diff options
Diffstat (limited to 'old/14794-8.txt')
| -rw-r--r-- | old/14794-8.txt | 1718 |
1 files changed, 1718 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/14794-8.txt b/old/14794-8.txt new file mode 100644 index 0000000..bbaac78 --- /dev/null +++ b/old/14794-8.txt @@ -0,0 +1,1718 @@ +The Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Mananayaw + +Author: Rosauro Almario + +Release Date: January 25, 2005 [EBook #14794] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders. +Produced from page scans provided by University of Michigan. + + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +Ros. Almario + +ANG MÁNANAYAW + +Aklatang Bayan I Aklát + +Limbagan at Litograpía + +NI + +JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz. + +MAYNILA--1910 + + + +ANG MÁNANAYAW + +Ros. Almario + +UNANG PAGKALIMBAG + +MAYNILA + +=LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO + +Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz + +1910.= + + + * * * * * + +=Aklatang Bayan.= + + +_Sa gitnâ n~g masinsíng úlap na sa kasalukuya'y bumábalot sa maynós na +lan~git n~g Lahíng Tagalog, ang «Aklatang Bayan» ay lumabás_. + +_żLayon? Iisáng iisá: makipamuhay, ibig sabihi'y makilaban pagkâ't ang +pakikipamuhay ay isáng ganáp na pakikitunggalí, isáng lubós at walâng +humpáy na pakikibaka_. + +_At makikibaka kamí laban sa masasamâng hilig, m~ga ugali't paniwalŕ, +magíng tungkól sa polítika, magíng sa relihión at gayón sa karaniwang +pamumúhay; yamang ang m~ga bagay na itó'y siyáng m~ga haliging dapat +kásaligan n~g alín mang bayan: tatlóng lakás na siyáng bumúbuó n~g +káluluwá n~g alín mang lahě_. + +_At upáng malubós ang pagpapakilala n~g adhikâng itó sa aming +man~gagiging, mangbabasa, kung sakalě, n~gayón pa'y malugód na't +magalang na ipinatátalastás namin sa kanďlá ang m~ga aklát na sa +kasalukuya'y niyáyarě sa loób n~g Aklatang itó_: + +=Ang Mánanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang Sakim, Bagňng +Parě at ibá't ibá pa.= + +_Pan~ganay na anák n~g Aklatang itó «Ang Mánanayaw», na n~gayó'y +bagong kalúluwál pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. Kulang sa katás +marahil, marahil ay gayón din sa lusóg n~g pan~gan~gatawán, bigláw na +bun~ga palibhasŕ n~g isáng panitik na salát sa ilaw n~g talino at +dahóp sa yaman n~g pananalitâ_. + +_Magsísitulong sa aklatang itó ang m~ga katoto ko't kaadhikâng +Faustino Aguilar, namámatnugot sa TALIBA, Carlos Ronquillo, +punňng-mánunulat sa náturan ding páhayagán at m~ga ibá pang gurň n~g +panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay magsásabog, +hanggáng sa lalňng lihim na pook n~g Katagalugan, n~g makákaya niláng +pangliwanag na ilaw sa m~ga kalahěng nan~gan~gailan~gan nitó_. + +=Ros. Almario,= + +_Taga-pamahalŕ n~g Aklatang Bayan_. + +_Maynilŕ, 30 V-1910_. + + + * * * * * + + +Ang Mánanayaw. + +Jóvenes qué estais bailando, al infierno vais saltando. + + +=SIMULA= + +_Pati_: Mánanayaw. Alan~ganing tindíg; ni mababŕ ni mataas; katawáng +malusóg, makatás, sariwŕ; m~ga matáng malalaki't bugháw, dalawáng +bintanŕng pinanúnun~gawan n~g isáng káluluwáng nag-iinit, nag-aalab sa +nin~gas n~g apóy n~g isáng damdaming batis na dinádaluyan n~g alíw, +_alíw n~g sandalî_ na nakalúlunod, nakaíinís at nakamámatáy sa bawŕ't +káluluwáng maligň sa kanyá. + +_Sawî_: Túbong lalawigan, binatŕng nag-aaral sa Maynilŕ. Buhat sa +mabuting lipě, angkán n~g m~ga mayaman, si Sawî ay isáng binatŕng +lumakí sa lilim n~g pananaganŕ: kimî, mahihiyâin, ugalěng babae, si +Sawî ay hindî kaparis n~g m~ga binatŕng walâng ibáng minimithîmithi +kundî ang mátulad sa isáng paróparó, sa isáng bubuyog, na tuwîna'y +hanap ang m~ga bulaklák, upáng simsimín ang kaniláng ban~gó, + +_Tamád_: Isáng hampás-lupŕ, isáng hampas-bató, na gaya n~g tawag sa +kanyá n~g madlâ. Ulila sa amá't ulila, sa iná. Walâng asawa, ni anák, +ni kapatid, ni kamaganakan kungdî ... si «Ligaya»; ligayang pará sa +kanyá'y hindî natatagpô sa alín mang dako, sa alín mang poók, máliban +sa m~ga bilyar, sabun~gán, pangginggihan, bahay-sáyawan at m~ga +bun~gan~gŕ n~g impierno na sa bálana'y laging nakaumang. + +--Tamád, żkumusta ang _ibon_? + +--Mabuti, Pati, maamň na n~gayón. + +--żHandâng pumasok sa kulun~gán? + +--ˇOh, walâng pagsalang hindî siyá pápasok! + +--żAnó ang sabisabi niyá sa iyó tungkól sa akin? + +Paris din n~g m~ga unang salitâ na náiukol ko sa iyó nang tayo'y unang +magkátagpô sa isáng handáan: na, ikáw ay magandáng katulad ni _Venus_, +paris n~g Talŕ sa umaga. ˇUmiibig na sa iyó! Maáasahang siyá'y bihag +mo na.... + +Binuksán ni Pati ang kanyáng dalawáng labě na nagpúpulahan upáng +paraanín ang isáng matunóg na halakhák. + +--_Con qué_, umiibig na sa akin, há? + +--At pagháhanapin ka mámayâ. + +--żSaán? żsaan mo akó itinurň? + +--Sa bahay-sáyawan. + +--Sa makatwíd palá ay nálalaman nang akó'y mánanayaw? żat anó ang sabi +sa iyó? żhindî ba niyá nábabasa ang m~ga páhayagáng, hindî miminsan at +mámakalawáng nagsásabog diyán n~g m~ga balitŕng diumanó'y hindî m~ga +babae ang m~ga mánanayaw sa «suscrición» kundî isáng tungkós na m~ga +talimusák? + +--_Medio ... medio_ sinabi niyá sa akin ang ganyán; n~guně't tinugón +ko siyáng ang gayóng balitŕ'y mangyáyaring magkátotoó, kung minsán, at +mangyayari rin namáng hindî, «Si Pati»--ang wikŕ ko sa kanyá,--«iyóng +dalagang ipinakilala ko sa iyó sa handâang dinaluhán natin ay isáng +matibay na saksí n~g katotohanang ang isáng magandáng perlas ay +mangyáyaring mápaliblíb sa gitnâ n~g burak....» + +At tumigil sandalî ang nagsásalita upáng lumagók n~g laway at +magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga ganitóng pan~gun~gusap: + +--At si Sawî (ang ibong pinagúusapan nilá)--ay naniwalŕ namáng ikáw ay +isáng «magandáng perlas», isáng dalagang mahinhín, may puri, +maran~gal.... + +--żAt hindî na itinanóng kung bakit akó nápapasok sa bahay-sáyawan? + +--Itinanóng żbakit hindî? n~guně't ang dilŕ ni Tamád, ang dilŕ n~g +bugaw mong si Tamád, ay nang m~ga sandalîng