diff options
| -rw-r--r-- | .gitattributes | 3 | ||||
| -rw-r--r-- | 14794-0.txt | 1329 | ||||
| -rw-r--r-- | 14794-h/14794-h.htm | 1877 | ||||
| -rw-r--r-- | 14794-h/images/001.gif | bin | 0 -> 30617 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14794-h/images/002.gif | bin | 0 -> 651 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 14794-h/images/006.gif | bin | 0 -> 794 bytes | |||
| -rw-r--r-- | LICENSE.txt | 11 | ||||
| -rw-r--r-- | README.md | 2 | ||||
| -rw-r--r-- | old/14794-8.txt | 1718 | ||||
| -rw-r--r-- | old/14794-8.zip | bin | 0 -> 25702 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/14794-h.zip | bin | 0 -> 61968 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/14794-h/14794-h.htm | 2290 | ||||
| -rw-r--r-- | old/14794-h/images/001.gif | bin | 0 -> 30617 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/14794-h/images/002.gif | bin | 0 -> 651 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/14794-h/images/006.gif | bin | 0 -> 794 bytes |
15 files changed, 7230 insertions, 0 deletions
diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes new file mode 100644 index 0000000..6833f05 --- /dev/null +++ b/.gitattributes @@ -0,0 +1,3 @@ +* text=auto +*.txt text +*.md text diff --git a/14794-0.txt b/14794-0.txt new file mode 100644 index 0000000..e360c0f --- /dev/null +++ b/14794-0.txt @@ -0,0 +1,1329 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 *** + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +Ros. Almario + +ANG MÁNANAYAW + +Aklatang Bayan I Aklát + +Limbagan at Litograpía + +NI + +JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz. + +MAYNILA--1910 + + + +ANG MÁNANAYAW + +Ros. Almario + +UNANG PAGKALIMBAG + +MAYNILA + +=LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz + +1910.= + + + * * * * * + +=Aklatang Bayan.= + + +_Sa gitnâ n~g masinsíng úlap na sa kasalukuya'y bumábalot sa maynós na +lan~git n~g Lahíng Tagalog, ang «Aklatang Bayan» ay lumabás_. + +_¿Layon? Iisáng iisá: makipamuhay, ibig sabihi'y makilaban pagkâ't ang +pakikipamuhay ay isáng ganáp na pakikitunggalí, isáng lubós at walâng +humpáy na pakikibaka_. + +_At makikibaka kamí laban sa masasamâng hilig, m~ga ugali't paniwalà, +magíng tungkól sa polítika, magíng sa relihión at gayón sa karaniwang +pamumúhay; yamang ang m~ga bagay na itó'y siyáng m~ga haliging dapat +kásaligan n~g alín mang bayan: tatlóng lakás na siyáng bumúbuó n~g +káluluwá n~g alín mang lahì_. + +_At upáng malubós ang pagpapakilala n~g adhikâng itó sa aming +man~gagiging, mangbabasa, kung sakalì, n~gayón pa'y malugód na't +magalang na ipinatátalastás namin sa kanïlá ang m~ga aklát na sa +kasalukuya'y niyáyarì sa loób n~g Aklatang itó_: + +=Ang Mánanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang Sakim, Bagòng +Parì at ibá't ibá pa.= + +_Pan~ganay na anák n~g Aklatang itó «Ang Mánanayaw», na n~gayó'y +bagong kalúluwál pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. Kulang sa katás +marahil, marahil ay gayón din sa lusóg n~g pan~gan~gatawán, bigláw na +bun~ga palibhasà n~g isáng panitik na salát sa ilaw n~g talino at +dahóp sa yaman n~g pananalitâ_. + +_Magsísitulong sa aklatang itó ang m~ga katoto ko't kaadhikâng +Faustino Aguilar, namámatnugot sa TALIBA, Carlos Ronquillo, +punòng-mánunulat sa náturan ding páhayagán at m~ga ibá pang gurò n~g +panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay magsásabog, +hanggáng sa lalòng lihim na pook n~g Katagalugan, n~g makákaya niláng +pangliwanag na ilaw sa m~ga kalahìng nan~gan~gailan~gan nitó_. + +=Ros. Almario,= + +_Taga-pamahalà n~g Aklatang Bayan_. + +_Maynilà, 30 V-1910_. + + + * * * * * + + +Ang Mánanayaw. + +Jóvenes qué estais bailando, al infierno vais saltando. + + +=SIMULA= + +_Pati_: Mánanayaw. Alan~ganing tindíg; ni mababà ni mataas; katawáng +malusóg, makatás, sariwà; m~ga matáng malalaki't bugháw, dalawáng +bintanàng pinanúnun~gawan n~g isáng káluluwáng nag-iinit, nag-aalab sa +nin~gas n~g apóy n~g isáng damdaming batis na dinádaluyan n~g alíw, +_alíw n~g sandalî_ na nakalúlunod, nakaíinís at nakamámatáy sa bawà't +káluluwáng maligò sa kanyá. + +_Sawî_: Túbong lalawigan, binatàng nag-aaral sa Maynilà. Buhat sa +mabuting lipì, angkán n~g m~ga mayaman, si Sawî ay isáng binatàng +lumakí sa lilim n~g pananaganà: kimî, mahihiyâin, ugalìng babae, si +Sawî ay hindî kaparis n~g m~ga binatàng walâng ibáng minimithîmithi +kundî ang mátulad sa isáng paróparó, sa isáng bubuyog, na tuwîna'y +hanap ang m~ga bulaklák, upáng simsimín ang kaniláng ban~gó, + +_Tamád_: Isáng hampás-lupà, isáng hampas-bató, na gaya n~g tawag sa +kanyá n~g madlâ. Ulila sa amá't ulila, sa iná. Walâng asawa, ni anák, +ni kapatid, ni kamaganakan kungdî ... si «Ligaya»; ligayang pará sa +kanyá'y hindî natatagpô sa alín mang dako, sa alín mang poók, máliban +sa m~ga bilyar, sabun~gán, pangginggihan, bahay-sáyawan at m~ga +bun~gan~gà n~g impierno na sa bálana'y laging nakaumang. + +--Tamád, ¿kumusta ang _ibon_? + +--Mabuti, Pati, maamò na n~gayón. + +--¿Handâng pumasok sa kulun~gán? + +--¡Oh, walâng pagsalang hindî siyá pápasok! + +--¿Anó ang sabisabi niyá sa iyó tungkól sa akin? + +Paris din n~g m~ga unang salitâ na náiukol ko sa iyó nang tayo'y unang +magkátagpô sa isáng handáan: na, ikáw ay magandáng katulad ni _Venus_, +paris n~g Talà sa umaga. ¡Umiibig na sa iyó! Maáasahang siyá'y bihag +mo na.... + +Binuksán ni Pati ang kanyáng dalawáng labì na nagpúpulahan upáng +paraanín ang isáng matunóg na halakhák. + +--_Con qué_, umiibig na sa akin, há? + +--At pagháhanapin ka mámayâ. + +--¿Saán? ¿saan mo akó itinurò? + +--Sa bahay-sáyawan. + +--Sa makatwíd palá ay nálalaman nang akó'y mánanayaw? ¿at anó ang sabi +sa iyó? ¿hindî ba niyá nábabasa ang m~ga páhayagáng, hindî miminsan at +mámakalawáng nagsásabog diyán n~g m~ga balitàng diumanó'y hindî m~ga +babae ang m~ga mánanayaw sa «suscrición» kundî isáng tungkós na m~ga +talimusák? + +--_Medio ... medio_ sinabi niyá sa akin ang ganyán; n~gunì't tinugón +ko siyáng ang gayóng balità'y mangyáyaring magkátotoó, kung minsán, at +mangyayari rin namáng hindî, «Si Pati»--ang wikà ko sa kanyá,--«iyóng +dalagang ipinakilala ko sa iyó sa handâang dinaluhán natin ay isáng +matibay na saksí n~g katotohanang ang isáng magandáng perlas ay +mangyáyaring mápaliblíb sa gitnâ n~g burak....» + +At tumigil sandalî ang nagsásalita upáng lumagók n~g laway at +magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga ganitóng pan~gun~gusap: + +--At si Sawî (ang ibong pinagúusapan nilá)--ay naniwalà namáng ikáw ay +isáng «magandáng perlas», isáng dalagang mahinhín, may puri, +maran~gal.... + +--¿At hindî na itinanóng kung bakit akó nápapasok sa bahay-sáyawan? + +--Itinanóng ¿bakit hindî? n~gunì't ang dilà ni Tamád, ang dilà n~g +bugaw mong si Tamád, ay nang m~ga sandalîng yaó'y lumikhâ n~g m~ga +pan~garap na sa kanyáng bibíg ay larawang mistulà n~g katotohanan, +katotohanang nákita, sinaksihán n~g kanyáng tin~gín. At sinabi ko sa +kanyáng hálos maagnás ang luhà ko: ¡Oh, Sawî, kung nálalaman mo ang +buông kasaysayan ni Pati, n~g magandáng Pati, na hináhan~gàan mo +n~gayón, ay dî sásalang siyá'y málalarawan sa m~ga balintatáw n~g m~ga +matá mo na katulad n~g isáng banál na babae, n~g isáng ulirán n~g +kadalagahan. Pagkâ't siyá, ang habol ko pa, ay isáng ulilàng dumanas +n~g dî gágaanong kasawîan sa buhay, nagíng magpapalimos, nagíng +manghihin~gì, at nang ayaw nang lawitán n~g awà n~g m~ga tinátawagan +ay napilitang pumasok na alilà, ipinagbilí ang lakás sa isáng mayaman +... dapuwà't.... + +--¿Anó pa? + +--Ang mayaman, ang dugtong ko, sa haráp n~g walâng kaagáw na dilág ni +Pati, ay nagnasàng paslan~gín ang kanyáng dan~gál. + +--¡Paslan~gín! Mainam kang magtátatahítahî n~g kasinun~galin~gan. ¿At +anó pa ang aking ginawâ? + +--Na ikáw ay tumutol sa gayóng karumíng adhikâ. + +--¿At pagkatapos? + +--Nilisan mo ang bahay na pinaglílingkurán upáng pumasok sa +pagkamánanayaw. + +--Samakatwíd, ang tapos ni Pati, pará kay Sawî, akó'y isáng banál na +babae, isáng ulilànginapí n~g Palad, nagíng magpapalimos, +manghihin~gì, alilà, alipin, sa madalîng sabi; at dahil sa +pagtatanggól n~g puri ko'y iniwan ang bahay n~g mayaman, upáng pumasok +... ¿gayón n~ga ba? + +--Ganiyán n~ga. + +¡Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga kasinun~galin~gan, bago +makalabás sa bibíg n~g m~ga nagsísinun~galíng, ay magíng apóy muna...! + +Si Pati, pará sa ating nakakakilala sa kanyá, ay isáng isdâng kapak, +na sa labás ay walâng ibáng ipinatátanáw kundî ang kintáb n~g +kaliskís, bago sa loób ay walâng ibáng madádamá kundî ang mabahòng +burak. Siyá'y hindî lamang kirí, hindî lamang salawahan; higít sa +kirí't salawahan, si Páti ay isáng tunay na salarín, isáng mangbibitay +n~g m~ga káluluwáng nahúhulog sa kanyáng kandun~gan. + +Batà pa lamang, hálos bagong sumísiból pa lamang, si Pati'y +pinagkatakután na n~g m~ga binatà sa kaniláng pook. ¡Bakit hindî, sa, +bálana'y sinagután n~g óo, bálana'y pinan~gakuan, bálana'y sinumpâan; +m~ga pan~gakò at sumpâng bawà't isá'y pinatítibayan sa pamamagitan n~g +isáng sanlâ, n~g isáng lágak, na hindî na mabábawì kailán man! + +N~gunì't ... nagsasalitâ na namán si Tamád; pakinggán natin: + +--Pati--aniya--mamayâ'y hindî sásalang dádalhín ko sa iyó ang ibon. + +--Dáratíng kayóng handâ na ang haula. + +At naghiwaláy ang dalawá. + + + + +II. + + +--¿ ... ? + +--¡ ... ! + +At nároón na silá sa unang baytáng n~g hagdanang patun~go sa bayan ni +Plutón: sa bahay-sáyawan. Náuuná si Tamád, ang tuksó, at si Sawî ay +sumúsunód sa dako niyáng hulihán. + +Ang _Templo_ n~g masayáng diosa _Terpsícore_, nang m~ga sandalîng yaón +ay maitútulad sa isáng Hardín n~g Kaligayahan: doón at dito'y walâng +námamalas ang tin~gín kundî ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong Adán, +doón at dito'y nagsabog ang m~ga bulaklák, nagsalisalimbayan ang m~ga +paroparó. + +Pagdatíng na pagdatíng n~g magkasamang si Sawî't si Tamád sa +bahay-sáyawan, si Páti, na nag-aantáy na sa kanilá ay malugód na +sumalubong at nakan~gitî, nakatawang bumati sa kanilá: + +Nan~gáligaw kayó rito.... + +Si Sawî'y hindî tumugón. Ang m~ga salitâ ni Pati, ang m~ga bigkás na +yaóng mandi'y pinulután sa tatamís, ay isáisáng sumapit sa pusò n~g +natítigilang binatà. ¡Anóng gandá ni Pati nang m~ga sandalîng yaón! + +Sa loób n~g kanyáng damít na nan~gán~ganinag sa dalang, sa malas ni +Sawî ay siyá ang nákita ni Flammarión sa kanyáng pan~garap: taong ilaw +ang pinakalamán, at ang m~ga kamáy ay dalawáng bagwís. + +Si Tamád, na nakákita sa ganitóng pagkakápatigil n~g kanyáng kasama, +ay kumindát n~g isá kay Pati at lihim na itinurò yaón: «¡Talagáng +_torpe_ n~gâ!» + +Noo'y isáng hudyát n~g tugtugin ang náriníg: + +--¡Bals!--ang panabáy na turing n~g m~ga naíiníp na m~ga mánanayaw. + +At umugong ang malakíng _salón_ sa kiskís n~g m~ga sapatos. + +Si Pati na nálalayô na sa dalawáng magkasama, pagsisimulâ n~g sáyawan +ay mulîng lumapit kay Sawî: + +¿Ibig pô ninyóng sumayáw?--ang magiliw na tanóng. + +--Hindî pô ... bahala na pô ... mámayâ na pô kung sakali.--At tumindíg +na tila nainitan sa pagkakáupô; dinukot ang panyô sa bulsá at pinahid +ang pawis na sa noó'y butílbutíl na sumísipót. + +--¡Mahíhiyâin pa ang tunggák! ang naibulóng tulóy n~g magandáng +mánanayaw. At tinalikdán ang binatà na hálos padabóg. Tila nagálit sa +gayóng pagtanggí n~g inanyayahan. + +Ang gayón ay náhalatâ ni Sawî, kayâ't paanás na násabi sa sarili, nang +siyá'y naúupô na: + +--¡Bakà nagalit ah!... + +At lalòng nag-ulol pa ang ganitóng pan~gan~gambá n~g binatà, nang +mákitang si Pati ay kinúkuha na n~g isáng makisig na _bailarín_: + +--¡Sayang at hindî ko siyá napairugan! + +¿Sinóng lalaki ang kumuha sa kanyáng magandáng mánanayaw? + +¿Katipán na kayâ niyá? + +¿Kasintahan na kayâ? + +M~ga ganitóng pag-iisip ang gumuguhit sa gunitâ n~g binatà, nang sa +súsugat sa kanyáng pandiníg ang tanóng ni Tamád. + +¿Bakit hindî ka sumayáw? At hindî na binigyáng panahón na ang inusisà +ang makasagót pa, at si Tamád ay nagpatuloy sa kanyáng pagtuksó: + +--¿Naníniwalà ka bang sa m~ga bahay-sáyawan ay walâng dumádaló kundî +ang m~ga taong walâng kabuluhán? + +--Hindî sa gayón, katoto.... + +--¿Naníniwalà ka ba--ang ulit ni Tamád--na sa m~ga bahay-sáyawan ay +walâng ibáng dumádayo kundî ang m~ga hampás n~g Dios na nagkalat +diyán? Ah, nagkakámalî ang m~ga may ganitóng paniwalà, at saksíng +matibay n~g kamalìang itó ay ang nakikita mo n~gayón, kaibigang Sawî. +Ang ginoóng iyáng kasayáw ni Pati ay isáng abogadong kilalá sa m~ga +pook na itó n~g Maynilà ... ang ginoóng yaón--at itinurò ang isáng +umíikit na kayapós namán n~g isáng babaeng habâan ang mukhâ at singkít +ang matá ang ginoóng yaón ay isáng _farmaceútico_; at itó, itóng +nagdáraán n~gayón sa tabí natin na may kawíng pang bulaklák sa tapat +n~g dibdíb, ay isáng mayamang mán~gan~galakál.... + +Anó pa't ang lahát n~g m~ga nároón ay isáisáng ipinakilala ni Tamád +kay Sawî: may m~ga _estudiante de derecho_, m~ga nag áaral n~g +_medicina_, m~ga mán~gan~galakál, m~ga polítikó, at m~ga ibá pang +«pag-asa n~g Bayan,» wikà n~gà n~g Dakilàng Bayani n~g Lahì. + +N~gunì't ang m~ga ganitóng pagpapakilala ni Tamád ay hindî warì pansín +n~g kanyáng kinákausap, pagkâ't itó, pagkatapos niyáng humintô, ay +walâng ibáng náisagót kundî: + +¿Sinó ang kasayáw ni Pati? + +Ang ganitóng pagwawalâng bahalà n~g kanyáng kaniíg ay hindî ikinapoót +ni Tamád. ¡Bagkús ikinagalák pa n~gà! Náhalatâ niyáng sa pusò ni +Sawî, nang m~ga sandalîng yaón, ay walâ nang ibáng nagsísikíp kundî +ang larawan n~g kanyáng _kandidata_, at walâ nang ibáng naririníg ni +nakikitang anó pa man ang binatà kundî ang mahinàng sagitsít n~g +sapatos ni Pati sa tablá n~g _salón_ at ang kanyáng mapanghalinang +tindíg. + +Si Sawî, pusòng lagìng tikóm sa hibò n~g pagkakásala, n~gayó'y +untî-untîng nabúbuksán sa tawag n~g isáng bagong damdamin, damdaming +aywán niyá kung anó, datapwà't nálalaman niyá, óo, na ang damdaming +yaó'y walâng pinag-iwan sa bagang nagbíbigáy init sa isáng kaldera, +apóy na gumigising sa dating tulóg at nagbíbigáy siglá sa dating +malamíg na pusò. + +Ang bulaklák na noóng una'y takót sa halík n~g araw, n~gayó'y +bumúbukád sa hagibis n~g bagyó. + +Samantalàng ang m~ga pareha'y nagsalísalimbay, sa gitnâ n~g _salón_; +samantalàng ang m~ga pareha'y walâng hintô n~g bulun~gan, kálabitan, +kindatan, kúrutan, at kung minsá'y ang pálitan n~g matatamís na +salitâ; si Sawî, sa luklukang kinarórooná'y walâng ibáng iníisip-isip +kundî kung «paano ang paraang dapat niyáng gamitin upáng maparating sa +taya n~g mapanghalinang _binibini_ ang m~ga itinítibók n~g kanyáng +káluluwá.» + +--Tamád ang pamulîng tawag sa katabí--ibig kong akó'y pagtapatán mo: +¿anó ang tunay na kalágayan ni Pati? ¿Dalaga ó may asawa? ¿malayà ó +may katipán? + +--¿Nálimutan mo na ba ang maliksíng tugón n~g tinanóng ang m~ga isinagót +ko sa iyó noóng unang tayo'y magkásama hinggíl din sa m~ga ganyán mong +pag-uusisà? + +--Marahil ... ¿anó ba ang sinabi mo sa akin noón? + +--Sinabi ko sa iyóng si Pati'y dalaga at walâng asawa, malayà at +walâng katipán. + +--Samakatwíd.... + +--Samakatwíd ang agád na habol ni Tamád--samakatwíd si Pati ay +malayà, malayàng tulad n~g isáng isdâ sa tubig, n~g isáng paróparó sa +halamanan, n~g ibon sa alapaap. + +--Kung siyá kayâ'y pag-alayan ko.... + +Náhalatâ ni Tamád ang tun~go n~g, ganitóng pananalitâ ni Sawî; kayâ't +hindî na inantáy na matapos pa at matuling sumagót: + +--¿Bakit hindî? ¿bakit hindî mangyáyaring siyá'y pag-alayan n~g +pag-ibig? ¿Hindî ba't ikáw ay isáng binatà, at siyá'y isáng dalaga? +¿Hindî ba't ikáw ay isáng makisig na bagong-tao at siyá'y isáng +magandáng binibini? ¿Bakit hindî...? + +--Katotong Tamád, tila mandín biníbirò mo akó. + +--¿Binibirò kitá? Hindî ko pa sinásabing lahát sa iyó ang m~ga +nálalaman ko tungkól sa babaeng iyán, pagkâ't nan~gán~gambá n~gâ akóng +bakâ ka malulà.... + +--¿Malulà? + +--Kung sabihin ko sa iyóng si Pati ay tila ... tila.... + +--¿Tila anó? + +--Tila nagkákagustó sa iyó.... + +--¡Nagkákagustó! ... ¿Diyatà? ¿diyatà't si Pati'y nagkákagustó sa +akin? + +--¿At bakit mo namán násabi ang gayón?--ang usisàng may halòng +pananabík. + +--¿Bakit hindî'y sa minámasdán ko ang bawà't kilos niyá? + +Noó'y nagkátaóng si Pati'y tumítin~gín kay Sawî. Nápansìn ni Tamád ang +gayón. Kinalabít ang kanyáng kapulong at ang bigkás na pan~gitî: + +--¡Nákita mo na ... dî n~gayón ay tiningnán ka na namán! + +--¡Tunay!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili.--¡At, anóng lagtkít na +sulyáp ang kanyá, anóng lambíng, anóng pagkásarápsaráp! + +Natapos ang unang bals. + +Sa ikalawáng hudyát n~g tugtugin na nagbalità sa m~ga nároon n~g isáng +mainam na _two-step_, si Sawî ay hindî na nakatiís: + +--¡Ibig kong sumayáw sa kanyá! + +At noón dî'y iniwan ang likmûan, madalîng lumapit kay Pati, at ang +magalang na samò: + +--¿Ibig pô ba ninyó akóng paunlakán? + +Sa ganitóng katanun~gan n~g binatà, si Pati'y hindî man lamang nagbuká +n~g bibíg; subalì't pinasagót ang maputî't maliít niyáng kamáy na +noó'y agád ikinawit sa bisig n~g nag áanyaya. + +M~ga matáng sana'y bumasa sa pusòng lalaki, noón pa'y nábanaagan na ni +Pati ang kanyáng nálalapít na tagumpáy: + +--¡Huli na ang ibon, huli na, huli na!--ang magalák na bulóng sa +sarili. + +At nang silá'y sumayáw na ay pinapaglarô n~g gayón na lamang sa kamáy +n~g kanyáng kayapós, ang maliít at malantík niyáng baywáng. + +Si Sawî, sa ganitóng laláng n~g babae, ay untîuntîng nanglíliít na +animo'y isáng kandilàng naúupós sa hihip n~g han~gin. + +At ang makamandág na samyô n~g sampagang kanyáng sinísimsím n~g m~ga +sandalîng yaón ay hinayhinay nang tumátagós sa kaibuturan n~g kanyáng +damdamin. + +¡Umíibig na siyá ... at umíibig n~g isáng pagíbig na taós, maálab, +morubdób, na gaya n~g isáng sigâ sa alò n~g han~gin, gaya n~g isáng +sunog sa buhos n~g gás! + +Bawà't n~gitî ni Pati, bawà't sulyáp na panukáw na ipakò sa kanyá, ay +mariíng tumítimò, bumábaón, sumúsugat sa dibdíb n~g na sa pan~ganib na +si Sawî, paris n~g pagtimò, pagbaó't pagsugat n~g isáng mahayap na +palasô. + +--Aling Pati--ang kimíng tawag sa kasayáw--kung akó pô kayâ'y pumarito +gabígabí ay mákakasayáw ko kayó? + +--Bakit pô hindî?--ang malambíng namáng tugón n~g tinanóng. + +Ang binatà natin, ang _torpeng_ si Sawî, sa ganitóng paoo ni Pati, +walâng ibáng maisagót kundî isáng banayad na: + +--Salamat pô. + +At hindî na umimík pang ulî hanggáng sa matapos ang sáyawan. Si +Simoun, ang kasindak sindák na Simoun sa _Filibusterismo_ ni Rizal, +pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintûan n~g _Templo_ ni _Terpsícore_ +ay nagpamalas sa m~ga nan~gín~giníg niyáng labì n~g isáng mapagkutyâng +n~gitî; at sakâ sinabing: + +--_¡Buena está la juventud_!... + + + + +III. + + +Si Sawî ay walâ nang pagkásyahán n~g pag-ibig kay Pati. + +Bawà't saglít na dumaán, bawà't saglít na yumao, ay isáng palasô na +namáng umíiwà sa kanyáng dibdíb. + +--¡Oh, Pati! ... ¿kailán mo pa málalamang iníibig kitá? ¿kailán mo pa +málalamang ang pusò ko'y nagíng dambanà na n~g iyóng mahál na larawan? +¿kailán mo pa málalamang si Sawî'y walâ nang ibáng dinárasáldasál kung +hindî ang pan~galan mong walâng kasingtamís? + +Dilàng kimî, gapós n~g pagpipitagan, si Sawî ay nagtítiís manirá na +lamang sa m~ga himutók at buntóng-hin~gá. ¿Magtapát kay Pati? + +--Kung akó'y halayin? ¿Kung hindî pakinggán ang idáraíng ko? ¿kung +birùbirùin ang pag-ibig? ¡Ay!... + +Dapwà't, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng maáwàing walâng dî +nilimusán n~g kanyáng pag-ibig, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng +maawàing walâng pinagkaitán n~g kanyáng _habág_, kung natátantô niyáng +si Pati'y walâng ibáng ináantay-antáy kundî isáng kalabít na lamang, +ang isáng salitâng sukat maghiwatig n~g kaniyáng, damdamin upáng +lúbusan nang ipagkatiwalà sa kanyá ang kanyáng káluluwá, ang kanyáng +katawán; ang m~ga gayóng hinagpís at pag-aálinlan~gan ay hindî na sana +sumagì sa kanyáng gunitâ. + +N~gunì't si Sawî ay isáng _singkí_ pa; kayâ't hindî niyá nálalamang, +sa Maynilà, ang salitâng «Mánanayaw» ay nákakatugón n~g m~ga salitâng +«mangdadambóng sa lilim n~g batás», «magnanakaw sa loób n~g bahay.» + +Kung nálalaman niyáng sa m~ga bahay-sáyawan ay hindî ginágamit ang +m~ga salitâ upáng sabihing: «Iníibig kitá,» «ibig kitang kánin» kundî +sukat na lamang ang m~ga suliyáp, kindát at kalabít, disin si Pati'y +malaon n~g nagíng kanyá, ó sa matuwí'd at lalòng tumpák na sabi, +siyá'y nagíng kay Pati. + +Bagamán, ang kanyáng m~ga pag hihimutók ay hindî rin lubhâng naglawíg, +pagkâ't noóng isáng gabíng si Pati'y manaog sa bahay-sáyawan, upáng +umuwi na sa bahay, ay _nagkapalad_ siyáng mápasama rito, sa _túlong_ +at _awà_ n~g kanyáng kaibigang si Tamád. + +--¡Binibining Pati: ang tawag n~g binatà, nang silá'y nagsásarilí na +sa gitnâ n~g dilím--¿magalit ka pô kayâ kung akó'y may sabihin sa iyó? + +--Kung makagágalit pô ... ang tila pabiròng sagót n~g tinanóng. + +Si Sawî ay napatigagál. + +¿Paáno ang kanyáng gágawin? + +¿Saán siyá maglúlusót n~gayón? + +¡Natakpán ang bútas na kanyáng ibig paglagusán. + +Maláong hindî nakaimík. + +Sa haráp n~g ganitóng pangyayari, si Pati ay lihim na nápan~gitî: + +--¡Talagáng _singki_ n~gâ!--ang na wikà sa sarili. + +Nang hindî pa rin humúhumá ang binatà ay si Pati na rin ang +_nagabaláng_ maglawít n~g silò. + +--Ginoóng Sawî:--ang bun~gad--kung hindî pô akó namámalî ay tila +nákita ko na kayóng minsán, bago kayó makaratíng sa aming +pinagsásayawán. + +--¿Saán pô?--ang patakáng saló n~g binatà.--¿Sa lalawigan kayâ, sa +marálitâng lalawigan na aking kinákitaan n~g unang liwanag? + +--Hindî pô, dito rin pô sa Maynilà ... aywán ko na pô lamang kung saán +at kailán; n~gunì't nákita ko na kayó. + +--Dakilà pô ang palad ko kung magkakágayón. + +--Akó na n~gâ pô lamang yatà ang talagáng abâng-abâ, sapagkâ't nákita +na'y hindî pa nápansín. + +--¡Binibini! ... ¡Binibining Pati! ... ¡Hindî ko kayó nápansín? +¿Datapuwà't mangyáyaring kayó'y hindî ko mapansín? + +--Talagá pông gayón na n~gâ lamang ang nan~gápakaliliít na paris ko. + +--¡Napakaliít! ¿Paano pông mangyáyari, na, ang isáng pinaglílingkurán +ay magíng maliít pa kay sa isáng naglílingkód? + +--¿Pinaglílingkurán pô, ang sinabi ninyó? + +Umandáp andáp ang pusò ni Sawî at nag-alaalang bakâ siyá ay +nápapabiglâ na ... n~gunì't, ¡pag asa at lakás n~g loób! Ang +napagdaanán na'y hindî na dapat pagbalikán. _¡Adelante!_ ang wikà n~gâ +ni Golfin sa _Marianela_ ni Galdós, _¡adelante, siempre adelante!_ + +--Opò--ang patibay n~g walâng kagatólgatól ang dilà--pinaglingkurán +pô, ang aking sinabi. + +--¡Pinaglingkurán pô akó! at ¿nino pô? + +--A ... a ... akó pô. + +Si Pati ay lihim na nátawá. + +Si Sawî ay lihim na nan~giníg. + +--¡Lumálabis yatà ang kapan~gahasan ko? + +At inantáy na sumagót ang dalaga, paris n~g pag-aantáy n~g isáng +násasakdál sa pasiyá n~g isáng hukóm. + +Ang palad ni Sawî, nang m~ga sandalîng yaòn, ay nábibitin sa m~ga labì +ni Pati. ¿Anó ang itútugón sa kanyá? ¿Oo? ¡Oh, lan~gít! ... ¿Hindî? +¡Oh, kamátayan! + +Si Pati, matapos mapindót ang sikmurà na sumásakitsakít din dáhil sa +pinípigilang pagtawa, ay bumigkás n~g ganitó: + +--Ginoóng Sawî: ¿kinúkutyâ mo pô yatà akó? + +--¡Hindî pô; túnay na túnay pô ang aking sinabi. ¡Oh, kung +mangyayáring mabuksán ang aking pusò!... + +Patuloy ang kaniláng pag-uúsap. + +Mulâ sa malayò, sa isáng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~gín +ang isáng anakì'y búndók na kakulay n~g usok, ang úlap, ang makapal na +úlap, sugò n~g nagbábantâng ulán. + +Noón, ang m~ga naglálakád ay kasalukuyang dumáratíng na sa tapat n~g +isáng _accesoria_ na nátitirik dakòng kaliwâ n~g maluwáng na +lansan~gan n~g Azcárraga. + +--Umakyát pô muna kayó--ang anyaya ni Pati sa binatà--maaga pa pô +namán. + +¡Maaga pa! + +¿Maaga pa ang sabi n~g babaeng yaón, gayóng magíikaisá na sa +hatinggabí? + +¡Ibáng-ibá n~gâ namán ang m~ga babaeng Maynilà kay sa m~ga babaeng +lalawigan! ...--ang náibulóng tulóy sa dî masiyaháng pagtataká sa +gayóng náriníg. + +Gayón man ay sinagót din n~g isáng taós na pasasalamat ang +nag-áanyaya. At umakmâng tâtalikód na upáng umuwî sa kanyáng bahay; +dátapwà't ¡pagkakátaón! noó'y bumubos ang ulán. + +Isáng mapagtagumpáy na n~gitî, ang namulaklák sa m~ga labì ni Pati: + +--¡Talagáng másisilò na ang ibon! + +At mulî't mulîng inanyayahan ang binatà hanggáng sa itó'y matapos sa +pagpapahinuhod: + +--Yamang tulot mo pô ...--ang marahang sagót na bábahagyâ nang +náriníg ni Pati. + +Unang umakyát si Pati. Sa likurán niyá'y sumunód si Sawî. + +Sa itaás n~g bahay, ang unang napansín ni Sawî ay ang maayos na m~ga +palamuting doón ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagpápan~gagáw sa +inam, ang m~ga larawan, _paisaje_, at m~ga ibá pang sukat makaalíw sa +tin~gín. + +Isáng batàng paslít ang dinatnán nilá sa bahay na itó, na, utusán ni +Pati. + +--Bulilít--ang tawag n~g may bahay sa alilà, pagdatíng sa hulíng +baytáng sa itaás--bigyán mo n~g silya ang tao. + +Ang inutusa'y maliksíng tumupád. + +Naupô si Sawî; at ang batà ay nawalâ sa kanyáng haráp. + +Si Pati, samantalang pinagkúkurús n~g binatà ang dalawá niyáng kamáy +sa pagkakaupô, ay pumasok sa silíd n~g bahay upáng ayusin ang kanyáng +buhók na naguló sa bahay-sáyawan, at nang mulîng mapulbusán ang +mukháng noó'y humúhulas sa agos nang pawis. + +At bago lumabás ulî ay makailán munang binikásbikasan ang kanyáng +bihis at itinanóngtanóng sa sarili kung ang ayos niyáng yaó'y sapát +nang makapagpalundág n~g isáng pusò sa kanyáng kinalálagyán. At nang +tila nasiyahán na ang loób ay sakâ pa lamang naupô sa isáng luklukang +may gadipá lamang ang layô sa kanyáng panauhin. + +¡Anóng pagkâgandágandá ni Pati noón sa malas ni Sawî! + +--¡Oh--ang nawikà tulóy--magíng si San Pedro man na panót ang tuktók, +magíng si San Juang mapun~gay ang matá't magíng si San Pascual na +maamò ang mukhâ, sa haráp n~g ganitóng dilág ay sápilitáng mabúbuyó sa +pagkakásal! + +¡At siyá, siyá pa n~gâ bang isáng hamak na tao lamang ang hindî +matuksó?... + +--Pati! ¡aling Pati! ... ang sunódsunód na tawag na kasabáy n~g +pan~gin~giníg n~g boông katawán. + +Ang tinawag ay hindî sumásagót. N~gunì't nápapan~gitî n~g lihim, +pagkâ't noón ay nahalatâ niyáng ang makamandág na init n~g kanyáng +katawán ay tumátaláb na sa pusò ni Sawî. + +At si Pati ay lumapítlapít pa sa kanyáng kausap, at nakatawa, +nakasulyáp na sakdál n~g saráp. + +Si Sawî ay lalòng nan~giníg. + +Si Pati ay lalò pang lumapit sa kanyá, lalò pang nilambin~gan ang +n~gitî, lalò pang pinun~gayan ang suliyáp. + +Ibig nang tumakbó si Sawî, ibig nang sumigáw, ibig nang tumakas, upáng +makailag sa tuksó. + +¡Daráng na daráng na sa init! + +N~gunìt noó'y siyáng pagdampî sa kanyáng kamáy n~g nagpúputia't m~ga +tabas kandilàng dalirì ni Pati, at kasunód ang magiliw na usisà: + +--¿Anó pô ang dináramdám ninyó? ¡nanglálamíg kayó! + +--Opò ... opò ... nanglálamíg n~gâ pô. + +At sabáy nagtindíg sa pagkakáupô, ibunukás ang dalawâng bisig at +iginapos sa liíg ni Pati, at ang samòng namámasag ang tinig: + +--¡Pati, Pati, patawarin akó...! + + + + +IV. + + +Mulâ nang unang gabí na kanyáng pagsamyô nang layaw sa kandun~gan n~g +magandáng Pati, si Sawî ay nanumpâan nang magíng isá sa lalòng masikap +na kampón n~g _diosa_ Terpsícore. + +Siyá'y isáng pusakál nang mánanayaw. + +Ang m~ga aklát na dati niyáng kaulayaw pagdatíng n~g gabí, n~gayó'y +siyáng m~ga matalik niyáng kaaway. + +¡Ni isáng sulyáp man, ni isáng saglít pang pakikiníg sa kanilá!... + +Ang lahát nang kanyáng panahón ay lúbusang ipanaubayà na sa m~ga alíw +n~g sandalî. + +At ang kanyáng káluluwá, parang isáng katawáng kulang at salát sa +pagkain, untîuntî nang nanunsiyami, untîuntî nang nalúluoy, untîuntî +nang naíinís sa dilím na noó'y bumábalot sa kanyáng maulap na lan~git. + +At mulà noó'y walâ nang ibáng pinan~gápan~garáp kundî magpakalasíng sa +paglagók sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at mapupulâng labì n~g +kanyáng marilág na Pati. + +Si Pati, pará sa kanyá'y siyá nang lahát: pag-asa, ligaya, pag-ibig, +kaluwalhatìan.... + +¡Oh, ang makamandág na binhî, ang pag-ibig sa isáng salaríng katulad +ni Pati, ay lumagô at nag-ugát sa pusò ni Sawî! + +Minsán, sa isáng pag-uusap nilá, ay malinaw na nápalarawan ang +kadakilàan n~g kanyáng pag-ibig sa magandáng mánanayaw: + +--Pati, Pati ko aniya,--¿tunay bang akó'y iyóng minamahál? + +Si Pati, sa ganitóng kahalin~gán n~g binatà, ay minsáng namuwalan sa +bugsô n~g isáng pagtawang inimpít. + +--Sumagót ka, Pati ko, sumagót ka sana. + +--Oo--ang bigáy-loób n~g mánanayaw--óo, Sawî ko, gíliw kong Sawî, +minámahal kitá. + +--¿Gaya kayâ n~g pagmamahál ko sa iyó? + +--Higít pa; makálilibo pang mahigít. Iníibig kitá paris n~g pag-ibig +n~g bulág sa araw, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g isdâ sa tubig, +iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g banál sa Dios. ¿Nasísiyahán ka ná? + +--Pati, Pati ko. ¿tunay ang iyóng sinabi? + +--Paris n~g katotohanang madilím ang gabí, may init ang araw, may +lamíg ang buwan; paris n~g katotohanang akó ay may pusô, ikáw ay may +atáy; paris n~g katotohanang ikáw ay maganda, akó ay pan~git. + +--Pati, Pati ... at tinutop ang kanyáng dibdíb na tila ibig máwalat sa +pitlág n~g pusòng noón ay dumanas n~g dî gágaanong alíw. + +At bago pinigilan si Pati sa manipís niyáng baywáng, hinagkán sa noó +n~g isáng matunóg at mahabàng halík at.... + +--Pati ko--ang turing--¿naríriníg mo ba ang masinsíng tibók n~g aking +káluluwá? ¿Hindî? ... pakinggán mo: sinásabi niyáng ikáw raw ang +kanyáng búhay, ikáw raw ang kanyáng ligaya, ikáw raw ang kanyáng +lan~git ... ¿nálalaman mo na? + +--¡Namán! + +--At sinabi pa niyáng--ang patuloy ni Sawî na tila hindî pansín ang +«namán» ni Pati--at sinásabi pa niyáng siyá ay nagtayô n~g isáng +dambanà sa lalòng lihim na pitak n~g aking damdámin, dambanàng +sinabugan n~g mapuputîng sampagita upáng suubín sa kanyáng mahinhíng +halimuyak ang larawan n~g isáng babae, n~g isáng banál, n~g kanyáng +magandáng Pati.... + + * * * * * + +Ang _lintâ_, pagkatapos n~g isáng linggóng pananabíknabík sa dugô n~g +kulang-palad na si Sawî, ay hindî na nakatiís. + +--¡Dapat na siyáng magbayad! + +At mariíng ikinápit ang kanyáng matatalím na n~gipin sa bulsáng saganà +sa pilak n~g walâng malay na binatà: + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g limáng piso upáng +máibilí ko n~g barò. + +Ang hinin~gán ay latág ang palad na sumagót: + +--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gî mo. + +Nagdaán ang unang araw; dumatíng ang ikalawá. + +Ang lintâ, ang matakaw na lintâ, ay mulîng sumigíd na namán: + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g sampûng piso na máibilí +ko n~g saya. + +¡Sampûng piso na n~gayón! + +Gayón man, si Sawî ay hindî rin tumanggí sa gayóng pag-íibayo n~g +halagá. At.... + +--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gi mo. + +Nagdaán ang ikalawáng araw at dumatíng ang ikatló. + +At ang lintâ, ang lintâng kailán ma'y hindî na yatà masísiyahán, noón +ay pamulîng sumigíd na namán nang sigíd na lalòng mariín pa kay sa +m~ga una, lalò pang malakás; at.... + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî--na namán bigyán mo akó n~g dalawáng-púng +piso na maibilí n~g sapín, pulbós, paban~gó, medias at.... + +¡Dalawángpûng piso na! + +Dapuwà't si Sawî, ang magaràng si Sawî, ay dumukot pa rín sa kanyáng +supot na malamán: + +--Náritó, gíliw ko, ang sagót na namáng tila hindî pansín ang kanyáng +pagkakápalaot--náritó ang hiníhin~gî mo. + +At hindî sa lamán lámang humáhanggá ang kirót n~g m~ga kagát ni Pati, +n~g lintâng si Pati, sa katawáng namúmutlâ na n~g binatà, kundî +hanggáng sa m~ga butó pa, na pinagtiinán n~g kanyáng matatalím na +n~gípin. + +Minsán, sa kaniláng pagsasarilí, si Sawî ay nagpakasawàng magdampî n~g +m~ga labì niyá sa m~ga namumúrok na pisn~gi ni Pati. Itó, pagkatápos +maparaán ang gayóng kahiban~gán n~g binatà, ay tumanóng na may halòng +birò: + +--¿Iláng halík ang ibinigáy mo sa akin? + +Si Sawî, lasíng sa m~ga sulyáp ni Pati, sa sin~gaw n~g kanyáng malusóg +na katawán, ay sumagót na dî magkangtututo: + +--Isá ... dalawá ... tatló ... apat ... sampú, labínglimá ... ¡marami! +¡¡maramingmarami!! ... aywán ko na ba kung ilán. + +--Báwa't halík ay babayaran mo n~g piso. + +--¡Piso!... + +¿Saán hindî masasaid ang bulsá ni Sawî sa ganitóng pamamaraán ni Pati? + +Ang bariles, punôngpunô man, pag hindî naampát ang paglabás n~g tagas +ay dáratnán din n~g pagkatuyô. + +At gayón ang nangyari sa kulang pálad na binatà: untîuntîng naubos +ang yaman, baytángbaytáng na bumabâ sa kailalimang pinagháharìan n~g +dilím, dilím n~g pananalát, dilím n~g karálitâan. + +¿Anó pa ang kanyáng gágawín? ¿Man~gutang? ¿Magsanlâ? ¿Magpalimós? + +Tila salun~gát sa pagkatao niyá ang m~ga ganitóng gawâ. + +N~gunì't ¿paano si Pati? ¿paano ang kanyáng pag-ibig kay Pati? +Mangyáyaring siyá'y uminóm n~g luhà, n~g sarilingluhà, bagamá't +masakláp; mangyáyaring siyá'y magtiís n~g gutom; dapuwà't ¡iwan si +Pati, iwan pa si Pati! ... Ang gayó'y tunay na dî niyá maáatím, pagkâ't +si Pati ang kanyáng «pag-asa,» si Pati ang kanyáng «luwalhatì,» si +Pati ang kanyáng «buhay,» si Pati ang araw n~g kanyáng káluluwá, si +Pati ang init na nagbíbigay siglá, lakás at tibók sa kanyáng pusò. + +¡Oh, si Pati ay isáng halaman at ang pusò niyá'y isáng halamanan! + +At ang halama'y nag ugát at hindî na mangyáyaring bakbakín pa sa +lupàng kinátutubùan kundî isásabog ang lupàng iyán; ¡at ang lupàng +iyá'y ang pusò ni Sawî! + +M~ga iláng araw nang siyá'y hindî sumísilay sa bahay ni Pati dahil sa +dináranas niyáng pananalát. ¿Saán pa siyá magnánakaw n~g pilak na +ikasúsunód sa pithayà n~g babaeng itó? + +--¡Ah, mabuti ay magsanlâ na! + +At nagsanlâ. + +At naúbusan na namán. + +Nan~gútang: naúbos din. + +At nanghin~gî: gayón din. + +--¡Oh! ¿anó pa ang aking gágawín? + +¿Sumúlat sa kanyáng m~ga magúlang? + +N~gayó'y walâ na siyáng amá, walâ na siyáng iná, ni kapatíd, ni +kamaganakan. Lahát ay sumawà na sa kanyá. ¡Siyá'y itinatákuwíl n~g +kanyáng m~ga pinagkákautan~gan n~g buhay! + +¿At sinong banál na m~ga magulang ang hindî tátalikód sa m~ga anák na +paris niyá? + +Lusakin ang kaniláng dan~gál pagkatapos maubos ang pilak na kaniláng +natipon sa tulong n~g tiyagâ at walâng humpáy na pakikiagaw sa +masun~git na kabuhayan; kaladkarín ang kaniláng pan~galan sa +lansan~gan, payurákyurakan sa bálana, ipakutiyâ-kutiyâ, ¡oh, anóng +gaming-palà sa kaniláng pagmamahál! + +At hindî pa rito lamang humáhanggá ang pagkapariwarà ni Sawî: mulâ +nang siyá'y magkábaónbaón na sa utang, mulâ nang siyá'y magíng +maghihin~gì, mulâ nang siyá'y magíng karumaldumal na pag-uugalì, ang +m~ga dati niyáng kasama sa páaralán, ang m~ga dati niyáng kasama sa +m~ga pasyalan, ang m~ga dating nagbíbigáy sa kanyá n~g pamagát na +katoto, ay isáisá nang nan~gilag sa kanyá, isá-isá nang natakót, paris +n~g paglayô't pan~gin~gilag sa isáng may sakít na nakaháhawa. + +At lalò pa mangdíng nag-iibayo ang hapdî n~g m~ga ganitóng kasawîan +kung siyá'y nakakasalubong sa daán n~g m~ga dating kakilala na +pagkakákita sa kanyá'y walâ nang ibáng pan~gunang batì kundî ang isáng +halakhák, ang isáng mutunóg na halakhák, ang isáng n~gitî, ang isáng +mapagkutiyâng n~gitî; n~gitî at halakhák na kung minsa'y sinásabayán +pa n~g isáng pagdalirì sa kanyá at n~g m~ga salitâng: + +--Nariyán ang hampás-lupà. + +Bawà't bigkás na ganitó'y isáng palasô namáng tumitimò't sumúsugat sa +kanyáng pusò, sugat na labis nang hapdî sugat na labis nang anták. + +--¡Limutin ko na kayâ si Pati! ... ang takót na naisanggunì sa sarili, +nang minsáng siyá ay náhihigâ na. + +N~gunì't ¡oh, pagkakataóng labis n~g sun~git! + +Nang siyá'y na sa m~ga ganitóng paghahakà, ay siyáng pagkáriníg sa +kanyáng pintùan n~g tawag n~g isáng boses na kanyáng ikinápaban~gon. + +--¿Sinó?--ang tanóng sa tumawag. + +At lumapit sa pintûan na noó'y minsáng bumukás sa tulak n~g dalawáng +malakás na bisig. + +--¡Si Tamád!--ang nasambitlâ agád ni Sawî nang mákita ang dumatíng. + +--_El mismo_, ang sagót n~g sinambít--akó n~gà. + +Si Sawî, pagkakita sa taong itó na nagíng sanhî n~g kanyáng +pagkakápalun~gì, ay minsáng dinalaw n~g poót, nan~gunót ang mapalad at +mataás na noó, nanlísik ang dalawáng matá na nápatulad sa dalawáng +apóy, at.... + +--¡Tamád!--ang sigáw na kasing-tunóg n~g kulóg--¡láyas, láyas sa bahay +ko!... + +Nágulat si Tamád. + +¿Bakit gayón ang pagkakásalubong sa kanyá n~g dáting magiliw na +katoto? ¿anó ang nangyari? + +--¡Tamád! ang nárinig pa niyáng ulit ni Sawî--¡láyas, láyas sa bahay +ko n~gayón dín! + +Si Tamád, pagkaraán n~g sandalîng pagkakápamanghâ, parang kawal na +pinagsaulán n~g ulirat, pagkaraán n~g unang ulán n~g punlông kaáway, +ay patawá at paaglahìng tumanóng: + +--_Chico, chiquito_, ¿bakit ka nagkakáganyán? + +--Tamád: huwág nang sumagót. Iwan ang báhay ko n~gayón din. + +--¡Báh, kung akó'y walâng sadyâ sa iyó!... + +--¿Sadyâ? ¿anông sadyâ pa ang sinásabi mo? + +--Akó'y pinaparito _niyá_--ang matuling sagót n~g bugaw ni Pati--akó'y +pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalakí ang boses at sakâ minalas +malas ang kanyáng kausap na tila bagá warìng sinúsukat ang kanyáng +m~ga pananalitâ. + +Ang dating namúmulâng mukhâ ni Sawî, noón ay namutlâ. + +¿Sinóng _niyá_ ang sinásabi ni Tamád? ¿Si Pati? + +¡Oh, pan~galang walâng kasingtamís, Venus na walâng kasinggandá! + +Nápansín ni Tamád ang ganitóng pagbabago ni Sawî, kayâ't nagpatuloy +n~g pagsasalitâ. + +--Akó'y inutusan _niyá_ rito upáng sabihin sa iyóng ...--at ang patalím +ay untîuntîng ibinaón sa pusò ni Sawî hanggáng sa itó'y dumatíng sa +m~ga sandalîng humin~gî n~g tawad kay Tamád sa kanyáng pagkápabiglâ. + +--Ipagpaumanhín mo, kaibigan, ang aking pagkakámalî: ¿anóng bilin niyá +ang dalá mo sa akin? + +At buông pananabík na inulit-ulit ang ganitóng tanóng: + +--Ipinagbilin niyá sa akin ang paós at marahang paklí n~g inúusisà +--na sabihin ko sa iyóng ikáw raw ay nagmámalakí n~gayón.... + +--¡Nagmamalaki!... + +--Kung nálalaman mo kung gaanong luhà, ang itinapon ni Pati n~g dahil +sa m~ga iláng araw na hindî mo pagdalaw sa kanyá.... + +--Luhà, lumuhà si Pati n~g dahil sa akin? + +--Lumuhà n~g dahil sa iyó. Pagkâ't kung dî akó namámalî, ay ... tila, +tila may hináhabol sa iyó. + +--¡Ang _puri_ niyá!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili. + +¡Puri! ... mainam na puri ang sa isáng talimusák. + +Samantalang si Sawî ay natítigilan sa m~ga ganitóng pag-íisip, si +Tamád, sa kanyáng sarili'y walâng hintô namán n~g kábubulóng: + +--¡Talagáng _martir_ n~gà ang binatáng itó! ¡iláng sun~gay ang na sa +ulo niyá! ¡mahigít pa sa isáng demonio sa impierno! + +Pagkatapos ay hinaráp na pamulî ang kanyáng dinalaw at ang m~ga hulíng +bigkás: + +--Sawî: bukód sa pasabi ni Pati, ay nárito ang isáng sulat niyáng +ipinadádalá sa iyó.... + +At yumao nang walâng liwagliwag. + +Nanabík si Sawî na binuksán ang liham. + +Doó'y nabasa niyá ang sumúsunód: + +Ibon ko: + +_Mag-iisáng linggó na n~gayóng akó'y inúulila mo sa laot n~g m~ga +himutók at pagluhà. ¡Isáng linggóng hindî ka mákita, pará sa aki'y +isáng linggóng pagkamatáy n~g Dios!_ + +_¿Nálimot mo na kayâ ang kulang palad na si Pati? ¿nálimot mo na kayâ +ang abâng mánanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyáng PURI? ¿nálimot mo +na kayâ ang m~ga dakilàng sandalî na dinanas sa kanyáng piling? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga dampî n~g labì mong ibinakás sa aking +m~ga pisn~gi, m~ga dampîng hanggá n~gayó'y nararamdamán kong wari'y +nag aalab pa sa apóy n~g pag ibig? ¿nálimot mo na kayâ ang m~ga +sandalîng sinamyô sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga +suliyáp, sa lambing n~g aking m~ga n~gitî, sa tunóg n~g aking m~ga +halík?_ + +_¿Nálimot mo na ba?_ + +_¿Nálimot mo na ba ang gabíng yaón na ikáw ay máhimláy sa m~ga +bisig ko na, minsán, makalawá't maikatlóng AWITIN ang m~ga tagumpáy ni +Kupido? ¿nálimot mo na ba ang sandalîng yaón na iyóng isinimsim sa +m~ga labì ko n~g walâng kasingtamís na pulòt n~g pag ibig? ¿nálimot mo +na ba ang m~ga sandalîng yaóng katasin sa m~ga labì ko ang alak na +nakalálasíng ni Kupido?_ + +_¿Nálimot mo na ba?_ + +_¿Nálimot mo na ba ang m~ga sandalîng, sa bugsô n~g iyóng nag aapóy na +damdamin ay sinabi mo sa aking: «Pati, ikáw ang pusò ko, ikáw ang +buhay ko, ikáw ang diosa ko»?_ + +_¿Násaan ang pagtupád sa m~ga ganitóng pan~gakò?_ + +_¡Ay, Sawî! ¡ay, ibon ko! pumarito ka't sa lahát n~g oras ay bukás na +áabutan mo ang haulang nagíng pugad n~g ating m~ga ginintûang +pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alíw!_ + +ANG KALAPATI MO. + + +Si Pati, babaeng walâng káluluwá kundî pawàng lamán, ay nátutong +magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang itó n~g kanyáng liham, m~ga +karayom na siyáng dumurò at sumigíd sa hayop, sa maban~gis na hayop, +na iníin~gatan in Sawî sa pusò: ang pag-ibig sa kanyá. + +At noó'y isaisáng nagban~gon sa alaala n~g binatà ang m~ga gunitâ n~g +nagdaán, parang m~ga patáy na sa tawag n~g Mánunubos ay mulîng +nagsilabás sa hukay n~g libin~gan. + +At ang ganid, ang ganid na alagà ni Sawî sa kanyáng pusò, ay minsáng +nagban~gon, uman~gil, pumalág, hanggáng sa si Sawî ay mapatindíg sa +pagkakáupò at ulit na masabing: + +--¡Pati, Pati, papariyanán kitá!... + + + + +=WAKAS=. + + +Hating gabí. + +Madilím, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y isáng mahabàng +hinin~gá, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kayâ't bawà't datnín n~g +kanyáng malakás na hampás ay tumutunóg, umáan~gil na anakì'y +tumátanggáp n~g isáng ubos diíng sampál. + +Mápamayâmayâ'y bundókbundukang usok ang napatanáw sa malayò. + +Makasandalî pa'y bumuhos ang ulán. + +M~ga kulóg na nakabibin~gáw ang dumadagundóng sa lupà, at sa lan~git +ay nagháhagarán ang matatalím na lintík na anakì'y m~ga gintông ahas. + +Sa malapad na liwasan n~g Azcárraga, sa oras na itó ay isáng +mahiwagàng naglálamay ang napamámasíd. + +¿Sinó siyá? + +¿Sinóng káluluwà ang matapang na naglálamay sa gitnâ n~g ganitóng +sigwá? + +Nagtútumulin sa kanyáng paglakad, tun~gó ang ulo, at walâng +lin~góng-likód. + +N~gayó'y dumáratíng na siyá sa tapát n~g bahay na nátitirik sa gawîng +kaliwâ n~g líwasan. Sa bahay na itó'y walâng tumátanglaw kundî ang +isáng ilaw na kúkutikutitap. + +Hakbánghakbáng na lumun~go sa pintûang noó'y nálalapat pa ang dalawáng +dahon, n~gunì't nang siyá'y nálalapit na ay siyáng pagkabukás nitó sa +tawag n~g isáng nakatalukbóng na itím. + +At isáng mukhâ ang sumilip doón, mukhâng babae, ¡ang mukhâ ni Pati! + +--¿Pumarito pa kayâ?--ang tanóng sa mánanayáw n~g aninong tumawag sa +pintô. + +--Hindî na; marahil ay hindî, pagkâ't umúulán. Tumulóy ka. + +Ang pinagsabihan n~g ganitó ay túluyang pumasok sa loób. + +Samantalà, ang naiwan sa labás, ang unang násumpun~gán natin sa haráp +n~g ganitóng námasdán, ay minsáng napakagát-labì at ang nagn~gán~galit +na turing: + +--¡Oh, tila dinadayà akó! + +At sandalîng natigilan na áandáp-andáp ang loób. + +¿Sinó ang kanyáng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kanyáng tayô, +kilos at pan~gan~gatawan ... ¡Dinádáyà akó! ¡¡dinayà akó!! Pati, Pati, +magbabayad ka, pagka nagkátaóng napatunayan ko ang aking panibughô! + +At ipinatulóy ang kanyáng paglakad: sandalîng tumigil sa labás n~g +pintûang pinasukan n~g unang nákita na natin, at pagdatíng doón ay +marahang nakimatyág. Walâ, walá siyáng máriníg. + +Minsáng itinulak ang pintûan, patakbóng pumasok sa loób, at hálos sa +isáng lundág lamang ay dumatíng sa itaás n~g bahay. + +Nang naroroón na'y isáng káluskusan sa may dakong silíd ang kanyáng +náhiwatigan. + +--¿Sinó ang nag-uusap na naririníg ko? + +¡Tinig ni Pati ang isá at ang isá ay tinig lalaki! + +--¡N~gitn~git n~g Dios! ... ¡tinátaksíl akó! ¡¡tinátaksíl akó!! +¡¡¡tinátaksíl akó!!!... + +Ang katulad n~g isáng balíw na labnót ang buhók, nagaalab ang +dalawáng-matá, na pumasok sa loób n~g silíd. + +¡Oh, kataksilán!... + +--¡Si Pati, sa piling ni Tamád! + +Si Sawî (na dî iba't kundî itó ang dumatíng) sa haráp n~g gayóng +pag-yurak sa kanyáng dan~gál ay biglâng dinatnán n~g isáng dilím n~g +tin~gín. + +Lumapit sa dalawá na bumubugá n~g apóy ang panin~gín, nanínindíg ang +m~ga balahibong animo'y maliliít na pakòng nagtimò sa kanyáng balát, +at bágo nilurhán sa mukhâ si Pati, nilurhán sa mukhâ si Tamád, at si +Pati at si Tamád ay kapuwàng pinisíl sa liíg n~g tigisáng kamáy. + +--¿Dios ko?--ang panabáy na sambit n~g m~ga sinakál. + +Noón ay minsáng nabuksan ang m~ga labì ni Sawî, m~ga labìng +nagdúrugûan pa sa baón n~g n~gipin, at ang matunóg na sigáw sa lalaki: + +--¡Imbíl!... + +At sa babae'y + +--¡Magdarayà!... + +Si Pati'y hindî nakahuma. + +Si Tamád, na warì'y nadaráng sa alab n~g poót ni Sawî, ay umambâng +tátakbó. + +N~gunì't, ang malalaking dalirì n~g binatà ay lumatay noón sa mukhâ +n~g bugaw: + +--¡Anák ni Lusiper! ¿Ibig mong tumanan? ¡Ah, duwág! + +--¡Patawad!... + +--¡Patawad! ... ¿patawarin kitá pagkatapos dumhán ang pagkatao ko? +¿patawarin kitá pagkatapos na akó'y maibulíd sa impierno, pagkatapos +na akó'y matuksó, at akó'y malinláng? + +--Hindî na.... + +--Hindî na ... ¿hindî na, pagkatapos na akó'y masipsipán n~g katás, +pagkatapos na akó'y maghirap, pagkatapos na akó'y mainís sa kandun~gan +n~g babaeng itó?--at sabay itinurò si Pati, na noó'y nan~gan~gatál sa +takót. + +--At ikáw--ang pihit dito--na nagíng dahil n~g aking m~ga kasawîang +dinanas; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa m~ga dating +kaibigan; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa amá't iná, +n~g pagbawî sa akin n~g kaniláng pagmamahál; ¿nasaán ang pusò mo upáng +akó'y gantihín n~g ganitóng kataksilán? ¿Mainam na bayad sa pilak ko +na iyóng nilusaw; mainam na bayad sa dugô ko na iyóng ininóm! + +Si Pati ay nan~gín~giníg na sumagót: + +--¡Patawarin!... + +--¿Nálalaman mo, Pati--ang patulóy ni Sawî--nálalaman mo kung gaano +ang nagíng halagá n~g pag-ibig ko sa iyó? Pilak, maraming pilak ... +gintô, gintóng dakótdakót. Gintô't pilak na bawà't piraso'y +nagkákahulugán n~g isáng sarong pawis, isáng sarong dugô n~g aking +m~ga banál na magulang. + +--¿At ang pan~galan ko--ang dugtóng na hálos mahirin sa nag úunaháng +piglás n~g m~ga salitâ--ang aking pan~galang n~gayó'y siyáng +hantun~gan n~g lahát nang pulà, n~gayó'y isáng sukal na +kinaririmariman n~g lahát nang bibíg, paris n~g pagkarimarim sa isáng +pusalì, sa isáng tambakan n~g mabahòng yagít? ¿saan mo inilagáy ang +pagkatao ko? + +Si Pati'y hindî sumasagót. + +Nagpatuloy si Sawî: + +--¡Ah, n~gayó'y lúbusan nang pinaníniwalàan ko ang sabi n~g m~ga +páhayagáng sa m~ga _palaisdâan_ (bahay-sáyawan) na nilalan~guyán mo ay +walâng ibáng nápapansíng kundî pawàng isdâng kapak, isdâng pawàng +kintáb n~g kaliskís ang námamalas sa labás, bago'y pawàng burak ang +lamán n~g loób! + +--¡Sawî, patawad ... akó'y walâng sala! + +--¡Walâng sala! ...--at gumuhit noón sa gunitâ ni Sawî ang m~ga +pamamaraáng ginawâ sa kanyá n~g mánanayaw, ang unang pagtatagpô nilá +sa isáng handâan, ang pagkakádalaw niyá sa bahay-sáyawan, ang m~ga +kasinun~galin~gang sinabi sa kanyá ni Tamád tungkól sa kabuhayan n~g +babaeng itó, ang lahát n~g yaón ay napagkurò niyáng pawáng laláng +lamang na iniumang sa kanyá, upáng siyá, tagálalawigang walâng +kamalayán sa buhay-Maynilà, ay magiliw na pumasok sa lambát ni Pati, +na gaya n~g isáng isdâ sa pabahay n~g baklád. + +At lalò pang nag-alab ang kanyáng damdamin, lalò pang nag-ulol ang +kanyáng poót; kayâ't sa isáng pag-lalahò n~g isip ay minsáng dinaklót +si Pati sa kanyáng gulónggulóng buhók, at ang tanóng dito sa buháy na +tinig: + +--¿Walâ kang sala, ang sabi mo? + +--Walâ, walâng walâ. + +--¿At bakit, bakit walâ kang kasalanan sa aking pagkakapàlun~gi? + +Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at hálos pabulóng na sumagót. + +--Pagkâ't alám mo nang akó'y MÁNANAYAW.... + + + * * * * * + +BAGONG PARE + +NOBELANG TAGALOG + +NI + +Ros. Almario + +KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN + + * * * * * + +"Pinatatawad Kitá!..." + +Nobelang Tagalog na ipinagbibilíng kasalukuyan sa lahát n~g Librería +dito sa Maynilà, sa halagáng Isáng Peseta. + +Maykatha: MATANGLAWIN. + + * * * * * + +Huling Habilin + +(NOBELANG TAGALOG) + +KATHA NI + +Maximino de los Reyes. + +Ipinagbibilí sa lahát n~g Librería buhat sa unang araw n~g Juliong +papasok, 1910. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 *** diff --git a/14794-h/14794-h.htm b/14794-h/14794-h.htm new file mode 100644 index 0000000..fcec978 --- /dev/null +++ b/14794-h/14794-h.htm @@ -0,0 +1,1877 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> +<head> +<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" /> +<meta http-equiv="Content-Type" +content="text/html; charset=UTF-8" /> +<title>The Project Gutenberg eBook of ANG MÁNANAYAW, by Ros. +Almario.</title> +<style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + +</style> +</head> +<body> +<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 ***</div> + +<pre> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] +</pre> + +<h1><a href="images/001.gif"><img src="images/001.gif" border="0" +alt="Ang Mananayaw" width="256" height="451" /></a></h1> + +<br /> + + +<h1>ANG MÁNANAYAW</h1> + +<h1><a href="images/002.gif"><img src="images/002.gif" border="0" +alt="Design1" width="130" height="85" /></a></h1> + +<h2>Ros. Almario</h2> + +<h3>UNANG PAGKALIMBAG</h3> + +<br /> +<br /> +<h3>MAYNILA</h3> + +<h3>LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO<br /> +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz</h3> + +<h3>1910.</h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h2>Talaan ng Nilalaman</h2> + +<h3><a href='#Aklatang_Bayan.'>Aklatang Bayan.</a></h3> + +<h3><a href='#SIMULA'>SIMULA.</a></h3> + +<h3><a href='#II'>II.</a></h3> + +<h3><a href='#III'>III.</a></h3> + +<h3><a href='#IV'>IV.</a></h3> + +<h3><a href='#WAKAS'>WAKAS.</a></h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="Aklatang_Bayan." name='Aklatang_Bayan.'></a><h2>Aklatang Bayan.</h2> + +<br /> + + +<p><i>Sa gitnâ n~g masinsíng úlap na sa +kasalukuya'y bumábalot sa maynós na lan~git n~g +Lahíng Tagalog, ang «Aklatang Bayan» ay +lumabás</i>.</p> + +<p><i>¿Layon? Iisáng iisá: makipamuhay, ibig +sabihi'y makilaban pagkâ't ang pakikipamuhay ay isáng +ganáp na pakikitunggalí, isáng lubós at +walâng humpáy na pakikibaka</i>.</p> + +<p><i>At makikibaka kamí laban sa masasamâng hilig, +m~ga ugali't paniwalà, magíng tungkól sa +polítika, magíng sa relihión at gayón +sa karaniwang pamumúhay; yamang ang m~ga bagay na +itó'y siyáng m~ga haliging dapat kásaligan n~g +alín mang bayan: tatlóng lakás na +siyáng bumúbuó n~g káluluwá n~g +alín mang lahì</i>.</p> + +<p><i>At upáng malubós ang pagpapakilala n~g +adhikâng itó sa aming man~gagiging, mangbabasa, kung +sakalì, n~gayón pa'y malugód na't magalang na +ipinatátalastás namin sa kanïlá ang m~ga +aklát na sa kasalukuya'y niyáyarì sa +loób n~g Aklatang itó</i>:</p> + +<p><b>Ang Mánanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang +Sakim, Bagòng Parì at ibá't ibá +pa.</b></p> + +<p><i>Pan~ganay na anák n~g Aklatang itó «Ang +Mánanayaw», na n~gayó'y bagong +kalúluwál pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. +Kulang sa katás marahil, marahil ay gayón din sa +lusóg n~g pan~gan~gatawán, bigláw na bun~ga +palibhasà n~g isáng panitik na salát sa ilaw +n~g talino at dahóp sa yaman n~g pananalitâ</i>.</p> + +<p><i>Magsísitulong sa aklatang itó ang m~ga katoto +ko't kaadhikâng Faustino Aguilar, namámatnugot sa +TALIBA, Carlos Ronquillo, punòng-mánunulat sa +náturan ding páhayagán at m~ga ibá pang +gurò n~g panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay +magsásabog, hanggáng sa lalòng lihim na pook +n~g Katagalugan, n~g makákaya niláng pangliwanag na +ilaw sa m~ga kalahìng nan~gan~gailan~gan +nitó</i>.</p> + +<p><b>Ros. Almario,</b></p> + +<p><i>Taga-pamahalà n~g Aklatang Bayan</i>.</p> + +<p><i>Maynilà, 30 V-1910</i>.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + + +<h2>Ang Mánanayaw.</h2> + +<h1><a href="images/006.gif"><img src="images/006.gif" border="0" +alt="Design2" width="161" height="71" /></a></h1> + +<h4>Jóvenes qué estais<br /> +bailando, al infierno<br /> +vais saltando.</h4> + +<br /> + <a id="SIMULA" name='SIMULA'></a> +<h2>SIMULA</h2> + +<p><i>Pati</i>: Mánanayaw. Alan~ganing tindíg; ni +mababà ni mataas; katawáng malusóg, +makatás, sariwà; m~ga matáng malalaki't +bugháw, dalawáng bintanàng +pinanúnun~gawan n~g isáng káluluwáng +nag-iinit, nag-aalab sa nin~gas n~g apóy n~g isáng +damdaming batis na dinádaluyan n~g alíw, +<i>alíw n~g sandalî</i> na nakalúlunod, +nakaíinís at nakamámatáy sa +bawà't káluluwáng maligò sa +kanyá.</p> + +<p><i>Sawî</i>: Túbong lalawigan, binatàng +nag-aaral sa Maynilà. Buhat sa mabuting lipì, +angkán n~g m~ga mayaman, si Sawî ay isáng +binatàng lumakí sa lilim n~g pananaganà: +kimî, mahihiyâin, ugalìng babae, si Sawî +ay hindî kaparis n~g m~ga binatàng walâng +ibáng minimithîmithi kundî ang mátulad sa +isáng paróparó, sa isáng bubuyog, na +tuwîna'y hanap ang m~ga bulaklák, upáng +simsimín ang kaniláng ban~gó,</p> + +<p><i>Tamád</i>: Isáng hampás-lupà, +isáng hampas-bató, na gaya n~g tawag sa kanyá +n~g madlâ. Ulila sa amá't ulila, sa iná. +Walâng asawa, ni anák, ni kapatid, ni kamaganakan +kungdî ... si «Ligaya»; ligayang pará sa +kanyá'y hindî natatagpô sa alín mang +dako, sa alín mang poók, máliban sa m~ga +bilyar, sabun~gán, pangginggihan, bahay-sáyawan at +m~ga bun~gan~gà n~g impierno na sa bálana'y laging +nakaumang.</p> + +<p>—Tamád, ¿kumusta ang <i>ibon</i>?</p> + +<p>—Mabuti, Pati, maamò na n~gayón.</p> + +<p>—¿Handâng pumasok sa kulun~gán?</p> + +<p>—¡Oh, walâng pagsalang hindî siyá +pápasok!</p> + +<p>—¿Anó ang sabisabi niyá sa iyó +tungkól sa akin?</p> + +<p>Paris din n~g m~ga unang salitâ na náiukol ko sa +iyó nang tayo'y unang magkátagpô sa +isáng handáan: na, ikáw ay magandáng +katulad ni <i>Venus</i>, paris n~g Talà sa umaga. +¡Umiibig na sa iyó! Maáasahang siyá'y +bihag mo na....</p> + +<p>Binuksán ni Pati ang kanyáng dalawáng +labì na nagpúpulahan upáng paraanín ang +isáng matunóg na halakhák.</p> + +<p>—<i>Con qué</i>, umiibig na sa akin, há?</p> + +<p>—At pagháhanapin ka mámayâ.</p> + +<p>—¿Saán? ¿saan mo akó +itinurò?</p> + +<p>—Sa bahay-sáyawan.</p> + +<p>—Sa makatwíd palá ay nálalaman nang +akó'y mánanayaw? ¿at anó ang sabi sa +iyó? ¿hindî ba niyá nábabasa ang +m~ga páhayagáng, hindî miminsan at +mámakalawáng nagsásabog diyán n~g m~ga +balitàng diumanó'y hindî m~ga babae ang m~ga +mánanayaw sa «suscrición» kundî +isáng tungkós na m~ga talimusák?</p> + +<p>—<i>Medio ... medio</i> sinabi niyá sa akin ang +ganyán; n~gunì't tinugón ko siyáng ang +gayóng balità'y mangyáyaring +magkátotoó, kung minsán, at mangyayari rin +namáng hindî, «Si Pati»—ang +wikà ko sa kanyá,—«iyóng dalagang +ipinakilala ko sa iyó sa handâang dinaluhán +natin ay isáng matibay na saksí n~g katotohanang ang +isáng magandáng perlas ay mangyáyaring +mápaliblíb sa gitnâ n~g burak....»</p> + +<p>At tumigil sandalî ang nagsásalita upáng +lumagók n~g laway at magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga +ganitóng pan~gun~gusap:</p> + +<p>—At si Sawî (ang ibong pinagúusapan +nilá)—ay naniwalà namáng ikáw ay +isáng «magandáng perlas», isáng +dalagang mahinhín, may puri, maran~gal....</p> + +<p>—¿At hindî na itinanóng kung bakit +akó nápapasok sa bahay-sáyawan?</p> + +<p>—Itinanóng ¿bakit hindî? +n~gunì't ang dilà ni Tamád, ang dilà +n~g bugaw mong si Tamád, ay nang m~ga sandalîng +yaó'y lumikhâ n~g m~ga pan~garap na sa kanyáng +bibíg ay larawang mistulà n~g katotohanan, +katotohanang nákita, sinaksihán n~g kanyáng +tin~gín. At sinabi ko sa kanyáng hálos +maagnás ang luhà ko: ¡Oh, Sawî, kung +nálalaman mo ang buông kasaysayan ni Pati, n~g +magandáng Pati, na hináhan~gàan mo +n~gayón, ay dî sásalang siyá'y +málalarawan sa m~ga balintatáw n~g m~ga matá +mo na katulad n~g isáng banál na babae, n~g +isáng ulirán n~g kadalagahan. Pagkâ't +siyá, ang habol ko pa, ay isáng ulilàng +dumanas n~g dî gágaanong kasawîan sa buhay, +nagíng magpapalimos, nagíng manghihin~gì, at +nang ayaw nang lawitán n~g awà n~g m~ga +tinátawagan ay napilitang pumasok na alilà, +ipinagbilí ang lakás sa isáng mayaman ... +dapuwà't....</p> + +<p>—¿Anó pa?</p> + +<p>—Ang mayaman, ang dugtong ko, sa haráp n~g +walâng kaagáw na dilág ni Pati, ay +nagnasàng paslan~gín ang kanyáng +dan~gál.</p> + +<p>—¡Paslan~gín! Mainam kang +magtátatahítahî n~g kasinun~galin~gan. +¿At anó pa ang aking ginawâ?</p> + +<p>—Na ikáw ay tumutol sa gayóng +karumíng adhikâ.</p> + +<p>—¿At pagkatapos?</p> + +<p>—Nilisan mo ang bahay na pinaglílingkurán +upáng pumasok sa pagkamánanayaw.</p> + +<p>—Samakatwíd, ang tapos ni Pati, pará kay +Sawî, akó'y isáng banál na babae, +isáng ulilànginapí n~g Palad, nagíng +magpapalimos, manghihin~gì, alilà, alipin, sa +madalîng sabi; at dahil sa pagtatanggól n~g puri ko'y +iniwan ang bahay n~g mayaman, upáng pumasok ... +¿gayón n~ga ba?</p> + +<p>—Ganiyán n~ga.</p> + +<p>¡Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga +kasinun~galin~gan, bago makalabás sa bibíg n~g m~ga +nagsísinun~galíng, ay magíng apóy +muna...!</p> + +<p>Si Pati, pará sa ating nakakakilala sa kanyá, ay +isáng isdâng kapak, na sa labás ay walâng +ibáng ipinatátanáw kundî ang +kintáb n~g kaliskís, bago sa loób ay +walâng ibáng madádamá kundî ang +mabahòng burak. Siyá'y hindî lamang +kirí, hindî lamang salawahan; higít sa +kirí't salawahan, si Páti ay isáng tunay na +salarín, isáng mangbibitay n~g m~ga +káluluwáng nahúhulog sa kanyáng +kandun~gan.</p> + +<p>Batà pa lamang, hálos bagong +sumísiból pa lamang, si Pati'y pinagkatakután +na n~g m~ga binatà sa kaniláng pook. ¡Bakit +hindî, sa, bálana'y sinagután n~g óo, +bálana'y pinan~gakuan, bálana'y sinumpâan; m~ga +pan~gakò at sumpâng bawà't isá'y +pinatítibayan sa pamamagitan n~g isáng sanlâ, +n~g isáng lágak, na hindî na +mabábawì kailán man!</p> + +<p>N~gunì't ... nagsasalitâ na namán si +Tamád; pakinggán natin:</p> + +<p>—Pati—aniya—mamayâ'y hindî +sásalang dádalhín ko sa iyó ang +ibon.</p> + +<p>—Dáratíng kayóng handâ na ang +haula.</p> + +<p>At naghiwaláy ang dalawá.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="II" name='II'></a> +<h2>II.</h2> + +<br /> + + +<p>—¿ ... ?</p> + +<p>—¡ ... !</p> + +<p>At nároón na silá sa unang baytáng +n~g hagdanang patun~go sa bayan ni Plutón: sa +bahay-sáyawan. Náuuná si Tamád, ang +tuksó, at si Sawî ay sumúsunód sa dako +niyáng hulihán.</p> + +<p>Ang <i>Templo</i> n~g masayáng diosa +<i>Terpsícore</i>, nang m~ga sandalîng yaón ay +maitútulad sa isáng Hardín n~g Kaligayahan: +doón at dito'y walâng námamalas ang +tin~gín kundî ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong +Adán, doón at dito'y nagsabog ang m~ga +bulaklák, nagsalisalimbayan ang m~ga paroparó.</p> + +<p>Pagdatíng na pagdatíng n~g magkasamang si +Sawî't si Tamád sa bahay-sáyawan, si +Páti, na nag-aantáy na sa kanilá ay +malugód na sumalubong at nakan~gitî, nakatawang bumati +sa kanilá:</p> + +<p>Nan~gáligaw kayó rito....</p> + +<p>Si Sawî'y hindî tumugón. Ang m~ga +salitâ ni Pati, ang m~ga bigkás na yaóng +mandi'y pinulután sa tatamís, ay +isáisáng sumapit sa pusò n~g +natítigilang binatà. ¡Anóng gandá +ni Pati nang m~ga sandalîng yaón!</p> + +<p>Sa loób n~g kanyáng damít na +nan~gán~ganinag sa dalang, sa malas ni Sawî ay +siyá ang nákita ni Flammarión sa +kanyáng pan~garap: taong ilaw ang pinakalamán, at ang +m~ga kamáy ay dalawáng bagwís.</p> + +<p>Si Tamád, na nakákita sa ganitóng +pagkakápatigil n~g kanyáng kasama, ay kumindát +n~g isá kay Pati at lihim na itinurò yaón: +«¡Talagáng <i>torpe</i> n~gâ!»</p> + +<p>Noo'y isáng hudyát n~g tugtugin ang +náriníg:</p> + +<p>—¡Bals!—ang panabáy na turing n~g m~ga +naíiníp na m~ga mánanayaw.</p> + +<p>At umugong ang malakíng <i>salón</i> sa +kiskís n~g m~ga sapatos.</p> + +<p>Si Pati na nálalayô na sa dalawáng +magkasama, pagsisimulâ n~g sáyawan ay mulîng +lumapit kay Sawî:</p> + +<p>¿Ibig pô ninyóng sumayáw?—ang +magiliw na tanóng.</p> + +<p>—Hindî pô ... bahala na pô ... +mámayâ na pô kung sakali.—At +tumindíg na tila nainitan sa pagkakáupô; +dinukot ang panyô sa bulsá at pinahid ang pawis na sa +noó'y butílbutíl na +sumísipót.</p> + +<p>—¡Mahíhiyâin pa ang tunggák! ang +naibulóng tulóy n~g magandáng +mánanayaw. At tinalikdán ang binatà na +hálos padabóg. Tila nagálit sa gayóng +pagtanggí n~g inanyayahan.</p> + +<p>Ang gayón ay náhalatâ ni Sawî, +kayâ't paanás na násabi sa sarili, nang +siyá'y naúupô na:</p> + +<p>—¡Bakà nagalit ah!...</p> + +<p>At lalòng nag-ulol pa ang ganitóng +pan~gan~gambá n~g binatà, nang mákitang si +Pati ay kinúkuha na n~g isáng makisig na +<i>bailarín</i>:</p> + +<p>—¡Sayang at hindî ko siyá +napairugan!</p> + +<p>¿Sinóng lalaki ang kumuha sa kanyáng +magandáng mánanayaw?</p> + +<p>¿Katipán na kayâ niyá?</p> + +<p>¿Kasintahan na kayâ?</p> + +<p>M~ga ganitóng pag-iisip ang gumuguhit sa gunitâ n~g +binatà, nang sa súsugat sa kanyáng +pandiníg ang tanóng ni Tamád.</p> + +<p>¿Bakit hindî ka sumayáw? At hindî na +binigyáng panahón na ang inusisà ang +makasagót pa, at si Tamád ay nagpatuloy sa +kanyáng pagtuksó:</p> + +<p>—¿Naníniwalà ka bang sa m~ga +bahay-sáyawan ay walâng dumádaló +kundî ang m~ga taong walâng kabuluhán?</p> + +<p>—Hindî sa gayón, katoto....</p> + +<p>—¿Naníniwalà ka ba—ang ulit ni +Tamád—na sa m~ga bahay-sáyawan ay walâng +ibáng dumádayo kundî ang m~ga hampás n~g +Dios na nagkalat diyán? Ah, nagkakámalî ang +m~ga may ganitóng paniwalà, at saksíng matibay +n~g kamalìang itó ay ang nakikita mo n~gayón, +kaibigang Sawî. Ang ginoóng iyáng +kasayáw ni Pati ay isáng abogadong kilalá sa +m~ga pook na itó n~g Maynilà ... ang ginoóng +yaón—at itinurò ang isáng umíikit +na kayapós namán n~g isáng babaeng +habâan ang mukhâ at singkít ang matá ang +ginoóng yaón ay isáng +<i>farmaceútico</i>; at itó, itóng +nagdáraán n~gayón sa tabí natin na may +kawíng pang bulaklák sa tapat n~g dibdíb, ay +isáng mayamang mán~gan~galakál....</p> + +<p>Anó pa't ang lahát n~g m~ga nároón +ay isáisáng ipinakilala ni Tamád kay +Sawî: may m~ga <i>estudiante de derecho</i>, m~ga nag +áaral n~g <i>medicina</i>, m~ga +mán~gan~galakál, m~ga polítikó, at m~ga +ibá pang «pag-asa n~g Bayan,» wikà +n~gà n~g Dakilàng Bayani n~g Lahì.</p> + +<p>N~gunì't ang m~ga ganitóng pagpapakilala ni +Tamád ay hindî warì pansín n~g +kanyáng kinákausap, pagkâ't itó, +pagkatapos niyáng humintô, ay walâng +ibáng náisagót kundî:</p> + +<p>¿Sinó ang kasayáw ni Pati?</p> + +<p>Ang ganitóng pagwawalâng bahalà n~g +kanyáng kaniíg ay hindî ikinapoót ni +Tamád. ¡Bagkús ikinagalák pa +n~gà! Náhalatâ niyáng sa pusò ni +Sawî, nang m~ga sandalîng yaón, ay walâ +nang ibáng nagsísikíp kundî ang larawan +n~g kanyáng <i>kandidata</i>, at walâ nang +ibáng naririníg ni nakikitang anó pa man ang +binatà kundî ang mahinàng sagitsít n~g +sapatos ni Pati sa tablá n~g <i>salón</i> at ang +kanyáng mapanghalinang tindíg.</p> + +<p>Si Sawî, pusòng lagìng tikóm sa +hibò n~g pagkakásala, n~gayó'y +untî-untîng nabúbuksán sa tawag n~g +isáng bagong damdamin, damdaming aywán niyá +kung anó, datapwà't nálalaman niyá, +óo, na ang damdaming yaó'y walâng pinag-iwan sa +bagang nagbíbigáy init sa isáng kaldera, +apóy na gumigising sa dating tulóg at +nagbíbigáy siglá sa dating malamíg na +pusò.</p> + +<p>Ang bulaklák na noóng una'y takót sa +halík n~g araw, n~gayó'y bumúbukád sa +hagibis n~g bagyó.</p> + +<p>Samantalàng ang m~ga pareha'y nagsalísalimbay, sa +gitnâ n~g <i>salón</i>; samantalàng ang m~ga +pareha'y walâng hintô n~g bulun~gan, kálabitan, +kindatan, kúrutan, at kung minsá'y ang pálitan +n~g matatamís na salitâ; si Sawî, sa luklukang +kinarórooná'y walâng ibáng +iníisip-isip kundî kung «paano ang paraang dapat +niyáng gamitin upáng maparating sa taya n~g +mapanghalinang <i>binibini</i> ang m~ga itinítibók +n~g kanyáng káluluwá.»</p> + +<p>—Tamád ang pamulîng tawag sa +katabí—ibig kong akó'y pagtapatán mo: +¿anó ang tunay na kalágayan ni Pati? +¿Dalaga ó may asawa? ¿malayà ó +may katipán?</p> + +<p>—¿Nálimutan mo na ba ang maliksíng +tugón n~g tinanóng ang m~ga isinagót ko sa +iyó noóng unang tayo'y magkásama +hinggíl din sa m~ga ganyán mong +pag-uusisà?</p> + +<p>—Marahil ... ¿anó ba ang sinabi mo sa akin +noón?</p> + +<p>—Sinabi ko sa iyóng si Pati'y dalaga at +walâng asawa, malayà at walâng +katipán.</p> + +<p>—Samakatwíd....</p> + +<p>—Samakatwíd ang agád na habol ni +Tamád—samakatwíd si Pati ay malayà, +malayàng tulad n~g isáng isdâ sa tubig, n~g +isáng paróparó sa halamanan, n~g ibon sa +alapaap.</p> + +<p>—Kung siyá kayâ'y pag-alayan ko....</p> + +<p>Náhalatâ ni Tamád ang tun~go n~g, +ganitóng pananalitâ ni Sawî; kayâ't +hindî na inantáy na matapos pa at matuling +sumagót:</p> + +<p>—¿Bakit hindî? ¿bakit hindî +mangyáyaring siyá'y pag-alayan n~g pag-ibig? +¿Hindî ba't ikáw ay isáng binatà, +at siyá'y isáng dalaga? ¿Hindî ba't +ikáw ay isáng makisig na bagong-tao at siyá'y +isáng magandáng binibini? ¿Bakit +hindî...?</p> + +<p>—Katotong Tamád, tila mandín +biníbirò mo akó.</p> + +<p>—¿Binibirò kitá? Hindî ko pa +sinásabing lahát sa iyó ang m~ga +nálalaman ko tungkól sa babaeng iyán, +pagkâ't nan~gán~gambá n~gâ akóng +bakâ ka malulà....</p> + +<p>—¿Malulà?</p> + +<p>—Kung sabihin ko sa iyóng si Pati ay tila ... +tila....</p> + +<p>—¿Tila anó?</p> + +<p>—Tila nagkákagustó sa iyó....</p> + +<p>—¡Nagkákagustó! ... +¿Diyatà? ¿diyatà't si Pati'y +nagkákagustó sa akin?</p> + +<p>—¿At bakit mo namán násabi ang +gayón?—ang usisàng may halòng +pananabík.</p> + +<p>—¿Bakit hindî'y sa minámasdán +ko ang bawà't kilos niyá?</p> + +<p>Noó'y nagkátaóng si Pati'y +tumítin~gín kay Sawî. Nápansìn ni +Tamád ang gayón. Kinalabít ang kanyáng +kapulong at ang bigkás na pan~gitî:</p> + +<p>—¡Nákita mo na ... dî n~gayón ay +tiningnán ka na namán!</p> + +<p>—¡Tunay!—ang náibulóng ni +Sawî sa sarili.—¡At, anóng lagtkít +na sulyáp ang kanyá, anóng lambíng, +anóng pagkásarápsaráp!</p> + +<p>Natapos ang unang bals.</p> + +<p>Sa ikalawáng hudyát n~g tugtugin na +nagbalità sa m~ga nároon n~g isáng mainam na +<i>two-step</i>, si Sawî ay hindî na +nakatiís:</p> + +<p>—¡Ibig kong sumayáw sa kanyá!</p> + +<p>At noón dî'y iniwan ang likmûan, +madalîng lumapit kay Pati, at ang magalang na +samò:</p> + +<p>—¿Ibig pô ba ninyó akóng +paunlakán?</p> + +<p>Sa ganitóng katanun~gan n~g binatà, si Pati'y +hindî man lamang nagbuká n~g bibíg; +subalì't pinasagót ang maputî't maliít +niyáng kamáy na noó'y agád ikinawit sa +bisig n~g nag áanyaya.</p> + +<p>M~ga matáng sana'y bumasa sa pusòng lalaki, +noón pa'y nábanaagan na ni Pati ang kanyáng +nálalapít na tagumpáy:</p> + +<p>—¡Huli na ang ibon, huli na, huli na!—ang +magalák na bulóng sa sarili.</p> + +<p>At nang silá'y sumayáw na ay pinapaglarô n~g +gayón na lamang sa kamáy n~g kanyáng +kayapós, ang maliít at malantík niyáng +baywáng.</p> + +<p>Si Sawî, sa ganitóng laláng n~g babae, ay +untîuntîng nanglíliít na animo'y +isáng kandilàng naúupós sa hihip n~g +han~gin.</p> + +<p>At ang makamandág na samyô n~g sampagang +kanyáng sinísimsím n~g m~ga sandalîng +yaón ay hinayhinay nang tumátagós sa +kaibuturan n~g kanyáng damdamin.</p> + +<p>¡Umíibig na siyá ... at umíibig n~g +isáng pagíbig na taós, maálab, +morubdób, na gaya n~g isáng sigâ sa alò +n~g han~gin, gaya n~g isáng sunog sa buhos n~g +gás!</p> + +<p>Bawà't n~gitî ni Pati, bawà't sulyáp +na panukáw na ipakò sa kanyá, ay +mariíng tumítimò, bumábaón, +sumúsugat sa dibdíb n~g na sa pan~ganib na si +Sawî, paris n~g pagtimò, pagbaó't pagsugat n~g +isáng mahayap na palasô.</p> + +<p>—Aling Pati—ang kimíng tawag sa +kasayáw—kung akó pô kayâ'y pumarito +gabígabí ay mákakasayáw ko +kayó?</p> + +<p>—Bakit pô hindî?—ang malambíng +namáng tugón n~g tinanóng.</p> + +<p>Ang binatà natin, ang <i>torpeng</i> si Sawî, sa +ganitóng paoo ni Pati, walâng ibáng +maisagót kundî isáng banayad na:</p> + +<p>—Salamat pô.</p> + +<p>At hindî na umimík pang ulî hanggáng +sa matapos ang sáyawan. Si Simoun, ang kasindak +sindák na Simoun sa <i>Filibusterismo</i> ni Rizal, +pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintûan n~g <i>Templo</i> ni +<i>Terpsícore</i> ay nagpamalas sa m~ga +nan~gín~giníg niyáng labì n~g +isáng mapagkutyâng n~gitî; at sakâ +sinabing:</p> + +<p>—<i>¡Buena está la juventud</i>!...</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="III" name='III'></a> +<h2>III.</h2> + +<br /> + + +<p>Si Sawî ay walâ nang pagkásyahán n~g +pag-ibig kay Pati.</p> + +<p>Bawà't saglít na dumaán, bawà't +saglít na yumao, ay isáng palasô na +namáng umíiwà sa kanyáng +dibdíb.</p> + +<p>—¡Oh, Pati! ... ¿kailán mo pa +málalamang iníibig kitá? ¿kailán +mo pa málalamang ang pusò ko'y nagíng +dambanà na n~g iyóng mahál na larawan? +¿kailán mo pa málalamang si Sawî'y +walâ nang ibáng dinárasáldasál +kung hindî ang pan~galan mong walâng +kasingtamís?</p> + +<p>Dilàng kimî, gapós n~g pagpipitagan, si +Sawî ay nagtítiís manirá na lamang sa +m~ga himutók at buntóng-hin~gá. +¿Magtapát kay Pati?</p> + +<p>—Kung akó'y halayin? ¿Kung hindî +pakinggán ang idáraíng ko? ¿kung +birùbirùin ang pag-ibig? ¡Ay!...</p> + +<p>Dapwà't, kung natátantô niyáng si +Pati ay isáng maáwàing walâng dî +nilimusán n~g kanyáng pag-ibig, kung +natátantô niyáng si Pati ay isáng +maawàing walâng pinagkaitán n~g kanyáng +<i>habág</i>, kung natátantô niyáng si +Pati'y walâng ibáng ináantay-antáy +kundî isáng kalabít na lamang, ang isáng +salitâng sukat maghiwatig n~g kaniyáng, damdamin +upáng lúbusan nang ipagkatiwalà sa +kanyá ang kanyáng káluluwá, ang +kanyáng katawán; ang m~ga gayóng +hinagpís at pag-aálinlan~gan ay hindî na sana +sumagì sa kanyáng gunitâ.</p> + +<p>N~gunì't si Sawî ay isáng +<i>singkí</i> pa; kayâ't hindî niyá +nálalamang, sa Maynilà, ang salitâng +«Mánanayaw» ay nákakatugón n~g +m~ga salitâng «mangdadambóng sa lilim n~g +batás», «magnanakaw sa loób n~g +bahay.»</p> + +<p>Kung nálalaman niyáng sa m~ga bahay-sáyawan +ay hindî ginágamit ang m~ga salitâ upáng +sabihing: «Iníibig kitá,» «ibig +kitang kánin» kundî sukat na lamang ang m~ga +suliyáp, kindát at kalabít, disin si Pati'y +malaon n~g nagíng kanyá, ó sa matuwí'd +at lalòng tumpák na sabi, siyá'y nagíng +kay Pati.</p> + +<p>Bagamán, ang kanyáng m~ga pag hihimutók ay +hindî rin lubhâng naglawíg, pagkâ't +noóng isáng gabíng si Pati'y manaog sa +bahay-sáyawan, upáng umuwi na sa bahay, ay +<i>nagkapalad</i> siyáng mápasama rito, sa +<i>túlong</i> at <i>awà</i> n~g kanyáng +kaibigang si Tamád.</p> + +<p>—¡Binibining Pati: ang tawag n~g binatà, nang +silá'y nagsásarilí na sa gitnâ n~g +dilím—¿magalit ka pô kayâ kung +akó'y may sabihin sa iyó?</p> + +<p>—Kung makagágalit pô ... ang tila +pabiròng sagót n~g tinanóng.</p> + +<p>Si Sawî ay napatigagál.</p> + +<p>¿Paáno ang kanyáng gágawin?</p> + +<p>¿Saán siyá maglúlusót +n~gayón?</p> + +<p>¡Natakpán ang bútas na kanyáng ibig +paglagusán.</p> + +<p>Maláong hindî nakaimík.</p> + +<p>Sa haráp n~g ganitóng pangyayari, si Pati ay lihim +na nápan~gitî:</p> + +<p>—¡Talagáng <i>singki</i> +n~gâ!—ang na wikà sa sarili.</p> + +<p>Nang hindî pa rin humúhumá ang binatà +ay si Pati na rin ang <i>nagabaláng</i> maglawít n~g +silò.</p> + +<p>—Ginoóng Sawî:—ang bun~gad—kung +hindî pô akó namámalî ay tila +nákita ko na kayóng minsán, bago kayó +makaratíng sa aming pinagsásayawán.</p> + +<p>—¿Saán pô?—ang patakáng +saló n~g binatà.—¿Sa lalawigan +kayâ, sa marálitâng lalawigan na aking +kinákitaan n~g unang liwanag?</p> + +<p>—Hindî pô, dito rin pô sa Maynilà +... aywán ko na pô lamang kung saán at +kailán; n~gunì't nákita ko na kayó.</p> + +<p>—Dakilà pô ang palad ko kung +magkakágayón.</p> + +<p>—Akó na n~gâ pô lamang yatà ang +talagáng abâng-abâ, sapagkâ't +nákita na'y hindî pa nápansín.</p> + +<p>—¡Binibini! ... ¡Binibining Pati! ... +¡Hindî ko kayó nápansín? +¿Datapuwà't mangyáyaring kayó'y +hindî ko mapansín?</p> + +<p>—Talagá pông gayón na n~gâ +lamang ang nan~gápakaliliít na paris ko.</p> + +<p>—¡Napakaliít! ¿Paano pông +mangyáyari, na, ang isáng +pinaglílingkurán ay magíng maliít pa +kay sa isáng naglílingkód?</p> + +<p>—¿Pinaglílingkurán pô, ang +sinabi ninyó?</p> + +<p>Umandáp andáp ang pusò ni Sawî at +nag-alaalang bakâ siyá ay nápapabiglâ na +... n~gunì't, ¡pag asa at lakás n~g +loób! Ang napagdaanán na'y hindî na dapat +pagbalikán. <i>¡Adelante!</i> ang wikà +n~gâ ni Golfin sa <i>Marianela</i> ni Galdós, +<i>¡adelante, siempre adelante!</i></p> + +<p>—Opò—ang patibay n~g walâng +kagatólgatól ang +dilà—pinaglingkurán pô, ang aking +sinabi.</p> + +<p>—¡Pinaglingkurán pô akó! at +¿nino pô?</p> + +<p>—A ... a ... akó pô.</p> + +<p>Si Pati ay lihim na nátawá.</p> + +<p>Si Sawî ay lihim na nan~giníg.</p> + +<p>—¡Lumálabis yatà ang kapan~gahasan +ko?</p> + +<p>At inantáy na sumagót ang dalaga, paris n~g +pag-aantáy n~g isáng násasakdál sa +pasiyá n~g isáng hukóm.</p> + +<p>Ang palad ni Sawî, nang m~ga sandalîng yaòn, +ay nábibitin sa m~ga labì ni Pati. ¿Anó +ang itútugón sa kanyá? ¿Oo? ¡Oh, +lan~gít! ... ¿Hindî? ¡Oh, +kamátayan!</p> + +<p>Si Pati, matapos mapindót ang sikmurà na +sumásakitsakít din dáhil sa +pinípigilang pagtawa, ay bumigkás n~g +ganitó:</p> + +<p>—Ginoóng Sawî: ¿kinúkutyâ +mo pô yatà akó?</p> + +<p>—¡Hindî pô; túnay na túnay +pô ang aking sinabi. ¡Oh, kung mangyayáring +mabuksán ang aking pusò!...</p> + +<p>Patuloy ang kaniláng pag-uúsap.</p> + +<p>Mulâ sa malayò, sa isáng pitak n~g lan~git, +ay pumaibabaw sa tin~gín ang isáng anakì'y +búndók na kakulay n~g usok, ang úlap, ang +makapal na úlap, sugò n~g nagbábantâng +ulán.</p> + +<p>Noón, ang m~ga naglálakád ay kasalukuyang +dumáratíng na sa tapat n~g isáng +<i>accesoria</i> na nátitirik dakòng kaliwâ n~g +maluwáng na lansan~gan n~g Azcárraga.</p> + +<p>—Umakyát pô muna kayó—ang anyaya +ni Pati sa binatà—maaga pa pô namán.</p> + +<p>¡Maaga pa!</p> + +<p>¿Maaga pa ang sabi n~g babaeng yaón, gayóng +magíikaisá na sa hatinggabí?</p> + +<p>¡Ibáng-ibá n~gâ namán ang m~ga +babaeng Maynilà kay sa m~ga babaeng lalawigan! ...—ang +náibulóng tulóy sa dî masiyaháng +pagtataká sa gayóng náriníg.</p> + +<p>Gayón man ay sinagót din n~g isáng +taós na pasasalamat ang nag-áanyaya. At +umakmâng tâtalikód na upáng umuwî +sa kanyáng bahay; dátapwà't +¡pagkakátaón! noó'y bumubos ang +ulán.</p> + +<p>Isáng mapagtagumpáy na n~gitî, ang +namulaklák sa m~ga labì ni Pati:</p> + +<p>—¡Talagáng másisilò na ang +ibon!</p> + +<p>At mulî't mulîng inanyayahan ang binatà +hanggáng sa itó'y matapos sa pagpapahinuhod:</p> + +<p>—Yamang tulot mo pô ...—ang marahang +sagót na bábahagyâ nang náriníg +ni Pati.</p> + +<p>Unang umakyát si Pati. Sa likurán niyá'y +sumunód si Sawî.</p> + +<p>Sa itaás n~g bahay, ang unang napansín ni +Sawî ay ang maayos na m~ga palamuting doón ay +nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagpápan~gagáw sa +inam, ang m~ga larawan, <i>paisaje</i>, at m~ga ibá pang +sukat makaalíw sa tin~gín.</p> + +<p>Isáng batàng paslít ang dinatnán +nilá sa bahay na itó, na, utusán ni Pati.</p> + +<p>—Bulilít—ang tawag n~g may bahay sa +alilà, pagdatíng sa hulíng baytáng sa +itaás—bigyán mo n~g silya ang tao.</p> + +<p>Ang inutusa'y maliksíng tumupád.</p> + +<p>Naupô si Sawî; at ang batà ay nawalâ sa +kanyáng haráp.</p> + +<p>Si Pati, samantalang pinagkúkurús n~g +binatà ang dalawá niyáng kamáy sa +pagkakaupô, ay pumasok sa silíd n~g bahay upáng +ayusin ang kanyáng buhók na naguló sa +bahay-sáyawan, at nang mulîng mapulbusán ang +mukháng noó'y humúhulas sa agos nang +pawis.</p> + +<p>At bago lumabás ulî ay makailán munang +binikásbikasan ang kanyáng bihis at +itinanóngtanóng sa sarili kung ang ayos niyáng +yaó'y sapát nang makapagpalundág n~g +isáng pusò sa kanyáng +kinalálagyán. At nang tila nasiyahán na ang +loób ay sakâ pa lamang naupô sa isáng +luklukang may gadipá lamang ang layô sa kanyáng +panauhin.</p> + +<p>¡Anóng pagkâgandágandá ni Pati +noón sa malas ni Sawî!</p> + +<p>—¡Oh—ang nawikà +tulóy—magíng si San Pedro man na panót +ang tuktók, magíng si San Juang mapun~gay ang +matá't magíng si San Pascual na maamò ang +mukhâ, sa haráp n~g ganitóng dilág ay +sápilitáng mabúbuyó sa +pagkakásal!</p> + +<p>¡At siyá, siyá pa n~gâ bang +isáng hamak na tao lamang ang hindî +matuksó?...</p> + +<p>—Pati! ¡aling Pati! ... ang sunódsunód +na tawag na kasabáy n~g pan~gin~giníg n~g boông +katawán.</p> + +<p>Ang tinawag ay hindî sumásagót. +N~gunì't nápapan~gitî n~g lihim, pagkâ't +noón ay nahalatâ niyáng ang makamandág +na init n~g kanyáng katawán ay +tumátaláb na sa pusò ni Sawî.</p> + +<p>At si Pati ay lumapítlapít pa sa kanyáng +kausap, at nakatawa, nakasulyáp na sakdál n~g +saráp.</p> + +<p>Si Sawî ay lalòng nan~giníg.</p> + +<p>Si Pati ay lalò pang lumapit sa kanyá, lalò +pang nilambin~gan ang n~gitî, lalò pang pinun~gayan +ang suliyáp.</p> + +<p>Ibig nang tumakbó si Sawî, ibig nang +sumigáw, ibig nang tumakas, upáng makailag sa +tuksó.</p> + +<p>¡Daráng na daráng na sa init!</p> + +<p>N~gunìt noó'y siyáng pagdampî sa +kanyáng kamáy n~g nagpúputia't m~ga tabas +kandilàng dalirì ni Pati, at kasunód ang +magiliw na usisà:</p> + +<p>—¿Anó pô ang dináramdám +ninyó? ¡nanglálamíg kayó!</p> + +<p>—Opò ... opò ... nanglálamíg +n~gâ pô.</p> + +<p>At sabáy nagtindíg sa pagkakáupô, +ibunukás ang dalawâng bisig at iginapos sa liíg +ni Pati, at ang samòng namámasag ang tinig:</p> + +<p>—¡Pati, Pati, patawarin akó...!</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="IV" name='IV'></a> +<h2>IV.</h2> + +<br /> + + +<p>Mulâ nang unang gabí na kanyáng +pagsamyô nang layaw sa kandun~gan n~g magandáng Pati, +si Sawî ay nanumpâan nang magíng isá sa +lalòng masikap na kampón n~g <i>diosa</i> +Terpsícore.</p> + +<p>Siyá'y isáng pusakál nang +mánanayaw.</p> + +<p>Ang m~ga aklát na dati niyáng kaulayaw +pagdatíng n~g gabí, n~gayó'y siyáng +m~ga matalik niyáng kaaway.</p> + +<p>¡Ni isáng sulyáp man, ni isáng +saglít pang pakikiníg sa kanilá!...</p> + +<p>Ang lahát nang kanyáng panahón ay +lúbusang ipanaubayà na sa m~ga alíw n~g +sandalî.</p> + +<p>At ang kanyáng káluluwá, parang +isáng katawáng kulang at salát sa pagkain, +untîuntî nang nanunsiyami, untîuntî nang +nalúluoy, untîuntî nang naíinís sa +dilím na noó'y bumábalot sa kanyáng +maulap na lan~git.</p> + +<p>At mulà noó'y walâ nang ibáng +pinan~gápan~garáp kundî magpakalasíng sa +paglagók sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at +mapupulâng labì n~g kanyáng marilág na +Pati.</p> + +<p>Si Pati, pará sa kanyá'y siyá nang +lahát: pag-asa, ligaya, pag-ibig, +kaluwalhatìan....</p> + +<p>¡Oh, ang makamandág na binhî, ang pag-ibig sa +isáng salaríng katulad ni Pati, ay lumagô at +nag-ugát sa pusò ni Sawî!</p> + +<p>Minsán, sa isáng pag-uusap nilá, ay malinaw +na nápalarawan ang kadakilàan n~g kanyáng +pag-ibig sa magandáng mánanayaw:</p> + +<p>—Pati, Pati ko aniya,—¿tunay bang +akó'y iyóng minamahál?</p> + +<p>Si Pati, sa ganitóng kahalin~gán n~g +binatà, ay minsáng namuwalan sa bugsô n~g +isáng pagtawang inimpít.</p> + +<p>—Sumagót ka, Pati ko, sumagót ka sana.</p> + +<p>—Oo—ang bigáy-loób n~g +mánanayaw—óo, Sawî ko, gíliw kong +Sawî, minámahal kitá.</p> + +<p>—¿Gaya kayâ n~g pagmamahál ko sa +iyó?</p> + +<p>—Higít pa; makálilibo pang mahigít. +Iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g bulág sa +araw, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g isdâ +sa tubig, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g +banál sa Dios. ¿Nasísiyahán ka +ná?</p> + +<p>—Pati, Pati ko. ¿tunay ang iyóng sinabi?</p> + +<p>—Paris n~g katotohanang madilím ang gabí, +may init ang araw, may lamíg ang buwan; paris n~g +katotohanang akó ay may pusô, ikáw ay may +atáy; paris n~g katotohanang ikáw ay maganda, +akó ay pan~git.</p> + +<p>—Pati, Pati ... at tinutop ang kanyáng +dibdíb na tila ibig máwalat sa pitlág n~g +pusòng noón ay dumanas n~g dî gágaanong +alíw.</p> + +<p>At bago pinigilan si Pati sa manipís niyáng +baywáng, hinagkán sa noó n~g isáng +matunóg at mahabàng halík at....</p> + +<p>—Pati ko—ang +turing—¿naríriníg mo ba ang +masinsíng tibók n~g aking káluluwá? +¿Hindî? ... pakinggán mo: sinásabi +niyáng ikáw raw ang kanyáng búhay, +ikáw raw ang kanyáng ligaya, ikáw raw ang +kanyáng lan~git ... ¿nálalaman mo na?</p> + +<p>—¡Namán!</p> + +<p>—At sinabi pa niyáng—ang patuloy ni +Sawî na tila hindî pansín ang +«namán» ni Pati—at sinásabi pa +niyáng siyá ay nagtayô n~g isáng +dambanà sa lalòng lihim na pitak n~g aking +damdámin, dambanàng sinabugan n~g mapuputîng +sampagita upáng suubín sa kanyáng +mahinhíng halimuyak ang larawan n~g isáng babae, n~g +isáng banál, n~g kanyáng magandáng +Pati....</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<p>Ang <i>lintâ</i>, pagkatapos n~g isáng +linggóng pananabíknabík sa dugô n~g +kulang-palad na si Sawî, ay hindî na +nakatiís.</p> + +<p>—¡Dapat na siyáng magbayad!</p> + +<p>At mariíng ikinápit ang kanyáng +matatalím na n~gipin sa bulsáng saganà sa +pilak n~g walâng malay na binatà:</p> + +<p>—Sawî ko, gíliw kong Sawî, +bigyán mo akó n~g limáng piso upáng +máibilí ko n~g barò.</p> + +<p>Ang hinin~gán ay latág ang palad na +sumagót:</p> + +<p>—Náritó, mutyâ ko, tanggapín +ang hiníhin~gî mo.</p> + +<p>Nagdaán ang unang araw; dumatíng ang +ikalawá.</p> + +<p>Ang lintâ, ang matakaw na lintâ, ay mulîng +sumigíd na namán:</p> + +<p>—Sawî ko, gíliw kong Sawî, +bigyán mo akó n~g sampûng piso na +máibilí ko n~g saya.</p> + +<p>¡Sampûng piso na n~gayón!</p> + +<p>Gayón man, si Sawî ay hindî rin +tumanggí sa gayóng pag-íibayo n~g +halagá. At....</p> + +<p>—Náritó, mutyâ ko, tanggapín +ang hiníhin~gi mo.</p> + +<p>Nagdaán ang ikalawáng araw at dumatíng ang +ikatló.</p> + +<p>At ang lintâ, ang lintâng kailán ma'y +hindî na yatà masísiyahán, noón +ay pamulîng sumigíd na namán nang sigíd +na lalòng mariín pa kay sa m~ga una, lalò pang +malakás; at....</p> + +<p>—Sawî ko, gíliw kong Sawî—na +namán bigyán mo akó n~g +dalawáng-púng piso na maibilí n~g +sapín, pulbós, paban~gó, medias at....</p> + +<p>¡Dalawángpûng piso na!</p> + +<p>Dapuwà't si Sawî, ang magaràng si +Sawî, ay dumukot pa rín sa kanyáng supot na +malamán:</p> + +<p>—Náritó, gíliw ko, ang sagót +na namáng tila hindî pansín ang kanyáng +pagkakápalaot—náritó ang +hiníhin~gî mo.</p> + +<p>At hindî sa lamán lámang +humáhanggá ang kirót n~g m~ga kagát ni +Pati, n~g lintâng si Pati, sa katawáng +namúmutlâ na n~g binatà, kundî +hanggáng sa m~ga butó pa, na pinagtiinán n~g +kanyáng matatalím na n~gípin.</p> + +<p>Minsán, sa kaniláng pagsasarilí, si +Sawî ay nagpakasawàng magdampî n~g m~ga +labì niyá sa m~ga namumúrok na pisn~gi ni +Pati. Itó, pagkatápos maparaán ang +gayóng kahiban~gán n~g binatà, ay +tumanóng na may halòng birò:</p> + +<p>—¿Iláng halík ang ibinigáy mo +sa akin?</p> + +<p>Si Sawî, lasíng sa m~ga sulyáp ni Pati, sa +sin~gaw n~g kanyáng malusóg na katawán, ay +sumagót na dî magkangtututo:</p> + +<p>—Isá ... dalawá ... tatló ... apat +... sampú, labínglimá ... ¡marami! +¡¡maramingmarami!! ... aywán ko na ba kung +ilán.</p> + +<p>—Báwa't halík ay babayaran mo n~g piso.</p> + +<p>—¡Piso!...</p> + +<p>¿Saán hindî masasaid ang bulsá ni +Sawî sa ganitóng pamamaraán ni Pati?</p> + +<p>Ang bariles, punôngpunô man, pag hindî +naampát ang paglabás n~g tagas ay +dáratnán din n~g pagkatuyô.</p> + +<p>At gayón ang nangyari sa kulang pálad na +binatà: untîuntîng naubos ang yaman, +baytángbaytáng na bumabâ sa kailalimang +pinagháharìan n~g dilím, dilím n~g +pananalát, dilím n~g karálitâan.</p> + +<p>¿Anó pa ang kanyáng gágawín? +¿Man~gutang? ¿Magsanlâ? +¿Magpalimós?</p> + +<p>Tila salun~gát sa pagkatao niyá ang m~ga +ganitóng gawâ.</p> + +<p>N~gunì't ¿paano si Pati? ¿paano ang +kanyáng pag-ibig kay Pati? Mangyáyaring siyá'y +uminóm n~g luhà, n~g sarilingluhà, +bagamá't masakláp; mangyáyaring siyá'y +magtiís n~g gutom; dapuwà't ¡iwan si Pati, iwan +pa si Pati! ... Ang gayó'y tunay na dî niyá +maáatím, pagkâ't si Pati ang kanyáng +«pag-asa,» si Pati ang kanyáng +«luwalhatì,» si Pati ang kanyáng +«buhay,» si Pati ang araw n~g kanyáng +káluluwá, si Pati ang init na nagbíbigay +siglá, lakás at tibók sa kanyáng +pusò.</p> + +<p>¡Oh, si Pati ay isáng halaman at ang pusò +niyá'y isáng halamanan!</p> + +<p>At ang halama'y nag ugát at hindî na +mangyáyaring bakbakín pa sa lupàng +kinátutubùan kundî isásabog ang +lupàng iyán; ¡at ang lupàng iyá'y +ang pusò ni Sawî!</p> + +<p>M~ga iláng araw nang siyá'y hindî +sumísilay sa bahay ni Pati dahil sa dináranas +niyáng pananalát. ¿Saán pa siyá +magnánakaw n~g pilak na ikasúsunód sa +pithayà n~g babaeng itó?</p> + +<p>—¡Ah, mabuti ay magsanlâ na!</p> + +<p>At nagsanlâ.</p> + +<p>At naúbusan na namán.</p> + +<p>Nan~gútang: naúbos din.</p> + +<p>At nanghin~gî: gayón din.</p> + +<p>—¡Oh! ¿anó pa ang aking +gágawín?</p> + +<p>¿Sumúlat sa kanyáng m~ga +magúlang?</p> + +<p>N~gayó'y walâ na siyáng amá, +walâ na siyáng iná, ni kapatíd, ni +kamaganakan. Lahát ay sumawà na sa kanyá. +¡Siyá'y itinatákuwíl n~g kanyáng +m~ga pinagkákautan~gan n~g buhay!</p> + +<p>¿At sinong banál na m~ga magulang ang hindî +tátalikód sa m~ga anák na paris +niyá?</p> + +<p>Lusakin ang kaniláng dan~gál pagkatapos maubos ang +pilak na kaniláng natipon sa tulong n~g tiyagâ at +walâng humpáy na pakikiagaw sa masun~git na kabuhayan; +kaladkarín ang kaniláng pan~galan sa lansan~gan, +payurákyurakan sa bálana, +ipakutiyâ-kutiyâ, ¡oh, anóng +gaming-palà sa kaniláng pagmamahál!</p> + +<p>At hindî pa rito lamang humáhanggá ang +pagkapariwarà ni Sawî: mulâ nang siyá'y +magkábaónbaón na sa utang, mulâ nang +siyá'y magíng maghihin~gì, mulâ nang +siyá'y magíng karumaldumal na pag-uugalì, ang +m~ga dati niyáng kasama sa páaralán, ang m~ga +dati niyáng kasama sa m~ga pasyalan, ang m~ga dating +nagbíbigáy sa kanyá n~g pamagát na +katoto, ay isáisá nang nan~gilag sa kanyá, +isá-isá nang natakót, paris n~g +paglayô't pan~gin~gilag sa isáng may sakít na +nakaháhawa.</p> + +<p>At lalò pa mangdíng nag-iibayo ang hapdî n~g +m~ga ganitóng kasawîan kung siyá'y +nakakasalubong sa daán n~g m~ga dating kakilala na +pagkakákita sa kanyá'y walâ nang ibáng +pan~gunang batì kundî ang isáng +halakhák, ang isáng mutunóg na +halakhák, ang isáng n~gitî, ang isáng +mapagkutiyâng n~gitî; n~gitî at halakhák +na kung minsa'y sinásabayán pa n~g isáng +pagdalirì sa kanyá at n~g m~ga salitâng:</p> + +<p>—Nariyán ang hampás-lupà.</p> + +<p>Bawà't bigkás na ganitó'y isáng +palasô namáng tumitimò't sumúsugat sa +kanyáng pusò, sugat na labis nang hapdî sugat +na labis nang anták.</p> + +<p>—¡Limutin ko na kayâ si Pati! ... ang +takót na naisanggunì sa sarili, nang minsáng +siyá ay náhihigâ na.</p> + +<p>N~gunì't ¡oh, pagkakataóng labis n~g +sun~git!</p> + +<p>Nang siyá'y na sa m~ga ganitóng paghahakà, +ay siyáng pagkáriníg sa kanyáng +pintùan n~g tawag n~g isáng boses na kanyáng +ikinápaban~gon.</p> + +<p>—¿Sinó?—ang tanóng sa +tumawag.</p> + +<p>At lumapit sa pintûan na noó'y minsáng +bumukás sa tulak n~g dalawáng malakás na +bisig.</p> + +<p>—¡Si Tamád!—ang nasambitlâ +agád ni Sawî nang mákita ang +dumatíng.</p> + +<p>—<i>El mismo</i>, ang sagót n~g +sinambít—akó n~gà.</p> + +<p>Si Sawî, pagkakita sa taong itó na nagíng +sanhî n~g kanyáng pagkakápalun~gì, ay +minsáng dinalaw n~g poót, nan~gunót ang +mapalad at mataás na noó, nanlísik ang +dalawáng matá na nápatulad sa dalawáng +apóy, at....</p> + +<p>—¡Tamád!—ang sigáw na +kasing-tunóg n~g kulóg—¡láyas, +láyas sa bahay ko!...</p> + +<p>Nágulat si Tamád.</p> + +<p>¿Bakit gayón ang pagkakásalubong sa +kanyá n~g dáting magiliw na katoto? +¿anó ang nangyari?</p> + +<p>—¡Tamád! ang nárinig pa niyáng +ulit ni Sawî—¡láyas, láyas sa bahay +ko n~gayón dín!</p> + +<p>Si Tamád, pagkaraán n~g sandalîng +pagkakápamanghâ, parang kawal na pinagsaulán +n~g ulirat, pagkaraán n~g unang ulán n~g +punlông kaáway, ay patawá at paaglahìng +tumanóng:</p> + +<p>—<i>Chico, chiquito</i>, ¿bakit ka +nagkakáganyán?</p> + +<p>—Tamád: huwág nang sumagót. Iwan ang +báhay ko n~gayón din.</p> + +<p>—¡Báh, kung akó'y walâng +sadyâ sa iyó!...</p> + +<p>—¿Sadyâ? ¿anông sadyâ pa +ang sinásabi mo?</p> + +<p>—Akó'y pinaparito <i>niyá</i>—ang +matuling sagót n~g bugaw ni Pati—akó'y +pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalakí ang boses at +sakâ minalas malas ang kanyáng kausap na tila +bagá warìng sinúsukat ang kanyáng m~ga +pananalitâ.</p> + +<p>Ang dating namúmulâng mukhâ ni Sawî, +noón ay namutlâ.</p> + +<p>¿Sinóng <i>niyá</i> ang sinásabi ni +Tamád? ¿Si Pati?</p> + +<p>¡Oh, pan~galang walâng kasingtamís, Venus na +walâng kasinggandá!</p> + +<p>Nápansín ni Tamád ang ganitóng +pagbabago ni Sawî, kayâ't nagpatuloy n~g +pagsasalitâ.</p> + +<p>—Akó'y inutusan <i>niyá</i> rito +upáng sabihin sa iyóng ...—at ang +patalím ay untîuntîng ibinaón sa +pusò ni Sawî hanggáng sa itó'y +dumatíng sa m~ga sandalîng humin~gî n~g tawad +kay Tamád sa kanyáng pagkápabiglâ.</p> + +<p>—Ipagpaumanhín mo, kaibigan, ang aking +pagkakámalî: ¿anóng bilin niyá +ang dalá mo sa akin?</p> + +<p>At buông pananabík na inulit-ulit ang +ganitóng tanóng:</p> + +<p>—Ipinagbilin niyá sa akin ang paós at +marahang paklí n~g inúusisà —na sabihin +ko sa iyóng ikáw raw ay nagmámalakí +n~gayón....</p> + +<p>—¡Nagmamalaki!...</p> + +<p>—Kung nálalaman mo kung gaanong luhà, ang +itinapon ni Pati n~g dahil sa m~ga iláng araw na hindî +mo pagdalaw sa kanyá....</p> + +<p>—Luhà, lumuhà si Pati n~g dahil sa akin?</p> + +<p>—Lumuhà n~g dahil sa iyó. Pagkâ't kung +dî akó namámalî, ay ... tila, tila may +hináhabol sa iyó.</p> + +<p>—¡Ang <i>puri</i> niyá!—ang +náibulóng ni Sawî sa sarili.</p> + +<p>¡Puri! ... mainam na puri ang sa isáng +talimusák.</p> + +<p>Samantalang si Sawî ay natítigilan sa m~ga +ganitóng pag-íisip, si Tamád, sa +kanyáng sarili'y walâng hintô namán n~g +kábubulóng:</p> + +<p>—¡Talagáng <i>martir</i> n~gà ang +binatáng itó! ¡iláng sun~gay ang na sa +ulo niyá! ¡mahigít pa sa isáng demonio +sa impierno!</p> + +<p>Pagkatapos ay hinaráp na pamulî ang kanyáng +dinalaw at ang m~ga hulíng bigkás:</p> + +<p>—Sawî: bukód sa pasabi ni Pati, ay +nárito ang isáng sulat niyáng +ipinadádalá sa iyó....</p> + +<p>At yumao nang walâng liwagliwag.</p> + +<p>Nanabík si Sawî na binuksán ang liham.</p> + +<p>Doó'y nabasa niyá ang sumúsunód:</p> + +<p>Ibon ko:</p> + +<p><i>Mag-iisáng linggó na n~gayóng +akó'y inúulila mo sa laot n~g m~ga himutók at +pagluhà. ¡Isáng linggóng hindî ka +mákita, pará sa aki'y isáng linggóng +pagkamatáy n~g Dios!</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na kayâ ang kulang palad na +si Pati? ¿nálimot mo na kayâ ang abâng +mánanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyáng PURI? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga dakilàng +sandalî na dinanas sa kanyáng piling? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga dampî n~g +labì mong ibinakás sa aking m~ga pisn~gi, m~ga +dampîng hanggá n~gayó'y nararamdamán +kong wari'y nag aalab pa sa apóy n~g pag ibig? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga sandalîng +sinamyô sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga +suliyáp, sa lambing n~g aking m~ga n~gitî, sa +tunóg n~g aking m~ga halík?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba ang gabíng yaón +na ikáw ay máhimláy sa m~ga bisig ko na, +minsán, makalawá't maikatlóng AWITIN ang m~ga +tagumpáy ni Kupido? ¿nálimot mo na ba ang +sandalîng yaón na iyóng isinimsim sa m~ga +labì ko n~g walâng kasingtamís na pulòt +n~g pag ibig? ¿nálimot mo na ba ang m~ga +sandalîng yaóng katasin sa m~ga labì ko ang +alak na nakalálasíng ni Kupido?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba ang m~ga sandalîng, sa +bugsô n~g iyóng nag aapóy na damdamin ay sinabi +mo sa aking: «Pati, ikáw ang pusò ko, +ikáw ang buhay ko, ikáw ang diosa ko»?</i></p> + +<p><i>¿Násaan ang pagtupád sa m~ga +ganitóng pan~gakò?</i></p> + +<p><i>¡Ay, Sawî! ¡ay, ibon ko! pumarito ka't sa +lahát n~g oras ay bukás na áabutan mo ang +haulang nagíng pugad n~g ating m~ga ginintûang +pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alíw!</i></p> + +<p>ANG KALAPATI MO.</p> + +<br /> + + +<p>Si Pati, babaeng walâng káluluwá kundî +pawàng lamán, ay nátutong magtirik n~g m~ga +karayom sa m~ga talatang itó n~g kanyáng liham, m~ga +karayom na siyáng dumurò at sumigíd sa hayop, +sa maban~gis na hayop, na iníin~gatan in Sawî sa +pusò: ang pag-ibig sa kanyá.</p> + +<p>At noó'y isaisáng nagban~gon sa alaala n~g +binatà ang m~ga gunitâ n~g nagdaán, parang m~ga +patáy na sa tawag n~g Mánunubos ay mulîng +nagsilabás sa hukay n~g libin~gan.</p> + +<p>At ang ganid, ang ganid na alagà ni Sawî sa +kanyáng pusò, ay minsáng nagban~gon, uman~gil, +pumalág, hanggáng sa si Sawî ay +mapatindíg sa pagkakáupò at ulit na +masabing:</p> + +<p>—¡Pati, Pati, papariyanán kitá!...</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="WAKAS" name='WAKAS'></a> +<h2><b>WAKAS</b>.</h2> + +<br /> + + +<p>Hating gabí.</p> + +<p>Madilím, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y +isáng mahabàng hinin~gá, ay kasalukuyang +nagn~gin~gitn~git; kayâ't bawà't datnín n~g +kanyáng malakás na hampás ay tumutunóg, +umáan~gil na anakì'y tumátanggáp n~g +isáng ubos diíng sampál.</p> + +<p>Mápamayâmayâ'y bundókbundukang usok +ang napatanáw sa malayò.</p> + +<p>Makasandalî pa'y bumuhos ang ulán.</p> + +<p>M~ga kulóg na nakabibin~gáw ang +dumadagundóng sa lupà, at sa lan~git ay +nagháhagarán ang matatalím na lintík na +anakì'y m~ga gintông ahas.</p> + +<p>Sa malapad na liwasan n~g Azcárraga, sa oras na +itó ay isáng mahiwagàng naglálamay ang +napamámasíd.</p> + +<p>¿Sinó siyá?</p> + +<p>¿Sinóng káluluwà ang matapang na +naglálamay sa gitnâ n~g ganitóng +sigwá?</p> + +<p>Nagtútumulin sa kanyáng paglakad, tun~gó +ang ulo, at walâng lin~góng-likód.</p> + +<p>N~gayó'y dumáratíng na siyá sa +tapát n~g bahay na nátitirik sa gawîng +kaliwâ n~g líwasan. Sa bahay na itó'y +walâng tumátanglaw kundî ang isáng ilaw +na kúkutikutitap.</p> + +<p>Hakbánghakbáng na lumun~go sa pintûang +noó'y nálalapat pa ang dalawáng dahon, +n~gunì't nang siyá'y nálalapit na ay +siyáng pagkabukás nitó sa tawag n~g +isáng nakatalukbóng na itím.</p> + +<p>At isáng mukhâ ang sumilip doón, +mukhâng babae, ¡ang mukhâ ni Pati!</p> + +<p>—¿Pumarito pa kayâ?—ang tanóng +sa mánanayáw n~g aninong tumawag sa pintô.</p> + +<p>—Hindî na; marahil ay hindî, pagkâ't +umúulán. Tumulóy ka.</p> + +<p>Ang pinagsabihan n~g ganitó ay túluyang pumasok sa +loób.</p> + +<p>Samantalà, ang naiwan sa labás, ang unang +násumpun~gán natin sa haráp n~g +ganitóng námasdán, ay minsáng +napakagát-labì at ang nagn~gán~galit na +turing:</p> + +<p>—¡Oh, tila dinadayà akó!</p> + +<p>At sandalîng natigilan na +áandáp-andáp ang loób.</p> + +<p>¿Sinó ang kanyáng pinapasok? Kilos lalaki, +lalaki sa kanyáng tayô, kilos at pan~gan~gatawan ... +¡Dinádáyà akó! +¡¡dinayà akó!! Pati, Pati, magbabayad ka, +pagka nagkátaóng napatunayan ko ang aking +panibughô!</p> + +<p>At ipinatulóy ang kanyáng paglakad: +sandalîng tumigil sa labás n~g pintûang +pinasukan n~g unang nákita na natin, at pagdatíng +doón ay marahang nakimatyág. Walâ, walá +siyáng máriníg.</p> + +<p>Minsáng itinulak ang pintûan, patakbóng +pumasok sa loób, at hálos sa isáng +lundág lamang ay dumatíng sa itaás n~g +bahay.</p> + +<p>Nang naroroón na'y isáng káluskusan sa may +dakong silíd ang kanyáng náhiwatigan.</p> + +<p>—¿Sinó ang nag-uusap na naririníg +ko?</p> + +<p>¡Tinig ni Pati ang isá at ang isá ay tinig +lalaki!</p> + +<p>—¡N~gitn~git n~g Dios! ... +¡tinátaksíl akó! +¡¡tinátaksíl akó!! +¡¡¡tinátaksíl akó!!!...</p> + +<p>Ang katulad n~g isáng balíw na labnót ang +buhók, nagaalab ang dalawáng-matá, na pumasok +sa loób n~g silíd.</p> + +<p>¡Oh, kataksilán!...</p> + +<p>—¡Si Pati, sa piling ni Tamád!</p> + +<p>Si Sawî (na dî iba't kundî itó ang +dumatíng) sa haráp n~g gayóng pag-yurak sa +kanyáng dan~gál ay biglâng dinatnán n~g +isáng dilím n~g tin~gín.</p> + +<p>Lumapit sa dalawá na bumubugá n~g apóy ang +panin~gín, nanínindíg ang m~ga balahibong +animo'y maliliít na pakòng nagtimò sa +kanyáng balát, at bágo nilurhán sa +mukhâ si Pati, nilurhán sa mukhâ si +Tamád, at si Pati at si Tamád ay kapuwàng +pinisíl sa liíg n~g tigisáng kamáy.</p> + +<p>—¿Dios ko?—ang panabáy na sambit n~g +m~ga sinakál.</p> + +<p>Noón ay minsáng nabuksan ang m~ga labì ni +Sawî, m~ga labìng nagdúrugûan pa sa +baón n~g n~gipin, at ang matunóg na sigáw sa +lalaki:</p> + +<p>—¡Imbíl!...</p> + +<p>At sa babae'y</p> + +<p>—¡Magdarayà!...</p> + +<p>Si Pati'y hindî nakahuma.</p> + +<p>Si Tamád, na warì'y nadaráng sa alab n~g +poót ni Sawî, ay umambâng +tátakbó.</p> + +<p>N~gunì't, ang malalaking dalirì n~g binatà +ay lumatay noón sa mukhâ n~g bugaw:</p> + +<p>—¡Anák ni Lusiper! ¿Ibig mong tumanan? +¡Ah, duwág!</p> + +<p>—¡Patawad!...</p> + +<p>—¡Patawad! ... ¿patawarin kitá +pagkatapos dumhán ang pagkatao ko? ¿patawarin +kitá pagkatapos na akó'y maibulíd sa impierno, +pagkatapos na akó'y matuksó, at akó'y +malinláng?</p> + +<p>—Hindî na....</p> + +<p>—Hindî na ... ¿hindî na, pagkatapos na +akó'y masipsipán n~g katás, pagkatapos na +akó'y maghirap, pagkatapos na akó'y mainís sa +kandun~gan n~g babaeng itó?—at sabay itinurò si +Pati, na noó'y nan~gan~gatál sa takót.</p> + +<p>—At ikáw—ang pihit dito—na +nagíng dahil n~g aking m~ga kasawîang dinanas; +ikáw, na nagíng dahil n~g aking +pagkakápalayô sa m~ga dating kaibigan; ikáw, na +nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa +amá't iná, n~g pagbawî sa akin n~g +kaniláng pagmamahál; ¿nasaán ang +pusò mo upáng akó'y gantihín n~g +ganitóng kataksilán? ¿Mainam na bayad sa pilak +ko na iyóng nilusaw; mainam na bayad sa dugô ko na +iyóng ininóm!</p> + +<p>Si Pati ay nan~gín~giníg na sumagót:</p> + +<p>—¡Patawarin!...</p> + +<p>—¿Nálalaman mo, Pati—ang +patulóy ni Sawî—nálalaman mo kung gaano +ang nagíng halagá n~g pag-ibig ko sa iyó? +Pilak, maraming pilak ... gintô, gintóng +dakótdakót. Gintô't pilak na bawà't +piraso'y nagkákahulugán n~g isáng sarong +pawis, isáng sarong dugô n~g aking m~ga banál +na magulang.</p> + +<p>—¿At ang pan~galan ko—ang dugtóng na +hálos mahirin sa nag úunaháng piglás +n~g m~ga salitâ—ang aking pan~galang n~gayó'y +siyáng hantun~gan n~g lahát nang pulà, +n~gayó'y isáng sukal na kinaririmariman n~g +lahát nang bibíg, paris n~g pagkarimarim sa +isáng pusalì, sa isáng tambakan n~g +mabahòng yagít? ¿saan mo inilagáy ang +pagkatao ko?</p> + +<p>Si Pati'y hindî sumasagót.</p> + +<p>Nagpatuloy si Sawî:</p> + +<p>—¡Ah, n~gayó'y lúbusan nang +pinaníniwalàan ko ang sabi n~g m~ga +páhayagáng sa m~ga <i>palaisdâan</i> +(bahay-sáyawan) na nilalan~guyán mo ay walâng +ibáng nápapansíng kundî pawàng +isdâng kapak, isdâng pawàng kintáb n~g +kaliskís ang námamalas sa labás, bago'y +pawàng burak ang lamán n~g loób!</p> + +<p>—¡Sawî, patawad ... akó'y walâng +sala!</p> + +<p>—¡Walâng sala! ...—at gumuhit +noón sa gunitâ ni Sawî ang m~ga +pamamaraáng ginawâ sa kanyá n~g +mánanayaw, ang unang pagtatagpô nilá sa +isáng handâan, ang pagkakádalaw niyá sa +bahay-sáyawan, ang m~ga kasinun~galin~gang sinabi sa +kanyá ni Tamád tungkól sa kabuhayan n~g +babaeng itó, ang lahát n~g yaón ay +napagkurò niyáng pawáng laláng lamang +na iniumang sa kanyá, upáng siyá, +tagálalawigang walâng kamalayán sa +buhay-Maynilà, ay magiliw na pumasok sa lambát ni +Pati, na gaya n~g isáng isdâ sa pabahay n~g +baklád.</p> + +<p>At lalò pang nag-alab ang kanyáng damdamin, +lalò pang nag-ulol ang kanyáng poót; +kayâ't sa isáng pag-lalahò n~g isip ay +minsáng dinaklót si Pati sa kanyáng +gulónggulóng buhók, at ang tanóng dito +sa buháy na tinig:</p> + +<p>—¿Walâ kang sala, ang sabi mo?</p> + +<p>—Walâ, walâng walâ.</p> + +<p>—¿At bakit, bakit walâ kang kasalanan sa +aking pagkakapàlun~gi?</p> + +<p>Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at +hálos pabulóng na sumagót.</p> + +<p>—Pagkâ't alám mo nang akó'y +MÁNANAYAW....</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h1>BAGONG PARE</h1> + +<h3>NOBELANG TAGALOG</h3> + +<h3>NI</h3> + +<h2>Ros. Almario</h2> + +<h3>KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN</h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h1>"Pinatatawad Kitá!..."</h1> + +<h3>Nobelang Tagalog na ipinagbibilíng kasalukuyan sa +lahát n~g Librería dito sa Maynilà, sa +halagáng Isáng Peseta.</h3> + +<h3>Maykatha: MATANGLAWIN.</h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h1>Huling Habilin</h1> + +<h3>(NOBELANG TAGALOG)</h3> + +<h3>KATHA NI</h3> + +<h2>Maximino de los Reyes.</h2> + +<h3>Ipinagbibilí sa lahát n~g Librería buhat +sa unang araw n~g Juliong papasok, 1910.</h3> + +<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 ***</div> +</body> +</html> + diff --git a/14794-h/images/001.gif b/14794-h/images/001.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c35ebca --- /dev/null +++ b/14794-h/images/001.gif diff --git a/14794-h/images/002.gif b/14794-h/images/002.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0090574 --- /dev/null +++ b/14794-h/images/002.gif diff --git a/14794-h/images/006.gif b/14794-h/images/006.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e5ca207 --- /dev/null +++ b/14794-h/images/006.gif diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt new file mode 100644 index 0000000..6312041 --- /dev/null +++ b/LICENSE.txt @@ -0,0 +1,11 @@ +This eBook, including all associated images, markup, improvements, +metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be +in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES. + +Procedures for determining public domain status are described in +the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org. + +No investigation has been made concerning possible copyrights in +jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize +this eBook outside of the United States should confirm copyright +status under the laws that apply to them. diff --git a/README.md b/README.md new file mode 100644 index 0000000..60234c4 --- /dev/null +++ b/README.md @@ -0,0 +1,2 @@ +Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for +eBook #14794 (https://www.gutenberg.org/ebooks/14794) diff --git a/old/14794-8.txt b/old/14794-8.txt new file mode 100644 index 0000000..bbaac78 --- /dev/null +++ b/old/14794-8.txt @@ -0,0 +1,1718 @@ +The Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Mananayaw + +Author: Rosauro Almario + +Release Date: January 25, 2005 [EBook #14794] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders. +Produced from page scans provided by University of Michigan. + + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +Ros. Almario + +ANG MNANAYAW + +Aklatang Bayan I Aklt + +Limbagan at Litograpa + +NI + +JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz. + +MAYNILA--1910 + + + +ANG MNANAYAW + +Ros. Almario + +UNANG PAGKALIMBAG + +MAYNILA + +=LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz + +1910.= + + + * * * * * + +=Aklatang Bayan.= + + +_Sa gitn n~g masinsng lap na sa kasalukuya'y bumbalot sa mayns na +lan~git n~g Lahng Tagalog, ang Aklatang Bayan ay lumabs_. + +_Layon? Iisng iis: makipamuhay, ibig sabihi'y makilaban pagk't ang +pakikipamuhay ay isng ganp na pakikitunggal, isng lubs at walng +humpy na pakikibaka_. + +_At makikibaka kam laban sa masasamng hilig, m~ga ugali't paniwal, +magng tungkl sa poltika, magng sa relihin at gayn sa karaniwang +pamumhay; yamang ang m~ga bagay na it'y siyng m~ga haliging dapat +ksaligan n~g aln mang bayan: tatlng laks na siyng bumbu n~g +kluluw n~g aln mang lah_. + +_At upng malubs ang pagpapakilala n~g adhikng it sa aming +man~gagiging, mangbabasa, kung sakal, n~gayn pa'y malugd na't +magalang na ipinattalasts namin sa kanl ang m~ga aklt na sa +kasalukuya'y niyyar sa lob n~g Aklatang it_: + +=Ang Mnanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang Sakim, Bagng +Par at ib't ib pa.= + +_Pan~ganay na ank n~g Aklatang it Ang Mnanayaw, na n~gay'y +bagong kalluwl pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. Kulang sa kats +marahil, marahil ay gayn din sa lusg n~g pan~gan~gatawn, biglw na +bun~ga palibhas n~g isng panitik na salt sa ilaw n~g talino at +dahp sa yaman n~g pananalit_. + +_Magssitulong sa aklatang it ang m~ga katoto ko't kaadhikng +Faustino Aguilar, nammatnugot sa TALIBA, Carlos Ronquillo, +punng-mnunulat sa nturan ding phayagn at m~ga ib pang gur n~g +panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay magssabog, +hanggng sa lalng lihim na pook n~g Katagalugan, n~g makkaya nilng +pangliwanag na ilaw sa m~ga kalahng nan~gan~gailan~gan nit_. + +=Ros. Almario,= + +_Taga-pamahal n~g Aklatang Bayan_. + +_Maynil, 30 V-1910_. + + + * * * * * + + +Ang Mnanayaw. + +Jvenes qu estais bailando, al infierno vais saltando. + + +=SIMULA= + +_Pati_: Mnanayaw. Alan~ganing tindg; ni mabab ni mataas; katawng +malusg, makats, sariw; m~ga matng malalaki't bughw, dalawng +bintanng pinannun~gawan n~g isng kluluwng nag-iinit, nag-aalab sa +nin~gas n~g apy n~g isng damdaming batis na dindaluyan n~g alw, +_alw n~g sandal_ na nakallunod, nakains at nakammaty sa baw't +kluluwng malig sa kany. + +_Saw_: Tbong lalawigan, binatng nag-aaral sa Maynil. Buhat sa +mabuting lip, angkn n~g m~ga mayaman, si Saw ay isng binatng +lumak sa lilim n~g pananagan: kim, mahihiyin, ugalng babae, si +Saw ay hind kaparis n~g m~ga binatng walng ibng minimithmithi +kund ang mtulad sa isng parpar, sa isng bubuyog, na tuwna'y +hanap ang m~ga bulaklk, upng simsimn ang kanilng ban~g, + +_Tamd_: Isng hamps-lup, isng hampas-bat, na gaya n~g tawag sa +kany n~g madl. Ulila sa am't ulila, sa in. Walng asawa, ni ank, +ni kapatid, ni kamaganakan kungd ... si Ligaya; ligayang par sa +kany'y hind natatagp sa aln mang dako, sa aln mang pok, mliban +sa m~ga bilyar, sabun~gn, pangginggihan, bahay-syawan at m~ga +bun~gan~g n~g impierno na sa blana'y laging nakaumang. + +--Tamd, kumusta ang _ibon_? + +--Mabuti, Pati, maam na n~gayn. + +--Handng pumasok sa kulun~gn? + +--Oh, walng pagsalang hind siy ppasok! + +--An ang sabisabi niy sa iy tungkl sa akin? + +Paris din n~g m~ga unang salit na niukol ko sa iy nang tayo'y unang +magktagp sa isng handan: na, ikw ay magandng katulad ni _Venus_, +paris n~g Tal sa umaga. Umiibig na sa iy! Maasahang siy'y bihag +mo na.... + +Binuksn ni Pati ang kanyng dalawng lab na nagppulahan upng +paraann ang isng matung na halakhk. + +--_Con qu_, umiibig na sa akin, h? + +--At paghhanapin ka mmay. + +--San? saan mo ak itinur? + +--Sa bahay-syawan. + +--Sa makatwd pal ay nlalaman nang ak'y mnanayaw? at an ang sabi +sa iy? hind ba niy nbabasa ang m~ga phayagng, hind miminsan at +mmakalawng nagssabog diyn n~g m~ga balitng diuman'y hind m~ga +babae ang m~ga mnanayaw sa suscricin kund isng tungks na m~ga +talimusk? + +--_Medio ... medio_ sinabi niy sa akin ang ganyn; n~gun't tinugn +ko siyng ang gayng balit'y mangyyaring magktoto, kung minsn, at +mangyayari rin namng hind, Si Pati--ang wik ko sa kany,--iyng +dalagang ipinakilala ko sa iy sa handang dinaluhn natin ay isng +matibay na saks n~g katotohanang ang isng magandng perlas ay +mangyyaring mpaliblb sa gitn n~g burak.... + +At tumigil sandal ang nagssalita upng lumagk n~g laway at +magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga ganitng pan~gun~gusap: + +--At si Saw (ang ibong pinagusapan nil)--ay naniwal namng ikw ay +isng magandng perlas, isng dalagang mahinhn, may puri, +maran~gal.... + +--At hind na itinanng kung bakit ak npapasok sa bahay-syawan? + +--Itinanng bakit hind? n~gun't ang dil ni Tamd, ang dil n~g +bugaw mong si Tamd, ay nang m~ga sandalng ya'y lumikh n~g m~ga +pan~garap na sa kanyng bibg ay larawang mistul n~g katotohanan, +katotohanang nkita, sinaksihn n~g kanyng tin~gn. At sinabi ko sa +kanyng hlos maagns ang luh ko: Oh, Saw, kung nlalaman mo ang +bung kasaysayan ni Pati, n~g magandng Pati, na hinhan~gan mo +n~gayn, ay d ssalang siy'y mlalarawan sa m~ga balintatw n~g m~ga +mat mo na katulad n~g isng banl na babae, n~g isng ulirn n~g +kadalagahan. Pagk't siy, ang habol ko pa, ay isng ulilng dumanas +n~g d ggaanong kasawan sa buhay, nagng magpapalimos, nagng +manghihin~g, at nang ayaw nang lawitn n~g aw n~g m~ga tintawagan +ay napilitang pumasok na alil, ipinagbil ang laks sa isng mayaman +... dapuw't.... + +--An pa? + +--Ang mayaman, ang dugtong ko, sa harp n~g walng kaagw na dilg ni +Pati, ay nagnasng paslan~gn ang kanyng dan~gl. + +--Paslan~gn! Mainam kang magttatahtah n~g kasinun~galin~gan. At +an pa ang aking ginaw? + +--Na ikw ay tumutol sa gayng karumng adhik. + +--At pagkatapos? + +--Nilisan mo ang bahay na pinagllingkurn upng pumasok sa +pagkamnanayaw. + +--Samakatwd, ang tapos ni Pati, par kay Saw, ak'y isng banl na +babae, isng ulilnginap n~g Palad, nagng magpapalimos, +manghihin~g, alil, alipin, sa madalng sabi; at dahil sa +pagtatanggl n~g puri ko'y iniwan ang bahay n~g mayaman, upng pumasok +... gayn n~ga ba? + +--Ganiyn n~ga. + +Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga kasinun~galin~gan, bago +makalabs sa bibg n~g m~ga nagssinun~galng, ay magng apy muna...! + +Si Pati, par sa ating nakakakilala sa kany, ay isng isdng kapak, +na sa labs ay walng ibng ipinattanw kund ang kintb n~g +kalisks, bago sa lob ay walng ibng maddam kund ang mabahng +burak. Siy'y hind lamang kir, hind lamang salawahan; higt sa +kir't salawahan, si Pti ay isng tunay na salarn, isng mangbibitay +n~g m~ga kluluwng nahhulog sa kanyng kandun~gan. + +Bat pa lamang, hlos bagong sumsibl pa lamang, si Pati'y +pinagkatakutn na n~g m~ga binat sa kanilng pook. Bakit hind, sa, +blana'y sinagutn n~g o, blana'y pinan~gakuan, blana'y sinumpan; +m~ga pan~gak at sumpng baw't is'y pinattibayan sa pamamagitan n~g +isng sanl, n~g isng lgak, na hind na mabbaw kailn man! + +N~gun't ... nagsasalit na namn si Tamd; pakinggn natin: + +--Pati--aniya--mamay'y hind ssalang ddalhn ko sa iy ang ibon. + +--Dratng kayng hand na ang haula. + +At naghiwaly ang dalaw. + + + + +II. + + +-- ... ? + +-- ... ! + +At nron na sil sa unang baytng n~g hagdanang patun~go sa bayan ni +Plutn: sa bahay-syawan. Nuun si Tamd, ang tuks, at si Saw ay +sumsund sa dako niyng hulihn. + +Ang _Templo_ n~g masayng diosa _Terpscore_, nang m~ga sandalng yan +ay maittulad sa isng Hardn n~g Kaligayahan: don at dito'y walng +nmamalas ang tin~gn kund ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong Adn, +don at dito'y nagsabog ang m~ga bulaklk, nagsalisalimbayan ang m~ga +paropar. + +Pagdatng na pagdatng n~g magkasamang si Saw't si Tamd sa +bahay-syawan, si Pti, na nag-aanty na sa kanil ay malugd na +sumalubong at nakan~git, nakatawang bumati sa kanil: + +Nan~gligaw kay rito.... + +Si Saw'y hind tumugn. Ang m~ga salit ni Pati, ang m~ga bigks na +yang mandi'y pinulutn sa tatams, ay isisng sumapit sa pus n~g +nattigilang binat. Anng gand ni Pati nang m~ga sandalng yan! + +Sa lob n~g kanyng damt na nan~gn~ganinag sa dalang, sa malas ni +Saw ay siy ang nkita ni Flammarin sa kanyng pan~garap: taong ilaw +ang pinakalamn, at ang m~ga kamy ay dalawng bagws. + +Si Tamd, na nakkita sa ganitng pagkakpatigil n~g kanyng kasama, +ay kumindt n~g is kay Pati at lihim na itinur yan: Talagng +_torpe_ n~g! + +Noo'y isng hudyt n~g tugtugin ang nring: + +--Bals!--ang panaby na turing n~g m~ga nainp na m~ga mnanayaw. + +At umugong ang malakng _saln_ sa kisks n~g m~ga sapatos. + +Si Pati na nlalay na sa dalawng magkasama, pagsisimul n~g syawan +ay mulng lumapit kay Saw: + +Ibig p ninyng sumayw?--ang magiliw na tanng. + +--Hind p ... bahala na p ... mmay na p kung sakali.--At tumindg +na tila nainitan sa pagkakup; dinukot ang pany sa buls at pinahid +ang pawis na sa no'y butlbutl na sumsipt. + +--Mahhiyin pa ang tunggk! ang naibulng tuly n~g magandng +mnanayaw. At tinalikdn ang binat na hlos padabg. Tila naglit sa +gayng pagtangg n~g inanyayahan. + +Ang gayn ay nhalat ni Saw, kay't paans na nsabi sa sarili, nang +siy'y naup na: + +--Bak nagalit ah!... + +At lalng nag-ulol pa ang ganitng pan~gan~gamb n~g binat, nang +mkitang si Pati ay kinkuha na n~g isng makisig na _bailarn_: + +--Sayang at hind ko siy napairugan! + +Sinng lalaki ang kumuha sa kanyng magandng mnanayaw? + +Katipn na kay niy? + +Kasintahan na kay? + +M~ga ganitng pag-iisip ang gumuguhit sa gunit n~g binat, nang sa +ssugat sa kanyng panding ang tanng ni Tamd. + +Bakit hind ka sumayw? At hind na binigyng panahn na ang inusis +ang makasagt pa, at si Tamd ay nagpatuloy sa kanyng pagtuks: + +--Nanniwal ka bang sa m~ga bahay-syawan ay walng dumdal kund +ang m~ga taong walng kabuluhn? + +--Hind sa gayn, katoto.... + +--Nanniwal ka ba--ang ulit ni Tamd--na sa m~ga bahay-syawan ay +walng ibng dumdayo kund ang m~ga hamps n~g Dios na nagkalat +diyn? Ah, nagkakmal ang m~ga may ganitng paniwal, at saksng +matibay n~g kamalang it ay ang nakikita mo n~gayn, kaibigang Saw. +Ang ginong iyng kasayw ni Pati ay isng abogadong kilal sa m~ga +pook na it n~g Maynil ... ang ginong yan--at itinur ang isng +umikit na kayaps namn n~g isng babaeng haban ang mukh at singkt +ang mat ang ginong yan ay isng _farmacetico_; at it, itng +nagdran n~gayn sa tab natin na may kawng pang bulaklk sa tapat +n~g dibdb, ay isng mayamang mn~gan~galakl.... + +An pa't ang laht n~g m~ga nron ay isisng ipinakilala ni Tamd +kay Saw: may m~ga _estudiante de derecho_, m~ga nag aral n~g +_medicina_, m~ga mn~gan~galakl, m~ga poltik, at m~ga ib pang +pag-asa n~g Bayan, wik n~g n~g Dakilng Bayani n~g Lah. + +N~gun't ang m~ga ganitng pagpapakilala ni Tamd ay hind war pansn +n~g kanyng kinkausap, pagk't it, pagkatapos niyng humint, ay +walng ibng nisagt kund: + +Sin ang kasayw ni Pati? + +Ang ganitng pagwawalng bahal n~g kanyng kanig ay hind ikinapot +ni Tamd. Bagks ikinagalk pa n~g! Nhalat niyng sa pus ni +Saw, nang m~ga sandalng yan, ay wal nang ibng nagssikp kund +ang larawan n~g kanyng _kandidata_, at wal nang ibng nariring ni +nakikitang an pa man ang binat kund ang mahinng sagitst n~g +sapatos ni Pati sa tabl n~g _saln_ at ang kanyng mapanghalinang +tindg. + +Si Saw, pusng lagng tikm sa hib n~g pagkaksala, n~gay'y +unt-untng nabbuksn sa tawag n~g isng bagong damdamin, damdaming +aywn niy kung an, datapw't nlalaman niy, o, na ang damdaming +ya'y walng pinag-iwan sa bagang nagbbigy init sa isng kaldera, +apy na gumigising sa dating tulg at nagbbigy sigl sa dating +malamg na pus. + +Ang bulaklk na nong una'y takt sa halk n~g araw, n~gay'y +bumbukd sa hagibis n~g bagy. + +Samantalng ang m~ga pareha'y nagsalsalimbay, sa gitn n~g _saln_; +samantalng ang m~ga pareha'y walng hint n~g bulun~gan, klabitan, +kindatan, krutan, at kung mins'y ang plitan n~g matatams na +salit; si Saw, sa luklukang kinarroon'y walng ibng inisip-isip +kund kung paano ang paraang dapat niyng gamitin upng maparating sa +taya n~g mapanghalinang _binibini_ ang m~ga itintibk n~g kanyng +kluluw. + +--Tamd ang pamulng tawag sa katab--ibig kong ak'y pagtapatn mo: +an ang tunay na kalgayan ni Pati? Dalaga may asawa? malay +may katipn? + +--Nlimutan mo na ba ang maliksng tugn n~g tinanng ang m~ga isinagt +ko sa iy nong unang tayo'y magksama hinggl din sa m~ga ganyn mong +pag-uusis? + +--Marahil ... an ba ang sinabi mo sa akin non? + +--Sinabi ko sa iyng si Pati'y dalaga at walng asawa, malay at +walng katipn. + +--Samakatwd.... + +--Samakatwd ang agd na habol ni Tamd--samakatwd si Pati ay +malay, malayng tulad n~g isng isd sa tubig, n~g isng parpar sa +halamanan, n~g ibon sa alapaap. + +--Kung siy kay'y pag-alayan ko.... + +Nhalat ni Tamd ang tun~go n~g, ganitng pananalit ni Saw; kay't +hind na inanty na matapos pa at matuling sumagt: + +--Bakit hind? bakit hind mangyyaring siy'y pag-alayan n~g +pag-ibig? Hind ba't ikw ay isng binat, at siy'y isng dalaga? +Hind ba't ikw ay isng makisig na bagong-tao at siy'y isng +magandng binibini? Bakit hind...? + +--Katotong Tamd, tila mandn binbir mo ak. + +--Binibir kit? Hind ko pa sinsabing laht sa iy ang m~ga +nlalaman ko tungkl sa babaeng iyn, pagk't nan~gn~gamb n~g akng +bak ka malul.... + +--Malul? + +--Kung sabihin ko sa iyng si Pati ay tila ... tila.... + +--Tila an? + +--Tila nagkkagust sa iy.... + +--Nagkkagust! ... Diyat? diyat't si Pati'y nagkkagust sa +akin? + +--At bakit mo namn nsabi ang gayn?--ang usisng may halng +pananabk. + +--Bakit hind'y sa minmasdn ko ang baw't kilos niy? + +No'y nagktang si Pati'y tumtin~gn kay Saw. Npansn ni Tamd ang +gayn. Kinalabt ang kanyng kapulong at ang bigks na pan~git: + +--Nkita mo na ... d n~gayn ay tiningnn ka na namn! + +--Tunay!--ang nibulng ni Saw sa sarili.--At, anng lagtkt na +sulyp ang kany, anng lambng, anng pagksarpsarp! + +Natapos ang unang bals. + +Sa ikalawng hudyt n~g tugtugin na nagbalit sa m~ga nroon n~g isng +mainam na _two-step_, si Saw ay hind na nakatis: + +--Ibig kong sumayw sa kany! + +At non d'y iniwan ang likman, madalng lumapit kay Pati, at ang +magalang na sam: + +--Ibig p ba niny akng paunlakn? + +Sa ganitng katanun~gan n~g binat, si Pati'y hind man lamang nagbuk +n~g bibg; subal't pinasagt ang maput't malit niyng kamy na +no'y agd ikinawit sa bisig n~g nag anyaya. + +M~ga matng sana'y bumasa sa pusng lalaki, non pa'y nbanaagan na ni +Pati ang kanyng nlalapt na tagumpy: + +--Huli na ang ibon, huli na, huli na!--ang magalk na bulng sa +sarili. + +At nang sil'y sumayw na ay pinapaglar n~g gayn na lamang sa kamy +n~g kanyng kayaps, ang malit at malantk niyng baywng. + +Si Saw, sa ganitng lalng n~g babae, ay untuntng nangllit na +animo'y isng kandilng naups sa hihip n~g han~gin. + +At ang makamandg na samy n~g sampagang kanyng sinsimsm n~g m~ga +sandalng yan ay hinayhinay nang tumtags sa kaibuturan n~g kanyng +damdamin. + +Umibig na siy ... at umibig n~g isng pagbig na tas, malab, +morubdb, na gaya n~g isng sig sa al n~g han~gin, gaya n~g isng +sunog sa buhos n~g gs! + +Baw't n~git ni Pati, baw't sulyp na panukw na ipak sa kany, ay +maring tumtim, bumban, sumsugat sa dibdb n~g na sa pan~ganib na +si Saw, paris n~g pagtim, pagba't pagsugat n~g isng mahayap na +palas. + +--Aling Pati--ang kimng tawag sa kasayw--kung ak p kay'y pumarito +gabgab ay mkakasayw ko kay? + +--Bakit p hind?--ang malambng namng tugn n~g tinanng. + +Ang binat natin, ang _torpeng_ si Saw, sa ganitng paoo ni Pati, +walng ibng maisagt kund isng banayad na: + +--Salamat p. + +At hind na umimk pang ul hanggng sa matapos ang syawan. Si +Simoun, ang kasindak sindk na Simoun sa _Filibusterismo_ ni Rizal, +pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintan n~g _Templo_ ni _Terpscore_ +ay nagpamalas sa m~ga nan~gn~ging niyng lab n~g isng mapagkutyng +n~git; at sak sinabing: + +--_Buena est la juventud_!... + + + + +III. + + +Si Saw ay wal nang pagksyahn n~g pag-ibig kay Pati. + +Baw't saglt na duman, baw't saglt na yumao, ay isng palas na +namng umiw sa kanyng dibdb. + +--Oh, Pati! ... kailn mo pa mlalamang inibig kit? kailn mo pa +mlalamang ang pus ko'y nagng damban na n~g iyng mahl na larawan? +kailn mo pa mlalamang si Saw'y wal nang ibng dinrasldasl kung +hind ang pan~galan mong walng kasingtams? + +Dilng kim, gaps n~g pagpipitagan, si Saw ay nagttis manir na +lamang sa m~ga himutk at buntng-hin~g. Magtapt kay Pati? + +--Kung ak'y halayin? Kung hind pakinggn ang idrang ko? kung +birbirin ang pag-ibig? Ay!... + +Dapw't, kung nattant niyng si Pati ay isng mawing walng d +nilimusn n~g kanyng pag-ibig, kung nattant niyng si Pati ay isng +maawing walng pinagkaitn n~g kanyng _habg_, kung nattant niyng +si Pati'y walng ibng inantay-anty kund isng kalabt na lamang, +ang isng salitng sukat maghiwatig n~g kaniyng, damdamin upng +lbusan nang ipagkatiwal sa kany ang kanyng kluluw, ang kanyng +katawn; ang m~ga gayng hinagps at pag-alinlan~gan ay hind na sana +sumag sa kanyng gunit. + +N~gun't si Saw ay isng _singk_ pa; kay't hind niy nlalamang, +sa Maynil, ang salitng Mnanayaw ay nkakatugn n~g m~ga salitng +mangdadambng sa lilim n~g bats, magnanakaw sa lob n~g bahay. + +Kung nlalaman niyng sa m~ga bahay-syawan ay hind gingamit ang +m~ga salit upng sabihing: Inibig kit, ibig kitang knin kund +sukat na lamang ang m~ga suliyp, kindt at kalabt, disin si Pati'y +malaon n~g nagng kany, sa matuw'd at lalng tumpk na sabi, +siy'y nagng kay Pati. + +Bagamn, ang kanyng m~ga pag hihimutk ay hind rin lubhng naglawg, +pagk't nong isng gabng si Pati'y manaog sa bahay-syawan, upng +umuwi na sa bahay, ay _nagkapalad_ siyng mpasama rito, sa _tlong_ +at _aw_ n~g kanyng kaibigang si Tamd. + +--Binibining Pati: ang tawag n~g binat, nang sil'y nagssaril na +sa gitn n~g dilm--magalit ka p kay kung ak'y may sabihin sa iy? + +--Kung makaggalit p ... ang tila pabirng sagt n~g tinanng. + +Si Saw ay napatigagl. + +Pano ang kanyng ggawin? + +San siy magllust n~gayn? + +Natakpn ang btas na kanyng ibig paglagusn. + +Malong hind nakaimk. + +Sa harp n~g ganitng pangyayari, si Pati ay lihim na npan~git: + +--Talagng _singki_ n~g!--ang na wik sa sarili. + +Nang hind pa rin humhum ang binat ay si Pati na rin ang +_nagabalng_ maglawt n~g sil. + +--Ginong Saw:--ang bun~gad--kung hind p ak nammal ay tila +nkita ko na kayng minsn, bago kay makaratng sa aming +pinagssayawn. + +--San p?--ang patakng sal n~g binat.--Sa lalawigan kay, sa +marlitng lalawigan na aking kinkitaan n~g unang liwanag? + +--Hind p, dito rin p sa Maynil ... aywn ko na p lamang kung san +at kailn; n~gun't nkita ko na kay. + +--Dakil p ang palad ko kung magkakgayn. + +--Ak na n~g p lamang yat ang talagng abng-ab, sapagk't nkita +na'y hind pa npansn. + +--Binibini! ... Binibining Pati! ... Hind ko kay npansn? +Datapuw't mangyyaring kay'y hind ko mapansn? + +--Talag png gayn na n~g lamang ang nan~gpakalilit na paris ko. + +--Napakalit! Paano png mangyyari, na, ang isng pinagllingkurn +ay magng malit pa kay sa isng nagllingkd? + +--Pinagllingkurn p, ang sinabi niny? + +Umandp andp ang pus ni Saw at nag-alaalang bak siy ay +npapabigl na ... n~gun't, pag asa at laks n~g lob! Ang +napagdaann na'y hind na dapat pagbalikn. _Adelante!_ ang wik n~g +ni Golfin sa _Marianela_ ni Galds, _adelante, siempre adelante!_ + +--Op--ang patibay n~g walng kagatlgatl ang dil--pinaglingkurn +p, ang aking sinabi. + +--Pinaglingkurn p ak! at nino p? + +--A ... a ... ak p. + +Si Pati ay lihim na ntaw. + +Si Saw ay lihim na nan~ging. + +--Lumlabis yat ang kapan~gahasan ko? + +At inanty na sumagt ang dalaga, paris n~g pag-aanty n~g isng +nsasakdl sa pasiy n~g isng hukm. + +Ang palad ni Saw, nang m~ga sandalng yan, ay nbibitin sa m~ga lab +ni Pati. An ang ittugn sa kany? Oo? Oh, lan~gt! ... Hind? +Oh, kamtayan! + +Si Pati, matapos mapindt ang sikmur na sumsakitsakt din dhil sa +pinpigilang pagtawa, ay bumigks n~g ganit: + +--Ginong Saw: kinkuty mo p yat ak? + +--Hind p; tnay na tnay p ang aking sinabi. Oh, kung +mangyayring mabuksn ang aking pus!... + +Patuloy ang kanilng pag-usap. + +Mul sa malay, sa isng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~gn +ang isng anak'y bndk na kakulay n~g usok, ang lap, ang makapal na +lap, sug n~g nagbbantng uln. + +Non, ang m~ga nagllakd ay kasalukuyang dumratng na sa tapat n~g +isng _accesoria_ na ntitirik dakng kaliw n~g maluwng na +lansan~gan n~g Azcrraga. + +--Umakyt p muna kay--ang anyaya ni Pati sa binat--maaga pa p +namn. + +Maaga pa! + +Maaga pa ang sabi n~g babaeng yan, gayng magikais na sa +hatinggab? + +Ibng-ib n~g namn ang m~ga babaeng Maynil kay sa m~ga babaeng +lalawigan! ...--ang nibulng tuly sa d masiyahng pagtatak sa +gayng nring. + +Gayn man ay sinagt din n~g isng tas na pasasalamat ang +nag-anyaya. At umakmng ttalikd na upng umuw sa kanyng bahay; +dtapw't pagkaktan! no'y bumubos ang uln. + +Isng mapagtagumpy na n~git, ang namulaklk sa m~ga lab ni Pati: + +--Talagng msisil na ang ibon! + +At mul't mulng inanyayahan ang binat hanggng sa it'y matapos sa +pagpapahinuhod: + +--Yamang tulot mo p ...--ang marahang sagt na bbahagy nang +nring ni Pati. + +Unang umakyt si Pati. Sa likurn niy'y sumund si Saw. + +Sa itas n~g bahay, ang unang napansn ni Saw ay ang maayos na m~ga +palamuting don ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagppan~gagw sa +inam, ang m~ga larawan, _paisaje_, at m~ga ib pang sukat makaalw sa +tin~gn. + +Isng batng paslt ang dinatnn nil sa bahay na it, na, utusn ni +Pati. + +--Bulilt--ang tawag n~g may bahay sa alil, pagdatng sa hulng +baytng sa itas--bigyn mo n~g silya ang tao. + +Ang inutusa'y maliksng tumupd. + +Naup si Saw; at ang bat ay nawal sa kanyng harp. + +Si Pati, samantalang pinagkkurs n~g binat ang dalaw niyng kamy +sa pagkakaup, ay pumasok sa sild n~g bahay upng ayusin ang kanyng +buhk na nagul sa bahay-syawan, at nang mulng mapulbusn ang +mukhng no'y humhulas sa agos nang pawis. + +At bago lumabs ul ay makailn munang biniksbikasan ang kanyng +bihis at itinanngtanng sa sarili kung ang ayos niyng ya'y sapt +nang makapagpalundg n~g isng pus sa kanyng kinallagyn. At nang +tila nasiyahn na ang lob ay sak pa lamang naup sa isng luklukang +may gadip lamang ang lay sa kanyng panauhin. + +Anng pagkgandgand ni Pati non sa malas ni Saw! + +--Oh--ang nawik tuly--magng si San Pedro man na pant ang tuktk, +magng si San Juang mapun~gay ang mat't magng si San Pascual na +maam ang mukh, sa harp n~g ganitng dilg ay spilitng mabbuy sa +pagkaksal! + +At siy, siy pa n~g bang isng hamak na tao lamang ang hind +matuks?... + +--Pati! aling Pati! ... ang sundsund na tawag na kasaby n~g +pan~gin~ging n~g bong katawn. + +Ang tinawag ay hind sumsagt. N~gun't npapan~git n~g lihim, +pagk't non ay nahalat niyng ang makamandg na init n~g kanyng +katawn ay tumtalb na sa pus ni Saw. + +At si Pati ay lumaptlapt pa sa kanyng kausap, at nakatawa, +nakasulyp na sakdl n~g sarp. + +Si Saw ay lalng nan~ging. + +Si Pati ay lal pang lumapit sa kany, lal pang nilambin~gan ang +n~git, lal pang pinun~gayan ang suliyp. + +Ibig nang tumakb si Saw, ibig nang sumigw, ibig nang tumakas, upng +makailag sa tuks. + +Darng na darng na sa init! + +N~gunt no'y siyng pagdamp sa kanyng kamy n~g nagpputia't m~ga +tabas kandilng dalir ni Pati, at kasund ang magiliw na usis: + +--An p ang dinramdm niny? nangllamg kay! + +--Op ... op ... nangllamg n~g p. + +At saby nagtindg sa pagkakup, ibunuks ang dalawng bisig at +iginapos sa lig ni Pati, at ang samng nammasag ang tinig: + +--Pati, Pati, patawarin ak...! + + + + +IV. + + +Mul nang unang gab na kanyng pagsamy nang layaw sa kandun~gan n~g +magandng Pati, si Saw ay nanumpan nang magng is sa lalng masikap +na kampn n~g _diosa_ Terpscore. + +Siy'y isng pusakl nang mnanayaw. + +Ang m~ga aklt na dati niyng kaulayaw pagdatng n~g gab, n~gay'y +siyng m~ga matalik niyng kaaway. + +Ni isng sulyp man, ni isng saglt pang pakiking sa kanil!... + +Ang laht nang kanyng panahn ay lbusang ipanaubay na sa m~ga alw +n~g sandal. + +At ang kanyng kluluw, parang isng katawng kulang at salt sa +pagkain, untunt nang nanunsiyami, untunt nang nalluoy, untunt +nang nains sa dilm na no'y bumbalot sa kanyng maulap na lan~git. + +At mul no'y wal nang ibng pinan~gpan~garp kund magpakalasng sa +paglagk sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at mapupulng lab n~g +kanyng marilg na Pati. + +Si Pati, par sa kany'y siy nang laht: pag-asa, ligaya, pag-ibig, +kaluwalhatan.... + +Oh, ang makamandg na binh, ang pag-ibig sa isng salarng katulad +ni Pati, ay lumag at nag-ugt sa pus ni Saw! + +Minsn, sa isng pag-uusap nil, ay malinaw na npalarawan ang +kadakilan n~g kanyng pag-ibig sa magandng mnanayaw: + +--Pati, Pati ko aniya,--tunay bang ak'y iyng minamahl? + +Si Pati, sa ganitng kahalin~gn n~g binat, ay minsng namuwalan sa +bugs n~g isng pagtawang inimpt. + +--Sumagt ka, Pati ko, sumagt ka sana. + +--Oo--ang bigy-lob n~g mnanayaw--o, Saw ko, gliw kong Saw, +minmahal kit. + +--Gaya kay n~g pagmamahl ko sa iy? + +--Higt pa; maklilibo pang mahigt. Inibig kit paris n~g pag-ibig +n~g bulg sa araw, inibig kit paris n~g pag-ibig n~g isd sa tubig, +inibig kit paris n~g pag-ibig n~g banl sa Dios. Nassiyahn ka n? + +--Pati, Pati ko. tunay ang iyng sinabi? + +--Paris n~g katotohanang madilm ang gab, may init ang araw, may +lamg ang buwan; paris n~g katotohanang ak ay may pus, ikw ay may +aty; paris n~g katotohanang ikw ay maganda, ak ay pan~git. + +--Pati, Pati ... at tinutop ang kanyng dibdb na tila ibig mwalat sa +pitlg n~g pusng non ay dumanas n~g d ggaanong alw. + +At bago pinigilan si Pati sa manips niyng baywng, hinagkn sa no +n~g isng matung at mahabng halk at.... + +--Pati ko--ang turing--narring mo ba ang masinsng tibk n~g aking +kluluw? Hind? ... pakinggn mo: sinsabi niyng ikw raw ang +kanyng bhay, ikw raw ang kanyng ligaya, ikw raw ang kanyng +lan~git ... nlalaman mo na? + +--Namn! + +--At sinabi pa niyng--ang patuloy ni Saw na tila hind pansn ang +namn ni Pati--at sinsabi pa niyng siy ay nagtay n~g isng +damban sa lalng lihim na pitak n~g aking damdmin, dambanng +sinabugan n~g mapuputng sampagita upng suubn sa kanyng mahinhng +halimuyak ang larawan n~g isng babae, n~g isng banl, n~g kanyng +magandng Pati.... + + * * * * * + +Ang _lint_, pagkatapos n~g isng linggng pananabknabk sa dug n~g +kulang-palad na si Saw, ay hind na nakatis. + +--Dapat na siyng magbayad! + +At maring ikinpit ang kanyng matatalm na n~gipin sa bulsng sagan +sa pilak n~g walng malay na binat: + +--Saw ko, gliw kong Saw, bigyn mo ak n~g limng piso upng +mibil ko n~g bar. + +Ang hinin~gn ay latg ang palad na sumagt: + +--Nrit, muty ko, tanggapn ang hinhin~g mo. + +Nagdan ang unang araw; dumatng ang ikalaw. + +Ang lint, ang matakaw na lint, ay mulng sumigd na namn: + +--Saw ko, gliw kong Saw, bigyn mo ak n~g sampng piso na mibil +ko n~g saya. + +Sampng piso na n~gayn! + +Gayn man, si Saw ay hind rin tumangg sa gayng pag-ibayo n~g +halag. At.... + +--Nrit, muty ko, tanggapn ang hinhin~gi mo. + +Nagdan ang ikalawng araw at dumatng ang ikatl. + +At ang lint, ang lintng kailn ma'y hind na yat massiyahn, non +ay pamulng sumigd na namn nang sigd na lalng marin pa kay sa +m~ga una, lal pang malaks; at.... + +--Saw ko, gliw kong Saw--na namn bigyn mo ak n~g dalawng-png +piso na maibil n~g sapn, pulbs, paban~g, medias at.... + +Dalawngpng piso na! + +Dapuw't si Saw, ang magarng si Saw, ay dumukot pa rn sa kanyng +supot na malamn: + +--Nrit, gliw ko, ang sagt na namng tila hind pansn ang kanyng +pagkakpalaot--nrit ang hinhin~g mo. + +At hind sa lamn lmang humhangg ang kirt n~g m~ga kagt ni Pati, +n~g lintng si Pati, sa katawng nammutl na n~g binat, kund +hanggng sa m~ga but pa, na pinagtiinn n~g kanyng matatalm na +n~gpin. + +Minsn, sa kanilng pagsasaril, si Saw ay nagpakasawng magdamp n~g +m~ga lab niy sa m~ga namumrok na pisn~gi ni Pati. It, pagkatpos +maparan ang gayng kahiban~gn n~g binat, ay tumanng na may halng +bir: + +--Ilng halk ang ibinigy mo sa akin? + +Si Saw, lasng sa m~ga sulyp ni Pati, sa sin~gaw n~g kanyng malusg +na katawn, ay sumagt na d magkangtututo: + +--Is ... dalaw ... tatl ... apat ... samp, labnglim ... marami! +maramingmarami!! ... aywn ko na ba kung iln. + +--Bwa't halk ay babayaran mo n~g piso. + +--Piso!... + +San hind masasaid ang buls ni Saw sa ganitng pamamaran ni Pati? + +Ang bariles, punngpun man, pag hind naampt ang paglabs n~g tagas +ay dratnn din n~g pagkatuy. + +At gayn ang nangyari sa kulang plad na binat: untuntng naubos +ang yaman, baytngbaytng na bumab sa kailalimang pinaghharan n~g +dilm, dilm n~g pananalt, dilm n~g karlitan. + +An pa ang kanyng ggawn? Man~gutang? Magsanl? Magpalims? + +Tila salun~gt sa pagkatao niy ang m~ga ganitng gaw. + +N~gun't paano si Pati? paano ang kanyng pag-ibig kay Pati? +Mangyyaring siy'y uminm n~g luh, n~g sarilingluh, bagam't +masaklp; mangyyaring siy'y magtis n~g gutom; dapuw't iwan si +Pati, iwan pa si Pati! ... Ang gay'y tunay na d niy maatm, pagk't +si Pati ang kanyng pag-asa, si Pati ang kanyng luwalhat, si +Pati ang kanyng buhay, si Pati ang araw n~g kanyng kluluw, si +Pati ang init na nagbbigay sigl, laks at tibk sa kanyng pus. + +Oh, si Pati ay isng halaman at ang pus niy'y isng halamanan! + +At ang halama'y nag ugt at hind na mangyyaring bakbakn pa sa +lupng kintutuban kund issabog ang lupng iyn; at ang lupng +iy'y ang pus ni Saw! + +M~ga ilng araw nang siy'y hind sumsilay sa bahay ni Pati dahil sa +dinranas niyng pananalt. San pa siy magnnakaw n~g pilak na +ikassund sa pithay n~g babaeng it? + +--Ah, mabuti ay magsanl na! + +At nagsanl. + +At nabusan na namn. + +Nan~gtang: nabos din. + +At nanghin~g: gayn din. + +--Oh! an pa ang aking ggawn? + +Sumlat sa kanyng m~ga maglang? + +N~gay'y wal na siyng am, wal na siyng in, ni kapatd, ni +kamaganakan. Laht ay sumaw na sa kany. Siy'y itinatkuwl n~g +kanyng m~ga pinagkkautan~gan n~g buhay! + +At sinong banl na m~ga magulang ang hind ttalikd sa m~ga ank na +paris niy? + +Lusakin ang kanilng dan~gl pagkatapos maubos ang pilak na kanilng +natipon sa tulong n~g tiyag at walng humpy na pakikiagaw sa +masun~git na kabuhayan; kaladkarn ang kanilng pan~galan sa +lansan~gan, payurkyurakan sa blana, ipakutiy-kutiy, oh, anng +gaming-pal sa kanilng pagmamahl! + +At hind pa rito lamang humhangg ang pagkapariwar ni Saw: mul +nang siy'y magkbanban na sa utang, mul nang siy'y magng +maghihin~g, mul nang siy'y magng karumaldumal na pag-uugal, ang +m~ga dati niyng kasama sa paraln, ang m~ga dati niyng kasama sa +m~ga pasyalan, ang m~ga dating nagbbigy sa kany n~g pamagt na +katoto, ay isis nang nan~gilag sa kany, is-is nang natakt, paris +n~g paglay't pan~gin~gilag sa isng may sakt na nakahhawa. + +At lal pa mangdng nag-iibayo ang hapd n~g m~ga ganitng kasawan +kung siy'y nakakasalubong sa dan n~g m~ga dating kakilala na +pagkakkita sa kany'y wal nang ibng pan~gunang bat kund ang isng +halakhk, ang isng mutung na halakhk, ang isng n~git, ang isng +mapagkutiyng n~git; n~git at halakhk na kung minsa'y sinsabayn +pa n~g isng pagdalir sa kany at n~g m~ga salitng: + +--Nariyn ang hamps-lup. + +Baw't bigks na ganit'y isng palas namng tumitim't sumsugat sa +kanyng pus, sugat na labis nang hapd sugat na labis nang antk. + +--Limutin ko na kay si Pati! ... ang takt na naisanggun sa sarili, +nang minsng siy ay nhihig na. + +N~gun't oh, pagkakatang labis n~g sun~git! + +Nang siy'y na sa m~ga ganitng paghahak, ay siyng pagkring sa +kanyng pintan n~g tawag n~g isng boses na kanyng ikinpaban~gon. + +--Sin?--ang tanng sa tumawag. + +At lumapit sa pintan na no'y minsng bumuks sa tulak n~g dalawng +malaks na bisig. + +--Si Tamd!--ang nasambitl agd ni Saw nang mkita ang dumatng. + +--_El mismo_, ang sagt n~g sinambt--ak n~g. + +Si Saw, pagkakita sa taong it na nagng sanh n~g kanyng +pagkakpalun~g, ay minsng dinalaw n~g pot, nan~gunt ang mapalad at +matas na no, nanlsik ang dalawng mat na npatulad sa dalawng +apy, at.... + +--Tamd!--ang sigw na kasing-tung n~g kulg--lyas, lyas sa bahay +ko!... + +Ngulat si Tamd. + +Bakit gayn ang pagkaksalubong sa kany n~g dting magiliw na +katoto? an ang nangyari? + +--Tamd! ang nrinig pa niyng ulit ni Saw--lyas, lyas sa bahay +ko n~gayn dn! + +Si Tamd, pagkaran n~g sandalng pagkakpamangh, parang kawal na +pinagsauln n~g ulirat, pagkaran n~g unang uln n~g punlng kaway, +ay pataw at paaglahng tumanng: + +--_Chico, chiquito_, bakit ka nagkakganyn? + +--Tamd: huwg nang sumagt. Iwan ang bhay ko n~gayn din. + +--Bh, kung ak'y walng sady sa iy!... + +--Sady? anng sady pa ang sinsabi mo? + +--Ak'y pinaparito _niy_--ang matuling sagt n~g bugaw ni Pati--ak'y +pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalak ang boses at sak minalas +malas ang kanyng kausap na tila bag warng sinsukat ang kanyng +m~ga pananalit. + +Ang dating nammulng mukh ni Saw, non ay namutl. + +Sinng _niy_ ang sinsabi ni Tamd? Si Pati? + +Oh, pan~galang walng kasingtams, Venus na walng kasinggand! + +Npansn ni Tamd ang ganitng pagbabago ni Saw, kay't nagpatuloy +n~g pagsasalit. + +--Ak'y inutusan _niy_ rito upng sabihin sa iyng ...--at ang patalm +ay untuntng ibinan sa pus ni Saw hanggng sa it'y dumatng sa +m~ga sandalng humin~g n~g tawad kay Tamd sa kanyng pagkpabigl. + +--Ipagpaumanhn mo, kaibigan, ang aking pagkakmal: anng bilin niy +ang dal mo sa akin? + +At bung pananabk na inulit-ulit ang ganitng tanng: + +--Ipinagbilin niy sa akin ang pas at marahang pakl n~g inusis +--na sabihin ko sa iyng ikw raw ay nagmmalak n~gayn.... + +--Nagmamalaki!... + +--Kung nlalaman mo kung gaanong luh, ang itinapon ni Pati n~g dahil +sa m~ga ilng araw na hind mo pagdalaw sa kany.... + +--Luh, lumuh si Pati n~g dahil sa akin? + +--Lumuh n~g dahil sa iy. Pagk't kung d ak nammal, ay ... tila, +tila may hinhabol sa iy. + +--Ang _puri_ niy!--ang nibulng ni Saw sa sarili. + +Puri! ... mainam na puri ang sa isng talimusk. + +Samantalang si Saw ay nattigilan sa m~ga ganitng pag-isip, si +Tamd, sa kanyng sarili'y walng hint namn n~g kbubulng: + +--Talagng _martir_ n~g ang binatng it! ilng sun~gay ang na sa +ulo niy! mahigt pa sa isng demonio sa impierno! + +Pagkatapos ay hinarp na pamul ang kanyng dinalaw at ang m~ga hulng +bigks: + +--Saw: bukd sa pasabi ni Pati, ay nrito ang isng sulat niyng +ipinaddal sa iy.... + +At yumao nang walng liwagliwag. + +Nanabk si Saw na binuksn ang liham. + +Do'y nabasa niy ang sumsund: + +Ibon ko: + +_Mag-iisng lingg na n~gayng ak'y inulila mo sa laot n~g m~ga +himutk at pagluh. Isng linggng hind ka mkita, par sa aki'y +isng linggng pagkamaty n~g Dios!_ + +_Nlimot mo na kay ang kulang palad na si Pati? nlimot mo na kay +ang abng mnanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyng PURI? nlimot mo +na kay ang m~ga dakilng sandal na dinanas sa kanyng piling? +nlimot mo na kay ang m~ga damp n~g lab mong ibinaks sa aking +m~ga pisn~gi, m~ga dampng hangg n~gay'y nararamdamn kong wari'y +nag aalab pa sa apy n~g pag ibig? nlimot mo na kay ang m~ga +sandalng sinamy sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga +suliyp, sa lambing n~g aking m~ga n~git, sa tung n~g aking m~ga +halk?_ + +_Nlimot mo na ba?_ + +_Nlimot mo na ba ang gabng yan na ikw ay mhimly sa m~ga +bisig ko na, minsn, makalaw't maikatlng AWITIN ang m~ga tagumpy ni +Kupido? nlimot mo na ba ang sandalng yan na iyng isinimsim sa +m~ga lab ko n~g walng kasingtams na pult n~g pag ibig? nlimot mo +na ba ang m~ga sandalng yang katasin sa m~ga lab ko ang alak na +nakallasng ni Kupido?_ + +_Nlimot mo na ba?_ + +_Nlimot mo na ba ang m~ga sandalng, sa bugs n~g iyng nag aapy na +damdamin ay sinabi mo sa aking: Pati, ikw ang pus ko, ikw ang +buhay ko, ikw ang diosa ko?_ + +_Nsaan ang pagtupd sa m~ga ganitng pan~gak?_ + +_Ay, Saw! ay, ibon ko! pumarito ka't sa laht n~g oras ay buks na +abutan mo ang haulang nagng pugad n~g ating m~ga ginintang +pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alw!_ + +ANG KALAPATI MO. + + +Si Pati, babaeng walng kluluw kund pawng lamn, ay ntutong +magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang it n~g kanyng liham, m~ga +karayom na siyng dumur at sumigd sa hayop, sa maban~gis na hayop, +na inin~gatan in Saw sa pus: ang pag-ibig sa kany. + +At no'y isaisng nagban~gon sa alaala n~g binat ang m~ga gunit n~g +nagdan, parang m~ga paty na sa tawag n~g Mnunubos ay mulng +nagsilabs sa hukay n~g libin~gan. + +At ang ganid, ang ganid na alag ni Saw sa kanyng pus, ay minsng +nagban~gon, uman~gil, pumalg, hanggng sa si Saw ay mapatindg sa +pagkakup at ulit na masabing: + +--Pati, Pati, papariyann kit!... + + + + +=WAKAS=. + + +Hating gab. + +Madilm, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y isng mahabng +hinin~g, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kay't baw't datnn n~g +kanyng malaks na hamps ay tumutung, uman~gil na anak'y +tumtanggp n~g isng ubos ding sampl. + +Mpamaymay'y bundkbundukang usok ang napatanw sa malay. + +Makasandal pa'y bumuhos ang uln. + +M~ga kulg na nakabibin~gw ang dumadagundng sa lup, at sa lan~git +ay naghhagarn ang matatalm na lintk na anak'y m~ga gintng ahas. + +Sa malapad na liwasan n~g Azcrraga, sa oras na it ay isng +mahiwagng nagllamay ang napammasd. + +Sin siy? + +Sinng kluluw ang matapang na nagllamay sa gitn n~g ganitng +sigw? + +Nagttumulin sa kanyng paglakad, tun~g ang ulo, at walng +lin~gng-likd. + +N~gay'y dumratng na siy sa tapt n~g bahay na ntitirik sa gawng +kaliw n~g lwasan. Sa bahay na it'y walng tumtanglaw kund ang +isng ilaw na kkutikutitap. + +Hakbnghakbng na lumun~go sa pintang no'y nlalapat pa ang dalawng +dahon, n~gun't nang siy'y nlalapit na ay siyng pagkabuks nit sa +tawag n~g isng nakatalukbng na itm. + +At isng mukh ang sumilip don, mukhng babae, ang mukh ni Pati! + +--Pumarito pa kay?--ang tanng sa mnanayw n~g aninong tumawag sa +pint. + +--Hind na; marahil ay hind, pagk't umuln. Tumuly ka. + +Ang pinagsabihan n~g ganit ay tluyang pumasok sa lob. + +Samantal, ang naiwan sa labs, ang unang nsumpun~gn natin sa harp +n~g ganitng nmasdn, ay minsng napakagt-lab at ang nagn~gn~galit +na turing: + +--Oh, tila dinaday ak! + +At sandalng natigilan na andp-andp ang lob. + +Sin ang kanyng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kanyng tay, +kilos at pan~gan~gatawan ... Dindy ak! dinay ak!! Pati, Pati, +magbabayad ka, pagka nagktang napatunayan ko ang aking panibugh! + +At ipinatuly ang kanyng paglakad: sandalng tumigil sa labs n~g +pintang pinasukan n~g unang nkita na natin, at pagdatng don ay +marahang nakimatyg. Wal, wal siyng mring. + +Minsng itinulak ang pintan, patakbng pumasok sa lob, at hlos sa +isng lundg lamang ay dumatng sa itas n~g bahay. + +Nang naroron na'y isng kluskusan sa may dakong sild ang kanyng +nhiwatigan. + +--Sin ang nag-uusap na nariring ko? + +Tinig ni Pati ang is at ang is ay tinig lalaki! + +--N~gitn~git n~g Dios! ... tintaksl ak! tintaksl ak!! +tintaksl ak!!!... + +Ang katulad n~g isng balw na labnt ang buhk, nagaalab ang +dalawng-mat, na pumasok sa lob n~g sild. + +Oh, kataksiln!... + +--Si Pati, sa piling ni Tamd! + +Si Saw (na d iba't kund it ang dumatng) sa harp n~g gayng +pag-yurak sa kanyng dan~gl ay biglng dinatnn n~g isng dilm n~g +tin~gn. + +Lumapit sa dalaw na bumubug n~g apy ang panin~gn, nannindg ang +m~ga balahibong animo'y malilit na pakng nagtim sa kanyng balt, +at bgo nilurhn sa mukh si Pati, nilurhn sa mukh si Tamd, at si +Pati at si Tamd ay kapuwng pinisl sa lig n~g tigisng kamy. + +--Dios ko?--ang panaby na sambit n~g m~ga sinakl. + +Non ay minsng nabuksan ang m~ga lab ni Saw, m~ga labng +nagdrugan pa sa ban n~g n~gipin, at ang matung na sigw sa lalaki: + +--Imbl!... + +At sa babae'y + +--Magdaray!... + +Si Pati'y hind nakahuma. + +Si Tamd, na war'y nadarng sa alab n~g pot ni Saw, ay umambng +ttakb. + +N~gun't, ang malalaking dalir n~g binat ay lumatay non sa mukh +n~g bugaw: + +--Ank ni Lusiper! Ibig mong tumanan? Ah, duwg! + +--Patawad!... + +--Patawad! ... patawarin kit pagkatapos dumhn ang pagkatao ko? +patawarin kit pagkatapos na ak'y maibuld sa impierno, pagkatapos +na ak'y matuks, at ak'y malinlng? + +--Hind na.... + +--Hind na ... hind na, pagkatapos na ak'y masipsipn n~g kats, +pagkatapos na ak'y maghirap, pagkatapos na ak'y mains sa kandun~gan +n~g babaeng it?--at sabay itinur si Pati, na no'y nan~gan~gatl sa +takt. + +--At ikw--ang pihit dito--na nagng dahil n~g aking m~ga kasawang +dinanas; ikw, na nagng dahil n~g aking pagkakpalay sa m~ga dating +kaibigan; ikw, na nagng dahil n~g aking pagkakpalay sa am't in, +n~g pagbaw sa akin n~g kanilng pagmamahl; nasan ang pus mo upng +ak'y gantihn n~g ganitng kataksiln? Mainam na bayad sa pilak ko +na iyng nilusaw; mainam na bayad sa dug ko na iyng ininm! + +Si Pati ay nan~gn~ging na sumagt: + +--Patawarin!... + +--Nlalaman mo, Pati--ang patuly ni Saw--nlalaman mo kung gaano +ang nagng halag n~g pag-ibig ko sa iy? Pilak, maraming pilak ... +gint, gintng daktdakt. Gint't pilak na baw't piraso'y +nagkkahulugn n~g isng sarong pawis, isng sarong dug n~g aking +m~ga banl na magulang. + +--At ang pan~galan ko--ang dugtng na hlos mahirin sa nag unahng +pigls n~g m~ga salit--ang aking pan~galang n~gay'y siyng +hantun~gan n~g laht nang pul, n~gay'y isng sukal na +kinaririmariman n~g laht nang bibg, paris n~g pagkarimarim sa isng +pusal, sa isng tambakan n~g mabahng yagt? saan mo inilagy ang +pagkatao ko? + +Si Pati'y hind sumasagt. + +Nagpatuloy si Saw: + +--Ah, n~gay'y lbusan nang pinanniwalan ko ang sabi n~g m~ga +phayagng sa m~ga _palaisdan_ (bahay-syawan) na nilalan~guyn mo ay +walng ibng npapansng kund pawng isdng kapak, isdng pawng +kintb n~g kalisks ang nmamalas sa labs, bago'y pawng burak ang +lamn n~g lob! + +--Saw, patawad ... ak'y walng sala! + +--Walng sala! ...--at gumuhit non sa gunit ni Saw ang m~ga +pamamarang ginaw sa kany n~g mnanayaw, ang unang pagtatagp nil +sa isng handan, ang pagkakdalaw niy sa bahay-syawan, ang m~ga +kasinun~galin~gang sinabi sa kany ni Tamd tungkl sa kabuhayan n~g +babaeng it, ang laht n~g yan ay napagkur niyng pawng lalng +lamang na iniumang sa kany, upng siy, taglalawigang walng +kamalayn sa buhay-Maynil, ay magiliw na pumasok sa lambt ni Pati, +na gaya n~g isng isd sa pabahay n~g bakld. + +At lal pang nag-alab ang kanyng damdamin, lal pang nag-ulol ang +kanyng pot; kay't sa isng pag-lalah n~g isip ay minsng dinaklt +si Pati sa kanyng gulnggulng buhk, at ang tanng dito sa buhy na +tinig: + +--Wal kang sala, ang sabi mo? + +--Wal, walng wal. + +--At bakit, bakit wal kang kasalanan sa aking pagkakaplun~gi? + +Si Pati, sa ganitng tanng, ay kim at hlos pabulng na sumagt. + +--Pagk't alm mo nang ak'y MNANAYAW.... + + + * * * * * + +BAGONG PARE + +NOBELANG TAGALOG + +NI + +Ros. Almario + +KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN + + * * * * * + +"Pinatatawad Kit!..." + +Nobelang Tagalog na ipinagbibilng kasalukuyan sa laht n~g Librera +dito sa Maynil, sa halagng Isng Peseta. + +Maykatha: MATANGLAWIN. + + * * * * * + +Huling Habilin + +(NOBELANG TAGALOG) + +KATHA NI + +Maximino de los Reyes. + +Ipinagbibil sa laht n~g Librera buhat sa unang araw n~g Juliong +papasok, 1910. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW *** + +***** This file should be named 14794-8.txt or 14794-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/4/7/9/14794/ + +Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders. +Produced from page scans provided by University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/14794-8.zip b/old/14794-8.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..754add0 --- /dev/null +++ b/old/14794-8.zip diff --git a/old/14794-h.zip b/old/14794-h.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..aaf694b --- /dev/null +++ b/old/14794-h.zip diff --git a/old/14794-h/14794-h.htm b/old/14794-h/14794-h.htm new file mode 100644 index 0000000..bf81517 --- /dev/null +++ b/old/14794-h/14794-h.htm @@ -0,0 +1,2290 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd"> +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> +<head> +<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" /> +<meta http-equiv="Content-Type" +content="text/html; charset=iso-8859-1" /> +<title>The Project Gutenberg eBook of ANG MÁNANAYAW, by Ros. +Almario.</title> +<style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + P { margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em; + } + H1,H2,H3,H4,H5,H6 { + text-align: center; /* all headings centered */ + } + HR { width: 33%; + margin-top: 1em; + margin-bottom: 1em; + } + BODY{margin-left: 10%; + margin-right: 10%; + } + .linenum {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */ + .note {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */ + .blkquot {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */ + .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */ + .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;} + + .poem {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem br {display: none;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .poem span {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;} + .poem span.i2 {display: block; margin-left: 2em;} + .poem span.i4 {display: block; margin-left: 4em;} + .poem .caesura {vertical-align: -200%;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + +</style> +</head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Mananayaw + +Author: Rosauro Almario + +Release Date: January 25, 2005 [EBook #14794] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders. +Produced from page scans provided by University of Michigan. + + + + + + +</pre> + +<pre> +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] +</pre> + +<h1><a href="images/001.gif"><img src="images/001.gif" border="0" +alt="Ang Mananayaw" width="256" height="451" /></a></h1> + +<br /> + + +<h1>ANG MÁNANAYAW</h1> + +<h1><a href="images/002.gif"><img src="images/002.gif" border="0" +alt="Design1" width="130" height="85" /></a></h1> + +<h2>Ros. Almario</h2> + +<h3>UNANG PAGKALIMBAG</h3> + +<br /> +<br /> +<h3>MAYNILA</h3> + +<h3>LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO<br /> +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz</h3> + +<h3>1910.</h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h2>Talaan ng Nilalaman</h2> + +<h3><a href='#Aklatang_Bayan.'>Aklatang Bayan.</a></h3> + +<h3><a href='#SIMULA'>SIMULA.</a></h3> + +<h3><a href='#II'>II.</a></h3> + +<h3><a href='#III'>III.</a></h3> + +<h3><a href='#IV'>IV.</a></h3> + +<h3><a href='#WAKAS'>WAKAS.</a></h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<a id="Aklatang_Bayan." name='Aklatang_Bayan.'></a><h2>Aklatang Bayan.</h2> + +<br /> + + +<p><i>Sa gitnâ n~g masinsíng úlap na sa +kasalukuya'y bumábalot sa maynós na lan~git n~g +Lahíng Tagalog, ang «Aklatang Bayan» ay +lumabás</i>.</p> + +<p><i>¿Layon? Iisáng iisá: makipamuhay, ibig +sabihi'y makilaban pagkâ't ang pakikipamuhay ay isáng +ganáp na pakikitunggalí, isáng lubós at +walâng humpáy na pakikibaka</i>.</p> + +<p><i>At makikibaka kamí laban sa masasamâng hilig, +m~ga ugali't paniwalà, magíng tungkól sa +polítika, magíng sa relihión at gayón +sa karaniwang pamumúhay; yamang ang m~ga bagay na +itó'y siyáng m~ga haliging dapat kásaligan n~g +alín mang bayan: tatlóng lakás na +siyáng bumúbuó n~g káluluwá n~g +alín mang lahì</i>.</p> + +<p><i>At upáng malubós ang pagpapakilala n~g +adhikâng itó sa aming man~gagiging, mangbabasa, kung +sakalì, n~gayón pa'y malugód na't magalang na +ipinatátalastás namin sa kanïlá ang m~ga +aklát na sa kasalukuya'y niyáyarì sa +loób n~g Aklatang itó</i>:</p> + +<p><b>Ang Mánanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang +Sakim, Bagòng Parì at ibá't ibá +pa.</b></p> + +<p><i>Pan~ganay na anák n~g Aklatang itó «Ang +Mánanayaw», na n~gayó'y bagong +kalúluwál pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. +Kulang sa katás marahil, marahil ay gayón din sa +lusóg n~g pan~gan~gatawán, bigláw na bun~ga +palibhasà n~g isáng panitik na salát sa ilaw +n~g talino at dahóp sa yaman n~g pananalitâ</i>.</p> + +<p><i>Magsísitulong sa aklatang itó ang m~ga katoto +ko't kaadhikâng Faustino Aguilar, namámatnugot sa +TALIBA, Carlos Ronquillo, punòng-mánunulat sa +náturan ding páhayagán at m~ga ibá pang +gurò n~g panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay +magsásabog, hanggáng sa lalòng lihim na pook +n~g Katagalugan, n~g makákaya niláng pangliwanag na +ilaw sa m~ga kalahìng nan~gan~gailan~gan +nitó</i>.</p> + +<p><b>Ros. Almario,</b></p> + +<p><i>Taga-pamahalà n~g Aklatang Bayan</i>.</p> + +<p><i>Maynilà, 30 V-1910</i>.</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<br /> + + +<h2>Ang Mánanayaw.</h2> + +<h1><a href="images/006.gif"><img src="images/006.gif" border="0" +alt="Design2" width="161" height="71" /></a></h1> + +<h4>Jóvenes qué estais<br /> +bailando, al infierno<br /> +vais saltando.</h4> + +<br /> + <a id="SIMULA" name='SIMULA'></a> +<h2>SIMULA</h2> + +<p><i>Pati</i>: Mánanayaw. Alan~ganing tindíg; ni +mababà ni mataas; katawáng malusóg, +makatás, sariwà; m~ga matáng malalaki't +bugháw, dalawáng bintanàng +pinanúnun~gawan n~g isáng káluluwáng +nag-iinit, nag-aalab sa nin~gas n~g apóy n~g isáng +damdaming batis na dinádaluyan n~g alíw, +<i>alíw n~g sandalî</i> na nakalúlunod, +nakaíinís at nakamámatáy sa +bawà't káluluwáng maligò sa +kanyá.</p> + +<p><i>Sawî</i>: Túbong lalawigan, binatàng +nag-aaral sa Maynilà. Buhat sa mabuting lipì, +angkán n~g m~ga mayaman, si Sawî ay isáng +binatàng lumakí sa lilim n~g pananaganà: +kimî, mahihiyâin, ugalìng babae, si Sawî +ay hindî kaparis n~g m~ga binatàng walâng +ibáng minimithîmithi kundî ang mátulad sa +isáng paróparó, sa isáng bubuyog, na +tuwîna'y hanap ang m~ga bulaklák, upáng +simsimín ang kaniláng ban~gó,</p> + +<p><i>Tamád</i>: Isáng hampás-lupà, +isáng hampas-bató, na gaya n~g tawag sa kanyá +n~g madlâ. Ulila sa amá't ulila, sa iná. +Walâng asawa, ni anák, ni kapatid, ni kamaganakan +kungdî ... si «Ligaya»; ligayang pará sa +kanyá'y hindî natatagpô sa alín mang +dako, sa alín mang poók, máliban sa m~ga +bilyar, sabun~gán, pangginggihan, bahay-sáyawan at +m~ga bun~gan~gà n~g impierno na sa bálana'y laging +nakaumang.</p> + +<p>—Tamád, ¿kumusta ang <i>ibon</i>?</p> + +<p>—Mabuti, Pati, maamò na n~gayón.</p> + +<p>—¿Handâng pumasok sa kulun~gán?</p> + +<p>—¡Oh, walâng pagsalang hindî siyá +pápasok!</p> + +<p>—¿Anó ang sabisabi niyá sa iyó +tungkól sa akin?</p> + +<p>Paris din n~g m~ga unang salitâ na náiukol ko sa +iyó nang tayo'y unang magkátagpô sa +isáng handáan: na, ikáw ay magandáng +katulad ni <i>Venus</i>, paris n~g Talà sa umaga. +¡Umiibig na sa iyó! Maáasahang siyá'y +bihag mo na....</p> + +<p>Binuksán ni Pati ang kanyáng dalawáng +labì na nagpúpulahan upáng paraanín ang +isáng matunóg na halakhák.</p> + +<p>—<i>Con qué</i>, umiibig na sa akin, há?</p> + +<p>—At pagháhanapin ka mámayâ.</p> + +<p>—¿Saán? ¿saan mo akó +itinurò?</p> + +<p>—Sa bahay-sáyawan.</p> + +<p>—Sa makatwíd palá ay nálalaman nang +akó'y mánanayaw? ¿at anó ang sabi sa +iyó? ¿hindî ba niyá nábabasa ang +m~ga páhayagáng, hindî miminsan at +mámakalawáng nagsásabog diyán n~g m~ga +balitàng diumanó'y hindî m~ga babae ang m~ga +mánanayaw sa «suscrición» kundî +isáng tungkós na m~ga talimusák?</p> + +<p>—<i>Medio ... medio</i> sinabi niyá sa akin ang +ganyán; n~gunì't tinugón ko siyáng ang +gayóng balità'y mangyáyaring +magkátotoó, kung minsán, at mangyayari rin +namáng hindî, «Si Pati»—ang +wikà ko sa kanyá,—«iyóng dalagang +ipinakilala ko sa iyó sa handâang dinaluhán +natin ay isáng matibay na saksí n~g katotohanang ang +isáng magandáng perlas ay mangyáyaring +mápaliblíb sa gitnâ n~g burak....»</p> + +<p>At tumigil sandalî ang nagsásalita upáng +lumagók n~g laway at magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga +ganitóng pan~gun~gusap:</p> + +<p>—At si Sawî (ang ibong pinagúusapan +nilá)—ay naniwalà namáng ikáw ay +isáng «magandáng perlas», isáng +dalagang mahinhín, may puri, maran~gal....</p> + +<p>—¿At hindî na itinanóng kung bakit +akó nápapasok sa bahay-sáyawan?</p> + +<p>—Itinanóng ¿bakit hindî? +n~gunì't ang dilà ni Tamád, ang dilà +n~g bugaw mong si Tamád, ay nang m~ga sandalîng +yaó'y lumikhâ n~g m~ga pan~garap na sa kanyáng +bibíg ay larawang mistulà n~g katotohanan, +katotohanang nákita, sinaksihán n~g kanyáng +tin~gín. At sinabi ko sa kanyáng hálos +maagnás ang luhà ko: ¡Oh, Sawî, kung +nálalaman mo ang buông kasaysayan ni Pati, n~g +magandáng Pati, na hináhan~gàan mo +n~gayón, ay dî sásalang siyá'y +málalarawan sa m~ga balintatáw n~g m~ga matá +mo na katulad n~g isáng banál na babae, n~g +isáng ulirán n~g kadalagahan. Pagkâ't +siyá, ang habol ko pa, ay isáng ulilàng +dumanas n~g dî gágaanong kasawîan sa buhay, +nagíng magpapalimos, nagíng manghihin~gì, at +nang ayaw nang lawitán n~g awà n~g m~ga +tinátawagan ay napilitang pumasok na alilà, +ipinagbilí ang lakás sa isáng mayaman ... +dapuwà't....</p> + +<p>—¿Anó pa?</p> + +<p>—Ang mayaman, ang dugtong ko, sa haráp n~g +walâng kaagáw na dilág ni Pati, ay +nagnasàng paslan~gín ang kanyáng +dan~gál.</p> + +<p>—¡Paslan~gín! Mainam kang +magtátatahítahî n~g kasinun~galin~gan. +¿At anó pa ang aking ginawâ?</p> + +<p>—Na ikáw ay tumutol sa gayóng +karumíng adhikâ.</p> + +<p>—¿At pagkatapos?</p> + +<p>—Nilisan mo ang bahay na pinaglílingkurán +upáng pumasok sa pagkamánanayaw.</p> + +<p>—Samakatwíd, ang tapos ni Pati, pará kay +Sawî, akó'y isáng banál na babae, +isáng ulilànginapí n~g Palad, nagíng +magpapalimos, manghihin~gì, alilà, alipin, sa +madalîng sabi; at dahil sa pagtatanggól n~g puri ko'y +iniwan ang bahay n~g mayaman, upáng pumasok ... +¿gayón n~ga ba?</p> + +<p>—Ganiyán n~ga.</p> + +<p>¡Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga +kasinun~galin~gan, bago makalabás sa bibíg n~g m~ga +nagsísinun~galíng, ay magíng apóy +muna...!</p> + +<p>Si Pati, pará sa ating nakakakilala sa kanyá, ay +isáng isdâng kapak, na sa labás ay walâng +ibáng ipinatátanáw kundî ang +kintáb n~g kaliskís, bago sa loób ay +walâng ibáng madádamá kundî ang +mabahòng burak. Siyá'y hindî lamang +kirí, hindî lamang salawahan; higít sa +kirí't salawahan, si Páti ay isáng tunay na +salarín, isáng mangbibitay n~g m~ga +káluluwáng nahúhulog sa kanyáng +kandun~gan.</p> + +<p>Batà pa lamang, hálos bagong +sumísiból pa lamang, si Pati'y pinagkatakután +na n~g m~ga binatà sa kaniláng pook. ¡Bakit +hindî, sa, bálana'y sinagután n~g óo, +bálana'y pinan~gakuan, bálana'y sinumpâan; m~ga +pan~gakò at sumpâng bawà't isá'y +pinatítibayan sa pamamagitan n~g isáng sanlâ, +n~g isáng lágak, na hindî na +mabábawì kailán man!</p> + +<p>N~gunì't ... nagsasalitâ na namán si +Tamád; pakinggán natin:</p> + +<p>—Pati—aniya—mamayâ'y hindî +sásalang dádalhín ko sa iyó ang +ibon.</p> + +<p>—Dáratíng kayóng handâ na ang +haula.</p> + +<p>At naghiwaláy ang dalawá.</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="II" name='II'></a> +<h2>II.</h2> + +<br /> + + +<p>—¿ ... ?</p> + +<p>—¡ ... !</p> + +<p>At nároón na silá sa unang baytáng +n~g hagdanang patun~go sa bayan ni Plutón: sa +bahay-sáyawan. Náuuná si Tamád, ang +tuksó, at si Sawî ay sumúsunód sa dako +niyáng hulihán.</p> + +<p>Ang <i>Templo</i> n~g masayáng diosa +<i>Terpsícore</i>, nang m~ga sandalîng yaón ay +maitútulad sa isáng Hardín n~g Kaligayahan: +doón at dito'y walâng námamalas ang +tin~gín kundî ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong +Adán, doón at dito'y nagsabog ang m~ga +bulaklák, nagsalisalimbayan ang m~ga paroparó.</p> + +<p>Pagdatíng na pagdatíng n~g magkasamang si +Sawî't si Tamád sa bahay-sáyawan, si +Páti, na nag-aantáy na sa kanilá ay +malugód na sumalubong at nakan~gitî, nakatawang bumati +sa kanilá:</p> + +<p>Nan~gáligaw kayó rito....</p> + +<p>Si Sawî'y hindî tumugón. Ang m~ga +salitâ ni Pati, ang m~ga bigkás na yaóng +mandi'y pinulután sa tatamís, ay +isáisáng sumapit sa pusò n~g +natítigilang binatà. ¡Anóng gandá +ni Pati nang m~ga sandalîng yaón!</p> + +<p>Sa loób n~g kanyáng damít na +nan~gán~ganinag sa dalang, sa malas ni Sawî ay +siyá ang nákita ni Flammarión sa +kanyáng pan~garap: taong ilaw ang pinakalamán, at ang +m~ga kamáy ay dalawáng bagwís.</p> + +<p>Si Tamád, na nakákita sa ganitóng +pagkakápatigil n~g kanyáng kasama, ay kumindát +n~g isá kay Pati at lihim na itinurò yaón: +«¡Talagáng <i>torpe</i> n~gâ!»</p> + +<p>Noo'y isáng hudyát n~g tugtugin ang +náriníg:</p> + +<p>—¡Bals!—ang panabáy na turing n~g m~ga +naíiníp na m~ga mánanayaw.</p> + +<p>At umugong ang malakíng <i>salón</i> sa +kiskís n~g m~ga sapatos.</p> + +<p>Si Pati na nálalayô na sa dalawáng +magkasama, pagsisimulâ n~g sáyawan ay mulîng +lumapit kay Sawî:</p> + +<p>¿Ibig pô ninyóng sumayáw?—ang +magiliw na tanóng.</p> + +<p>—Hindî pô ... bahala na pô ... +mámayâ na pô kung sakali.—At +tumindíg na tila nainitan sa pagkakáupô; +dinukot ang panyô sa bulsá at pinahid ang pawis na sa +noó'y butílbutíl na +sumísipót.</p> + +<p>—¡Mahíhiyâin pa ang tunggák! ang +naibulóng tulóy n~g magandáng +mánanayaw. At tinalikdán ang binatà na +hálos padabóg. Tila nagálit sa gayóng +pagtanggí n~g inanyayahan.</p> + +<p>Ang gayón ay náhalatâ ni Sawî, +kayâ't paanás na násabi sa sarili, nang +siyá'y naúupô na:</p> + +<p>—¡Bakà nagalit ah!...</p> + +<p>At lalòng nag-ulol pa ang ganitóng +pan~gan~gambá n~g binatà, nang mákitang si +Pati ay kinúkuha na n~g isáng makisig na +<i>bailarín</i>:</p> + +<p>—¡Sayang at hindî ko siyá +napairugan!</p> + +<p>¿Sinóng lalaki ang kumuha sa kanyáng +magandáng mánanayaw?</p> + +<p>¿Katipán na kayâ niyá?</p> + +<p>¿Kasintahan na kayâ?</p> + +<p>M~ga ganitóng pag-iisip ang gumuguhit sa gunitâ n~g +binatà, nang sa súsugat sa kanyáng +pandiníg ang tanóng ni Tamád.</p> + +<p>¿Bakit hindî ka sumayáw? At hindî na +binigyáng panahón na ang inusisà ang +makasagót pa, at si Tamád ay nagpatuloy sa +kanyáng pagtuksó:</p> + +<p>—¿Naníniwalà ka bang sa m~ga +bahay-sáyawan ay walâng dumádaló +kundî ang m~ga taong walâng kabuluhán?</p> + +<p>—Hindî sa gayón, katoto....</p> + +<p>—¿Naníniwalà ka ba—ang ulit ni +Tamád—na sa m~ga bahay-sáyawan ay walâng +ibáng dumádayo kundî ang m~ga hampás n~g +Dios na nagkalat diyán? Ah, nagkakámalî ang +m~ga may ganitóng paniwalà, at saksíng matibay +n~g kamalìang itó ay ang nakikita mo n~gayón, +kaibigang Sawî. Ang ginoóng iyáng +kasayáw ni Pati ay isáng abogadong kilalá sa +m~ga pook na itó n~g Maynilà ... ang ginoóng +yaón—at itinurò ang isáng umíikit +na kayapós namán n~g isáng babaeng +habâan ang mukhâ at singkít ang matá ang +ginoóng yaón ay isáng +<i>farmaceútico</i>; at itó, itóng +nagdáraán n~gayón sa tabí natin na may +kawíng pang bulaklák sa tapat n~g dibdíb, ay +isáng mayamang mán~gan~galakál....</p> + +<p>Anó pa't ang lahát n~g m~ga nároón +ay isáisáng ipinakilala ni Tamád kay +Sawî: may m~ga <i>estudiante de derecho</i>, m~ga nag +áaral n~g <i>medicina</i>, m~ga +mán~gan~galakál, m~ga polítikó, at m~ga +ibá pang «pag-asa n~g Bayan,» wikà +n~gà n~g Dakilàng Bayani n~g Lahì.</p> + +<p>N~gunì't ang m~ga ganitóng pagpapakilala ni +Tamád ay hindî warì pansín n~g +kanyáng kinákausap, pagkâ't itó, +pagkatapos niyáng humintô, ay walâng +ibáng náisagót kundî:</p> + +<p>¿Sinó ang kasayáw ni Pati?</p> + +<p>Ang ganitóng pagwawalâng bahalà n~g +kanyáng kaniíg ay hindî ikinapoót ni +Tamád. ¡Bagkús ikinagalák pa +n~gà! Náhalatâ niyáng sa pusò ni +Sawî, nang m~ga sandalîng yaón, ay walâ +nang ibáng nagsísikíp kundî ang larawan +n~g kanyáng <i>kandidata</i>, at walâ nang +ibáng naririníg ni nakikitang anó pa man ang +binatà kundî ang mahinàng sagitsít n~g +sapatos ni Pati sa tablá n~g <i>salón</i> at ang +kanyáng mapanghalinang tindíg.</p> + +<p>Si Sawî, pusòng lagìng tikóm sa +hibò n~g pagkakásala, n~gayó'y +untî-untîng nabúbuksán sa tawag n~g +isáng bagong damdamin, damdaming aywán niyá +kung anó, datapwà't nálalaman niyá, +óo, na ang damdaming yaó'y walâng pinag-iwan sa +bagang nagbíbigáy init sa isáng kaldera, +apóy na gumigising sa dating tulóg at +nagbíbigáy siglá sa dating malamíg na +pusò.</p> + +<p>Ang bulaklák na noóng una'y takót sa +halík n~g araw, n~gayó'y bumúbukád sa +hagibis n~g bagyó.</p> + +<p>Samantalàng ang m~ga pareha'y nagsalísalimbay, sa +gitnâ n~g <i>salón</i>; samantalàng ang m~ga +pareha'y walâng hintô n~g bulun~gan, kálabitan, +kindatan, kúrutan, at kung minsá'y ang pálitan +n~g matatamís na salitâ; si Sawî, sa luklukang +kinarórooná'y walâng ibáng +iníisip-isip kundî kung «paano ang paraang dapat +niyáng gamitin upáng maparating sa taya n~g +mapanghalinang <i>binibini</i> ang m~ga itinítibók +n~g kanyáng káluluwá.»</p> + +<p>—Tamád ang pamulîng tawag sa +katabí—ibig kong akó'y pagtapatán mo: +¿anó ang tunay na kalágayan ni Pati? +¿Dalaga ó may asawa? ¿malayà ó +may katipán?</p> + +<p>—¿Nálimutan mo na ba ang maliksíng +tugón n~g tinanóng ang m~ga isinagót ko sa +iyó noóng unang tayo'y magkásama +hinggíl din sa m~ga ganyán mong +pag-uusisà?</p> + +<p>—Marahil ... ¿anó ba ang sinabi mo sa akin +noón?</p> + +<p>—Sinabi ko sa iyóng si Pati'y dalaga at +walâng asawa, malayà at walâng +katipán.</p> + +<p>—Samakatwíd....</p> + +<p>—Samakatwíd ang agád na habol ni +Tamád—samakatwíd si Pati ay malayà, +malayàng tulad n~g isáng isdâ sa tubig, n~g +isáng paróparó sa halamanan, n~g ibon sa +alapaap.</p> + +<p>—Kung siyá kayâ'y pag-alayan ko....</p> + +<p>Náhalatâ ni Tamád ang tun~go n~g, +ganitóng pananalitâ ni Sawî; kayâ't +hindî na inantáy na matapos pa at matuling +sumagót:</p> + +<p>—¿Bakit hindî? ¿bakit hindî +mangyáyaring siyá'y pag-alayan n~g pag-ibig? +¿Hindî ba't ikáw ay isáng binatà, +at siyá'y isáng dalaga? ¿Hindî ba't +ikáw ay isáng makisig na bagong-tao at siyá'y +isáng magandáng binibini? ¿Bakit +hindî...?</p> + +<p>—Katotong Tamád, tila mandín +biníbirò mo akó.</p> + +<p>—¿Binibirò kitá? Hindî ko pa +sinásabing lahát sa iyó ang m~ga +nálalaman ko tungkól sa babaeng iyán, +pagkâ't nan~gán~gambá n~gâ akóng +bakâ ka malulà....</p> + +<p>—¿Malulà?</p> + +<p>—Kung sabihin ko sa iyóng si Pati ay tila ... +tila....</p> + +<p>—¿Tila anó?</p> + +<p>—Tila nagkákagustó sa iyó....</p> + +<p>—¡Nagkákagustó! ... +¿Diyatà? ¿diyatà't si Pati'y +nagkákagustó sa akin?</p> + +<p>—¿At bakit mo namán násabi ang +gayón?—ang usisàng may halòng +pananabík.</p> + +<p>—¿Bakit hindî'y sa minámasdán +ko ang bawà't kilos niyá?</p> + +<p>Noó'y nagkátaóng si Pati'y +tumítin~gín kay Sawî. Nápansìn ni +Tamád ang gayón. Kinalabít ang kanyáng +kapulong at ang bigkás na pan~gitî:</p> + +<p>—¡Nákita mo na ... dî n~gayón ay +tiningnán ka na namán!</p> + +<p>—¡Tunay!—ang náibulóng ni +Sawî sa sarili.—¡At, anóng lagtkít +na sulyáp ang kanyá, anóng lambíng, +anóng pagkásarápsaráp!</p> + +<p>Natapos ang unang bals.</p> + +<p>Sa ikalawáng hudyát n~g tugtugin na +nagbalità sa m~ga nároon n~g isáng mainam na +<i>two-step</i>, si Sawî ay hindî na +nakatiís:</p> + +<p>—¡Ibig kong sumayáw sa kanyá!</p> + +<p>At noón dî'y iniwan ang likmûan, +madalîng lumapit kay Pati, at ang magalang na +samò:</p> + +<p>—¿Ibig pô ba ninyó akóng +paunlakán?</p> + +<p>Sa ganitóng katanun~gan n~g binatà, si Pati'y +hindî man lamang nagbuká n~g bibíg; +subalì't pinasagót ang maputî't maliít +niyáng kamáy na noó'y agád ikinawit sa +bisig n~g nag áanyaya.</p> + +<p>M~ga matáng sana'y bumasa sa pusòng lalaki, +noón pa'y nábanaagan na ni Pati ang kanyáng +nálalapít na tagumpáy:</p> + +<p>—¡Huli na ang ibon, huli na, huli na!—ang +magalák na bulóng sa sarili.</p> + +<p>At nang silá'y sumayáw na ay pinapaglarô n~g +gayón na lamang sa kamáy n~g kanyáng +kayapós, ang maliít at malantík niyáng +baywáng.</p> + +<p>Si Sawî, sa ganitóng laláng n~g babae, ay +untîuntîng nanglíliít na animo'y +isáng kandilàng naúupós sa hihip n~g +han~gin.</p> + +<p>At ang makamandág na samyô n~g sampagang +kanyáng sinísimsím n~g m~ga sandalîng +yaón ay hinayhinay nang tumátagós sa +kaibuturan n~g kanyáng damdamin.</p> + +<p>¡Umíibig na siyá ... at umíibig n~g +isáng pagíbig na taós, maálab, +morubdób, na gaya n~g isáng sigâ sa alò +n~g han~gin, gaya n~g isáng sunog sa buhos n~g +gás!</p> + +<p>Bawà't n~gitî ni Pati, bawà't sulyáp +na panukáw na ipakò sa kanyá, ay +mariíng tumítimò, bumábaón, +sumúsugat sa dibdíb n~g na sa pan~ganib na si +Sawî, paris n~g pagtimò, pagbaó't pagsugat n~g +isáng mahayap na palasô.</p> + +<p>—Aling Pati—ang kimíng tawag sa +kasayáw—kung akó pô kayâ'y pumarito +gabígabí ay mákakasayáw ko +kayó?</p> + +<p>—Bakit pô hindî?—ang malambíng +namáng tugón n~g tinanóng.</p> + +<p>Ang binatà natin, ang <i>torpeng</i> si Sawî, sa +ganitóng paoo ni Pati, walâng ibáng +maisagót kundî isáng banayad na:</p> + +<p>—Salamat pô.</p> + +<p>At hindî na umimík pang ulî hanggáng +sa matapos ang sáyawan. Si Simoun, ang kasindak +sindák na Simoun sa <i>Filibusterismo</i> ni Rizal, +pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintûan n~g <i>Templo</i> ni +<i>Terpsícore</i> ay nagpamalas sa m~ga +nan~gín~giníg niyáng labì n~g +isáng mapagkutyâng n~gitî; at sakâ +sinabing:</p> + +<p>—<i>¡Buena está la juventud</i>!...</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="III" name='III'></a> +<h2>III.</h2> + +<br /> + + +<p>Si Sawî ay walâ nang pagkásyahán n~g +pag-ibig kay Pati.</p> + +<p>Bawà't saglít na dumaán, bawà't +saglít na yumao, ay isáng palasô na +namáng umíiwà sa kanyáng +dibdíb.</p> + +<p>—¡Oh, Pati! ... ¿kailán mo pa +málalamang iníibig kitá? ¿kailán +mo pa málalamang ang pusò ko'y nagíng +dambanà na n~g iyóng mahál na larawan? +¿kailán mo pa málalamang si Sawî'y +walâ nang ibáng dinárasáldasál +kung hindî ang pan~galan mong walâng +kasingtamís?</p> + +<p>Dilàng kimî, gapós n~g pagpipitagan, si +Sawî ay nagtítiís manirá na lamang sa +m~ga himutók at buntóng-hin~gá. +¿Magtapát kay Pati?</p> + +<p>—Kung akó'y halayin? ¿Kung hindî +pakinggán ang idáraíng ko? ¿kung +birùbirùin ang pag-ibig? ¡Ay!...</p> + +<p>Dapwà't, kung natátantô niyáng si +Pati ay isáng maáwàing walâng dî +nilimusán n~g kanyáng pag-ibig, kung +natátantô niyáng si Pati ay isáng +maawàing walâng pinagkaitán n~g kanyáng +<i>habág</i>, kung natátantô niyáng si +Pati'y walâng ibáng ináantay-antáy +kundî isáng kalabít na lamang, ang isáng +salitâng sukat maghiwatig n~g kaniyáng, damdamin +upáng lúbusan nang ipagkatiwalà sa +kanyá ang kanyáng káluluwá, ang +kanyáng katawán; ang m~ga gayóng +hinagpís at pag-aálinlan~gan ay hindî na sana +sumagì sa kanyáng gunitâ.</p> + +<p>N~gunì't si Sawî ay isáng +<i>singkí</i> pa; kayâ't hindî niyá +nálalamang, sa Maynilà, ang salitâng +«Mánanayaw» ay nákakatugón n~g +m~ga salitâng «mangdadambóng sa lilim n~g +batás», «magnanakaw sa loób n~g +bahay.»</p> + +<p>Kung nálalaman niyáng sa m~ga bahay-sáyawan +ay hindî ginágamit ang m~ga salitâ upáng +sabihing: «Iníibig kitá,» «ibig +kitang kánin» kundî sukat na lamang ang m~ga +suliyáp, kindát at kalabít, disin si Pati'y +malaon n~g nagíng kanyá, ó sa matuwí'd +at lalòng tumpák na sabi, siyá'y nagíng +kay Pati.</p> + +<p>Bagamán, ang kanyáng m~ga pag hihimutók ay +hindî rin lubhâng naglawíg, pagkâ't +noóng isáng gabíng si Pati'y manaog sa +bahay-sáyawan, upáng umuwi na sa bahay, ay +<i>nagkapalad</i> siyáng mápasama rito, sa +<i>túlong</i> at <i>awà</i> n~g kanyáng +kaibigang si Tamád.</p> + +<p>—¡Binibining Pati: ang tawag n~g binatà, nang +silá'y nagsásarilí na sa gitnâ n~g +dilím—¿magalit ka pô kayâ kung +akó'y may sabihin sa iyó?</p> + +<p>—Kung makagágalit pô ... ang tila +pabiròng sagót n~g tinanóng.</p> + +<p>Si Sawî ay napatigagál.</p> + +<p>¿Paáno ang kanyáng gágawin?</p> + +<p>¿Saán siyá maglúlusót +n~gayón?</p> + +<p>¡Natakpán ang bútas na kanyáng ibig +paglagusán.</p> + +<p>Maláong hindî nakaimík.</p> + +<p>Sa haráp n~g ganitóng pangyayari, si Pati ay lihim +na nápan~gitî:</p> + +<p>—¡Talagáng <i>singki</i> +n~gâ!—ang na wikà sa sarili.</p> + +<p>Nang hindî pa rin humúhumá ang binatà +ay si Pati na rin ang <i>nagabaláng</i> maglawít n~g +silò.</p> + +<p>—Ginoóng Sawî:—ang bun~gad—kung +hindî pô akó namámalî ay tila +nákita ko na kayóng minsán, bago kayó +makaratíng sa aming pinagsásayawán.</p> + +<p>—¿Saán pô?—ang patakáng +saló n~g binatà.—¿Sa lalawigan +kayâ, sa marálitâng lalawigan na aking +kinákitaan n~g unang liwanag?</p> + +<p>—Hindî pô, dito rin pô sa Maynilà +... aywán ko na pô lamang kung saán at +kailán; n~gunì't nákita ko na kayó.</p> + +<p>—Dakilà pô ang palad ko kung +magkakágayón.</p> + +<p>—Akó na n~gâ pô lamang yatà ang +talagáng abâng-abâ, sapagkâ't +nákita na'y hindî pa nápansín.</p> + +<p>—¡Binibini! ... ¡Binibining Pati! ... +¡Hindî ko kayó nápansín? +¿Datapuwà't mangyáyaring kayó'y +hindî ko mapansín?</p> + +<p>—Talagá pông gayón na n~gâ +lamang ang nan~gápakaliliít na paris ko.</p> + +<p>—¡Napakaliít! ¿Paano pông +mangyáyari, na, ang isáng +pinaglílingkurán ay magíng maliít pa +kay sa isáng naglílingkód?</p> + +<p>—¿Pinaglílingkurán pô, ang +sinabi ninyó?</p> + +<p>Umandáp andáp ang pusò ni Sawî at +nag-alaalang bakâ siyá ay nápapabiglâ na +... n~gunì't, ¡pag asa at lakás n~g +loób! Ang napagdaanán na'y hindî na dapat +pagbalikán. <i>¡Adelante!</i> ang wikà +n~gâ ni Golfin sa <i>Marianela</i> ni Galdós, +<i>¡adelante, siempre adelante!</i></p> + +<p>—Opò—ang patibay n~g walâng +kagatólgatól ang +dilà—pinaglingkurán pô, ang aking +sinabi.</p> + +<p>—¡Pinaglingkurán pô akó! at +¿nino pô?</p> + +<p>—A ... a ... akó pô.</p> + +<p>Si Pati ay lihim na nátawá.</p> + +<p>Si Sawî ay lihim na nan~giníg.</p> + +<p>—¡Lumálabis yatà ang kapan~gahasan +ko?</p> + +<p>At inantáy na sumagót ang dalaga, paris n~g +pag-aantáy n~g isáng násasakdál sa +pasiyá n~g isáng hukóm.</p> + +<p>Ang palad ni Sawî, nang m~ga sandalîng yaòn, +ay nábibitin sa m~ga labì ni Pati. ¿Anó +ang itútugón sa kanyá? ¿Oo? ¡Oh, +lan~gít! ... ¿Hindî? ¡Oh, +kamátayan!</p> + +<p>Si Pati, matapos mapindót ang sikmurà na +sumásakitsakít din dáhil sa +pinípigilang pagtawa, ay bumigkás n~g +ganitó:</p> + +<p>—Ginoóng Sawî: ¿kinúkutyâ +mo pô yatà akó?</p> + +<p>—¡Hindî pô; túnay na túnay +pô ang aking sinabi. ¡Oh, kung mangyayáring +mabuksán ang aking pusò!...</p> + +<p>Patuloy ang kaniláng pag-uúsap.</p> + +<p>Mulâ sa malayò, sa isáng pitak n~g lan~git, +ay pumaibabaw sa tin~gín ang isáng anakì'y +búndók na kakulay n~g usok, ang úlap, ang +makapal na úlap, sugò n~g nagbábantâng +ulán.</p> + +<p>Noón, ang m~ga naglálakád ay kasalukuyang +dumáratíng na sa tapat n~g isáng +<i>accesoria</i> na nátitirik dakòng kaliwâ n~g +maluwáng na lansan~gan n~g Azcárraga.</p> + +<p>—Umakyát pô muna kayó—ang anyaya +ni Pati sa binatà—maaga pa pô namán.</p> + +<p>¡Maaga pa!</p> + +<p>¿Maaga pa ang sabi n~g babaeng yaón, gayóng +magíikaisá na sa hatinggabí?</p> + +<p>¡Ibáng-ibá n~gâ namán ang m~ga +babaeng Maynilà kay sa m~ga babaeng lalawigan! ...—ang +náibulóng tulóy sa dî masiyaháng +pagtataká sa gayóng náriníg.</p> + +<p>Gayón man ay sinagót din n~g isáng +taós na pasasalamat ang nag-áanyaya. At +umakmâng tâtalikód na upáng umuwî +sa kanyáng bahay; dátapwà't +¡pagkakátaón! noó'y bumubos ang +ulán.</p> + +<p>Isáng mapagtagumpáy na n~gitî, ang +namulaklák sa m~ga labì ni Pati:</p> + +<p>—¡Talagáng másisilò na ang +ibon!</p> + +<p>At mulî't mulîng inanyayahan ang binatà +hanggáng sa itó'y matapos sa pagpapahinuhod:</p> + +<p>—Yamang tulot mo pô ...—ang marahang +sagót na bábahagyâ nang náriníg +ni Pati.</p> + +<p>Unang umakyát si Pati. Sa likurán niyá'y +sumunód si Sawî.</p> + +<p>Sa itaás n~g bahay, ang unang napansín ni +Sawî ay ang maayos na m~ga palamuting doón ay +nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagpápan~gagáw sa +inam, ang m~ga larawan, <i>paisaje</i>, at m~ga ibá pang +sukat makaalíw sa tin~gín.</p> + +<p>Isáng batàng paslít ang dinatnán +nilá sa bahay na itó, na, utusán ni Pati.</p> + +<p>—Bulilít—ang tawag n~g may bahay sa +alilà, pagdatíng sa hulíng baytáng sa +itaás—bigyán mo n~g silya ang tao.</p> + +<p>Ang inutusa'y maliksíng tumupád.</p> + +<p>Naupô si Sawî; at ang batà ay nawalâ sa +kanyáng haráp.</p> + +<p>Si Pati, samantalang pinagkúkurús n~g +binatà ang dalawá niyáng kamáy sa +pagkakaupô, ay pumasok sa silíd n~g bahay upáng +ayusin ang kanyáng buhók na naguló sa +bahay-sáyawan, at nang mulîng mapulbusán ang +mukháng noó'y humúhulas sa agos nang +pawis.</p> + +<p>At bago lumabás ulî ay makailán munang +binikásbikasan ang kanyáng bihis at +itinanóngtanóng sa sarili kung ang ayos niyáng +yaó'y sapát nang makapagpalundág n~g +isáng pusò sa kanyáng +kinalálagyán. At nang tila nasiyahán na ang +loób ay sakâ pa lamang naupô sa isáng +luklukang may gadipá lamang ang layô sa kanyáng +panauhin.</p> + +<p>¡Anóng pagkâgandágandá ni Pati +noón sa malas ni Sawî!</p> + +<p>—¡Oh—ang nawikà +tulóy—magíng si San Pedro man na panót +ang tuktók, magíng si San Juang mapun~gay ang +matá't magíng si San Pascual na maamò ang +mukhâ, sa haráp n~g ganitóng dilág ay +sápilitáng mabúbuyó sa +pagkakásal!</p> + +<p>¡At siyá, siyá pa n~gâ bang +isáng hamak na tao lamang ang hindî +matuksó?...</p> + +<p>—Pati! ¡aling Pati! ... ang sunódsunód +na tawag na kasabáy n~g pan~gin~giníg n~g boông +katawán.</p> + +<p>Ang tinawag ay hindî sumásagót. +N~gunì't nápapan~gitî n~g lihim, pagkâ't +noón ay nahalatâ niyáng ang makamandág +na init n~g kanyáng katawán ay +tumátaláb na sa pusò ni Sawî.</p> + +<p>At si Pati ay lumapítlapít pa sa kanyáng +kausap, at nakatawa, nakasulyáp na sakdál n~g +saráp.</p> + +<p>Si Sawî ay lalòng nan~giníg.</p> + +<p>Si Pati ay lalò pang lumapit sa kanyá, lalò +pang nilambin~gan ang n~gitî, lalò pang pinun~gayan +ang suliyáp.</p> + +<p>Ibig nang tumakbó si Sawî, ibig nang +sumigáw, ibig nang tumakas, upáng makailag sa +tuksó.</p> + +<p>¡Daráng na daráng na sa init!</p> + +<p>N~gunìt noó'y siyáng pagdampî sa +kanyáng kamáy n~g nagpúputia't m~ga tabas +kandilàng dalirì ni Pati, at kasunód ang +magiliw na usisà:</p> + +<p>—¿Anó pô ang dináramdám +ninyó? ¡nanglálamíg kayó!</p> + +<p>—Opò ... opò ... nanglálamíg +n~gâ pô.</p> + +<p>At sabáy nagtindíg sa pagkakáupô, +ibunukás ang dalawâng bisig at iginapos sa liíg +ni Pati, at ang samòng namámasag ang tinig:</p> + +<p>—¡Pati, Pati, patawarin akó...!</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="IV" name='IV'></a> +<h2>IV.</h2> + +<br /> + + +<p>Mulâ nang unang gabí na kanyáng +pagsamyô nang layaw sa kandun~gan n~g magandáng Pati, +si Sawî ay nanumpâan nang magíng isá sa +lalòng masikap na kampón n~g <i>diosa</i> +Terpsícore.</p> + +<p>Siyá'y isáng pusakál nang +mánanayaw.</p> + +<p>Ang m~ga aklát na dati niyáng kaulayaw +pagdatíng n~g gabí, n~gayó'y siyáng +m~ga matalik niyáng kaaway.</p> + +<p>¡Ni isáng sulyáp man, ni isáng +saglít pang pakikiníg sa kanilá!...</p> + +<p>Ang lahát nang kanyáng panahón ay +lúbusang ipanaubayà na sa m~ga alíw n~g +sandalî.</p> + +<p>At ang kanyáng káluluwá, parang +isáng katawáng kulang at salát sa pagkain, +untîuntî nang nanunsiyami, untîuntî nang +nalúluoy, untîuntî nang naíinís sa +dilím na noó'y bumábalot sa kanyáng +maulap na lan~git.</p> + +<p>At mulà noó'y walâ nang ibáng +pinan~gápan~garáp kundî magpakalasíng sa +paglagók sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at +mapupulâng labì n~g kanyáng marilág na +Pati.</p> + +<p>Si Pati, pará sa kanyá'y siyá nang +lahát: pag-asa, ligaya, pag-ibig, +kaluwalhatìan....</p> + +<p>¡Oh, ang makamandág na binhî, ang pag-ibig sa +isáng salaríng katulad ni Pati, ay lumagô at +nag-ugát sa pusò ni Sawî!</p> + +<p>Minsán, sa isáng pag-uusap nilá, ay malinaw +na nápalarawan ang kadakilàan n~g kanyáng +pag-ibig sa magandáng mánanayaw:</p> + +<p>—Pati, Pati ko aniya,—¿tunay bang +akó'y iyóng minamahál?</p> + +<p>Si Pati, sa ganitóng kahalin~gán n~g +binatà, ay minsáng namuwalan sa bugsô n~g +isáng pagtawang inimpít.</p> + +<p>—Sumagót ka, Pati ko, sumagót ka sana.</p> + +<p>—Oo—ang bigáy-loób n~g +mánanayaw—óo, Sawî ko, gíliw kong +Sawî, minámahal kitá.</p> + +<p>—¿Gaya kayâ n~g pagmamahál ko sa +iyó?</p> + +<p>—Higít pa; makálilibo pang mahigít. +Iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g bulág sa +araw, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g isdâ +sa tubig, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g +banál sa Dios. ¿Nasísiyahán ka +ná?</p> + +<p>—Pati, Pati ko. ¿tunay ang iyóng sinabi?</p> + +<p>—Paris n~g katotohanang madilím ang gabí, +may init ang araw, may lamíg ang buwan; paris n~g +katotohanang akó ay may pusô, ikáw ay may +atáy; paris n~g katotohanang ikáw ay maganda, +akó ay pan~git.</p> + +<p>—Pati, Pati ... at tinutop ang kanyáng +dibdíb na tila ibig máwalat sa pitlág n~g +pusòng noón ay dumanas n~g dî gágaanong +alíw.</p> + +<p>At bago pinigilan si Pati sa manipís niyáng +baywáng, hinagkán sa noó n~g isáng +matunóg at mahabàng halík at....</p> + +<p>—Pati ko—ang +turing—¿naríriníg mo ba ang +masinsíng tibók n~g aking káluluwá? +¿Hindî? ... pakinggán mo: sinásabi +niyáng ikáw raw ang kanyáng búhay, +ikáw raw ang kanyáng ligaya, ikáw raw ang +kanyáng lan~git ... ¿nálalaman mo na?</p> + +<p>—¡Namán!</p> + +<p>—At sinabi pa niyáng—ang patuloy ni +Sawî na tila hindî pansín ang +«namán» ni Pati—at sinásabi pa +niyáng siyá ay nagtayô n~g isáng +dambanà sa lalòng lihim na pitak n~g aking +damdámin, dambanàng sinabugan n~g mapuputîng +sampagita upáng suubín sa kanyáng +mahinhíng halimuyak ang larawan n~g isáng babae, n~g +isáng banál, n~g kanyáng magandáng +Pati....</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<p>Ang <i>lintâ</i>, pagkatapos n~g isáng +linggóng pananabíknabík sa dugô n~g +kulang-palad na si Sawî, ay hindî na +nakatiís.</p> + +<p>—¡Dapat na siyáng magbayad!</p> + +<p>At mariíng ikinápit ang kanyáng +matatalím na n~gipin sa bulsáng saganà sa +pilak n~g walâng malay na binatà:</p> + +<p>—Sawî ko, gíliw kong Sawî, +bigyán mo akó n~g limáng piso upáng +máibilí ko n~g barò.</p> + +<p>Ang hinin~gán ay latág ang palad na +sumagót:</p> + +<p>—Náritó, mutyâ ko, tanggapín +ang hiníhin~gî mo.</p> + +<p>Nagdaán ang unang araw; dumatíng ang +ikalawá.</p> + +<p>Ang lintâ, ang matakaw na lintâ, ay mulîng +sumigíd na namán:</p> + +<p>—Sawî ko, gíliw kong Sawî, +bigyán mo akó n~g sampûng piso na +máibilí ko n~g saya.</p> + +<p>¡Sampûng piso na n~gayón!</p> + +<p>Gayón man, si Sawî ay hindî rin +tumanggí sa gayóng pag-íibayo n~g +halagá. At....</p> + +<p>—Náritó, mutyâ ko, tanggapín +ang hiníhin~gi mo.</p> + +<p>Nagdaán ang ikalawáng araw at dumatíng ang +ikatló.</p> + +<p>At ang lintâ, ang lintâng kailán ma'y +hindî na yatà masísiyahán, noón +ay pamulîng sumigíd na namán nang sigíd +na lalòng mariín pa kay sa m~ga una, lalò pang +malakás; at....</p> + +<p>—Sawî ko, gíliw kong Sawî—na +namán bigyán mo akó n~g +dalawáng-púng piso na maibilí n~g +sapín, pulbós, paban~gó, medias at....</p> + +<p>¡Dalawángpûng piso na!</p> + +<p>Dapuwà't si Sawî, ang magaràng si +Sawî, ay dumukot pa rín sa kanyáng supot na +malamán:</p> + +<p>—Náritó, gíliw ko, ang sagót +na namáng tila hindî pansín ang kanyáng +pagkakápalaot—náritó ang +hiníhin~gî mo.</p> + +<p>At hindî sa lamán lámang +humáhanggá ang kirót n~g m~ga kagát ni +Pati, n~g lintâng si Pati, sa katawáng +namúmutlâ na n~g binatà, kundî +hanggáng sa m~ga butó pa, na pinagtiinán n~g +kanyáng matatalím na n~gípin.</p> + +<p>Minsán, sa kaniláng pagsasarilí, si +Sawî ay nagpakasawàng magdampî n~g m~ga +labì niyá sa m~ga namumúrok na pisn~gi ni +Pati. Itó, pagkatápos maparaán ang +gayóng kahiban~gán n~g binatà, ay +tumanóng na may halòng birò:</p> + +<p>—¿Iláng halík ang ibinigáy mo +sa akin?</p> + +<p>Si Sawî, lasíng sa m~ga sulyáp ni Pati, sa +sin~gaw n~g kanyáng malusóg na katawán, ay +sumagót na dî magkangtututo:</p> + +<p>—Isá ... dalawá ... tatló ... apat +... sampú, labínglimá ... ¡marami! +¡¡maramingmarami!! ... aywán ko na ba kung +ilán.</p> + +<p>—Báwa't halík ay babayaran mo n~g piso.</p> + +<p>—¡Piso!...</p> + +<p>¿Saán hindî masasaid ang bulsá ni +Sawî sa ganitóng pamamaraán ni Pati?</p> + +<p>Ang bariles, punôngpunô man, pag hindî +naampát ang paglabás n~g tagas ay +dáratnán din n~g pagkatuyô.</p> + +<p>At gayón ang nangyari sa kulang pálad na +binatà: untîuntîng naubos ang yaman, +baytángbaytáng na bumabâ sa kailalimang +pinagháharìan n~g dilím, dilím n~g +pananalát, dilím n~g karálitâan.</p> + +<p>¿Anó pa ang kanyáng gágawín? +¿Man~gutang? ¿Magsanlâ? +¿Magpalimós?</p> + +<p>Tila salun~gát sa pagkatao niyá ang m~ga +ganitóng gawâ.</p> + +<p>N~gunì't ¿paano si Pati? ¿paano ang +kanyáng pag-ibig kay Pati? Mangyáyaring siyá'y +uminóm n~g luhà, n~g sarilingluhà, +bagamá't masakláp; mangyáyaring siyá'y +magtiís n~g gutom; dapuwà't ¡iwan si Pati, iwan +pa si Pati! ... Ang gayó'y tunay na dî niyá +maáatím, pagkâ't si Pati ang kanyáng +«pag-asa,» si Pati ang kanyáng +«luwalhatì,» si Pati ang kanyáng +«buhay,» si Pati ang araw n~g kanyáng +káluluwá, si Pati ang init na nagbíbigay +siglá, lakás at tibók sa kanyáng +pusò.</p> + +<p>¡Oh, si Pati ay isáng halaman at ang pusò +niyá'y isáng halamanan!</p> + +<p>At ang halama'y nag ugát at hindî na +mangyáyaring bakbakín pa sa lupàng +kinátutubùan kundî isásabog ang +lupàng iyán; ¡at ang lupàng iyá'y +ang pusò ni Sawî!</p> + +<p>M~ga iláng araw nang siyá'y hindî +sumísilay sa bahay ni Pati dahil sa dináranas +niyáng pananalát. ¿Saán pa siyá +magnánakaw n~g pilak na ikasúsunód sa +pithayà n~g babaeng itó?</p> + +<p>—¡Ah, mabuti ay magsanlâ na!</p> + +<p>At nagsanlâ.</p> + +<p>At naúbusan na namán.</p> + +<p>Nan~gútang: naúbos din.</p> + +<p>At nanghin~gî: gayón din.</p> + +<p>—¡Oh! ¿anó pa ang aking +gágawín?</p> + +<p>¿Sumúlat sa kanyáng m~ga +magúlang?</p> + +<p>N~gayó'y walâ na siyáng amá, +walâ na siyáng iná, ni kapatíd, ni +kamaganakan. Lahát ay sumawà na sa kanyá. +¡Siyá'y itinatákuwíl n~g kanyáng +m~ga pinagkákautan~gan n~g buhay!</p> + +<p>¿At sinong banál na m~ga magulang ang hindî +tátalikód sa m~ga anák na paris +niyá?</p> + +<p>Lusakin ang kaniláng dan~gál pagkatapos maubos ang +pilak na kaniláng natipon sa tulong n~g tiyagâ at +walâng humpáy na pakikiagaw sa masun~git na kabuhayan; +kaladkarín ang kaniláng pan~galan sa lansan~gan, +payurákyurakan sa bálana, +ipakutiyâ-kutiyâ, ¡oh, anóng +gaming-palà sa kaniláng pagmamahál!</p> + +<p>At hindî pa rito lamang humáhanggá ang +pagkapariwarà ni Sawî: mulâ nang siyá'y +magkábaónbaón na sa utang, mulâ nang +siyá'y magíng maghihin~gì, mulâ nang +siyá'y magíng karumaldumal na pag-uugalì, ang +m~ga dati niyáng kasama sa páaralán, ang m~ga +dati niyáng kasama sa m~ga pasyalan, ang m~ga dating +nagbíbigáy sa kanyá n~g pamagát na +katoto, ay isáisá nang nan~gilag sa kanyá, +isá-isá nang natakót, paris n~g +paglayô't pan~gin~gilag sa isáng may sakít na +nakaháhawa.</p> + +<p>At lalò pa mangdíng nag-iibayo ang hapdî n~g +m~ga ganitóng kasawîan kung siyá'y +nakakasalubong sa daán n~g m~ga dating kakilala na +pagkakákita sa kanyá'y walâ nang ibáng +pan~gunang batì kundî ang isáng +halakhák, ang isáng mutunóg na +halakhák, ang isáng n~gitî, ang isáng +mapagkutiyâng n~gitî; n~gitî at halakhák +na kung minsa'y sinásabayán pa n~g isáng +pagdalirì sa kanyá at n~g m~ga salitâng:</p> + +<p>—Nariyán ang hampás-lupà.</p> + +<p>Bawà't bigkás na ganitó'y isáng +palasô namáng tumitimò't sumúsugat sa +kanyáng pusò, sugat na labis nang hapdî sugat +na labis nang anták.</p> + +<p>—¡Limutin ko na kayâ si Pati! ... ang +takót na naisanggunì sa sarili, nang minsáng +siyá ay náhihigâ na.</p> + +<p>N~gunì't ¡oh, pagkakataóng labis n~g +sun~git!</p> + +<p>Nang siyá'y na sa m~ga ganitóng paghahakà, +ay siyáng pagkáriníg sa kanyáng +pintùan n~g tawag n~g isáng boses na kanyáng +ikinápaban~gon.</p> + +<p>—¿Sinó?—ang tanóng sa +tumawag.</p> + +<p>At lumapit sa pintûan na noó'y minsáng +bumukás sa tulak n~g dalawáng malakás na +bisig.</p> + +<p>—¡Si Tamád!—ang nasambitlâ +agád ni Sawî nang mákita ang +dumatíng.</p> + +<p>—<i>El mismo</i>, ang sagót n~g +sinambít—akó n~gà.</p> + +<p>Si Sawî, pagkakita sa taong itó na nagíng +sanhî n~g kanyáng pagkakápalun~gì, ay +minsáng dinalaw n~g poót, nan~gunót ang +mapalad at mataás na noó, nanlísik ang +dalawáng matá na nápatulad sa dalawáng +apóy, at....</p> + +<p>—¡Tamád!—ang sigáw na +kasing-tunóg n~g kulóg—¡láyas, +láyas sa bahay ko!...</p> + +<p>Nágulat si Tamád.</p> + +<p>¿Bakit gayón ang pagkakásalubong sa +kanyá n~g dáting magiliw na katoto? +¿anó ang nangyari?</p> + +<p>—¡Tamád! ang nárinig pa niyáng +ulit ni Sawî—¡láyas, láyas sa bahay +ko n~gayón dín!</p> + +<p>Si Tamád, pagkaraán n~g sandalîng +pagkakápamanghâ, parang kawal na pinagsaulán +n~g ulirat, pagkaraán n~g unang ulán n~g +punlông kaáway, ay patawá at paaglahìng +tumanóng:</p> + +<p>—<i>Chico, chiquito</i>, ¿bakit ka +nagkakáganyán?</p> + +<p>—Tamád: huwág nang sumagót. Iwan ang +báhay ko n~gayón din.</p> + +<p>—¡Báh, kung akó'y walâng +sadyâ sa iyó!...</p> + +<p>—¿Sadyâ? ¿anông sadyâ pa +ang sinásabi mo?</p> + +<p>—Akó'y pinaparito <i>niyá</i>—ang +matuling sagót n~g bugaw ni Pati—akó'y +pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalakí ang boses at +sakâ minalas malas ang kanyáng kausap na tila +bagá warìng sinúsukat ang kanyáng m~ga +pananalitâ.</p> + +<p>Ang dating namúmulâng mukhâ ni Sawî, +noón ay namutlâ.</p> + +<p>¿Sinóng <i>niyá</i> ang sinásabi ni +Tamád? ¿Si Pati?</p> + +<p>¡Oh, pan~galang walâng kasingtamís, Venus na +walâng kasinggandá!</p> + +<p>Nápansín ni Tamád ang ganitóng +pagbabago ni Sawî, kayâ't nagpatuloy n~g +pagsasalitâ.</p> + +<p>—Akó'y inutusan <i>niyá</i> rito +upáng sabihin sa iyóng ...—at ang +patalím ay untîuntîng ibinaón sa +pusò ni Sawî hanggáng sa itó'y +dumatíng sa m~ga sandalîng humin~gî n~g tawad +kay Tamád sa kanyáng pagkápabiglâ.</p> + +<p>—Ipagpaumanhín mo, kaibigan, ang aking +pagkakámalî: ¿anóng bilin niyá +ang dalá mo sa akin?</p> + +<p>At buông pananabík na inulit-ulit ang +ganitóng tanóng:</p> + +<p>—Ipinagbilin niyá sa akin ang paós at +marahang paklí n~g inúusisà —na sabihin +ko sa iyóng ikáw raw ay nagmámalakí +n~gayón....</p> + +<p>—¡Nagmamalaki!...</p> + +<p>—Kung nálalaman mo kung gaanong luhà, ang +itinapon ni Pati n~g dahil sa m~ga iláng araw na hindî +mo pagdalaw sa kanyá....</p> + +<p>—Luhà, lumuhà si Pati n~g dahil sa akin?</p> + +<p>—Lumuhà n~g dahil sa iyó. Pagkâ't kung +dî akó namámalî, ay ... tila, tila may +hináhabol sa iyó.</p> + +<p>—¡Ang <i>puri</i> niyá!—ang +náibulóng ni Sawî sa sarili.</p> + +<p>¡Puri! ... mainam na puri ang sa isáng +talimusák.</p> + +<p>Samantalang si Sawî ay natítigilan sa m~ga +ganitóng pag-íisip, si Tamád, sa +kanyáng sarili'y walâng hintô namán n~g +kábubulóng:</p> + +<p>—¡Talagáng <i>martir</i> n~gà ang +binatáng itó! ¡iláng sun~gay ang na sa +ulo niyá! ¡mahigít pa sa isáng demonio +sa impierno!</p> + +<p>Pagkatapos ay hinaráp na pamulî ang kanyáng +dinalaw at ang m~ga hulíng bigkás:</p> + +<p>—Sawî: bukód sa pasabi ni Pati, ay +nárito ang isáng sulat niyáng +ipinadádalá sa iyó....</p> + +<p>At yumao nang walâng liwagliwag.</p> + +<p>Nanabík si Sawî na binuksán ang liham.</p> + +<p>Doó'y nabasa niyá ang sumúsunód:</p> + +<p>Ibon ko:</p> + +<p><i>Mag-iisáng linggó na n~gayóng +akó'y inúulila mo sa laot n~g m~ga himutók at +pagluhà. ¡Isáng linggóng hindî ka +mákita, pará sa aki'y isáng linggóng +pagkamatáy n~g Dios!</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na kayâ ang kulang palad na +si Pati? ¿nálimot mo na kayâ ang abâng +mánanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyáng PURI? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga dakilàng +sandalî na dinanas sa kanyáng piling? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga dampî n~g +labì mong ibinakás sa aking m~ga pisn~gi, m~ga +dampîng hanggá n~gayó'y nararamdamán +kong wari'y nag aalab pa sa apóy n~g pag ibig? +¿nálimot mo na kayâ ang m~ga sandalîng +sinamyô sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga +suliyáp, sa lambing n~g aking m~ga n~gitî, sa +tunóg n~g aking m~ga halík?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba ang gabíng yaón +na ikáw ay máhimláy sa m~ga bisig ko na, +minsán, makalawá't maikatlóng AWITIN ang m~ga +tagumpáy ni Kupido? ¿nálimot mo na ba ang +sandalîng yaón na iyóng isinimsim sa m~ga +labì ko n~g walâng kasingtamís na pulòt +n~g pag ibig? ¿nálimot mo na ba ang m~ga +sandalîng yaóng katasin sa m~ga labì ko ang +alak na nakalálasíng ni Kupido?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba?</i></p> + +<p><i>¿Nálimot mo na ba ang m~ga sandalîng, sa +bugsô n~g iyóng nag aapóy na damdamin ay sinabi +mo sa aking: «Pati, ikáw ang pusò ko, +ikáw ang buhay ko, ikáw ang diosa ko»?</i></p> + +<p><i>¿Násaan ang pagtupád sa m~ga +ganitóng pan~gakò?</i></p> + +<p><i>¡Ay, Sawî! ¡ay, ibon ko! pumarito ka't sa +lahát n~g oras ay bukás na áabutan mo ang +haulang nagíng pugad n~g ating m~ga ginintûang +pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alíw!</i></p> + +<p>ANG KALAPATI MO.</p> + +<br /> + + +<p>Si Pati, babaeng walâng káluluwá kundî +pawàng lamán, ay nátutong magtirik n~g m~ga +karayom sa m~ga talatang itó n~g kanyáng liham, m~ga +karayom na siyáng dumurò at sumigíd sa hayop, +sa maban~gis na hayop, na iníin~gatan in Sawî sa +pusò: ang pag-ibig sa kanyá.</p> + +<p>At noó'y isaisáng nagban~gon sa alaala n~g +binatà ang m~ga gunitâ n~g nagdaán, parang m~ga +patáy na sa tawag n~g Mánunubos ay mulîng +nagsilabás sa hukay n~g libin~gan.</p> + +<p>At ang ganid, ang ganid na alagà ni Sawî sa +kanyáng pusò, ay minsáng nagban~gon, uman~gil, +pumalág, hanggáng sa si Sawî ay +mapatindíg sa pagkakáupò at ulit na +masabing:</p> + +<p>—¡Pati, Pati, papariyanán kitá!...</p> + +<hr style='width: 65%;' /> +<a id="WAKAS" name='WAKAS'></a> +<h2><b>WAKAS</b>.</h2> + +<br /> + + +<p>Hating gabí.</p> + +<p>Madilím, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y +isáng mahabàng hinin~gá, ay kasalukuyang +nagn~gin~gitn~git; kayâ't bawà't datnín n~g +kanyáng malakás na hampás ay tumutunóg, +umáan~gil na anakì'y tumátanggáp n~g +isáng ubos diíng sampál.</p> + +<p>Mápamayâmayâ'y bundókbundukang usok +ang napatanáw sa malayò.</p> + +<p>Makasandalî pa'y bumuhos ang ulán.</p> + +<p>M~ga kulóg na nakabibin~gáw ang +dumadagundóng sa lupà, at sa lan~git ay +nagháhagarán ang matatalím na lintík na +anakì'y m~ga gintông ahas.</p> + +<p>Sa malapad na liwasan n~g Azcárraga, sa oras na +itó ay isáng mahiwagàng naglálamay ang +napamámasíd.</p> + +<p>¿Sinó siyá?</p> + +<p>¿Sinóng káluluwà ang matapang na +naglálamay sa gitnâ n~g ganitóng +sigwá?</p> + +<p>Nagtútumulin sa kanyáng paglakad, tun~gó +ang ulo, at walâng lin~góng-likód.</p> + +<p>N~gayó'y dumáratíng na siyá sa +tapát n~g bahay na nátitirik sa gawîng +kaliwâ n~g líwasan. Sa bahay na itó'y +walâng tumátanglaw kundî ang isáng ilaw +na kúkutikutitap.</p> + +<p>Hakbánghakbáng na lumun~go sa pintûang +noó'y nálalapat pa ang dalawáng dahon, +n~gunì't nang siyá'y nálalapit na ay +siyáng pagkabukás nitó sa tawag n~g +isáng nakatalukbóng na itím.</p> + +<p>At isáng mukhâ ang sumilip doón, +mukhâng babae, ¡ang mukhâ ni Pati!</p> + +<p>—¿Pumarito pa kayâ?—ang tanóng +sa mánanayáw n~g aninong tumawag sa pintô.</p> + +<p>—Hindî na; marahil ay hindî, pagkâ't +umúulán. Tumulóy ka.</p> + +<p>Ang pinagsabihan n~g ganitó ay túluyang pumasok sa +loób.</p> + +<p>Samantalà, ang naiwan sa labás, ang unang +násumpun~gán natin sa haráp n~g +ganitóng námasdán, ay minsáng +napakagát-labì at ang nagn~gán~galit na +turing:</p> + +<p>—¡Oh, tila dinadayà akó!</p> + +<p>At sandalîng natigilan na +áandáp-andáp ang loób.</p> + +<p>¿Sinó ang kanyáng pinapasok? Kilos lalaki, +lalaki sa kanyáng tayô, kilos at pan~gan~gatawan ... +¡Dinádáyà akó! +¡¡dinayà akó!! Pati, Pati, magbabayad ka, +pagka nagkátaóng napatunayan ko ang aking +panibughô!</p> + +<p>At ipinatulóy ang kanyáng paglakad: +sandalîng tumigil sa labás n~g pintûang +pinasukan n~g unang nákita na natin, at pagdatíng +doón ay marahang nakimatyág. Walâ, walá +siyáng máriníg.</p> + +<p>Minsáng itinulak ang pintûan, patakbóng +pumasok sa loób, at hálos sa isáng +lundág lamang ay dumatíng sa itaás n~g +bahay.</p> + +<p>Nang naroroón na'y isáng káluskusan sa may +dakong silíd ang kanyáng náhiwatigan.</p> + +<p>—¿Sinó ang nag-uusap na naririníg +ko?</p> + +<p>¡Tinig ni Pati ang isá at ang isá ay tinig +lalaki!</p> + +<p>—¡N~gitn~git n~g Dios! ... +¡tinátaksíl akó! +¡¡tinátaksíl akó!! +¡¡¡tinátaksíl akó!!!...</p> + +<p>Ang katulad n~g isáng balíw na labnót ang +buhók, nagaalab ang dalawáng-matá, na pumasok +sa loób n~g silíd.</p> + +<p>¡Oh, kataksilán!...</p> + +<p>—¡Si Pati, sa piling ni Tamád!</p> + +<p>Si Sawî (na dî iba't kundî itó ang +dumatíng) sa haráp n~g gayóng pag-yurak sa +kanyáng dan~gál ay biglâng dinatnán n~g +isáng dilím n~g tin~gín.</p> + +<p>Lumapit sa dalawá na bumubugá n~g apóy ang +panin~gín, nanínindíg ang m~ga balahibong +animo'y maliliít na pakòng nagtimò sa +kanyáng balát, at bágo nilurhán sa +mukhâ si Pati, nilurhán sa mukhâ si +Tamád, at si Pati at si Tamád ay kapuwàng +pinisíl sa liíg n~g tigisáng kamáy.</p> + +<p>—¿Dios ko?—ang panabáy na sambit n~g +m~ga sinakál.</p> + +<p>Noón ay minsáng nabuksan ang m~ga labì ni +Sawî, m~ga labìng nagdúrugûan pa sa +baón n~g n~gipin, at ang matunóg na sigáw sa +lalaki:</p> + +<p>—¡Imbíl!...</p> + +<p>At sa babae'y</p> + +<p>—¡Magdarayà!...</p> + +<p>Si Pati'y hindî nakahuma.</p> + +<p>Si Tamád, na warì'y nadaráng sa alab n~g +poót ni Sawî, ay umambâng +tátakbó.</p> + +<p>N~gunì't, ang malalaking dalirì n~g binatà +ay lumatay noón sa mukhâ n~g bugaw:</p> + +<p>—¡Anák ni Lusiper! ¿Ibig mong tumanan? +¡Ah, duwág!</p> + +<p>—¡Patawad!...</p> + +<p>—¡Patawad! ... ¿patawarin kitá +pagkatapos dumhán ang pagkatao ko? ¿patawarin +kitá pagkatapos na akó'y maibulíd sa impierno, +pagkatapos na akó'y matuksó, at akó'y +malinláng?</p> + +<p>—Hindî na....</p> + +<p>—Hindî na ... ¿hindî na, pagkatapos na +akó'y masipsipán n~g katás, pagkatapos na +akó'y maghirap, pagkatapos na akó'y mainís sa +kandun~gan n~g babaeng itó?—at sabay itinurò si +Pati, na noó'y nan~gan~gatál sa takót.</p> + +<p>—At ikáw—ang pihit dito—na +nagíng dahil n~g aking m~ga kasawîang dinanas; +ikáw, na nagíng dahil n~g aking +pagkakápalayô sa m~ga dating kaibigan; ikáw, na +nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa +amá't iná, n~g pagbawî sa akin n~g +kaniláng pagmamahál; ¿nasaán ang +pusò mo upáng akó'y gantihín n~g +ganitóng kataksilán? ¿Mainam na bayad sa pilak +ko na iyóng nilusaw; mainam na bayad sa dugô ko na +iyóng ininóm!</p> + +<p>Si Pati ay nan~gín~giníg na sumagót:</p> + +<p>—¡Patawarin!...</p> + +<p>—¿Nálalaman mo, Pati—ang +patulóy ni Sawî—nálalaman mo kung gaano +ang nagíng halagá n~g pag-ibig ko sa iyó? +Pilak, maraming pilak ... gintô, gintóng +dakótdakót. Gintô't pilak na bawà't +piraso'y nagkákahulugán n~g isáng sarong +pawis, isáng sarong dugô n~g aking m~ga banál +na magulang.</p> + +<p>—¿At ang pan~galan ko—ang dugtóng na +hálos mahirin sa nag úunaháng piglás +n~g m~ga salitâ—ang aking pan~galang n~gayó'y +siyáng hantun~gan n~g lahát nang pulà, +n~gayó'y isáng sukal na kinaririmariman n~g +lahát nang bibíg, paris n~g pagkarimarim sa +isáng pusalì, sa isáng tambakan n~g +mabahòng yagít? ¿saan mo inilagáy ang +pagkatao ko?</p> + +<p>Si Pati'y hindî sumasagót.</p> + +<p>Nagpatuloy si Sawî:</p> + +<p>—¡Ah, n~gayó'y lúbusan nang +pinaníniwalàan ko ang sabi n~g m~ga +páhayagáng sa m~ga <i>palaisdâan</i> +(bahay-sáyawan) na nilalan~guyán mo ay walâng +ibáng nápapansíng kundî pawàng +isdâng kapak, isdâng pawàng kintáb n~g +kaliskís ang námamalas sa labás, bago'y +pawàng burak ang lamán n~g loób!</p> + +<p>—¡Sawî, patawad ... akó'y walâng +sala!</p> + +<p>—¡Walâng sala! ...—at gumuhit +noón sa gunitâ ni Sawî ang m~ga +pamamaraáng ginawâ sa kanyá n~g +mánanayaw, ang unang pagtatagpô nilá sa +isáng handâan, ang pagkakádalaw niyá sa +bahay-sáyawan, ang m~ga kasinun~galin~gang sinabi sa +kanyá ni Tamád tungkól sa kabuhayan n~g +babaeng itó, ang lahát n~g yaón ay +napagkurò niyáng pawáng laláng lamang +na iniumang sa kanyá, upáng siyá, +tagálalawigang walâng kamalayán sa +buhay-Maynilà, ay magiliw na pumasok sa lambát ni +Pati, na gaya n~g isáng isdâ sa pabahay n~g +baklád.</p> + +<p>At lalò pang nag-alab ang kanyáng damdamin, +lalò pang nag-ulol ang kanyáng poót; +kayâ't sa isáng pag-lalahò n~g isip ay +minsáng dinaklót si Pati sa kanyáng +gulónggulóng buhók, at ang tanóng dito +sa buháy na tinig:</p> + +<p>—¿Walâ kang sala, ang sabi mo?</p> + +<p>—Walâ, walâng walâ.</p> + +<p>—¿At bakit, bakit walâ kang kasalanan sa +aking pagkakapàlun~gi?</p> + +<p>Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at +hálos pabulóng na sumagót.</p> + +<p>—Pagkâ't alám mo nang akó'y +MÁNANAYAW....</p> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h1>BAGONG PARE</h1> + +<h3>NOBELANG TAGALOG</h3> + +<h3>NI</h3> + +<h2>Ros. Almario</h2> + +<h3>KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN</h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h1>"Pinatatawad Kitá!..."</h1> + +<h3>Nobelang Tagalog na ipinagbibilíng kasalukuyan sa +lahát n~g Librería dito sa Maynilà, sa +halagáng Isáng Peseta.</h3> + +<h3>Maykatha: MATANGLAWIN.</h3> + +<hr style='width: 45%;' /> +<h1>Huling Habilin</h1> + +<h3>(NOBELANG TAGALOG)</h3> + +<h3>KATHA NI</h3> + +<h2>Maximino de los Reyes.</h2> + +<h3>Ipinagbibilí sa lahát n~g Librería buhat +sa unang araw n~g Juliong papasok, 1910.</h3> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW *** + +***** This file should be named 14794-h.htm or 14794-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/4/7/9/14794/ + +Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders. +Produced from page scans provided by University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> + diff --git a/old/14794-h/images/001.gif b/old/14794-h/images/001.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c35ebca --- /dev/null +++ b/old/14794-h/images/001.gif diff --git a/old/14794-h/images/002.gif b/old/14794-h/images/002.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0090574 --- /dev/null +++ b/old/14794-h/images/002.gif diff --git a/old/14794-h/images/006.gif b/old/14794-h/images/006.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..e5ca207 --- /dev/null +++ b/old/14794-h/images/006.gif |
