'y lumaban sa humabol sa kanila; + +Na, siya'y hinatulan n~g isáng sadyang Hukuman ukol sa m~ga panahong +yaon, at siya't ang kanyang kapatid, ay binaril sanhi sa m~ga +kadahilanang nabanggit na; at + +Bagaman nangyari ang m~ga malulungkot na bagay na yaon, ang +Pamahalaang Tagapaghimagsik na binanggit, ay kinilala n~g m~ga +pinamamahalaan at n~g madlang kampon; at ang Paghihimagsik na siyang +pan~gunahing layon ni Bonifacio, ay naganap n~ga. + +77.--=Anó ang palapalagay hinggil sa pakakapatay kay +Bonifacio?=--Hindi nagkakaisa ang lahat sa kanilang kuro at palagay +ukol sa pagkapatay na yaon sa Ama n~g ating Paghihimagsik. +Nagkakasalun~gatan at nagkakaibá. May nagsasabing tumpak at may +nagsasabing hindi. Si José Clemente Zulueta ang siyang, umanó, +nagsabi, na "Kailan~gan sa ikapagtatagumpay n~g Paghihimagsik ang +pagkapatay kay Bonifacio, n~g m~ga panahong yaon": at ang kilalang +mananalaysay na si Epifanio de los Santos, sa kanyang isinulat ukol +kay Bonifacio, na pinagkunan n~g ilang mahalagang salaysay n~g munting +aklat na ito, ay wari'y nagpapakilala n~g pagsang-ayon sa kurňng yaon +ni Zulueta; subali't si Mabini, ang Dakilang Lumpo, ay kasalun~gat. +Anitó sa kanyang talŕang ukol sa Paghihimagsik: + + + "Sino mang sumuri--ang wika ni Mabini--ay walang matatagpuang + bahagya mang katwiran na sukat magpagaan sa inasal na yaon ni + Aguinaldo (kay Bonifacio). Si Andrés Bonifacio--ang patuloy--ay + dî maipalalagay na may mababang kakayahan at dunong sa sinoman sa + m~ga napahalal sa pulong na yaon, (halalan n~g ika 12 n~g Marzo, + 1897) bagkús pa n~gang nagpakita n~g katalinuhan at kakayahang dî + karaniwan sa kanyang pakakapagtatag n~g "Katipunan". Lahat n~g + m~ga manghahalal ay paraparang m~ga kaibigan ni G. Emilio + Aguinaldo at ni G. Mariano Trias na nan~gagkakaisá, samantalang + si Bonifacio ay pinagaalinlan~ganan, bagama't nagpakilala n~g + isáng malinis na kaugalian, dahil lamang sa siya'y hindi tagá + Kabite; iyan, ang sanhi n~g kanyang hinanakit. Ganoon pa man, ang + paghihinanakit na ito ni Bonifacio ay dî niya ipinakilala sa + anomang marahas na pagtutol, at sa katunaya'y n~g makita niyang + sinoma'y dî nagsusumakit sa ikapagkakasundo nila, ay nagkasya na + lamang sa pagalis sa lalawigan n~g Kabite upáng tumun~go sa San + Mateo na kasama ang kanyang m~ga kapatid. Kung aalagatain na si + G. Aguinaldong nahalal na pinuno, ay siyang kaunaunahang dapat + managot sa dî paggalang at pagsunod sa Pan~gulo n~g "Katipunan" + na kanyang kinasasaipan; kung gugunitain na ang pagkakasundo nilá + ay siyang tumpak na lunas sa mahigpit at maselang katayůan n~g + Paghihimagsik, ang sanhi n~g pagkakapatay (kay Bonifacio), ay dî + maaring ipalagay kundî isáng han~garin lubhang nakasisirang puri + doon: sa ano't paano man ang gayong kapaslan~gan ay siyáng + kauunaunahang tagumpay n~g pagiimbot laban sa tunay na pagibig sa + bayan...." + + +Sa pagaalaalang baká hindî namin naisalin sa wikŕng sarili ang tunay +na kahulugan n~g m~ga pan~gun~gusap ni Mabini, ay sipiin nating +buôngbuô ang kanyang sulat sa wikŕng kastilŕ, na anya'y: + + + "La critica no encuentra justificación ni siquiera atenuante para + esta conducta del