yaó'y lumikhâ n~g m~ga +pan~garap na sa kanyáng bibíg ay larawang mistulŕ n~g katotohanan, +katotohanang nákita, sinaksihán n~g kanyáng tin~gín. At sinabi ko sa +kanyáng hálos maagnás ang luhŕ ko: ˇOh, Sawî, kung nálalaman mo ang +buông kasaysayan ni Pati, n~g magandáng Pati, na hináhan~gŕan mo +n~gayón, ay dî sásalang siyá'y málalarawan sa m~ga balintatáw n~g m~ga +matá mo na katulad n~g isáng banál na babae, n~g isáng ulirán n~g +kadalagahan. Pagkâ't siyá, ang habol ko pa, ay isáng ulilŕng dumanas +n~g dî gágaanong kasawîan sa buhay, nagíng magpapalimos, nagíng +manghihin~gě, at nang ayaw nang lawitán n~g awŕ n~g m~ga tinátawagan +ay napilitang pumasok na alilŕ, ipinagbilí ang lakás sa isáng mayaman +... dapuwŕ't.... + +--żAnó pa? + +--Ang mayaman, ang dugtong ko, sa haráp n~g walâng kaagáw na dilág ni +Pati, ay nagnasŕng paslan~gín ang kanyáng dan~gál. + +--ˇPaslan~gín! Mainam kang magtátatahítahî n~g kasinun~galin~gan. żAt +anó pa ang aking ginawâ? + +--Na ikáw ay tumutol sa gayóng karumíng adhikâ. + +--żAt pagkatapos? + +--Nilisan mo ang bahay na pinaglílingkurán upáng pumasok sa +pagkamánanayaw. + +--Samakatwíd, ang tapos ni Pati, pará kay Sawî, akó'y isáng banál na +babae, isáng ulilŕnginapí n~g Palad, nagíng magpapalimos, +manghihin~gě, alilŕ, alipin, sa madalîng sabi; at dahil sa +pagtatanggól n~g puri ko'y iniwan ang bahay n~g mayaman, upáng pumasok +... żgayón n~ga ba? + +--Ganiyán n~ga. + +ˇOh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga kasinun~galin~gan, bago +makalabás sa bibíg n~g m~ga nagsísinun~galíng, ay magíng apóy muna...! + +Si Pati, pará sa ating nakakakilala sa kanyá, ay isáng isdâng kapak, +na sa labás ay walâng ibáng ipinatátanáw kundî ang kintáb n~g +kaliskís, bago sa loób ay walâng ibáng madádamá kundî ang mabahňng +burak. Siyá'y hindî lamang kirí, hindî lamang salawahan; higít sa +kirí't salawahan, si Páti ay isáng tunay na salarín, isáng mangbibitay +n~g m~ga káluluwáng nahúhulog sa kanyáng kandun~gan. + +Batŕ pa lamang, hálos bagong sumísiból pa lamang, si Pati'y +pinagkatakután na n~g m~ga binatŕ sa kaniláng pook. ˇBakit hindî, sa, +bálana'y sinagután n~g óo, bálana'y pinan~gakuan, bálana'y sinumpâan; +m~ga pan~gakň at sumpâng bawŕ't isá'y pinatítibayan sa pamamagitan n~g +isáng sanlâ, n~g isáng lágak, na hindî na mabábawě kailán man! + +N~guně't ... nagsasalitâ na namán si Tamád; pakinggán natin: + +--Pati--aniya--mamayâ'y hindî sásalang dádalhín ko sa iyó ang ibon. + +--Dáratíng kayóng handâ na ang haula. + +At naghiwaláy ang dalawá. + + + + +II. + + +--ż ... ? + +--ˇ ... ! + +At nároón na silá sa unang baytáng n~g hagdanang patun~go sa bayan ni +Plutón: sa bahay-sáyawan. Náuuná si Tamád, ang tuksó, at si Sawî ay +sumúsunód sa dako niyáng hulihán. + +Ang _Templo_ n~g masayáng diosa _Terpsícore_, nang m~ga sandalîng yaón +ay maitútulad sa isáng Hardín n~g Kaligayahan: doón at dito'y walâng +námamalas ang tin~gín kundî ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong Adán, +doón at dito'y nagsabog ang m~ga bulaklák, nagsalisalimbayan ang m~ga +paroparó. + +Pagdatíng na pagdatíng n~g magkasamang si Sawî't si Tamád sa +bahay-sáyawan, si Páti, na nag-aantáy na sa kanilá ay malugód na +sumalubong at nakan~gitî, nakatawang bumati sa kanilá: + +Nan~gáligaw kayó rito.... + +Si Sawî'y hindî tumugón. Ang m~ga salitâ ni Pati, ang m~ga bigkás na +yaóng mandi'y pinulután sa tatamís, ay isáisáng sumapit sa pusň n~g +natítigilang binatŕ. ˇAnóng gandá ni Pati nang m~ga sandalîng yaón! + +Sa loób n~g kanyáng damít na nan~gán~ganinag sa dalang, sa malas ni +Sawî ay siyá ang nákita ni Flammarión sa kanyáng pan~garap: taong ilaw +ang pinakalamán, at ang m~ga kamáy ay dalawáng bagwís. + +Si Tamád, na nakákita sa ganitóng pagkakápatigil n~g kanyáng kasama, +ay kumindát n~g isá kay Pati at lihim na itinurň yaón: «ˇTalagáng +_torpe_ n~gâ!» + +Noo'y isáng hudyát n~g tugtugin ang náriníg: + +--ˇBals!--ang panabáy na turing n~g m~ga naíiníp na m~ga mánanayaw. + +At umugong ang malakíng _salón_ sa kiskís n~g m~ga sapatos. + +Si Pati na nálalayô na sa dalawáng magkasama, pagsisimulâ n~g sáyawan +ay mulîng lumapit kay Sawî: + +żIbig pô ninyóng sumayáw?--ang magiliw na tanóng. + +--Hindî pô ... bahala na pô ... mámayâ na pô kung sakali.--At tumindíg +na tila nainitan sa pagkakáupô; dinukot ang panyô sa bulsá at pinahid +ang pawis na sa noó'y butílbutíl na sumísipót. + +--ˇMahíhiyâin pa ang tunggák! ang naibulóng tulóy n~g magandáng +mánanayaw. At tinalikdán ang binatŕ na hálos padabóg. Tila nagálit sa +gayóng pagtanggí n~g inanyayahan. + +Ang gayón ay náhalatâ ni Sawî, kayâ't paanás na násabi sa sarili, nang +siyá'y naúupô na: + +--ˇBakŕ nagalit ah!... + +At lalňng nag-ulol pa ang ganitóng pan~gan~gambá n~g binatŕ, nang +mákitang si Pati ay kinúkuha na n~g isáng makisig na _bailarín_: + +--ˇSayang at hindî ko siyá napairugan! + +żSinóng lalaki ang kumuha sa kanyáng magandáng mánanayaw? + +żKatipán na kayâ niyá? + +żKasintahan na kayâ? + +M~ga ganitóng pag-iisip ang gumuguhit sa gunitâ n~g binatŕ, nang sa +súsugat sa kanyáng pandiníg ang tanóng ni Tamád. + +żBakit hindî ka sumayáw? At hindî na binigyáng panahón na ang inusisŕ +ang makasagót pa, at si Tamád ay nagpatuloy sa kanyáng pagtuksó: + +--żNaníniwalŕ ka bang sa m~ga bahay-sáyawan ay walâng dumádaló kundî +ang m~ga taong walâng kabuluhán? + +--Hindî sa gayón, katoto.... + +--żNaníniwalŕ ka ba--ang ulit ni Tamád--na sa m~ga bahay-sáyawan ay +walâng ibáng dumádayo kundî ang m~ga hampás n~g Dios na nagkalat +diyán? Ah, nagkakámalî ang m~ga may ganitóng paniwalŕ, at saksíng +matibay n~g kamalěang itó ay ang nakikita mo n~gayón, kaibigang Sawî. +Ang ginoóng iyáng kasayáw ni Pati ay isáng abogadong kilalá sa m~ga +pook na itó n~g Maynilŕ ... ang ginoóng yaón--at itinurň ang isáng +umíikit na kayapós namán n~g isáng babaeng habâan ang mukhâ at singkít +ang matá ang ginoóng yaón ay isáng _farmaceútico_; at itó, itóng +nagdáraán n~gayón sa tabí natin na may kawíng pang bulaklák sa tapat +n~g dibdíb, ay isáng mayamang mán~gan~galakál.... + +Anó pa't ang lahát n~g m~ga nároón ay isáisáng ipinakilala ni Tamád +kay Sawî: may m~ga _estudiante de derecho_, m~ga nag áaral n~g +_medicina_, m~ga mán~gan~galakál, m~ga polítikó, at m~ga ibá pang +«pag-asa n~g Bayan,» wikŕ n~gŕ n~g Dakilŕng Bayani n~g Lahě. + +N~guně't ang m~ga ganitóng pagpapakilala ni Tamád ay hindî warě pansín +n~g kanyáng kinákausap, pagkâ't itó, pagkatapos niyáng humintô, ay +walâng ibáng náisagót kundî: + +żSinó ang kasayáw ni Pati? + +Ang ganitóng pagwawalâng bahalŕ n~g kanyáng kaniíg ay hindî ikinapoót +ni Tamád. ˇBagkús ikinagalák pa n~gŕ! Náhalatâ niyáng sa pusň ni +Sawî, nang m~ga sandalîng yaón, ay walâ nang ibáng nagsísikíp kundî +ang larawan n~g kanyáng _kandidata_, at walâ nang ibáng naririníg ni +nakikitang anó pa man ang binatŕ kundî ang mahinŕng sagitsít n~g +sapatos ni Pati sa tablá n~g _salón_ at ang kanyáng mapanghalinang +tindíg. + +Si Sawî, pusňng lagěng tikóm sa hibň n~g pagkakásala, n~gayó'y +untî-untîng nabúbuksán sa tawag n~g isáng bagong damdamin, damdaming +aywán niyá kung anó, datapwŕ't nálalaman niyá, óo, na ang damdaming +yaó'y walâng pinag-iwan sa bagang nagbíbigáy init sa isáng kaldera, +apóy na gumigising sa dating tulóg at nagbíbigáy siglá sa dating +malamíg na pusň. + +Ang bulaklák na noóng una'y takót sa halík n~g araw, n~gayó'y +bumúbukád sa hagibis n~g bagyó. + +Samantalŕng ang m~ga pareha'y nagsalísalimbay, sa gitnâ n~g _salón_; +samantalŕng ang m~ga pareha'y walâng hintô n~g bulun~gan, kálabitan, +kindatan, kúrutan, at kung minsá'y ang pálitan n~g matatamís na +salitâ; si Sawî, sa luklukang kinarórooná'y walâng ibáng iníisip-isip +kundî kung «paano ang paraang dapat niyáng gamitin upáng maparating sa +taya n~g mapanghalinang _binibini_ ang m~ga itinítibók n~g kanyáng +káluluwá.» + +--Tamád ang pamulîng tawag sa katabí--ibig kong akó'y pagtapatán mo: +żanó ang tunay na kalágayan ni Pati? żDalaga ó may asawa? żmalayŕ ó +may katipán? + +--żNálimutan mo na ba ang maliksíng tugón n~g tinanóng ang m~ga isinagót +ko sa iyó noóng unang tayo'y magkásama hinggíl din sa m~ga ganyán mong +pag-uusisŕ? + +--Marahil ... żanó ba ang sinabi mo sa akin noón? + +--Sinabi ko sa iyóng si Pati'y dalaga at walâng asawa, malayŕ at +walâng katipán. + +--Samakatwíd.... + +--Samakatwíd ang agád na habol ni Tamád--samakatwíd si Pati ay +malayŕ, malayŕng tulad n~g isáng isdâ sa tubig, n~g isáng paróparó sa +halamanan, n~g ibon sa alapaap. + +--Kung siyá kayâ'y pag-alayan ko.... + +Náhalatâ ni Tamád ang tun~go n~g, ganitóng pananalitâ ni Sawî; kayâ't +hindî na inantáy na matapos pa at matuling sumagót: + +--żBakit hindî? żbakit hindî mangyáyaring siyá'y pag-alayan n~g +pag-ibig? żHindî ba't ikáw ay isáng binatŕ, at siyá'y isáng dalaga? +żHindî ba't ikáw ay isáng makisig na bagong-tao at siyá'y isáng +magandáng binibini? żBakit hindî...? + +--Katotong Tamád, tila mandín biníbirň mo akó. + +--żBinibirň kitá? Hindî ko pa sinásabing lahát sa iyó ang m~ga +nálalaman ko tungkól sa babaeng iyán, pagkâ't nan~gán~gambá n~gâ akóng +bakâ ka malulŕ.... + +--żMalulŕ? + +--Kung sabihin ko sa iyóng si Pati ay tila ... tila.... + +--żTila anó? + +--Tila nagkákagustó sa iyó.... + +--ˇNagkákagustó! ... żDiyatŕ? żdiyatŕ't si Pati'y nagkákagustó sa +akin? + +--żAt bakit mo namán násabi ang gayón?--ang usisŕng may halňng +pananabík. + +--żBakit hindî'y sa minámasdán ko ang bawŕ't kilos niyá? + +Noó'y nagkátaóng si Pati'y tumítin~gín kay Sawî. Nápansěn ni Tamád ang +gayón. Kinalabít ang kanyáng kapulong at ang bigkás na pan~gitî: + +--ˇNákita mo na ... dî n~gayón ay tiningnán ka na namán! + +--ˇTunay!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili.--ˇAt, anóng lagtkít na +sulyáp ang kanyá, anóng lambíng, anóng pagkásarápsaráp! + +Natapos ang unang bals. + +Sa ikalawáng hudyát n~g tugtugin na nagbalitŕ sa m~ga nároon n~g isáng +mainam na _two-step_, si Sawî ay hindî na nakatiís: + +--ˇIbig kong sumayáw sa kanyá! + +At noón dî'y iniwan ang likműan, madalîng lumapit kay Pati, at ang +magalang na samň: + +--żIbig pô ba ninyó akóng paunlakán? + +Sa ganitóng katanun~gan n~g binatŕ, si Pati'y hindî man lamang nagbuká +n~g bibíg; subalě't pinasagót ang maputî't maliít niyáng kamáy na +noó'y agád ikinawit sa bisig n~g nag áanyaya. + +M~ga matáng sana'y bumasa sa pusňng lalaki, noón pa'y nábanaagan na ni +Pati ang kanyáng nálalapít na tagumpáy: + +--ˇHuli na ang ibon, huli na, huli na!--ang magalák na bulóng sa +sarili. + +At nang silá'y sumayáw na ay pinapaglarô n~g gayón na lamang sa kamáy +n~g kanyáng kayapós, ang maliít at malantík niyáng baywáng. + +Si Sawî, sa ganitóng laláng n~g babae, ay untîuntîng nanglíliít na +animo'y isáng kandilŕng naúupós sa hihip n~g han~gin. + +At ang makamandág na samyô n~g sampagang kanyáng sinísimsím n~g m~ga +sandalîng yaón ay hinayhinay nang tumátagós sa kaibuturan n~g kanyáng +damdamin. + +ˇUmíibig na siyá ... at umíibig n~g isáng pagíbig na taós, maálab, +morubdób, na gaya n~g isáng sigâ sa alň n~g han~gin, gaya n~g isáng +sunog sa buhos n~g gás! + +Bawŕ't n~gitî ni Pati, bawŕ't sulyáp na panukáw na ipakň sa kanyá, ay +mariíng tumítimň, bumábaón, sumúsugat sa dibdíb n~g na sa pan~ganib na +si Sawî, paris n~g pagtimň, pagbaó't pagsugat n~g isáng mahayap na +palasô. + +--Aling Pati--ang kimíng tawag sa kasayáw--kung akó pô kayâ'y pumarito +gabígabí ay mákakasayáw ko kayó? + +--Bakit pô hindî?--ang malambíng namáng tugón n~g tinanóng. + +Ang binatŕ natin, ang _torpeng_ si Sawî, sa ganitóng paoo ni Pati, +walâng ibáng maisagót kundî isáng banayad na: + +--Salamat pô. + +At hindî na umimík pang ulî hanggáng sa matapos ang sáyawan. Si +Simoun, ang kasindak sindák na Simoun sa _Filibusterismo_ ni Rizal, +pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintűan n~g _Templo_ ni _Terpsícore_ +ay nagpamalas sa m~ga nan~gín~giníg niyáng labě n~g isáng mapagkutyâng +n~gitî; at sakâ sinabing: + +--_ˇBuena está la juventud_!... + + + + +III. + + +Si Sawî ay walâ nang pagkásyahán n~g pag-ibig kay Pati. + +Bawŕ't saglít na dumaán, bawŕ't saglít na yumao, ay isáng palasô na +namáng umíiwŕ sa kanyáng dibdíb. + +--ˇOh, Pati! ... żkailán mo pa málalamang iníibig kitá? żkailán mo pa +málalamang ang pusň ko'y nagíng dambanŕ na n~g iyóng mahál na larawan? +żkailán mo pa málalamang si Sawî'y walâ nang ibáng dinárasáldasál kung +hindî ang pan~galan mong walâng kasingtamís? + +Dilŕng kimî, gapós n~g pagpipitagan, si Sawî ay nagtítiís manirá na +lamang sa m~ga himutók at buntóng-hin~gá. żMagtapát kay Pati? + +--Kung akó'y halayin? żKung hindî pakinggán ang idáraíng ko? żkung +birůbirůin ang pag-ibig? ˇAy!... + +Dapwŕ't, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng maáwŕing walâng dî +nilimusán n~g kanyáng pag-ibig, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng +maawŕing walâng pinagkaitán n~g kanyáng _habág_, kung natátantô niyáng +si Pati'y walâng ibáng ináantay-antáy kundî isáng kalabít na lamang, +ang isáng salitâng sukat maghiwatig n~g kaniyáng, damdamin upáng +lúbusan nang ipagkatiwalŕ sa kanyá ang kanyáng káluluwá, ang kanyáng +katawán; ang m~ga gayóng hinagpís at pag-aálinlan~gan ay hindî na sana +sumagě sa kanyáng gunitâ. + +N~guně't si Sawî ay isáng _singkí_ pa; kayâ't hindî niyá nálalamang, +sa Maynilŕ, ang salitâng «Mánanayaw» ay nákakatugón n~g m~ga salitâng +«mangdadambóng sa lilim n~g batás», «magnanakaw sa loób n~g bahay.» + +Kung nálalaman niyáng sa m~ga bahay-sáyawan ay hindî ginágamit ang +m~ga salitâ upáng sabihing: «Iníibig kitá,» «ibig kitang kánin» kundî +sukat na lamang ang m~ga suliyáp, kindát at kalabít, disin si Pati'y +malaon n~g nagíng kanyá, ó sa matuwí'd at lalňng tumpák na sabi, +siyá'y nagíng kay Pati. + +Bagamán, ang kanyáng m~ga pag hihimutók ay hindî rin lubhâng naglawíg, +pagkâ't noóng isáng gabíng si Pati'y manaog sa bahay-sáyawan, upáng +umuwi na sa bahay, ay _nagkapalad_ siyáng mápasama rito, sa _túlong_ +at _awŕ_ n~g kanyáng kaibigang si Tamád. + +--ˇBinibining Pati: ang tawag n~g binatŕ, nang silá'y nagsásarilí na +sa gitnâ n~g dilím--żmagalit ka pô kayâ kung akó'y may sabihin sa iyó? + +--Kung makagágalit pô ... ang tila pabirňng sagót n~g tinanóng. + +Si Sawî ay napatigagál. + +żPaáno ang kanyáng gágawin? + +żSaán siyá maglúlusót n~gayón? + +ˇNatakpán ang bútas na kanyáng ibig paglagusán. + +Maláong hindî nakaimík. + +Sa haráp n~g ganitóng pangyayari, si Pati ay lihim na nápan~gitî: + +--ˇTalagáng _singki_ n~gâ!--ang na wikŕ sa sarili. + +Nang hindî pa rin humúhumá ang binatŕ ay si Pati na rin ang +_nagabaláng_ maglawít n~g silň. + +--Ginoóng Sawî:--ang bun~gad--kung hindî pô akó namámalî ay tila +nákita ko na kayóng minsán, bago kayó makaratíng sa aming +pinagsásayawán. + +--żSaán pô?--ang patakáng saló n~g binatŕ.--żSa lalawigan kayâ, sa +marálitâng lalawigan na aking kinákitaan n~g unang liwanag? + +--Hindî pô, dito rin pô sa Maynilŕ ... aywán ko na pô lamang kung saán +at kailán; n~guně't nákita ko na kayó. + +--Dakilŕ pô ang palad ko kung magkakágayón. + +--Akó na n~gâ pô lamang yatŕ ang talagáng abâng-abâ, sapagkâ't nákita +na'y hindî pa nápansín. + +--ˇBinibini! ... ˇBinibining Pati! ... ˇHindî ko kayó nápansín? +żDatapuwŕ't mangyáyaring kayó'y hindî ko mapansín? + +--Talagá pông gayón na n~gâ lamang ang nan~gápakaliliít na paris ko. + +--ˇNapakaliít! żPaano pông mangyáyari, na, ang isáng pinaglílingkurán +ay magíng maliít pa kay sa isáng naglílingkód? + +--żPinaglílingkurán pô, ang sinabi ninyó? + +Umandáp andáp ang pusň ni Sawî at nag-alaalang bakâ siyá ay +nápapabiglâ na ... n~guně't, ˇpag asa at lakás n~g loób! Ang +napagdaanán na'y hindî na dapat pagbalikán. _ˇAdelante!_ ang wikŕ n~gâ +ni Golfin sa _Marianela_ ni Galdós, _ˇadelante, siempre adelante!_ + +--Opň--ang patibay n~g walâng kagatólgatól ang dilŕ--pinaglingkurán +pô, ang aking sinabi. + +--ˇPinaglingkurán pô akó! at żnino pô? + +--A ... a ... akó pô. + +Si Pati ay lihim na nátawá. + +Si Sawî ay lihim na nan~giníg. + +--ˇLumálabis yatŕ ang kapan~gahasan ko? + +At inantáy na sumagót ang dalaga, paris n~g pag-aantáy n~g isáng +násasakdál sa pasiyá n~g isáng hukóm. + +Ang palad ni Sawî, nang m~ga sandalîng yaňn, ay nábibitin sa m~ga labě +ni Pati. żAnó ang itútugón sa kanyá? żOo? ˇOh, lan~gít! ... żHindî? +ˇOh, kamátayan! + +Si Pati, matapos mapindót ang sikmurŕ na sumásakitsakít din dáhil sa +pinípigilang pagtawa, ay bumigkás n~g ganitó: + +--Ginoóng Sawî: żkinúkutyâ mo pô yatŕ akó? + +--ˇHindî pô; túnay na túnay pô ang aking sinabi. ˇOh, kung +mangyayáring mabuksán ang aking pusň!... + +Patuloy ang kaniláng pag-uúsap. + +Mulâ sa malayň, sa isáng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~gín +ang isáng anakě'y búndók na kakulay n~g usok, ang úlap, ang makapal na +úlap, sugň n~g nagbábantâng ulán. + +Noón, ang m~ga naglálakád ay kasalukuyang dumáratíng na sa tapat n~g +isáng _accesoria_ na nátitirik dakňng kaliwâ n~g maluwáng na +lansan~gan n~g Azcárraga. + +--Umakyát pô muna kayó--ang anyaya ni Pati sa binatŕ--maaga pa pô +namán. + +ˇMaaga pa! + +żMaaga pa ang sabi n~g babaeng yaón, gayóng magíikaisá na sa +hatinggabí? + +ˇIbáng-ibá n~gâ namán ang m~ga babaeng Maynilŕ kay sa m~ga babaeng +lalawigan! ...--ang náibulóng tulóy sa dî masiyaháng pagtataká sa +gayóng náriníg. + +Gayón man ay sinagót din n~g isáng taós na pasasalamat ang +nag-áanyaya. At umakmâng tâtalikód na upáng umuwî sa kanyáng bahay; +dátapwŕ't ˇpagkakátaón! noó'y bumubos ang ulán. + +Isáng mapagtagumpáy na n~gitî, ang namulaklák sa m~ga labě ni Pati: + +--ˇTalagáng másisilň na ang ibon! + +At mulî't mulîng inanyayahan ang binatŕ hanggáng sa itó'y matapos sa +pagpapahinuhod: + +--Yamang tulot mo pô ...--ang marahang sagót na bábahagyâ nang +náriníg ni Pati. + +Unang umakyát si Pati. Sa likurán niyá'y sumunód si Sawî. + +Sa itaás n~g bahay, ang unang napansín ni Sawî ay ang maayos na m~ga +palamuting doón ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagpápan~gagáw sa +inam, ang m~ga larawan, _paisaje_, at m~ga ibá pang sukat makaalíw sa +tin~gín. + +Isáng batŕng paslít ang dinatnán nilá sa bahay na itó, na, utusán ni +Pati. + +--Bulilít--ang tawag n~g may bahay sa alilŕ, pagdatíng sa hulíng +baytáng sa itaás--bigyán mo n~g silya ang tao. + +Ang inutusa'y maliksíng tumupád. + +Naupô si Sawî; at ang batŕ ay nawalâ sa kanyáng haráp. + +Si Pati, samantalang pinagkúkurús n~g binatŕ ang dalawá niyáng kamáy +sa pagkakaupô, ay pumasok sa silíd n~g bahay upáng ayusin ang kanyáng +buhók na naguló sa bahay-sáyawan, at nang mulîng mapulbusán ang +mukháng noó'y humúhulas sa agos nang pawis. + +At bago lumabás ulî ay makailán munang binikásbikasan ang kanyáng +bihis at itinanóngtanóng sa sarili kung ang ayos niyáng yaó'y sapát +nang makapagpalundág n~g isáng pusň sa kanyáng kinalálagyán. At nang +tila nasiyahán na ang loób ay sakâ pa lamang naupô sa isáng luklukang +may gadipá lamang ang layô sa kanyáng panauhin. + +ˇAnóng pagkâgandágandá ni Pati noón sa malas ni Sawî! + +--ˇOh--ang nawikŕ tulóy--magíng si San Pedro man na panót ang tuktók, +magíng si San Juang mapun~gay ang matá't magíng si San Pascual na +maamň ang mukhâ, sa haráp n~g ganitóng dilág ay sápilitáng mabúbuyó sa +pagkakásal! + +ˇAt siyá, siyá pa n~gâ bang isáng hamak na tao lamang ang hindî +matuksó?... + +--Pati! ˇaling Pati! ... ang sunódsunód na tawag na kasabáy n~g +pan~gin~giníg n~g boông katawán. + +Ang tinawag ay hindî sumásagót. N~guně't nápapan~gitî n~g lihim, +pagkâ't noón ay nahalatâ niyáng ang makamandág na init n~g kanyáng +katawán ay tumátaláb na sa pusň ni Sawî. + +At si Pati ay lumapítlapít pa sa kanyáng kausap, at nakatawa, +nakasulyáp na sakdál n~g saráp. + +Si Sawî ay lalňng nan~giníg. + +Si Pati ay lalň pang lumapit sa kanyá, lalň pang nilambin~gan ang +n~gitî, lalň pang pinun~gayan ang suliyáp. + +Ibig nang tumakbó si Sawî, ibig nang sumigáw, ibig nang tumakas, upáng +makailag sa tuksó. + +ˇDaráng na daráng na sa init! + +N~gunět noó'y siyáng pagdampî sa kanyáng kamáy n~g nagpúputia't m~ga +tabas kandilŕng dalirě ni Pati, at kasunód ang magiliw na usisŕ: + +--żAnó pô ang dináramdám ninyó? ˇnanglálamíg kayó! + +--Opň ... opň ... nanglálamíg n~gâ pô. + +At sabáy nagtindíg sa pagkakáupô, ibunukás ang dalawâng bisig at +iginapos sa liíg ni Pati, at ang samňng namámasag ang tinig: + +--ˇPati, Pati, patawarin akó...! + + + + +IV. + + +Mulâ nang unang gabí na kanyáng pagsamyô nang layaw sa kandun~gan n~g +magandáng Pati, si Sawî ay nanumpâan nang magíng isá sa lalňng masikap +na kampón n~g _diosa_ Terpsícore. + +Siyá'y isáng pusakál nang mánanayaw. + +Ang m~ga aklát na dati niyáng kaulayaw pagdatíng n~g gabí, n~gayó'y +siyáng m~ga matalik niyáng kaaway. + +ˇNi isáng sulyáp man, ni isáng saglít pang pakikiníg sa kanilá!... + +Ang lahát nang kanyáng panahón ay lúbusang ipanaubayŕ na sa m~ga alíw +n~g sandalî. + +At ang kanyáng káluluwá, parang isáng katawáng kulang at salát sa +pagkain, untîuntî nang nanunsiyami, untîuntî nang nalúluoy, untîuntî +nang naíinís sa dilím na noó'y bumábalot sa kanyáng maulap na lan~git. + +At mulŕ noó'y walâ nang ibáng pinan~gápan~garáp kundî magpakalasíng sa +paglagók sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at mapupulâng labě n~g +kanyáng marilág na Pati. + +Si Pati, pará sa kanyá'y siyá nang lahát: pag-asa, ligaya, pag-ibig, +kaluwalhatěan.... + +ˇOh, ang makamandág na binhî, ang pag-ibig sa isáng salaríng katulad +ni Pati, ay lumagô at nag-ugát sa pusň ni Sawî! + +Minsán, sa isáng pag-uusap nilá, ay malinaw na nápalarawan ang +kadakilŕan n~g kanyáng pag-ibig sa magandáng mánanayaw: + +--Pati, Pati ko aniya,--żtunay bang akó'y iyóng minamahál? + +Si Pati, sa ganitóng kahalin~gán n~g binatŕ, ay minsáng namuwalan sa +bugsô n~g isáng pagtawang inimpít. + +--Sumagót ka, Pati ko, sumagót ka sana. + +--Oo--ang bigáy-loób n~g mánanayaw--óo, Sawî ko, gíliw kong Sawî, +minámahal kitá. + +--żGaya kayâ n~g pagmamahál ko sa iyó? + +--Higít pa; makálilibo pang mahigít. Iníibig kitá paris n~g pag-ibig +n~g bulág sa araw, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g isdâ sa tubig, +iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g banál sa Dios. żNasísiyahán ka ná? + +--Pati, Pati ko. żtunay ang iyóng sinabi? + +--Paris n~g katotohanang madilím ang gabí, may init ang araw, may +lamíg ang buwan; paris n~g katotohanang akó ay may pusô, ikáw ay may +atáy; paris n~g katotohanang ikáw ay maganda, akó ay pan~git. + +--Pati, Pati ... at tinutop ang kanyáng dibdíb na tila ibig máwalat sa +pitlág n~g pusňng noón ay dumanas n~g dî gágaanong alíw. + +At bago pinigilan si Pati sa manipís niyáng baywáng, hinagkán sa noó +n~g isáng matunóg at mahabŕng halík at.... + +--Pati ko--ang turing--żnaríriníg mo ba ang masinsíng tibók n~g aking +káluluwá? żHindî? ... pakinggán mo: sinásabi niyáng ikáw raw ang +kanyáng búhay, ikáw raw ang kanyáng ligaya, ikáw raw ang kanyáng +lan~git ... żnálalaman mo na? + +--ˇNamán! + +--At sinabi pa niyáng--ang patuloy ni Sawî na tila hindî pansín ang +«namán» ni Pati--at sinásabi pa niyáng siyá ay nagtayô n~g isáng +dambanŕ sa lalňng lihim na pitak n~g aking damdámin, dambanŕng +sinabugan n~g mapuputîng sampagita upáng suubín sa kanyáng mahinhíng +halimuyak ang larawan n~g isáng babae, n~g isáng banál, n~g kanyáng +magandáng Pati.... + + * * * * * + +Ang _lintâ_, pagkatapos n~g isáng linggóng pananabíknabík sa dugô n~g +kulang-palad na si Sawî, ay hindî na nakatiís. + +--ˇDapat na siyáng magbayad! + +At mariíng ikinápit ang kanyáng matatalím na n~gipin sa bulsáng saganŕ +sa pilak n~g walâng malay na binatŕ: + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g limáng piso upáng +máibilí ko n~g barň. + +Ang hinin~gán ay latág ang palad na sumagót: + +--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gî mo. + +Nagdaán ang unang araw; dumatíng ang ikalawá. + +Ang lintâ, ang matakaw na lintâ, ay mulîng sumigíd na namán: + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g sampűng piso na máibilí +ko n~g saya. + +ˇSampűng piso na n~gayón! + +Gayón man, si Sawî ay hindî rin tumanggí sa gayóng pag-íibayo n~g +halagá. At.... + +--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gi mo. + +Nagdaán ang ikalawáng araw at dumatíng ang ikatló. + +At ang lintâ, ang lintâng kailán ma'y hindî na yatŕ masísiyahán, noón +ay pamulîng sumigíd na namán nang sigíd na lalňng mariín pa kay sa +m~ga una, lalň pang malakás; at.... + +--Sawî ko, gíliw kong Sawî--na namán bigyán mo akó n~g dalawáng-púng +piso na maibilí n~g sapín, pulbós, paban~gó, medias at.... + +ˇDalawángpűng piso na! + +Dapuwŕ't si Sawî, ang magarŕng si Sawî, ay dumukot pa rín sa kanyáng +supot na malamán: + +--Náritó, gíliw ko, ang sagót na namáng tila hindî pansín ang kanyáng +pagkakápalaot--náritó ang hiníhin~gî mo. + +At hindî sa lamán lámang humáhanggá ang kirót n~g m~ga kagát ni Pati, +n~g lintâng si Pati, sa katawáng namúmutlâ na n~g binatŕ, kundî +hanggáng sa m~ga butó pa, na pinagtiinán n~g kanyáng matatalím na +n~gípin. + +Minsán, sa kaniláng pagsasarilí, si Sawî ay nagpakasawŕng magdampî n~g +m~ga labě niyá sa m~ga namumúrok na pisn~gi ni Pati. Itó, pagkatápos +maparaán ang gayóng kahiban~gán n~g binatŕ, ay tumanóng na may halňng +birň: + +--żIláng halík ang ibinigáy mo sa akin? + +Si Sawî, lasíng sa m~ga sulyáp ni Pati, sa sin~gaw n~g kanyáng malusóg +na katawán, ay sumagót na dî magkangtututo: + +--Isá ... dalawá ... tatló ... apat ... sampú, labínglimá ... ˇmarami! +ˇˇmaramingmarami!! ... aywán ko na ba kung ilán. + +--Báwa't halík ay babayaran mo n~g piso. + +--ˇPiso!... + +żSaán hindî masasaid ang bulsá ni Sawî sa ganitóng pamamaraán ni Pati? + +Ang bariles, punôngpunô man, pag hindî naampát ang paglabás n~g tagas +ay dáratnán din n~g pagkatuyô. + +At gayón ang nangyari sa kulang pálad na binatŕ: untîuntîng naubos +ang yaman, baytángbaytáng na bumabâ sa kailalimang pinagháharěan n~g +dilím, dilím n~g pananalát, dilím n~g karálitâan. + +żAnó pa ang kanyáng gágawín? żMan~gutang? żMagsanlâ? żMagpalimós? + +Tila salun~gát sa pagkatao niyá ang m~ga ganitóng gawâ. + +N~guně't żpaano si Pati? żpaano ang kanyáng pag-ibig kay Pati? +Mangyáyaring siyá'y uminóm n~g luhŕ, n~g sarilingluhŕ, bagamá't +masakláp; mangyáyaring siyá'y magtiís n~g gutom; dapuwŕ't ˇiwan si +Pati, iwan pa si Pati! ... Ang gayó'y tunay na dî niyá maáatím, pagkâ't +si Pati ang kanyáng «pag-asa,» si Pati ang kanyáng «luwalhatě,» si +Pati ang kanyáng «buhay,» si Pati ang araw n~g kanyáng káluluwá, si +Pati ang init na nagbíbigay siglá, lakás at tibók sa kanyáng pusň. + +ˇOh, si Pati ay isáng halaman at ang pusň niyá'y isáng halamanan! + +At ang halama'y nag ugát at hindî na mangyáyaring bakbakín pa sa +lupŕng kinátutubůan kundî isásabog ang lupŕng iyán; ˇat ang lupŕng +iyá'y ang pusň ni Sawî! + +M~ga iláng araw nang siyá'y hindî sumísilay sa bahay ni Pati dahil sa +dináranas niyáng pananalát. żSaán pa siyá magnánakaw n~g pilak na +ikasúsunód sa pithayŕ n~g babaeng itó? + +--ˇAh, mabuti ay magsanlâ na! + +At nagsanlâ. + +At naúbusan na namán. + +Nan~gútang: naúbos din. + +At nanghin~gî: gayón din. + +--ˇOh! żanó pa ang aking gágawín? + +żSumúlat sa kanyáng m~ga magúlang? + +N~gayó'y walâ na siyáng amá, walâ na siyáng iná, ni kapatíd, ni +kamaganakan. Lahát ay sumawŕ na sa kanyá. ˇSiyá'y itinatákuwíl n~g +kanyáng m~ga pinagkákautan~gan n~g buhay! + +żAt sinong banál na m~ga magulang ang hindî tátalikód sa m~ga anák na +paris niyá? + +Lusakin ang kaniláng dan~gál pagkatapos maubos ang pilak na kaniláng +natipon sa tulong n~g tiyagâ at walâng humpáy na pakikiagaw sa +masun~git na kabuhayan; kaladkarín ang kaniláng pan~galan sa +lansan~gan, payurákyurakan sa bálana, ipakutiyâ-kutiyâ, ˇoh, anóng +gaming-palŕ sa kaniláng pagmamahál! + +At hindî pa rito lamang humáhanggá ang pagkapariwarŕ ni Sawî: mulâ +nang siyá'y magkábaónbaón na sa utang, mulâ nang siyá'y magíng +maghihin~gě, mulâ nang siyá'y magíng karumaldumal na pag-uugalě, ang +m~ga dati niyáng kasama sa páaralán, ang m~ga dati niyáng kasama sa +m~ga pasyalan, ang m~ga dating nagbíbigáy sa kanyá n~g pamagát na +katoto, ay isáisá nang nan~gilag sa kanyá, isá-isá nang natakót, paris +n~g paglayô't pan~gin~gilag sa isáng may sakít na nakaháhawa. + +At lalň pa mangdíng nag-iibayo ang hapdî n~g m~ga ganitóng kasawîan +kung siyá'y nakakasalubong sa daán n~g m~ga dating kakilala na +pagkakákita sa kanyá'y walâ nang ibáng pan~gunang batě kundî ang isáng +halakhák, ang isáng mutunóg na halakhák, ang isáng n~gitî, ang isáng +mapagkutiyâng n~gitî; n~gitî at halakhák na kung minsa'y sinásabayán +pa n~g isáng pagdalirě sa kanyá at n~g m~ga salitâng: + +--Nariyán ang hampás-lupŕ. + +Bawŕ't bigkás na ganitó'y isáng palasô namáng tumitimň't sumúsugat sa +kanyáng pusň, sugat na labis nang hapdî sugat na labis nang anták. + +--ˇLimutin ko na kayâ si Pati! ... ang takót na naisangguně sa sarili, +nang minsáng siyá ay náhihigâ na. + +N~guně't ˇoh, pagkakataóng labis n~g sun~git! + +Nang siyá'y na sa m~ga ganitóng paghahakŕ, ay siyáng pagkáriníg sa +kanyáng pintůan n~g tawag n~g isáng boses na kanyáng ikinápaban~gon. + +--żSinó?--ang tanóng sa tumawag. + +At lumapit sa pintűan na noó'y minsáng bumukás sa tulak n~g dalawáng +malakás na bisig. + +--ˇSi Tamád!--ang nasambitlâ agád ni Sawî nang mákita ang dumatíng. + +--_El mismo_, ang sagót n~g sinambít--akó n~gŕ. + +Si Sawî, pagkakita sa taong itó na nagíng sanhî n~g kanyáng +pagkakápalun~gě, ay minsáng dinalaw n~g poót, nan~gunót ang mapalad at +mataás na noó, nanlísik ang dalawáng matá na nápatulad sa dalawáng +apóy, at.... + +--ˇTamád!--ang sigáw na kasing-tunóg n~g kulóg--ˇláyas, láyas sa bahay +ko!... + +Nágulat si Tamád. + +żBakit gayón ang pagkakásalubong sa kanyá n~g dáting magiliw na +katoto? żanó ang nangyari? + +--ˇTamád! ang nárinig pa niyáng ulit ni Sawî--ˇláyas, láyas sa bahay +ko n~gayón dín! + +Si Tamád, pagkaraán n~g sandalîng pagkakápamanghâ, parang kawal na +pinagsaulán n~g ulirat, pagkaraán n~g unang ulán n~g punlông kaáway, +ay patawá at paaglahěng tumanóng: + +--_Chico, chiquito_, żbakit ka nagkakáganyán? + +--Tamád: huwág nang sumagót. Iwan ang báhay ko n~gayón din. + +--ˇBáh, kung akó'y walâng sadyâ sa iyó!... + +--żSadyâ? żanông sadyâ pa ang sinásabi mo? + +--Akó'y pinaparito _niyá_--ang matuling sagót n~g bugaw ni Pati--akó'y +pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalakí ang boses at sakâ minalas +malas ang kanyáng kausap na tila bagá warěng sinúsukat ang kanyáng +m~ga pananalitâ. + +Ang dating namúmulâng mukhâ ni Sawî, noón ay namutlâ. + +żSinóng _niyá_ ang sinásabi ni Tamád? żSi Pati? + +ˇOh, pan~galang walâng kasingtamís, Venus na walâng kasinggandá! + +Nápansín ni Tamád ang ganitóng pagbabago ni Sawî, kayâ't nagpatuloy +n~g pagsasalitâ. + +--Akó'y inutusan _niyá_ rito upáng sabihin sa iyóng ...--at ang patalím +ay untîuntîng ibinaón sa pusň ni Sawî hanggáng sa itó'y dumatíng sa +m~ga sandalîng humin~gî n~g tawad kay Tamád sa kanyáng pagkápabiglâ. + +--Ipagpaumanhín mo, kaibigan, ang aking pagkakámalî: żanóng bilin niyá +ang dalá mo sa akin? + +At buông pananabík na inulit-ulit ang ganitóng tanóng: + +--Ipinagbilin niyá sa akin ang paós at marahang paklí n~g inúusisŕ +--na sabihin ko sa iyóng ikáw raw ay nagmámalakí n~gayón.... + +--ˇNagmamalaki!... + +--Kung nálalaman mo kung gaanong luhŕ, ang itinapon ni Pati n~g dahil +sa m~ga iláng araw na hindî mo pagdalaw sa kanyá.... + +--Luhŕ, lumuhŕ si Pati n~g dahil sa akin? + +--Lumuhŕ n~g dahil sa iyó. Pagkâ't kung dî akó namámalî, ay ... tila, +tila may hináhabol sa iyó. + +--ˇAng _puri_ niyá!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili. + +ˇPuri! ... mainam na puri ang sa isáng talimusák. + +Samantalang si Sawî ay natítigilan sa m~ga ganitóng pag-íisip, si +Tamád, sa kanyáng sarili'y walâng hintô namán n~g kábubulóng: + +--ˇTalagáng _martir_ n~gŕ ang binatáng itó! ˇiláng sun~gay ang na sa +ulo niyá! ˇmahigít pa sa isáng demonio sa impierno! + +Pagkatapos ay hinaráp na pamulî ang kanyáng dinalaw at ang m~ga hulíng +bigkás: + +--Sawî: bukód sa pasabi ni Pati, ay nárito ang isáng sulat niyáng +ipinadádalá sa iyó.... + +At yumao nang walâng liwagliwag. + +Nanabík si Sawî na binuksán ang liham. + +Doó'y nabasa niyá ang sumúsunód: + +Ibon ko: + +_Mag-iisáng linggó na n~gayóng akó'y inúulila mo sa laot n~g m~ga +himutók at pagluhŕ. ˇIsáng linggóng hindî ka mákita, pará sa aki'y +isáng linggóng pagkamatáy n~g Dios!_ + +_żNálimot mo na kayâ ang kulang palad na si Pati? żnálimot mo na kayâ +ang abâng mánanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyáng PURI? żnálimot mo +na kayâ ang m~ga dakilŕng sandalî na dinanas sa kanyáng piling? +żnálimot mo na kayâ ang m~ga dampî n~g labě mong ibinakás sa aking +m~ga pisn~gi, m~ga dampîng hanggá n~gayó'y nararamdamán kong wari'y +nag aalab pa sa apóy n~g pag ibig? żnálimot mo na kayâ ang m~ga +sandalîng sinamyô sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga +suliyáp, sa lambing n~g aking m~ga n~gitî, sa tunóg n~g aking m~ga +halík?_ + +_żNálimot mo na ba?_ + +_żNálimot mo na ba ang gabíng yaón na ikáw ay máhimláy sa m~ga +bisig ko na, minsán, makalawá't maikatlóng AWITIN ang m~ga tagumpáy ni +Kupido? żnálimot mo na ba ang sandalîng yaón na iyóng isinimsim sa +m~ga labě ko n~g walâng kasingtamís na pulňt n~g pag ibig? żnálimot mo +na ba ang m~ga sandalîng yaóng katasin sa m~ga labě ko ang alak na +nakalálasíng ni Kupido?_ + +_żNálimot mo na ba?_ + +_żNálimot mo na ba ang m~ga sandalîng, sa bugsô n~g iyóng nag aapóy na +damdamin ay sinabi mo sa aking: «Pati, ikáw ang pusň ko, ikáw ang +buhay ko, ikáw ang diosa ko»?_ + +_żNásaan ang pagtupád sa m~ga ganitóng pan~gakň?_ + +_ˇAy, Sawî! ˇay, ibon ko! pumarito ka't sa lahát n~g oras ay bukás na +áabutan mo ang haulang nagíng pugad n~g ating m~ga ginintűang +pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alíw!_ + +ANG KALAPATI MO. + + +Si Pati, babaeng walâng káluluwá kundî pawŕng lamán, ay nátutong +magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang itó n~g kanyáng liham, m~ga +karayom na siyáng dumurň at sumigíd sa hayop, sa maban~gis na hayop, +na iníin~gatan in Sawî sa pusň: ang pag-ibig sa kanyá. + +At noó'y isaisáng nagban~gon sa alaala n~g binatŕ ang m~ga gunitâ n~g +nagdaán, parang m~ga patáy na sa tawag n~g Mánunubos ay mulîng +nagsilabás sa hukay n~g libin~gan. + +At ang ganid, ang ganid na alagŕ ni Sawî sa kanyáng pusň, ay minsáng +nagban~gon, uman~gil, pumalág, hanggáng sa si Sawî ay mapatindíg sa +pagkakáupň at ulit na masabing: + +--ˇPati, Pati, papariyanán kitá!... + + + + +=WAKAS=. + + +Hating gabí. + +Madilím, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y isáng mahabŕng +hinin~gá, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kayâ't bawŕ't datnín n~g +kanyáng malakás na hampás ay tumutunóg, umáan~gil na anakě'y +tumátanggáp n~g isáng ubos diíng sampál. + +Mápamayâmayâ'y bundókbundukang usok ang napatanáw sa malayň. + +Makasandalî pa'y bumuhos ang ulán. + +M~ga kulóg na nakabibin~gáw ang dumadagundóng sa lupŕ, at sa lan~git +ay nagháhagarán ang matatalím na lintík na anakě'y m~ga gintông ahas. + +Sa malapad na liwasan n~g Azcárraga, sa oras na itó ay isáng +mahiwagŕng naglálamay ang napamámasíd. + +żSinó siyá? + +żSinóng káluluwŕ ang matapang na naglálamay sa gitnâ n~g ganitóng +sigwá? + +Nagtútumulin sa kanyáng paglakad, tun~gó ang ulo, at walâng +lin~góng-likód. + +N~gayó'y dumáratíng na siyá sa tapát n~g bahay na nátitirik sa gawîng +kaliwâ n~g líwasan. Sa bahay na itó'y walâng tumátanglaw kundî ang +isáng ilaw na kúkutikutitap. + +Hakbánghakbáng na lumun~go sa pintűang noó'y nálalapat pa ang dalawáng +dahon, n~guně't nang siyá'y nálalapit na ay siyáng pagkabukás nitó sa +tawag n~g isáng nakatalukbóng na itím. + +At isáng mukhâ ang sumilip doón, mukhâng babae, ˇang mukhâ ni Pati! + +--żPumarito pa kayâ?--ang tanóng sa mánanayáw n~g aninong tumawag sa +pintô. + +--Hindî na; marahil ay hindî, pagkâ't umúulán. Tumulóy ka. + +Ang pinagsabihan n~g ganitó ay túluyang pumasok sa loób. + +Samantalŕ, ang naiwan sa labás, ang unang násumpun~gán natin sa haráp +n~g ganitóng námasdán, ay minsáng napakagát-labě at ang nagn~gán~galit +na turing: + +--ˇOh, tila dinadayŕ akó! + +At sandalîng natigilan na áandáp-andáp ang loób. + +żSinó ang kanyáng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kanyáng tayô, +kilos at pan~gan~gatawan ... ˇDinádáyŕ akó! ˇˇdinayŕ akó!! Pati, Pati, +magbabayad ka, pagka nagkátaóng napatunayan ko ang aking panibughô! + +At ipinatulóy ang kanyáng paglakad: sandalîng tumigil sa labás n~g +pintűang pinasukan n~g unang nákita na natin, at pagdatíng doón ay +marahang nakimatyág. Walâ, walá siyáng máriníg. + +Minsáng itinulak ang pintűan, patakbóng pumasok sa loób, at hálos sa +isáng lundág lamang ay dumatíng sa itaás n~g bahay. + +Nang naroroón na'y isáng káluskusan sa may dakong silíd ang kanyáng +náhiwatigan. + +--żSinó ang nag-uusap na naririníg ko? + +ˇTinig ni Pati ang isá at ang isá ay tinig lalaki! + +--ˇN~gitn~git n~g Dios! ... ˇtinátaksíl akó! ˇˇtinátaksíl akó!! +ˇˇˇtinátaksíl akó!!!... + +Ang katulad n~g isáng balíw na labnót ang buhók, nagaalab ang +dalawáng-matá, na pumasok sa loób n~g silíd. + +ˇOh, kataksilán!... + +--ˇSi Pati, sa piling ni Tamád! + +Si Sawî (na dî iba't kundî itó ang dumatíng) sa haráp n~g gayóng +pag-yurak sa kanyáng dan~gál ay biglâng dinatnán n~g isáng dilím n~g +tin~gín. + +Lumapit sa dalawá na bumubugá n~g apóy ang panin~gín, nanínindíg ang +m~ga balahibong animo'y maliliít na pakňng nagtimň sa kanyáng balát, +at bágo nilurhán sa mukhâ si Pati, nilurhán sa mukhâ si Tamád, at si +Pati at si Tamád ay kapuwŕng pinisíl sa liíg n~g tigisáng kamáy. + +--żDios ko?--ang panabáy na sambit n~g m~ga sinakál. + +Noón ay minsáng nabuksan ang m~ga labě ni Sawî, m~ga laběng +nagdúrugűan pa sa baón n~g n~gipin, at ang matunóg na sigáw sa lalaki: + +--ˇImbíl!... + +At sa babae'y + +--ˇMagdarayŕ!... + +Si Pati'y hindî nakahuma. + +Si Tamád, na warě'y nadaráng sa alab n~g poót ni Sawî, ay umambâng +tátakbó. + +N~guně't, ang malalaking dalirě n~g binatŕ ay lumatay noón sa mukhâ +n~g bugaw: + +--ˇAnák ni Lusiper! żIbig mong tumanan? ˇAh, duwág! + +--ˇPatawad!... + +--ˇPatawad! ... żpatawarin kitá pagkatapos dumhán ang pagkatao ko? +żpatawarin kitá pagkatapos na akó'y maibulíd sa impierno, pagkatapos +na akó'y matuksó, at akó'y malinláng? + +--Hindî na.... + +--Hindî na ... żhindî na, pagkatapos na akó'y masipsipán n~g katás, +pagkatapos na akó'y maghirap, pagkatapos na akó'y mainís sa kandun~gan +n~g babaeng itó?--at sabay itinurň si Pati, na noó'y nan~gan~gatál sa +takót. + +--At ikáw--ang pihit dito--na nagíng dahil n~g aking m~ga kasawîang +dinanas; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa m~ga dating +kaibigan; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa amá't iná, +n~g pagbawî sa akin n~g kaniláng pagmamahál; żnasaán ang pusň mo upáng +akó'y gantihín n~g ganitóng kataksilán? żMainam na bayad sa pilak ko +na iyóng nilusaw; mainam na bayad sa dugô ko na iyóng ininóm! + +Si Pati ay nan~gín~giníg na sumagót: + +--ˇPatawarin!... + +--żNálalaman mo, Pati--ang patulóy ni Sawî--nálalaman mo kung gaano +ang nagíng halagá n~g pag-ibig ko sa iyó? Pilak, maraming pilak ... +gintô, gintóng dakótdakót. Gintô't pilak na bawŕ't piraso'y +nagkákahulugán n~g isáng sarong pawis, isáng sarong dugô n~g aking +m~ga banál na magulang. + +--żAt ang pan~galan ko--ang dugtóng na hálos mahirin sa nag úunaháng +piglás n~g m~ga salitâ--ang aking pan~galang n~gayó'y siyáng +hantun~gan n~g lahát nang pulŕ, n~gayó'y isáng sukal na +kinaririmariman n~g lahát nang bibíg, paris n~g pagkarimarim sa isáng +pusalě, sa isáng tambakan n~g mabahňng yagít? żsaan mo inilagáy ang +pagkatao ko? + +Si Pati'y hindî sumasagót. + +Nagpatuloy si Sawî: + +--ˇAh, n~gayó'y lúbusan nang pinaníniwalŕan ko ang sabi n~g m~ga +páhayagáng sa m~ga _palaisdâan_ (bahay-sáyawan) na nilalan~guyán mo ay +walâng ibáng nápapansíng kundî pawŕng isdâng kapak, isdâng pawŕng +kintáb n~g kaliskís ang námamalas sa labás, bago'y pawŕng burak ang +lamán n~g loób! + +--ˇSawî, patawad ... akó'y walâng sala! + +--ˇWalâng sala! ...--at gumuhit noón sa gunitâ ni Sawî ang m~ga +pamamaraáng ginawâ sa kanyá n~g mánanayaw, ang unang pagtatagpô nilá +sa isáng handâan, ang pagkakádalaw niyá sa bahay-sáyawan, ang m~ga +kasinun~galin~gang sinabi sa kanyá ni Tamád tungkól sa kabuhayan n~g +babaeng itó, ang lahát n~g yaón ay napagkurň niyáng pawáng laláng +lamang na iniumang sa kanyá, upáng siyá, tagálalawigang walâng +kamalayán sa buhay-Maynilŕ, ay magiliw na pumasok sa lambát ni Pati, +na gaya n~g isáng isdâ sa pabahay n~g baklád. + +At lalň pang nag-alab ang kanyáng damdamin, lalň pang nag-ulol ang +kanyáng poót; kayâ't sa isáng pag-lalahň n~g isip ay minsáng dinaklót +si Pati sa kanyáng gulónggulóng buhók, at ang tanóng dito sa buháy na +tinig: + +--żWalâ kang sala, ang sabi mo? + +--Walâ, walâng walâ. + +--żAt bakit, bakit walâ kang kasalanan sa aking pagkakapŕlun~gi? + +Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at hálos pabulóng na sumagót. + +--Pagkâ't alám mo nang akó'y MÁNANAYAW.... + + + * * * * * + +BAGONG PARE + +NOBELANG TAGALOG + +NI + +Ros. Almario + +KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN + + * * * * * + +"Pinatatawad Kitá!..." + +Nobelang Tagalog na ipinagbibilíng kasalukuyan sa lahát n~g Librería +dito sa Maynilŕ, sa halagáng Isáng Peseta. + +Maykatha: MATANGLAWIN. + + * * * * * + +Huling Habilin + +(NOBELANG TAGALOG) + +KATHA NI + +Maximino de los Reyes. + +Ipinagbibilí sa lahát n~g Librería buhat sa unang araw n~g Juliong +papasok, 1910. + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW *** + +***** This file should be named 14794-8.txt or 14794-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/4/7/9/14794/ + +Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders. +Produced from page scans provided by University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |