diff options
Diffstat (limited to '14794-0.txt')
| -rw-r--r-- | 14794-0.txt | 1329 |
1 files changed, 1329 insertions, 0 deletions
diff --git a/14794-0.txt b/14794-0.txt new file mode 100644 index 0000000..e360c0f --- /dev/null +++ b/14794-0.txt @@ -0,0 +1,1329 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 *** + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +Ros. Almario + +ANG MÁNANAYAW + +Aklatang Bayan I Aklát + +Limbagan at Litograpía + +NI + +JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz. + +MAYNILA--1910 + + + +ANG MÁNANAYAW + +Ros. Almario + +UNANG PAGKALIMBAG + +MAYNILA + +=LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz + +1910.= + + + * * * * * + +=Aklatang Bayan.= + + +_Sa gitnâ n~g masinsíng úlap na sa kasalukuya'y bumábalot sa maynós na +lan~git n~g Lahíng Tagalog, ang «Aklatang Bayan» ay lumabás_. + +_¿Layon? Iisáng iisá: makipamuhay, ibig sabihi'y makilaban pagkâ't ang +pakikipamuhay ay isáng ganáp na pakikitunggalí, isáng lubós at walâng +humpáy na pakikibaka_. + +_At makikibaka kamí laban sa masasamâng hilig, m~ga ugali't paniwalà, +magíng tungkól sa polítika, magíng sa relihión at gayón sa karaniwang +pamumúhay; yamang ang m~ga bagay na itó'y siyáng m~ga haliging dapat +kásaligan n~g alín mang bayan: tatlóng lakás na siyáng bumúbuó n~g +káluluwá n~g alín mang lahì_. + +_At upáng malubós ang pagpapakilala n~g adhikâng itó sa aming +man~gagiging, mangbabasa, kung sakalì, n~gayón pa'y malugód na't +magalang na ipinatátalastás namin sa kanïlá ang m~ga aklát na sa +kasalukuya'y niyáyarì sa loób n~g Aklatang itó_: + +=Ang Mánanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang Sakim, Bagòng +Parì at ibá't ibá pa.= + +_Pan~ganay na anák n~g Aklatang itó «Ang Mánanayaw», na n~gayó'y +bagong kalúluwál pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. Kulang sa katás +marahil, marahil ay gayón din sa lusóg n~g pan~gan~gatawán, bigláw na +bun~ga palibhasà n~g isáng panitik na salát sa ilaw n~g talino at +dahóp sa yaman n~g pananalitâ_. + +_Magsísitulong sa aklatang itó ang m~ga katoto ko't kaadhikâng +Faustino Aguilar, namámatnugot sa TALIBA, Carlos Ronquillo, +punòng-mánunulat sa náturan ding páhayagán at m~ga ibá pang gurò n~g +panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay magsásabog, +hanggáng sa lalòng lihim na pook n~g Katagalugan, n~g makákaya niláng +pangliwanag na ilaw sa m~ga kalahìng nan~gan~gailan~gan nitó_. + +=Ros. Almario,= + +_Taga-pamahalà n~g Aklatang Bayan_. + +_Maynilà, 30 V-1910_. + + + * * * * * + + +Ang Mánanayaw. + +Jóvenes qué estais bailando, al infierno vais saltando. + + +=SIMULA= + +_Pati_: Mánanayaw. Alan~ganing tindíg; ni mababà ni mataas; katawáng +malusóg, makatás, sariwà; m~ga matáng malalaki't bugháw, dalawáng +bintanàng pinanúnun~gawan n~g isáng káluluwáng nag-iinit, nag-aalab sa +nin~gas n~g apóy n~g isáng damdaming batis na dinádaluyan n~g alíw, +_alíw n~g sandalî_ na nakalúlunod, nakaíinís at nakamámatáy sa bawà't +káluluwáng maligò sa kanyá. + +_Sawî_: Túbong lalawigan, binatàng nag-aaral sa Maynilà. Buhat sa +mabuting lipì, angkán n~g m~ga mayaman, si Sawî ay isáng binatàng +lumakí sa lilim n~g pananaganà: kimî, mahihiyâin, ugalìng babae, si +Sawî ay hindî kaparis n~g m~ga binatàng walâng ibáng minimithîmithi +kundî ang mátulad sa isáng paróparó, sa isáng bubuyog, na tuwîna'y +hanap ang m~ga bulaklák, upáng simsimín ang kaniláng ban~gó, + +_Tamád_: Isáng hampás-lupà, isáng hampas-bató, na gaya n~g tawag sa +kanyá n~g madlâ. Ulila sa amá't ulila, sa iná. Walâng asawa, ni anák, +ni kapatid, ni kamaganakan kungdî ... si «Ligaya»; ligayang pará sa +kanyá'y hindî natatagpô sa alín mang dako, sa alín mang poók, máliban +sa m~ga bilyar, sabun~gán, pangginggihan, bahay-sáyawan at m~ga +bun~gan~gà n~g impierno na sa bálana'y laging nakaumang. + +--Tamád, ¿kumusta ang _ibon_? + +--Mabuti, Pati, maamò na n~gayón. + +--¿Handâng pumasok sa kulun~gán? + +--¡Oh, walâng pagsalang hindî siyá pápasok! + +--¿Anó ang sabisabi niyá sa iyó tungkól sa akin? + +Paris din n~g m~ga unang salitâ na náiukol ko sa iyó nang tayo'y unang +magkátagpô sa isáng handáan: na, ikáw ay magandáng katulad ni _Venus_, +paris n~g Talà sa umaga. ¡Umiibig na sa iyó! Maáasahang siyá'y bihag +mo na.... + +Binuksán ni Pati ang kanyáng dalawáng labì na nagpúpulahan upáng +paraanín ang isáng matunóg na halakhák. + +--_Con qué_, umiibig na sa akin, há? + +--At pagháhanapin ka mámayâ. + +--¿Saán? ¿saan mo akó itinurò? + +--Sa bahay-sáyawan. + +--Sa makatwíd palá ay nálalaman nang akó'y mánanayaw? ¿at anó ang sabi +sa iyó? ¿hindî ba niyá nábabasa ang m~ga páhayagáng, hindî miminsan at +mámakalawáng nagsásabog diyán n~g m~ga balitàng diumanó'y hindî m~ga +babae ang m~ga mánanayaw sa «suscrición» kundî isáng tungkós na m~ga +talimusák? + +--_Medio ... medio_ sinabi niyá sa akin ang ganyán; n~gunì't tinugón +ko siyáng ang gayóng balità'y mangyáyaring magkátotoó, kung minsán, at +mangyayari rin namáng hindî, «Si Pati»--ang wikà ko sa kanyá,--«iyóng +dalagang ipinakilala ko sa iyó sa handâang dinaluhán natin ay isáng +matibay na saksí n~g katotohanang ang isáng magandáng perlas ay +mangyáyaring mápaliblíb sa gitnâ n~g burak....» + +At tumigil sandalî ang nagsásalita upáng lumagók n~g laway at +magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga ganitóng pan~gun~gusap: + +--At si Sawî (ang ibong pinagúusapan nilá)--ay naniwalà namáng ikáw ay +isáng «magandáng perlas», isáng dalagang mahinhín, may puri, +maran~gal.... + +--¿At hindî na itinanóng kung bakit akó nápapasok sa bahay-sáyawan? + +--Itinanóng ¿bakit hindî? n~gunì't ang dilà ni Tamád, ang dilà n~g +bugaw mong si Tamád, ay nang m~ga sandalîng yaó'y lumikhâ n~g m~ga +pan~garap na sa kanyáng bibíg ay larawang mistulà n~g katotohanan, +katotohanang nákita, sinaksihán n~g kanyáng tin~gín. At sinabi ko sa +kanyáng hálos maagnás ang luhà ko: ¡Oh, Sawî, kung nálalaman mo ang +buông kasaysayan ni Pati, n~g magandáng Pati, na hináhan~gàan mo +n~gayón, ay dî sásalang siyá'y málalarawan sa m~ga balintatáw n~g m~ga +matá mo na katulad n~g isáng banál na babae, n~g isáng ulirán n~g +kadalagahan. Pagkâ't siyá, ang habol ko pa, ay isáng ulilàng dumanas +n~g dî gágaanong kasawîan sa buhay, nagíng magpapalimos, nagíng +manghihin~gì, at nang ayaw nang lawitán n~g awà n~g m~ga tinátawagan +ay napilitang pumasok na alilà, ipinagbilí ang lakás sa isáng mayaman +... dapuwà't.... + +--¿Anó pa? + +--Ang mayaman, ang dugtong ko, sa haráp n~g walâng kaagáw na dilág ni +Pati, ay nagnasàng paslan~gín ang kanyáng dan~gál. + +--¡Paslan~gín! Mainam kang magtátatahítahî n~g kasinun~galin~gan. ¿At +anó pa ang aking ginawâ? + +--Na ikáw ay tumutol sa gayóng karumíng adhikâ. + +--¿At pagkatapos? + +--Nilisan mo ang bahay na pinaglílingkurán upáng pumasok sa +pagkamánanayaw. + +--Samakatwíd, ang tapos ni Pati, pará kay Sawî, akó'y isáng banál na +babae, isáng ulilànginapí n~g Palad, nagíng magpapalimos, +manghihin~gì, alilà, alipin, sa madalîng sabi; at dahil sa +pagtatanggól n~g puri ko'y iniwan ang bahay n~g mayaman, upáng pumasok +... ¿gayón n~ga ba? + +--Ganiyán n~ga. + +¡Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga kasinun~galin~gan, bago +makalabás sa bibíg n~g m~ga nagsísinun~galíng, ay magíng apóy muna...! + +Si Pati, pará sa ating nakakakilala sa kanyá, ay isáng isdâng kapak, +na sa labás ay walâng ibáng ipinatátanáw kundî ang kintáb n~g +kaliskís, bago sa loób ay walâng ibáng madádamá kundî ang mabahòng +burak. Siyá'y hindî lamang kirí, hindî lamang salawahan; higít sa +kirí't salawahan, si Páti ay isáng tunay na salarín, isáng mangbibitay +n~g m~ga káluluwáng nahúhulog sa kanyáng kandun~gan. + +Batà pa lamang, hálos bagong sumísiból pa lamang, si Pati'y +pinagkatakután na n~g m~ga binatà sa kaniláng pook. ¡Bakit hindî, sa, +bálana'y sinagután n~g óo, bálana'y pinan~gakuan, bálana'y sinumpâan; +m~ga pan~gakò at sumpâng bawà't isá'y pinatítibayan sa pamamagitan n~g +isáng sanlâ, n~g isáng lágak, na hindî na mabábawì kailán man! + +N~gunì't ... nagsasalitâ na namán si Tamád; pakinggán natin: + +--Pati--aniya--mamayâ'y hindî sásalang dádalhín ko sa iyó ang ibon. + +--Dáratíng kayóng handâ na ang haula. + +At naghiwaláy ang dalawá. + + + + +II. + + +--¿ ... ? + +--¡ ... ! + +At nároón na silá sa unang baytáng n~g hagdanang patun~go sa bayan ni +Plutón: sa bahay-sáyawan. Náuuná si Tamád, ang tuksó, at si Sawî ay +sumúsunód sa dako niyáng hulihán. + +Ang _Templo_ n~g masayáng diosa _Terpsícore_, nang m~ga sandalîng yaón +ay maitútulad sa isáng Hardín n~g Kaligayahan: doón at dito'y walâng +námamalas ang tin~gín kundî ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong Adán, +doón at dito'y nagsabog ang m~ga bulaklák, nagsalisalimbayan ang m~ga +paroparó. + +Pagdatíng na pagdatíng n~g magkasamang si Sawî't si Tamád sa +bahay-sáyawan, si Páti, na nag-aantáy na sa kanilá ay malugód na +sumalubong at nakan~gitî, nakatawang bumati sa kanilá: + +Nan~gáligaw kayó rito.... + +Si Sawî'y hindî tumugón. Ang m~ga salitâ ni Pati, ang m~ga bigkás na +yaóng mandi'y pinulután sa tatamís, ay isáisáng sumapit sa pusò n~g +natítigilang binatà. ¡Anóng gandá ni Pati nang m~ga sandalîng yaón! + +Sa loób n~g kanyáng damít na nan~gán~ganinag sa dalang, sa malas ni +Sawî ay siyá ang nákita ni Flammarión sa kanyáng pan~garap: taong ilaw +ang pinakalamán, at ang m~ga kamáy ay dalawáng bagwís. + +Si Tamád, na nakákita sa ganitóng pagkakápatigil n~g kanyáng kasama, +ay kumindát n~g isá kay Pati at lihim na itinurò yaón: «¡Talagáng +_torpe_ n~gâ!» + +Noo'y isáng hudyát n~g tugtugin ang náriníg: + +--¡Bals!--ang panabáy na turing n~g m~ga naíiníp na m~ga mánanayaw. + +At umugong ang malakíng _salón_ sa kiskís n~g m~ga sapatos. + +Si Pati na nálalayô na sa dalawáng magkasama, pagsisimulâ n~g sáyawan +ay mulîng lumapit kay Sawî: + +¿Ibig pô ninyóng sumayáw?--ang magiliw na tanóng. + +--Hindî pô ... bahala na pô ... mámayâ na pô kung sakali.--At tumindíg +na tila nainitan sa pagkakáupô; dinukot ang panyô sa bulsá at pinahid +ang pawis na sa noó'y butílbutíl na sumísipót. + +--¡Mahíhiyâin pa ang tunggák! ang naibulóng tulóy n~g magandáng +mánanayaw. At tinalikdán ang binatà na hálos padabóg. Tila nagálit sa +gayóng pagtanggí n~g inanyayahan. + +Ang gayón ay náhalatâ ni Sawî, kayâ't paanás na násabi sa sarili, nang +siyá'y naúupô na: + +--¡Bakà nagalit ah!... + +At lalòng nag-ulol pa ang ganitóng pan~gan~gambá n~g binatà, nang +mákitang si Pati ay kinúkuha na n~g isáng makisig na _bailarín_: + +--¡Sayang at hindî ko siyá napairugan! + +¿Sinóng lalaki ang kumuha sa kanyáng magandáng mánanayaw? + +¿Katipán na kayâ niyá? + +¿Kasintahan na kayâ? + +M~ga ganitóng pag-iisip ang gumuguhit sa gunitâ n~g binatà, nang sa +súsugat sa kanyáng pandiníg ang tanóng ni Tamád. + +¿Bakit hindî ka sumayáw? At hindî na binigyáng panahón na ang inusisà +ang makasagót pa, at si Tamád ay nagpatuloy sa kanyáng pagtuksó: + +--¿Naníniwalà ka bang sa m~ga bahay-sáyawan ay walâng dumádaló kundî +ang m~ga taong walâng kabuluhán? + +--Hindî sa gayón, katoto.... + +--¿Naníniwalà ka ba--ang ulit ni Tamád--na sa m~ga bahay-sáyawan ay +walâng ibáng dumádayo kundî ang m~ga hampás n~g Dios na nagkalat +diyán? Ah, nagkakámalî ang m~ga may ganitóng paniwalà, at saksíng +matibay n~g kamalìang itó ay ang nakikita mo n~gayón, kaibigang Sawî. +Ang ginoóng iyáng kasayáw ni Pati ay isáng abogadong kilalá sa m~ga +pook na itó n~g Maynilà ... ang ginoóng yaón--at itinurò ang isáng +umíikit na kayapós namán n~g isáng babaeng habâan ang mukhâ at singkít +ang matá ang ginoóng yaón ay isáng _farmaceútico_; at itó, itóng +nagdáraán n~gayón sa tabí natin na may kawíng pang bulaklák sa tapat +n~g dibdíb, ay isáng mayamang mán~gan~galakál.... + +Anó pa't ang lahát n~g m~ga nároón ay isáisáng ipinakilala ni Tamád +kay Sawî: may m~ga _estudiante de derecho_, m~ga nag áaral n~g +_medicina_, m~ga mán~gan~galakál, m~ga polítikó, at m~ga ibá pang +«pag-asa n~g Bayan,» wikà n~gà n~g Dakilàng Bayani n~g Lahì. + +N~gunì't ang m~ga ganitóng pagpapakilala ni Tamád ay hindî warì pansín +n~g kanyáng kinákausap, pagkâ't itó, pagkatapos niyáng humintô, ay +walâng ibáng náisagót kundî: + +¿Sinó ang kasayáw ni Pati? + +Ang ganitóng pagwawalâng bahalà n~g kanyáng kaniíg ay hindî ikinapoót +ni Tamád. ¡Bagkús ikinagalák pa n~gà! Náhalatâ niyáng sa pusò ni +Sawî, nang m~ga sandalîng yaón, ay walâ nang ibáng nagsísikíp kundî +ang larawan n~g kanyáng _kandidata_, at walâ nang ibáng naririníg ni +nakikitang anó pa man ang binatà kundî ang mahinàng sagitsít n~g +sapatos ni Pati sa tablá n~g _salón_ at ang kanyáng mapanghalinang +tindíg. + +Si Sawî, pusòng lagìng tikóm sa hibò n~g pagkakásala, n~gayó'y +untî-untîng nabúbuksán sa tawag n~g isáng bagong damdamin, damdaming +aywán niyá kung anó, datapwà't nálalaman niyá, óo, na ang damdaming +yaó'y walâng pinag-iwan sa bagang nagbíbigáy init sa isáng kaldera, +apóy na gumigising sa dating tulóg at nagbíbigáy siglá sa dating +malamíg na pusò. + +Ang bulaklák na noóng una'y takót sa halík n~g araw, n~gayó'y +bumúbukád sa hagibis n~g bagyó. + +Samantalàng ang m~ga pareha'y nagsalísalimbay, sa gitnâ n~g _salón_; +samantalàng ang m~ga pareha'y walâng hintô n~g bulun~gan, kálabitan, +kindatan, kúrutan, at kung minsá'y ang pálitan n~g matatamís na +salitâ; si Sawî, sa luklukang kinarórooná'y walâng ibáng iníisip-isip +kundî kung «paano ang paraang dapat niyáng gamitin upáng maparating sa +taya n~g mapanghalinang _binibini_ ang m~ga itinítibók n~g kanyáng +káluluwá.» + +--Tamád ang pamulîng tawag sa katabí--ibig kong akó'y pagtapatán mo: +¿anó ang tunay na kalágayan ni Pati? ¿Dalaga ó may asawa? ¿malayà ó +may katipán? + +--¿Nálimutan mo na ba ang maliksíng tugón n~g tinanóng ang m~ga isinagót +ko sa iyó noóng unang tayo'y magkásama hinggíl din sa m~ga ganyán mong +pag-uusisà? + +--Marahil ... ¿anó ba ang sinabi mo sa akin noón? + +--Sinabi ko sa iyóng si Pati'y dalaga at walâng asawa, malayà at +walâng katipán. + +--Samakatwíd.... + +--Samakatwíd ang agád na habol ni Tamád--samakatwíd si Pati ay +malayà, malayàng tulad n~g isáng isdâ sa tubig, n~g isáng paróparó sa +halamanan, n~g ibon sa alapaap. + +--Kung siyá kayâ'y pag-alayan ko.... + +Náhalatâ ni Tamád ang tun~go n~g, ganitóng pananalitâ ni Sawî; kayâ't +hindî na inantáy na matapos pa at matuling sumagót: + +--¿Bakit hindî? ¿bakit hindî mangyáyaring siyá'y pag-alayan n~g +pag-ibig? ¿Hindî ba't ikáw ay isáng binatà, at siyá'y isáng dalaga? +¿Hindî ba't ikáw ay isáng makisig na bagong-tao at siyá'y isáng +magandáng binibini? ¿Bakit hindî...? + +--Katotong Tamád, tila mandín biníbirò mo akó. + +--¿Binibirò kitá? Hindî ko pa sinásabing lahát sa iyó ang m~ga +nálalaman ko tungkól sa babaeng iyán, pagkâ't nan~gán~gambá n~gâ akóng +bakâ ka malulà.... + +--¿Malulà? + +--Kung sabihin ko sa iyóng si Pati ay tila ... tila.... + +--¿Tila anó? + +--Tila nagkákagustó sa iyó.... + +--¡Nagkákagustó! ... ¿Diyatà? ¿diyatà't si Pati'y nagkákagustó sa +akin? + +--¿At bakit mo namán násabi ang gayón?--ang usisàng may halòng +pananabík. + +--¿Bakit hindî'y sa minámasdán ko ang bawà't kilos niyá? + +Noó'y nagkátaóng si Pati'y tumítin~gín kay Sawî. Nápansìn ni Tamád ang +gayón. Kinalabít ang kanyáng kapulong at ang bigkás na pan~gitî: + +--¡Nákita mo na ... dî n~gayón ay tiningnán ka na namán! + +--¡Tunay!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili.--¡At, anóng lagtkít na +sulyáp ang kanyá, anóng lambíng, anóng pagkásarápsaráp! + +Natapos ang unang bals. + +Sa ikalawáng hudyát n~g tugtugin na nagbalità sa m~ga nároon n~g isáng +mainam na _two-step_, si Sawî ay hindî na nakatiís: + +--¡Ibig kong sumayáw sa kanyá! + +At noón dî'y iniwan ang likmûan, madalîng lumapit kay Pati, at ang +magalang na samò: + +--¿Ibig pô ba ninyó akóng paunlakán? + +Sa ganitóng katanun~gan n~g binatà, si Pati'y hindî man lamang nagbuká +n~g bibíg; subalì't pinasagót ang maputî't maliít niyáng kamáy na +noó'y agád ikinawit sa bisig n~g nag áanyaya. + +M~ga matáng sana'y bumasa sa pusòng lalaki, noón pa'y nábanaagan na ni +Pati ang kanyáng nálalapít na tagumpáy: + +--¡Huli na ang ibon, huli na, huli na!--ang magalák na bulóng sa +sarili. + +At nang silá'y sumayáw na ay pinapaglarô n~g gayón na lamang sa kamáy +n~g kanyáng kayapós, ang maliít at malantík niyáng baywáng. + +Si Sawî, sa ganitóng laláng n~g babae, ay untîuntîng nanglíliít na +animo'y isáng kandilàng naúupós sa hihip n~g han~gin. + +At ang makamandág na samyô n~g sampagang kanyáng sinísimsím n~g m~ga +sandalîng yaón ay hinayhinay nang tumátagós sa kaibuturan n~g kanyáng +damdamin. + +¡Umíibig na siyá ... at umíibig n~g isáng pagíbig na taós, maálab, +morubdób, na gaya n~g isáng sigâ sa alò n~g han~gin, gaya n~g isáng +sunog sa buhos n~g gás! + +Bawà't n~gitî ni Pati, bawà't sulyáp na panukáw na ipakò sa kanyá, ay +mariíng tumítimò, bumábaón, sumúsugat sa dibdíb n~g na sa pan~ganib na +si Sawî, paris n~g pagtimò, pagbaó't pagsugat n~g isáng mahayap na +palasô. + +--Aling Pati--ang kimíng tawag sa kasayáw--kung akó pô kayâ'y pumarito +gabígabí ay mákakasayáw ko kayó? + +--Bakit pô hindî?--ang malambíng namáng tugón n~g tinanóng. + +Ang binatà natin, ang _torpeng_ si Sawî, sa ganitóng paoo ni Pati, +walâng ibáng maisagót kundî isáng banayad na: + +--Salamat pô. + +At hindî na umimík pang ulî hanggáng sa matapos ang sáyawan. Si +Simoun, ang kasindak sindák na Simoun sa _Filibusterismo_ ni Rizal, +pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintûan n~g _Templo_ ni _Terpsícore_ +ay nagpamalas sa m~ga nan~gín~giníg niyáng labì n~g isáng mapagkutyâng +n~gitî; at sakâ sinabing: + +--_¡Buena está la juventud_!... + + + + +III. + + +Si Sawî ay walâ nang pagkásyahán n~g pag-ibig kay Pati. + +Bawà't saglít na dumaán, bawà't saglít na yumao, ay isáng palasô na +namáng umíiwà sa kanyáng dibdíb. + +--¡Oh, Pati! ... ¿kailán mo pa málalamang iníibig kitá? ¿kailán mo pa +málalamang ang pusò ko'y nagíng dambanà na n~g iyóng mahál na larawan? +¿kailán mo pa málalamang si Sawî'y walâ nang ibáng dinárasáldasál kung +hindî ang pan~galan mong walâng kasingtamís? + +Dilàng kimî, gapós n~g pagpipitagan, si Sawî ay nagtítiís manirá na +lamang sa m~ga himutók at buntóng-hin~gá. ¿Magtapát kay Pati? + +--Kung akó'y halayin? ¿Kung hindî pakinggán ang idáraíng ko? ¿kung +birùbirùin ang pag-ibig? ¡Ay!... + +Dapwà't, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng maáwàing walâng dî +nilimusán n~g kanyáng pag-ibig, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng +maawàing walâng pinagkaitán n~g kanyáng _habág_, kung natátantô niyáng +si Pati'y walâng ibáng ináantay-antáy kundî isáng kalabít na lamang, +ang isáng salitâng sukat maghiwatig n~g kaniyáng, damdamin upáng +lúbusan nang ipagkatiwalà sa kanyá ang kanyáng káluluwá, ang kanyáng +katawán; ang m~ga gayóng hinagpís at pag-aálinlan~gan ay hindî na sana +sumagì sa kanyáng gunitâ. + +N~gunì't si Sawî ay isáng _singkí_ pa; kayâ't hindî niyá nálalamang, +sa Maynilà, ang salitâng «Mánanayaw» ay nákakatugón n~g m~ga salitâng +«mangdadambóng sa lilim n~g batás», «magnanakaw sa loób n~g bahay.» + +Kung nálalaman niyáng sa m~ga bahay-sáyawan ay hindî ginágamit ang +m~ga salitâ upáng sabihing: «Iníibig kitá,» «ibig kitang kánin» kundî +sukat na lamang ang m~ga suliyáp, kindát at kalabít, disin si Pati'y +malaon n~g nagíng kanyá, ó sa matuwí'd at lalòng tumpák na sabi, +siyá'y nagíng kay Pati. + +Bagamán, ang kanyáng m~ga pag hihimutók ay hindî rin lubhâng naglawíg, +pagkâ't noóng isáng gabíng si Pati'y manaog sa bahay-sáyawan, upáng +umuwi na sa bahay, ay _nagkapalad_ siyáng mápasama rito, sa _túlong_ +at _awà_ n~g kanyáng kaibigang si Tamád. + +--¡Binibining Pati: ang tawag n~g binatà, nang silá'y nagsásarilí na +sa gitnâ n~g dilím--¿magalit ka pô kayâ kung akó'y may sabihin sa iyó? + +--Kung makagágalit pô ... ang tila pabiròng sagót n~g tinanóng. + +Si Sawî ay napatigagál. + +¿Paáno ang kanyáng gágawin? + +¿Saán siyá maglúlusót n~gayón? + +¡Natakpán ang bútas na kanyáng ibig paglagusán. + +Maláong hindî nakaimík. + +Sa haráp n~g ganitóng pangyayari, si Pati ay lihim na nápan~gitî: + +--¡Talagáng _singki_ n~gâ!--ang na wikà sa sarili. + +Nang hindî pa rin humúhumá ang binatà ay si Pati na rin ang +_nagabaláng_ maglawít n~g silò. + +--Ginoóng Sawî:--ang bun~gad--kung hindî pô akó namámalî ay tila +nákita ko na kayóng minsán, bago kayó makaratíng sa aming +pinagsásayawán. + +--¿Saán pô?--ang patakáng saló n~g binatà.--¿Sa lalawigan kayâ, sa +marálitâng lalawigan na aking kinákitaan n~g unang liwanag? + +--Hindî pô, dito rin pô sa Maynilà ... aywán ko na pô lamang kung saán +at kailán; n~gunì't nákita ko na kayó. + +--Dakilà pô ang palad ko kung magkakágayón. + +--Akó na n~gâ pô lamang yatà ang talagáng abâng-abâ, sapagkâ't nákita +na'y hindî pa nápansín. + +--¡Binibini! ... ¡Binibining Pati! ... ¡Hindî ko kayó nápansín? +¿Datapuwà't mangyáyaring kayó'y hindî ko mapansín? + +--Talagá pông gayón na n~gâ lamang ang nan~gápakaliliít na paris ko. + +--¡Napakaliít! ¿Paano pông mangyáyari, na, ang isáng pinaglílingkurán +ay magíng maliít pa kay sa isáng naglílingkód? + +--¿Pinaglílingkurán pô, ang sinabi ninyó? + +Umandáp andáp ang pusò ni Sawî at nag-alaalang bakâ siyá ay +nápapabiglâ na ... n~gunì't, ¡pag asa at lakás n~g loób! Ang +napagdaanán na'y hindî na dapat pagbalikán. _¡Adelante!_ ang wikà n~gâ +ni Golfin sa _Marianela_ ni Galdós, _¡adelante, siempre adelante!_ + +--Opò--ang patibay n~g walâng kagatólgatól ang dilà--pinaglingkurán +pô, ang aking sinabi. + +--¡Pinaglingkurán pô akó! at ¿nino pô? + +--A ... a ... akó pô. + +Si Pati ay lihim na nátawá. + +Si Sawî ay lihim na nan~giníg. + +--¡Lumálabis yatà ang kapan~gahasan ko? + +At inantáy na sumagót ang dalaga, paris n~g pag-aantáy n~g isáng +násasakdál sa pasiyá n~g isáng hukóm. + +Ang palad ni Sawî, nang m~ga sandalîng yaòn, ay nábibitin sa m~ga labì +ni Pati. ¿Anó ang itútugón sa kanyá? ¿Oo? ¡Oh, lan~gít! ... ¿Hindî? +¡Oh, kamátayan! + +Si Pati, matapos mapindót ang sikmurà na sumásakitsakít din dáhil sa +pinípigilang pagtawa, ay bumigkás n~g ganitó: + +--Ginoóng Sawî: ¿kinúkutyâ mo pô yatà akó? + +--¡Hindî pô; túnay na túnay pô ang aking sinabi. ¡Oh, kung +mangyayáring mabuksán ang aking pusò!... + +Patuloy ang kaniláng pag-uúsap. + +Mulâ sa malayò, sa isáng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~gín +ang isáng anakì'y búndók na kakulay n~g usok, ang úlap, ang makapal na +úlap, sugò n~g nagbábantâng ulán. + +Noón, ang m~ga naglálakád ay kasalukuyang dumáratíng na sa tapat n~g +isáng _accesoria_ na nátitirik dakòng kaliwâ n~g maluwáng na +lansan~gan n~g Azcárraga. + +--Umakyát pô muna kayó--ang anyaya ni Pati sa binatà--maaga pa pô +namán. + +¡Maaga pa! + +¿Maaga pa ang sabi n~g babaeng yaón, gayóng magíikaisá na sa +hatinggabí? + +¡Ibáng-ibá n~gâ namán ang m~ga babaeng Maynilà kay sa m~ga babaeng +lalawigan! ...--ang náibulóng tulóy sa dî masiyaháng pagtataká sa +gayóng náriníg. + +Gayón man ay sinagót din n~g isáng taós na pasasalamat ang +nag-áanyaya. At umakmâng tâtalikód na upáng umuwî sa kanyáng bahay; +dátapwà't ¡pagkakátaón! noó'y bumubos ang ulán. + +Isáng mapagtagumpáy na n~gitî, ang namulaklák sa m~ga labì ni Pati: + +--¡Talagáng másisilò na ang ibon! + +At mulî't mulîng inanyayahan ang binatà hanggáng sa itó'y matapos sa +pagpapahinuhod: + +--Yamang tulot mo pô ...--ang marahang sagót na bábahagyâ nang +náriníg ni Pati. + +Unang umakyát si Pati. Sa likurán niyá'y sumunód si Sawî. + +Sa itaás n~g bahay, ang unang napansín ni Sawî ay ang maayos na m~ga +palamuting doón ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagpápan~gagáw sa +inam, ang m~ga larawan, _paisaje_, at m~ga ibá pang sukat makaalíw sa +tin~gín. + +Isáng batàng paslít ang dinatnán nilá sa bahay na itó, na, utusán ni +Pati. + +--Bulilít--ang tawag n~g may bahay sa alilà, pagdatíng sa hulíng +baytáng sa itaás--bigyán mo n~g silya ang tao. + +Ang inutusa'y maliksíng tumupád. + +Naupô si Sawî; at ang batà ay nawalâ sa kanyáng haráp. + +Si Pati, samantalang pinagkúkurús n~g binatà ang dalawá niyáng kamáy +sa pagkakaupô, ay pumasok sa silíd n~g bahay upáng ayusin ang kanyáng +buhók na naguló sa bahay-sáyawan, at nang mulîng mapulbusán ang +mukháng noó'y humúhulas sa agos nang pawis. + +At bago lumabás ulî ay makailán munang binikásbikasan ang kanyáng +bihis at itinanóngtanóng sa sarili kung ang ayos niyáng yaó'y sapát +nang makapagpalundág n~g isáng pusò sa kanyáng kinalálagyán. At nang +tila nasiyahán na ang loób ay sakâ pa lamang naupô sa isáng luklukang +may gadipá lamang ang layô sa kanyáng panauhin. + +¡Anóng pagkâgandágandá ni Pati noón sa malas ni Sawî! + +--¡Oh--ang nawikà tulóy--magíng si San Pedro man na panót ang tuktók, +magíng si San Juang mapun~gay ang matá't magíng si San Pascual na +maamò ang mukhâ, sa haráp n~g ganitóng dilág ay sápilitáng mabúbuyó sa +pagkakásal! + +¡At siyá, siyá pa n~gâ bang isáng hamak na tao lamang ang hindî +matuksó?... + +--Pati! ¡aling Pati! ... ang sunódsunód na tawag na kasabáy n~g +pan~gin~giníg n~g boông katawán. + +Ang tinawag ay hindî sumásagót. N~gunì't nápapan~gitî n~g lihim, +pagkâ't noón ay nahalatâ niyáng ang makamandág na init n~g kanyáng +katawán ay tumátaláb na sa pusò ni Sawî. + +At si Pati ay lumapítlapít pa sa kanyáng kausap, at nakatawa, +nakasulyáp na sakdál n~g saráp. + +Si Sawî ay lalòng nan~giníg. + +Si Pati ay lalò pang lumapit sa kanyá, lalò pang nilambin~gan ang +n~gitî, lalò pang pinun~gayan ang suliyáp. + +Ibig nang tumakbó si Sawî, ibig nang sumigáw, ibig nang tumakas, upáng +makailag sa tuksó. + +¡Daráng na daráng na sa init! + +N~gunìt noó'y siyáng pagdampî sa kanyáng kamáy n~g nagpúputia't m~ga +tabas kandilàng dalirì ni Pati, at kasunód ang magiliw na usisà: + +--¿Anó pô ang dináramdám ninyó? ¡nanglálamíg kayó! + +--Opò ... opò ... nanglálamíg n~gâ pô. + +At sabáy nagtindíg sa pagkakáupô, ibunukás ang dalawâng bisig at +iginapos sa liíg ni Pati, at ang samòng namámasag ang tinig: + +--¡Pati, Pati, patawarin akó...! + + + + +IV. + + +Mulâ nang unang gabí na kanyáng pagsamyô nang layaw sa kandun~gan n~g +magandáng Pati, si Sawî ay nanumpâan nang magíng isá sa lalòng masikap +na kampón n~g _diosa_ Terpsícore. + +Siyá'y isáng pusakál nang mánanayaw. + +Ang m~ga aklát na dati niyáng kaulayaw pagdatíng n~g gabí, n~gayó'y +siyáng m~ga matalik niyáng kaaway. + +¡Ni isáng sulyáp man, ni isáng saglít pang pakikiníg sa kanilá!... + +Ang lahát nang kanyáng panahón ay lúbusang ipanaubayà na sa m~ga alíw +n~g sandalî. + +At ang kanyáng káluluwá, parang isáng katawáng kulang at salát sa +pagkain, untîuntî nang nanunsiyami, untîuntî nang nalúluoy, untîuntî +nang naíinís sa dilím na noó'y bumábalot sa kanyáng maulap na lan~git. + +At mulà noó'y walâ nang ibáng pinan~gápan~garáp kundî magpakalasíng sa +paglagók sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at mapupulâng labì n~g +kanyáng marilág na Pati. + +Si Pati, pará sa kanyá'y siyá nang lahát: pag-asa, ligaya, pag-ibig, +kaluwalhatìan.... + +¡Oh, ang makamandág na binhî, ang pag-ibig sa isáng salaríng katulad +ni Pati, ay lumagô at nag-ugát sa pusò ni Sawî! + +Minsán, sa isáng pag-uusap nilá, ay malinaw na nápalarawan ang +kadakilàan n~g kanyáng pag-ibig sa magandáng mánanayaw: + +--Pati, Pati ko aniya,--¿tunay bang akó'y iyóng minamahál? + +Si Pati, sa ganitóng kahalin~gán n~g binatà, ay minsáng namuwalan sa +bugsô n~g isáng pagtawang inimpít. + +--Sumagót ka, Pati ko, sumagót ka sana. + +--Oo--ang bigáy-loób n~g mánanayaw--óo, Sawî ko, gíliw kong Sawî, +minámahal kitá. + +--¿Gaya kayâ n~g pagmamahál ko sa iyó? + +--Higít pa; makálilibo pang mahigít. Iníibig kitá paris n~g pag-ibig +n~g bulág sa araw, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g isdâ sa tubig, +iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g banál sa Dios. ¿Nasísiyahán ka ná? + +--Pati, Pati ko. ¿tunay ang iyóng sinabi? + +--Paris n~g katotohanang madilím ang gabí, may init ang araw, may +lamíg ang buwan; paris n~g katotohanang akó ay may pusô, ikáw ay may +atáy; paris n~g katotohanang ikáw ay maganda, akó ay pan~git. + +--Pati, Pati ... at tinutop ang kanyáng dibdíb na tila ibig máwalat sa +pitlág n~g pusòng noón ay dumanas n~g dî gágaanong alíw. + +At bago pinigilan si Pati sa manipís niyáng baywáng, hinagkán sa noó +n~g isáng matunóg at mahabàng halík at.... + +--Pati ko--ang turing--¿naríriníg mo ba ang masinsíng tibók n~g aking +káluluwá? ¿Hindî? ... pakinggán mo: sinásabi niyáng ikáw raw ang +kanyáng búhay, ikáw raw ang kanyáng ligaya, ikáw raw ang kanyáng +lan~git ... ¿nálalaman mo na? + +--¡Namán! + +--At sinabi pa niyáng--ang patuloy ni Sawî na tila hindî pansín ang +«namán» ni Pati--at sinásabi pa niyáng siyá ay nagtayô n~g isáng +dambanà sa lalòng lihim na pitak n~g aking damdámin, dambanàng +sinabugan n~g mapuputîng sampagita upáng suubín sa kanyáng mahinhíng +halimuyak ang larawan n~g isáng babae, n~g isáng banál, n~g kanyáng +magandáng Pati.... + + * * * * * + +Ang _lintâ_, pagkatapos n~g isáng linggóng pananabíknabík sa dugô n~g +kulang-palad na si Sawî, ay hindî na nakatiís. + +--¡Dapat na siyáng magbayad! + +At mariíng ikinápit ang kanyáng matatalím na n~gipin sa bulsáng saganà +sa pilak n~g walâng malay na binatà: + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g limáng piso upáng +máibilí ko n~g barò. + +Ang hinin~gán ay latág ang palad na sumagót: + +--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gî mo. + +Nagdaán ang unang araw; dumatíng ang ikalawá. + +Ang lintâ, ang matakaw na lintâ, ay mulîng sumigíd na namán: + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g sampûng piso na máibilí +ko n~g saya. + +¡Sampûng piso na n~gayón! + +Gayón man, si Sawî ay hindî rin tumanggí sa gayóng pag-íibayo n~g +halagá. At.... + +--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gi mo. + +Nagdaán ang ikalawáng araw at dumatíng ang ikatló. + +At ang lintâ, ang lintâng kailán ma'y hindî na yatà masísiyahán, noón +ay pamulîng sumigíd na namán nang sigíd na lalòng mariín pa kay sa +m~ga una, lalò pang malakás; at.... + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî--na namán bigyán mo akó n~g dalawáng-púng +piso na maibilí n~g sapín, pulbós, paban~gó, medias at.... + +¡Dalawángpûng piso na! + +Dapuwà't si Sawî, ang magaràng si Sawî, ay dumukot pa rín sa kanyáng +supot na malamán: + +--Náritó, gíliw ko, ang sagót na namáng tila hindî pansín ang kanyáng +pagkakápalaot--náritó ang hiníhin~gî mo. + +At hindî sa lamán lámang humáhanggá ang kirót n~g m~ga kagát ni Pati, +n~g lintâng si Pati, sa katawáng namúmutlâ na n~g binatà, kundî +hanggáng sa m~ga butó pa, na pinagtiinán n~g kanyáng matatalím na +n~gípin. + +Minsán, sa kaniláng pagsasarilí, si Sawî ay nagpakasawàng magdampî n~g +m~ga labì niyá sa m~ga namumúrok na pisn~gi ni Pati. Itó, pagkatápos +maparaán ang gayóng kahiban~gán n~g binatà, ay tumanóng na may halòng +birò: + +--¿Iláng halík ang ibinigáy mo sa akin? + +Si Sawî, lasíng sa m~ga sulyáp ni Pati, sa sin~gaw n~g kanyáng malusóg +na katawán, ay sumagót na dî magkangtututo: + +--Isá ... dalawá ... tatló ... apat ... sampú, labínglimá ... ¡marami! +¡¡maramingmarami!! ... aywán ko na ba kung ilán. + +--Báwa't halík ay babayaran mo n~g piso. + +--¡Piso!... + +¿Saán hindî masasaid ang bulsá ni Sawî sa ganitóng pamamaraán ni Pati? + +Ang bariles, punôngpunô man, pag hindî naampát ang paglabás n~g tagas +ay dáratnán din n~g pagkatuyô. + +At gayón ang nangyari sa kulang pálad na binatà: untîuntîng naubos +ang yaman, baytángbaytáng na bumabâ sa kailalimang pinagháharìan n~g +dilím, dilím n~g pananalát, dilím n~g karálitâan. + +¿Anó pa ang kanyáng gágawín? ¿Man~gutang? ¿Magsanlâ? ¿Magpalimós? + +Tila salun~gát sa pagkatao niyá ang m~ga ganitóng gawâ. + +N~gunì't ¿paano si Pati? ¿paano ang kanyáng pag-ibig kay Pati? +Mangyáyaring siyá'y uminóm n~g luhà, n~g sarilingluhà, bagamá't +masakláp; mangyáyaring siyá'y magtiís n~g gutom; dapuwà't ¡iwan si +Pati, iwan pa si Pati! ... Ang gayó'y tunay na dî niyá maáatím, pagkâ't +si Pati ang kanyáng «pag-asa,» si Pati ang kanyáng «luwalhatì,» si +Pati ang kanyáng «buhay,» si Pati ang araw n~g kanyáng káluluwá, si +Pati ang init na nagbíbigay siglá, lakás at tibók sa kanyáng pusò. + +¡Oh, si Pati ay isáng halaman at ang pusò niyá'y isáng halamanan! + +At ang halama'y nag ugát at hindî na mangyáyaring bakbakín pa sa +lupàng kinátutubùan kundî isásabog ang lupàng iyán; ¡at ang lupàng +iyá'y ang pusò ni Sawî! + +M~ga iláng araw nang siyá'y hindî sumísilay sa bahay ni Pati dahil sa +dináranas niyáng pananalát. ¿Saán pa siyá magnánakaw n~g pilak na +ikasúsunód sa pithayà n~g babaeng itó? + +--¡Ah, mabuti ay magsanlâ na! + +At nagsanlâ. + +At naúbusan na namán. + +Nan~gútang: naúbos din. + +At nanghin~gî: gayón din. + +--¡Oh! ¿anó pa ang aking gágawín? + +¿Sumúlat sa kanyáng m~ga magúlang? + +N~gayó'y walâ na siyáng amá, walâ na siyáng iná, ni kapatíd, ni +kamaganakan. Lahát ay sumawà na sa kanyá. ¡Siyá'y itinatákuwíl n~g +kanyáng m~ga pinagkákautan~gan n~g buhay! + +¿At sinong banál na m~ga magulang ang hindî tátalikód sa m~ga anák na +paris niyá? + +Lusakin ang kaniláng dan~gál pagkatapos maubos ang pilak na kaniláng +natipon sa tulong n~g tiyagâ at walâng humpáy na pakikiagaw sa +masun~git na kabuhayan; kaladkarín ang kaniláng pan~galan sa +lansan~gan, payurákyurakan sa bálana, ipakutiyâ-kutiyâ, ¡oh, anóng +gaming-palà sa kaniláng pagmamahál! + +At hindî pa rito lamang humáhanggá ang pagkapariwarà ni Sawî: mulâ +nang siyá'y magkábaónbaón na sa utang, mulâ nang siyá'y magíng +maghihin~gì, mulâ nang siyá'y magíng karumaldumal na pag-uugalì, ang +m~ga dati niyáng kasama sa páaralán, ang m~ga dati niyáng kasama sa +m~ga pasyalan, ang m~ga dating nagbíbigáy sa kanyá n~g pamagát na +katoto, ay isáisá nang nan~gilag sa kanyá, isá-isá nang natakót, paris +n~g paglayô't pan~gin~gilag sa isáng may sakít na nakaháhawa. + +At lalò pa mangdíng nag-iibayo ang hapdî n~g m~ga ganitóng kasawîan +kung siyá'y nakakasalubong sa daán n~g m~ga dating kakilala na +pagkakákita sa kanyá'y walâ nang ibáng pan~gunang batì kundî ang isáng +halakhák, ang isáng mutunóg na halakhák, ang isáng n~gitî, ang isáng +mapagkutiyâng n~gitî; n~gitî at halakhák na kung minsa'y sinásabayán +pa n~g isáng pagdalirì sa kanyá at n~g m~ga salitâng: + +--Nariyán ang hampás-lupà. + +Bawà't bigkás na ganitó'y isáng palasô namáng tumitimò't sumúsugat sa +kanyáng pusò, sugat na labis nang hapdî sugat na labis nang anták. + +--¡Limutin ko na kayâ si Pati! ... ang takót na naisanggunì sa sarili, +nang minsáng siyá ay náhihigâ na. + +N~gunì't ¡oh, pagkakataóng labis n~g sun~git! + +Nang siyá'y na sa m~ga ganitóng paghahakà, ay siyáng pagkáriníg sa +kanyáng pintùan n~g tawag n~g isáng boses na kanyáng ikinápaban~gon. + +--¿Sinó?--ang tanóng sa tumawag. + +At lumapit sa pintûan na noó'y minsáng bumukás sa tulak n~g dalawáng +malakás na bisig. + +--¡Si Tamád!--ang nasambitlâ agád ni Sawî nang mákita ang dumatíng. + +--_El mismo_, ang sagót n~g sinambít--akó n~gà. + +Si Sawî, pagkakita sa taong itó na nagíng sanhî n~g kanyáng +pagkakápalun~gì, ay minsáng dinalaw n~g poót, nan~gunót ang mapalad at +mataás na noó, nanlísik ang dalawáng matá na nápatulad sa dalawáng +apóy, at.... + +--¡Tamád!--ang sigáw na kasing-tunóg n~g kulóg--¡láyas, láyas sa bahay +ko!... + +Nágulat si Tamád. + +¿Bakit gayón ang pagkakásalubong sa kanyá n~g dáting magiliw na +katoto? ¿anó ang nangyari? + +--¡Tamád! ang nárinig pa niyáng ulit ni Sawî--¡láyas, láyas sa bahay +ko n~gayón dín! + +Si Tamád, pagkaraán n~g sandalîng pagkakápamanghâ, parang kawal na +pinagsaulán n~g ulirat, pagkaraán n~g unang ulán n~g punlông kaáway, +ay patawá at paaglahìng tumanóng: + +--_Chico, chiquito_, ¿bakit ka nagkakáganyán? + +--Tamád: huwág nang sumagót. Iwan ang báhay ko n~gayón din. + +--¡Báh, kung akó'y walâng sadyâ sa iyó!... + +--¿Sadyâ? ¿anông sadyâ pa ang sinásabi mo? + +--Akó'y pinaparito _niyá_--ang matuling sagót n~g bugaw ni Pati--akó'y +pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalakí ang boses at sakâ minalas +malas ang kanyáng kausap na tila bagá warìng sinúsukat ang kanyáng +m~ga pananalitâ. + +Ang dating namúmulâng mukhâ ni Sawî, noón ay namutlâ. + +¿Sinóng _niyá_ ang sinásabi ni Tamád? ¿Si Pati? + +¡Oh, pan~galang walâng kasingtamís, Venus na walâng kasinggandá! + +Nápansín ni Tamád ang ganitóng pagbabago ni Sawî, kayâ't nagpatuloy +n~g pagsasalitâ. + +--Akó'y inutusan _niyá_ rito upáng sabihin sa iyóng ...--at ang patalím +ay untîuntîng ibinaón sa pusò ni Sawî hanggáng sa itó'y dumatíng sa +m~ga sandalîng humin~gî n~g tawad kay Tamád sa kanyáng pagkápabiglâ. + +--Ipagpaumanhín mo, kaibigan, ang aking pagkakámalî: ¿anóng bilin niyá +ang dalá mo sa akin? + +At buông pananabík na inulit-ulit ang ganitóng tanóng: + +--Ipinagbilin niyá sa akin ang paós at marahang paklí n~g inúusisà +--na sabihin ko sa iyóng ikáw raw ay nagmámalakí n~gayón.... + +--¡Nagmamalaki!... + +--Kung nálalaman mo kung gaanong luhà, ang itinapon ni Pati n~g dahil +sa m~ga iláng araw na hindî mo pagdalaw sa kanyá.... + +--Luhà, lumuhà si Pati n~g dahil sa akin? + +--Lumuhà n~g dahil sa iyó. Pagkâ't kung dî akó namámalî, ay ... tila, +tila may hináhabol sa iyó. + +--¡Ang _puri_ niyá!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili. + +¡Puri! ... mainam na puri ang sa isáng talimusák. + +Samantalang si Sawî ay natítigilan sa m~ga ganitóng pag-íisip, si +Tamád, sa kanyáng sarili'y walâng hintô namán n~g kábubulóng: + +--¡Talagáng _martir_ n~gà ang binatáng itó! ¡iláng sun~gay ang na sa +ulo niyá! ¡mahigít pa sa isáng demonio sa impierno! + +Pagkatapos ay hinaráp na pamulî ang kanyáng dinalaw at ang m~ga hulíng +bigkás: + +--Sawî: bukód sa pasabi ni Pati, ay nárito ang isáng sulat niyáng +ipinadádalá sa iyó.... + +At yumao nang walâng liwagliwag. + +Nanabík si Sawî na binuksán ang liham. + +Doó'y nabasa niyá ang sumúsunód: + +Ibon ko: + +_Mag-iisáng linggó na n~gayóng akó'y inúulila mo sa laot n~g m~ga +himutók at pagluhà. ¡Isáng linggóng hindî ka mákita, pará sa aki'y +isáng linggóng pagkamatáy n~g Dios!_ + +_¿Nálimot mo na kayâ ang kulang palad na si Pati? ¿nálimot mo na kayâ +ang abâng mánanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyáng PURI? ¿nálimot mo +na kayâ ang m~ga dakilàng sandalî na dinanas sa kanyáng piling? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga dampî n~g labì mong ibinakás sa aking +m~ga pisn~gi, m~ga dampîng hanggá n~gayó'y nararamdamán kong wari'y +nag aalab pa sa apóy n~g pag ibig? ¿nálimot mo na kayâ ang m~ga +sandalîng sinamyô sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga +suliyáp, sa lambing n~g aking m~ga n~gitî, sa tunóg n~g aking m~ga +halík?_ + +_¿Nálimot mo na ba?_ + +_¿Nálimot mo na ba ang gabíng yaón na ikáw ay máhimláy sa m~ga +bisig ko na, minsán, makalawá't maikatlóng AWITIN ang m~ga tagumpáy ni +Kupido? ¿nálimot mo na ba ang sandalîng yaón na iyóng isinimsim sa +m~ga labì ko n~g walâng kasingtamís na pulòt n~g pag ibig? ¿nálimot mo +na ba ang m~ga sandalîng yaóng katasin sa m~ga labì ko ang alak na +nakalálasíng ni Kupido?_ + +_¿Nálimot mo na ba?_ + +_¿Nálimot mo na ba ang m~ga sandalîng, sa bugsô n~g iyóng nag aapóy na +damdamin ay sinabi mo sa aking: «Pati, ikáw ang pusò ko, ikáw ang +buhay ko, ikáw ang diosa ko»?_ + +_¿Násaan ang pagtupád sa m~ga ganitóng pan~gakò?_ + +_¡Ay, Sawî! ¡ay, ibon ko! pumarito ka't sa lahát n~g oras ay bukás na +áabutan mo ang haulang nagíng pugad n~g ating m~ga ginintûang +pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alíw!_ + +ANG KALAPATI MO. + + +Si Pati, babaeng walâng káluluwá kundî pawàng lamán, ay nátutong +magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang itó n~g kanyáng liham, m~ga +karayom na siyáng dumurò at sumigíd sa hayop, sa maban~gis na hayop, +na iníin~gatan in Sawî sa pusò: ang pag-ibig sa kanyá. + +At noó'y isaisáng nagban~gon sa alaala n~g binatà ang m~ga gunitâ n~g +nagdaán, parang m~ga patáy na sa tawag n~g Mánunubos ay mulîng +nagsilabás sa hukay n~g libin~gan. + +At ang ganid, ang ganid na alagà ni Sawî sa kanyáng pusò, ay minsáng +nagban~gon, uman~gil, pumalág, hanggáng sa si Sawî ay mapatindíg sa +pagkakáupò at ulit na masabing: + +--¡Pati, Pati, papariyanán kitá!... + + + + +=WAKAS=. + + +Hating gabí. + +Madilím, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y isáng mahabàng +hinin~gá, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kayâ't bawà't datnín n~g +kanyáng malakás na hampás ay tumutunóg, umáan~gil na anakì'y +tumátanggáp n~g isáng ubos diíng sampál. + +Mápamayâmayâ'y bundókbundukang usok ang napatanáw sa malayò. + +Makasandalî pa'y bumuhos ang ulán. + +M~ga kulóg na nakabibin~gáw ang dumadagundóng sa lupà, at sa lan~git +ay nagháhagarán ang matatalím na lintík na anakì'y m~ga gintông ahas. + +Sa malapad na liwasan n~g Azcárraga, sa oras na itó ay isáng +mahiwagàng naglálamay ang napamámasíd. + +¿Sinó siyá? + +¿Sinóng káluluwà ang matapang na naglálamay sa gitnâ n~g ganitóng +sigwá? + +Nagtútumulin sa kanyáng paglakad, tun~gó ang ulo, at walâng +lin~góng-likód. + +N~gayó'y dumáratíng na siyá sa tapát n~g bahay na nátitirik sa gawîng +kaliwâ n~g líwasan. Sa bahay na itó'y walâng tumátanglaw kundî ang +isáng ilaw na kúkutikutitap. + +Hakbánghakbáng na lumun~go sa pintûang noó'y nálalapat pa ang dalawáng +dahon, n~gunì't nang siyá'y nálalapit na ay siyáng pagkabukás nitó sa +tawag n~g isáng nakatalukbóng na itím. + +At isáng mukhâ ang sumilip doón, mukhâng babae, ¡ang mukhâ ni Pati! + +--¿Pumarito pa kayâ?--ang tanóng sa mánanayáw n~g aninong tumawag sa +pintô. + +--Hindî na; marahil ay hindî, pagkâ't umúulán. Tumulóy ka. + +Ang pinagsabihan n~g ganitó ay túluyang pumasok sa loób. + +Samantalà, ang naiwan sa labás, ang unang násumpun~gán natin sa haráp +n~g ganitóng námasdán, ay minsáng napakagát-labì at ang nagn~gán~galit +na turing: + +--¡Oh, tila dinadayà akó! + +At sandalîng natigilan na áandáp-andáp ang loób. + +¿Sinó ang kanyáng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kanyáng tayô, +kilos at pan~gan~gatawan ... ¡Dinádáyà akó! ¡¡dinayà akó!! Pati, Pati, +magbabayad ka, pagka nagkátaóng napatunayan ko ang aking panibughô! + +At ipinatulóy ang kanyáng paglakad: sandalîng tumigil sa labás n~g +pintûang pinasukan n~g unang nákita na natin, at pagdatíng doón ay +marahang nakimatyág. Walâ, walá siyáng máriníg. + +Minsáng itinulak ang pintûan, patakbóng pumasok sa loób, at hálos sa +isáng lundág lamang ay dumatíng sa itaás n~g bahay. + +Nang naroroón na'y isáng káluskusan sa may dakong silíd ang kanyáng +náhiwatigan. + +--¿Sinó ang nag-uusap na naririníg ko? + +¡Tinig ni Pati ang isá at ang isá ay tinig lalaki! + +--¡N~gitn~git n~g Dios! ... ¡tinátaksíl akó! ¡¡tinátaksíl akó!! +¡¡¡tinátaksíl akó!!!... + +Ang katulad n~g isáng balíw na labnót ang buhók, nagaalab ang +dalawáng-matá, na pumasok sa loób n~g silíd. + +¡Oh, kataksilán!... + +--¡Si Pati, sa piling ni Tamád! + +Si Sawî (na dî iba't kundî itó ang dumatíng) sa haráp n~g gayóng +pag-yurak sa kanyáng dan~gál ay biglâng dinatnán n~g isáng dilím n~g +tin~gín. + +Lumapit sa dalawá na bumubugá n~g apóy ang panin~gín, nanínindíg ang +m~ga balahibong animo'y maliliít na pakòng nagtimò sa kanyáng balát, +at bágo nilurhán sa mukhâ si Pati, nilurhán sa mukhâ si Tamád, at si +Pati at si Tamád ay kapuwàng pinisíl sa liíg n~g tigisáng kamáy. + +--¿Dios ko?--ang panabáy na sambit n~g m~ga sinakál. + +Noón ay minsáng nabuksan ang m~ga labì ni Sawî, m~ga labìng +nagdúrugûan pa sa baón n~g n~gipin, at ang matunóg na sigáw sa lalaki: + +--¡Imbíl!... + +At sa babae'y + +--¡Magdarayà!... + +Si Pati'y hindî nakahuma. + +Si Tamád, na warì'y nadaráng sa alab n~g poót ni Sawî, ay umambâng +tátakbó. + +N~gunì't, ang malalaking dalirì n~g binatà ay lumatay noón sa mukhâ +n~g bugaw: + +--¡Anák ni Lusiper! ¿Ibig mong tumanan? ¡Ah, duwág! + +--¡Patawad!... + +--¡Patawad! ... ¿patawarin kitá pagkatapos dumhán ang pagkatao ko? +¿patawarin kitá pagkatapos na akó'y maibulíd sa impierno, pagkatapos +na akó'y matuksó, at akó'y malinláng? + +--Hindî na.... + +--Hindî na ... ¿hindî na, pagkatapos na akó'y masipsipán n~g katás, +pagkatapos na akó'y maghirap, pagkatapos na akó'y mainís sa kandun~gan +n~g babaeng itó?--at sabay itinurò si Pati, na noó'y nan~gan~gatál sa +takót. + +--At ikáw--ang pihit dito--na nagíng dahil n~g aking m~ga kasawîang +dinanas; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa m~ga dating +kaibigan; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa amá't iná, +n~g pagbawî sa akin n~g kaniláng pagmamahál; ¿nasaán ang pusò mo upáng +akó'y gantihín n~g ganitóng kataksilán? ¿Mainam na bayad sa pilak ko +na iyóng nilusaw; mainam na bayad sa dugô ko na iyóng ininóm! + +Si Pati ay nan~gín~giníg na sumagót: + +--¡Patawarin!... + +--¿Nálalaman mo, Pati--ang patulóy ni Sawî--nálalaman mo kung gaano +ang nagíng halagá n~g pag-ibig ko sa iyó? Pilak, maraming pilak ... +gintô, gintóng dakótdakót. Gintô't pilak na bawà't piraso'y +nagkákahulugán n~g isáng sarong pawis, isáng sarong dugô n~g aking +m~ga banál na magulang. + +--¿At ang pan~galan ko--ang dugtóng na hálos mahirin sa nag úunaháng +piglás n~g m~ga salitâ--ang aking pan~galang n~gayó'y siyáng +hantun~gan n~g lahát nang pulà, n~gayó'y isáng sukal na +kinaririmariman n~g lahát nang bibíg, paris n~g pagkarimarim sa isáng +pusalì, sa isáng tambakan n~g mabahòng yagít? ¿saan mo inilagáy ang +pagkatao ko? + +Si Pati'y hindî sumasagót. + +Nagpatuloy si Sawî: + +--¡Ah, n~gayó'y lúbusan nang pinaníniwalàan ko ang sabi n~g m~ga +páhayagáng sa m~ga _palaisdâan_ (bahay-sáyawan) na nilalan~guyán mo ay +walâng ibáng nápapansíng kundî pawàng isdâng kapak, isdâng pawàng +kintáb n~g kaliskís ang námamalas sa labás, bago'y pawàng burak ang +lamán n~g loób! + +--¡Sawî, patawad ... akó'y walâng sala! + +--¡Walâng sala! ...--at gumuhit noón sa gunitâ ni Sawî ang m~ga +pamamaraáng ginawâ sa kanyá n~g mánanayaw, ang unang pagtatagpô nilá +sa isáng handâan, ang pagkakádalaw niyá sa bahay-sáyawan, ang m~ga +kasinun~galin~gang sinabi sa kanyá ni Tamád tungkól sa kabuhayan n~g +babaeng itó, ang lahát n~g yaón ay napagkurò niyáng pawáng laláng +lamang na iniumang sa kanyá, upáng siyá, tagálalawigang walâng +kamalayán sa buhay-Maynilà, ay magiliw na pumasok sa lambát ni Pati, +na gaya n~g isáng isdâ sa pabahay n~g baklád. + +At lalò pang nag-alab ang kanyáng damdamin, lalò pang nag-ulol ang +kanyáng poót; kayâ't sa isáng pag-lalahò n~g isip ay minsáng dinaklót +si Pati sa kanyáng gulónggulóng buhók, at ang tanóng dito sa buháy na +tinig: + +--¿Walâ kang sala, ang sabi mo? + +--Walâ, walâng walâ. + +--¿At bakit, bakit walâ kang kasalanan sa aking pagkakapàlun~gi? + +Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at hálos pabulóng na sumagót. + +--Pagkâ't alám mo nang akó'y MÁNANAYAW.... + + + * * * * * + +BAGONG PARE + +NOBELANG TAGALOG + +NI + +Ros. Almario + +KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN + + * * * * * + +"Pinatatawad Kitá!..." + +Nobelang Tagalog na ipinagbibilíng kasalukuyan sa lahát n~g Librería +dito sa Maynilà, sa halagáng Isáng Peseta. + +Maykatha: MATANGLAWIN. + + * * * * * + +Huling Habilin + +(NOBELANG TAGALOG) + +KATHA NI + +Maximino de los Reyes. + +Ipinagbibilí sa lahát n~g Librería buhat sa unang araw n~g Juliong +papasok, 1910. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 *** |