Sr. Aguinaldo. Andrés Bonifacio no era menos + instruido que cualquiera de los elegidos en la reunión + mencionada, y habia demostrado sagacidad no común organizando + el Katipunan. Todos los electores eran amigos de Don Emilio + Aguinaldo y Don Mariano Trias que estaban unidos, mientras que + Bonifacio era mirado con desconfianza, a pesar de haber + demostrado un carácter íntegro, solamente porque no era de la + provincia; asi se explica su resentimiento. Sin embargo esto no + se manifestó por ningún acto de violenta oposición, pues, viendo + que nadie trabajaba por la reconciliación, se contentó con salir + de la provincia para San Mateo en compańia de sus hermanos. + Cuando se considera que el Sr. Aguinaldo, jefe elegido, habia + sido el primer responsable de insubordinación al jefe del + Katipunan a que pertenecia como miembro: cuando se reflexióna que + la reconciliación era la única solución apropiada al estado + critico de la revolución, el móvil del asesinato no puede + atribuirse sino a sentimientos que altamente deshonran a aquel: + de todos modos semejante crimen constituye el primer triunfo de + la ambición personal contra el verdadero patriotismo...." + + +Sa harap naman n~g matipuno at may katulisang m~ga pan~gun~gusap na +iyan ni Mabini, ay naitó ang ilang katotohanan. Sa sariling taláan n~g +asawa ni Bonifacio, na ang sagisag ay "Lakambini," na ipinadala kay +Emilio Jacinto, ay sinasabing si Coronel Agapito Bonson, ay siyang sa +boong pitagan ay umanyaya sa kanyang asawa, "upang magawa ang +pakikipagkasundo," anyaya ito na tinanggihan ni Bonifacio. Si Antonio +Guevara naman, isá sa m~ga kaayon ni Bonifacio, sa isáng sulat, kay +Emilio Jacinto buhat sa Laguna, ika 3 n~g Mayo, 1897, ay nagsasabing +sina Coronel Intong at ibá pang puno ay nagsadya sa bahay ni +Bonifacio, upang hikayatin ito na mili n~g bayang ibig niyang +karoroonan n~g sa gayo'y huwag silang magkahiwahiwalay. Hindi +tinanggap ang gayong anyaya at payo, at sumagot n~g ganito: + + + "Patatawarin ninyo kundi ko matanggap ang inyong anyaya sa akin. + Di na ako manunumhalik kailan man, pagka't hindi ko na matitis + ang m~ga ginawâ sa akin. Una'y pinagdadamutan kami sa kakanin, at + żanó ang aking gagawin sa m~ga balo't nan~gaulila, ang m~ga + anak at m~ga asawa, na nan~gatirá dahil sa labanan sa Malabon at + Nobeleta? Inaakala ko--ang patuloy--na kung sa inyó mangyayari + ang m~ga bagay na itó at buo ang inyong m~ga puso, kayo mang + iyan, ay aabutin din n~g yamot at hinawa. Ikalawa: naririnig ko + rian na akó raw ay isang taong walang kabuluhan dito sa lalawigan + n~g Kabite at sa gayo'y dapat akong huwág kilalanin. Sa ganito + n~ga, ang marapat ay lisanin ko ito, yayamang di mawawalan n~g + maaawa sa akin sa m~ga lalawigan n~g Maynilŕ, Bulakán al Nueba + Esiha." Ang sagot n~g m~ga kausap ay, "Kung gayon, ay kami'y + magsisiuwi na pagka't ang m~ga tao nami'y hindi pa nagsisikain." + + +Katotohanan din naman na, kung napipilan ang paghihimagsik sa +lalawigan n~g Kabite, ay nakaganti naman sa pagsalakay na ginawa sa +m~ga kaaway sa Batan~gan, Laguna, Rizal, Bulakan, Bataan, Nueba Esiha, +Kapangpan~gan, Tarlak, Pangasinan, at iba pa. Ito'y nangyari +pagkatapos nang mapatay si Bonifacio. Sa makatuwid, ang pagkakaisa ay +di nasira n~g gayong napakalungkot na pagkitil sa buhay n~g Ama n~g +Paghihimagsik. Parapara pang nan~gagkaroon n~g ibang tapang, ayon sa +m~ga nagawŕng pagpapagupo sa hukbó n~g m~ga Kastila, na natatalá sa +Kasaysayan, hanggang sa napilitang kilanlin n~g pamahalaang kastilŕ +ang pamahalaan n~g Paghihimagsik sa tinatawag na kasunduan sa +"Biak-na-Bato." + +Gaya n~g sinabi na, mahabang salaysayin ang buong pangyayari hinggil +sa pagkamatay kay Andrés Bonifacio. N~guni't sa ano't paano man, ay +minsan pang napatunayan na ang m~ga dakilang bayani n~g isang bayan o +n~g isang adhikang matayog na pangpatubós, katulad ni Andrés +Bonifacio, ay karaniwang namamatay sa "hindi talaga n~g Dios." At +napatunayan din naman ang pagibig sa Tinubuan n~g m~ga kawal n~g +"Katipunan" at gayon din n~g bayan sa pagsunod sa "iisang +pamamanihala," bagama't kinitlan n~g buhay ang nagsikap, nagmunakala +at nagsimulâ n~g Paghihimagsik, at iyang kalinisan n~g adhikŕ n~g m~ga +taong bayan sa pakikibaka dahil sa ikalalayŕ n~g lupang sarili, ay +napatampok hanggang sa naihatid sa tagumpay ang Bayan. + +Samantala'y pabayaan na natin ang Istorya--na dî maŕarěng magbulaan at +pabulaanan--na maalam maggawad n~g marahás na parusa sa sinomang sa +kanya'y magkulang, ang siyang magpasyá sa pagkamatay na iyan n~g +Dakilŕng Dukhâ n~g ating Lahî. + +78.--=May m~ga sulat bang naiwan si Bonifacio?=--Mayroon. M~ga +pahayag ukol sa paghihimagsik, "Ang dapat mabatid n~g m~ga Tagalog," +"Ang Pagibig sa Tinubuang bayan," (tula) at iba pa. N~guni't ang +lalong pinakamahalaga, bukod sa palatuntunan at m~ga aral n~g +"Katipunan," at ang "Katungkulang gagawin n~g m~ga Anág n~g Bayan," ay +ang "Huling Paalam" ni Rizal, na kanyang isinatagalog sa gitna n~g +pagdadagundong n~g Paghihimagsik, na siyang inaawit n~g ating m~ga +kawal n~g sila'y nakikipaglaban sa Kastilŕ. + +Naito ang pahimakas ni Rizal na isinatagalog niya: + +=PAHIMAKAS NI DR. JOSE RIZAL= + + Pinipintuho kong Bayan ay paalam, +lupang iniirog n~g sikat n~g araw, +mutiang mahalaga sa dagat Silan~gan, +kalualhatiang sa ami'y pumanaw. + + Masayang sa iyo'y aking idudulot +ang lanta kong buhay na lubhang malungkot; +maging marin~gal man at labis alindog +sa kagalin~gan mo ay akin ding handog. + + Sa pakikidigma at pamimiyapis +ang alay n~g iba'y ang buhay na kipkip, +walang agam-agam, maluag sa dibdib, +matamis sa puso at di ikahapis. + + Saan man mautas ay di kailan~gan, +cípres ó laurel, lirio ma'y patun~gan +pakikipaghamok, at ang bibitayan, +yaon ay gayon din kung hiling n~g Bayan. + + Ako'y mamatay, n~gayong namamalas +na sa silan~ganan ay namamanaag +yaong maligayang araw na sisikat +sa likod n~g luksang nagtabing na ulap. + + Ang kulay na pula kung kinakailan~gan +na maitim sa iyong liway-way, +dugo ko'y isabog at siyang ikinang +n~g kislap n~g iyong maningning na ilaw. + + Ang aking adhika sapul magkaisip +n~g kasalukuyang bata pang maliit, +ay ang tanghaling ka at minsan masilip +sa dagat Silan~gan hiyas na marikit. + + Natuyo ang luhang sa mata'y nunukal, +taas na ang noo't walang kapootan, +walang bakás kunot n~g kapighatian +gabahid man dun~gis niyong kahihiyan. + + Sa kabuhayang ko ang laging gunita +manin~gas na aking ninanasa-nasa +ay guminhawa ka ang hiyaw n~g diwa +pag hin~gang papanaw n~gayong biglang-bigla. + + Ikaw'y guminhawa laking kagandahang +ako'y malugmok, at ikaw ay matanghal, +hinin~ga'y malagot, mabuhay ka lamang +bangkay ko'y masilong sa iyong Kalan~gitan. + + Kung sa libin~gang ko'y tumubong mamalas +sa malagong damo mahinhing bulaklak, +sa man~ga labi mo'y mangyaring ílapat, +sa kaluluwa ko halik ay igawad. + + At sa aking noo nawa'y iparamdam, +sa lamig n~g lupa n~g aking libin~gan, +ang init n~g iyong pag hin~gang dalisay +at simoy n~g iyong pag giliw na tunay. + + Bayaang ang buwan sa aki'y ititig +ang liwanag niyang lamlám at tahimik, +liwayway bayaang sa aki'y ihatid +magalaw na sinag at han~ging hagibis. + + Kung sakasakaling bumabang humantong +sa cruz ko'y dumapo kahi't isang ibon +doon ay bayan humuning hinahon +at dalitin niya payapang panahon. + + Bayaan ang nin~gas n~g sikat n~g araw +ula'y pasin~gawin noong kainitan, +magbalik sa lan~git n~g boong dalisay +kalakip n~g aking pagdaing na hiyaw. + + Bayaang sino man sa katotong giliw +tan~gisang maagang sa buhay pagkitil: +kung tungkol sa akin ay may manalan~gin +idalan~gin Báyan yaring pagka himbing. + + Idalan~ging lahat yaong nan~gamatay, +nan~gagtiis hirap na walang kapantay; +m~ga iná naming walang kapalaran +na inahihibik ay kapighatian. + + Ang m~ga bao't pinapan~gulila, +ang m~ga bilangong nagsisipag dusa: +dalan~ginin namang kanilang mákita +ang kalayaan mong, ikagiginhawa. + + At kung ang madilim na gabing mapanglaw +ay lumaganap na doon sa libin~gan't, +tan~ging m~ga patay ang nan~gag lalamay, +huwag bagabagin ang katahimikan. + + Ang kanyang hiwaga'y huwag gambalain: +kaipala'y marin~gig doon ang taginting, +tunog n~g gitara't salterio'y mag saliw, +ako. Báyan, yao't, kita'y aawitin. + + Kung ang libin~gan ko'y limót na n~g lahat +at wala n~g kruz at batóng mábakas, +bayang lina~gin n~g taong masipag, +lupa'y asarolin at kanyang ikalat. + + At m~ga buto ko ay bago matunaw +máowi sa wala at kusang maparam, +alabók n~g iyong latag ay bayaang +siya ang babalang doo'y makipisan. + + Kung magka gayon na'y aalintanahin +na ako sa limot iyong ihabilin +pagka't himpapawid at ang pan~ganorin +m~ga lansan~gan mo'y aking lilibutin. + + Matining na tunóg ako sa din~gig mo, +ilaw, m~ga kulay, masamyong paban~gó, +ang úgong at awit, pag hibik sa iyo, +pag asang dalisay n~g pananalig ko.. + + Báyang iniirog, sákit niyaring hirap, +Katagalugang kong pinakaliliyag, +dingin mo ang aking pagpapahimakas: +diya'y iiwan ko sa iyo ang lahat. + + Ako'y patutun~go sa walang busabos, +walang umiinis at verdugong hayop: +pananalig doo'y di nakasasalot, +si Bathala lamang doo'y haring lubos. + + Paalam, magulang at m~ga kapatid +kapilas n~g aking kaluluwa't dibdib +m~ga kaibigan bata pang maliit +sa aking tahanan di na masisilip. + + Pag pasalamatan at napahin~ga rin, +paalam estran~gerang kasuyo ko't aliw. +paalam sa inyo m~ga ginigiliw: +ˇmamatay ay siyang pagkagupiling! + + +=KATUNGKULANG GAGAWIN N~G M~GA= +=ANAK N~G BAYAN= + +(_Dekálogong sinulat ni Andrés Bonifacio_) + +I + +Ibigin mo ang Dios n~g boong puso. + +II + +Pakatandaang lagi na ang tunay na pagibig sa Dios ay siya ring pagibig +sa Tinubuan, at iyan din ang pagibig sa kapwa. + +III + +Itanim sa iyong puso na, ang tunay na kahalagahan n~g puri't +kaginhawahan ay ang ikaw'y mamatay dahil sa ikaliligtas n~g +Inang-Bayan. + +IV + +Lahat n~g iyong mabuting hangad ay magwawagi kapag ikaw'y may hinahon, +tiyaga, katwiran at pag-asa sa iyong inaasal at ginagawa. + +V + +Pagin~gatan mo, kapara n~g pagiin~gat sa sariling puri, ang m~ga pasya +at adhikain n~g K.K.K. + +VI + +Katungkulan n~g lahat na, ang nabibin~git sa malaking kapahamakan sa +pagtupad n~g kanyang tungkulin ay iligtas sukdang ikapariwara n~g +sariling buhay at kayamanan. + +VII + +Ang kaugalian natin sa ating sarili at sa pagtupad n~g ating tungkol +ay siyang kukunang halimbawa n~g ating kapwa. + +VIII + +Bahaginan mo n~g iyong makakayanan ang sino mang mahirap at +kapus-palad. + +IX + +Ang sipag sa paggawa na iyong ikabubuhay ay siyang tunay na sanhi n~g +pagibig, pagmamahal sa sarili, sa iyong asawa't m~ga anak, sa iyong +kapatid at m~ga kababayan. + +X + +Parusahan ang sinomang masamang tao't taksil at purihin ang mabubuting +gawa. Dapat mong paniwalaan na ang tinutun~go n~g K.K.K. ay m~ga +biyaya n~g Dios; na anopa't ang m~ga ninasa n~g Inang-Bayan, ay m~ga +nasain din n~g Dios. + +(_Salin n~g nasa sa wikang kastila_) + + +=M~GA TALANG MATATAGPUAN SA AKLAT NA ITO= + +=1521.=--Ika =26 n~g Marzo=, kaunaunahang pagdatal sa Pilipinas +n~g m~ga kastila. + +=1863.=--Ika =30 n~g Nobyembre=, kapan~ganakan kay Andrés +Bonifacio. + +1872.--Ika 28 n~g Pebrero, pagbitay kiná Gomez, Burgos at Zamora. + +1892.--Ika 26 n~g Hunyo, paglunsad ni Rizal sa Maynila. + +=1892.=--Ika =7 n~g Hulyo=, pagkakapabilanggo kay Rizal ni +General Despujol, sa Fuerza de Santiago. + +=1892.=--Ika =7 n~g Hulyo=, pagkakatatag n~g "Katipunan." + +1896.--Ika 1 n~g Enero, pagkakahalal sa m~ga magsisibuo n~g +Pan~guluhan n~g "Katipunan." + +1896.--Ika 1 n~g Enero, unang labas n~g pahayagan n~g "Katipunan" na +ang pamagat ay "Kalayaan." + +1896.--Buwan n~g Mayo, sinugo ni Bonifacio si Dr. Valenzuela kay +Rizal. + +1896.--Ika 5 n~g Hulyo, sulat n~g pinuno n~g sibil na si Sityar sa +m~ga pinunong kastila sa Maynila. + +1896.--Ika 5 n~g Agosto, paglunsad ni Rizal sa Maynila buhat sa +Dapitan. + +1896.--Ika 5 n~g Agosto, tinangka n~g m~ga "Katipunan" na iligtas si +Rizal. + +1896.--Ika 13 n~g Agosto, sulat n~g "cura" sa Sampiro kay Luengo. + +=1896.=--Ika =17 n~g Agosto=, pulong na idinaos n~g "Katipunan" +sa "Kankong." + +=1896.=--Ika =19 n~g Agosto=, pagkatuklas n~g "Katipunan" ni P. +Mariano Gil. + +1896.--Ika 27 n~g Agosto, paglipat nina Bonifacio sa Balakbak. + +1896.--Ika 28 n~g Agosto, pagkalagda n~g pahayag sa paghihimagsik. + +1896.--Ika 29 n~g Agosto, pasyang pagsimula n~g paghihimagsik, na +iniuutos sa pahayag ni Bonifacio. + +=1896.=--Ika =29 n~g Agosto=, pagkakalabanang mahigpit n~g m~ga +"Katipunan" at kawal n~g kastila sa Balintawak at iba pa. + +=1896.=--Ika =30 n~g Agosto=, araw na ipinasyang pagsalakay sa +Maynila. + +=1896.=--Ika =30 n~g Agosto=, ipinasya ni General Blanco na +gawing pook n~g digmaan ang m~ga lalawigang Maynila, Bulakan at iba +pa. + +=1896.=--Ika =4 n~g Septiembre=, kaunaunahang m~ga ipinabaril +n~g m~ga kastila. + +1897.--Ika 17 n~g Pebrero, pagkakapasok n~g m~ga kastilŕ sa Sapote. + +1897.--Ika 17 n~g Pebrero, pagkapatay kay Evangelista. + +=1897.=--Ika =12 n~g Marzo=, halalan sa "casa-hacienda" sa +Tejeros, Kabite. + +1897.--Ika 24 n~g Abril, sulat ni Bonifacio kay Emilio Jacinto. + +1897.--Ika 3 n~g Mayo, sulat kay Emilio Jacinto ni Antonino Guevara. + +=1897.=--Ika =10 n~g Mayo=, pagkabaril kay Bonifacio at sa +kanyang kapatid na si Procopio. + +=1897.=--Ika =4 n~g Agosto=, Kasunduan sa Biak-na-Bato. + +1898.--Abril, pagsimula n~g digmaan n~g Espańa at Estados Unidos. + +1898.--Ika 1 n~g Mayo, pagkakapalubog n~g m~ga pangdigmang dagat n~g +m~ga amerikano sa m~ga pangdigma n~g m~ga kastila. + +1898.--Ika 15 n~g Mayo, paglunsad ni Aguinaldo sa Maynila, buhat sa +Hongkong. + +=1898.=--Ika =24 n~g Mayo=, pagtanghal n~g paghimagsik at +pagiging Dictador ni Aguinaldo. + +1898.--Ika. 12 n~g Hunyo, pagkukatanghal n~g uri n~g Pamahalaang +sarili. + +=1898.=--Ika =13 n~g Agosto=, pagsuko n~g Maynila sa m~ga +amerikano. + +=1898.=--Ika =15 n~g Septiembre=, pagkakaraos n~g unang +kapulun~gang-bayan n~g pamahalaang sarili sa Malolos. + +1898.--Ika 29 n~g Nobyembre, pagkakapagtibay n~g pan~gulong-batas +(Constitucion). + +1898.--Ika 20 n~g Disyembre, paghinto n~g digmaan n~g Espańa at +Estados Unidos. + +1899.--Ika 4 n~g Enero, pagkakapagutos n~g Pan~gulong McKinley na +ipakilala sa m~ga pilipino ang kapangyarihan n~g Estados Unidos. + +=1899.=--Ika =21 n~g Enero=, pagkakatatanghal n~g Republica +Filipina sa Malolos. + +=1899.=--Ika =4 n~g Pebrero=, simula n~g labanan n~g m~ga +amerikano at pilipino. + +1899.--Ika 6 n~g Pebrero, pagkakapagtibay n~g Senado n~g Estados +Unidos sa kasunduan n~g bayang ito at n~g Espańa ukol sa Pilipinas. + +=1901.=--Ika =23 n~g Marzo=, pagkakadakip kay Emilio Aguinaldo. + +1901.--Abril, simula n~g hayagang pagpaparan~gal kay Bonifacio sa +daang Alvarado. + +1902.--Pebrero, pagsuko ni General Lukban. + +=1902.=--=Hunyo=, pagsuko ni General Malvar. + +=1911.=--Ika =3 n~g Septiembre=, pagtatayo n~g bantayog sa m~ga +Bayani n~g 96. + +1920.--Ika 30 n~g Nobyembre, paghaharap in Senador Lope K. Santos, n~g +bill ukol sa kaarawan ni Bonifacio na n~gayó'y batás na blg. 2946. + +=1921.=--Ika =30 n~g Nobyembre=, simula n~g pagiging araw na +pan~gilin, alangalang kay Bonifacio. + + + * * * * * + +Ang "Kartilyang Makabayang" itó, ay ginawâ sa pálimbagan ni Juan +Fajardo, daang Avenida Rizal 640, Santa Cruz, Maynila. Sinimulán ang +paggawa n~g ika 19 n~g Nobyembre n~g 1922, at natapos ang paglimbag +nang ika 27 n~g tinurang buwán at taón. + + * * * * * + +HALAGA: + +P0.40 ang sipi + +P. 060 ang sipi na +sadyang balat + +Paraparang sadyang +papel + + + + + + + + + + +End of Project Gutenberg's Kartilyang Makabayan, by Hermenegildo Cruz + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KARTILYANG MAKABAYAN *** + +***** This file should be named 14822-8.txt or 14822-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/4/8/2/14822/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |