initial commit of ebook 14794HEADmain

15 files changed, 7230 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/14794-0.txt b/14794-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..e360c0f
--- /dev/null
+++ b/14794-0.txt
@@ -0,0 +1,1329 @@
+*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 ***
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+Ros. Almario
+
+ANG MÁNANAYAW
+
+Aklatang Bayan I Aklát
+
+Limbagan at Litograpía
+
+NI
+
+JUAN FAJARDO
+
+Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz.
+
+MAYNILA--1910
+
+
+
+ANG MÁNANAYAW
+
+Ros. Almario
+
+UNANG PAGKALIMBAG
+
+MAYNILA
+
+=LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO
+
+Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz
+
+1910.=
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+=Aklatang Bayan.=
+
+
+_Sa gitnâ n~g masinsíng úlap na sa kasalukuya'y bumábalot sa maynós na
+lan~git n~g Lahíng Tagalog, ang «Aklatang Bayan» ay lumabás_.
+
+_¿Layon? Iisáng iisá: makipamuhay, ibig sabihi'y makilaban pagkâ't ang
+pakikipamuhay ay isáng ganáp na pakikitunggalí, isáng lubós at walâng
+humpáy na pakikibaka_.
+
+_At makikibaka kamí laban sa masasamâng hilig, m~ga ugali't paniwalà,
+magíng tungkól sa polítika, magíng sa relihión at gayón sa karaniwang
+pamumúhay; yamang ang m~ga bagay na itó'y siyáng m~ga haliging dapat
+kásaligan n~g alín mang bayan: tatlóng lakás na siyáng bumúbuó n~g
+káluluwá n~g alín mang lahì_.
+
+_At upáng malubós ang pagpapakilala n~g adhikâng itó sa aming
+man~gagiging, mangbabasa, kung sakalì, n~gayón pa'y malugód na't
+magalang na ipinatátalastás namin sa kanïlá ang m~ga aklát na sa
+kasalukuya'y niyáyarì sa loób n~g Aklatang itó_:
+
+=Ang Mánanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang Sakim, Bagòng
+Parì at ibá't ibá pa.=
+
+_Pan~ganay na anák n~g Aklatang itó «Ang Mánanayaw», na n~gayó'y
+bagong kalúluwál pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. Kulang sa katás
+marahil, marahil ay gayón din sa lusóg n~g pan~gan~gatawán, bigláw na
+bun~ga palibhasà n~g isáng panitik na salát sa ilaw n~g talino at
+dahóp sa yaman n~g pananalitâ_.
+
+_Magsísitulong sa aklatang itó ang m~ga katoto ko't kaadhikâng
+Faustino Aguilar, namámatnugot sa TALIBA, Carlos Ronquillo,
+punòng-mánunulat sa náturan ding páhayagán at m~ga ibá pang gurò n~g
+panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay magsásabog,
+hanggáng sa lalòng lihim na pook n~g Katagalugan, n~g makákaya niláng
+pangliwanag na ilaw sa m~ga kalahìng nan~gan~gailan~gan nitó_.
+
+=Ros. Almario,=
+
+_Taga-pamahalà n~g Aklatang Bayan_.
+
+_Maynilà, 30 V-1910_.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Ang Mánanayaw.
+
+Jóvenes qué estais bailando, al infierno vais saltando.
+
+
+=SIMULA=
+
+_Pati_: Mánanayaw. Alan~ganing tindíg; ni mababà ni mataas; katawáng
+malusóg, makatás, sariwà; m~ga matáng malalaki't bugháw, dalawáng
+bintanàng pinanúnun~gawan n~g isáng káluluwáng nag-iinit, nag-aalab sa
+nin~gas n~g apóy n~g isáng damdaming batis na dinádaluyan n~g alíw,
+_alíw n~g sandalî_ na nakalúlunod, nakaíinís at nakamámatáy sa bawà't
+káluluwáng maligò sa kanyá.
+
+_Sawî_: Túbong lalawigan, binatàng nag-aaral sa Maynilà. Buhat sa
+mabuting lipì, angkán n~g m~ga mayaman, si Sawî ay isáng binatàng
+lumakí sa lilim n~g pananaganà: kimî, mahihiyâin, ugalìng babae, si
+Sawî ay hindî kaparis n~g m~ga binatàng walâng ibáng minimithîmithi
+kundî ang mátulad sa isáng paróparó, sa isáng bubuyog, na tuwîna'y
+hanap ang m~ga bulaklák, upáng simsimín ang kaniláng ban~gó,
+
+_Tamád_: Isáng hampás-lupà, isáng hampas-bató, na gaya n~g tawag sa
+kanyá n~g madlâ. Ulila sa amá't ulila, sa iná. Walâng asawa, ni anák,
+ni kapatid, ni kamaganakan kungdî ... si «Ligaya»; ligayang pará sa
+kanyá'y hindî natatagpô sa alín mang dako, sa alín mang poók, máliban
+sa m~ga bilyar, sabun~gán, pangginggihan, bahay-sáyawan at m~ga
+bun~gan~gà n~g impierno na sa bálana'y laging nakaumang.
+
+--Tamád, ¿kumusta ang _ibon_?
+
+--Mabuti, Pati, maamò na n~gayón.
+
+--¿Handâng pumasok sa kulun~gán?
+
+--¡Oh, walâng pagsalang hindî siyá pápasok!
+
+--¿Anó ang sabisabi niyá sa iyó tungkól sa akin?
+
+Paris din n~g m~ga unang salitâ na náiukol ko sa iyó nang tayo'y unang
+magkátagpô sa isáng handáan: na, ikáw ay magandáng katulad ni _Venus_,
+paris n~g Talà sa umaga. ¡Umiibig na sa iyó! Maáasahang siyá'y bihag
+mo na....
+
+Binuksán ni Pati ang kanyáng dalawáng labì na nagpúpulahan upáng
+paraanín ang isáng matunóg na halakhák.
+
+--_Con qué_, umiibig na sa akin, há?
+
+--At pagháhanapin ka mámayâ.
+
+--¿Saán? ¿saan mo akó itinurò?
+
+--Sa bahay-sáyawan.
+
+--Sa makatwíd palá ay nálalaman nang akó'y mánanayaw? ¿at anó ang sabi
+sa iyó? ¿hindî ba niyá nábabasa ang m~ga páhayagáng, hindî miminsan at
+mámakalawáng nagsásabog diyán n~g m~ga balitàng diumanó'y hindî m~ga
+babae ang m~ga mánanayaw sa «suscrición» kundî isáng tungkós na m~ga
+talimusák?
+
+--_Medio ... medio_ sinabi niyá sa akin ang ganyán; n~gunì't tinugón
+ko siyáng ang gayóng balità'y mangyáyaring magkátotoó, kung minsán, at
+mangyayari rin namáng hindî, «Si Pati»--ang wikà ko sa kanyá,--«iyóng
+dalagang ipinakilala ko sa iyó sa handâang dinaluhán natin ay isáng
+matibay na saksí n~g katotohanang ang isáng magandáng perlas ay
+mangyáyaring mápaliblíb sa gitnâ n~g burak....»
+
+At tumigil sandalî ang nagsásalita upáng lumagók n~g laway at
+magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga ganitóng pan~gun~gusap:
+
+--At si Sawî (ang ibong pinagúusapan nilá)--ay naniwalà namáng ikáw ay
+isáng «magandáng perlas», isáng dalagang mahinhín, may puri,
+maran~gal....
+
+--¿At hindî na itinanóng kung bakit akó nápapasok sa bahay-sáyawan?
+
+--Itinanóng ¿bakit hindî? n~gunì't ang dilà ni Tamád, ang dilà n~g
+bugaw mong si Tamád, ay nang m~ga sandalîng yaó'y lumikhâ n~g m~ga
+pan~garap na sa kanyáng bibíg ay larawang mistulà n~g katotohanan,
+katotohanang nákita, sinaksihán n~g kanyáng tin~gín. At sinabi ko sa
+kanyáng hálos maagnás ang luhà ko: ¡Oh, Sawî, kung nálalaman mo ang
+buông kasaysayan ni Pati, n~g magandáng Pati, na hináhan~gàan mo
+n~gayón, ay dî sásalang siyá'y málalarawan sa m~ga balintatáw n~g m~ga
+matá mo na katulad n~g isáng banál na babae, n~g isáng ulirán n~g
+kadalagahan. Pagkâ't siyá, ang habol ko pa, ay isáng ulilàng dumanas
+n~g dî gágaanong kasawîan sa buhay, nagíng magpapalimos, nagíng
+manghihin~gì, at nang ayaw nang lawitán n~g awà n~g m~ga tinátawagan
+ay napilitang pumasok na alilà, ipinagbilí ang lakás sa isáng mayaman
+... dapuwà't....
+
+--¿Anó pa?
+
+--Ang mayaman, ang dugtong ko, sa haráp n~g walâng kaagáw na dilág ni
+Pati, ay nagnasàng paslan~gín ang kanyáng dan~gál.
+
+--¡Paslan~gín! Mainam kang magtátatahítahî n~g kasinun~galin~gan. ¿At
+anó pa ang aking ginawâ?
+
+--Na ikáw ay tumutol sa gayóng karumíng adhikâ.
+
+--¿At pagkatapos?
+
+--Nilisan mo ang bahay na pinaglílingkurán upáng pumasok sa
+pagkamánanayaw.
+
+--Samakatwíd, ang tapos ni Pati, pará kay Sawî, akó'y isáng banál na
+babae, isáng ulilànginapí n~g Palad, nagíng magpapalimos,
+manghihin~gì, alilà, alipin, sa madalîng sabi; at dahil sa
+pagtatanggól n~g puri ko'y iniwan ang bahay n~g mayaman, upáng pumasok
+... ¿gayón n~ga ba?
+
+--Ganiyán n~ga.
+
+¡Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga kasinun~galin~gan, bago
+makalabás sa bibíg n~g m~ga nagsísinun~galíng, ay magíng apóy muna...!
+
+Si Pati, pará sa ating nakakakilala sa kanyá, ay isáng isdâng kapak,
+na sa labás ay walâng ibáng ipinatátanáw kundî ang kintáb n~g
+kaliskís, bago sa loób ay walâng ibáng madádamá kundî ang mabahòng
+burak. Siyá'y hindî lamang kirí, hindî lamang salawahan; higít sa
+kirí't salawahan, si Páti ay isáng tunay na salarín, isáng mangbibitay
+n~g m~ga káluluwáng nahúhulog sa kanyáng kandun~gan.
+
+Batà pa lamang, hálos bagong sumísiból pa lamang, si Pati'y
+pinagkatakután na n~g m~ga binatà sa kaniláng pook. ¡Bakit hindî, sa,
+bálana'y sinagután n~g óo, bálana'y pinan~gakuan, bálana'y sinumpâan;
+m~ga pan~gakò at sumpâng bawà't isá'y pinatítibayan sa pamamagitan n~g
+isáng sanlâ, n~g isáng lágak, na hindî na mabábawì kailán man!
+
+N~gunì't ... nagsasalitâ na namán si Tamád; pakinggán natin:
+
+--Pati--aniya--mamayâ'y hindî sásalang dádalhín ko sa iyó ang ibon.
+
+--Dáratíng kayóng handâ na ang haula.
+
+At naghiwaláy ang dalawá.
+
+
+
+
+II.
+
+
+--¿ ... ?
+
+--¡ ... !
+
+At nároón na silá sa unang baytáng n~g hagdanang patun~go sa bayan ni
+Plutón: sa bahay-sáyawan. Náuuná si Tamád, ang tuksó, at si Sawî ay
+sumúsunód sa dako niyáng hulihán.
+
+Ang _Templo_ n~g masayáng diosa _Terpsícore_, nang m~ga sandalîng yaón
+ay maitútulad sa isáng Hardín n~g Kaligayahan: doón at dito'y walâng
+námamalas ang tin~gín kundî ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong Adán,
+doón at dito'y nagsabog ang m~ga bulaklák, nagsalisalimbayan ang m~ga
+paroparó.
+
+Pagdatíng na pagdatíng n~g magkasamang si Sawî't si Tamád sa
+bahay-sáyawan, si Páti, na nag-aantáy na sa kanilá ay malugód na
+sumalubong at nakan~gitî, nakatawang bumati sa kanilá:
+
+Nan~gáligaw kayó rito....
+
+Si Sawî'y hindî tumugón. Ang m~ga salitâ ni Pati, ang m~ga bigkás na
+yaóng mandi'y pinulután sa tatamís, ay isáisáng sumapit sa pusò n~g
+natítigilang binatà. ¡Anóng gandá ni Pati nang m~ga sandalîng yaón!
+
+Sa loób n~g kanyáng damít na nan~gán~ganinag sa dalang, sa malas ni
+Sawî ay siyá ang nákita ni Flammarión sa kanyáng pan~garap: taong ilaw
+ang pinakalamán, at ang m~ga kamáy ay dalawáng bagwís.
+
+Si Tamád, na nakákita sa ganitóng pagkakápatigil n~g kanyáng kasama,
+ay kumindát n~g isá kay Pati at lihim na itinurò yaón: «¡Talagáng
+_torpe_ n~gâ!»
+
+Noo'y isáng hudyát n~g tugtugin ang náriníg:
+
+--¡Bals!--ang panabáy na turing n~g m~ga naíiníp na m~ga mánanayaw.
+
+At umugong ang malakíng _salón_ sa kiskís n~g m~ga sapatos.
+
+Si Pati na nálalayô na sa dalawáng magkasama, pagsisimulâ n~g sáyawan
+ay mulîng lumapit kay Sawî:
+
+¿Ibig pô ninyóng sumayáw?--ang magiliw na tanóng.
+
+--Hindî pô ... bahala na pô ... mámayâ na pô kung sakali.--At tumindíg
+na tila nainitan sa pagkakáupô; dinukot ang panyô sa bulsá at pinahid
+ang pawis na sa noó'y butílbutíl na sumísipót.
+
+--¡Mahíhiyâin pa ang tunggák! ang naibulóng tulóy n~g magandáng
+mánanayaw. At tinalikdán ang binatà na hálos padabóg. Tila nagálit sa
+gayóng pagtanggí n~g inanyayahan.
+
+Ang gayón ay náhalatâ ni Sawî, kayâ't paanás na násabi sa sarili, nang
+siyá'y naúupô na:
+
+--¡Bakà nagalit ah!...
+
+At lalòng nag-ulol pa ang ganitóng pan~gan~gambá n~g binatà, nang
+mákitang si Pati ay kinúkuha na n~g isáng makisig na _bailarín_:
+
+--¡Sayang at hindî ko siyá napairugan!
+
+¿Sinóng lalaki ang kumuha sa kanyáng magandáng mánanayaw?
+
+¿Katipán na kayâ niyá?
+
+¿Kasintahan na kayâ?
+
+M~ga ganitóng pag-iisip ang gumuguhit sa gunitâ n~g binatà, nang sa
+súsugat sa kanyáng pandiníg ang tanóng ni Tamád.
+
+¿Bakit hindî ka sumayáw? At hindî na binigyáng panahón na ang inusisà
+ang makasagót pa, at si Tamád ay nagpatuloy sa kanyáng pagtuksó:
+
+--¿Naníniwalà ka bang sa m~ga bahay-sáyawan ay walâng dumádaló kundî
+ang m~ga taong walâng kabuluhán?
+
+--Hindî sa gayón, katoto....
+
+--¿Naníniwalà ka ba--ang ulit ni Tamád--na sa m~ga bahay-sáyawan ay
+walâng ibáng dumádayo kundî ang m~ga hampás n~g Dios na nagkalat
+diyán? Ah, nagkakámalî ang m~ga may ganitóng paniwalà, at saksíng
+matibay n~g kamalìang itó ay ang nakikita mo n~gayón, kaibigang Sawî.
+Ang ginoóng iyáng kasayáw ni Pati ay isáng abogadong kilalá sa m~ga
+pook na itó n~g Maynilà ... ang ginoóng yaón--at itinurò ang isáng
+umíikit na kayapós namán n~g isáng babaeng habâan ang mukhâ at singkít
+ang matá ang ginoóng yaón ay isáng _farmaceútico_; at itó, itóng
+nagdáraán n~gayón sa tabí natin na may kawíng pang bulaklák sa tapat
+n~g dibdíb, ay isáng mayamang mán~gan~galakál....
+
+Anó pa't ang lahát n~g m~ga nároón ay isáisáng ipinakilala ni Tamád
+kay Sawî: may m~ga _estudiante de derecho_, m~ga nag áaral n~g
+_medicina_, m~ga mán~gan~galakál, m~ga polítikó, at m~ga ibá pang
+«pag-asa n~g Bayan,» wikà n~gà n~g Dakilàng Bayani n~g Lahì.
+
+N~gunì't ang m~ga ganitóng pagpapakilala ni Tamád ay hindî warì pansín
+n~g kanyáng kinákausap, pagkâ't itó, pagkatapos niyáng humintô, ay
+walâng ibáng náisagót kundî:
+
+¿Sinó ang kasayáw ni Pati?
+
+Ang ganitóng pagwawalâng bahalà n~g kanyáng kaniíg ay hindî ikinapoót
+ni Tamád. ¡Bagkús ikinagalák pa n~gà! Náhalatâ niyáng sa pusò ni
+Sawî, nang m~ga sandalîng yaón, ay walâ nang ibáng nagsísikíp kundî
+ang larawan n~g kanyáng _kandidata_, at walâ nang ibáng naririníg ni
+nakikitang anó pa man ang binatà kundî ang mahinàng sagitsít n~g
+sapatos ni Pati sa tablá n~g _salón_ at ang kanyáng mapanghalinang
+tindíg.
+
+Si Sawî, pusòng lagìng tikóm sa hibò n~g pagkakásala, n~gayó'y
+untî-untîng nabúbuksán sa tawag n~g isáng bagong damdamin, damdaming
+aywán niyá kung anó, datapwà't nálalaman niyá, óo, na ang damdaming
+yaó'y walâng pinag-iwan sa bagang nagbíbigáy init sa isáng kaldera,
+apóy na gumigising sa dating tulóg at nagbíbigáy siglá sa dating
+malamíg na pusò.
+
+Ang bulaklák na noóng una'y takót sa halík n~g araw, n~gayó'y
+bumúbukád sa hagibis n~g bagyó.
+
+Samantalàng ang m~ga pareha'y nagsalísalimbay, sa gitnâ n~g _salón_;
+samantalàng ang m~ga pareha'y walâng hintô n~g bulun~gan, kálabitan,
+kindatan, kúrutan, at kung minsá'y ang pálitan n~g matatamís na
+salitâ; si Sawî, sa luklukang kinarórooná'y walâng ibáng iníisip-isip
+kundî kung «paano ang paraang dapat niyáng gamitin upáng maparating sa
+taya n~g mapanghalinang _binibini_ ang m~ga itinítibók n~g kanyáng
+káluluwá.»
+
+--Tamád ang pamulîng tawag sa katabí--ibig kong akó'y pagtapatán mo:
+¿anó ang tunay na kalágayan ni Pati? ¿Dalaga ó may asawa? ¿malayà ó
+may katipán?
+
+--¿Nálimutan mo na ba ang maliksíng tugón n~g tinanóng ang m~ga isinagót
+ko sa iyó noóng unang tayo'y magkásama hinggíl din sa m~ga ganyán mong
+pag-uusisà?
+
+--Marahil ... ¿anó ba ang sinabi mo sa akin noón?
+
+--Sinabi ko sa iyóng si Pati'y dalaga at walâng asawa, malayà at
+walâng katipán.
+
+--Samakatwíd....
+
+--Samakatwíd ang agád na habol ni Tamád--samakatwíd si Pati ay
+malayà, malayàng tulad n~g isáng isdâ sa tubig, n~g isáng paróparó sa
+halamanan, n~g ibon sa alapaap.
+
+--Kung siyá kayâ'y pag-alayan ko....
+
+Náhalatâ ni Tamád ang tun~go n~g, ganitóng pananalitâ ni Sawî; kayâ't
+hindî na inantáy na matapos pa at matuling sumagót:
+
+--¿Bakit hindî? ¿bakit hindî mangyáyaring siyá'y pag-alayan n~g
+pag-ibig? ¿Hindî ba't ikáw ay isáng binatà, at siyá'y isáng dalaga?
+¿Hindî ba't ikáw ay isáng makisig na bagong-tao at siyá'y isáng
+magandáng binibini? ¿Bakit hindî...?
+
+--Katotong Tamád, tila mandín biníbirò mo akó.
+
+--¿Binibirò kitá? Hindî ko pa sinásabing lahát sa iyó ang m~ga
+nálalaman ko tungkól sa babaeng iyán, pagkâ't nan~gán~gambá n~gâ akóng
+bakâ ka malulà....
+
+--¿Malulà?
+
+--Kung sabihin ko sa iyóng si Pati ay tila ... tila....
+
+--¿Tila anó?
+
+--Tila nagkákagustó sa iyó....
+
+--¡Nagkákagustó! ... ¿Diyatà? ¿diyatà't si Pati'y nagkákagustó sa
+akin?
+
+--¿At bakit mo namán násabi ang gayón?--ang usisàng may halòng
+pananabík.
+
+--¿Bakit hindî'y sa minámasdán ko ang bawà't kilos niyá?
+
+Noó'y nagkátaóng si Pati'y tumítin~gín kay Sawî. Nápansìn ni Tamád ang
+gayón. Kinalabít ang kanyáng kapulong at ang bigkás na pan~gitî:
+
+--¡Nákita mo na ... dî n~gayón ay tiningnán ka na namán!
+
+--¡Tunay!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili.--¡At, anóng lagtkít na
+sulyáp ang kanyá, anóng lambíng, anóng pagkásarápsaráp!
+
+Natapos ang unang bals.
+
+Sa ikalawáng hudyát n~g tugtugin na nagbalità sa m~ga nároon n~g isáng
+mainam na _two-step_, si Sawî ay hindî na nakatiís:
+
+--¡Ibig kong sumayáw sa kanyá!
+
+At noón dî'y iniwan ang likmûan, madalîng lumapit kay Pati, at ang
+magalang na samò:
+
+--¿Ibig pô ba ninyó akóng paunlakán?
+
+Sa ganitóng katanun~gan n~g binatà, si Pati'y hindî man lamang nagbuká
+n~g bibíg; subalì't pinasagót ang maputî't maliít niyáng kamáy na
+noó'y agád ikinawit sa bisig n~g nag áanyaya.
+
+M~ga matáng sana'y bumasa sa pusòng lalaki, noón pa'y nábanaagan na ni
+Pati ang kanyáng nálalapít na tagumpáy:
+
+--¡Huli na ang ibon, huli na, huli na!--ang magalák na bulóng sa
+sarili.
+
+At nang silá'y sumayáw na ay pinapaglarô n~g gayón na lamang sa kamáy
+n~g kanyáng kayapós, ang maliít at malantík niyáng baywáng.
+
+Si Sawî, sa ganitóng laláng n~g babae, ay untîuntîng nanglíliít na
+animo'y isáng kandilàng naúupós sa hihip n~g han~gin.
+
+At ang makamandág na samyô n~g sampagang kanyáng sinísimsím n~g m~ga
+sandalîng yaón ay hinayhinay nang tumátagós sa kaibuturan n~g kanyáng
+damdamin.
+
+¡Umíibig na siyá ... at umíibig n~g isáng pagíbig na taós, maálab,
+morubdób, na gaya n~g isáng sigâ sa alò n~g han~gin, gaya n~g isáng
+sunog sa buhos n~g gás!
+
+Bawà't n~gitî ni Pati, bawà't sulyáp na panukáw na ipakò sa kanyá, ay
+mariíng tumítimò, bumábaón, sumúsugat sa dibdíb n~g na sa pan~ganib na
+si Sawî, paris n~g pagtimò, pagbaó't pagsugat n~g isáng mahayap na
+palasô.
+
+--Aling Pati--ang kimíng tawag sa kasayáw--kung akó pô kayâ'y pumarito
+gabígabí ay mákakasayáw ko kayó?
+
+--Bakit pô hindî?--ang malambíng namáng tugón n~g tinanóng.
+
+Ang binatà natin, ang _torpeng_ si Sawî, sa ganitóng paoo ni Pati,
+walâng ibáng maisagót kundî isáng banayad na:
+
+--Salamat pô.
+
+At hindî na umimík pang ulî hanggáng sa matapos ang sáyawan. Si
+Simoun, ang kasindak sindák na Simoun sa _Filibusterismo_ ni Rizal,
+pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pintûan n~g _Templo_ ni _Terpsícore_
+ay nagpamalas sa m~ga nan~gín~giníg niyáng labì n~g isáng mapagkutyâng
+n~gitî; at sakâ sinabing:
+
+--_¡Buena está la juventud_!...
+
+
+
+
+III.
+
+
+Si Sawî ay walâ nang pagkásyahán n~g pag-ibig kay Pati.
+
+Bawà't saglít na dumaán, bawà't saglít na yumao, ay isáng palasô na
+namáng umíiwà sa kanyáng dibdíb.
+
+--¡Oh, Pati! ... ¿kailán mo pa málalamang iníibig kitá? ¿kailán mo pa
+málalamang ang pusò ko'y nagíng dambanà na n~g iyóng mahál na larawan?
+¿kailán mo pa málalamang si Sawî'y walâ nang ibáng dinárasáldasál kung
+hindî ang pan~galan mong walâng kasingtamís?
+
+Dilàng kimî, gapós n~g pagpipitagan, si Sawî ay nagtítiís manirá na
+lamang sa m~ga himutók at buntóng-hin~gá. ¿Magtapát kay Pati?
+
+--Kung akó'y halayin? ¿Kung hindî pakinggán ang idáraíng ko? ¿kung
+birùbirùin ang pag-ibig? ¡Ay!...
+
+Dapwà't, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng maáwàing walâng dî
+nilimusán n~g kanyáng pag-ibig, kung natátantô niyáng si Pati ay isáng
+maawàing walâng pinagkaitán n~g kanyáng _habág_, kung natátantô niyáng
+si Pati'y walâng ibáng ináantay-antáy kundî isáng kalabít na lamang,
+ang isáng salitâng sukat maghiwatig n~g kaniyáng, damdamin upáng
+lúbusan nang ipagkatiwalà sa kanyá ang kanyáng káluluwá, ang kanyáng
+katawán; ang m~ga gayóng hinagpís at pag-aálinlan~gan ay hindî na sana
+sumagì sa kanyáng gunitâ.
+
+N~gunì't si Sawî ay isáng _singkí_ pa; kayâ't hindî niyá nálalamang,
+sa Maynilà, ang salitâng «Mánanayaw» ay nákakatugón n~g m~ga salitâng
+«mangdadambóng sa lilim n~g batás», «magnanakaw sa loób n~g bahay.»
+
+Kung nálalaman niyáng sa m~ga bahay-sáyawan ay hindî ginágamit ang
+m~ga salitâ upáng sabihing: «Iníibig kitá,» «ibig kitang kánin» kundî
+sukat na lamang ang m~ga suliyáp, kindát at kalabít, disin si Pati'y
+malaon n~g nagíng kanyá, ó sa matuwí'd at lalòng tumpák na sabi,
+siyá'y nagíng kay Pati.
+
+Bagamán, ang kanyáng m~ga pag hihimutók ay hindî rin lubhâng naglawíg,
+pagkâ't noóng isáng gabíng si Pati'y manaog sa bahay-sáyawan, upáng
+umuwi na sa bahay, ay _nagkapalad_ siyáng mápasama rito, sa _túlong_
+at _awà_ n~g kanyáng kaibigang si Tamád.
+
+--¡Binibining Pati: ang tawag n~g binatà, nang silá'y nagsásarilí na
+sa gitnâ n~g dilím--¿magalit ka pô kayâ kung akó'y may sabihin sa iyó?
+
+--Kung makagágalit pô ... ang tila pabiròng sagót n~g tinanóng.
+
+Si Sawî ay napatigagál.
+
+¿Paáno ang kanyáng gágawin?
+
+¿Saán siyá maglúlusót n~gayón?
+
+¡Natakpán ang bútas na kanyáng ibig paglagusán.
+
+Maláong hindî nakaimík.
+
+Sa haráp n~g ganitóng pangyayari, si Pati ay lihim na nápan~gitî:
+
+--¡Talagáng _singki_ n~gâ!--ang na wikà sa sarili.
+
+Nang hindî pa rin humúhumá ang binatà ay si Pati na rin ang
+_nagabaláng_ maglawít n~g silò.
+
+--Ginoóng Sawî:--ang bun~gad--kung hindî pô akó namámalî ay tila
+nákita ko na kayóng minsán, bago kayó makaratíng sa aming
+pinagsásayawán.
+
+--¿Saán pô?--ang patakáng saló n~g binatà.--¿Sa lalawigan kayâ, sa
+marálitâng lalawigan na aking kinákitaan n~g unang liwanag?
+
+--Hindî pô, dito rin pô sa Maynilà ... aywán ko na pô lamang kung saán
+at kailán; n~gunì't nákita ko na kayó.
+
+--Dakilà pô ang palad ko kung magkakágayón.
+
+--Akó na n~gâ pô lamang yatà ang talagáng abâng-abâ, sapagkâ't nákita
+na'y hindî pa nápansín.
+
+--¡Binibini! ... ¡Binibining Pati! ... ¡Hindî ko kayó nápansín?
+¿Datapuwà't mangyáyaring kayó'y hindî ko mapansín?
+
+--Talagá pông gayón na n~gâ lamang ang nan~gápakaliliít na paris ko.
+
+--¡Napakaliít! ¿Paano pông mangyáyari, na, ang isáng pinaglílingkurán
+ay magíng maliít pa kay sa isáng naglílingkód?
+
+--¿Pinaglílingkurán pô, ang sinabi ninyó?
+
+Umandáp andáp ang pusò ni Sawî at nag-alaalang bakâ siyá ay
+nápapabiglâ na ... n~gunì't, ¡pag asa at lakás n~g loób! Ang
+napagdaanán na'y hindî na dapat pagbalikán. _¡Adelante!_ ang wikà n~gâ
+ni Golfin sa _Marianela_ ni Galdós, _¡adelante, siempre adelante!_
+
+--Opò--ang patibay n~g walâng kagatólgatól ang dilà--pinaglingkurán
+pô, ang aking sinabi.
+
+--¡Pinaglingkurán pô akó! at ¿nino pô?
+
+--A ... a ... akó pô.
+
+Si Pati ay lihim na nátawá.
+
+Si Sawî ay lihim na nan~giníg.
+
+--¡Lumálabis yatà ang kapan~gahasan ko?
+
+At inantáy na sumagót ang dalaga, paris n~g pag-aantáy n~g isáng
+násasakdál sa pasiyá n~g isáng hukóm.
+
+Ang palad ni Sawî, nang m~ga sandalîng yaòn, ay nábibitin sa m~ga labì
+ni Pati. ¿Anó ang itútugón sa kanyá? ¿Oo? ¡Oh, lan~gít! ... ¿Hindî?
+¡Oh, kamátayan!
+
+Si Pati, matapos mapindót ang sikmurà na sumásakitsakít din dáhil sa
+pinípigilang pagtawa, ay bumigkás n~g ganitó:
+
+--Ginoóng Sawî: ¿kinúkutyâ mo pô yatà akó?
+
+--¡Hindî pô; túnay na túnay pô ang aking sinabi. ¡Oh, kung
+mangyayáring mabuksán ang aking pusò!...
+
+Patuloy ang kaniláng pag-uúsap.
+
+Mulâ sa malayò, sa isáng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~gín
+ang isáng anakì'y búndók na kakulay n~g usok, ang úlap, ang makapal na
+úlap, sugò n~g nagbábantâng ulán.
+
+Noón, ang m~ga naglálakád ay kasalukuyang dumáratíng na sa tapat n~g
+isáng _accesoria_ na nátitirik dakòng kaliwâ n~g maluwáng na
+lansan~gan n~g Azcárraga.
+
+--Umakyát pô muna kayó--ang anyaya ni Pati sa binatà--maaga pa pô
+namán.
+
+¡Maaga pa!
+
+¿Maaga pa ang sabi n~g babaeng yaón, gayóng magíikaisá na sa
+hatinggabí?
+
+¡Ibáng-ibá n~gâ namán ang m~ga babaeng Maynilà kay sa m~ga babaeng
+lalawigan! ...--ang náibulóng tulóy sa dî masiyaháng pagtataká sa
+gayóng náriníg.
+
+Gayón man ay sinagót din n~g isáng taós na pasasalamat ang
+nag-áanyaya. At umakmâng tâtalikód na upáng umuwî sa kanyáng bahay;
+dátapwà't ¡pagkakátaón! noó'y bumubos ang ulán.
+
+Isáng mapagtagumpáy na n~gitî, ang namulaklák sa m~ga labì ni Pati:
+
+--¡Talagáng másisilò na ang ibon!
+
+At mulî't mulîng inanyayahan ang binatà hanggáng sa itó'y matapos sa
+pagpapahinuhod:
+
+--Yamang tulot mo pô ...--ang marahang sagót na bábahagyâ nang
+náriníg ni Pati.
+
+Unang umakyát si Pati. Sa likurán niyá'y sumunód si Sawî.
+
+Sa itaás n~g bahay, ang unang napansín ni Sawî ay ang maayos na m~ga
+palamuting doón ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagpápan~gagáw sa
+inam, ang m~ga larawan, _paisaje_, at m~ga ibá pang sukat makaalíw sa
+tin~gín.
+
+Isáng batàng paslít ang dinatnán nilá sa bahay na itó, na, utusán ni
+Pati.
+
+--Bulilít--ang tawag n~g may bahay sa alilà, pagdatíng sa hulíng
+baytáng sa itaás--bigyán mo n~g silya ang tao.
+
+Ang inutusa'y maliksíng tumupád.
+
+Naupô si Sawî; at ang batà ay nawalâ sa kanyáng haráp.
+
+Si Pati, samantalang pinagkúkurús n~g binatà ang dalawá niyáng kamáy
+sa pagkakaupô, ay pumasok sa silíd n~g bahay upáng ayusin ang kanyáng
+buhók na naguló sa bahay-sáyawan, at nang mulîng mapulbusán ang
+mukháng noó'y humúhulas sa agos nang pawis.
+
+At bago lumabás ulî ay makailán munang binikásbikasan ang kanyáng
+bihis at itinanóngtanóng sa sarili kung ang ayos niyáng yaó'y sapát
+nang makapagpalundág n~g isáng pusò sa kanyáng kinalálagyán. At nang
+tila nasiyahán na ang loób ay sakâ pa lamang naupô sa isáng luklukang
+may gadipá lamang ang layô sa kanyáng panauhin.
+
+¡Anóng pagkâgandágandá ni Pati noón sa malas ni Sawî!
+
+--¡Oh--ang nawikà tulóy--magíng si San Pedro man na panót ang tuktók,
+magíng si San Juang mapun~gay ang matá't magíng si San Pascual na
+maamò ang mukhâ, sa haráp n~g ganitóng dilág ay sápilitáng mabúbuyó sa
+pagkakásal!
+
+¡At siyá, siyá pa n~gâ bang isáng hamak na tao lamang ang hindî
+matuksó?...
+
+--Pati! ¡aling Pati! ... ang sunódsunód na tawag na kasabáy n~g
+pan~gin~giníg n~g boông katawán.
+
+Ang tinawag ay hindî sumásagót. N~gunì't nápapan~gitî n~g lihim,
+pagkâ't noón ay nahalatâ niyáng ang makamandág na init n~g kanyáng
+katawán ay tumátaláb na sa pusò ni Sawî.
+
+At si Pati ay lumapítlapít pa sa kanyáng kausap, at nakatawa,
+nakasulyáp na sakdál n~g saráp.
+
+Si Sawî ay lalòng nan~giníg.
+
+Si Pati ay lalò pang lumapit sa kanyá, lalò pang nilambin~gan ang
+n~gitî, lalò pang pinun~gayan ang suliyáp.
+
+Ibig nang tumakbó si Sawî, ibig nang sumigáw, ibig nang tumakas, upáng
+makailag sa tuksó.
+
+¡Daráng na daráng na sa init!
+
+N~gunìt noó'y siyáng pagdampî sa kanyáng kamáy n~g nagpúputia't m~ga
+tabas kandilàng dalirì ni Pati, at kasunód ang magiliw na usisà:
+
+--¿Anó pô ang dináramdám ninyó? ¡nanglálamíg kayó!
+
+--Opò ... opò ... nanglálamíg n~gâ pô.
+
+At sabáy nagtindíg sa pagkakáupô, ibunukás ang dalawâng bisig at
+iginapos sa liíg ni Pati, at ang samòng namámasag ang tinig:
+
+--¡Pati, Pati, patawarin akó...!
+
+
+
+
+IV.
+
+
+Mulâ nang unang gabí na kanyáng pagsamyô nang layaw sa kandun~gan n~g
+magandáng Pati, si Sawî ay nanumpâan nang magíng isá sa lalòng masikap
+na kampón n~g _diosa_ Terpsícore.
+
+Siyá'y isáng pusakál nang mánanayaw.
+
+Ang m~ga aklát na dati niyáng kaulayaw pagdatíng n~g gabí, n~gayó'y
+siyáng m~ga matalik niyáng kaaway.
+
+¡Ni isáng sulyáp man, ni isáng saglít pang pakikiníg sa kanilá!...
+
+Ang lahát nang kanyáng panahón ay lúbusang ipanaubayà na sa m~ga alíw
+n~g sandalî.
+
+At ang kanyáng káluluwá, parang isáng katawáng kulang at salát sa
+pagkain, untîuntî nang nanunsiyami, untîuntî nang nalúluoy, untîuntî
+nang naíinís sa dilím na noó'y bumábalot sa kanyáng maulap na lan~git.
+
+At mulà noó'y walâ nang ibáng pinan~gápan~garáp kundî magpakalasíng sa
+paglagók sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at mapupulâng labì n~g
+kanyáng marilág na Pati.
+
+Si Pati, pará sa kanyá'y siyá nang lahát: pag-asa, ligaya, pag-ibig,
+kaluwalhatìan....
+
+¡Oh, ang makamandág na binhî, ang pag-ibig sa isáng salaríng katulad
+ni Pati, ay lumagô at nag-ugát sa pusò ni Sawî!
+
+Minsán, sa isáng pag-uusap nilá, ay malinaw na nápalarawan ang
+kadakilàan n~g kanyáng pag-ibig sa magandáng mánanayaw:
+
+--Pati, Pati ko aniya,--¿tunay bang akó'y iyóng minamahál?
+
+Si Pati, sa ganitóng kahalin~gán n~g binatà, ay minsáng namuwalan sa
+bugsô n~g isáng pagtawang inimpít.
+
+--Sumagót ka, Pati ko, sumagót ka sana.
+
+--Oo--ang bigáy-loób n~g mánanayaw--óo, Sawî ko, gíliw kong Sawî,
+minámahal kitá.
+
+--¿Gaya kayâ n~g pagmamahál ko sa iyó?
+
+--Higít pa; makálilibo pang mahigít. Iníibig kitá paris n~g pag-ibig
+n~g bulág sa araw, iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g isdâ sa tubig,
+iníibig kitá paris n~g pag-ibig n~g banál sa Dios. ¿Nasísiyahán ka ná?
+
+--Pati, Pati ko. ¿tunay ang iyóng sinabi?
+
+--Paris n~g katotohanang madilím ang gabí, may init ang araw, may
+lamíg ang buwan; paris n~g katotohanang akó ay may pusô, ikáw ay may
+atáy; paris n~g katotohanang ikáw ay maganda, akó ay pan~git.
+
+--Pati, Pati ... at tinutop ang kanyáng dibdíb na tila ibig máwalat sa
+pitlág n~g pusòng noón ay dumanas n~g dî gágaanong alíw.
+
+At bago pinigilan si Pati sa manipís niyáng baywáng, hinagkán sa noó
+n~g isáng matunóg at mahabàng halík at....
+
+--Pati ko--ang turing--¿naríriníg mo ba ang masinsíng tibók n~g aking
+káluluwá? ¿Hindî? ... pakinggán mo: sinásabi niyáng ikáw raw ang
+kanyáng búhay, ikáw raw ang kanyáng ligaya, ikáw raw ang kanyáng
+lan~git ... ¿nálalaman mo na?
+
+--¡Namán!
+
+--At sinabi pa niyáng--ang patuloy ni Sawî na tila hindî pansín ang
+«namán» ni Pati--at sinásabi pa niyáng siyá ay nagtayô n~g isáng
+dambanà sa lalòng lihim na pitak n~g aking damdámin, dambanàng
+sinabugan n~g mapuputîng sampagita upáng suubín sa kanyáng mahinhíng
+halimuyak ang larawan n~g isáng babae, n~g isáng banál, n~g kanyáng
+magandáng Pati....
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang _lintâ_, pagkatapos n~g isáng linggóng pananabíknabík sa dugô n~g
+kulang-palad na si Sawî, ay hindî na nakatiís.
+
+--¡Dapat na siyáng magbayad!
+
+At mariíng ikinápit ang kanyáng matatalím na n~gipin sa bulsáng saganà
+sa pilak n~g walâng malay na binatà:
+
+--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g limáng piso upáng
+máibilí ko n~g barò.
+
+Ang hinin~gán ay latág ang palad na sumagót:
+
+--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gî mo.
+
+Nagdaán ang unang araw; dumatíng ang ikalawá.
+
+Ang lintâ, ang matakaw na lintâ, ay mulîng sumigíd na namán:
+
+--Sawî ko, gíliw kong Sawî, bigyán mo akó n~g sampûng piso na máibilí
+ko n~g saya.
+
+¡Sampûng piso na n~gayón!
+
+Gayón man, si Sawî ay hindî rin tumanggí sa gayóng pag-íibayo n~g
+halagá. At....
+
+--Náritó, mutyâ ko, tanggapín ang hiníhin~gi mo.
+
+Nagdaán ang ikalawáng araw at dumatíng ang ikatló.
+
+At ang lintâ, ang lintâng kailán ma'y hindî na yatà masísiyahán, noón
+ay pamulîng sumigíd na namán nang sigíd na lalòng mariín pa kay sa
+m~ga una, lalò pang malakás; at....
+
+--Sawî ko, gíliw kong Sawî--na namán bigyán mo akó n~g dalawáng-púng
+piso na maibilí n~g sapín, pulbós, paban~gó, medias at....
+
+¡Dalawángpûng piso na!
+
+Dapuwà't si Sawî, ang magaràng si Sawî, ay dumukot pa rín sa kanyáng
+supot na malamán:
+
+--Náritó, gíliw ko, ang sagót na namáng tila hindî pansín ang kanyáng
+pagkakápalaot--náritó ang hiníhin~gî mo.
+
+At hindî sa lamán lámang humáhanggá ang kirót n~g m~ga kagát ni Pati,
+n~g lintâng si Pati, sa katawáng namúmutlâ na n~g binatà, kundî
+hanggáng sa m~ga butó pa, na pinagtiinán n~g kanyáng matatalím na
+n~gípin.
+
+Minsán, sa kaniláng pagsasarilí, si Sawî ay nagpakasawàng magdampî n~g
+m~ga labì niyá sa m~ga namumúrok na pisn~gi ni Pati. Itó, pagkatápos
+maparaán ang gayóng kahiban~gán n~g binatà, ay tumanóng na may halòng
+birò:
+
+--¿Iláng halík ang ibinigáy mo sa akin?
+
+Si Sawî, lasíng sa m~ga sulyáp ni Pati, sa sin~gaw n~g kanyáng malusóg
+na katawán, ay sumagót na dî magkangtututo:
+
+--Isá ... dalawá ... tatló ... apat ... sampú, labínglimá ... ¡marami!
+¡¡maramingmarami!! ... aywán ko na ba kung ilán.
+
+--Báwa't halík ay babayaran mo n~g piso.
+
+--¡Piso!...
+
+¿Saán hindî masasaid ang bulsá ni Sawî sa ganitóng pamamaraán ni Pati?
+
+Ang bariles, punôngpunô man, pag hindî naampát ang paglabás n~g tagas
+ay dáratnán din n~g pagkatuyô.
+
+At gayón ang nangyari sa kulang pálad na binatà: untîuntîng naubos
+ang yaman, baytángbaytáng na bumabâ sa kailalimang pinagháharìan n~g
+dilím, dilím n~g pananalát, dilím n~g karálitâan.
+
+¿Anó pa ang kanyáng gágawín? ¿Man~gutang? ¿Magsanlâ? ¿Magpalimós?
+
+Tila salun~gát sa pagkatao niyá ang m~ga ganitóng gawâ.
+
+N~gunì't ¿paano si Pati? ¿paano ang kanyáng pag-ibig kay Pati?
+Mangyáyaring siyá'y uminóm n~g luhà, n~g sarilingluhà, bagamá't
+masakláp; mangyáyaring siyá'y magtiís n~g gutom; dapuwà't ¡iwan si
+Pati, iwan pa si Pati! ... Ang gayó'y tunay na dî niyá maáatím, pagkâ't
+si Pati ang kanyáng «pag-asa,» si Pati ang kanyáng «luwalhatì,» si
+Pati ang kanyáng «buhay,» si Pati ang araw n~g kanyáng káluluwá, si
+Pati ang init na nagbíbigay siglá, lakás at tibók sa kanyáng pusò.
+
+¡Oh, si Pati ay isáng halaman at ang pusò niyá'y isáng halamanan!
+
+At ang halama'y nag ugát at hindî na mangyáyaring bakbakín pa sa
+lupàng kinátutubùan kundî isásabog ang lupàng iyán; ¡at ang lupàng
+iyá'y ang pusò ni Sawî!
+
+M~ga iláng araw nang siyá'y hindî sumísilay sa bahay ni Pati dahil sa
+dináranas niyáng pananalát. ¿Saán pa siyá magnánakaw n~g pilak na
+ikasúsunód sa pithayà n~g babaeng itó?
+
+--¡Ah, mabuti ay magsanlâ na!
+
+At nagsanlâ.
+
+At naúbusan na namán.
+
+Nan~gútang: naúbos din.
+
+At nanghin~gî: gayón din.
+
+--¡Oh! ¿anó pa ang aking gágawín?
+
+¿Sumúlat sa kanyáng m~ga magúlang?
+
+N~gayó'y walâ na siyáng amá, walâ na siyáng iná, ni kapatíd, ni
+kamaganakan. Lahát ay sumawà na sa kanyá. ¡Siyá'y itinatákuwíl n~g
+kanyáng m~ga pinagkákautan~gan n~g buhay!
+
+¿At sinong banál na m~ga magulang ang hindî tátalikód sa m~ga anák na
+paris niyá?
+
+Lusakin ang kaniláng dan~gál pagkatapos maubos ang pilak na kaniláng
+natipon sa tulong n~g tiyagâ at walâng humpáy na pakikiagaw sa
+masun~git na kabuhayan; kaladkarín ang kaniláng pan~galan sa
+lansan~gan, payurákyurakan sa bálana, ipakutiyâ-kutiyâ, ¡oh, anóng
+gaming-palà sa kaniláng pagmamahál!
+
+At hindî pa rito lamang humáhanggá ang pagkapariwarà ni Sawî: mulâ
+nang siyá'y magkábaónbaón na sa utang, mulâ nang siyá'y magíng
+maghihin~gì, mulâ nang siyá'y magíng karumaldumal na pag-uugalì, ang
+m~ga dati niyáng kasama sa páaralán, ang m~ga dati niyáng kasama sa
+m~ga pasyalan, ang m~ga dating nagbíbigáy sa kanyá n~g pamagát na
+katoto, ay isáisá nang nan~gilag sa kanyá, isá-isá nang natakót, paris
+n~g paglayô't pan~gin~gilag sa isáng may sakít na nakaháhawa.
+
+At lalò pa mangdíng nag-iibayo ang hapdî n~g m~ga ganitóng kasawîan
+kung siyá'y nakakasalubong sa daán n~g m~ga dating kakilala na
+pagkakákita sa kanyá'y walâ nang ibáng pan~gunang batì kundî ang isáng
+halakhák, ang isáng mutunóg na halakhák, ang isáng n~gitî, ang isáng
+mapagkutiyâng n~gitî; n~gitî at halakhák na kung minsa'y sinásabayán
+pa n~g isáng pagdalirì sa kanyá at n~g m~ga salitâng:
+
+--Nariyán ang hampás-lupà.
+
+Bawà't bigkás na ganitó'y isáng palasô namáng tumitimò't sumúsugat sa
+kanyáng pusò, sugat na labis nang hapdî sugat na labis nang anták.
+
+--¡Limutin ko na kayâ si Pati! ... ang takót na naisanggunì sa sarili,
+nang minsáng siyá ay náhihigâ na.
+
+N~gunì't ¡oh, pagkakataóng labis n~g sun~git!
+
+Nang siyá'y na sa m~ga ganitóng paghahakà, ay siyáng pagkáriníg sa
+kanyáng pintùan n~g tawag n~g isáng boses na kanyáng ikinápaban~gon.
+
+--¿Sinó?--ang tanóng sa tumawag.
+
+At lumapit sa pintûan na noó'y minsáng bumukás sa tulak n~g dalawáng
+malakás na bisig.
+
+--¡Si Tamád!--ang nasambitlâ agád ni Sawî nang mákita ang dumatíng.
+
+--_El mismo_, ang sagót n~g sinambít--akó n~gà.
+
+Si Sawî, pagkakita sa taong itó na nagíng sanhî n~g kanyáng
+pagkakápalun~gì, ay minsáng dinalaw n~g poót, nan~gunót ang mapalad at
+mataás na noó, nanlísik ang dalawáng matá na nápatulad sa dalawáng
+apóy, at....
+
+--¡Tamád!--ang sigáw na kasing-tunóg n~g kulóg--¡láyas, láyas sa bahay
+ko!...
+
+Nágulat si Tamád.
+
+¿Bakit gayón ang pagkakásalubong sa kanyá n~g dáting magiliw na
+katoto? ¿anó ang nangyari?
+
+--¡Tamád! ang nárinig pa niyáng ulit ni Sawî--¡láyas, láyas sa bahay
+ko n~gayón dín!
+
+Si Tamád, pagkaraán n~g sandalîng pagkakápamanghâ, parang kawal na
+pinagsaulán n~g ulirat, pagkaraán n~g unang ulán n~g punlông kaáway,
+ay patawá at paaglahìng tumanóng:
+
+--_Chico, chiquito_, ¿bakit ka nagkakáganyán?
+
+--Tamád: huwág nang sumagót. Iwan ang báhay ko n~gayón din.
+
+--¡Báh, kung akó'y walâng sadyâ sa iyó!...
+
+--¿Sadyâ? ¿anông sadyâ pa ang sinásabi mo?
+
+--Akó'y pinaparito _niyá_--ang matuling sagót n~g bugaw ni Pati--akó'y
+pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalakí ang boses at sakâ minalas
+malas ang kanyáng kausap na tila bagá warìng sinúsukat ang kanyáng
+m~ga pananalitâ.
+
+Ang dating namúmulâng mukhâ ni Sawî, noón ay namutlâ.
+
+¿Sinóng _niyá_ ang sinásabi ni Tamád? ¿Si Pati?
+
+¡Oh, pan~galang walâng kasingtamís, Venus na walâng kasinggandá!
+
+Nápansín ni Tamád ang ganitóng pagbabago ni Sawî, kayâ't nagpatuloy
+n~g pagsasalitâ.
+
+--Akó'y inutusan _niyá_ rito upáng sabihin sa iyóng ...--at ang patalím
+ay untîuntîng ibinaón sa pusò ni Sawî hanggáng sa itó'y dumatíng sa
+m~ga sandalîng humin~gî n~g tawad kay Tamád sa kanyáng pagkápabiglâ.
+
+--Ipagpaumanhín mo, kaibigan, ang aking pagkakámalî: ¿anóng bilin niyá
+ang dalá mo sa akin?
+
+At buông pananabík na inulit-ulit ang ganitóng tanóng:
+
+--Ipinagbilin niyá sa akin ang paós at marahang paklí n~g inúusisà
+--na sabihin ko sa iyóng ikáw raw ay nagmámalakí n~gayón....
+
+--¡Nagmamalaki!...
+
+--Kung nálalaman mo kung gaanong luhà, ang itinapon ni Pati n~g dahil
+sa m~ga iláng araw na hindî mo pagdalaw sa kanyá....
+
+--Luhà, lumuhà si Pati n~g dahil sa akin?
+
+--Lumuhà n~g dahil sa iyó. Pagkâ't kung dî akó namámalî, ay ... tila,
+tila may hináhabol sa iyó.
+
+--¡Ang _puri_ niyá!--ang náibulóng ni Sawî sa sarili.
+
+¡Puri! ... mainam na puri ang sa isáng talimusák.
+
+Samantalang si Sawî ay natítigilan sa m~ga ganitóng pag-íisip, si
+Tamád, sa kanyáng sarili'y walâng hintô namán n~g kábubulóng:
+
+--¡Talagáng _martir_ n~gà ang binatáng itó! ¡iláng sun~gay ang na sa
+ulo niyá! ¡mahigít pa sa isáng demonio sa impierno!
+
+Pagkatapos ay hinaráp na pamulî ang kanyáng dinalaw at ang m~ga hulíng
+bigkás:
+
+--Sawî: bukód sa pasabi ni Pati, ay nárito ang isáng sulat niyáng
+ipinadádalá sa iyó....
+
+At yumao nang walâng liwagliwag.
+
+Nanabík si Sawî na binuksán ang liham.
+
+Doó'y nabasa niyá ang sumúsunód:
+
+Ibon ko:
+
+_Mag-iisáng linggó na n~gayóng akó'y inúulila mo sa laot n~g m~ga
+himutók at pagluhà. ¡Isáng linggóng hindî ka mákita, pará sa aki'y
+isáng linggóng pagkamatáy n~g Dios!_
+
+_¿Nálimot mo na kayâ ang kulang palad na si Pati? ¿nálimot mo na kayâ
+ang abâng mánanayaw, pagkatapos manakaw ang kanyáng PURI? ¿nálimot mo
+na kayâ ang m~ga dakilàng sandalî na dinanas sa kanyáng piling?
+¿nálimot mo na kayâ ang m~ga dampî n~g labì mong ibinakás sa aking
+m~ga pisn~gi, m~ga dampîng hanggá n~gayó'y nararamdamán kong wari'y
+nag aalab pa sa apóy n~g pag ibig? ¿nálimot mo na kayâ ang m~ga
+sandalîng sinamyô sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga
+suliyáp, sa lambing n~g aking m~ga n~gitî, sa tunóg n~g aking m~ga
+halík?_
+
+_¿Nálimot mo na ba?_
+
+_¿Nálimot mo na ba ang gabíng yaón na ikáw ay máhimláy sa m~ga
+bisig ko na, minsán, makalawá't maikatlóng AWITIN ang m~ga tagumpáy ni
+Kupido? ¿nálimot mo na ba ang sandalîng yaón na iyóng isinimsim sa
+m~ga labì ko n~g walâng kasingtamís na pulòt n~g pag ibig? ¿nálimot mo
+na ba ang m~ga sandalîng yaóng katasin sa m~ga labì ko ang alak na
+nakalálasíng ni Kupido?_
+
+_¿Nálimot mo na ba?_
+
+_¿Nálimot mo na ba ang m~ga sandalîng, sa bugsô n~g iyóng nag aapóy na
+damdamin ay sinabi mo sa aking: «Pati, ikáw ang pusò ko, ikáw ang
+buhay ko, ikáw ang diosa ko»?_
+
+_¿Násaan ang pagtupád sa m~ga ganitóng pan~gakò?_
+
+_¡Ay, Sawî! ¡ay, ibon ko! pumarito ka't sa lahát n~g oras ay bukás na
+áabutan mo ang haulang nagíng pugad n~g ating m~ga ginintûang
+pan~garap n~g ating m~ga ligaya't alíw!_
+
+ANG KALAPATI MO.
+
+
+Si Pati, babaeng walâng káluluwá kundî pawàng lamán, ay nátutong
+magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang itó n~g kanyáng liham, m~ga
+karayom na siyáng dumurò at sumigíd sa hayop, sa maban~gis na hayop,
+na iníin~gatan in Sawî sa pusò: ang pag-ibig sa kanyá.
+
+At noó'y isaisáng nagban~gon sa alaala n~g binatà ang m~ga gunitâ n~g
+nagdaán, parang m~ga patáy na sa tawag n~g Mánunubos ay mulîng
+nagsilabás sa hukay n~g libin~gan.
+
+At ang ganid, ang ganid na alagà ni Sawî sa kanyáng pusò, ay minsáng
+nagban~gon, uman~gil, pumalág, hanggáng sa si Sawî ay mapatindíg sa
+pagkakáupò at ulit na masabing:
+
+--¡Pati, Pati, papariyanán kitá!...
+
+
+
+
+=WAKAS=.
+
+
+Hating gabí.
+
+Madilím, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y isáng mahabàng
+hinin~gá, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kayâ't bawà't datnín n~g
+kanyáng malakás na hampás ay tumutunóg, umáan~gil na anakì'y
+tumátanggáp n~g isáng ubos diíng sampál.
+
+Mápamayâmayâ'y bundókbundukang usok ang napatanáw sa malayò.
+
+Makasandalî pa'y bumuhos ang ulán.
+
+M~ga kulóg na nakabibin~gáw ang dumadagundóng sa lupà, at sa lan~git
+ay nagháhagarán ang matatalím na lintík na anakì'y m~ga gintông ahas.
+
+Sa malapad na liwasan n~g Azcárraga, sa oras na itó ay isáng
+mahiwagàng naglálamay ang napamámasíd.
+
+¿Sinó siyá?
+
+¿Sinóng káluluwà ang matapang na naglálamay sa gitnâ n~g ganitóng
+sigwá?
+
+Nagtútumulin sa kanyáng paglakad, tun~gó ang ulo, at walâng
+lin~góng-likód.
+
+N~gayó'y dumáratíng na siyá sa tapát n~g bahay na nátitirik sa gawîng
+kaliwâ n~g líwasan. Sa bahay na itó'y walâng tumátanglaw kundî ang
+isáng ilaw na kúkutikutitap.
+
+Hakbánghakbáng na lumun~go sa pintûang noó'y nálalapat pa ang dalawáng
+dahon, n~gunì't nang siyá'y nálalapit na ay siyáng pagkabukás nitó sa
+tawag n~g isáng nakatalukbóng na itím.
+
+At isáng mukhâ ang sumilip doón, mukhâng babae, ¡ang mukhâ ni Pati!
+
+--¿Pumarito pa kayâ?--ang tanóng sa mánanayáw n~g aninong tumawag sa
+pintô.
+
+--Hindî na; marahil ay hindî, pagkâ't umúulán. Tumulóy ka.
+
+Ang pinagsabihan n~g ganitó ay túluyang pumasok sa loób.
+
+Samantalà, ang naiwan sa labás, ang unang násumpun~gán natin sa haráp
+n~g ganitóng námasdán, ay minsáng napakagát-labì at ang nagn~gán~galit
+na turing:
+
+--¡Oh, tila dinadayà akó!
+
+At sandalîng natigilan na áandáp-andáp ang loób.
+
+¿Sinó ang kanyáng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kanyáng tayô,
+kilos at pan~gan~gatawan ... ¡Dinádáyà akó! ¡¡dinayà akó!! Pati, Pati,
+magbabayad ka, pagka nagkátaóng napatunayan ko ang aking panibughô!
+
+At ipinatulóy ang kanyáng paglakad: sandalîng tumigil sa labás n~g
+pintûang pinasukan n~g unang nákita na natin, at pagdatíng doón ay
+marahang nakimatyág. Walâ, walá siyáng máriníg.
+
+Minsáng itinulak ang pintûan, patakbóng pumasok sa loób, at hálos sa
+isáng lundág lamang ay dumatíng sa itaás n~g bahay.
+
+Nang naroroón na'y isáng káluskusan sa may dakong silíd ang kanyáng
+náhiwatigan.
+
+--¿Sinó ang nag-uusap na naririníg ko?
+
+¡Tinig ni Pati ang isá at ang isá ay tinig lalaki!
+
+--¡N~gitn~git n~g Dios! ... ¡tinátaksíl akó! ¡¡tinátaksíl akó!!
+¡¡¡tinátaksíl akó!!!...
+
+Ang katulad n~g isáng balíw na labnót ang buhók, nagaalab ang
+dalawáng-matá, na pumasok sa loób n~g silíd.
+
+¡Oh, kataksilán!...
+
+--¡Si Pati, sa piling ni Tamád!
+
+Si Sawî (na dî iba't kundî itó ang dumatíng) sa haráp n~g gayóng
+pag-yurak sa kanyáng dan~gál ay biglâng dinatnán n~g isáng dilím n~g
+tin~gín.
+
+Lumapit sa dalawá na bumubugá n~g apóy ang panin~gín, nanínindíg ang
+m~ga balahibong animo'y maliliít na pakòng nagtimò sa kanyáng balát,
+at bágo nilurhán sa mukhâ si Pati, nilurhán sa mukhâ si Tamád, at si
+Pati at si Tamád ay kapuwàng pinisíl sa liíg n~g tigisáng kamáy.
+
+--¿Dios ko?--ang panabáy na sambit n~g m~ga sinakál.
+
+Noón ay minsáng nabuksan ang m~ga labì ni Sawî, m~ga labìng
+nagdúrugûan pa sa baón n~g n~gipin, at ang matunóg na sigáw sa lalaki:
+
+--¡Imbíl!...
+
+At sa babae'y
+
+--¡Magdarayà!...
+
+Si Pati'y hindî nakahuma.
+
+Si Tamád, na warì'y nadaráng sa alab n~g poót ni Sawî, ay umambâng
+tátakbó.
+
+N~gunì't, ang malalaking dalirì n~g binatà ay lumatay noón sa mukhâ
+n~g bugaw:
+
+--¡Anák ni Lusiper! ¿Ibig mong tumanan? ¡Ah, duwág!
+
+--¡Patawad!...
+
+--¡Patawad! ... ¿patawarin kitá pagkatapos dumhán ang pagkatao ko?
+¿patawarin kitá pagkatapos na akó'y maibulíd sa impierno, pagkatapos
+na akó'y matuksó, at akó'y malinláng?
+
+--Hindî na....
+
+--Hindî na ... ¿hindî na, pagkatapos na akó'y masipsipán n~g katás,
+pagkatapos na akó'y maghirap, pagkatapos na akó'y mainís sa kandun~gan
+n~g babaeng itó?--at sabay itinurò si Pati, na noó'y nan~gan~gatál sa
+takót.
+
+--At ikáw--ang pihit dito--na nagíng dahil n~g aking m~ga kasawîang
+dinanas; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa m~ga dating
+kaibigan; ikáw, na nagíng dahil n~g aking pagkakápalayô sa amá't iná,
+n~g pagbawî sa akin n~g kaniláng pagmamahál; ¿nasaán ang pusò mo upáng
+akó'y gantihín n~g ganitóng kataksilán? ¿Mainam na bayad sa pilak ko
+na iyóng nilusaw; mainam na bayad sa dugô ko na iyóng ininóm!
+
+Si Pati ay nan~gín~giníg na sumagót:
+
+--¡Patawarin!...
+
+--¿Nálalaman mo, Pati--ang patulóy ni Sawî--nálalaman mo kung gaano
+ang nagíng halagá n~g pag-ibig ko sa iyó? Pilak, maraming pilak ...
+gintô, gintóng dakótdakót. Gintô't pilak na bawà't piraso'y
+nagkákahulugán n~g isáng sarong pawis, isáng sarong dugô n~g aking
+m~ga banál na magulang.
+
+--¿At ang pan~galan ko--ang dugtóng na hálos mahirin sa nag úunaháng
+piglás n~g m~ga salitâ--ang aking pan~galang n~gayó'y siyáng
+hantun~gan n~g lahát nang pulà, n~gayó'y isáng sukal na
+kinaririmariman n~g lahát nang bibíg, paris n~g pagkarimarim sa isáng
+pusalì, sa isáng tambakan n~g mabahòng yagít? ¿saan mo inilagáy ang
+pagkatao ko?
+
+Si Pati'y hindî sumasagót.
+
+Nagpatuloy si Sawî:
+
+--¡Ah, n~gayó'y lúbusan nang pinaníniwalàan ko ang sabi n~g m~ga
+páhayagáng sa m~ga _palaisdâan_ (bahay-sáyawan) na nilalan~guyán mo ay
+walâng ibáng nápapansíng kundî pawàng isdâng kapak, isdâng pawàng
+kintáb n~g kaliskís ang námamalas sa labás, bago'y pawàng burak ang
+lamán n~g loób!
+
+--¡Sawî, patawad ... akó'y walâng sala!
+
+--¡Walâng sala! ...--at gumuhit noón sa gunitâ ni Sawî ang m~ga
+pamamaraáng ginawâ sa kanyá n~g mánanayaw, ang unang pagtatagpô nilá
+sa isáng handâan, ang pagkakádalaw niyá sa bahay-sáyawan, ang m~ga
+kasinun~galin~gang sinabi sa kanyá ni Tamád tungkól sa kabuhayan n~g
+babaeng itó, ang lahát n~g yaón ay napagkurò niyáng pawáng laláng
+lamang na iniumang sa kanyá, upáng siyá, tagálalawigang walâng
+kamalayán sa buhay-Maynilà, ay magiliw na pumasok sa lambát ni Pati,
+na gaya n~g isáng isdâ sa pabahay n~g baklád.
+
+At lalò pang nag-alab ang kanyáng damdamin, lalò pang nag-ulol ang
+kanyáng poót; kayâ't sa isáng pag-lalahò n~g isip ay minsáng dinaklót
+si Pati sa kanyáng gulónggulóng buhók, at ang tanóng dito sa buháy na
+tinig:
+
+--¿Walâ kang sala, ang sabi mo?
+
+--Walâ, walâng walâ.
+
+--¿At bakit, bakit walâ kang kasalanan sa aking pagkakapàlun~gi?
+
+Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at hálos pabulóng na sumagót.
+
+--Pagkâ't alám mo nang akó'y MÁNANAYAW....
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+BAGONG PARE
+
+NOBELANG TAGALOG
+
+NI
+
+Ros. Almario
+
+KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN
+
+       *       *       *       *       *
+
+"Pinatatawad Kitá!..."
+
+Nobelang Tagalog na ipinagbibilíng kasalukuyan sa lahát n~g Librería
+dito sa Maynilà, sa halagáng Isáng Peseta.
+
+Maykatha: MATANGLAWIN.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Huling Habilin
+
+(NOBELANG TAGALOG)
+
+KATHA NI
+
+Maximino de los Reyes.
+
+Ipinagbibilí sa lahát n~g Librería buhat sa unang araw n~g Juliong
+papasok, 1910.
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario
+
+*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 ***
diff --git a/14794-h/14794-h.htm b/14794-h/14794-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..fcec978
--- /dev/null
+++ b/14794-h/14794-h.htm
@@ -0,0 +1,1877 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+<head>
+<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" />
+<meta http-equiv="Content-Type"
+content="text/html; charset=UTF-8" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of ANG M&Aacute;NANAYAW, by Ros.
+Almario.</title>
+<style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    H1,H2,H3,H4,H5,H6 {
+         text-align: center; /* all headings centered */
+         }
+    HR { width: 33%;
+    margin-top: 1em;
+    margin-bottom: 1em;
+       }
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */
+    .note     {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */
+    .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;}
+
+    .poem             {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .poem br          {display: none;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem span        {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .poem span.i2     {display: block; margin-left: 2em;}
+    .poem span.i4     {display: block; margin-left: 4em;}
+    .poem .caesura    {vertical-align: -200%;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+
+</style>
+</head>
+<body>
+<div>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 ***</div>
+
+<pre>
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+</pre>
+
+<h1><a href="images/001.gif"><img src="images/001.gif" border="0"
+alt="Ang Mananayaw" width="256" height="451" /></a></h1>
+
+<br />
+
+
+<h1>ANG M&Aacute;NANAYAW</h1>
+
+<h1><a href="images/002.gif"><img src="images/002.gif" border="0"
+alt="Design1" width="130" height="85" /></a></h1>
+
+<h2>Ros. Almario</h2>
+
+<h3>UNANG PAGKALIMBAG</h3>
+
+<br />
+<br />
+<h3>MAYNILA</h3>
+
+<h3>LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO<br />
+Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz</h3>
+
+<h3>1910.</h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h2>Talaan ng Nilalaman</h2>
+
+<h3><a href='#Aklatang_Bayan.'>Aklatang Bayan.</a></h3>
+
+<h3><a href='#SIMULA'>SIMULA.</a></h3>
+
+<h3><a href='#II'>II.</a></h3>
+
+<h3><a href='#III'>III.</a></h3>
+
+<h3><a href='#IV'>IV.</a></h3>
+
+<h3><a href='#WAKAS'>WAKAS.</a></h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<a id="Aklatang_Bayan." name='Aklatang_Bayan.'></a><h2>Aklatang Bayan.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p><i>Sa gitn&acirc; n~g masins&iacute;ng &uacute;lap na sa
+kasalukuya'y bum&aacute;balot sa mayn&oacute;s na lan~git n~g
+Lah&iacute;ng Tagalog, ang &laquo;Aklatang Bayan&raquo; ay
+lumab&aacute;s</i>.</p>
+
+<p><i>&iquest;Layon? Iis&aacute;ng iis&aacute;: makipamuhay, ibig
+sabihi'y makilaban pagk&acirc;'t ang pakikipamuhay ay is&aacute;ng
+gan&aacute;p na pakikitunggal&iacute;, is&aacute;ng lub&oacute;s at
+wal&acirc;ng hump&aacute;y na pakikibaka</i>.</p>
+
+<p><i>At makikibaka kam&iacute; laban sa masasam&acirc;ng hilig,
+m~ga ugali't paniwal&agrave;, mag&iacute;ng tungk&oacute;l sa
+pol&iacute;tika, mag&iacute;ng sa relihi&oacute;n at gay&oacute;n
+sa karaniwang pamum&uacute;hay; yamang ang m~ga bagay na
+it&oacute;'y siy&aacute;ng m~ga haliging dapat k&aacute;saligan n~g
+al&iacute;n mang bayan: tatl&oacute;ng lak&aacute;s na
+siy&aacute;ng bum&uacute;bu&oacute; n~g k&aacute;luluw&aacute; n~g
+al&iacute;n mang lah&igrave;</i>.</p>
+
+<p><i>At up&aacute;ng malub&oacute;s ang pagpapakilala n~g
+adhik&acirc;ng it&oacute; sa aming man~gagiging, mangbabasa, kung
+sakal&igrave;, n~gay&oacute;n pa'y malug&oacute;d na't magalang na
+ipinat&aacute;talast&aacute;s namin sa kan&iuml;l&aacute; ang m~ga
+akl&aacute;t na sa kasalukuya'y niy&aacute;yar&igrave; sa
+lo&oacute;b n~g Aklatang it&oacute;</i>:</p>
+
+<p><b>Ang M&aacute;nanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang
+Sakim, Bag&ograve;ng Par&igrave; at ib&aacute;'t ib&aacute;
+pa.</b></p>
+
+<p><i>Pan~ganay na an&aacute;k n~g Aklatang it&oacute; &laquo;Ang
+M&aacute;nanayaw&raquo;, na n~gay&oacute;'y bagong
+kal&uacute;luw&aacute;l pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat.
+Kulang sa kat&aacute;s marahil, marahil ay gay&oacute;n din sa
+lus&oacute;g n~g pan~gan~gataw&aacute;n, bigl&aacute;w na bun~ga
+palibhas&agrave; n~g is&aacute;ng panitik na sal&aacute;t sa ilaw
+n~g talino at dah&oacute;p sa yaman n~g pananalit&acirc;</i>.</p>
+
+<p><i>Mags&iacute;situlong sa aklatang it&oacute; ang m~ga katoto
+ko't kaadhik&acirc;ng Faustino Aguilar, nam&aacute;matnugot sa
+TALIBA, Carlos Ronquillo, pun&ograve;ng-m&aacute;nunulat sa
+n&aacute;turan ding p&aacute;hayag&aacute;n at m~ga ib&aacute; pang
+gur&ograve; n~g panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay
+mags&aacute;sabog, hangg&aacute;ng sa lal&ograve;ng lihim na pook
+n~g Katagalugan, n~g mak&aacute;kaya nil&aacute;ng pangliwanag na
+ilaw sa m~ga kalah&igrave;ng nan~gan~gailan~gan
+nit&oacute;</i>.</p>
+
+<p><b>Ros. Almario,</b></p>
+
+<p><i>Taga-pamahal&agrave; n~g Aklatang Bayan</i>.</p>
+
+<p><i>Maynil&agrave;, 30 V-1910</i>.</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<br />
+
+
+<h2>Ang M&aacute;nanayaw.</h2>
+
+<h1><a href="images/006.gif"><img src="images/006.gif" border="0"
+alt="Design2" width="161" height="71" /></a></h1>
+
+<h4>J&oacute;venes qu&eacute; estais<br />
+bailando, al infierno<br />
+vais saltando.</h4>
+
+<br />
+ <a id="SIMULA" name='SIMULA'></a>
+<h2>SIMULA</h2>
+
+<p><i>Pati</i>: M&aacute;nanayaw. Alan~ganing tind&iacute;g; ni
+mabab&agrave; ni mataas; kataw&aacute;ng malus&oacute;g,
+makat&aacute;s, sariw&agrave;; m~ga mat&aacute;ng malalaki't
+bugh&aacute;w, dalaw&aacute;ng bintan&agrave;ng
+pinan&uacute;nun~gawan n~g is&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;ng
+nag-iinit, nag-aalab sa nin~gas n~g ap&oacute;y n~g is&aacute;ng
+damdaming batis na din&aacute;daluyan n~g al&iacute;w,
+<i>al&iacute;w n~g sandal&icirc;</i> na nakal&uacute;lunod,
+naka&iacute;in&iacute;s at nakam&aacute;mat&aacute;y sa
+baw&agrave;'t k&aacute;luluw&aacute;ng malig&ograve; sa
+kany&aacute;.</p>
+
+<p><i>Saw&icirc;</i>: T&uacute;bong lalawigan, binat&agrave;ng
+nag-aaral sa Maynil&agrave;. Buhat sa mabuting lip&igrave;,
+angk&aacute;n n~g m~ga mayaman, si Saw&icirc; ay is&aacute;ng
+binat&agrave;ng lumak&iacute; sa lilim n~g pananagan&agrave;:
+kim&icirc;, mahihiy&acirc;in, ugal&igrave;ng babae, si Saw&icirc;
+ay hind&icirc; kaparis n~g m~ga binat&agrave;ng wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng minimith&icirc;mithi kund&icirc; ang m&aacute;tulad sa
+is&aacute;ng par&oacute;par&oacute;, sa is&aacute;ng bubuyog, na
+tuw&icirc;na'y hanap ang m~ga bulakl&aacute;k, up&aacute;ng
+simsim&iacute;n ang kanil&aacute;ng ban~g&oacute;,</p>
+
+<p><i>Tam&aacute;d</i>: Is&aacute;ng hamp&aacute;s-lup&agrave;,
+is&aacute;ng hampas-bat&oacute;, na gaya n~g tawag sa kany&aacute;
+n~g madl&acirc;. Ulila sa am&aacute;'t ulila, sa in&aacute;.
+Wal&acirc;ng asawa, ni an&aacute;k, ni kapatid, ni kamaganakan
+kungd&icirc; ... si &laquo;Ligaya&raquo;; ligayang par&aacute; sa
+kany&aacute;'y hind&icirc; natatagp&ocirc; sa al&iacute;n mang
+dako, sa al&iacute;n mang po&oacute;k, m&aacute;liban sa m~ga
+bilyar, sabun~g&aacute;n, pangginggihan, bahay-s&aacute;yawan at
+m~ga bun~gan~g&agrave; n~g impierno na sa b&aacute;lana'y laging
+nakaumang.</p>
+
+<p>&mdash;Tam&aacute;d, &iquest;kumusta ang <i>ibon</i>?</p>
+
+<p>&mdash;Mabuti, Pati, maam&ograve; na n~gay&oacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Hand&acirc;ng pumasok sa kulun~g&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh, wal&acirc;ng pagsalang hind&icirc; siy&aacute;
+p&aacute;pasok!</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; ang sabisabi niy&aacute; sa iy&oacute;
+tungk&oacute;l sa akin?</p>
+
+<p>Paris din n~g m~ga unang salit&acirc; na n&aacute;iukol ko sa
+iy&oacute; nang tayo'y unang magk&aacute;tagp&ocirc; sa
+is&aacute;ng hand&aacute;an: na, ik&aacute;w ay magand&aacute;ng
+katulad ni <i>Venus</i>, paris n~g Tal&agrave; sa umaga.
+&iexcl;Umiibig na sa iy&oacute;! Ma&aacute;asahang siy&aacute;'y
+bihag mo na....</p>
+
+<p>Binuks&aacute;n ni Pati ang kany&aacute;ng dalaw&aacute;ng
+lab&igrave; na nagp&uacute;pulahan up&aacute;ng paraan&iacute;n ang
+is&aacute;ng matun&oacute;g na halakh&aacute;k.</p>
+
+<p>&mdash;<i>Con qu&eacute;</i>, umiibig na sa akin, h&aacute;?</p>
+
+<p>&mdash;At pagh&aacute;hanapin ka m&aacute;may&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sa&aacute;n? &iquest;saan mo ak&oacute;
+itinur&ograve;?</p>
+
+<p>&mdash;Sa bahay-s&aacute;yawan.</p>
+
+<p>&mdash;Sa makatw&iacute;d pal&aacute; ay n&aacute;lalaman nang
+ak&oacute;'y m&aacute;nanayaw? &iquest;at an&oacute; ang sabi sa
+iy&oacute;? &iquest;hind&icirc; ba niy&aacute; n&aacute;babasa ang
+m~ga p&aacute;hayag&aacute;ng, hind&icirc; miminsan at
+m&aacute;makalaw&aacute;ng nags&aacute;sabog diy&aacute;n n~g m~ga
+balit&agrave;ng diuman&oacute;'y hind&icirc; m~ga babae ang m~ga
+m&aacute;nanayaw sa &laquo;suscrici&oacute;n&raquo; kund&icirc;
+is&aacute;ng tungk&oacute;s na m~ga talimus&aacute;k?</p>
+
+<p>&mdash;<i>Medio ... medio</i> sinabi niy&aacute; sa akin ang
+gany&aacute;n; n~gun&igrave;'t tinug&oacute;n ko siy&aacute;ng ang
+gay&oacute;ng balit&agrave;'y mangy&aacute;yaring
+magk&aacute;toto&oacute;, kung mins&aacute;n, at mangyayari rin
+nam&aacute;ng hind&icirc;, &laquo;Si Pati&raquo;&mdash;ang
+wik&agrave; ko sa kany&aacute;,&mdash;&laquo;iy&oacute;ng dalagang
+ipinakilala ko sa iy&oacute; sa hand&acirc;ang dinaluh&aacute;n
+natin ay is&aacute;ng matibay na saks&iacute; n~g katotohanang ang
+is&aacute;ng magand&aacute;ng perlas ay mangy&aacute;yaring
+m&aacute;palibl&iacute;b sa gitn&acirc; n~g burak....&raquo;</p>
+
+<p>At tumigil sandal&icirc; ang nags&aacute;salita up&aacute;ng
+lumag&oacute;k n~g laway at magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga
+ganit&oacute;ng pan~gun~gusap:</p>
+
+<p>&mdash;At si Saw&icirc; (ang ibong pinag&uacute;usapan
+nil&aacute;)&mdash;ay naniwal&agrave; nam&aacute;ng ik&aacute;w ay
+is&aacute;ng &laquo;magand&aacute;ng perlas&raquo;, is&aacute;ng
+dalagang mahinh&iacute;n, may puri, maran~gal....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At hind&icirc; na itinan&oacute;ng kung bakit
+ak&oacute; n&aacute;papasok sa bahay-s&aacute;yawan?</p>
+
+<p>&mdash;Itinan&oacute;ng &iquest;bakit hind&icirc;?
+n~gun&igrave;'t ang dil&agrave; ni Tam&aacute;d, ang dil&agrave;
+n~g bugaw mong si Tam&aacute;d, ay nang m~ga sandal&icirc;ng
+ya&oacute;'y lumikh&acirc; n~g m~ga pan~garap na sa kany&aacute;ng
+bib&iacute;g ay larawang mistul&agrave; n~g katotohanan,
+katotohanang n&aacute;kita, sinaksih&aacute;n n~g kany&aacute;ng
+tin~g&iacute;n. At sinabi ko sa kany&aacute;ng h&aacute;los
+maagn&aacute;s ang luh&agrave; ko: &iexcl;Oh, Saw&icirc;, kung
+n&aacute;lalaman mo ang bu&ocirc;ng kasaysayan ni Pati, n~g
+magand&aacute;ng Pati, na hin&aacute;han~g&agrave;an mo
+n~gay&oacute;n, ay d&icirc; s&aacute;salang siy&aacute;'y
+m&aacute;lalarawan sa m~ga balintat&aacute;w n~g m~ga mat&aacute;
+mo na katulad n~g is&aacute;ng ban&aacute;l na babae, n~g
+is&aacute;ng ulir&aacute;n n~g kadalagahan. Pagk&acirc;'t
+siy&aacute;, ang habol ko pa, ay is&aacute;ng ulil&agrave;ng
+dumanas n~g d&icirc; g&aacute;gaanong kasaw&icirc;an sa buhay,
+nag&iacute;ng magpapalimos, nag&iacute;ng manghihin~g&igrave;, at
+nang ayaw nang lawit&aacute;n n~g aw&agrave; n~g m~ga
+tin&aacute;tawagan ay napilitang pumasok na alil&agrave;,
+ipinagbil&iacute; ang lak&aacute;s sa is&aacute;ng mayaman ...
+dapuw&agrave;'t....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; pa?</p>
+
+<p>&mdash;Ang mayaman, ang dugtong ko, sa har&aacute;p n~g
+wal&acirc;ng kaag&aacute;w na dil&aacute;g ni Pati, ay
+nagnas&agrave;ng paslan~g&iacute;n ang kany&aacute;ng
+dan~g&aacute;l.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Paslan~g&iacute;n! Mainam kang
+magt&aacute;tatah&iacute;tah&icirc; n~g kasinun~galin~gan.
+&iquest;At an&oacute; pa ang aking ginaw&acirc;?</p>
+
+<p>&mdash;Na ik&aacute;w ay tumutol sa gay&oacute;ng
+karum&iacute;ng adhik&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At pagkatapos?</p>
+
+<p>&mdash;Nilisan mo ang bahay na pinagl&iacute;lingkur&aacute;n
+up&aacute;ng pumasok sa pagkam&aacute;nanayaw.</p>
+
+<p>&mdash;Samakatw&iacute;d, ang tapos ni Pati, par&aacute; kay
+Saw&icirc;, ak&oacute;'y is&aacute;ng ban&aacute;l na babae,
+is&aacute;ng ulil&agrave;nginap&iacute; n~g Palad, nag&iacute;ng
+magpapalimos, manghihin~g&igrave;, alil&agrave;, alipin, sa
+madal&icirc;ng sabi; at dahil sa pagtatangg&oacute;l n~g puri ko'y
+iniwan ang bahay n~g mayaman, up&aacute;ng pumasok ...
+&iquest;gay&oacute;n n~ga ba?</p>
+
+<p>&mdash;Ganiy&aacute;n n~ga.</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga
+kasinun~galin~gan, bago makalab&aacute;s sa bib&iacute;g n~g m~ga
+nags&iacute;sinun~gal&iacute;ng, ay mag&iacute;ng ap&oacute;y
+muna...!</p>
+
+<p>Si Pati, par&aacute; sa ating nakakakilala sa kany&aacute;, ay
+is&aacute;ng isd&acirc;ng kapak, na sa lab&aacute;s ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng ipinat&aacute;tan&aacute;w kund&icirc; ang
+kint&aacute;b n~g kalisk&iacute;s, bago sa lo&oacute;b ay
+wal&acirc;ng ib&aacute;ng mad&aacute;dam&aacute; kund&icirc; ang
+mabah&ograve;ng burak. Siy&aacute;'y hind&icirc; lamang
+kir&iacute;, hind&icirc; lamang salawahan; hig&iacute;t sa
+kir&iacute;'t salawahan, si P&aacute;ti ay is&aacute;ng tunay na
+salar&iacute;n, is&aacute;ng mangbibitay n~g m~ga
+k&aacute;luluw&aacute;ng nah&uacute;hulog sa kany&aacute;ng
+kandun~gan.</p>
+
+<p>Bat&agrave; pa lamang, h&aacute;los bagong
+sum&iacute;sib&oacute;l pa lamang, si Pati'y pinagkatakut&aacute;n
+na n~g m~ga binat&agrave; sa kanil&aacute;ng pook. &iexcl;Bakit
+hind&icirc;, sa, b&aacute;lana'y sinagut&aacute;n n~g &oacute;o,
+b&aacute;lana'y pinan~gakuan, b&aacute;lana'y sinump&acirc;an; m~ga
+pan~gak&ograve; at sump&acirc;ng baw&agrave;'t is&aacute;'y
+pinat&iacute;tibayan sa pamamagitan n~g is&aacute;ng sanl&acirc;,
+n~g is&aacute;ng l&aacute;gak, na hind&icirc; na
+mab&aacute;baw&igrave; kail&aacute;n man!</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t ... nagsasalit&acirc; na nam&aacute;n si
+Tam&aacute;d; pakingg&aacute;n natin:</p>
+
+<p>&mdash;Pati&mdash;aniya&mdash;mamay&acirc;'y hind&icirc;
+s&aacute;salang d&aacute;dalh&iacute;n ko sa iy&oacute; ang
+ibon.</p>
+
+<p>&mdash;D&aacute;rat&iacute;ng kay&oacute;ng hand&acirc; na ang
+haula.</p>
+
+<p>At naghiwal&aacute;y ang dalaw&aacute;.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="II" name='II'></a>
+<h2>II.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>&mdash;&iquest; ... ?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl; ... !</p>
+
+<p>At n&aacute;ro&oacute;n na sil&aacute; sa unang bayt&aacute;ng
+n~g hagdanang patun~go sa bayan ni Plut&oacute;n: sa
+bahay-s&aacute;yawan. N&aacute;uun&aacute; si Tam&aacute;d, ang
+tuks&oacute;, at si Saw&icirc; ay sum&uacute;sun&oacute;d sa dako
+niy&aacute;ng hulih&aacute;n.</p>
+
+<p>Ang <i>Templo</i> n~g masay&aacute;ng diosa
+<i>Terps&iacute;core</i>, nang m~ga sandal&icirc;ng ya&oacute;n ay
+mait&uacute;tulad sa is&aacute;ng Hard&iacute;n n~g Kaligayahan:
+do&oacute;n at dito'y wal&acirc;ng n&aacute;mamalas ang
+tin~g&iacute;n kund&icirc; ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong
+Ad&aacute;n, do&oacute;n at dito'y nagsabog ang m~ga
+bulakl&aacute;k, nagsalisalimbayan ang m~ga paropar&oacute;.</p>
+
+<p>Pagdat&iacute;ng na pagdat&iacute;ng n~g magkasamang si
+Saw&icirc;'t si Tam&aacute;d sa bahay-s&aacute;yawan, si
+P&aacute;ti, na nag-aant&aacute;y na sa kanil&aacute; ay
+malug&oacute;d na sumalubong at nakan~git&icirc;, nakatawang bumati
+sa kanil&aacute;:</p>
+
+<p>Nan~g&aacute;ligaw kay&oacute; rito....</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;'y hind&icirc; tumug&oacute;n. Ang m~ga
+salit&acirc; ni Pati, ang m~ga bigk&aacute;s na ya&oacute;ng
+mandi'y pinulut&aacute;n sa tatam&iacute;s, ay
+is&aacute;is&aacute;ng sumapit sa pus&ograve; n~g
+nat&iacute;tigilang binat&agrave;. &iexcl;An&oacute;ng gand&aacute;
+ni Pati nang m~ga sandal&icirc;ng ya&oacute;n!</p>
+
+<p>Sa lo&oacute;b n~g kany&aacute;ng dam&iacute;t na
+nan~g&aacute;n~ganinag sa dalang, sa malas ni Saw&icirc; ay
+siy&aacute; ang n&aacute;kita ni Flammari&oacute;n sa
+kany&aacute;ng pan~garap: taong ilaw ang pinakalam&aacute;n, at ang
+m~ga kam&aacute;y ay dalaw&aacute;ng bagw&iacute;s.</p>
+
+<p>Si Tam&aacute;d, na nak&aacute;kita sa ganit&oacute;ng
+pagkak&aacute;patigil n~g kany&aacute;ng kasama, ay kumind&aacute;t
+n~g is&aacute; kay Pati at lihim na itinur&ograve; ya&oacute;n:
+&laquo;&iexcl;Talag&aacute;ng <i>torpe</i> n~g&acirc;!&raquo;</p>
+
+<p>Noo'y is&aacute;ng hudy&aacute;t n~g tugtugin ang
+n&aacute;rin&iacute;g:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Bals!&mdash;ang panab&aacute;y na turing n~g m~ga
+na&iacute;in&iacute;p na m~ga m&aacute;nanayaw.</p>
+
+<p>At umugong ang malak&iacute;ng <i>sal&oacute;n</i> sa
+kisk&iacute;s n~g m~ga sapatos.</p>
+
+<p>Si Pati na n&aacute;lalay&ocirc; na sa dalaw&aacute;ng
+magkasama, pagsisimul&acirc; n~g s&aacute;yawan ay mul&icirc;ng
+lumapit kay Saw&icirc;:</p>
+
+<p>&iquest;Ibig p&ocirc; niny&oacute;ng sumay&aacute;w?&mdash;ang
+magiliw na tan&oacute;ng.</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; p&ocirc; ... bahala na p&ocirc; ...
+m&aacute;may&acirc; na p&ocirc; kung sakali.&mdash;At
+tumind&iacute;g na tila nainitan sa pagkak&aacute;up&ocirc;;
+dinukot ang pany&ocirc; sa buls&aacute; at pinahid ang pawis na sa
+no&oacute;'y but&iacute;lbut&iacute;l na
+sum&iacute;sip&oacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Mah&iacute;hiy&acirc;in pa ang tungg&aacute;k! ang
+naibul&oacute;ng tul&oacute;y n~g magand&aacute;ng
+m&aacute;nanayaw. At tinalikd&aacute;n ang binat&agrave; na
+h&aacute;los padab&oacute;g. Tila nag&aacute;lit sa gay&oacute;ng
+pagtangg&iacute; n~g inanyayahan.</p>
+
+<p>Ang gay&oacute;n ay n&aacute;halat&acirc; ni Saw&icirc;,
+kay&acirc;'t paan&aacute;s na n&aacute;sabi sa sarili, nang
+siy&aacute;'y na&uacute;up&ocirc; na:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Bak&agrave; nagalit ah!...</p>
+
+<p>At lal&ograve;ng nag-ulol pa ang ganit&oacute;ng
+pan~gan~gamb&aacute; n~g binat&agrave;, nang m&aacute;kitang si
+Pati ay kin&uacute;kuha na n~g is&aacute;ng makisig na
+<i>bailar&iacute;n</i>:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Sayang at hind&icirc; ko siy&aacute;
+napairugan!</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute;ng lalaki ang kumuha sa kany&aacute;ng
+magand&aacute;ng m&aacute;nanayaw?</p>
+
+<p>&iquest;Katip&aacute;n na kay&acirc; niy&aacute;?</p>
+
+<p>&iquest;Kasintahan na kay&acirc;?</p>
+
+<p>M~ga ganit&oacute;ng pag-iisip ang gumuguhit sa gunit&acirc; n~g
+binat&agrave;, nang sa s&uacute;sugat sa kany&aacute;ng
+pandin&iacute;g ang tan&oacute;ng ni Tam&aacute;d.</p>
+
+<p>&iquest;Bakit hind&icirc; ka sumay&aacute;w? At hind&icirc; na
+binigy&aacute;ng panah&oacute;n na ang inusis&agrave; ang
+makasag&oacute;t pa, at si Tam&aacute;d ay nagpatuloy sa
+kany&aacute;ng pagtuks&oacute;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Nan&iacute;niwal&agrave; ka bang sa m~ga
+bahay-s&aacute;yawan ay wal&acirc;ng dum&aacute;dal&oacute;
+kund&icirc; ang m~ga taong wal&acirc;ng kabuluh&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; sa gay&oacute;n, katoto....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Nan&iacute;niwal&agrave; ka ba&mdash;ang ulit ni
+Tam&aacute;d&mdash;na sa m~ga bahay-s&aacute;yawan ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng dum&aacute;dayo kund&icirc; ang m~ga hamp&aacute;s n~g
+Dios na nagkalat diy&aacute;n? Ah, nagkak&aacute;mal&icirc; ang
+m~ga may ganit&oacute;ng paniwal&agrave;, at saks&iacute;ng matibay
+n~g kamal&igrave;ang it&oacute; ay ang nakikita mo n~gay&oacute;n,
+kaibigang Saw&icirc;. Ang gino&oacute;ng iy&aacute;ng
+kasay&aacute;w ni Pati ay is&aacute;ng abogadong kilal&aacute; sa
+m~ga pook na it&oacute; n~g Maynil&agrave; ... ang gino&oacute;ng
+ya&oacute;n&mdash;at itinur&ograve; ang is&aacute;ng um&iacute;ikit
+na kayap&oacute;s nam&aacute;n n~g is&aacute;ng babaeng
+hab&acirc;an ang mukh&acirc; at singk&iacute;t ang mat&aacute; ang
+gino&oacute;ng ya&oacute;n ay is&aacute;ng
+<i>farmace&uacute;tico</i>; at it&oacute;, it&oacute;ng
+nagd&aacute;ra&aacute;n n~gay&oacute;n sa tab&iacute; natin na may
+kaw&iacute;ng pang bulakl&aacute;k sa tapat n~g dibd&iacute;b, ay
+is&aacute;ng mayamang m&aacute;n~gan~galak&aacute;l....</p>
+
+<p>An&oacute; pa't ang lah&aacute;t n~g m~ga n&aacute;ro&oacute;n
+ay is&aacute;is&aacute;ng ipinakilala ni Tam&aacute;d kay
+Saw&icirc;: may m~ga <i>estudiante de derecho</i>, m~ga nag
+&aacute;aral n~g <i>medicina</i>, m~ga
+m&aacute;n~gan~galak&aacute;l, m~ga pol&iacute;tik&oacute;, at m~ga
+ib&aacute; pang &laquo;pag-asa n~g Bayan,&raquo; wik&agrave;
+n~g&agrave; n~g Dakil&agrave;ng Bayani n~g Lah&igrave;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t ang m~ga ganit&oacute;ng pagpapakilala ni
+Tam&aacute;d ay hind&icirc; war&igrave; pans&iacute;n n~g
+kany&aacute;ng kin&aacute;kausap, pagk&acirc;'t it&oacute;,
+pagkatapos niy&aacute;ng humint&ocirc;, ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng n&aacute;isag&oacute;t kund&icirc;:</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute; ang kasay&aacute;w ni Pati?</p>
+
+<p>Ang ganit&oacute;ng pagwawal&acirc;ng bahal&agrave; n~g
+kany&aacute;ng kani&iacute;g ay hind&icirc; ikinapo&oacute;t ni
+Tam&aacute;d. &iexcl;Bagk&uacute;s ikinagal&aacute;k pa
+n~g&agrave;! N&aacute;halat&acirc; niy&aacute;ng sa pus&ograve; ni
+Saw&icirc;, nang m~ga sandal&icirc;ng ya&oacute;n, ay wal&acirc;
+nang ib&aacute;ng nags&iacute;sik&iacute;p kund&icirc; ang larawan
+n~g kany&aacute;ng <i>kandidata</i>, at wal&acirc; nang
+ib&aacute;ng naririn&iacute;g ni nakikitang an&oacute; pa man ang
+binat&agrave; kund&icirc; ang mahin&agrave;ng sagits&iacute;t n~g
+sapatos ni Pati sa tabl&aacute; n~g <i>sal&oacute;n</i> at ang
+kany&aacute;ng mapanghalinang tind&iacute;g.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, pus&ograve;ng lag&igrave;ng tik&oacute;m sa
+hib&ograve; n~g pagkak&aacute;sala, n~gay&oacute;'y
+unt&icirc;-unt&icirc;ng nab&uacute;buks&aacute;n sa tawag n~g
+is&aacute;ng bagong damdamin, damdaming ayw&aacute;n niy&aacute;
+kung an&oacute;, datapw&agrave;'t n&aacute;lalaman niy&aacute;,
+&oacute;o, na ang damdaming ya&oacute;'y wal&acirc;ng pinag-iwan sa
+bagang nagb&iacute;big&aacute;y init sa is&aacute;ng kaldera,
+ap&oacute;y na gumigising sa dating tul&oacute;g at
+nagb&iacute;big&aacute;y sigl&aacute; sa dating malam&iacute;g na
+pus&ograve;.</p>
+
+<p>Ang bulakl&aacute;k na no&oacute;ng una'y tak&oacute;t sa
+hal&iacute;k n~g araw, n~gay&oacute;'y bum&uacute;buk&aacute;d sa
+hagibis n~g bagy&oacute;.</p>
+
+<p>Samantal&agrave;ng ang m~ga pareha'y nagsal&iacute;salimbay, sa
+gitn&acirc; n~g <i>sal&oacute;n</i>; samantal&agrave;ng ang m~ga
+pareha'y wal&acirc;ng hint&ocirc; n~g bulun~gan, k&aacute;labitan,
+kindatan, k&uacute;rutan, at kung mins&aacute;'y ang p&aacute;litan
+n~g matatam&iacute;s na salit&acirc;; si Saw&icirc;, sa luklukang
+kinar&oacute;roon&aacute;'y wal&acirc;ng ib&aacute;ng
+in&iacute;isip-isip kund&icirc; kung &laquo;paano ang paraang dapat
+niy&aacute;ng gamitin up&aacute;ng maparating sa taya n~g
+mapanghalinang <i>binibini</i> ang m~ga itin&iacute;tib&oacute;k
+n~g kany&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;.&raquo;</p>
+
+<p>&mdash;Tam&aacute;d ang pamul&icirc;ng tawag sa
+katab&iacute;&mdash;ibig kong ak&oacute;'y pagtapat&aacute;n mo:
+&iquest;an&oacute; ang tunay na kal&aacute;gayan ni Pati?
+&iquest;Dalaga &oacute; may asawa? &iquest;malay&agrave; &oacute;
+may katip&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;N&aacute;limutan mo na ba ang maliks&iacute;ng
+tug&oacute;n n~g tinan&oacute;ng ang m~ga isinag&oacute;t ko sa
+iy&oacute; no&oacute;ng unang tayo'y magk&aacute;sama
+hingg&iacute;l din sa m~ga gany&aacute;n mong
+pag-uusis&agrave;?</p>
+
+<p>&mdash;Marahil ... &iquest;an&oacute; ba ang sinabi mo sa akin
+no&oacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Sinabi ko sa iy&oacute;ng si Pati'y dalaga at
+wal&acirc;ng asawa, malay&agrave; at wal&acirc;ng
+katip&aacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;Samakatw&iacute;d....</p>
+
+<p>&mdash;Samakatw&iacute;d ang ag&aacute;d na habol ni
+Tam&aacute;d&mdash;samakatw&iacute;d si Pati ay malay&agrave;,
+malay&agrave;ng tulad n~g is&aacute;ng isd&acirc; sa tubig, n~g
+is&aacute;ng par&oacute;par&oacute; sa halamanan, n~g ibon sa
+alapaap.</p>
+
+<p>&mdash;Kung siy&aacute; kay&acirc;'y pag-alayan ko....</p>
+
+<p>N&aacute;halat&acirc; ni Tam&aacute;d ang tun~go n~g,
+ganit&oacute;ng pananalit&acirc; ni Saw&icirc;; kay&acirc;'t
+hind&icirc; na inant&aacute;y na matapos pa at matuling
+sumag&oacute;t:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Bakit hind&icirc;? &iquest;bakit hind&icirc;
+mangy&aacute;yaring siy&aacute;'y pag-alayan n~g pag-ibig?
+&iquest;Hind&icirc; ba't ik&aacute;w ay is&aacute;ng binat&agrave;,
+at siy&aacute;'y is&aacute;ng dalaga? &iquest;Hind&icirc; ba't
+ik&aacute;w ay is&aacute;ng makisig na bagong-tao at siy&aacute;'y
+is&aacute;ng magand&aacute;ng binibini? &iquest;Bakit
+hind&icirc;...?</p>
+
+<p>&mdash;Katotong Tam&aacute;d, tila mand&iacute;n
+bin&iacute;bir&ograve; mo ak&oacute;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Binibir&ograve; kit&aacute;? Hind&icirc; ko pa
+sin&aacute;sabing lah&aacute;t sa iy&oacute; ang m~ga
+n&aacute;lalaman ko tungk&oacute;l sa babaeng iy&aacute;n,
+pagk&acirc;'t nan~g&aacute;n~gamb&aacute; n~g&acirc; ak&oacute;ng
+bak&acirc; ka malul&agrave;....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Malul&agrave;?</p>
+
+<p>&mdash;Kung sabihin ko sa iy&oacute;ng si Pati ay tila ...
+tila....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Tila an&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Tila nagk&aacute;kagust&oacute; sa iy&oacute;....</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Nagk&aacute;kagust&oacute;! ...
+&iquest;Diyat&agrave;? &iquest;diyat&agrave;'t si Pati'y
+nagk&aacute;kagust&oacute; sa akin?</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At bakit mo nam&aacute;n n&aacute;sabi ang
+gay&oacute;n?&mdash;ang usis&agrave;ng may hal&ograve;ng
+pananab&iacute;k.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Bakit hind&icirc;'y sa min&aacute;masd&aacute;n
+ko ang baw&agrave;'t kilos niy&aacute;?</p>
+
+<p>No&oacute;'y nagk&aacute;ta&oacute;ng si Pati'y
+tum&iacute;tin~g&iacute;n kay Saw&icirc;. N&aacute;pans&igrave;n ni
+Tam&aacute;d ang gay&oacute;n. Kinalab&iacute;t ang kany&aacute;ng
+kapulong at ang bigk&aacute;s na pan~git&icirc;:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;N&aacute;kita mo na ... d&icirc; n~gay&oacute;n ay
+tiningn&aacute;n ka na nam&aacute;n!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Tunay!&mdash;ang n&aacute;ibul&oacute;ng ni
+Saw&icirc; sa sarili.&mdash;&iexcl;At, an&oacute;ng lagtk&iacute;t
+na suly&aacute;p ang kany&aacute;, an&oacute;ng lamb&iacute;ng,
+an&oacute;ng pagk&aacute;sar&aacute;psar&aacute;p!</p>
+
+<p>Natapos ang unang bals.</p>
+
+<p>Sa ikalaw&aacute;ng hudy&aacute;t n~g tugtugin na
+nagbalit&agrave; sa m~ga n&aacute;roon n~g is&aacute;ng mainam na
+<i>two-step</i>, si Saw&icirc; ay hind&icirc; na
+nakati&iacute;s:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ibig kong sumay&aacute;w sa kany&aacute;!</p>
+
+<p>At no&oacute;n d&icirc;'y iniwan ang likm&ucirc;an,
+madal&icirc;ng lumapit kay Pati, at ang magalang na
+sam&ograve;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Ibig p&ocirc; ba niny&oacute; ak&oacute;ng
+paunlak&aacute;n?</p>
+
+<p>Sa ganit&oacute;ng katanun~gan n~g binat&agrave;, si Pati'y
+hind&icirc; man lamang nagbuk&aacute; n~g bib&iacute;g;
+subal&igrave;'t pinasag&oacute;t ang maput&icirc;'t mali&iacute;t
+niy&aacute;ng kam&aacute;y na no&oacute;'y ag&aacute;d ikinawit sa
+bisig n~g nag &aacute;anyaya.</p>
+
+<p>M~ga mat&aacute;ng sana'y bumasa sa pus&ograve;ng lalaki,
+no&oacute;n pa'y n&aacute;banaagan na ni Pati ang kany&aacute;ng
+n&aacute;lalap&iacute;t na tagump&aacute;y:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Huli na ang ibon, huli na, huli na!&mdash;ang
+magal&aacute;k na bul&oacute;ng sa sarili.</p>
+
+<p>At nang sil&aacute;'y sumay&aacute;w na ay pinapaglar&ocirc; n~g
+gay&oacute;n na lamang sa kam&aacute;y n~g kany&aacute;ng
+kayap&oacute;s, ang mali&iacute;t at malant&iacute;k niy&aacute;ng
+bayw&aacute;ng.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, sa ganit&oacute;ng lal&aacute;ng n~g babae, ay
+unt&icirc;unt&icirc;ng nangl&iacute;li&iacute;t na animo'y
+is&aacute;ng kandil&agrave;ng na&uacute;up&oacute;s sa hihip n~g
+han~gin.</p>
+
+<p>At ang makamand&aacute;g na samy&ocirc; n~g sampagang
+kany&aacute;ng sin&iacute;sims&iacute;m n~g m~ga sandal&icirc;ng
+ya&oacute;n ay hinayhinay nang tum&aacute;tag&oacute;s sa
+kaibuturan n~g kany&aacute;ng damdamin.</p>
+
+<p>&iexcl;Um&iacute;ibig na siy&aacute; ... at um&iacute;ibig n~g
+is&aacute;ng pag&iacute;big na ta&oacute;s, ma&aacute;lab,
+morubd&oacute;b, na gaya n~g is&aacute;ng sig&acirc; sa al&ograve;
+n~g han~gin, gaya n~g is&aacute;ng sunog sa buhos n~g
+g&aacute;s!</p>
+
+<p>Baw&agrave;'t n~git&icirc; ni Pati, baw&agrave;'t suly&aacute;p
+na panuk&aacute;w na ipak&ograve; sa kany&aacute;, ay
+mari&iacute;ng tum&iacute;tim&ograve;, bum&aacute;ba&oacute;n,
+sum&uacute;sugat sa dibd&iacute;b n~g na sa pan~ganib na si
+Saw&icirc;, paris n~g pagtim&ograve;, pagba&oacute;'t pagsugat n~g
+is&aacute;ng mahayap na palas&ocirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Aling Pati&mdash;ang kim&iacute;ng tawag sa
+kasay&aacute;w&mdash;kung ak&oacute; p&ocirc; kay&acirc;'y pumarito
+gab&iacute;gab&iacute; ay m&aacute;kakasay&aacute;w ko
+kay&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Bakit p&ocirc; hind&icirc;?&mdash;ang malamb&iacute;ng
+nam&aacute;ng tug&oacute;n n~g tinan&oacute;ng.</p>
+
+<p>Ang binat&agrave; natin, ang <i>torpeng</i> si Saw&icirc;, sa
+ganit&oacute;ng paoo ni Pati, wal&acirc;ng ib&aacute;ng
+maisag&oacute;t kund&icirc; is&aacute;ng banayad na:</p>
+
+<p>&mdash;Salamat p&ocirc;.</p>
+
+<p>At hind&icirc; na umim&iacute;k pang ul&icirc; hangg&aacute;ng
+sa matapos ang s&aacute;yawan. Si Simoun, ang kasindak
+sind&aacute;k na Simoun sa <i>Filibusterismo</i> ni Rizal,
+pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pint&ucirc;an n~g <i>Templo</i> ni
+<i>Terps&iacute;core</i> ay nagpamalas sa m~ga
+nan~g&iacute;n~gin&iacute;g niy&aacute;ng lab&igrave; n~g
+is&aacute;ng mapagkuty&acirc;ng n~git&icirc;; at sak&acirc;
+sinabing:</p>
+
+<p>&mdash;<i>&iexcl;Buena est&aacute; la juventud</i>!...</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="III" name='III'></a>
+<h2>III.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>Si Saw&icirc; ay wal&acirc; nang pagk&aacute;syah&aacute;n n~g
+pag-ibig kay Pati.</p>
+
+<p>Baw&agrave;'t sagl&iacute;t na duma&aacute;n, baw&agrave;'t
+sagl&iacute;t na yumao, ay is&aacute;ng palas&ocirc; na
+nam&aacute;ng um&iacute;iw&agrave; sa kany&aacute;ng
+dibd&iacute;b.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh, Pati! ... &iquest;kail&aacute;n mo pa
+m&aacute;lalamang in&iacute;ibig kit&aacute;? &iquest;kail&aacute;n
+mo pa m&aacute;lalamang ang pus&ograve; ko'y nag&iacute;ng
+damban&agrave; na n~g iy&oacute;ng mah&aacute;l na larawan?
+&iquest;kail&aacute;n mo pa m&aacute;lalamang si Saw&icirc;'y
+wal&acirc; nang ib&aacute;ng din&aacute;ras&aacute;ldas&aacute;l
+kung hind&icirc; ang pan~galan mong wal&acirc;ng
+kasingtam&iacute;s?</p>
+
+<p>Dil&agrave;ng kim&icirc;, gap&oacute;s n~g pagpipitagan, si
+Saw&icirc; ay nagt&iacute;ti&iacute;s manir&aacute; na lamang sa
+m~ga himut&oacute;k at bunt&oacute;ng-hin~g&aacute;.
+&iquest;Magtap&aacute;t kay Pati?</p>
+
+<p>&mdash;Kung ak&oacute;'y halayin? &iquest;Kung hind&icirc;
+pakingg&aacute;n ang id&aacute;ra&iacute;ng ko? &iquest;kung
+bir&ugrave;bir&ugrave;in ang pag-ibig? &iexcl;Ay!...</p>
+
+<p>Dapw&agrave;'t, kung nat&aacute;tant&ocirc; niy&aacute;ng si
+Pati ay is&aacute;ng ma&aacute;w&agrave;ing wal&acirc;ng d&icirc;
+nilimus&aacute;n n~g kany&aacute;ng pag-ibig, kung
+nat&aacute;tant&ocirc; niy&aacute;ng si Pati ay is&aacute;ng
+maaw&agrave;ing wal&acirc;ng pinagkait&aacute;n n~g kany&aacute;ng
+<i>hab&aacute;g</i>, kung nat&aacute;tant&ocirc; niy&aacute;ng si
+Pati'y wal&acirc;ng ib&aacute;ng in&aacute;antay-ant&aacute;y
+kund&icirc; is&aacute;ng kalab&iacute;t na lamang, ang is&aacute;ng
+salit&acirc;ng sukat maghiwatig n~g kaniy&aacute;ng, damdamin
+up&aacute;ng l&uacute;busan nang ipagkatiwal&agrave; sa
+kany&aacute; ang kany&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;, ang
+kany&aacute;ng kataw&aacute;n; ang m~ga gay&oacute;ng
+hinagp&iacute;s at pag-a&aacute;linlan~gan ay hind&icirc; na sana
+sumag&igrave; sa kany&aacute;ng gunit&acirc;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t si Saw&icirc; ay is&aacute;ng
+<i>singk&iacute;</i> pa; kay&acirc;'t hind&icirc; niy&aacute;
+n&aacute;lalamang, sa Maynil&agrave;, ang salit&acirc;ng
+&laquo;M&aacute;nanayaw&raquo; ay n&aacute;kakatug&oacute;n n~g
+m~ga salit&acirc;ng &laquo;mangdadamb&oacute;ng sa lilim n~g
+bat&aacute;s&raquo;, &laquo;magnanakaw sa lo&oacute;b n~g
+bahay.&raquo;</p>
+
+<p>Kung n&aacute;lalaman niy&aacute;ng sa m~ga bahay-s&aacute;yawan
+ay hind&icirc; gin&aacute;gamit ang m~ga salit&acirc; up&aacute;ng
+sabihing: &laquo;In&iacute;ibig kit&aacute;,&raquo; &laquo;ibig
+kitang k&aacute;nin&raquo; kund&icirc; sukat na lamang ang m~ga
+suliy&aacute;p, kind&aacute;t at kalab&iacute;t, disin si Pati'y
+malaon n~g nag&iacute;ng kany&aacute;, &oacute; sa matuw&iacute;'d
+at lal&ograve;ng tump&aacute;k na sabi, siy&aacute;'y nag&iacute;ng
+kay Pati.</p>
+
+<p>Bagam&aacute;n, ang kany&aacute;ng m~ga pag hihimut&oacute;k ay
+hind&icirc; rin lubh&acirc;ng naglaw&iacute;g, pagk&acirc;'t
+no&oacute;ng is&aacute;ng gab&iacute;ng si Pati'y manaog sa
+bahay-s&aacute;yawan, up&aacute;ng umuwi na sa bahay, ay
+<i>nagkapalad</i> siy&aacute;ng m&aacute;pasama rito, sa
+<i>t&uacute;long</i> at <i>aw&agrave;</i> n~g kany&aacute;ng
+kaibigang si Tam&aacute;d.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Binibining Pati: ang tawag n~g binat&agrave;, nang
+sil&aacute;'y nags&aacute;saril&iacute; na sa gitn&acirc; n~g
+dil&iacute;m&mdash;&iquest;magalit ka p&ocirc; kay&acirc; kung
+ak&oacute;'y may sabihin sa iy&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Kung makag&aacute;galit p&ocirc; ... ang tila
+pabir&ograve;ng sag&oacute;t n~g tinan&oacute;ng.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; ay napatigag&aacute;l.</p>
+
+<p>&iquest;Pa&aacute;no ang kany&aacute;ng g&aacute;gawin?</p>
+
+<p>&iquest;Sa&aacute;n siy&aacute; magl&uacute;lus&oacute;t
+n~gay&oacute;n?</p>
+
+<p>&iexcl;Natakp&aacute;n ang b&uacute;tas na kany&aacute;ng ibig
+paglagus&aacute;n.</p>
+
+<p>Mal&aacute;ong hind&icirc; nakaim&iacute;k.</p>
+
+<p>Sa har&aacute;p n~g ganit&oacute;ng pangyayari, si Pati ay lihim
+na n&aacute;pan~git&icirc;:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Talag&aacute;ng <i>singki</i>
+n~g&acirc;!&mdash;ang na wik&agrave; sa sarili.</p>
+
+<p>Nang hind&icirc; pa rin hum&uacute;hum&aacute; ang binat&agrave;
+ay si Pati na rin ang <i>nagabal&aacute;ng</i> maglaw&iacute;t n~g
+sil&ograve;.</p>
+
+<p>&mdash;Gino&oacute;ng Saw&icirc;:&mdash;ang bun~gad&mdash;kung
+hind&icirc; p&ocirc; ak&oacute; nam&aacute;mal&icirc; ay tila
+n&aacute;kita ko na kay&oacute;ng mins&aacute;n, bago kay&oacute;
+makarat&iacute;ng sa aming pinags&aacute;sayaw&aacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sa&aacute;n p&ocirc;?&mdash;ang patak&aacute;ng
+sal&oacute; n~g binat&agrave;.&mdash;&iquest;Sa lalawigan
+kay&acirc;, sa mar&aacute;lit&acirc;ng lalawigan na aking
+kin&aacute;kitaan n~g unang liwanag?</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; p&ocirc;, dito rin p&ocirc; sa Maynil&agrave;
+... ayw&aacute;n ko na p&ocirc; lamang kung sa&aacute;n at
+kail&aacute;n; n~gun&igrave;'t n&aacute;kita ko na kay&oacute;.</p>
+
+<p>&mdash;Dakil&agrave; p&ocirc; ang palad ko kung
+magkak&aacute;gay&oacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;Ak&oacute; na n~g&acirc; p&ocirc; lamang yat&agrave; ang
+talag&aacute;ng ab&acirc;ng-ab&acirc;, sapagk&acirc;'t
+n&aacute;kita na'y hind&icirc; pa n&aacute;pans&iacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Binibini! ... &iexcl;Binibining Pati! ...
+&iexcl;Hind&icirc; ko kay&oacute; n&aacute;pans&iacute;n?
+&iquest;Datapuw&agrave;'t mangy&aacute;yaring kay&oacute;'y
+hind&icirc; ko mapans&iacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Talag&aacute; p&ocirc;ng gay&oacute;n na n~g&acirc;
+lamang ang nan~g&aacute;pakalili&iacute;t na paris ko.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Napakali&iacute;t! &iquest;Paano p&ocirc;ng
+mangy&aacute;yari, na, ang is&aacute;ng
+pinagl&iacute;lingkur&aacute;n ay mag&iacute;ng mali&iacute;t pa
+kay sa is&aacute;ng nagl&iacute;lingk&oacute;d?</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Pinagl&iacute;lingkur&aacute;n p&ocirc;, ang
+sinabi niny&oacute;?</p>
+
+<p>Umand&aacute;p and&aacute;p ang pus&ograve; ni Saw&icirc; at
+nag-alaalang bak&acirc; siy&aacute; ay n&aacute;papabigl&acirc; na
+... n~gun&igrave;'t, &iexcl;pag asa at lak&aacute;s n~g
+lo&oacute;b! Ang napagdaan&aacute;n na'y hind&icirc; na dapat
+pagbalik&aacute;n. <i>&iexcl;Adelante!</i> ang wik&agrave;
+n~g&acirc; ni Golfin sa <i>Marianela</i> ni Gald&oacute;s,
+<i>&iexcl;adelante, siempre adelante!</i></p>
+
+<p>&mdash;Op&ograve;&mdash;ang patibay n~g wal&acirc;ng
+kagat&oacute;lgat&oacute;l ang
+dil&agrave;&mdash;pinaglingkur&aacute;n p&ocirc;, ang aking
+sinabi.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pinaglingkur&aacute;n p&ocirc; ak&oacute;! at
+&iquest;nino p&ocirc;?</p>
+
+<p>&mdash;A ... a ... ak&oacute; p&ocirc;.</p>
+
+<p>Si Pati ay lihim na n&aacute;taw&aacute;.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; ay lihim na nan~gin&iacute;g.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Lum&aacute;labis yat&agrave; ang kapan~gahasan
+ko?</p>
+
+<p>At inant&aacute;y na sumag&oacute;t ang dalaga, paris n~g
+pag-aant&aacute;y n~g is&aacute;ng n&aacute;sasakd&aacute;l sa
+pasiy&aacute; n~g is&aacute;ng huk&oacute;m.</p>
+
+<p>Ang palad ni Saw&icirc;, nang m~ga sandal&icirc;ng ya&ograve;n,
+ay n&aacute;bibitin sa m~ga lab&igrave; ni Pati. &iquest;An&oacute;
+ang it&uacute;tug&oacute;n sa kany&aacute;? &iquest;Oo? &iexcl;Oh,
+lan~g&iacute;t! ... &iquest;Hind&icirc;? &iexcl;Oh,
+kam&aacute;tayan!</p>
+
+<p>Si Pati, matapos mapind&oacute;t ang sikmur&agrave; na
+sum&aacute;sakitsak&iacute;t din d&aacute;hil sa
+pin&iacute;pigilang pagtawa, ay bumigk&aacute;s n~g
+ganit&oacute;:</p>
+
+<p>&mdash;Gino&oacute;ng Saw&icirc;: &iquest;kin&uacute;kuty&acirc;
+mo p&ocirc; yat&agrave; ak&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Hind&icirc; p&ocirc;; t&uacute;nay na t&uacute;nay
+p&ocirc; ang aking sinabi. &iexcl;Oh, kung mangyay&aacute;ring
+mabuks&aacute;n ang aking pus&ograve;!...</p>
+
+<p>Patuloy ang kanil&aacute;ng pag-u&uacute;sap.</p>
+
+<p>Mul&acirc; sa malay&ograve;, sa is&aacute;ng pitak n~g lan~git,
+ay pumaibabaw sa tin~g&iacute;n ang is&aacute;ng anak&igrave;'y
+b&uacute;nd&oacute;k na kakulay n~g usok, ang &uacute;lap, ang
+makapal na &uacute;lap, sug&ograve; n~g nagb&aacute;bant&acirc;ng
+ul&aacute;n.</p>
+
+<p>No&oacute;n, ang m~ga nagl&aacute;lak&aacute;d ay kasalukuyang
+dum&aacute;rat&iacute;ng na sa tapat n~g is&aacute;ng
+<i>accesoria</i> na n&aacute;titirik dak&ograve;ng kaliw&acirc; n~g
+maluw&aacute;ng na lansan~gan n~g Azc&aacute;rraga.</p>
+
+<p>&mdash;Umaky&aacute;t p&ocirc; muna kay&oacute;&mdash;ang anyaya
+ni Pati sa binat&agrave;&mdash;maaga pa p&ocirc; nam&aacute;n.</p>
+
+<p>&iexcl;Maaga pa!</p>
+
+<p>&iquest;Maaga pa ang sabi n~g babaeng ya&oacute;n, gay&oacute;ng
+mag&iacute;ikais&aacute; na sa hatinggab&iacute;?</p>
+
+<p>&iexcl;Ib&aacute;ng-ib&aacute; n~g&acirc; nam&aacute;n ang m~ga
+babaeng Maynil&agrave; kay sa m~ga babaeng lalawigan! ...&mdash;ang
+n&aacute;ibul&oacute;ng tul&oacute;y sa d&icirc; masiyah&aacute;ng
+pagtatak&aacute; sa gay&oacute;ng n&aacute;rin&iacute;g.</p>
+
+<p>Gay&oacute;n man ay sinag&oacute;t din n~g is&aacute;ng
+ta&oacute;s na pasasalamat ang nag-&aacute;anyaya. At
+umakm&acirc;ng t&acirc;talik&oacute;d na up&aacute;ng umuw&icirc;
+sa kany&aacute;ng bahay; d&aacute;tapw&agrave;'t
+&iexcl;pagkak&aacute;ta&oacute;n! no&oacute;'y bumubos ang
+ul&aacute;n.</p>
+
+<p>Is&aacute;ng mapagtagump&aacute;y na n~git&icirc;, ang
+namulakl&aacute;k sa m~ga lab&igrave; ni Pati:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Talag&aacute;ng m&aacute;sisil&ograve; na ang
+ibon!</p>
+
+<p>At mul&icirc;'t mul&icirc;ng inanyayahan ang binat&agrave;
+hangg&aacute;ng sa it&oacute;'y matapos sa pagpapahinuhod:</p>
+
+<p>&mdash;Yamang tulot mo p&ocirc; ...&mdash;ang marahang
+sag&oacute;t na b&aacute;bahagy&acirc; nang n&aacute;rin&iacute;g
+ni Pati.</p>
+
+<p>Unang umaky&aacute;t si Pati. Sa likur&aacute;n niy&aacute;'y
+sumun&oacute;d si Saw&icirc;.</p>
+
+<p>Sa ita&aacute;s n~g bahay, ang unang napans&iacute;n ni
+Saw&icirc; ay ang maayos na m~ga palamuting do&oacute;n ay
+nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagp&aacute;pan~gag&aacute;w sa
+inam, ang m~ga larawan, <i>paisaje</i>, at m~ga ib&aacute; pang
+sukat makaal&iacute;w sa tin~g&iacute;n.</p>
+
+<p>Is&aacute;ng bat&agrave;ng pasl&iacute;t ang dinatn&aacute;n
+nil&aacute; sa bahay na it&oacute;, na, utus&aacute;n ni Pati.</p>
+
+<p>&mdash;Bulil&iacute;t&mdash;ang tawag n~g may bahay sa
+alil&agrave;, pagdat&iacute;ng sa hul&iacute;ng bayt&aacute;ng sa
+ita&aacute;s&mdash;bigy&aacute;n mo n~g silya ang tao.</p>
+
+<p>Ang inutusa'y maliks&iacute;ng tumup&aacute;d.</p>
+
+<p>Naup&ocirc; si Saw&icirc;; at ang bat&agrave; ay nawal&acirc; sa
+kany&aacute;ng har&aacute;p.</p>
+
+<p>Si Pati, samantalang pinagk&uacute;kur&uacute;s n~g
+binat&agrave; ang dalaw&aacute; niy&aacute;ng kam&aacute;y sa
+pagkakaup&ocirc;, ay pumasok sa sil&iacute;d n~g bahay up&aacute;ng
+ayusin ang kany&aacute;ng buh&oacute;k na nagul&oacute; sa
+bahay-s&aacute;yawan, at nang mul&icirc;ng mapulbus&aacute;n ang
+mukh&aacute;ng no&oacute;'y hum&uacute;hulas sa agos nang
+pawis.</p>
+
+<p>At bago lumab&aacute;s ul&icirc; ay makail&aacute;n munang
+binik&aacute;sbikasan ang kany&aacute;ng bihis at
+itinan&oacute;ngtan&oacute;ng sa sarili kung ang ayos niy&aacute;ng
+ya&oacute;'y sap&aacute;t nang makapagpalund&aacute;g n~g
+is&aacute;ng pus&ograve; sa kany&aacute;ng
+kinal&aacute;lagy&aacute;n. At nang tila nasiyah&aacute;n na ang
+lo&oacute;b ay sak&acirc; pa lamang naup&ocirc; sa is&aacute;ng
+luklukang may gadip&aacute; lamang ang lay&ocirc; sa kany&aacute;ng
+panauhin.</p>
+
+<p>&iexcl;An&oacute;ng pagk&acirc;gand&aacute;gand&aacute; ni Pati
+no&oacute;n sa malas ni Saw&icirc;!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh&mdash;ang nawik&agrave;
+tul&oacute;y&mdash;mag&iacute;ng si San Pedro man na pan&oacute;t
+ang tukt&oacute;k, mag&iacute;ng si San Juang mapun~gay ang
+mat&aacute;'t mag&iacute;ng si San Pascual na maam&ograve; ang
+mukh&acirc;, sa har&aacute;p n~g ganit&oacute;ng dil&aacute;g ay
+s&aacute;pilit&aacute;ng mab&uacute;buy&oacute; sa
+pagkak&aacute;sal!</p>
+
+<p>&iexcl;At siy&aacute;, siy&aacute; pa n~g&acirc; bang
+is&aacute;ng hamak na tao lamang ang hind&icirc;
+matuks&oacute;?...</p>
+
+<p>&mdash;Pati! &iexcl;aling Pati! ... ang sun&oacute;dsun&oacute;d
+na tawag na kasab&aacute;y n~g pan~gin~gin&iacute;g n~g bo&ocirc;ng
+kataw&aacute;n.</p>
+
+<p>Ang tinawag ay hind&icirc; sum&aacute;sag&oacute;t.
+N~gun&igrave;'t n&aacute;papan~git&icirc; n~g lihim, pagk&acirc;'t
+no&oacute;n ay nahalat&acirc; niy&aacute;ng ang makamand&aacute;g
+na init n~g kany&aacute;ng kataw&aacute;n ay
+tum&aacute;tal&aacute;b na sa pus&ograve; ni Saw&icirc;.</p>
+
+<p>At si Pati ay lumap&iacute;tlap&iacute;t pa sa kany&aacute;ng
+kausap, at nakatawa, nakasuly&aacute;p na sakd&aacute;l n~g
+sar&aacute;p.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; ay lal&ograve;ng nan~gin&iacute;g.</p>
+
+<p>Si Pati ay lal&ograve; pang lumapit sa kany&aacute;, lal&ograve;
+pang nilambin~gan ang n~git&icirc;, lal&ograve; pang pinun~gayan
+ang suliy&aacute;p.</p>
+
+<p>Ibig nang tumakb&oacute; si Saw&icirc;, ibig nang
+sumig&aacute;w, ibig nang tumakas, up&aacute;ng makailag sa
+tuks&oacute;.</p>
+
+<p>&iexcl;Dar&aacute;ng na dar&aacute;ng na sa init!</p>
+
+<p>N~gun&igrave;t no&oacute;'y siy&aacute;ng pagdamp&icirc; sa
+kany&aacute;ng kam&aacute;y n~g nagp&uacute;putia't m~ga tabas
+kandil&agrave;ng dalir&igrave; ni Pati, at kasun&oacute;d ang
+magiliw na usis&agrave;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; p&ocirc; ang din&aacute;ramd&aacute;m
+niny&oacute;? &iexcl;nangl&aacute;lam&iacute;g kay&oacute;!</p>
+
+<p>&mdash;Op&ograve; ... op&ograve; ... nangl&aacute;lam&iacute;g
+n~g&acirc; p&ocirc;.</p>
+
+<p>At sab&aacute;y nagtind&iacute;g sa pagkak&aacute;up&ocirc;,
+ibunuk&aacute;s ang dalaw&acirc;ng bisig at iginapos sa li&iacute;g
+ni Pati, at ang sam&ograve;ng nam&aacute;masag ang tinig:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pati, Pati, patawarin ak&oacute;...!</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="IV" name='IV'></a>
+<h2>IV.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>Mul&acirc; nang unang gab&iacute; na kany&aacute;ng
+pagsamy&ocirc; nang layaw sa kandun~gan n~g magand&aacute;ng Pati,
+si Saw&icirc; ay nanump&acirc;an nang mag&iacute;ng is&aacute; sa
+lal&ograve;ng masikap na kamp&oacute;n n~g <i>diosa</i>
+Terps&iacute;core.</p>
+
+<p>Siy&aacute;'y is&aacute;ng pusak&aacute;l nang
+m&aacute;nanayaw.</p>
+
+<p>Ang m~ga akl&aacute;t na dati niy&aacute;ng kaulayaw
+pagdat&iacute;ng n~g gab&iacute;, n~gay&oacute;'y siy&aacute;ng
+m~ga matalik niy&aacute;ng kaaway.</p>
+
+<p>&iexcl;Ni is&aacute;ng suly&aacute;p man, ni is&aacute;ng
+sagl&iacute;t pang pakikin&iacute;g sa kanil&aacute;!...</p>
+
+<p>Ang lah&aacute;t nang kany&aacute;ng panah&oacute;n ay
+l&uacute;busang ipanaubay&agrave; na sa m~ga al&iacute;w n~g
+sandal&icirc;.</p>
+
+<p>At ang kany&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;, parang
+is&aacute;ng kataw&aacute;ng kulang at sal&aacute;t sa pagkain,
+unt&icirc;unt&icirc; nang nanunsiyami, unt&icirc;unt&icirc; nang
+nal&uacute;luoy, unt&icirc;unt&icirc; nang na&iacute;in&iacute;s sa
+dil&iacute;m na no&oacute;'y bum&aacute;balot sa kany&aacute;ng
+maulap na lan~git.</p>
+
+<p>At mul&agrave; no&oacute;'y wal&acirc; nang ib&aacute;ng
+pinan~g&aacute;pan~gar&aacute;p kund&icirc; magpakalas&iacute;ng sa
+paglag&oacute;k sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at
+mapupul&acirc;ng lab&igrave; n~g kany&aacute;ng maril&aacute;g na
+Pati.</p>
+
+<p>Si Pati, par&aacute; sa kany&aacute;'y siy&aacute; nang
+lah&aacute;t: pag-asa, ligaya, pag-ibig,
+kaluwalhat&igrave;an....</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, ang makamand&aacute;g na binh&icirc;, ang pag-ibig sa
+is&aacute;ng salar&iacute;ng katulad ni Pati, ay lumag&ocirc; at
+nag-ug&aacute;t sa pus&ograve; ni Saw&icirc;!</p>
+
+<p>Mins&aacute;n, sa is&aacute;ng pag-uusap nil&aacute;, ay malinaw
+na n&aacute;palarawan ang kadakil&agrave;an n~g kany&aacute;ng
+pag-ibig sa magand&aacute;ng m&aacute;nanayaw:</p>
+
+<p>&mdash;Pati, Pati ko aniya,&mdash;&iquest;tunay bang
+ak&oacute;'y iy&oacute;ng minamah&aacute;l?</p>
+
+<p>Si Pati, sa ganit&oacute;ng kahalin~g&aacute;n n~g
+binat&agrave;, ay mins&aacute;ng namuwalan sa bugs&ocirc; n~g
+is&aacute;ng pagtawang inimp&iacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;Sumag&oacute;t ka, Pati ko, sumag&oacute;t ka sana.</p>
+
+<p>&mdash;Oo&mdash;ang big&aacute;y-lo&oacute;b n~g
+m&aacute;nanayaw&mdash;&oacute;o, Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong
+Saw&icirc;, min&aacute;mahal kit&aacute;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Gaya kay&acirc; n~g pagmamah&aacute;l ko sa
+iy&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Hig&iacute;t pa; mak&aacute;lilibo pang mahig&iacute;t.
+In&iacute;ibig kit&aacute; paris n~g pag-ibig n~g bul&aacute;g sa
+araw, in&iacute;ibig kit&aacute; paris n~g pag-ibig n~g isd&acirc;
+sa tubig, in&iacute;ibig kit&aacute; paris n~g pag-ibig n~g
+ban&aacute;l sa Dios. &iquest;Nas&iacute;siyah&aacute;n ka
+n&aacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Pati, Pati ko. &iquest;tunay ang iy&oacute;ng sinabi?</p>
+
+<p>&mdash;Paris n~g katotohanang madil&iacute;m ang gab&iacute;,
+may init ang araw, may lam&iacute;g ang buwan; paris n~g
+katotohanang ak&oacute; ay may pus&ocirc;, ik&aacute;w ay may
+at&aacute;y; paris n~g katotohanang ik&aacute;w ay maganda,
+ak&oacute; ay pan~git.</p>
+
+<p>&mdash;Pati, Pati ... at tinutop ang kany&aacute;ng
+dibd&iacute;b na tila ibig m&aacute;walat sa pitl&aacute;g n~g
+pus&ograve;ng no&oacute;n ay dumanas n~g d&icirc; g&aacute;gaanong
+al&iacute;w.</p>
+
+<p>At bago pinigilan si Pati sa manip&iacute;s niy&aacute;ng
+bayw&aacute;ng, hinagk&aacute;n sa no&oacute; n~g is&aacute;ng
+matun&oacute;g at mahab&agrave;ng hal&iacute;k at....</p>
+
+<p>&mdash;Pati ko&mdash;ang
+turing&mdash;&iquest;nar&iacute;rin&iacute;g mo ba ang
+masins&iacute;ng tib&oacute;k n~g aking k&aacute;luluw&aacute;?
+&iquest;Hind&icirc;? ... pakingg&aacute;n mo: sin&aacute;sabi
+niy&aacute;ng ik&aacute;w raw ang kany&aacute;ng b&uacute;hay,
+ik&aacute;w raw ang kany&aacute;ng ligaya, ik&aacute;w raw ang
+kany&aacute;ng lan~git ... &iquest;n&aacute;lalaman mo na?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Nam&aacute;n!</p>
+
+<p>&mdash;At sinabi pa niy&aacute;ng&mdash;ang patuloy ni
+Saw&icirc; na tila hind&icirc; pans&iacute;n ang
+&laquo;nam&aacute;n&raquo; ni Pati&mdash;at sin&aacute;sabi pa
+niy&aacute;ng siy&aacute; ay nagtay&ocirc; n~g is&aacute;ng
+damban&agrave; sa lal&ograve;ng lihim na pitak n~g aking
+damd&aacute;min, damban&agrave;ng sinabugan n~g mapuput&icirc;ng
+sampagita up&aacute;ng suub&iacute;n sa kany&aacute;ng
+mahinh&iacute;ng halimuyak ang larawan n~g is&aacute;ng babae, n~g
+is&aacute;ng ban&aacute;l, n~g kany&aacute;ng magand&aacute;ng
+Pati....</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<p>Ang <i>lint&acirc;</i>, pagkatapos n~g is&aacute;ng
+lingg&oacute;ng pananab&iacute;knab&iacute;k sa dug&ocirc; n~g
+kulang-palad na si Saw&icirc;, ay hind&icirc; na
+nakati&iacute;s.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Dapat na siy&aacute;ng magbayad!</p>
+
+<p>At mari&iacute;ng ikin&aacute;pit ang kany&aacute;ng
+matatal&iacute;m na n~gipin sa buls&aacute;ng sagan&agrave; sa
+pilak n~g wal&acirc;ng malay na binat&agrave;:</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong Saw&icirc;,
+bigy&aacute;n mo ak&oacute; n~g lim&aacute;ng piso up&aacute;ng
+m&aacute;ibil&iacute; ko n~g bar&ograve;.</p>
+
+<p>Ang hinin~g&aacute;n ay lat&aacute;g ang palad na
+sumag&oacute;t:</p>
+
+<p>&mdash;N&aacute;rit&oacute;, muty&acirc; ko, tanggap&iacute;n
+ang hin&iacute;hin~g&icirc; mo.</p>
+
+<p>Nagda&aacute;n ang unang araw; dumat&iacute;ng ang
+ikalaw&aacute;.</p>
+
+<p>Ang lint&acirc;, ang matakaw na lint&acirc;, ay mul&icirc;ng
+sumig&iacute;d na nam&aacute;n:</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong Saw&icirc;,
+bigy&aacute;n mo ak&oacute; n~g samp&ucirc;ng piso na
+m&aacute;ibil&iacute; ko n~g saya.</p>
+
+<p>&iexcl;Samp&ucirc;ng piso na n~gay&oacute;n!</p>
+
+<p>Gay&oacute;n man, si Saw&icirc; ay hind&icirc; rin
+tumangg&iacute; sa gay&oacute;ng pag-&iacute;ibayo n~g
+halag&aacute;. At....</p>
+
+<p>&mdash;N&aacute;rit&oacute;, muty&acirc; ko, tanggap&iacute;n
+ang hin&iacute;hin~gi mo.</p>
+
+<p>Nagda&aacute;n ang ikalaw&aacute;ng araw at dumat&iacute;ng ang
+ikatl&oacute;.</p>
+
+<p>At ang lint&acirc;, ang lint&acirc;ng kail&aacute;n ma'y
+hind&icirc; na yat&agrave; mas&iacute;siyah&aacute;n, no&oacute;n
+ay pamul&icirc;ng sumig&iacute;d na nam&aacute;n nang sig&iacute;d
+na lal&ograve;ng mari&iacute;n pa kay sa m~ga una, lal&ograve; pang
+malak&aacute;s; at....</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong Saw&icirc;&mdash;na
+nam&aacute;n bigy&aacute;n mo ak&oacute; n~g
+dalaw&aacute;ng-p&uacute;ng piso na maibil&iacute; n~g
+sap&iacute;n, pulb&oacute;s, paban~g&oacute;, medias at....</p>
+
+<p>&iexcl;Dalaw&aacute;ngp&ucirc;ng piso na!</p>
+
+<p>Dapuw&agrave;'t si Saw&icirc;, ang magar&agrave;ng si
+Saw&icirc;, ay dumukot pa r&iacute;n sa kany&aacute;ng supot na
+malam&aacute;n:</p>
+
+<p>&mdash;N&aacute;rit&oacute;, g&iacute;liw ko, ang sag&oacute;t
+na nam&aacute;ng tila hind&icirc; pans&iacute;n ang kany&aacute;ng
+pagkak&aacute;palaot&mdash;n&aacute;rit&oacute; ang
+hin&iacute;hin~g&icirc; mo.</p>
+
+<p>At hind&icirc; sa lam&aacute;n l&aacute;mang
+hum&aacute;hangg&aacute; ang kir&oacute;t n~g m~ga kag&aacute;t ni
+Pati, n~g lint&acirc;ng si Pati, sa kataw&aacute;ng
+nam&uacute;mutl&acirc; na n~g binat&agrave;, kund&icirc;
+hangg&aacute;ng sa m~ga but&oacute; pa, na pinagtiin&aacute;n n~g
+kany&aacute;ng matatal&iacute;m na n~g&iacute;pin.</p>
+
+<p>Mins&aacute;n, sa kanil&aacute;ng pagsasaril&iacute;, si
+Saw&icirc; ay nagpakasaw&agrave;ng magdamp&icirc; n~g m~ga
+lab&igrave; niy&aacute; sa m~ga namum&uacute;rok na pisn~gi ni
+Pati. It&oacute;, pagkat&aacute;pos mapara&aacute;n ang
+gay&oacute;ng kahiban~g&aacute;n n~g binat&agrave;, ay
+tuman&oacute;ng na may hal&ograve;ng bir&ograve;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Il&aacute;ng hal&iacute;k ang ibinig&aacute;y mo
+sa akin?</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, las&iacute;ng sa m~ga suly&aacute;p ni Pati, sa
+sin~gaw n~g kany&aacute;ng malus&oacute;g na kataw&aacute;n, ay
+sumag&oacute;t na d&icirc; magkangtututo:</p>
+
+<p>&mdash;Is&aacute; ... dalaw&aacute; ... tatl&oacute; ... apat
+... samp&uacute;, lab&iacute;nglim&aacute; ... &iexcl;marami!
+&iexcl;&iexcl;maramingmarami!! ... ayw&aacute;n ko na ba kung
+il&aacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;B&aacute;wa't hal&iacute;k ay babayaran mo n~g piso.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Piso!...</p>
+
+<p>&iquest;Sa&aacute;n hind&icirc; masasaid ang buls&aacute; ni
+Saw&icirc; sa ganit&oacute;ng pamamara&aacute;n ni Pati?</p>
+
+<p>Ang bariles, pun&ocirc;ngpun&ocirc; man, pag hind&icirc;
+naamp&aacute;t ang paglab&aacute;s n~g tagas ay
+d&aacute;ratn&aacute;n din n~g pagkatuy&ocirc;.</p>
+
+<p>At gay&oacute;n ang nangyari sa kulang p&aacute;lad na
+binat&agrave;: unt&icirc;unt&icirc;ng naubos ang yaman,
+bayt&aacute;ngbayt&aacute;ng na bumab&acirc; sa kailalimang
+pinagh&aacute;har&igrave;an n~g dil&iacute;m, dil&iacute;m n~g
+pananal&aacute;t, dil&iacute;m n~g kar&aacute;lit&acirc;an.</p>
+
+<p>&iquest;An&oacute; pa ang kany&aacute;ng g&aacute;gaw&iacute;n?
+&iquest;Man~gutang? &iquest;Magsanl&acirc;?
+&iquest;Magpalim&oacute;s?</p>
+
+<p>Tila salun~g&aacute;t sa pagkatao niy&aacute; ang m~ga
+ganit&oacute;ng gaw&acirc;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t &iquest;paano si Pati? &iquest;paano ang
+kany&aacute;ng pag-ibig kay Pati? Mangy&aacute;yaring siy&aacute;'y
+umin&oacute;m n~g luh&agrave;, n~g sarilingluh&agrave;,
+bagam&aacute;'t masakl&aacute;p; mangy&aacute;yaring siy&aacute;'y
+magti&iacute;s n~g gutom; dapuw&agrave;'t &iexcl;iwan si Pati, iwan
+pa si Pati! ... Ang gay&oacute;'y tunay na d&icirc; niy&aacute;
+ma&aacute;at&iacute;m, pagk&acirc;'t si Pati ang kany&aacute;ng
+&laquo;pag-asa,&raquo; si Pati ang kany&aacute;ng
+&laquo;luwalhat&igrave;,&raquo; si Pati ang kany&aacute;ng
+&laquo;buhay,&raquo; si Pati ang araw n~g kany&aacute;ng
+k&aacute;luluw&aacute;, si Pati ang init na nagb&iacute;bigay
+sigl&aacute;, lak&aacute;s at tib&oacute;k sa kany&aacute;ng
+pus&ograve;.</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, si Pati ay is&aacute;ng halaman at ang pus&ograve;
+niy&aacute;'y is&aacute;ng halamanan!</p>
+
+<p>At ang halama'y nag ug&aacute;t at hind&icirc; na
+mangy&aacute;yaring bakbak&iacute;n pa sa lup&agrave;ng
+kin&aacute;tutub&ugrave;an kund&icirc; is&aacute;sabog ang
+lup&agrave;ng iy&aacute;n; &iexcl;at ang lup&agrave;ng iy&aacute;'y
+ang pus&ograve; ni Saw&icirc;!</p>
+
+<p>M~ga il&aacute;ng araw nang siy&aacute;'y hind&icirc;
+sum&iacute;silay sa bahay ni Pati dahil sa din&aacute;ranas
+niy&aacute;ng pananal&aacute;t. &iquest;Sa&aacute;n pa siy&aacute;
+magn&aacute;nakaw n~g pilak na ikas&uacute;sun&oacute;d sa
+pithay&agrave; n~g babaeng it&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ah, mabuti ay magsanl&acirc; na!</p>
+
+<p>At nagsanl&acirc;.</p>
+
+<p>At na&uacute;busan na nam&aacute;n.</p>
+
+<p>Nan~g&uacute;tang: na&uacute;bos din.</p>
+
+<p>At nanghin~g&icirc;: gay&oacute;n din.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh! &iquest;an&oacute; pa ang aking
+g&aacute;gaw&iacute;n?</p>
+
+<p>&iquest;Sum&uacute;lat sa kany&aacute;ng m~ga
+mag&uacute;lang?</p>
+
+<p>N~gay&oacute;'y wal&acirc; na siy&aacute;ng am&aacute;,
+wal&acirc; na siy&aacute;ng in&aacute;, ni kapat&iacute;d, ni
+kamaganakan. Lah&aacute;t ay sumaw&agrave; na sa kany&aacute;.
+&iexcl;Siy&aacute;'y itinat&aacute;kuw&iacute;l n~g kany&aacute;ng
+m~ga pinagk&aacute;kautan~gan n~g buhay!</p>
+
+<p>&iquest;At sinong ban&aacute;l na m~ga magulang ang hind&icirc;
+t&aacute;talik&oacute;d sa m~ga an&aacute;k na paris
+niy&aacute;?</p>
+
+<p>Lusakin ang kanil&aacute;ng dan~g&aacute;l pagkatapos maubos ang
+pilak na kanil&aacute;ng natipon sa tulong n~g tiyag&acirc; at
+wal&acirc;ng hump&aacute;y na pakikiagaw sa masun~git na kabuhayan;
+kaladkar&iacute;n ang kanil&aacute;ng pan~galan sa lansan~gan,
+payur&aacute;kyurakan sa b&aacute;lana,
+ipakutiy&acirc;-kutiy&acirc;, &iexcl;oh, an&oacute;ng
+gaming-pal&agrave; sa kanil&aacute;ng pagmamah&aacute;l!</p>
+
+<p>At hind&icirc; pa rito lamang hum&aacute;hangg&aacute; ang
+pagkapariwar&agrave; ni Saw&icirc;: mul&acirc; nang siy&aacute;'y
+magk&aacute;ba&oacute;nba&oacute;n na sa utang, mul&acirc; nang
+siy&aacute;'y mag&iacute;ng maghihin~g&igrave;, mul&acirc; nang
+siy&aacute;'y mag&iacute;ng karumaldumal na pag-uugal&igrave;, ang
+m~ga dati niy&aacute;ng kasama sa p&aacute;aral&aacute;n, ang m~ga
+dati niy&aacute;ng kasama sa m~ga pasyalan, ang m~ga dating
+nagb&iacute;big&aacute;y sa kany&aacute; n~g pamag&aacute;t na
+katoto, ay is&aacute;is&aacute; nang nan~gilag sa kany&aacute;,
+is&aacute;-is&aacute; nang natak&oacute;t, paris n~g
+paglay&ocirc;'t pan~gin~gilag sa is&aacute;ng may sak&iacute;t na
+nakah&aacute;hawa.</p>
+
+<p>At lal&ograve; pa mangd&iacute;ng nag-iibayo ang hapd&icirc; n~g
+m~ga ganit&oacute;ng kasaw&icirc;an kung siy&aacute;'y
+nakakasalubong sa da&aacute;n n~g m~ga dating kakilala na
+pagkak&aacute;kita sa kany&aacute;'y wal&acirc; nang ib&aacute;ng
+pan~gunang bat&igrave; kund&icirc; ang is&aacute;ng
+halakh&aacute;k, ang is&aacute;ng mutun&oacute;g na
+halakh&aacute;k, ang is&aacute;ng n~git&icirc;, ang is&aacute;ng
+mapagkutiy&acirc;ng n~git&icirc;; n~git&icirc; at halakh&aacute;k
+na kung minsa'y sin&aacute;sabay&aacute;n pa n~g is&aacute;ng
+pagdalir&igrave; sa kany&aacute; at n~g m~ga salit&acirc;ng:</p>
+
+<p>&mdash;Nariy&aacute;n ang hamp&aacute;s-lup&agrave;.</p>
+
+<p>Baw&agrave;'t bigk&aacute;s na ganit&oacute;'y is&aacute;ng
+palas&ocirc; nam&aacute;ng tumitim&ograve;'t sum&uacute;sugat sa
+kany&aacute;ng pus&ograve;, sugat na labis nang hapd&icirc; sugat
+na labis nang ant&aacute;k.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Limutin ko na kay&acirc; si Pati! ... ang
+tak&oacute;t na naisanggun&igrave; sa sarili, nang mins&aacute;ng
+siy&aacute; ay n&aacute;hihig&acirc; na.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t &iexcl;oh, pagkakata&oacute;ng labis n~g
+sun~git!</p>
+
+<p>Nang siy&aacute;'y na sa m~ga ganit&oacute;ng paghahak&agrave;,
+ay siy&aacute;ng pagk&aacute;rin&iacute;g sa kany&aacute;ng
+pint&ugrave;an n~g tawag n~g is&aacute;ng boses na kany&aacute;ng
+ikin&aacute;paban~gon.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sin&oacute;?&mdash;ang tan&oacute;ng sa
+tumawag.</p>
+
+<p>At lumapit sa pint&ucirc;an na no&oacute;'y mins&aacute;ng
+bumuk&aacute;s sa tulak n~g dalaw&aacute;ng malak&aacute;s na
+bisig.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Si Tam&aacute;d!&mdash;ang nasambitl&acirc;
+ag&aacute;d ni Saw&icirc; nang m&aacute;kita ang
+dumat&iacute;ng.</p>
+
+<p>&mdash;<i>El mismo</i>, ang sag&oacute;t n~g
+sinamb&iacute;t&mdash;ak&oacute; n~g&agrave;.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, pagkakita sa taong it&oacute; na nag&iacute;ng
+sanh&icirc; n~g kany&aacute;ng pagkak&aacute;palun~g&igrave;, ay
+mins&aacute;ng dinalaw n~g po&oacute;t, nan~gun&oacute;t ang
+mapalad at mata&aacute;s na no&oacute;, nanl&iacute;sik ang
+dalaw&aacute;ng mat&aacute; na n&aacute;patulad sa dalaw&aacute;ng
+ap&oacute;y, at....</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Tam&aacute;d!&mdash;ang sig&aacute;w na
+kasing-tun&oacute;g n~g kul&oacute;g&mdash;&iexcl;l&aacute;yas,
+l&aacute;yas sa bahay ko!...</p>
+
+<p>N&aacute;gulat si Tam&aacute;d.</p>
+
+<p>&iquest;Bakit gay&oacute;n ang pagkak&aacute;salubong sa
+kany&aacute; n~g d&aacute;ting magiliw na katoto?
+&iquest;an&oacute; ang nangyari?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Tam&aacute;d! ang n&aacute;rinig pa niy&aacute;ng
+ulit ni Saw&icirc;&mdash;&iexcl;l&aacute;yas, l&aacute;yas sa bahay
+ko n~gay&oacute;n d&iacute;n!</p>
+
+<p>Si Tam&aacute;d, pagkara&aacute;n n~g sandal&icirc;ng
+pagkak&aacute;pamangh&acirc;, parang kawal na pinagsaul&aacute;n
+n~g ulirat, pagkara&aacute;n n~g unang ul&aacute;n n~g
+punl&ocirc;ng ka&aacute;way, ay pataw&aacute; at paaglah&igrave;ng
+tuman&oacute;ng:</p>
+
+<p>&mdash;<i>Chico, chiquito</i>, &iquest;bakit ka
+nagkak&aacute;gany&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Tam&aacute;d: huw&aacute;g nang sumag&oacute;t. Iwan ang
+b&aacute;hay ko n~gay&oacute;n din.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;B&aacute;h, kung ak&oacute;'y wal&acirc;ng
+sady&acirc; sa iy&oacute;!...</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sady&acirc;? &iquest;an&ocirc;ng sady&acirc; pa
+ang sin&aacute;sabi mo?</p>
+
+<p>&mdash;Ak&oacute;'y pinaparito <i>niy&aacute;</i>&mdash;ang
+matuling sag&oacute;t n~g bugaw ni Pati&mdash;ak&oacute;'y
+pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalak&iacute; ang boses at
+sak&acirc; minalas malas ang kany&aacute;ng kausap na tila
+bag&aacute; war&igrave;ng sin&uacute;sukat ang kany&aacute;ng m~ga
+pananalit&acirc;.</p>
+
+<p>Ang dating nam&uacute;mul&acirc;ng mukh&acirc; ni Saw&icirc;,
+no&oacute;n ay namutl&acirc;.</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute;ng <i>niy&aacute;</i> ang sin&aacute;sabi ni
+Tam&aacute;d? &iquest;Si Pati?</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, pan~galang wal&acirc;ng kasingtam&iacute;s, Venus na
+wal&acirc;ng kasinggand&aacute;!</p>
+
+<p>N&aacute;pans&iacute;n ni Tam&aacute;d ang ganit&oacute;ng
+pagbabago ni Saw&icirc;, kay&acirc;'t nagpatuloy n~g
+pagsasalit&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Ak&oacute;'y inutusan <i>niy&aacute;</i> rito
+up&aacute;ng sabihin sa iy&oacute;ng ...&mdash;at ang
+patal&iacute;m ay unt&icirc;unt&icirc;ng ibina&oacute;n sa
+pus&ograve; ni Saw&icirc; hangg&aacute;ng sa it&oacute;'y
+dumat&iacute;ng sa m~ga sandal&icirc;ng humin~g&icirc; n~g tawad
+kay Tam&aacute;d sa kany&aacute;ng pagk&aacute;pabigl&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Ipagpaumanh&iacute;n mo, kaibigan, ang aking
+pagkak&aacute;mal&icirc;: &iquest;an&oacute;ng bilin niy&aacute;
+ang dal&aacute; mo sa akin?</p>
+
+<p>At bu&ocirc;ng pananab&iacute;k na inulit-ulit ang
+ganit&oacute;ng tan&oacute;ng:</p>
+
+<p>&mdash;Ipinagbilin niy&aacute; sa akin ang pa&oacute;s at
+marahang pakl&iacute; n~g in&uacute;usis&agrave; &mdash;na sabihin
+ko sa iy&oacute;ng ik&aacute;w raw ay nagm&aacute;malak&iacute;
+n~gay&oacute;n....</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Nagmamalaki!...</p>
+
+<p>&mdash;Kung n&aacute;lalaman mo kung gaanong luh&agrave;, ang
+itinapon ni Pati n~g dahil sa m~ga il&aacute;ng araw na hind&icirc;
+mo pagdalaw sa kany&aacute;....</p>
+
+<p>&mdash;Luh&agrave;, lumuh&agrave; si Pati n~g dahil sa akin?</p>
+
+<p>&mdash;Lumuh&agrave; n~g dahil sa iy&oacute;. Pagk&acirc;'t kung
+d&icirc; ak&oacute; nam&aacute;mal&icirc;, ay ... tila, tila may
+hin&aacute;habol sa iy&oacute;.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ang <i>puri</i> niy&aacute;!&mdash;ang
+n&aacute;ibul&oacute;ng ni Saw&icirc; sa sarili.</p>
+
+<p>&iexcl;Puri! ... mainam na puri ang sa is&aacute;ng
+talimus&aacute;k.</p>
+
+<p>Samantalang si Saw&icirc; ay nat&iacute;tigilan sa m~ga
+ganit&oacute;ng pag-&iacute;isip, si Tam&aacute;d, sa
+kany&aacute;ng sarili'y wal&acirc;ng hint&ocirc; nam&aacute;n n~g
+k&aacute;bubul&oacute;ng:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Talag&aacute;ng <i>martir</i> n~g&agrave; ang
+binat&aacute;ng it&oacute;! &iexcl;il&aacute;ng sun~gay ang na sa
+ulo niy&aacute;! &iexcl;mahig&iacute;t pa sa is&aacute;ng demonio
+sa impierno!</p>
+
+<p>Pagkatapos ay hinar&aacute;p na pamul&icirc; ang kany&aacute;ng
+dinalaw at ang m~ga hul&iacute;ng bigk&aacute;s:</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc;: buk&oacute;d sa pasabi ni Pati, ay
+n&aacute;rito ang is&aacute;ng sulat niy&aacute;ng
+ipinad&aacute;dal&aacute; sa iy&oacute;....</p>
+
+<p>At yumao nang wal&acirc;ng liwagliwag.</p>
+
+<p>Nanab&iacute;k si Saw&icirc; na binuks&aacute;n ang liham.</p>
+
+<p>Do&oacute;'y nabasa niy&aacute; ang sum&uacute;sun&oacute;d:</p>
+
+<p>Ibon ko:</p>
+
+<p><i>Mag-iis&aacute;ng lingg&oacute; na n~gay&oacute;ng
+ak&oacute;'y in&uacute;ulila mo sa laot n~g m~ga himut&oacute;k at
+pagluh&agrave;. &iexcl;Is&aacute;ng lingg&oacute;ng hind&icirc; ka
+m&aacute;kita, par&aacute; sa aki'y is&aacute;ng lingg&oacute;ng
+pagkamat&aacute;y n~g Dios!</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na kay&acirc; ang kulang palad na
+si Pati? &iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang ab&acirc;ng
+m&aacute;nanayaw, pagkatapos manakaw ang kany&aacute;ng PURI?
+&iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang m~ga dakil&agrave;ng
+sandal&icirc; na dinanas sa kany&aacute;ng piling?
+&iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang m~ga damp&icirc; n~g
+lab&igrave; mong ibinak&aacute;s sa aking m~ga pisn~gi, m~ga
+damp&icirc;ng hangg&aacute; n~gay&oacute;'y nararamdam&aacute;n
+kong wari'y nag aalab pa sa ap&oacute;y n~g pag ibig?
+&iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang m~ga sandal&icirc;ng
+sinamy&ocirc; sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga
+suliy&aacute;p, sa lambing n~g aking m~ga n~git&icirc;, sa
+tun&oacute;g n~g aking m~ga hal&iacute;k?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba ang gab&iacute;ng ya&oacute;n
+na ik&aacute;w ay m&aacute;himl&aacute;y sa m~ga bisig ko na,
+mins&aacute;n, makalaw&aacute;'t maikatl&oacute;ng AWITIN ang m~ga
+tagump&aacute;y ni Kupido? &iquest;n&aacute;limot mo na ba ang
+sandal&icirc;ng ya&oacute;n na iy&oacute;ng isinimsim sa m~ga
+lab&igrave; ko n~g wal&acirc;ng kasingtam&iacute;s na pul&ograve;t
+n~g pag ibig? &iquest;n&aacute;limot mo na ba ang m~ga
+sandal&icirc;ng ya&oacute;ng katasin sa m~ga lab&igrave; ko ang
+alak na nakal&aacute;las&iacute;ng ni Kupido?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba ang m~ga sandal&icirc;ng, sa
+bugs&ocirc; n~g iy&oacute;ng nag aap&oacute;y na damdamin ay sinabi
+mo sa aking: &laquo;Pati, ik&aacute;w ang pus&ograve; ko,
+ik&aacute;w ang buhay ko, ik&aacute;w ang diosa ko&raquo;?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;saan ang pagtup&aacute;d sa m~ga
+ganit&oacute;ng pan~gak&ograve;?</i></p>
+
+<p><i>&iexcl;Ay, Saw&icirc;! &iexcl;ay, ibon ko! pumarito ka't sa
+lah&aacute;t n~g oras ay buk&aacute;s na &aacute;abutan mo ang
+haulang nag&iacute;ng pugad n~g ating m~ga ginint&ucirc;ang
+pan~garap n~g ating m~ga ligaya't al&iacute;w!</i></p>
+
+<p>ANG KALAPATI MO.</p>
+
+<br />
+
+
+<p>Si Pati, babaeng wal&acirc;ng k&aacute;luluw&aacute; kund&icirc;
+paw&agrave;ng lam&aacute;n, ay n&aacute;tutong magtirik n~g m~ga
+karayom sa m~ga talatang it&oacute; n~g kany&aacute;ng liham, m~ga
+karayom na siy&aacute;ng dumur&ograve; at sumig&iacute;d sa hayop,
+sa maban~gis na hayop, na in&iacute;in~gatan in Saw&icirc; sa
+pus&ograve;: ang pag-ibig sa kany&aacute;.</p>
+
+<p>At no&oacute;'y isais&aacute;ng nagban~gon sa alaala n~g
+binat&agrave; ang m~ga gunit&acirc; n~g nagda&aacute;n, parang m~ga
+pat&aacute;y na sa tawag n~g M&aacute;nunubos ay mul&icirc;ng
+nagsilab&aacute;s sa hukay n~g libin~gan.</p>
+
+<p>At ang ganid, ang ganid na alag&agrave; ni Saw&icirc; sa
+kany&aacute;ng pus&ograve;, ay mins&aacute;ng nagban~gon, uman~gil,
+pumal&aacute;g, hangg&aacute;ng sa si Saw&icirc; ay
+mapatind&iacute;g sa pagkak&aacute;up&ograve; at ulit na
+masabing:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pati, Pati, papariyan&aacute;n kit&aacute;!...</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="WAKAS" name='WAKAS'></a>
+<h2><b>WAKAS</b>.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>Hating gab&iacute;.</p>
+
+<p>Madil&iacute;m, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y
+is&aacute;ng mahab&agrave;ng hinin~g&aacute;, ay kasalukuyang
+nagn~gin~gitn~git; kay&acirc;'t baw&agrave;'t datn&iacute;n n~g
+kany&aacute;ng malak&aacute;s na hamp&aacute;s ay tumutun&oacute;g,
+um&aacute;an~gil na anak&igrave;'y tum&aacute;tangg&aacute;p n~g
+is&aacute;ng ubos di&iacute;ng samp&aacute;l.</p>
+
+<p>M&aacute;pamay&acirc;may&acirc;'y bund&oacute;kbundukang usok
+ang napatan&aacute;w sa malay&ograve;.</p>
+
+<p>Makasandal&icirc; pa'y bumuhos ang ul&aacute;n.</p>
+
+<p>M~ga kul&oacute;g na nakabibin~g&aacute;w ang
+dumadagund&oacute;ng sa lup&agrave;, at sa lan~git ay
+nagh&aacute;hagar&aacute;n ang matatal&iacute;m na lint&iacute;k na
+anak&igrave;'y m~ga gint&ocirc;ng ahas.</p>
+
+<p>Sa malapad na liwasan n~g Azc&aacute;rraga, sa oras na
+it&oacute; ay is&aacute;ng mahiwag&agrave;ng nagl&aacute;lamay ang
+napam&aacute;mas&iacute;d.</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute; siy&aacute;?</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute;ng k&aacute;luluw&agrave; ang matapang na
+nagl&aacute;lamay sa gitn&acirc; n~g ganit&oacute;ng
+sigw&aacute;?</p>
+
+<p>Nagt&uacute;tumulin sa kany&aacute;ng paglakad, tun~g&oacute;
+ang ulo, at wal&acirc;ng lin~g&oacute;ng-lik&oacute;d.</p>
+
+<p>N~gay&oacute;'y dum&aacute;rat&iacute;ng na siy&aacute; sa
+tap&aacute;t n~g bahay na n&aacute;titirik sa gaw&icirc;ng
+kaliw&acirc; n~g l&iacute;wasan. Sa bahay na it&oacute;'y
+wal&acirc;ng tum&aacute;tanglaw kund&icirc; ang is&aacute;ng ilaw
+na k&uacute;kutikutitap.</p>
+
+<p>Hakb&aacute;nghakb&aacute;ng na lumun~go sa pint&ucirc;ang
+no&oacute;'y n&aacute;lalapat pa ang dalaw&aacute;ng dahon,
+n~gun&igrave;'t nang siy&aacute;'y n&aacute;lalapit na ay
+siy&aacute;ng pagkabuk&aacute;s nit&oacute; sa tawag n~g
+is&aacute;ng nakatalukb&oacute;ng na it&iacute;m.</p>
+
+<p>At is&aacute;ng mukh&acirc; ang sumilip do&oacute;n,
+mukh&acirc;ng babae, &iexcl;ang mukh&acirc; ni Pati!</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Pumarito pa kay&acirc;?&mdash;ang tan&oacute;ng
+sa m&aacute;nanay&aacute;w n~g aninong tumawag sa pint&ocirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; na; marahil ay hind&icirc;, pagk&acirc;'t
+um&uacute;ul&aacute;n. Tumul&oacute;y ka.</p>
+
+<p>Ang pinagsabihan n~g ganit&oacute; ay t&uacute;luyang pumasok sa
+lo&oacute;b.</p>
+
+<p>Samantal&agrave;, ang naiwan sa lab&aacute;s, ang unang
+n&aacute;sumpun~g&aacute;n natin sa har&aacute;p n~g
+ganit&oacute;ng n&aacute;masd&aacute;n, ay mins&aacute;ng
+napakag&aacute;t-lab&igrave; at ang nagn~g&aacute;n~galit na
+turing:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh, tila dinaday&agrave; ak&oacute;!</p>
+
+<p>At sandal&icirc;ng natigilan na
+&aacute;and&aacute;p-and&aacute;p ang lo&oacute;b.</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute; ang kany&aacute;ng pinapasok? Kilos lalaki,
+lalaki sa kany&aacute;ng tay&ocirc;, kilos at pan~gan~gatawan ...
+&iexcl;Din&aacute;d&aacute;y&agrave; ak&oacute;!
+&iexcl;&iexcl;dinay&agrave; ak&oacute;!! Pati, Pati, magbabayad ka,
+pagka nagk&aacute;ta&oacute;ng napatunayan ko ang aking
+panibugh&ocirc;!</p>
+
+<p>At ipinatul&oacute;y ang kany&aacute;ng paglakad:
+sandal&icirc;ng tumigil sa lab&aacute;s n~g pint&ucirc;ang
+pinasukan n~g unang n&aacute;kita na natin, at pagdat&iacute;ng
+do&oacute;n ay marahang nakimaty&aacute;g. Wal&acirc;, wal&aacute;
+siy&aacute;ng m&aacute;rin&iacute;g.</p>
+
+<p>Mins&aacute;ng itinulak ang pint&ucirc;an, patakb&oacute;ng
+pumasok sa lo&oacute;b, at h&aacute;los sa is&aacute;ng
+lund&aacute;g lamang ay dumat&iacute;ng sa ita&aacute;s n~g
+bahay.</p>
+
+<p>Nang naroro&oacute;n na'y is&aacute;ng k&aacute;luskusan sa may
+dakong sil&iacute;d ang kany&aacute;ng n&aacute;hiwatigan.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sin&oacute; ang nag-uusap na naririn&iacute;g
+ko?</p>
+
+<p>&iexcl;Tinig ni Pati ang is&aacute; at ang is&aacute; ay tinig
+lalaki!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;N~gitn~git n~g Dios! ...
+&iexcl;tin&aacute;taks&iacute;l ak&oacute;!
+&iexcl;&iexcl;tin&aacute;taks&iacute;l ak&oacute;!!
+&iexcl;&iexcl;&iexcl;tin&aacute;taks&iacute;l ak&oacute;!!!...</p>
+
+<p>Ang katulad n~g is&aacute;ng bal&iacute;w na labn&oacute;t ang
+buh&oacute;k, nagaalab ang dalaw&aacute;ng-mat&aacute;, na pumasok
+sa lo&oacute;b n~g sil&iacute;d.</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, kataksil&aacute;n!...</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Si Pati, sa piling ni Tam&aacute;d!</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; (na d&icirc; iba't kund&icirc; it&oacute; ang
+dumat&iacute;ng) sa har&aacute;p n~g gay&oacute;ng pag-yurak sa
+kany&aacute;ng dan~g&aacute;l ay bigl&acirc;ng dinatn&aacute;n n~g
+is&aacute;ng dil&iacute;m n~g tin~g&iacute;n.</p>
+
+<p>Lumapit sa dalaw&aacute; na bumubug&aacute; n~g ap&oacute;y ang
+panin~g&iacute;n, nan&iacute;nind&iacute;g ang m~ga balahibong
+animo'y malili&iacute;t na pak&ograve;ng nagtim&ograve; sa
+kany&aacute;ng bal&aacute;t, at b&aacute;go nilurh&aacute;n sa
+mukh&acirc; si Pati, nilurh&aacute;n sa mukh&acirc; si
+Tam&aacute;d, at si Pati at si Tam&aacute;d ay kapuw&agrave;ng
+pinis&iacute;l sa li&iacute;g n~g tigis&aacute;ng kam&aacute;y.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Dios ko?&mdash;ang panab&aacute;y na sambit n~g
+m~ga sinak&aacute;l.</p>
+
+<p>No&oacute;n ay mins&aacute;ng nabuksan ang m~ga lab&igrave; ni
+Saw&icirc;, m~ga lab&igrave;ng nagd&uacute;rug&ucirc;an pa sa
+ba&oacute;n n~g n~gipin, at ang matun&oacute;g na sig&aacute;w sa
+lalaki:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Imb&iacute;l!...</p>
+
+<p>At sa babae'y</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Magdaray&agrave;!...</p>
+
+<p>Si Pati'y hind&icirc; nakahuma.</p>
+
+<p>Si Tam&aacute;d, na war&igrave;'y nadar&aacute;ng sa alab n~g
+po&oacute;t ni Saw&icirc;, ay umamb&acirc;ng
+t&aacute;takb&oacute;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t, ang malalaking dalir&igrave; n~g binat&agrave;
+ay lumatay no&oacute;n sa mukh&acirc; n~g bugaw:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;An&aacute;k ni Lusiper! &iquest;Ibig mong tumanan?
+&iexcl;Ah, duw&aacute;g!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Patawad!...</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Patawad! ... &iquest;patawarin kit&aacute;
+pagkatapos dumh&aacute;n ang pagkatao ko? &iquest;patawarin
+kit&aacute; pagkatapos na ak&oacute;'y maibul&iacute;d sa impierno,
+pagkatapos na ak&oacute;'y matuks&oacute;, at ak&oacute;'y
+malinl&aacute;ng?</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; na....</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; na ... &iquest;hind&icirc; na, pagkatapos na
+ak&oacute;'y masipsip&aacute;n n~g kat&aacute;s, pagkatapos na
+ak&oacute;'y maghirap, pagkatapos na ak&oacute;'y main&iacute;s sa
+kandun~gan n~g babaeng it&oacute;?&mdash;at sabay itinur&ograve; si
+Pati, na no&oacute;'y nan~gan~gat&aacute;l sa tak&oacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;At ik&aacute;w&mdash;ang pihit dito&mdash;na
+nag&iacute;ng dahil n~g aking m~ga kasaw&icirc;ang dinanas;
+ik&aacute;w, na nag&iacute;ng dahil n~g aking
+pagkak&aacute;palay&ocirc; sa m~ga dating kaibigan; ik&aacute;w, na
+nag&iacute;ng dahil n~g aking pagkak&aacute;palay&ocirc; sa
+am&aacute;'t in&aacute;, n~g pagbaw&icirc; sa akin n~g
+kanil&aacute;ng pagmamah&aacute;l; &iquest;nasa&aacute;n ang
+pus&ograve; mo up&aacute;ng ak&oacute;'y gantih&iacute;n n~g
+ganit&oacute;ng kataksil&aacute;n? &iquest;Mainam na bayad sa pilak
+ko na iy&oacute;ng nilusaw; mainam na bayad sa dug&ocirc; ko na
+iy&oacute;ng inin&oacute;m!</p>
+
+<p>Si Pati ay nan~g&iacute;n~gin&iacute;g na sumag&oacute;t:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Patawarin!...</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;N&aacute;lalaman mo, Pati&mdash;ang
+patul&oacute;y ni Saw&icirc;&mdash;n&aacute;lalaman mo kung gaano
+ang nag&iacute;ng halag&aacute; n~g pag-ibig ko sa iy&oacute;?
+Pilak, maraming pilak ... gint&ocirc;, gint&oacute;ng
+dak&oacute;tdak&oacute;t. Gint&ocirc;'t pilak na baw&agrave;'t
+piraso'y nagk&aacute;kahulug&aacute;n n~g is&aacute;ng sarong
+pawis, is&aacute;ng sarong dug&ocirc; n~g aking m~ga ban&aacute;l
+na magulang.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At ang pan~galan ko&mdash;ang dugt&oacute;ng na
+h&aacute;los mahirin sa nag &uacute;unah&aacute;ng pigl&aacute;s
+n~g m~ga salit&acirc;&mdash;ang aking pan~galang n~gay&oacute;'y
+siy&aacute;ng hantun~gan n~g lah&aacute;t nang pul&agrave;,
+n~gay&oacute;'y is&aacute;ng sukal na kinaririmariman n~g
+lah&aacute;t nang bib&iacute;g, paris n~g pagkarimarim sa
+is&aacute;ng pusal&igrave;, sa is&aacute;ng tambakan n~g
+mabah&ograve;ng yag&iacute;t? &iquest;saan mo inilag&aacute;y ang
+pagkatao ko?</p>
+
+<p>Si Pati'y hind&icirc; sumasag&oacute;t.</p>
+
+<p>Nagpatuloy si Saw&icirc;:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ah, n~gay&oacute;'y l&uacute;busan nang
+pinan&iacute;niwal&agrave;an ko ang sabi n~g m~ga
+p&aacute;hayag&aacute;ng sa m~ga <i>palaisd&acirc;an</i>
+(bahay-s&aacute;yawan) na nilalan~guy&aacute;n mo ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng n&aacute;papans&iacute;ng kund&icirc; paw&agrave;ng
+isd&acirc;ng kapak, isd&acirc;ng paw&agrave;ng kint&aacute;b n~g
+kalisk&iacute;s ang n&aacute;mamalas sa lab&aacute;s, bago'y
+paw&agrave;ng burak ang lam&aacute;n n~g lo&oacute;b!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Saw&icirc;, patawad ... ak&oacute;'y wal&acirc;ng
+sala!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Wal&acirc;ng sala! ...&mdash;at gumuhit
+no&oacute;n sa gunit&acirc; ni Saw&icirc; ang m~ga
+pamamara&aacute;ng ginaw&acirc; sa kany&aacute; n~g
+m&aacute;nanayaw, ang unang pagtatagp&ocirc; nil&aacute; sa
+is&aacute;ng hand&acirc;an, ang pagkak&aacute;dalaw niy&aacute; sa
+bahay-s&aacute;yawan, ang m~ga kasinun~galin~gang sinabi sa
+kany&aacute; ni Tam&aacute;d tungk&oacute;l sa kabuhayan n~g
+babaeng it&oacute;, ang lah&aacute;t n~g ya&oacute;n ay
+napagkur&ograve; niy&aacute;ng paw&aacute;ng lal&aacute;ng lamang
+na iniumang sa kany&aacute;, up&aacute;ng siy&aacute;,
+tag&aacute;lalawigang wal&acirc;ng kamalay&aacute;n sa
+buhay-Maynil&agrave;, ay magiliw na pumasok sa lamb&aacute;t ni
+Pati, na gaya n~g is&aacute;ng isd&acirc; sa pabahay n~g
+bakl&aacute;d.</p>
+
+<p>At lal&ograve; pang nag-alab ang kany&aacute;ng damdamin,
+lal&ograve; pang nag-ulol ang kany&aacute;ng po&oacute;t;
+kay&acirc;'t sa is&aacute;ng pag-lalah&ograve; n~g isip ay
+mins&aacute;ng dinakl&oacute;t si Pati sa kany&aacute;ng
+gul&oacute;nggul&oacute;ng buh&oacute;k, at ang tan&oacute;ng dito
+sa buh&aacute;y na tinig:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Wal&acirc; kang sala, ang sabi mo?</p>
+
+<p>&mdash;Wal&acirc;, wal&acirc;ng wal&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At bakit, bakit wal&acirc; kang kasalanan sa
+aking pagkakap&agrave;lun~gi?</p>
+
+<p>Si Pati, sa ganit&oacute;ng tan&oacute;ng, ay kim&icirc; at
+h&aacute;los pabul&oacute;ng na sumag&oacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;Pagk&acirc;'t al&aacute;m mo nang ak&oacute;'y
+M&Aacute;NANAYAW....</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h1>BAGONG PARE</h1>
+
+<h3>NOBELANG TAGALOG</h3>
+
+<h3>NI</h3>
+
+<h2>Ros. Almario</h2>
+
+<h3>KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN</h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h1>"Pinatatawad Kit&aacute;!..."</h1>
+
+<h3>Nobelang Tagalog na ipinagbibil&iacute;ng kasalukuyan sa
+lah&aacute;t n~g Librer&iacute;a dito sa Maynil&agrave;, sa
+halag&aacute;ng Is&aacute;ng Peseta.</h3>
+
+<h3>Maykatha: MATANGLAWIN.</h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h1>Huling Habilin</h1>
+
+<h3>(NOBELANG TAGALOG)</h3>
+
+<h3>KATHA NI</h3>
+
+<h2>Maximino de los Reyes.</h2>
+
+<h3>Ipinagbibil&iacute; sa lah&aacute;t n~g Librer&iacute;a buhat
+sa unang araw n~g Juliong papasok, 1910.</h3>
+
+<div>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14794 ***</div>
+</body>
+</html>
+
diff --git a/14794-h/images/001.gif b/14794-h/images/001.gif
new file mode 100644
index 0000000..c35ebca
--- /dev/null
+++ b/14794-h/images/001.gif
diff --git a/14794-h/images/002.gif b/14794-h/images/002.gif
new file mode 100644
index 0000000..0090574
--- /dev/null
+++ b/14794-h/images/002.gif
diff --git a/14794-h/images/006.gif b/14794-h/images/006.gif
new file mode 100644
index 0000000..e5ca207
--- /dev/null
+++ b/14794-h/images/006.gif
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..60234c4
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #14794 (https://www.gutenberg.org/ebooks/14794)
diff --git a/old/14794-8.txt b/old/14794-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..bbaac78
--- /dev/null
+++ b/old/14794-8.txt
@@ -0,0 +1,1718 @@
+The Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ang Mananayaw
+
+Author: Rosauro Almario
+
+Release Date: January 25, 2005 [EBook #14794]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders.
+Produced from page scans provided by University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+Ros. Almario
+
+ANG M�NANAYAW
+
+Aklatang Bayan I Akl�t
+
+Limbagan at Litograp�a
+
+NI
+
+JUAN FAJARDO
+
+Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz.
+
+MAYNILA--1910
+
+
+
+ANG M�NANAYAW
+
+Ros. Almario
+
+UNANG PAGKALIMBAG
+
+MAYNILA
+
+=LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO
+
+Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz
+
+1910.=
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+=Aklatang Bayan.=
+
+
+_Sa gitn� n~g masins�ng �lap na sa kasalukuya'y bum�balot sa mayn�s na
+lan~git n~g Lah�ng Tagalog, ang �Aklatang Bayan� ay lumab�s_.
+
+_�Layon? Iis�ng iis�: makipamuhay, ibig sabihi'y makilaban pagk�'t ang
+pakikipamuhay ay is�ng gan�p na pakikitunggal�, is�ng lub�s at wal�ng
+hump�y na pakikibaka_.
+
+_At makikibaka kam� laban sa masasam�ng hilig, m~ga ugali't paniwal�,
+mag�ng tungk�l sa pol�tika, mag�ng sa relihi�n at gay�n sa karaniwang
+pamum�hay; yamang ang m~ga bagay na it�'y siy�ng m~ga haliging dapat
+k�saligan n~g al�n mang bayan: tatl�ng lak�s na siy�ng bum�bu� n~g
+k�luluw� n~g al�n mang lah�_.
+
+_At up�ng malub�s ang pagpapakilala n~g adhik�ng it� sa aming
+man~gagiging, mangbabasa, kung sakal�, n~gay�n pa'y malug�d na't
+magalang na ipinat�talast�s namin sa kan�l� ang m~ga akl�t na sa
+kasalukuya'y niy�yar� sa lo�b n~g Aklatang it�_:
+
+=Ang M�nanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang Sakim, Bag�ng
+Par� at ib�'t ib� pa.=
+
+_Pan~ganay na an�k n~g Aklatang it� �Ang M�nanayaw�, na n~gay�'y
+bagong kal�luw�l pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat. Kulang sa kat�s
+marahil, marahil ay gay�n din sa lus�g n~g pan~gan~gataw�n, bigl�w na
+bun~ga palibhas� n~g is�ng panitik na sal�t sa ilaw n~g talino at
+dah�p sa yaman n~g pananalit�_.
+
+_Mags�situlong sa aklatang it� ang m~ga katoto ko't kaadhik�ng
+Faustino Aguilar, nam�matnugot sa TALIBA, Carlos Ronquillo,
+pun�ng-m�nunulat sa n�turan ding p�hayag�n at m~ga ib� pang gur� n~g
+panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay mags�sabog,
+hangg�ng sa lal�ng lihim na pook n~g Katagalugan, n~g mak�kaya nil�ng
+pangliwanag na ilaw sa m~ga kalah�ng nan~gan~gailan~gan nit�_.
+
+=Ros. Almario,=
+
+_Taga-pamahal� n~g Aklatang Bayan_.
+
+_Maynil�, 30 V-1910_.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Ang M�nanayaw.
+
+J�venes qu� estais bailando, al infierno vais saltando.
+
+
+=SIMULA=
+
+_Pati_: M�nanayaw. Alan~ganing tind�g; ni mabab� ni mataas; kataw�ng
+malus�g, makat�s, sariw�; m~ga mat�ng malalaki't bugh�w, dalaw�ng
+bintan�ng pinan�nun~gawan n~g is�ng k�luluw�ng nag-iinit, nag-aalab sa
+nin~gas n~g ap�y n~g is�ng damdaming batis na din�daluyan n~g al�w,
+_al�w n~g sandal�_ na nakal�lunod, naka�in�s at nakam�mat�y sa baw�'t
+k�luluw�ng malig� sa kany�.
+
+_Saw�_: T�bong lalawigan, binat�ng nag-aaral sa Maynil�. Buhat sa
+mabuting lip�, angk�n n~g m~ga mayaman, si Saw� ay is�ng binat�ng
+lumak� sa lilim n~g pananagan�: kim�, mahihiy�in, ugal�ng babae, si
+Saw� ay hind� kaparis n~g m~ga binat�ng wal�ng ib�ng minimith�mithi
+kund� ang m�tulad sa is�ng par�par�, sa is�ng bubuyog, na tuw�na'y
+hanap ang m~ga bulakl�k, up�ng simsim�n ang kanil�ng ban~g�,
+
+_Tam�d_: Is�ng hamp�s-lup�, is�ng hampas-bat�, na gaya n~g tawag sa
+kany� n~g madl�. Ulila sa am�'t ulila, sa in�. Wal�ng asawa, ni an�k,
+ni kapatid, ni kamaganakan kungd� ... si �Ligaya�; ligayang par� sa
+kany�'y hind� natatagp� sa al�n mang dako, sa al�n mang po�k, m�liban
+sa m~ga bilyar, sabun~g�n, pangginggihan, bahay-s�yawan at m~ga
+bun~gan~g� n~g impierno na sa b�lana'y laging nakaumang.
+
+--Tam�d, �kumusta ang _ibon_?
+
+--Mabuti, Pati, maam� na n~gay�n.
+
+--�Hand�ng pumasok sa kulun~g�n?
+
+--�Oh, wal�ng pagsalang hind� siy� p�pasok!
+
+--�An� ang sabisabi niy� sa iy� tungk�l sa akin?
+
+Paris din n~g m~ga unang salit� na n�iukol ko sa iy� nang tayo'y unang
+magk�tagp� sa is�ng hand�an: na, ik�w ay magand�ng katulad ni _Venus_,
+paris n~g Tal� sa umaga. �Umiibig na sa iy�! Ma�asahang siy�'y bihag
+mo na....
+
+Binuks�n ni Pati ang kany�ng dalaw�ng lab� na nagp�pulahan up�ng
+paraan�n ang is�ng matun�g na halakh�k.
+
+--_Con qu�_, umiibig na sa akin, h�?
+
+--At pagh�hanapin ka m�may�.
+
+--�Sa�n? �saan mo ak� itinur�?
+
+--Sa bahay-s�yawan.
+
+--Sa makatw�d pal� ay n�lalaman nang ak�'y m�nanayaw? �at an� ang sabi
+sa iy�? �hind� ba niy� n�babasa ang m~ga p�hayag�ng, hind� miminsan at
+m�makalaw�ng nags�sabog diy�n n~g m~ga balit�ng diuman�'y hind� m~ga
+babae ang m~ga m�nanayaw sa �suscrici�n� kund� is�ng tungk�s na m~ga
+talimus�k?
+
+--_Medio ... medio_ sinabi niy� sa akin ang gany�n; n~gun�'t tinug�n
+ko siy�ng ang gay�ng balit�'y mangy�yaring magk�toto�, kung mins�n, at
+mangyayari rin nam�ng hind�, �Si Pati�--ang wik� ko sa kany�,--�iy�ng
+dalagang ipinakilala ko sa iy� sa hand�ang dinaluh�n natin ay is�ng
+matibay na saks� n~g katotohanang ang is�ng magand�ng perlas ay
+mangy�yaring m�palibl�b sa gitn� n~g burak....�
+
+At tumigil sandal� ang nags�salita up�ng lumag�k n~g laway at
+magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga ganit�ng pan~gun~gusap:
+
+--At si Saw� (ang ibong pinag�usapan nil�)--ay naniwal� nam�ng ik�w ay
+is�ng �magand�ng perlas�, is�ng dalagang mahinh�n, may puri,
+maran~gal....
+
+--�At hind� na itinan�ng kung bakit ak� n�papasok sa bahay-s�yawan?
+
+--Itinan�ng �bakit hind�? n~gun�'t ang dil� ni Tam�d, ang dil� n~g
+bugaw mong si Tam�d, ay nang m~ga sandal�ng ya�'y lumikh� n~g m~ga
+pan~garap na sa kany�ng bib�g ay larawang mistul� n~g katotohanan,
+katotohanang n�kita, sinaksih�n n~g kany�ng tin~g�n. At sinabi ko sa
+kany�ng h�los maagn�s ang luh� ko: �Oh, Saw�, kung n�lalaman mo ang
+bu�ng kasaysayan ni Pati, n~g magand�ng Pati, na hin�han~g�an mo
+n~gay�n, ay d� s�salang siy�'y m�lalarawan sa m~ga balintat�w n~g m~ga
+mat� mo na katulad n~g is�ng ban�l na babae, n~g is�ng ulir�n n~g
+kadalagahan. Pagk�'t siy�, ang habol ko pa, ay is�ng ulil�ng dumanas
+n~g d� g�gaanong kasaw�an sa buhay, nag�ng magpapalimos, nag�ng
+manghihin~g�, at nang ayaw nang lawit�n n~g aw� n~g m~ga tin�tawagan
+ay napilitang pumasok na alil�, ipinagbil� ang lak�s sa is�ng mayaman
+... dapuw�'t....
+
+--�An� pa?
+
+--Ang mayaman, ang dugtong ko, sa har�p n~g wal�ng kaag�w na dil�g ni
+Pati, ay nagnas�ng paslan~g�n ang kany�ng dan~g�l.
+
+--�Paslan~g�n! Mainam kang magt�tatah�tah� n~g kasinun~galin~gan. �At
+an� pa ang aking ginaw�?
+
+--Na ik�w ay tumutol sa gay�ng karum�ng adhik�.
+
+--�At pagkatapos?
+
+--Nilisan mo ang bahay na pinagl�lingkur�n up�ng pumasok sa
+pagkam�nanayaw.
+
+--Samakatw�d, ang tapos ni Pati, par� kay Saw�, ak�'y is�ng ban�l na
+babae, is�ng ulil�nginap� n~g Palad, nag�ng magpapalimos,
+manghihin~g�, alil�, alipin, sa madal�ng sabi; at dahil sa
+pagtatangg�l n~g puri ko'y iniwan ang bahay n~g mayaman, up�ng pumasok
+... �gay�n n~ga ba?
+
+--Ganiy�n n~ga.
+
+�Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga kasinun~galin~gan, bago
+makalab�s sa bib�g n~g m~ga nags�sinun~gal�ng, ay mag�ng ap�y muna...!
+
+Si Pati, par� sa ating nakakakilala sa kany�, ay is�ng isd�ng kapak,
+na sa lab�s ay wal�ng ib�ng ipinat�tan�w kund� ang kint�b n~g
+kalisk�s, bago sa lo�b ay wal�ng ib�ng mad�dam� kund� ang mabah�ng
+burak. Siy�'y hind� lamang kir�, hind� lamang salawahan; hig�t sa
+kir�'t salawahan, si P�ti ay is�ng tunay na salar�n, is�ng mangbibitay
+n~g m~ga k�luluw�ng nah�hulog sa kany�ng kandun~gan.
+
+Bat� pa lamang, h�los bagong sum�sib�l pa lamang, si Pati'y
+pinagkatakut�n na n~g m~ga binat� sa kanil�ng pook. �Bakit hind�, sa,
+b�lana'y sinagut�n n~g �o, b�lana'y pinan~gakuan, b�lana'y sinump�an;
+m~ga pan~gak� at sump�ng baw�'t is�'y pinat�tibayan sa pamamagitan n~g
+is�ng sanl�, n~g is�ng l�gak, na hind� na mab�baw� kail�n man!
+
+N~gun�'t ... nagsasalit� na nam�n si Tam�d; pakingg�n natin:
+
+--Pati--aniya--mamay�'y hind� s�salang d�dalh�n ko sa iy� ang ibon.
+
+--D�rat�ng kay�ng hand� na ang haula.
+
+At naghiwal�y ang dalaw�.
+
+
+
+
+II.
+
+
+--� ... ?
+
+--� ... !
+
+At n�ro�n na sil� sa unang bayt�ng n~g hagdanang patun~go sa bayan ni
+Plut�n: sa bahay-s�yawan. N�uun� si Tam�d, ang tuks�, at si Saw� ay
+sum�sun�d sa dako niy�ng hulih�n.
+
+Ang _Templo_ n~g masay�ng diosa _Terps�core_, nang m~ga sandal�ng ya�n
+ay mait�tulad sa is�ng Hard�n n~g Kaligayahan: do�n at dito'y wal�ng
+n�mamalas ang tin~g�n kund� ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong Ad�n,
+do�n at dito'y nagsabog ang m~ga bulakl�k, nagsalisalimbayan ang m~ga
+paropar�.
+
+Pagdat�ng na pagdat�ng n~g magkasamang si Saw�'t si Tam�d sa
+bahay-s�yawan, si P�ti, na nag-aant�y na sa kanil� ay malug�d na
+sumalubong at nakan~git�, nakatawang bumati sa kanil�:
+
+Nan~g�ligaw kay� rito....
+
+Si Saw�'y hind� tumug�n. Ang m~ga salit� ni Pati, ang m~ga bigk�s na
+ya�ng mandi'y pinulut�n sa tatam�s, ay is�is�ng sumapit sa pus� n~g
+nat�tigilang binat�. �An�ng gand� ni Pati nang m~ga sandal�ng ya�n!
+
+Sa lo�b n~g kany�ng dam�t na nan~g�n~ganinag sa dalang, sa malas ni
+Saw� ay siy� ang n�kita ni Flammari�n sa kany�ng pan~garap: taong ilaw
+ang pinakalam�n, at ang m~ga kam�y ay dalaw�ng bagw�s.
+
+Si Tam�d, na nak�kita sa ganit�ng pagkak�patigil n~g kany�ng kasama,
+ay kumind�t n~g is� kay Pati at lihim na itinur� ya�n: ��Talag�ng
+_torpe_ n~g�!�
+
+Noo'y is�ng hudy�t n~g tugtugin ang n�rin�g:
+
+--�Bals!--ang panab�y na turing n~g m~ga na�in�p na m~ga m�nanayaw.
+
+At umugong ang malak�ng _sal�n_ sa kisk�s n~g m~ga sapatos.
+
+Si Pati na n�lalay� na sa dalaw�ng magkasama, pagsisimul� n~g s�yawan
+ay mul�ng lumapit kay Saw�:
+
+�Ibig p� niny�ng sumay�w?--ang magiliw na tan�ng.
+
+--Hind� p� ... bahala na p� ... m�may� na p� kung sakali.--At tumind�g
+na tila nainitan sa pagkak�up�; dinukot ang pany� sa buls� at pinahid
+ang pawis na sa no�'y but�lbut�l na sum�sip�t.
+
+--�Mah�hiy�in pa ang tungg�k! ang naibul�ng tul�y n~g magand�ng
+m�nanayaw. At tinalikd�n ang binat� na h�los padab�g. Tila nag�lit sa
+gay�ng pagtangg� n~g inanyayahan.
+
+Ang gay�n ay n�halat� ni Saw�, kay�'t paan�s na n�sabi sa sarili, nang
+siy�'y na�up� na:
+
+--�Bak� nagalit ah!...
+
+At lal�ng nag-ulol pa ang ganit�ng pan~gan~gamb� n~g binat�, nang
+m�kitang si Pati ay kin�kuha na n~g is�ng makisig na _bailar�n_:
+
+--�Sayang at hind� ko siy� napairugan!
+
+�Sin�ng lalaki ang kumuha sa kany�ng magand�ng m�nanayaw?
+
+�Katip�n na kay� niy�?
+
+�Kasintahan na kay�?
+
+M~ga ganit�ng pag-iisip ang gumuguhit sa gunit� n~g binat�, nang sa
+s�sugat sa kany�ng pandin�g ang tan�ng ni Tam�d.
+
+�Bakit hind� ka sumay�w? At hind� na binigy�ng panah�n na ang inusis�
+ang makasag�t pa, at si Tam�d ay nagpatuloy sa kany�ng pagtuks�:
+
+--�Nan�niwal� ka bang sa m~ga bahay-s�yawan ay wal�ng dum�dal� kund�
+ang m~ga taong wal�ng kabuluh�n?
+
+--Hind� sa gay�n, katoto....
+
+--�Nan�niwal� ka ba--ang ulit ni Tam�d--na sa m~ga bahay-s�yawan ay
+wal�ng ib�ng dum�dayo kund� ang m~ga hamp�s n~g Dios na nagkalat
+diy�n? Ah, nagkak�mal� ang m~ga may ganit�ng paniwal�, at saks�ng
+matibay n~g kamal�ang it� ay ang nakikita mo n~gay�n, kaibigang Saw�.
+Ang gino�ng iy�ng kasay�w ni Pati ay is�ng abogadong kilal� sa m~ga
+pook na it� n~g Maynil� ... ang gino�ng ya�n--at itinur� ang is�ng
+um�ikit na kayap�s nam�n n~g is�ng babaeng hab�an ang mukh� at singk�t
+ang mat� ang gino�ng ya�n ay is�ng _farmace�tico_; at it�, it�ng
+nagd�ra�n n~gay�n sa tab� natin na may kaw�ng pang bulakl�k sa tapat
+n~g dibd�b, ay is�ng mayamang m�n~gan~galak�l....
+
+An� pa't ang lah�t n~g m~ga n�ro�n ay is�is�ng ipinakilala ni Tam�d
+kay Saw�: may m~ga _estudiante de derecho_, m~ga nag �aral n~g
+_medicina_, m~ga m�n~gan~galak�l, m~ga pol�tik�, at m~ga ib� pang
+�pag-asa n~g Bayan,� wik� n~g� n~g Dakil�ng Bayani n~g Lah�.
+
+N~gun�'t ang m~ga ganit�ng pagpapakilala ni Tam�d ay hind� war� pans�n
+n~g kany�ng kin�kausap, pagk�'t it�, pagkatapos niy�ng humint�, ay
+wal�ng ib�ng n�isag�t kund�:
+
+�Sin� ang kasay�w ni Pati?
+
+Ang ganit�ng pagwawal�ng bahal� n~g kany�ng kani�g ay hind� ikinapo�t
+ni Tam�d. �Bagk�s ikinagal�k pa n~g�! N�halat� niy�ng sa pus� ni
+Saw�, nang m~ga sandal�ng ya�n, ay wal� nang ib�ng nags�sik�p kund�
+ang larawan n~g kany�ng _kandidata_, at wal� nang ib�ng naririn�g ni
+nakikitang an� pa man ang binat� kund� ang mahin�ng sagits�t n~g
+sapatos ni Pati sa tabl� n~g _sal�n_ at ang kany�ng mapanghalinang
+tind�g.
+
+Si Saw�, pus�ng lag�ng tik�m sa hib� n~g pagkak�sala, n~gay�'y
+unt�-unt�ng nab�buks�n sa tawag n~g is�ng bagong damdamin, damdaming
+ayw�n niy� kung an�, datapw�'t n�lalaman niy�, �o, na ang damdaming
+ya�'y wal�ng pinag-iwan sa bagang nagb�big�y init sa is�ng kaldera,
+ap�y na gumigising sa dating tul�g at nagb�big�y sigl� sa dating
+malam�g na pus�.
+
+Ang bulakl�k na no�ng una'y tak�t sa hal�k n~g araw, n~gay�'y
+bum�buk�d sa hagibis n~g bagy�.
+
+Samantal�ng ang m~ga pareha'y nagsal�salimbay, sa gitn� n~g _sal�n_;
+samantal�ng ang m~ga pareha'y wal�ng hint� n~g bulun~gan, k�labitan,
+kindatan, k�rutan, at kung mins�'y ang p�litan n~g matatam�s na
+salit�; si Saw�, sa luklukang kinar�roon�'y wal�ng ib�ng in�isip-isip
+kund� kung �paano ang paraang dapat niy�ng gamitin up�ng maparating sa
+taya n~g mapanghalinang _binibini_ ang m~ga itin�tib�k n~g kany�ng
+k�luluw�.�
+
+--Tam�d ang pamul�ng tawag sa katab�--ibig kong ak�'y pagtapat�n mo:
+�an� ang tunay na kal�gayan ni Pati? �Dalaga � may asawa? �malay� �
+may katip�n?
+
+--�N�limutan mo na ba ang maliks�ng tug�n n~g tinan�ng ang m~ga isinag�t
+ko sa iy� no�ng unang tayo'y magk�sama hingg�l din sa m~ga gany�n mong
+pag-uusis�?
+
+--Marahil ... �an� ba ang sinabi mo sa akin no�n?
+
+--Sinabi ko sa iy�ng si Pati'y dalaga at wal�ng asawa, malay� at
+wal�ng katip�n.
+
+--Samakatw�d....
+
+--Samakatw�d ang ag�d na habol ni Tam�d--samakatw�d si Pati ay
+malay�, malay�ng tulad n~g is�ng isd� sa tubig, n~g is�ng par�par� sa
+halamanan, n~g ibon sa alapaap.
+
+--Kung siy� kay�'y pag-alayan ko....
+
+N�halat� ni Tam�d ang tun~go n~g, ganit�ng pananalit� ni Saw�; kay�'t
+hind� na inant�y na matapos pa at matuling sumag�t:
+
+--�Bakit hind�? �bakit hind� mangy�yaring siy�'y pag-alayan n~g
+pag-ibig? �Hind� ba't ik�w ay is�ng binat�, at siy�'y is�ng dalaga?
+�Hind� ba't ik�w ay is�ng makisig na bagong-tao at siy�'y is�ng
+magand�ng binibini? �Bakit hind�...?
+
+--Katotong Tam�d, tila mand�n bin�bir� mo ak�.
+
+--�Binibir� kit�? Hind� ko pa sin�sabing lah�t sa iy� ang m~ga
+n�lalaman ko tungk�l sa babaeng iy�n, pagk�'t nan~g�n~gamb� n~g� ak�ng
+bak� ka malul�....
+
+--�Malul�?
+
+--Kung sabihin ko sa iy�ng si Pati ay tila ... tila....
+
+--�Tila an�?
+
+--Tila nagk�kagust� sa iy�....
+
+--�Nagk�kagust�! ... �Diyat�? �diyat�'t si Pati'y nagk�kagust� sa
+akin?
+
+--�At bakit mo nam�n n�sabi ang gay�n?--ang usis�ng may hal�ng
+pananab�k.
+
+--�Bakit hind�'y sa min�masd�n ko ang baw�'t kilos niy�?
+
+No�'y nagk�ta�ng si Pati'y tum�tin~g�n kay Saw�. N�pans�n ni Tam�d ang
+gay�n. Kinalab�t ang kany�ng kapulong at ang bigk�s na pan~git�:
+
+--�N�kita mo na ... d� n~gay�n ay tiningn�n ka na nam�n!
+
+--�Tunay!--ang n�ibul�ng ni Saw� sa sarili.--�At, an�ng lagtk�t na
+suly�p ang kany�, an�ng lamb�ng, an�ng pagk�sar�psar�p!
+
+Natapos ang unang bals.
+
+Sa ikalaw�ng hudy�t n~g tugtugin na nagbalit� sa m~ga n�roon n~g is�ng
+mainam na _two-step_, si Saw� ay hind� na nakati�s:
+
+--�Ibig kong sumay�w sa kany�!
+
+At no�n d�'y iniwan ang likm�an, madal�ng lumapit kay Pati, at ang
+magalang na sam�:
+
+--�Ibig p� ba niny� ak�ng paunlak�n?
+
+Sa ganit�ng katanun~gan n~g binat�, si Pati'y hind� man lamang nagbuk�
+n~g bib�g; subal�'t pinasag�t ang maput�'t mali�t niy�ng kam�y na
+no�'y ag�d ikinawit sa bisig n~g nag �anyaya.
+
+M~ga mat�ng sana'y bumasa sa pus�ng lalaki, no�n pa'y n�banaagan na ni
+Pati ang kany�ng n�lalap�t na tagump�y:
+
+--�Huli na ang ibon, huli na, huli na!--ang magal�k na bul�ng sa
+sarili.
+
+At nang sil�'y sumay�w na ay pinapaglar� n~g gay�n na lamang sa kam�y
+n~g kany�ng kayap�s, ang mali�t at malant�k niy�ng bayw�ng.
+
+Si Saw�, sa ganit�ng lal�ng n~g babae, ay unt�unt�ng nangl�li�t na
+animo'y is�ng kandil�ng na�up�s sa hihip n~g han~gin.
+
+At ang makamand�g na samy� n~g sampagang kany�ng sin�sims�m n~g m~ga
+sandal�ng ya�n ay hinayhinay nang tum�tag�s sa kaibuturan n~g kany�ng
+damdamin.
+
+�Um�ibig na siy� ... at um�ibig n~g is�ng pag�big na ta�s, ma�lab,
+morubd�b, na gaya n~g is�ng sig� sa al� n~g han~gin, gaya n~g is�ng
+sunog sa buhos n~g g�s!
+
+Baw�'t n~git� ni Pati, baw�'t suly�p na panuk�w na ipak� sa kany�, ay
+mari�ng tum�tim�, bum�ba�n, sum�sugat sa dibd�b n~g na sa pan~ganib na
+si Saw�, paris n~g pagtim�, pagba�'t pagsugat n~g is�ng mahayap na
+palas�.
+
+--Aling Pati--ang kim�ng tawag sa kasay�w--kung ak� p� kay�'y pumarito
+gab�gab� ay m�kakasay�w ko kay�?
+
+--Bakit p� hind�?--ang malamb�ng nam�ng tug�n n~g tinan�ng.
+
+Ang binat� natin, ang _torpeng_ si Saw�, sa ganit�ng paoo ni Pati,
+wal�ng ib�ng maisag�t kund� is�ng banayad na:
+
+--Salamat p�.
+
+At hind� na umim�k pang ul� hangg�ng sa matapos ang s�yawan. Si
+Simoun, ang kasindak sind�k na Simoun sa _Filibusterismo_ ni Rizal,
+pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pint�an n~g _Templo_ ni _Terps�core_
+ay nagpamalas sa m~ga nan~g�n~gin�g niy�ng lab� n~g is�ng mapagkuty�ng
+n~git�; at sak� sinabing:
+
+--_�Buena est� la juventud_!...
+
+
+
+
+III.
+
+
+Si Saw� ay wal� nang pagk�syah�n n~g pag-ibig kay Pati.
+
+Baw�'t sagl�t na duma�n, baw�'t sagl�t na yumao, ay is�ng palas� na
+nam�ng um�iw� sa kany�ng dibd�b.
+
+--�Oh, Pati! ... �kail�n mo pa m�lalamang in�ibig kit�? �kail�n mo pa
+m�lalamang ang pus� ko'y nag�ng damban� na n~g iy�ng mah�l na larawan?
+�kail�n mo pa m�lalamang si Saw�'y wal� nang ib�ng din�ras�ldas�l kung
+hind� ang pan~galan mong wal�ng kasingtam�s?
+
+Dil�ng kim�, gap�s n~g pagpipitagan, si Saw� ay nagt�ti�s manir� na
+lamang sa m~ga himut�k at bunt�ng-hin~g�. �Magtap�t kay Pati?
+
+--Kung ak�'y halayin? �Kung hind� pakingg�n ang id�ra�ng ko? �kung
+bir�bir�in ang pag-ibig? �Ay!...
+
+Dapw�'t, kung nat�tant� niy�ng si Pati ay is�ng ma�w�ing wal�ng d�
+nilimus�n n~g kany�ng pag-ibig, kung nat�tant� niy�ng si Pati ay is�ng
+maaw�ing wal�ng pinagkait�n n~g kany�ng _hab�g_, kung nat�tant� niy�ng
+si Pati'y wal�ng ib�ng in�antay-ant�y kund� is�ng kalab�t na lamang,
+ang is�ng salit�ng sukat maghiwatig n~g kaniy�ng, damdamin up�ng
+l�busan nang ipagkatiwal� sa kany� ang kany�ng k�luluw�, ang kany�ng
+kataw�n; ang m~ga gay�ng hinagp�s at pag-a�linlan~gan ay hind� na sana
+sumag� sa kany�ng gunit�.
+
+N~gun�'t si Saw� ay is�ng _singk�_ pa; kay�'t hind� niy� n�lalamang,
+sa Maynil�, ang salit�ng �M�nanayaw� ay n�kakatug�n n~g m~ga salit�ng
+�mangdadamb�ng sa lilim n~g bat�s�, �magnanakaw sa lo�b n~g bahay.�
+
+Kung n�lalaman niy�ng sa m~ga bahay-s�yawan ay hind� gin�gamit ang
+m~ga salit� up�ng sabihing: �In�ibig kit�,� �ibig kitang k�nin� kund�
+sukat na lamang ang m~ga suliy�p, kind�t at kalab�t, disin si Pati'y
+malaon n~g nag�ng kany�, � sa matuw�'d at lal�ng tump�k na sabi,
+siy�'y nag�ng kay Pati.
+
+Bagam�n, ang kany�ng m~ga pag hihimut�k ay hind� rin lubh�ng naglaw�g,
+pagk�'t no�ng is�ng gab�ng si Pati'y manaog sa bahay-s�yawan, up�ng
+umuwi na sa bahay, ay _nagkapalad_ siy�ng m�pasama rito, sa _t�long_
+at _aw�_ n~g kany�ng kaibigang si Tam�d.
+
+--�Binibining Pati: ang tawag n~g binat�, nang sil�'y nags�saril� na
+sa gitn� n~g dil�m--�magalit ka p� kay� kung ak�'y may sabihin sa iy�?
+
+--Kung makag�galit p� ... ang tila pabir�ng sag�t n~g tinan�ng.
+
+Si Saw� ay napatigag�l.
+
+�Pa�no ang kany�ng g�gawin?
+
+�Sa�n siy� magl�lus�t n~gay�n?
+
+�Natakp�n ang b�tas na kany�ng ibig paglagus�n.
+
+Mal�ong hind� nakaim�k.
+
+Sa har�p n~g ganit�ng pangyayari, si Pati ay lihim na n�pan~git�:
+
+--�Talag�ng _singki_ n~g�!--ang na wik� sa sarili.
+
+Nang hind� pa rin hum�hum� ang binat� ay si Pati na rin ang
+_nagabal�ng_ maglaw�t n~g sil�.
+
+--Gino�ng Saw�:--ang bun~gad--kung hind� p� ak� nam�mal� ay tila
+n�kita ko na kay�ng mins�n, bago kay� makarat�ng sa aming
+pinags�sayaw�n.
+
+--�Sa�n p�?--ang patak�ng sal� n~g binat�.--�Sa lalawigan kay�, sa
+mar�lit�ng lalawigan na aking kin�kitaan n~g unang liwanag?
+
+--Hind� p�, dito rin p� sa Maynil� ... ayw�n ko na p� lamang kung sa�n
+at kail�n; n~gun�'t n�kita ko na kay�.
+
+--Dakil� p� ang palad ko kung magkak�gay�n.
+
+--Ak� na n~g� p� lamang yat� ang talag�ng ab�ng-ab�, sapagk�'t n�kita
+na'y hind� pa n�pans�n.
+
+--�Binibini! ... �Binibining Pati! ... �Hind� ko kay� n�pans�n?
+�Datapuw�'t mangy�yaring kay�'y hind� ko mapans�n?
+
+--Talag� p�ng gay�n na n~g� lamang ang nan~g�pakalili�t na paris ko.
+
+--�Napakali�t! �Paano p�ng mangy�yari, na, ang is�ng pinagl�lingkur�n
+ay mag�ng mali�t pa kay sa is�ng nagl�lingk�d?
+
+--�Pinagl�lingkur�n p�, ang sinabi niny�?
+
+Umand�p and�p ang pus� ni Saw� at nag-alaalang bak� siy� ay
+n�papabigl� na ... n~gun�'t, �pag asa at lak�s n~g lo�b! Ang
+napagdaan�n na'y hind� na dapat pagbalik�n. _�Adelante!_ ang wik� n~g�
+ni Golfin sa _Marianela_ ni Gald�s, _�adelante, siempre adelante!_
+
+--Op�--ang patibay n~g wal�ng kagat�lgat�l ang dil�--pinaglingkur�n
+p�, ang aking sinabi.
+
+--�Pinaglingkur�n p� ak�! at �nino p�?
+
+--A ... a ... ak� p�.
+
+Si Pati ay lihim na n�taw�.
+
+Si Saw� ay lihim na nan~gin�g.
+
+--�Lum�labis yat� ang kapan~gahasan ko?
+
+At inant�y na sumag�t ang dalaga, paris n~g pag-aant�y n~g is�ng
+n�sasakd�l sa pasiy� n~g is�ng huk�m.
+
+Ang palad ni Saw�, nang m~ga sandal�ng ya�n, ay n�bibitin sa m~ga lab�
+ni Pati. �An� ang it�tug�n sa kany�? �Oo? �Oh, lan~g�t! ... �Hind�?
+�Oh, kam�tayan!
+
+Si Pati, matapos mapind�t ang sikmur� na sum�sakitsak�t din d�hil sa
+pin�pigilang pagtawa, ay bumigk�s n~g ganit�:
+
+--Gino�ng Saw�: �kin�kuty� mo p� yat� ak�?
+
+--�Hind� p�; t�nay na t�nay p� ang aking sinabi. �Oh, kung
+mangyay�ring mabuks�n ang aking pus�!...
+
+Patuloy ang kanil�ng pag-u�sap.
+
+Mul� sa malay�, sa is�ng pitak n~g lan~git, ay pumaibabaw sa tin~g�n
+ang is�ng anak�'y b�nd�k na kakulay n~g usok, ang �lap, ang makapal na
+�lap, sug� n~g nagb�bant�ng ul�n.
+
+No�n, ang m~ga nagl�lak�d ay kasalukuyang dum�rat�ng na sa tapat n~g
+is�ng _accesoria_ na n�titirik dak�ng kaliw� n~g maluw�ng na
+lansan~gan n~g Azc�rraga.
+
+--Umaky�t p� muna kay�--ang anyaya ni Pati sa binat�--maaga pa p�
+nam�n.
+
+�Maaga pa!
+
+�Maaga pa ang sabi n~g babaeng ya�n, gay�ng mag�ikais� na sa
+hatinggab�?
+
+�Ib�ng-ib� n~g� nam�n ang m~ga babaeng Maynil� kay sa m~ga babaeng
+lalawigan! ...--ang n�ibul�ng tul�y sa d� masiyah�ng pagtatak� sa
+gay�ng n�rin�g.
+
+Gay�n man ay sinag�t din n~g is�ng ta�s na pasasalamat ang
+nag-�anyaya. At umakm�ng t�talik�d na up�ng umuw� sa kany�ng bahay;
+d�tapw�'t �pagkak�ta�n! no�'y bumubos ang ul�n.
+
+Is�ng mapagtagump�y na n~git�, ang namulakl�k sa m~ga lab� ni Pati:
+
+--�Talag�ng m�sisil� na ang ibon!
+
+At mul�'t mul�ng inanyayahan ang binat� hangg�ng sa it�'y matapos sa
+pagpapahinuhod:
+
+--Yamang tulot mo p� ...--ang marahang sag�t na b�bahagy� nang
+n�rin�g ni Pati.
+
+Unang umaky�t si Pati. Sa likur�n niy�'y sumun�d si Saw�.
+
+Sa ita�s n~g bahay, ang unang napans�n ni Saw� ay ang maayos na m~ga
+palamuting do�n ay nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagp�pan~gag�w sa
+inam, ang m~ga larawan, _paisaje_, at m~ga ib� pang sukat makaal�w sa
+tin~g�n.
+
+Is�ng bat�ng pasl�t ang dinatn�n nil� sa bahay na it�, na, utus�n ni
+Pati.
+
+--Bulil�t--ang tawag n~g may bahay sa alil�, pagdat�ng sa hul�ng
+bayt�ng sa ita�s--bigy�n mo n~g silya ang tao.
+
+Ang inutusa'y maliks�ng tumup�d.
+
+Naup� si Saw�; at ang bat� ay nawal� sa kany�ng har�p.
+
+Si Pati, samantalang pinagk�kur�s n~g binat� ang dalaw� niy�ng kam�y
+sa pagkakaup�, ay pumasok sa sil�d n~g bahay up�ng ayusin ang kany�ng
+buh�k na nagul� sa bahay-s�yawan, at nang mul�ng mapulbus�n ang
+mukh�ng no�'y hum�hulas sa agos nang pawis.
+
+At bago lumab�s ul� ay makail�n munang binik�sbikasan ang kany�ng
+bihis at itinan�ngtan�ng sa sarili kung ang ayos niy�ng ya�'y sap�t
+nang makapagpalund�g n~g is�ng pus� sa kany�ng kinal�lagy�n. At nang
+tila nasiyah�n na ang lo�b ay sak� pa lamang naup� sa is�ng luklukang
+may gadip� lamang ang lay� sa kany�ng panauhin.
+
+�An�ng pagk�gand�gand� ni Pati no�n sa malas ni Saw�!
+
+--�Oh--ang nawik� tul�y--mag�ng si San Pedro man na pan�t ang tukt�k,
+mag�ng si San Juang mapun~gay ang mat�'t mag�ng si San Pascual na
+maam� ang mukh�, sa har�p n~g ganit�ng dil�g ay s�pilit�ng mab�buy� sa
+pagkak�sal!
+
+�At siy�, siy� pa n~g� bang is�ng hamak na tao lamang ang hind�
+matuks�?...
+
+--Pati! �aling Pati! ... ang sun�dsun�d na tawag na kasab�y n~g
+pan~gin~gin�g n~g bo�ng kataw�n.
+
+Ang tinawag ay hind� sum�sag�t. N~gun�'t n�papan~git� n~g lihim,
+pagk�'t no�n ay nahalat� niy�ng ang makamand�g na init n~g kany�ng
+kataw�n ay tum�tal�b na sa pus� ni Saw�.
+
+At si Pati ay lumap�tlap�t pa sa kany�ng kausap, at nakatawa,
+nakasuly�p na sakd�l n~g sar�p.
+
+Si Saw� ay lal�ng nan~gin�g.
+
+Si Pati ay lal� pang lumapit sa kany�, lal� pang nilambin~gan ang
+n~git�, lal� pang pinun~gayan ang suliy�p.
+
+Ibig nang tumakb� si Saw�, ibig nang sumig�w, ibig nang tumakas, up�ng
+makailag sa tuks�.
+
+�Dar�ng na dar�ng na sa init!
+
+N~gun�t no�'y siy�ng pagdamp� sa kany�ng kam�y n~g nagp�putia't m~ga
+tabas kandil�ng dalir� ni Pati, at kasun�d ang magiliw na usis�:
+
+--�An� p� ang din�ramd�m niny�? �nangl�lam�g kay�!
+
+--Op� ... op� ... nangl�lam�g n~g� p�.
+
+At sab�y nagtind�g sa pagkak�up�, ibunuk�s ang dalaw�ng bisig at
+iginapos sa li�g ni Pati, at ang sam�ng nam�masag ang tinig:
+
+--�Pati, Pati, patawarin ak�...!
+
+
+
+
+IV.
+
+
+Mul� nang unang gab� na kany�ng pagsamy� nang layaw sa kandun~gan n~g
+magand�ng Pati, si Saw� ay nanump�an nang mag�ng is� sa lal�ng masikap
+na kamp�n n~g _diosa_ Terps�core.
+
+Siy�'y is�ng pusak�l nang m�nanayaw.
+
+Ang m~ga akl�t na dati niy�ng kaulayaw pagdat�ng n~g gab�, n~gay�'y
+siy�ng m~ga matalik niy�ng kaaway.
+
+�Ni is�ng suly�p man, ni is�ng sagl�t pang pakikin�g sa kanil�!...
+
+Ang lah�t nang kany�ng panah�n ay l�busang ipanaubay� na sa m~ga al�w
+n~g sandal�.
+
+At ang kany�ng k�luluw�, parang is�ng kataw�ng kulang at sal�t sa
+pagkain, unt�unt� nang nanunsiyami, unt�unt� nang nal�luoy, unt�unt�
+nang na�in�s sa dil�m na no�'y bum�balot sa kany�ng maulap na lan~git.
+
+At mul� no�'y wal� nang ib�ng pinan~g�pan~gar�p kund� magpakalas�ng sa
+paglag�k sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at mapupul�ng lab� n~g
+kany�ng maril�g na Pati.
+
+Si Pati, par� sa kany�'y siy� nang lah�t: pag-asa, ligaya, pag-ibig,
+kaluwalhat�an....
+
+�Oh, ang makamand�g na binh�, ang pag-ibig sa is�ng salar�ng katulad
+ni Pati, ay lumag� at nag-ug�t sa pus� ni Saw�!
+
+Mins�n, sa is�ng pag-uusap nil�, ay malinaw na n�palarawan ang
+kadakil�an n~g kany�ng pag-ibig sa magand�ng m�nanayaw:
+
+--Pati, Pati ko aniya,--�tunay bang ak�'y iy�ng minamah�l?
+
+Si Pati, sa ganit�ng kahalin~g�n n~g binat�, ay mins�ng namuwalan sa
+bugs� n~g is�ng pagtawang inimp�t.
+
+--Sumag�t ka, Pati ko, sumag�t ka sana.
+
+--Oo--ang big�y-lo�b n~g m�nanayaw--�o, Saw� ko, g�liw kong Saw�,
+min�mahal kit�.
+
+--�Gaya kay� n~g pagmamah�l ko sa iy�?
+
+--Hig�t pa; mak�lilibo pang mahig�t. In�ibig kit� paris n~g pag-ibig
+n~g bul�g sa araw, in�ibig kit� paris n~g pag-ibig n~g isd� sa tubig,
+in�ibig kit� paris n~g pag-ibig n~g ban�l sa Dios. �Nas�siyah�n ka n�?
+
+--Pati, Pati ko. �tunay ang iy�ng sinabi?
+
+--Paris n~g katotohanang madil�m ang gab�, may init ang araw, may
+lam�g ang buwan; paris n~g katotohanang ak� ay may pus�, ik�w ay may
+at�y; paris n~g katotohanang ik�w ay maganda, ak� ay pan~git.
+
+--Pati, Pati ... at tinutop ang kany�ng dibd�b na tila ibig m�walat sa
+pitl�g n~g pus�ng no�n ay dumanas n~g d� g�gaanong al�w.
+
+At bago pinigilan si Pati sa manip�s niy�ng bayw�ng, hinagk�n sa no�
+n~g is�ng matun�g at mahab�ng hal�k at....
+
+--Pati ko--ang turing--�nar�rin�g mo ba ang masins�ng tib�k n~g aking
+k�luluw�? �Hind�? ... pakingg�n mo: sin�sabi niy�ng ik�w raw ang
+kany�ng b�hay, ik�w raw ang kany�ng ligaya, ik�w raw ang kany�ng
+lan~git ... �n�lalaman mo na?
+
+--�Nam�n!
+
+--At sinabi pa niy�ng--ang patuloy ni Saw� na tila hind� pans�n ang
+�nam�n� ni Pati--at sin�sabi pa niy�ng siy� ay nagtay� n~g is�ng
+damban� sa lal�ng lihim na pitak n~g aking damd�min, damban�ng
+sinabugan n~g mapuput�ng sampagita up�ng suub�n sa kany�ng mahinh�ng
+halimuyak ang larawan n~g is�ng babae, n~g is�ng ban�l, n~g kany�ng
+magand�ng Pati....
+
+       *       *       *       *       *
+
+Ang _lint�_, pagkatapos n~g is�ng lingg�ng pananab�knab�k sa dug� n~g
+kulang-palad na si Saw�, ay hind� na nakati�s.
+
+--�Dapat na siy�ng magbayad!
+
+At mari�ng ikin�pit ang kany�ng matatal�m na n~gipin sa buls�ng sagan�
+sa pilak n~g wal�ng malay na binat�:
+
+--Saw� ko, g�liw kong Saw�, bigy�n mo ak� n~g lim�ng piso up�ng
+m�ibil� ko n~g bar�.
+
+Ang hinin~g�n ay lat�g ang palad na sumag�t:
+
+--N�rit�, muty� ko, tanggap�n ang hin�hin~g� mo.
+
+Nagda�n ang unang araw; dumat�ng ang ikalaw�.
+
+Ang lint�, ang matakaw na lint�, ay mul�ng sumig�d na nam�n:
+
+--Saw� ko, g�liw kong Saw�, bigy�n mo ak� n~g samp�ng piso na m�ibil�
+ko n~g saya.
+
+�Samp�ng piso na n~gay�n!
+
+Gay�n man, si Saw� ay hind� rin tumangg� sa gay�ng pag-�ibayo n~g
+halag�. At....
+
+--N�rit�, muty� ko, tanggap�n ang hin�hin~gi mo.
+
+Nagda�n ang ikalaw�ng araw at dumat�ng ang ikatl�.
+
+At ang lint�, ang lint�ng kail�n ma'y hind� na yat� mas�siyah�n, no�n
+ay pamul�ng sumig�d na nam�n nang sig�d na lal�ng mari�n pa kay sa
+m~ga una, lal� pang malak�s; at....
+
+--Saw� ko, g�liw kong Saw�--na nam�n bigy�n mo ak� n~g dalaw�ng-p�ng
+piso na maibil� n~g sap�n, pulb�s, paban~g�, medias at....
+
+�Dalaw�ngp�ng piso na!
+
+Dapuw�'t si Saw�, ang magar�ng si Saw�, ay dumukot pa r�n sa kany�ng
+supot na malam�n:
+
+--N�rit�, g�liw ko, ang sag�t na nam�ng tila hind� pans�n ang kany�ng
+pagkak�palaot--n�rit� ang hin�hin~g� mo.
+
+At hind� sa lam�n l�mang hum�hangg� ang kir�t n~g m~ga kag�t ni Pati,
+n~g lint�ng si Pati, sa kataw�ng nam�mutl� na n~g binat�, kund�
+hangg�ng sa m~ga but� pa, na pinagtiin�n n~g kany�ng matatal�m na
+n~g�pin.
+
+Mins�n, sa kanil�ng pagsasaril�, si Saw� ay nagpakasaw�ng magdamp� n~g
+m~ga lab� niy� sa m~ga namum�rok na pisn~gi ni Pati. It�, pagkat�pos
+mapara�n ang gay�ng kahiban~g�n n~g binat�, ay tuman�ng na may hal�ng
+bir�:
+
+--�Il�ng hal�k ang ibinig�y mo sa akin?
+
+Si Saw�, las�ng sa m~ga suly�p ni Pati, sa sin~gaw n~g kany�ng malus�g
+na kataw�n, ay sumag�t na d� magkangtututo:
+
+--Is� ... dalaw� ... tatl� ... apat ... samp�, lab�nglim� ... �marami!
+��maramingmarami!! ... ayw�n ko na ba kung il�n.
+
+--B�wa't hal�k ay babayaran mo n~g piso.
+
+--�Piso!...
+
+�Sa�n hind� masasaid ang buls� ni Saw� sa ganit�ng pamamara�n ni Pati?
+
+Ang bariles, pun�ngpun� man, pag hind� naamp�t ang paglab�s n~g tagas
+ay d�ratn�n din n~g pagkatuy�.
+
+At gay�n ang nangyari sa kulang p�lad na binat�: unt�unt�ng naubos
+ang yaman, bayt�ngbayt�ng na bumab� sa kailalimang pinagh�har�an n~g
+dil�m, dil�m n~g pananal�t, dil�m n~g kar�lit�an.
+
+�An� pa ang kany�ng g�gaw�n? �Man~gutang? �Magsanl�? �Magpalim�s?
+
+Tila salun~g�t sa pagkatao niy� ang m~ga ganit�ng gaw�.
+
+N~gun�'t �paano si Pati? �paano ang kany�ng pag-ibig kay Pati?
+Mangy�yaring siy�'y umin�m n~g luh�, n~g sarilingluh�, bagam�'t
+masakl�p; mangy�yaring siy�'y magti�s n~g gutom; dapuw�'t �iwan si
+Pati, iwan pa si Pati! ... Ang gay�'y tunay na d� niy� ma�at�m, pagk�'t
+si Pati ang kany�ng �pag-asa,� si Pati ang kany�ng �luwalhat�,� si
+Pati ang kany�ng �buhay,� si Pati ang araw n~g kany�ng k�luluw�, si
+Pati ang init na nagb�bigay sigl�, lak�s at tib�k sa kany�ng pus�.
+
+�Oh, si Pati ay is�ng halaman at ang pus� niy�'y is�ng halamanan!
+
+At ang halama'y nag ug�t at hind� na mangy�yaring bakbak�n pa sa
+lup�ng kin�tutub�an kund� is�sabog ang lup�ng iy�n; �at ang lup�ng
+iy�'y ang pus� ni Saw�!
+
+M~ga il�ng araw nang siy�'y hind� sum�silay sa bahay ni Pati dahil sa
+din�ranas niy�ng pananal�t. �Sa�n pa siy� magn�nakaw n~g pilak na
+ikas�sun�d sa pithay� n~g babaeng it�?
+
+--�Ah, mabuti ay magsanl� na!
+
+At nagsanl�.
+
+At na�busan na nam�n.
+
+Nan~g�tang: na�bos din.
+
+At nanghin~g�: gay�n din.
+
+--�Oh! �an� pa ang aking g�gaw�n?
+
+�Sum�lat sa kany�ng m~ga mag�lang?
+
+N~gay�'y wal� na siy�ng am�, wal� na siy�ng in�, ni kapat�d, ni
+kamaganakan. Lah�t ay sumaw� na sa kany�. �Siy�'y itinat�kuw�l n~g
+kany�ng m~ga pinagk�kautan~gan n~g buhay!
+
+�At sinong ban�l na m~ga magulang ang hind� t�talik�d sa m~ga an�k na
+paris niy�?
+
+Lusakin ang kanil�ng dan~g�l pagkatapos maubos ang pilak na kanil�ng
+natipon sa tulong n~g tiyag� at wal�ng hump�y na pakikiagaw sa
+masun~git na kabuhayan; kaladkar�n ang kanil�ng pan~galan sa
+lansan~gan, payur�kyurakan sa b�lana, ipakutiy�-kutiy�, �oh, an�ng
+gaming-pal� sa kanil�ng pagmamah�l!
+
+At hind� pa rito lamang hum�hangg� ang pagkapariwar� ni Saw�: mul�
+nang siy�'y magk�ba�nba�n na sa utang, mul� nang siy�'y mag�ng
+maghihin~g�, mul� nang siy�'y mag�ng karumaldumal na pag-uugal�, ang
+m~ga dati niy�ng kasama sa p�aral�n, ang m~ga dati niy�ng kasama sa
+m~ga pasyalan, ang m~ga dating nagb�big�y sa kany� n~g pamag�t na
+katoto, ay is�is� nang nan~gilag sa kany�, is�-is� nang natak�t, paris
+n~g paglay�'t pan~gin~gilag sa is�ng may sak�t na nakah�hawa.
+
+At lal� pa mangd�ng nag-iibayo ang hapd� n~g m~ga ganit�ng kasaw�an
+kung siy�'y nakakasalubong sa da�n n~g m~ga dating kakilala na
+pagkak�kita sa kany�'y wal� nang ib�ng pan~gunang bat� kund� ang is�ng
+halakh�k, ang is�ng mutun�g na halakh�k, ang is�ng n~git�, ang is�ng
+mapagkutiy�ng n~git�; n~git� at halakh�k na kung minsa'y sin�sabay�n
+pa n~g is�ng pagdalir� sa kany� at n~g m~ga salit�ng:
+
+--Nariy�n ang hamp�s-lup�.
+
+Baw�'t bigk�s na ganit�'y is�ng palas� nam�ng tumitim�'t sum�sugat sa
+kany�ng pus�, sugat na labis nang hapd� sugat na labis nang ant�k.
+
+--�Limutin ko na kay� si Pati! ... ang tak�t na naisanggun� sa sarili,
+nang mins�ng siy� ay n�hihig� na.
+
+N~gun�'t �oh, pagkakata�ng labis n~g sun~git!
+
+Nang siy�'y na sa m~ga ganit�ng paghahak�, ay siy�ng pagk�rin�g sa
+kany�ng pint�an n~g tawag n~g is�ng boses na kany�ng ikin�paban~gon.
+
+--�Sin�?--ang tan�ng sa tumawag.
+
+At lumapit sa pint�an na no�'y mins�ng bumuk�s sa tulak n~g dalaw�ng
+malak�s na bisig.
+
+--�Si Tam�d!--ang nasambitl� ag�d ni Saw� nang m�kita ang dumat�ng.
+
+--_El mismo_, ang sag�t n~g sinamb�t--ak� n~g�.
+
+Si Saw�, pagkakita sa taong it� na nag�ng sanh� n~g kany�ng
+pagkak�palun~g�, ay mins�ng dinalaw n~g po�t, nan~gun�t ang mapalad at
+mata�s na no�, nanl�sik ang dalaw�ng mat� na n�patulad sa dalaw�ng
+ap�y, at....
+
+--�Tam�d!--ang sig�w na kasing-tun�g n~g kul�g--�l�yas, l�yas sa bahay
+ko!...
+
+N�gulat si Tam�d.
+
+�Bakit gay�n ang pagkak�salubong sa kany� n~g d�ting magiliw na
+katoto? �an� ang nangyari?
+
+--�Tam�d! ang n�rinig pa niy�ng ulit ni Saw�--�l�yas, l�yas sa bahay
+ko n~gay�n d�n!
+
+Si Tam�d, pagkara�n n~g sandal�ng pagkak�pamangh�, parang kawal na
+pinagsaul�n n~g ulirat, pagkara�n n~g unang ul�n n~g punl�ng ka�way,
+ay pataw� at paaglah�ng tuman�ng:
+
+--_Chico, chiquito_, �bakit ka nagkak�gany�n?
+
+--Tam�d: huw�g nang sumag�t. Iwan ang b�hay ko n~gay�n din.
+
+--�B�h, kung ak�'y wal�ng sady� sa iy�!...
+
+--�Sady�? �an�ng sady� pa ang sin�sabi mo?
+
+--Ak�'y pinaparito _niy�_--ang matuling sag�t n~g bugaw ni Pati--ak�'y
+pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalak� ang boses at sak� minalas
+malas ang kany�ng kausap na tila bag� war�ng sin�sukat ang kany�ng
+m~ga pananalit�.
+
+Ang dating nam�mul�ng mukh� ni Saw�, no�n ay namutl�.
+
+�Sin�ng _niy�_ ang sin�sabi ni Tam�d? �Si Pati?
+
+�Oh, pan~galang wal�ng kasingtam�s, Venus na wal�ng kasinggand�!
+
+N�pans�n ni Tam�d ang ganit�ng pagbabago ni Saw�, kay�'t nagpatuloy
+n~g pagsasalit�.
+
+--Ak�'y inutusan _niy�_ rito up�ng sabihin sa iy�ng ...--at ang patal�m
+ay unt�unt�ng ibina�n sa pus� ni Saw� hangg�ng sa it�'y dumat�ng sa
+m~ga sandal�ng humin~g� n~g tawad kay Tam�d sa kany�ng pagk�pabigl�.
+
+--Ipagpaumanh�n mo, kaibigan, ang aking pagkak�mal�: �an�ng bilin niy�
+ang dal� mo sa akin?
+
+At bu�ng pananab�k na inulit-ulit ang ganit�ng tan�ng:
+
+--Ipinagbilin niy� sa akin ang pa�s at marahang pakl� n~g in�usis�
+--na sabihin ko sa iy�ng ik�w raw ay nagm�malak� n~gay�n....
+
+--�Nagmamalaki!...
+
+--Kung n�lalaman mo kung gaanong luh�, ang itinapon ni Pati n~g dahil
+sa m~ga il�ng araw na hind� mo pagdalaw sa kany�....
+
+--Luh�, lumuh� si Pati n~g dahil sa akin?
+
+--Lumuh� n~g dahil sa iy�. Pagk�'t kung d� ak� nam�mal�, ay ... tila,
+tila may hin�habol sa iy�.
+
+--�Ang _puri_ niy�!--ang n�ibul�ng ni Saw� sa sarili.
+
+�Puri! ... mainam na puri ang sa is�ng talimus�k.
+
+Samantalang si Saw� ay nat�tigilan sa m~ga ganit�ng pag-�isip, si
+Tam�d, sa kany�ng sarili'y wal�ng hint� nam�n n~g k�bubul�ng:
+
+--�Talag�ng _martir_ n~g� ang binat�ng it�! �il�ng sun~gay ang na sa
+ulo niy�! �mahig�t pa sa is�ng demonio sa impierno!
+
+Pagkatapos ay hinar�p na pamul� ang kany�ng dinalaw at ang m~ga hul�ng
+bigk�s:
+
+--Saw�: buk�d sa pasabi ni Pati, ay n�rito ang is�ng sulat niy�ng
+ipinad�dal� sa iy�....
+
+At yumao nang wal�ng liwagliwag.
+
+Nanab�k si Saw� na binuks�n ang liham.
+
+Do�'y nabasa niy� ang sum�sun�d:
+
+Ibon ko:
+
+_Mag-iis�ng lingg� na n~gay�ng ak�'y in�ulila mo sa laot n~g m~ga
+himut�k at pagluh�. �Is�ng lingg�ng hind� ka m�kita, par� sa aki'y
+is�ng lingg�ng pagkamat�y n~g Dios!_
+
+_�N�limot mo na kay� ang kulang palad na si Pati? �n�limot mo na kay�
+ang ab�ng m�nanayaw, pagkatapos manakaw ang kany�ng PURI? �n�limot mo
+na kay� ang m~ga dakil�ng sandal� na dinanas sa kany�ng piling?
+�n�limot mo na kay� ang m~ga damp� n~g lab� mong ibinak�s sa aking
+m~ga pisn~gi, m~ga damp�ng hangg� n~gay�'y nararamdam�n kong wari'y
+nag aalab pa sa ap�y n~g pag ibig? �n�limot mo na kay� ang m~ga
+sandal�ng sinamy� sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga
+suliy�p, sa lambing n~g aking m~ga n~git�, sa tun�g n~g aking m~ga
+hal�k?_
+
+_�N�limot mo na ba?_
+
+_�N�limot mo na ba ang gab�ng ya�n na ik�w ay m�himl�y sa m~ga
+bisig ko na, mins�n, makalaw�'t maikatl�ng AWITIN ang m~ga tagump�y ni
+Kupido? �n�limot mo na ba ang sandal�ng ya�n na iy�ng isinimsim sa
+m~ga lab� ko n~g wal�ng kasingtam�s na pul�t n~g pag ibig? �n�limot mo
+na ba ang m~ga sandal�ng ya�ng katasin sa m~ga lab� ko ang alak na
+nakal�las�ng ni Kupido?_
+
+_�N�limot mo na ba?_
+
+_�N�limot mo na ba ang m~ga sandal�ng, sa bugs� n~g iy�ng nag aap�y na
+damdamin ay sinabi mo sa aking: �Pati, ik�w ang pus� ko, ik�w ang
+buhay ko, ik�w ang diosa ko�?_
+
+_�N�saan ang pagtup�d sa m~ga ganit�ng pan~gak�?_
+
+_�Ay, Saw�! �ay, ibon ko! pumarito ka't sa lah�t n~g oras ay buk�s na
+�abutan mo ang haulang nag�ng pugad n~g ating m~ga ginint�ang
+pan~garap n~g ating m~ga ligaya't al�w!_
+
+ANG KALAPATI MO.
+
+
+Si Pati, babaeng wal�ng k�luluw� kund� paw�ng lam�n, ay n�tutong
+magtirik n~g m~ga karayom sa m~ga talatang it� n~g kany�ng liham, m~ga
+karayom na siy�ng dumur� at sumig�d sa hayop, sa maban~gis na hayop,
+na in�in~gatan in Saw� sa pus�: ang pag-ibig sa kany�.
+
+At no�'y isais�ng nagban~gon sa alaala n~g binat� ang m~ga gunit� n~g
+nagda�n, parang m~ga pat�y na sa tawag n~g M�nunubos ay mul�ng
+nagsilab�s sa hukay n~g libin~gan.
+
+At ang ganid, ang ganid na alag� ni Saw� sa kany�ng pus�, ay mins�ng
+nagban~gon, uman~gil, pumal�g, hangg�ng sa si Saw� ay mapatind�g sa
+pagkak�up� at ulit na masabing:
+
+--�Pati, Pati, papariyan�n kit�!...
+
+
+
+
+=WAKAS=.
+
+
+Hating gab�.
+
+Madil�m, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y is�ng mahab�ng
+hinin~g�, ay kasalukuyang nagn~gin~gitn~git; kay�'t baw�'t datn�n n~g
+kany�ng malak�s na hamp�s ay tumutun�g, um�an~gil na anak�'y
+tum�tangg�p n~g is�ng ubos di�ng samp�l.
+
+M�pamay�may�'y bund�kbundukang usok ang napatan�w sa malay�.
+
+Makasandal� pa'y bumuhos ang ul�n.
+
+M~ga kul�g na nakabibin~g�w ang dumadagund�ng sa lup�, at sa lan~git
+ay nagh�hagar�n ang matatal�m na lint�k na anak�'y m~ga gint�ng ahas.
+
+Sa malapad na liwasan n~g Azc�rraga, sa oras na it� ay is�ng
+mahiwag�ng nagl�lamay ang napam�mas�d.
+
+�Sin� siy�?
+
+�Sin�ng k�luluw� ang matapang na nagl�lamay sa gitn� n~g ganit�ng
+sigw�?
+
+Nagt�tumulin sa kany�ng paglakad, tun~g� ang ulo, at wal�ng
+lin~g�ng-lik�d.
+
+N~gay�'y dum�rat�ng na siy� sa tap�t n~g bahay na n�titirik sa gaw�ng
+kaliw� n~g l�wasan. Sa bahay na it�'y wal�ng tum�tanglaw kund� ang
+is�ng ilaw na k�kutikutitap.
+
+Hakb�nghakb�ng na lumun~go sa pint�ang no�'y n�lalapat pa ang dalaw�ng
+dahon, n~gun�'t nang siy�'y n�lalapit na ay siy�ng pagkabuk�s nit� sa
+tawag n~g is�ng nakatalukb�ng na it�m.
+
+At is�ng mukh� ang sumilip do�n, mukh�ng babae, �ang mukh� ni Pati!
+
+--�Pumarito pa kay�?--ang tan�ng sa m�nanay�w n~g aninong tumawag sa
+pint�.
+
+--Hind� na; marahil ay hind�, pagk�'t um�ul�n. Tumul�y ka.
+
+Ang pinagsabihan n~g ganit� ay t�luyang pumasok sa lo�b.
+
+Samantal�, ang naiwan sa lab�s, ang unang n�sumpun~g�n natin sa har�p
+n~g ganit�ng n�masd�n, ay mins�ng napakag�t-lab� at ang nagn~g�n~galit
+na turing:
+
+--�Oh, tila dinaday� ak�!
+
+At sandal�ng natigilan na �and�p-and�p ang lo�b.
+
+�Sin� ang kany�ng pinapasok? Kilos lalaki, lalaki sa kany�ng tay�,
+kilos at pan~gan~gatawan ... �Din�d�y� ak�! ��dinay� ak�!! Pati, Pati,
+magbabayad ka, pagka nagk�ta�ng napatunayan ko ang aking panibugh�!
+
+At ipinatul�y ang kany�ng paglakad: sandal�ng tumigil sa lab�s n~g
+pint�ang pinasukan n~g unang n�kita na natin, at pagdat�ng do�n ay
+marahang nakimaty�g. Wal�, wal� siy�ng m�rin�g.
+
+Mins�ng itinulak ang pint�an, patakb�ng pumasok sa lo�b, at h�los sa
+is�ng lund�g lamang ay dumat�ng sa ita�s n~g bahay.
+
+Nang naroro�n na'y is�ng k�luskusan sa may dakong sil�d ang kany�ng
+n�hiwatigan.
+
+--�Sin� ang nag-uusap na naririn�g ko?
+
+�Tinig ni Pati ang is� at ang is� ay tinig lalaki!
+
+--�N~gitn~git n~g Dios! ... �tin�taks�l ak�! ��tin�taks�l ak�!!
+���tin�taks�l ak�!!!...
+
+Ang katulad n~g is�ng bal�w na labn�t ang buh�k, nagaalab ang
+dalaw�ng-mat�, na pumasok sa lo�b n~g sil�d.
+
+�Oh, kataksil�n!...
+
+--�Si Pati, sa piling ni Tam�d!
+
+Si Saw� (na d� iba't kund� it� ang dumat�ng) sa har�p n~g gay�ng
+pag-yurak sa kany�ng dan~g�l ay bigl�ng dinatn�n n~g is�ng dil�m n~g
+tin~g�n.
+
+Lumapit sa dalaw� na bumubug� n~g ap�y ang panin~g�n, nan�nind�g ang
+m~ga balahibong animo'y malili�t na pak�ng nagtim� sa kany�ng bal�t,
+at b�go nilurh�n sa mukh� si Pati, nilurh�n sa mukh� si Tam�d, at si
+Pati at si Tam�d ay kapuw�ng pinis�l sa li�g n~g tigis�ng kam�y.
+
+--�Dios ko?--ang panab�y na sambit n~g m~ga sinak�l.
+
+No�n ay mins�ng nabuksan ang m~ga lab� ni Saw�, m~ga lab�ng
+nagd�rug�an pa sa ba�n n~g n~gipin, at ang matun�g na sig�w sa lalaki:
+
+--�Imb�l!...
+
+At sa babae'y
+
+--�Magdaray�!...
+
+Si Pati'y hind� nakahuma.
+
+Si Tam�d, na war�'y nadar�ng sa alab n~g po�t ni Saw�, ay umamb�ng
+t�takb�.
+
+N~gun�'t, ang malalaking dalir� n~g binat� ay lumatay no�n sa mukh�
+n~g bugaw:
+
+--�An�k ni Lusiper! �Ibig mong tumanan? �Ah, duw�g!
+
+--�Patawad!...
+
+--�Patawad! ... �patawarin kit� pagkatapos dumh�n ang pagkatao ko?
+�patawarin kit� pagkatapos na ak�'y maibul�d sa impierno, pagkatapos
+na ak�'y matuks�, at ak�'y malinl�ng?
+
+--Hind� na....
+
+--Hind� na ... �hind� na, pagkatapos na ak�'y masipsip�n n~g kat�s,
+pagkatapos na ak�'y maghirap, pagkatapos na ak�'y main�s sa kandun~gan
+n~g babaeng it�?--at sabay itinur� si Pati, na no�'y nan~gan~gat�l sa
+tak�t.
+
+--At ik�w--ang pihit dito--na nag�ng dahil n~g aking m~ga kasaw�ang
+dinanas; ik�w, na nag�ng dahil n~g aking pagkak�palay� sa m~ga dating
+kaibigan; ik�w, na nag�ng dahil n~g aking pagkak�palay� sa am�'t in�,
+n~g pagbaw� sa akin n~g kanil�ng pagmamah�l; �nasa�n ang pus� mo up�ng
+ak�'y gantih�n n~g ganit�ng kataksil�n? �Mainam na bayad sa pilak ko
+na iy�ng nilusaw; mainam na bayad sa dug� ko na iy�ng inin�m!
+
+Si Pati ay nan~g�n~gin�g na sumag�t:
+
+--�Patawarin!...
+
+--�N�lalaman mo, Pati--ang patul�y ni Saw�--n�lalaman mo kung gaano
+ang nag�ng halag� n~g pag-ibig ko sa iy�? Pilak, maraming pilak ...
+gint�, gint�ng dak�tdak�t. Gint�'t pilak na baw�'t piraso'y
+nagk�kahulug�n n~g is�ng sarong pawis, is�ng sarong dug� n~g aking
+m~ga ban�l na magulang.
+
+--�At ang pan~galan ko--ang dugt�ng na h�los mahirin sa nag �unah�ng
+pigl�s n~g m~ga salit�--ang aking pan~galang n~gay�'y siy�ng
+hantun~gan n~g lah�t nang pul�, n~gay�'y is�ng sukal na
+kinaririmariman n~g lah�t nang bib�g, paris n~g pagkarimarim sa is�ng
+pusal�, sa is�ng tambakan n~g mabah�ng yag�t? �saan mo inilag�y ang
+pagkatao ko?
+
+Si Pati'y hind� sumasag�t.
+
+Nagpatuloy si Saw�:
+
+--�Ah, n~gay�'y l�busan nang pinan�niwal�an ko ang sabi n~g m~ga
+p�hayag�ng sa m~ga _palaisd�an_ (bahay-s�yawan) na nilalan~guy�n mo ay
+wal�ng ib�ng n�papans�ng kund� paw�ng isd�ng kapak, isd�ng paw�ng
+kint�b n~g kalisk�s ang n�mamalas sa lab�s, bago'y paw�ng burak ang
+lam�n n~g lo�b!
+
+--�Saw�, patawad ... ak�'y wal�ng sala!
+
+--�Wal�ng sala! ...--at gumuhit no�n sa gunit� ni Saw� ang m~ga
+pamamara�ng ginaw� sa kany� n~g m�nanayaw, ang unang pagtatagp� nil�
+sa is�ng hand�an, ang pagkak�dalaw niy� sa bahay-s�yawan, ang m~ga
+kasinun~galin~gang sinabi sa kany� ni Tam�d tungk�l sa kabuhayan n~g
+babaeng it�, ang lah�t n~g ya�n ay napagkur� niy�ng paw�ng lal�ng
+lamang na iniumang sa kany�, up�ng siy�, tag�lalawigang wal�ng
+kamalay�n sa buhay-Maynil�, ay magiliw na pumasok sa lamb�t ni Pati,
+na gaya n~g is�ng isd� sa pabahay n~g bakl�d.
+
+At lal� pang nag-alab ang kany�ng damdamin, lal� pang nag-ulol ang
+kany�ng po�t; kay�'t sa is�ng pag-lalah� n~g isip ay mins�ng dinakl�t
+si Pati sa kany�ng gul�nggul�ng buh�k, at ang tan�ng dito sa buh�y na
+tinig:
+
+--�Wal� kang sala, ang sabi mo?
+
+--Wal�, wal�ng wal�.
+
+--�At bakit, bakit wal� kang kasalanan sa aking pagkakap�lun~gi?
+
+Si Pati, sa ganit�ng tan�ng, ay kim� at h�los pabul�ng na sumag�t.
+
+--Pagk�'t al�m mo nang ak�'y M�NANAYAW....
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+BAGONG PARE
+
+NOBELANG TAGALOG
+
+NI
+
+Ros. Almario
+
+KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN
+
+       *       *       *       *       *
+
+"Pinatatawad Kit�!..."
+
+Nobelang Tagalog na ipinagbibil�ng kasalukuyan sa lah�t n~g Librer�a
+dito sa Maynil�, sa halag�ng Is�ng Peseta.
+
+Maykatha: MATANGLAWIN.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Huling Habilin
+
+(NOBELANG TAGALOG)
+
+KATHA NI
+
+Maximino de los Reyes.
+
+Ipinagbibil� sa lah�t n~g Librer�a buhat sa unang araw n~g Juliong
+papasok, 1910.
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW ***
+
+***** This file should be named 14794-8.txt or 14794-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/7/9/14794/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders.
+Produced from page scans provided by University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/14794-8.zip b/old/14794-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..754add0
--- /dev/null
+++ b/old/14794-8.zip
diff --git a/old/14794-h.zip b/old/14794-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..aaf694b
--- /dev/null
+++ b/old/14794-h.zip
diff --git a/old/14794-h/14794-h.htm b/old/14794-h/14794-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..bf81517
--- /dev/null
+++ b/old/14794-h/14794-h.htm
@@ -0,0 +1,2290 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+<head>
+<meta name="generator" content="HTML Tidy, see www.w3.org" />
+<meta http-equiv="Content-Type"
+content="text/html; charset=iso-8859-1" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of ANG M&Aacute;NANAYAW, by Ros.
+Almario.</title>
+<style type="text/css">
+/*<![CDATA[  XML blockout */
+<!--
+    P {  margin-top: .75em;
+         text-align: justify;
+         margin-bottom: .75em;
+         }
+    H1,H2,H3,H4,H5,H6 {
+         text-align: center; /* all headings centered */
+         }
+    HR { width: 33%;
+    margin-top: 1em;
+    margin-bottom: 1em;
+       }
+    BODY{margin-left: 10%;
+         margin-right: 10%;
+        }
+    .linenum  {position: absolute; top: auto; left: 4%;} /* poetry number */
+    .note     {margin-left: 2em; margin-right: 2em; margin-bottom: 1em;} /* footnote */
+    .blkquot  {margin-left: 4em; margin-right: 4em;} /* block indent */
+    .pagenum  {position: absolute; left: 92%; font-size: smaller; text-align: right;} /* page numbers */
+    .sidenote {width: 20%; margin-bottom: 1em; margin-top: 1em; padding-left: 1em; font-size: smaller; float: right; clear: right;}
+
+    .poem             {margin-left:10%; margin-right:10%; text-align: left;}
+    .poem br          {display: none;}
+    .poem .stanza     {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+    .poem span        {display: block; margin: 0; padding-left: 3em; text-indent: -3em;}
+    .poem span.i2     {display: block; margin-left: 2em;}
+    .poem span.i4     {display: block; margin-left: 4em;}
+    .poem .caesura    {vertical-align: -200%;}
+    // -->
+    /* XML end  ]]>*/
+
+</style>
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ang Mananayaw
+
+Author: Rosauro Almario
+
+Release Date: January 25, 2005 [EBook #14794]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders.
+Produced from page scans provided by University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<pre>
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+</pre>
+
+<h1><a href="images/001.gif"><img src="images/001.gif" border="0"
+alt="Ang Mananayaw" width="256" height="451" /></a></h1>
+
+<br />
+
+
+<h1>ANG M&Aacute;NANAYAW</h1>
+
+<h1><a href="images/002.gif"><img src="images/002.gif" border="0"
+alt="Design1" width="130" height="85" /></a></h1>
+
+<h2>Ros. Almario</h2>
+
+<h3>UNANG PAGKALIMBAG</h3>
+
+<br />
+<br />
+<h3>MAYNILA</h3>
+
+<h3>LIMBAGAN NI JUAN FAJARDO<br />
+Daang Carriedo Blg. 101, Sta. Cruz</h3>
+
+<h3>1910.</h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h2>Talaan ng Nilalaman</h2>
+
+<h3><a href='#Aklatang_Bayan.'>Aklatang Bayan.</a></h3>
+
+<h3><a href='#SIMULA'>SIMULA.</a></h3>
+
+<h3><a href='#II'>II.</a></h3>
+
+<h3><a href='#III'>III.</a></h3>
+
+<h3><a href='#IV'>IV.</a></h3>
+
+<h3><a href='#WAKAS'>WAKAS.</a></h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<a id="Aklatang_Bayan." name='Aklatang_Bayan.'></a><h2>Aklatang Bayan.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p><i>Sa gitn&acirc; n~g masins&iacute;ng &uacute;lap na sa
+kasalukuya'y bum&aacute;balot sa mayn&oacute;s na lan~git n~g
+Lah&iacute;ng Tagalog, ang &laquo;Aklatang Bayan&raquo; ay
+lumab&aacute;s</i>.</p>
+
+<p><i>&iquest;Layon? Iis&aacute;ng iis&aacute;: makipamuhay, ibig
+sabihi'y makilaban pagk&acirc;'t ang pakikipamuhay ay is&aacute;ng
+gan&aacute;p na pakikitunggal&iacute;, is&aacute;ng lub&oacute;s at
+wal&acirc;ng hump&aacute;y na pakikibaka</i>.</p>
+
+<p><i>At makikibaka kam&iacute; laban sa masasam&acirc;ng hilig,
+m~ga ugali't paniwal&agrave;, mag&iacute;ng tungk&oacute;l sa
+pol&iacute;tika, mag&iacute;ng sa relihi&oacute;n at gay&oacute;n
+sa karaniwang pamum&uacute;hay; yamang ang m~ga bagay na
+it&oacute;'y siy&aacute;ng m~ga haliging dapat k&aacute;saligan n~g
+al&iacute;n mang bayan: tatl&oacute;ng lak&aacute;s na
+siy&aacute;ng bum&uacute;bu&oacute; n~g k&aacute;luluw&aacute; n~g
+al&iacute;n mang lah&igrave;</i>.</p>
+
+<p><i>At up&aacute;ng malub&oacute;s ang pagpapakilala n~g
+adhik&acirc;ng it&oacute; sa aming man~gagiging, mangbabasa, kung
+sakal&igrave;, n~gay&oacute;n pa'y malug&oacute;d na't magalang na
+ipinat&aacute;talast&aacute;s namin sa kan&iuml;l&aacute; ang m~ga
+akl&aacute;t na sa kasalukuya'y niy&aacute;yar&igrave; sa
+lo&oacute;b n~g Aklatang it&oacute;</i>:</p>
+
+<p><b>Ang M&aacute;nanabong, Ang Pangginggera, Bagong Hudas, Ang
+Sakim, Bag&ograve;ng Par&igrave; at ib&aacute;'t ib&aacute;
+pa.</b></p>
+
+<p><i>Pan~ganay na an&aacute;k n~g Aklatang it&oacute; &laquo;Ang
+M&aacute;nanayaw&raquo;, na n~gay&oacute;'y bagong
+kal&uacute;luw&aacute;l pa lamang sa laran~gan n~g Panunulat.
+Kulang sa kat&aacute;s marahil, marahil ay gay&oacute;n din sa
+lus&oacute;g n~g pan~gan~gataw&aacute;n, bigl&aacute;w na bun~ga
+palibhas&agrave; n~g is&aacute;ng panitik na sal&aacute;t sa ilaw
+n~g talino at dah&oacute;p sa yaman n~g pananalit&acirc;</i>.</p>
+
+<p><i>Mags&iacute;situlong sa aklatang it&oacute; ang m~ga katoto
+ko't kaadhik&acirc;ng Faustino Aguilar, nam&aacute;matnugot sa
+TALIBA, Carlos Ronquillo, pun&ograve;ng-m&aacute;nunulat sa
+n&aacute;turan ding p&aacute;hayag&aacute;n at m~ga ib&aacute; pang
+gur&ograve; n~g panitik, na sa pamamagitan n~g limbagan at papel ay
+mags&aacute;sabog, hangg&aacute;ng sa lal&ograve;ng lihim na pook
+n~g Katagalugan, n~g mak&aacute;kaya nil&aacute;ng pangliwanag na
+ilaw sa m~ga kalah&igrave;ng nan~gan~gailan~gan
+nit&oacute;</i>.</p>
+
+<p><b>Ros. Almario,</b></p>
+
+<p><i>Taga-pamahal&agrave; n~g Aklatang Bayan</i>.</p>
+
+<p><i>Maynil&agrave;, 30 V-1910</i>.</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<br />
+
+
+<h2>Ang M&aacute;nanayaw.</h2>
+
+<h1><a href="images/006.gif"><img src="images/006.gif" border="0"
+alt="Design2" width="161" height="71" /></a></h1>
+
+<h4>J&oacute;venes qu&eacute; estais<br />
+bailando, al infierno<br />
+vais saltando.</h4>
+
+<br />
+ <a id="SIMULA" name='SIMULA'></a>
+<h2>SIMULA</h2>
+
+<p><i>Pati</i>: M&aacute;nanayaw. Alan~ganing tind&iacute;g; ni
+mabab&agrave; ni mataas; kataw&aacute;ng malus&oacute;g,
+makat&aacute;s, sariw&agrave;; m~ga mat&aacute;ng malalaki't
+bugh&aacute;w, dalaw&aacute;ng bintan&agrave;ng
+pinan&uacute;nun~gawan n~g is&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;ng
+nag-iinit, nag-aalab sa nin~gas n~g ap&oacute;y n~g is&aacute;ng
+damdaming batis na din&aacute;daluyan n~g al&iacute;w,
+<i>al&iacute;w n~g sandal&icirc;</i> na nakal&uacute;lunod,
+naka&iacute;in&iacute;s at nakam&aacute;mat&aacute;y sa
+baw&agrave;'t k&aacute;luluw&aacute;ng malig&ograve; sa
+kany&aacute;.</p>
+
+<p><i>Saw&icirc;</i>: T&uacute;bong lalawigan, binat&agrave;ng
+nag-aaral sa Maynil&agrave;. Buhat sa mabuting lip&igrave;,
+angk&aacute;n n~g m~ga mayaman, si Saw&icirc; ay is&aacute;ng
+binat&agrave;ng lumak&iacute; sa lilim n~g pananagan&agrave;:
+kim&icirc;, mahihiy&acirc;in, ugal&igrave;ng babae, si Saw&icirc;
+ay hind&icirc; kaparis n~g m~ga binat&agrave;ng wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng minimith&icirc;mithi kund&icirc; ang m&aacute;tulad sa
+is&aacute;ng par&oacute;par&oacute;, sa is&aacute;ng bubuyog, na
+tuw&icirc;na'y hanap ang m~ga bulakl&aacute;k, up&aacute;ng
+simsim&iacute;n ang kanil&aacute;ng ban~g&oacute;,</p>
+
+<p><i>Tam&aacute;d</i>: Is&aacute;ng hamp&aacute;s-lup&agrave;,
+is&aacute;ng hampas-bat&oacute;, na gaya n~g tawag sa kany&aacute;
+n~g madl&acirc;. Ulila sa am&aacute;'t ulila, sa in&aacute;.
+Wal&acirc;ng asawa, ni an&aacute;k, ni kapatid, ni kamaganakan
+kungd&icirc; ... si &laquo;Ligaya&raquo;; ligayang par&aacute; sa
+kany&aacute;'y hind&icirc; natatagp&ocirc; sa al&iacute;n mang
+dako, sa al&iacute;n mang po&oacute;k, m&aacute;liban sa m~ga
+bilyar, sabun~g&aacute;n, pangginggihan, bahay-s&aacute;yawan at
+m~ga bun~gan~g&agrave; n~g impierno na sa b&aacute;lana'y laging
+nakaumang.</p>
+
+<p>&mdash;Tam&aacute;d, &iquest;kumusta ang <i>ibon</i>?</p>
+
+<p>&mdash;Mabuti, Pati, maam&ograve; na n~gay&oacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Hand&acirc;ng pumasok sa kulun~g&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh, wal&acirc;ng pagsalang hind&icirc; siy&aacute;
+p&aacute;pasok!</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; ang sabisabi niy&aacute; sa iy&oacute;
+tungk&oacute;l sa akin?</p>
+
+<p>Paris din n~g m~ga unang salit&acirc; na n&aacute;iukol ko sa
+iy&oacute; nang tayo'y unang magk&aacute;tagp&ocirc; sa
+is&aacute;ng hand&aacute;an: na, ik&aacute;w ay magand&aacute;ng
+katulad ni <i>Venus</i>, paris n~g Tal&agrave; sa umaga.
+&iexcl;Umiibig na sa iy&oacute;! Ma&aacute;asahang siy&aacute;'y
+bihag mo na....</p>
+
+<p>Binuks&aacute;n ni Pati ang kany&aacute;ng dalaw&aacute;ng
+lab&igrave; na nagp&uacute;pulahan up&aacute;ng paraan&iacute;n ang
+is&aacute;ng matun&oacute;g na halakh&aacute;k.</p>
+
+<p>&mdash;<i>Con qu&eacute;</i>, umiibig na sa akin, h&aacute;?</p>
+
+<p>&mdash;At pagh&aacute;hanapin ka m&aacute;may&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sa&aacute;n? &iquest;saan mo ak&oacute;
+itinur&ograve;?</p>
+
+<p>&mdash;Sa bahay-s&aacute;yawan.</p>
+
+<p>&mdash;Sa makatw&iacute;d pal&aacute; ay n&aacute;lalaman nang
+ak&oacute;'y m&aacute;nanayaw? &iquest;at an&oacute; ang sabi sa
+iy&oacute;? &iquest;hind&icirc; ba niy&aacute; n&aacute;babasa ang
+m~ga p&aacute;hayag&aacute;ng, hind&icirc; miminsan at
+m&aacute;makalaw&aacute;ng nags&aacute;sabog diy&aacute;n n~g m~ga
+balit&agrave;ng diuman&oacute;'y hind&icirc; m~ga babae ang m~ga
+m&aacute;nanayaw sa &laquo;suscrici&oacute;n&raquo; kund&icirc;
+is&aacute;ng tungk&oacute;s na m~ga talimus&aacute;k?</p>
+
+<p>&mdash;<i>Medio ... medio</i> sinabi niy&aacute; sa akin ang
+gany&aacute;n; n~gun&igrave;'t tinug&oacute;n ko siy&aacute;ng ang
+gay&oacute;ng balit&agrave;'y mangy&aacute;yaring
+magk&aacute;toto&oacute;, kung mins&aacute;n, at mangyayari rin
+nam&aacute;ng hind&icirc;, &laquo;Si Pati&raquo;&mdash;ang
+wik&agrave; ko sa kany&aacute;,&mdash;&laquo;iy&oacute;ng dalagang
+ipinakilala ko sa iy&oacute; sa hand&acirc;ang dinaluh&aacute;n
+natin ay is&aacute;ng matibay na saks&iacute; n~g katotohanang ang
+is&aacute;ng magand&aacute;ng perlas ay mangy&aacute;yaring
+m&aacute;palibl&iacute;b sa gitn&acirc; n~g burak....&raquo;</p>
+
+<p>At tumigil sandal&icirc; ang nags&aacute;salita up&aacute;ng
+lumag&oacute;k n~g laway at magpatuloy, pagkatapos, sa m~ga
+ganit&oacute;ng pan~gun~gusap:</p>
+
+<p>&mdash;At si Saw&icirc; (ang ibong pinag&uacute;usapan
+nil&aacute;)&mdash;ay naniwal&agrave; nam&aacute;ng ik&aacute;w ay
+is&aacute;ng &laquo;magand&aacute;ng perlas&raquo;, is&aacute;ng
+dalagang mahinh&iacute;n, may puri, maran~gal....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At hind&icirc; na itinan&oacute;ng kung bakit
+ak&oacute; n&aacute;papasok sa bahay-s&aacute;yawan?</p>
+
+<p>&mdash;Itinan&oacute;ng &iquest;bakit hind&icirc;?
+n~gun&igrave;'t ang dil&agrave; ni Tam&aacute;d, ang dil&agrave;
+n~g bugaw mong si Tam&aacute;d, ay nang m~ga sandal&icirc;ng
+ya&oacute;'y lumikh&acirc; n~g m~ga pan~garap na sa kany&aacute;ng
+bib&iacute;g ay larawang mistul&agrave; n~g katotohanan,
+katotohanang n&aacute;kita, sinaksih&aacute;n n~g kany&aacute;ng
+tin~g&iacute;n. At sinabi ko sa kany&aacute;ng h&aacute;los
+maagn&aacute;s ang luh&agrave; ko: &iexcl;Oh, Saw&icirc;, kung
+n&aacute;lalaman mo ang bu&ocirc;ng kasaysayan ni Pati, n~g
+magand&aacute;ng Pati, na hin&aacute;han~g&agrave;an mo
+n~gay&oacute;n, ay d&icirc; s&aacute;salang siy&aacute;'y
+m&aacute;lalarawan sa m~ga balintat&aacute;w n~g m~ga mat&aacute;
+mo na katulad n~g is&aacute;ng ban&aacute;l na babae, n~g
+is&aacute;ng ulir&aacute;n n~g kadalagahan. Pagk&acirc;'t
+siy&aacute;, ang habol ko pa, ay is&aacute;ng ulil&agrave;ng
+dumanas n~g d&icirc; g&aacute;gaanong kasaw&icirc;an sa buhay,
+nag&iacute;ng magpapalimos, nag&iacute;ng manghihin~g&igrave;, at
+nang ayaw nang lawit&aacute;n n~g aw&agrave; n~g m~ga
+tin&aacute;tawagan ay napilitang pumasok na alil&agrave;,
+ipinagbil&iacute; ang lak&aacute;s sa is&aacute;ng mayaman ...
+dapuw&agrave;'t....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; pa?</p>
+
+<p>&mdash;Ang mayaman, ang dugtong ko, sa har&aacute;p n~g
+wal&acirc;ng kaag&aacute;w na dil&aacute;g ni Pati, ay
+nagnas&agrave;ng paslan~g&iacute;n ang kany&aacute;ng
+dan~g&aacute;l.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Paslan~g&iacute;n! Mainam kang
+magt&aacute;tatah&iacute;tah&icirc; n~g kasinun~galin~gan.
+&iquest;At an&oacute; pa ang aking ginaw&acirc;?</p>
+
+<p>&mdash;Na ik&aacute;w ay tumutol sa gay&oacute;ng
+karum&iacute;ng adhik&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At pagkatapos?</p>
+
+<p>&mdash;Nilisan mo ang bahay na pinagl&iacute;lingkur&aacute;n
+up&aacute;ng pumasok sa pagkam&aacute;nanayaw.</p>
+
+<p>&mdash;Samakatw&iacute;d, ang tapos ni Pati, par&aacute; kay
+Saw&icirc;, ak&oacute;'y is&aacute;ng ban&aacute;l na babae,
+is&aacute;ng ulil&agrave;nginap&iacute; n~g Palad, nag&iacute;ng
+magpapalimos, manghihin~g&igrave;, alil&agrave;, alipin, sa
+madal&icirc;ng sabi; at dahil sa pagtatangg&oacute;l n~g puri ko'y
+iniwan ang bahay n~g mayaman, up&aacute;ng pumasok ...
+&iquest;gay&oacute;n n~ga ba?</p>
+
+<p>&mdash;Ganiy&aacute;n n~ga.</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, kung ipinahintulot n~g Dios na ang m~ga
+kasinun~galin~gan, bago makalab&aacute;s sa bib&iacute;g n~g m~ga
+nags&iacute;sinun~gal&iacute;ng, ay mag&iacute;ng ap&oacute;y
+muna...!</p>
+
+<p>Si Pati, par&aacute; sa ating nakakakilala sa kany&aacute;, ay
+is&aacute;ng isd&acirc;ng kapak, na sa lab&aacute;s ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng ipinat&aacute;tan&aacute;w kund&icirc; ang
+kint&aacute;b n~g kalisk&iacute;s, bago sa lo&oacute;b ay
+wal&acirc;ng ib&aacute;ng mad&aacute;dam&aacute; kund&icirc; ang
+mabah&ograve;ng burak. Siy&aacute;'y hind&icirc; lamang
+kir&iacute;, hind&icirc; lamang salawahan; hig&iacute;t sa
+kir&iacute;'t salawahan, si P&aacute;ti ay is&aacute;ng tunay na
+salar&iacute;n, is&aacute;ng mangbibitay n~g m~ga
+k&aacute;luluw&aacute;ng nah&uacute;hulog sa kany&aacute;ng
+kandun~gan.</p>
+
+<p>Bat&agrave; pa lamang, h&aacute;los bagong
+sum&iacute;sib&oacute;l pa lamang, si Pati'y pinagkatakut&aacute;n
+na n~g m~ga binat&agrave; sa kanil&aacute;ng pook. &iexcl;Bakit
+hind&icirc;, sa, b&aacute;lana'y sinagut&aacute;n n~g &oacute;o,
+b&aacute;lana'y pinan~gakuan, b&aacute;lana'y sinump&acirc;an; m~ga
+pan~gak&ograve; at sump&acirc;ng baw&agrave;'t is&aacute;'y
+pinat&iacute;tibayan sa pamamagitan n~g is&aacute;ng sanl&acirc;,
+n~g is&aacute;ng l&aacute;gak, na hind&icirc; na
+mab&aacute;baw&igrave; kail&aacute;n man!</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t ... nagsasalit&acirc; na nam&aacute;n si
+Tam&aacute;d; pakingg&aacute;n natin:</p>
+
+<p>&mdash;Pati&mdash;aniya&mdash;mamay&acirc;'y hind&icirc;
+s&aacute;salang d&aacute;dalh&iacute;n ko sa iy&oacute; ang
+ibon.</p>
+
+<p>&mdash;D&aacute;rat&iacute;ng kay&oacute;ng hand&acirc; na ang
+haula.</p>
+
+<p>At naghiwal&aacute;y ang dalaw&aacute;.</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="II" name='II'></a>
+<h2>II.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>&mdash;&iquest; ... ?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl; ... !</p>
+
+<p>At n&aacute;ro&oacute;n na sil&aacute; sa unang bayt&aacute;ng
+n~g hagdanang patun~go sa bayan ni Plut&oacute;n: sa
+bahay-s&aacute;yawan. N&aacute;uun&aacute; si Tam&aacute;d, ang
+tuks&oacute;, at si Saw&icirc; ay sum&uacute;sun&oacute;d sa dako
+niy&aacute;ng hulih&aacute;n.</p>
+
+<p>Ang <i>Templo</i> n~g masay&aacute;ng diosa
+<i>Terps&iacute;core</i>, nang m~ga sandal&icirc;ng ya&oacute;n ay
+mait&uacute;tulad sa is&aacute;ng Hard&iacute;n n~g Kaligayahan:
+do&oacute;n at dito'y wal&acirc;ng n&aacute;mamalas ang
+tin~g&iacute;n kund&icirc; ang m~ga bagong Eba, ang m~ga bagong
+Ad&aacute;n, do&oacute;n at dito'y nagsabog ang m~ga
+bulakl&aacute;k, nagsalisalimbayan ang m~ga paropar&oacute;.</p>
+
+<p>Pagdat&iacute;ng na pagdat&iacute;ng n~g magkasamang si
+Saw&icirc;'t si Tam&aacute;d sa bahay-s&aacute;yawan, si
+P&aacute;ti, na nag-aant&aacute;y na sa kanil&aacute; ay
+malug&oacute;d na sumalubong at nakan~git&icirc;, nakatawang bumati
+sa kanil&aacute;:</p>
+
+<p>Nan~g&aacute;ligaw kay&oacute; rito....</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;'y hind&icirc; tumug&oacute;n. Ang m~ga
+salit&acirc; ni Pati, ang m~ga bigk&aacute;s na ya&oacute;ng
+mandi'y pinulut&aacute;n sa tatam&iacute;s, ay
+is&aacute;is&aacute;ng sumapit sa pus&ograve; n~g
+nat&iacute;tigilang binat&agrave;. &iexcl;An&oacute;ng gand&aacute;
+ni Pati nang m~ga sandal&icirc;ng ya&oacute;n!</p>
+
+<p>Sa lo&oacute;b n~g kany&aacute;ng dam&iacute;t na
+nan~g&aacute;n~ganinag sa dalang, sa malas ni Saw&icirc; ay
+siy&aacute; ang n&aacute;kita ni Flammari&oacute;n sa
+kany&aacute;ng pan~garap: taong ilaw ang pinakalam&aacute;n, at ang
+m~ga kam&aacute;y ay dalaw&aacute;ng bagw&iacute;s.</p>
+
+<p>Si Tam&aacute;d, na nak&aacute;kita sa ganit&oacute;ng
+pagkak&aacute;patigil n~g kany&aacute;ng kasama, ay kumind&aacute;t
+n~g is&aacute; kay Pati at lihim na itinur&ograve; ya&oacute;n:
+&laquo;&iexcl;Talag&aacute;ng <i>torpe</i> n~g&acirc;!&raquo;</p>
+
+<p>Noo'y is&aacute;ng hudy&aacute;t n~g tugtugin ang
+n&aacute;rin&iacute;g:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Bals!&mdash;ang panab&aacute;y na turing n~g m~ga
+na&iacute;in&iacute;p na m~ga m&aacute;nanayaw.</p>
+
+<p>At umugong ang malak&iacute;ng <i>sal&oacute;n</i> sa
+kisk&iacute;s n~g m~ga sapatos.</p>
+
+<p>Si Pati na n&aacute;lalay&ocirc; na sa dalaw&aacute;ng
+magkasama, pagsisimul&acirc; n~g s&aacute;yawan ay mul&icirc;ng
+lumapit kay Saw&icirc;:</p>
+
+<p>&iquest;Ibig p&ocirc; niny&oacute;ng sumay&aacute;w?&mdash;ang
+magiliw na tan&oacute;ng.</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; p&ocirc; ... bahala na p&ocirc; ...
+m&aacute;may&acirc; na p&ocirc; kung sakali.&mdash;At
+tumind&iacute;g na tila nainitan sa pagkak&aacute;up&ocirc;;
+dinukot ang pany&ocirc; sa buls&aacute; at pinahid ang pawis na sa
+no&oacute;'y but&iacute;lbut&iacute;l na
+sum&iacute;sip&oacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Mah&iacute;hiy&acirc;in pa ang tungg&aacute;k! ang
+naibul&oacute;ng tul&oacute;y n~g magand&aacute;ng
+m&aacute;nanayaw. At tinalikd&aacute;n ang binat&agrave; na
+h&aacute;los padab&oacute;g. Tila nag&aacute;lit sa gay&oacute;ng
+pagtangg&iacute; n~g inanyayahan.</p>
+
+<p>Ang gay&oacute;n ay n&aacute;halat&acirc; ni Saw&icirc;,
+kay&acirc;'t paan&aacute;s na n&aacute;sabi sa sarili, nang
+siy&aacute;'y na&uacute;up&ocirc; na:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Bak&agrave; nagalit ah!...</p>
+
+<p>At lal&ograve;ng nag-ulol pa ang ganit&oacute;ng
+pan~gan~gamb&aacute; n~g binat&agrave;, nang m&aacute;kitang si
+Pati ay kin&uacute;kuha na n~g is&aacute;ng makisig na
+<i>bailar&iacute;n</i>:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Sayang at hind&icirc; ko siy&aacute;
+napairugan!</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute;ng lalaki ang kumuha sa kany&aacute;ng
+magand&aacute;ng m&aacute;nanayaw?</p>
+
+<p>&iquest;Katip&aacute;n na kay&acirc; niy&aacute;?</p>
+
+<p>&iquest;Kasintahan na kay&acirc;?</p>
+
+<p>M~ga ganit&oacute;ng pag-iisip ang gumuguhit sa gunit&acirc; n~g
+binat&agrave;, nang sa s&uacute;sugat sa kany&aacute;ng
+pandin&iacute;g ang tan&oacute;ng ni Tam&aacute;d.</p>
+
+<p>&iquest;Bakit hind&icirc; ka sumay&aacute;w? At hind&icirc; na
+binigy&aacute;ng panah&oacute;n na ang inusis&agrave; ang
+makasag&oacute;t pa, at si Tam&aacute;d ay nagpatuloy sa
+kany&aacute;ng pagtuks&oacute;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Nan&iacute;niwal&agrave; ka bang sa m~ga
+bahay-s&aacute;yawan ay wal&acirc;ng dum&aacute;dal&oacute;
+kund&icirc; ang m~ga taong wal&acirc;ng kabuluh&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; sa gay&oacute;n, katoto....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Nan&iacute;niwal&agrave; ka ba&mdash;ang ulit ni
+Tam&aacute;d&mdash;na sa m~ga bahay-s&aacute;yawan ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng dum&aacute;dayo kund&icirc; ang m~ga hamp&aacute;s n~g
+Dios na nagkalat diy&aacute;n? Ah, nagkak&aacute;mal&icirc; ang
+m~ga may ganit&oacute;ng paniwal&agrave;, at saks&iacute;ng matibay
+n~g kamal&igrave;ang it&oacute; ay ang nakikita mo n~gay&oacute;n,
+kaibigang Saw&icirc;. Ang gino&oacute;ng iy&aacute;ng
+kasay&aacute;w ni Pati ay is&aacute;ng abogadong kilal&aacute; sa
+m~ga pook na it&oacute; n~g Maynil&agrave; ... ang gino&oacute;ng
+ya&oacute;n&mdash;at itinur&ograve; ang is&aacute;ng um&iacute;ikit
+na kayap&oacute;s nam&aacute;n n~g is&aacute;ng babaeng
+hab&acirc;an ang mukh&acirc; at singk&iacute;t ang mat&aacute; ang
+gino&oacute;ng ya&oacute;n ay is&aacute;ng
+<i>farmace&uacute;tico</i>; at it&oacute;, it&oacute;ng
+nagd&aacute;ra&aacute;n n~gay&oacute;n sa tab&iacute; natin na may
+kaw&iacute;ng pang bulakl&aacute;k sa tapat n~g dibd&iacute;b, ay
+is&aacute;ng mayamang m&aacute;n~gan~galak&aacute;l....</p>
+
+<p>An&oacute; pa't ang lah&aacute;t n~g m~ga n&aacute;ro&oacute;n
+ay is&aacute;is&aacute;ng ipinakilala ni Tam&aacute;d kay
+Saw&icirc;: may m~ga <i>estudiante de derecho</i>, m~ga nag
+&aacute;aral n~g <i>medicina</i>, m~ga
+m&aacute;n~gan~galak&aacute;l, m~ga pol&iacute;tik&oacute;, at m~ga
+ib&aacute; pang &laquo;pag-asa n~g Bayan,&raquo; wik&agrave;
+n~g&agrave; n~g Dakil&agrave;ng Bayani n~g Lah&igrave;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t ang m~ga ganit&oacute;ng pagpapakilala ni
+Tam&aacute;d ay hind&icirc; war&igrave; pans&iacute;n n~g
+kany&aacute;ng kin&aacute;kausap, pagk&acirc;'t it&oacute;,
+pagkatapos niy&aacute;ng humint&ocirc;, ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng n&aacute;isag&oacute;t kund&icirc;:</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute; ang kasay&aacute;w ni Pati?</p>
+
+<p>Ang ganit&oacute;ng pagwawal&acirc;ng bahal&agrave; n~g
+kany&aacute;ng kani&iacute;g ay hind&icirc; ikinapo&oacute;t ni
+Tam&aacute;d. &iexcl;Bagk&uacute;s ikinagal&aacute;k pa
+n~g&agrave;! N&aacute;halat&acirc; niy&aacute;ng sa pus&ograve; ni
+Saw&icirc;, nang m~ga sandal&icirc;ng ya&oacute;n, ay wal&acirc;
+nang ib&aacute;ng nags&iacute;sik&iacute;p kund&icirc; ang larawan
+n~g kany&aacute;ng <i>kandidata</i>, at wal&acirc; nang
+ib&aacute;ng naririn&iacute;g ni nakikitang an&oacute; pa man ang
+binat&agrave; kund&icirc; ang mahin&agrave;ng sagits&iacute;t n~g
+sapatos ni Pati sa tabl&aacute; n~g <i>sal&oacute;n</i> at ang
+kany&aacute;ng mapanghalinang tind&iacute;g.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, pus&ograve;ng lag&igrave;ng tik&oacute;m sa
+hib&ograve; n~g pagkak&aacute;sala, n~gay&oacute;'y
+unt&icirc;-unt&icirc;ng nab&uacute;buks&aacute;n sa tawag n~g
+is&aacute;ng bagong damdamin, damdaming ayw&aacute;n niy&aacute;
+kung an&oacute;, datapw&agrave;'t n&aacute;lalaman niy&aacute;,
+&oacute;o, na ang damdaming ya&oacute;'y wal&acirc;ng pinag-iwan sa
+bagang nagb&iacute;big&aacute;y init sa is&aacute;ng kaldera,
+ap&oacute;y na gumigising sa dating tul&oacute;g at
+nagb&iacute;big&aacute;y sigl&aacute; sa dating malam&iacute;g na
+pus&ograve;.</p>
+
+<p>Ang bulakl&aacute;k na no&oacute;ng una'y tak&oacute;t sa
+hal&iacute;k n~g araw, n~gay&oacute;'y bum&uacute;buk&aacute;d sa
+hagibis n~g bagy&oacute;.</p>
+
+<p>Samantal&agrave;ng ang m~ga pareha'y nagsal&iacute;salimbay, sa
+gitn&acirc; n~g <i>sal&oacute;n</i>; samantal&agrave;ng ang m~ga
+pareha'y wal&acirc;ng hint&ocirc; n~g bulun~gan, k&aacute;labitan,
+kindatan, k&uacute;rutan, at kung mins&aacute;'y ang p&aacute;litan
+n~g matatam&iacute;s na salit&acirc;; si Saw&icirc;, sa luklukang
+kinar&oacute;roon&aacute;'y wal&acirc;ng ib&aacute;ng
+in&iacute;isip-isip kund&icirc; kung &laquo;paano ang paraang dapat
+niy&aacute;ng gamitin up&aacute;ng maparating sa taya n~g
+mapanghalinang <i>binibini</i> ang m~ga itin&iacute;tib&oacute;k
+n~g kany&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;.&raquo;</p>
+
+<p>&mdash;Tam&aacute;d ang pamul&icirc;ng tawag sa
+katab&iacute;&mdash;ibig kong ak&oacute;'y pagtapat&aacute;n mo:
+&iquest;an&oacute; ang tunay na kal&aacute;gayan ni Pati?
+&iquest;Dalaga &oacute; may asawa? &iquest;malay&agrave; &oacute;
+may katip&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;N&aacute;limutan mo na ba ang maliks&iacute;ng
+tug&oacute;n n~g tinan&oacute;ng ang m~ga isinag&oacute;t ko sa
+iy&oacute; no&oacute;ng unang tayo'y magk&aacute;sama
+hingg&iacute;l din sa m~ga gany&aacute;n mong
+pag-uusis&agrave;?</p>
+
+<p>&mdash;Marahil ... &iquest;an&oacute; ba ang sinabi mo sa akin
+no&oacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Sinabi ko sa iy&oacute;ng si Pati'y dalaga at
+wal&acirc;ng asawa, malay&agrave; at wal&acirc;ng
+katip&aacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;Samakatw&iacute;d....</p>
+
+<p>&mdash;Samakatw&iacute;d ang ag&aacute;d na habol ni
+Tam&aacute;d&mdash;samakatw&iacute;d si Pati ay malay&agrave;,
+malay&agrave;ng tulad n~g is&aacute;ng isd&acirc; sa tubig, n~g
+is&aacute;ng par&oacute;par&oacute; sa halamanan, n~g ibon sa
+alapaap.</p>
+
+<p>&mdash;Kung siy&aacute; kay&acirc;'y pag-alayan ko....</p>
+
+<p>N&aacute;halat&acirc; ni Tam&aacute;d ang tun~go n~g,
+ganit&oacute;ng pananalit&acirc; ni Saw&icirc;; kay&acirc;'t
+hind&icirc; na inant&aacute;y na matapos pa at matuling
+sumag&oacute;t:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Bakit hind&icirc;? &iquest;bakit hind&icirc;
+mangy&aacute;yaring siy&aacute;'y pag-alayan n~g pag-ibig?
+&iquest;Hind&icirc; ba't ik&aacute;w ay is&aacute;ng binat&agrave;,
+at siy&aacute;'y is&aacute;ng dalaga? &iquest;Hind&icirc; ba't
+ik&aacute;w ay is&aacute;ng makisig na bagong-tao at siy&aacute;'y
+is&aacute;ng magand&aacute;ng binibini? &iquest;Bakit
+hind&icirc;...?</p>
+
+<p>&mdash;Katotong Tam&aacute;d, tila mand&iacute;n
+bin&iacute;bir&ograve; mo ak&oacute;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Binibir&ograve; kit&aacute;? Hind&icirc; ko pa
+sin&aacute;sabing lah&aacute;t sa iy&oacute; ang m~ga
+n&aacute;lalaman ko tungk&oacute;l sa babaeng iy&aacute;n,
+pagk&acirc;'t nan~g&aacute;n~gamb&aacute; n~g&acirc; ak&oacute;ng
+bak&acirc; ka malul&agrave;....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Malul&agrave;?</p>
+
+<p>&mdash;Kung sabihin ko sa iy&oacute;ng si Pati ay tila ...
+tila....</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Tila an&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Tila nagk&aacute;kagust&oacute; sa iy&oacute;....</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Nagk&aacute;kagust&oacute;! ...
+&iquest;Diyat&agrave;? &iquest;diyat&agrave;'t si Pati'y
+nagk&aacute;kagust&oacute; sa akin?</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At bakit mo nam&aacute;n n&aacute;sabi ang
+gay&oacute;n?&mdash;ang usis&agrave;ng may hal&ograve;ng
+pananab&iacute;k.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Bakit hind&icirc;'y sa min&aacute;masd&aacute;n
+ko ang baw&agrave;'t kilos niy&aacute;?</p>
+
+<p>No&oacute;'y nagk&aacute;ta&oacute;ng si Pati'y
+tum&iacute;tin~g&iacute;n kay Saw&icirc;. N&aacute;pans&igrave;n ni
+Tam&aacute;d ang gay&oacute;n. Kinalab&iacute;t ang kany&aacute;ng
+kapulong at ang bigk&aacute;s na pan~git&icirc;:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;N&aacute;kita mo na ... d&icirc; n~gay&oacute;n ay
+tiningn&aacute;n ka na nam&aacute;n!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Tunay!&mdash;ang n&aacute;ibul&oacute;ng ni
+Saw&icirc; sa sarili.&mdash;&iexcl;At, an&oacute;ng lagtk&iacute;t
+na suly&aacute;p ang kany&aacute;, an&oacute;ng lamb&iacute;ng,
+an&oacute;ng pagk&aacute;sar&aacute;psar&aacute;p!</p>
+
+<p>Natapos ang unang bals.</p>
+
+<p>Sa ikalaw&aacute;ng hudy&aacute;t n~g tugtugin na
+nagbalit&agrave; sa m~ga n&aacute;roon n~g is&aacute;ng mainam na
+<i>two-step</i>, si Saw&icirc; ay hind&icirc; na
+nakati&iacute;s:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ibig kong sumay&aacute;w sa kany&aacute;!</p>
+
+<p>At no&oacute;n d&icirc;'y iniwan ang likm&ucirc;an,
+madal&icirc;ng lumapit kay Pati, at ang magalang na
+sam&ograve;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Ibig p&ocirc; ba niny&oacute; ak&oacute;ng
+paunlak&aacute;n?</p>
+
+<p>Sa ganit&oacute;ng katanun~gan n~g binat&agrave;, si Pati'y
+hind&icirc; man lamang nagbuk&aacute; n~g bib&iacute;g;
+subal&igrave;'t pinasag&oacute;t ang maput&icirc;'t mali&iacute;t
+niy&aacute;ng kam&aacute;y na no&oacute;'y ag&aacute;d ikinawit sa
+bisig n~g nag &aacute;anyaya.</p>
+
+<p>M~ga mat&aacute;ng sana'y bumasa sa pus&ograve;ng lalaki,
+no&oacute;n pa'y n&aacute;banaagan na ni Pati ang kany&aacute;ng
+n&aacute;lalap&iacute;t na tagump&aacute;y:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Huli na ang ibon, huli na, huli na!&mdash;ang
+magal&aacute;k na bul&oacute;ng sa sarili.</p>
+
+<p>At nang sil&aacute;'y sumay&aacute;w na ay pinapaglar&ocirc; n~g
+gay&oacute;n na lamang sa kam&aacute;y n~g kany&aacute;ng
+kayap&oacute;s, ang mali&iacute;t at malant&iacute;k niy&aacute;ng
+bayw&aacute;ng.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, sa ganit&oacute;ng lal&aacute;ng n~g babae, ay
+unt&icirc;unt&icirc;ng nangl&iacute;li&iacute;t na animo'y
+is&aacute;ng kandil&agrave;ng na&uacute;up&oacute;s sa hihip n~g
+han~gin.</p>
+
+<p>At ang makamand&aacute;g na samy&ocirc; n~g sampagang
+kany&aacute;ng sin&iacute;sims&iacute;m n~g m~ga sandal&icirc;ng
+ya&oacute;n ay hinayhinay nang tum&aacute;tag&oacute;s sa
+kaibuturan n~g kany&aacute;ng damdamin.</p>
+
+<p>&iexcl;Um&iacute;ibig na siy&aacute; ... at um&iacute;ibig n~g
+is&aacute;ng pag&iacute;big na ta&oacute;s, ma&aacute;lab,
+morubd&oacute;b, na gaya n~g is&aacute;ng sig&acirc; sa al&ograve;
+n~g han~gin, gaya n~g is&aacute;ng sunog sa buhos n~g
+g&aacute;s!</p>
+
+<p>Baw&agrave;'t n~git&icirc; ni Pati, baw&agrave;'t suly&aacute;p
+na panuk&aacute;w na ipak&ograve; sa kany&aacute;, ay
+mari&iacute;ng tum&iacute;tim&ograve;, bum&aacute;ba&oacute;n,
+sum&uacute;sugat sa dibd&iacute;b n~g na sa pan~ganib na si
+Saw&icirc;, paris n~g pagtim&ograve;, pagba&oacute;'t pagsugat n~g
+is&aacute;ng mahayap na palas&ocirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Aling Pati&mdash;ang kim&iacute;ng tawag sa
+kasay&aacute;w&mdash;kung ak&oacute; p&ocirc; kay&acirc;'y pumarito
+gab&iacute;gab&iacute; ay m&aacute;kakasay&aacute;w ko
+kay&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Bakit p&ocirc; hind&icirc;?&mdash;ang malamb&iacute;ng
+nam&aacute;ng tug&oacute;n n~g tinan&oacute;ng.</p>
+
+<p>Ang binat&agrave; natin, ang <i>torpeng</i> si Saw&icirc;, sa
+ganit&oacute;ng paoo ni Pati, wal&acirc;ng ib&aacute;ng
+maisag&oacute;t kund&icirc; is&aacute;ng banayad na:</p>
+
+<p>&mdash;Salamat p&ocirc;.</p>
+
+<p>At hind&icirc; na umim&iacute;k pang ul&icirc; hangg&aacute;ng
+sa matapos ang s&aacute;yawan. Si Simoun, ang kasindak
+sind&aacute;k na Simoun sa <i>Filibusterismo</i> ni Rizal,
+pagkapaglapat n~g m~ga dahon n~g pint&ucirc;an n~g <i>Templo</i> ni
+<i>Terps&iacute;core</i> ay nagpamalas sa m~ga
+nan~g&iacute;n~gin&iacute;g niy&aacute;ng lab&igrave; n~g
+is&aacute;ng mapagkuty&acirc;ng n~git&icirc;; at sak&acirc;
+sinabing:</p>
+
+<p>&mdash;<i>&iexcl;Buena est&aacute; la juventud</i>!...</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="III" name='III'></a>
+<h2>III.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>Si Saw&icirc; ay wal&acirc; nang pagk&aacute;syah&aacute;n n~g
+pag-ibig kay Pati.</p>
+
+<p>Baw&agrave;'t sagl&iacute;t na duma&aacute;n, baw&agrave;'t
+sagl&iacute;t na yumao, ay is&aacute;ng palas&ocirc; na
+nam&aacute;ng um&iacute;iw&agrave; sa kany&aacute;ng
+dibd&iacute;b.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh, Pati! ... &iquest;kail&aacute;n mo pa
+m&aacute;lalamang in&iacute;ibig kit&aacute;? &iquest;kail&aacute;n
+mo pa m&aacute;lalamang ang pus&ograve; ko'y nag&iacute;ng
+damban&agrave; na n~g iy&oacute;ng mah&aacute;l na larawan?
+&iquest;kail&aacute;n mo pa m&aacute;lalamang si Saw&icirc;'y
+wal&acirc; nang ib&aacute;ng din&aacute;ras&aacute;ldas&aacute;l
+kung hind&icirc; ang pan~galan mong wal&acirc;ng
+kasingtam&iacute;s?</p>
+
+<p>Dil&agrave;ng kim&icirc;, gap&oacute;s n~g pagpipitagan, si
+Saw&icirc; ay nagt&iacute;ti&iacute;s manir&aacute; na lamang sa
+m~ga himut&oacute;k at bunt&oacute;ng-hin~g&aacute;.
+&iquest;Magtap&aacute;t kay Pati?</p>
+
+<p>&mdash;Kung ak&oacute;'y halayin? &iquest;Kung hind&icirc;
+pakingg&aacute;n ang id&aacute;ra&iacute;ng ko? &iquest;kung
+bir&ugrave;bir&ugrave;in ang pag-ibig? &iexcl;Ay!...</p>
+
+<p>Dapw&agrave;'t, kung nat&aacute;tant&ocirc; niy&aacute;ng si
+Pati ay is&aacute;ng ma&aacute;w&agrave;ing wal&acirc;ng d&icirc;
+nilimus&aacute;n n~g kany&aacute;ng pag-ibig, kung
+nat&aacute;tant&ocirc; niy&aacute;ng si Pati ay is&aacute;ng
+maaw&agrave;ing wal&acirc;ng pinagkait&aacute;n n~g kany&aacute;ng
+<i>hab&aacute;g</i>, kung nat&aacute;tant&ocirc; niy&aacute;ng si
+Pati'y wal&acirc;ng ib&aacute;ng in&aacute;antay-ant&aacute;y
+kund&icirc; is&aacute;ng kalab&iacute;t na lamang, ang is&aacute;ng
+salit&acirc;ng sukat maghiwatig n~g kaniy&aacute;ng, damdamin
+up&aacute;ng l&uacute;busan nang ipagkatiwal&agrave; sa
+kany&aacute; ang kany&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;, ang
+kany&aacute;ng kataw&aacute;n; ang m~ga gay&oacute;ng
+hinagp&iacute;s at pag-a&aacute;linlan~gan ay hind&icirc; na sana
+sumag&igrave; sa kany&aacute;ng gunit&acirc;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t si Saw&icirc; ay is&aacute;ng
+<i>singk&iacute;</i> pa; kay&acirc;'t hind&icirc; niy&aacute;
+n&aacute;lalamang, sa Maynil&agrave;, ang salit&acirc;ng
+&laquo;M&aacute;nanayaw&raquo; ay n&aacute;kakatug&oacute;n n~g
+m~ga salit&acirc;ng &laquo;mangdadamb&oacute;ng sa lilim n~g
+bat&aacute;s&raquo;, &laquo;magnanakaw sa lo&oacute;b n~g
+bahay.&raquo;</p>
+
+<p>Kung n&aacute;lalaman niy&aacute;ng sa m~ga bahay-s&aacute;yawan
+ay hind&icirc; gin&aacute;gamit ang m~ga salit&acirc; up&aacute;ng
+sabihing: &laquo;In&iacute;ibig kit&aacute;,&raquo; &laquo;ibig
+kitang k&aacute;nin&raquo; kund&icirc; sukat na lamang ang m~ga
+suliy&aacute;p, kind&aacute;t at kalab&iacute;t, disin si Pati'y
+malaon n~g nag&iacute;ng kany&aacute;, &oacute; sa matuw&iacute;'d
+at lal&ograve;ng tump&aacute;k na sabi, siy&aacute;'y nag&iacute;ng
+kay Pati.</p>
+
+<p>Bagam&aacute;n, ang kany&aacute;ng m~ga pag hihimut&oacute;k ay
+hind&icirc; rin lubh&acirc;ng naglaw&iacute;g, pagk&acirc;'t
+no&oacute;ng is&aacute;ng gab&iacute;ng si Pati'y manaog sa
+bahay-s&aacute;yawan, up&aacute;ng umuwi na sa bahay, ay
+<i>nagkapalad</i> siy&aacute;ng m&aacute;pasama rito, sa
+<i>t&uacute;long</i> at <i>aw&agrave;</i> n~g kany&aacute;ng
+kaibigang si Tam&aacute;d.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Binibining Pati: ang tawag n~g binat&agrave;, nang
+sil&aacute;'y nags&aacute;saril&iacute; na sa gitn&acirc; n~g
+dil&iacute;m&mdash;&iquest;magalit ka p&ocirc; kay&acirc; kung
+ak&oacute;'y may sabihin sa iy&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Kung makag&aacute;galit p&ocirc; ... ang tila
+pabir&ograve;ng sag&oacute;t n~g tinan&oacute;ng.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; ay napatigag&aacute;l.</p>
+
+<p>&iquest;Pa&aacute;no ang kany&aacute;ng g&aacute;gawin?</p>
+
+<p>&iquest;Sa&aacute;n siy&aacute; magl&uacute;lus&oacute;t
+n~gay&oacute;n?</p>
+
+<p>&iexcl;Natakp&aacute;n ang b&uacute;tas na kany&aacute;ng ibig
+paglagus&aacute;n.</p>
+
+<p>Mal&aacute;ong hind&icirc; nakaim&iacute;k.</p>
+
+<p>Sa har&aacute;p n~g ganit&oacute;ng pangyayari, si Pati ay lihim
+na n&aacute;pan~git&icirc;:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Talag&aacute;ng <i>singki</i>
+n~g&acirc;!&mdash;ang na wik&agrave; sa sarili.</p>
+
+<p>Nang hind&icirc; pa rin hum&uacute;hum&aacute; ang binat&agrave;
+ay si Pati na rin ang <i>nagabal&aacute;ng</i> maglaw&iacute;t n~g
+sil&ograve;.</p>
+
+<p>&mdash;Gino&oacute;ng Saw&icirc;:&mdash;ang bun~gad&mdash;kung
+hind&icirc; p&ocirc; ak&oacute; nam&aacute;mal&icirc; ay tila
+n&aacute;kita ko na kay&oacute;ng mins&aacute;n, bago kay&oacute;
+makarat&iacute;ng sa aming pinags&aacute;sayaw&aacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sa&aacute;n p&ocirc;?&mdash;ang patak&aacute;ng
+sal&oacute; n~g binat&agrave;.&mdash;&iquest;Sa lalawigan
+kay&acirc;, sa mar&aacute;lit&acirc;ng lalawigan na aking
+kin&aacute;kitaan n~g unang liwanag?</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; p&ocirc;, dito rin p&ocirc; sa Maynil&agrave;
+... ayw&aacute;n ko na p&ocirc; lamang kung sa&aacute;n at
+kail&aacute;n; n~gun&igrave;'t n&aacute;kita ko na kay&oacute;.</p>
+
+<p>&mdash;Dakil&agrave; p&ocirc; ang palad ko kung
+magkak&aacute;gay&oacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;Ak&oacute; na n~g&acirc; p&ocirc; lamang yat&agrave; ang
+talag&aacute;ng ab&acirc;ng-ab&acirc;, sapagk&acirc;'t
+n&aacute;kita na'y hind&icirc; pa n&aacute;pans&iacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Binibini! ... &iexcl;Binibining Pati! ...
+&iexcl;Hind&icirc; ko kay&oacute; n&aacute;pans&iacute;n?
+&iquest;Datapuw&agrave;'t mangy&aacute;yaring kay&oacute;'y
+hind&icirc; ko mapans&iacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Talag&aacute; p&ocirc;ng gay&oacute;n na n~g&acirc;
+lamang ang nan~g&aacute;pakalili&iacute;t na paris ko.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Napakali&iacute;t! &iquest;Paano p&ocirc;ng
+mangy&aacute;yari, na, ang is&aacute;ng
+pinagl&iacute;lingkur&aacute;n ay mag&iacute;ng mali&iacute;t pa
+kay sa is&aacute;ng nagl&iacute;lingk&oacute;d?</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Pinagl&iacute;lingkur&aacute;n p&ocirc;, ang
+sinabi niny&oacute;?</p>
+
+<p>Umand&aacute;p and&aacute;p ang pus&ograve; ni Saw&icirc; at
+nag-alaalang bak&acirc; siy&aacute; ay n&aacute;papabigl&acirc; na
+... n~gun&igrave;'t, &iexcl;pag asa at lak&aacute;s n~g
+lo&oacute;b! Ang napagdaan&aacute;n na'y hind&icirc; na dapat
+pagbalik&aacute;n. <i>&iexcl;Adelante!</i> ang wik&agrave;
+n~g&acirc; ni Golfin sa <i>Marianela</i> ni Gald&oacute;s,
+<i>&iexcl;adelante, siempre adelante!</i></p>
+
+<p>&mdash;Op&ograve;&mdash;ang patibay n~g wal&acirc;ng
+kagat&oacute;lgat&oacute;l ang
+dil&agrave;&mdash;pinaglingkur&aacute;n p&ocirc;, ang aking
+sinabi.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pinaglingkur&aacute;n p&ocirc; ak&oacute;! at
+&iquest;nino p&ocirc;?</p>
+
+<p>&mdash;A ... a ... ak&oacute; p&ocirc;.</p>
+
+<p>Si Pati ay lihim na n&aacute;taw&aacute;.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; ay lihim na nan~gin&iacute;g.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Lum&aacute;labis yat&agrave; ang kapan~gahasan
+ko?</p>
+
+<p>At inant&aacute;y na sumag&oacute;t ang dalaga, paris n~g
+pag-aant&aacute;y n~g is&aacute;ng n&aacute;sasakd&aacute;l sa
+pasiy&aacute; n~g is&aacute;ng huk&oacute;m.</p>
+
+<p>Ang palad ni Saw&icirc;, nang m~ga sandal&icirc;ng ya&ograve;n,
+ay n&aacute;bibitin sa m~ga lab&igrave; ni Pati. &iquest;An&oacute;
+ang it&uacute;tug&oacute;n sa kany&aacute;? &iquest;Oo? &iexcl;Oh,
+lan~g&iacute;t! ... &iquest;Hind&icirc;? &iexcl;Oh,
+kam&aacute;tayan!</p>
+
+<p>Si Pati, matapos mapind&oacute;t ang sikmur&agrave; na
+sum&aacute;sakitsak&iacute;t din d&aacute;hil sa
+pin&iacute;pigilang pagtawa, ay bumigk&aacute;s n~g
+ganit&oacute;:</p>
+
+<p>&mdash;Gino&oacute;ng Saw&icirc;: &iquest;kin&uacute;kuty&acirc;
+mo p&ocirc; yat&agrave; ak&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Hind&icirc; p&ocirc;; t&uacute;nay na t&uacute;nay
+p&ocirc; ang aking sinabi. &iexcl;Oh, kung mangyay&aacute;ring
+mabuks&aacute;n ang aking pus&ograve;!...</p>
+
+<p>Patuloy ang kanil&aacute;ng pag-u&uacute;sap.</p>
+
+<p>Mul&acirc; sa malay&ograve;, sa is&aacute;ng pitak n~g lan~git,
+ay pumaibabaw sa tin~g&iacute;n ang is&aacute;ng anak&igrave;'y
+b&uacute;nd&oacute;k na kakulay n~g usok, ang &uacute;lap, ang
+makapal na &uacute;lap, sug&ograve; n~g nagb&aacute;bant&acirc;ng
+ul&aacute;n.</p>
+
+<p>No&oacute;n, ang m~ga nagl&aacute;lak&aacute;d ay kasalukuyang
+dum&aacute;rat&iacute;ng na sa tapat n~g is&aacute;ng
+<i>accesoria</i> na n&aacute;titirik dak&ograve;ng kaliw&acirc; n~g
+maluw&aacute;ng na lansan~gan n~g Azc&aacute;rraga.</p>
+
+<p>&mdash;Umaky&aacute;t p&ocirc; muna kay&oacute;&mdash;ang anyaya
+ni Pati sa binat&agrave;&mdash;maaga pa p&ocirc; nam&aacute;n.</p>
+
+<p>&iexcl;Maaga pa!</p>
+
+<p>&iquest;Maaga pa ang sabi n~g babaeng ya&oacute;n, gay&oacute;ng
+mag&iacute;ikais&aacute; na sa hatinggab&iacute;?</p>
+
+<p>&iexcl;Ib&aacute;ng-ib&aacute; n~g&acirc; nam&aacute;n ang m~ga
+babaeng Maynil&agrave; kay sa m~ga babaeng lalawigan! ...&mdash;ang
+n&aacute;ibul&oacute;ng tul&oacute;y sa d&icirc; masiyah&aacute;ng
+pagtatak&aacute; sa gay&oacute;ng n&aacute;rin&iacute;g.</p>
+
+<p>Gay&oacute;n man ay sinag&oacute;t din n~g is&aacute;ng
+ta&oacute;s na pasasalamat ang nag-&aacute;anyaya. At
+umakm&acirc;ng t&acirc;talik&oacute;d na up&aacute;ng umuw&icirc;
+sa kany&aacute;ng bahay; d&aacute;tapw&agrave;'t
+&iexcl;pagkak&aacute;ta&oacute;n! no&oacute;'y bumubos ang
+ul&aacute;n.</p>
+
+<p>Is&aacute;ng mapagtagump&aacute;y na n~git&icirc;, ang
+namulakl&aacute;k sa m~ga lab&igrave; ni Pati:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Talag&aacute;ng m&aacute;sisil&ograve; na ang
+ibon!</p>
+
+<p>At mul&icirc;'t mul&icirc;ng inanyayahan ang binat&agrave;
+hangg&aacute;ng sa it&oacute;'y matapos sa pagpapahinuhod:</p>
+
+<p>&mdash;Yamang tulot mo p&ocirc; ...&mdash;ang marahang
+sag&oacute;t na b&aacute;bahagy&acirc; nang n&aacute;rin&iacute;g
+ni Pati.</p>
+
+<p>Unang umaky&aacute;t si Pati. Sa likur&aacute;n niy&aacute;'y
+sumun&oacute;d si Saw&icirc;.</p>
+
+<p>Sa ita&aacute;s n~g bahay, ang unang napans&iacute;n ni
+Saw&icirc; ay ang maayos na m~ga palamuting do&oacute;n ay
+nagsabit, ang m~ga kuadrong nan~gagp&aacute;pan~gag&aacute;w sa
+inam, ang m~ga larawan, <i>paisaje</i>, at m~ga ib&aacute; pang
+sukat makaal&iacute;w sa tin~g&iacute;n.</p>
+
+<p>Is&aacute;ng bat&agrave;ng pasl&iacute;t ang dinatn&aacute;n
+nil&aacute; sa bahay na it&oacute;, na, utus&aacute;n ni Pati.</p>
+
+<p>&mdash;Bulil&iacute;t&mdash;ang tawag n~g may bahay sa
+alil&agrave;, pagdat&iacute;ng sa hul&iacute;ng bayt&aacute;ng sa
+ita&aacute;s&mdash;bigy&aacute;n mo n~g silya ang tao.</p>
+
+<p>Ang inutusa'y maliks&iacute;ng tumup&aacute;d.</p>
+
+<p>Naup&ocirc; si Saw&icirc;; at ang bat&agrave; ay nawal&acirc; sa
+kany&aacute;ng har&aacute;p.</p>
+
+<p>Si Pati, samantalang pinagk&uacute;kur&uacute;s n~g
+binat&agrave; ang dalaw&aacute; niy&aacute;ng kam&aacute;y sa
+pagkakaup&ocirc;, ay pumasok sa sil&iacute;d n~g bahay up&aacute;ng
+ayusin ang kany&aacute;ng buh&oacute;k na nagul&oacute; sa
+bahay-s&aacute;yawan, at nang mul&icirc;ng mapulbus&aacute;n ang
+mukh&aacute;ng no&oacute;'y hum&uacute;hulas sa agos nang
+pawis.</p>
+
+<p>At bago lumab&aacute;s ul&icirc; ay makail&aacute;n munang
+binik&aacute;sbikasan ang kany&aacute;ng bihis at
+itinan&oacute;ngtan&oacute;ng sa sarili kung ang ayos niy&aacute;ng
+ya&oacute;'y sap&aacute;t nang makapagpalund&aacute;g n~g
+is&aacute;ng pus&ograve; sa kany&aacute;ng
+kinal&aacute;lagy&aacute;n. At nang tila nasiyah&aacute;n na ang
+lo&oacute;b ay sak&acirc; pa lamang naup&ocirc; sa is&aacute;ng
+luklukang may gadip&aacute; lamang ang lay&ocirc; sa kany&aacute;ng
+panauhin.</p>
+
+<p>&iexcl;An&oacute;ng pagk&acirc;gand&aacute;gand&aacute; ni Pati
+no&oacute;n sa malas ni Saw&icirc;!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh&mdash;ang nawik&agrave;
+tul&oacute;y&mdash;mag&iacute;ng si San Pedro man na pan&oacute;t
+ang tukt&oacute;k, mag&iacute;ng si San Juang mapun~gay ang
+mat&aacute;'t mag&iacute;ng si San Pascual na maam&ograve; ang
+mukh&acirc;, sa har&aacute;p n~g ganit&oacute;ng dil&aacute;g ay
+s&aacute;pilit&aacute;ng mab&uacute;buy&oacute; sa
+pagkak&aacute;sal!</p>
+
+<p>&iexcl;At siy&aacute;, siy&aacute; pa n~g&acirc; bang
+is&aacute;ng hamak na tao lamang ang hind&icirc;
+matuks&oacute;?...</p>
+
+<p>&mdash;Pati! &iexcl;aling Pati! ... ang sun&oacute;dsun&oacute;d
+na tawag na kasab&aacute;y n~g pan~gin~gin&iacute;g n~g bo&ocirc;ng
+kataw&aacute;n.</p>
+
+<p>Ang tinawag ay hind&icirc; sum&aacute;sag&oacute;t.
+N~gun&igrave;'t n&aacute;papan~git&icirc; n~g lihim, pagk&acirc;'t
+no&oacute;n ay nahalat&acirc; niy&aacute;ng ang makamand&aacute;g
+na init n~g kany&aacute;ng kataw&aacute;n ay
+tum&aacute;tal&aacute;b na sa pus&ograve; ni Saw&icirc;.</p>
+
+<p>At si Pati ay lumap&iacute;tlap&iacute;t pa sa kany&aacute;ng
+kausap, at nakatawa, nakasuly&aacute;p na sakd&aacute;l n~g
+sar&aacute;p.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; ay lal&ograve;ng nan~gin&iacute;g.</p>
+
+<p>Si Pati ay lal&ograve; pang lumapit sa kany&aacute;, lal&ograve;
+pang nilambin~gan ang n~git&icirc;, lal&ograve; pang pinun~gayan
+ang suliy&aacute;p.</p>
+
+<p>Ibig nang tumakb&oacute; si Saw&icirc;, ibig nang
+sumig&aacute;w, ibig nang tumakas, up&aacute;ng makailag sa
+tuks&oacute;.</p>
+
+<p>&iexcl;Dar&aacute;ng na dar&aacute;ng na sa init!</p>
+
+<p>N~gun&igrave;t no&oacute;'y siy&aacute;ng pagdamp&icirc; sa
+kany&aacute;ng kam&aacute;y n~g nagp&uacute;putia't m~ga tabas
+kandil&agrave;ng dalir&igrave; ni Pati, at kasun&oacute;d ang
+magiliw na usis&agrave;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; p&ocirc; ang din&aacute;ramd&aacute;m
+niny&oacute;? &iexcl;nangl&aacute;lam&iacute;g kay&oacute;!</p>
+
+<p>&mdash;Op&ograve; ... op&ograve; ... nangl&aacute;lam&iacute;g
+n~g&acirc; p&ocirc;.</p>
+
+<p>At sab&aacute;y nagtind&iacute;g sa pagkak&aacute;up&ocirc;,
+ibunuk&aacute;s ang dalaw&acirc;ng bisig at iginapos sa li&iacute;g
+ni Pati, at ang sam&ograve;ng nam&aacute;masag ang tinig:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pati, Pati, patawarin ak&oacute;...!</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="IV" name='IV'></a>
+<h2>IV.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>Mul&acirc; nang unang gab&iacute; na kany&aacute;ng
+pagsamy&ocirc; nang layaw sa kandun~gan n~g magand&aacute;ng Pati,
+si Saw&icirc; ay nanump&acirc;an nang mag&iacute;ng is&aacute; sa
+lal&ograve;ng masikap na kamp&oacute;n n~g <i>diosa</i>
+Terps&iacute;core.</p>
+
+<p>Siy&aacute;'y is&aacute;ng pusak&aacute;l nang
+m&aacute;nanayaw.</p>
+
+<p>Ang m~ga akl&aacute;t na dati niy&aacute;ng kaulayaw
+pagdat&iacute;ng n~g gab&iacute;, n~gay&oacute;'y siy&aacute;ng
+m~ga matalik niy&aacute;ng kaaway.</p>
+
+<p>&iexcl;Ni is&aacute;ng suly&aacute;p man, ni is&aacute;ng
+sagl&iacute;t pang pakikin&iacute;g sa kanil&aacute;!...</p>
+
+<p>Ang lah&aacute;t nang kany&aacute;ng panah&oacute;n ay
+l&uacute;busang ipanaubay&agrave; na sa m~ga al&iacute;w n~g
+sandal&icirc;.</p>
+
+<p>At ang kany&aacute;ng k&aacute;luluw&aacute;, parang
+is&aacute;ng kataw&aacute;ng kulang at sal&aacute;t sa pagkain,
+unt&icirc;unt&icirc; nang nanunsiyami, unt&icirc;unt&icirc; nang
+nal&uacute;luoy, unt&icirc;unt&icirc; nang na&iacute;in&iacute;s sa
+dil&iacute;m na no&oacute;'y bum&aacute;balot sa kany&aacute;ng
+maulap na lan~git.</p>
+
+<p>At mul&agrave; no&oacute;'y wal&acirc; nang ib&aacute;ng
+pinan~g&aacute;pan~gar&aacute;p kund&icirc; magpakalas&iacute;ng sa
+paglag&oacute;k sa alak n~g pag-ibig sa m~ga maninipis at
+mapupul&acirc;ng lab&igrave; n~g kany&aacute;ng maril&aacute;g na
+Pati.</p>
+
+<p>Si Pati, par&aacute; sa kany&aacute;'y siy&aacute; nang
+lah&aacute;t: pag-asa, ligaya, pag-ibig,
+kaluwalhat&igrave;an....</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, ang makamand&aacute;g na binh&icirc;, ang pag-ibig sa
+is&aacute;ng salar&iacute;ng katulad ni Pati, ay lumag&ocirc; at
+nag-ug&aacute;t sa pus&ograve; ni Saw&icirc;!</p>
+
+<p>Mins&aacute;n, sa is&aacute;ng pag-uusap nil&aacute;, ay malinaw
+na n&aacute;palarawan ang kadakil&agrave;an n~g kany&aacute;ng
+pag-ibig sa magand&aacute;ng m&aacute;nanayaw:</p>
+
+<p>&mdash;Pati, Pati ko aniya,&mdash;&iquest;tunay bang
+ak&oacute;'y iy&oacute;ng minamah&aacute;l?</p>
+
+<p>Si Pati, sa ganit&oacute;ng kahalin~g&aacute;n n~g
+binat&agrave;, ay mins&aacute;ng namuwalan sa bugs&ocirc; n~g
+is&aacute;ng pagtawang inimp&iacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;Sumag&oacute;t ka, Pati ko, sumag&oacute;t ka sana.</p>
+
+<p>&mdash;Oo&mdash;ang big&aacute;y-lo&oacute;b n~g
+m&aacute;nanayaw&mdash;&oacute;o, Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong
+Saw&icirc;, min&aacute;mahal kit&aacute;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Gaya kay&acirc; n~g pagmamah&aacute;l ko sa
+iy&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Hig&iacute;t pa; mak&aacute;lilibo pang mahig&iacute;t.
+In&iacute;ibig kit&aacute; paris n~g pag-ibig n~g bul&aacute;g sa
+araw, in&iacute;ibig kit&aacute; paris n~g pag-ibig n~g isd&acirc;
+sa tubig, in&iacute;ibig kit&aacute; paris n~g pag-ibig n~g
+ban&aacute;l sa Dios. &iquest;Nas&iacute;siyah&aacute;n ka
+n&aacute;?</p>
+
+<p>&mdash;Pati, Pati ko. &iquest;tunay ang iy&oacute;ng sinabi?</p>
+
+<p>&mdash;Paris n~g katotohanang madil&iacute;m ang gab&iacute;,
+may init ang araw, may lam&iacute;g ang buwan; paris n~g
+katotohanang ak&oacute; ay may pus&ocirc;, ik&aacute;w ay may
+at&aacute;y; paris n~g katotohanang ik&aacute;w ay maganda,
+ak&oacute; ay pan~git.</p>
+
+<p>&mdash;Pati, Pati ... at tinutop ang kany&aacute;ng
+dibd&iacute;b na tila ibig m&aacute;walat sa pitl&aacute;g n~g
+pus&ograve;ng no&oacute;n ay dumanas n~g d&icirc; g&aacute;gaanong
+al&iacute;w.</p>
+
+<p>At bago pinigilan si Pati sa manip&iacute;s niy&aacute;ng
+bayw&aacute;ng, hinagk&aacute;n sa no&oacute; n~g is&aacute;ng
+matun&oacute;g at mahab&agrave;ng hal&iacute;k at....</p>
+
+<p>&mdash;Pati ko&mdash;ang
+turing&mdash;&iquest;nar&iacute;rin&iacute;g mo ba ang
+masins&iacute;ng tib&oacute;k n~g aking k&aacute;luluw&aacute;?
+&iquest;Hind&icirc;? ... pakingg&aacute;n mo: sin&aacute;sabi
+niy&aacute;ng ik&aacute;w raw ang kany&aacute;ng b&uacute;hay,
+ik&aacute;w raw ang kany&aacute;ng ligaya, ik&aacute;w raw ang
+kany&aacute;ng lan~git ... &iquest;n&aacute;lalaman mo na?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Nam&aacute;n!</p>
+
+<p>&mdash;At sinabi pa niy&aacute;ng&mdash;ang patuloy ni
+Saw&icirc; na tila hind&icirc; pans&iacute;n ang
+&laquo;nam&aacute;n&raquo; ni Pati&mdash;at sin&aacute;sabi pa
+niy&aacute;ng siy&aacute; ay nagtay&ocirc; n~g is&aacute;ng
+damban&agrave; sa lal&ograve;ng lihim na pitak n~g aking
+damd&aacute;min, damban&agrave;ng sinabugan n~g mapuput&icirc;ng
+sampagita up&aacute;ng suub&iacute;n sa kany&aacute;ng
+mahinh&iacute;ng halimuyak ang larawan n~g is&aacute;ng babae, n~g
+is&aacute;ng ban&aacute;l, n~g kany&aacute;ng magand&aacute;ng
+Pati....</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<p>Ang <i>lint&acirc;</i>, pagkatapos n~g is&aacute;ng
+lingg&oacute;ng pananab&iacute;knab&iacute;k sa dug&ocirc; n~g
+kulang-palad na si Saw&icirc;, ay hind&icirc; na
+nakati&iacute;s.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Dapat na siy&aacute;ng magbayad!</p>
+
+<p>At mari&iacute;ng ikin&aacute;pit ang kany&aacute;ng
+matatal&iacute;m na n~gipin sa buls&aacute;ng sagan&agrave; sa
+pilak n~g wal&acirc;ng malay na binat&agrave;:</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong Saw&icirc;,
+bigy&aacute;n mo ak&oacute; n~g lim&aacute;ng piso up&aacute;ng
+m&aacute;ibil&iacute; ko n~g bar&ograve;.</p>
+
+<p>Ang hinin~g&aacute;n ay lat&aacute;g ang palad na
+sumag&oacute;t:</p>
+
+<p>&mdash;N&aacute;rit&oacute;, muty&acirc; ko, tanggap&iacute;n
+ang hin&iacute;hin~g&icirc; mo.</p>
+
+<p>Nagda&aacute;n ang unang araw; dumat&iacute;ng ang
+ikalaw&aacute;.</p>
+
+<p>Ang lint&acirc;, ang matakaw na lint&acirc;, ay mul&icirc;ng
+sumig&iacute;d na nam&aacute;n:</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong Saw&icirc;,
+bigy&aacute;n mo ak&oacute; n~g samp&ucirc;ng piso na
+m&aacute;ibil&iacute; ko n~g saya.</p>
+
+<p>&iexcl;Samp&ucirc;ng piso na n~gay&oacute;n!</p>
+
+<p>Gay&oacute;n man, si Saw&icirc; ay hind&icirc; rin
+tumangg&iacute; sa gay&oacute;ng pag-&iacute;ibayo n~g
+halag&aacute;. At....</p>
+
+<p>&mdash;N&aacute;rit&oacute;, muty&acirc; ko, tanggap&iacute;n
+ang hin&iacute;hin~gi mo.</p>
+
+<p>Nagda&aacute;n ang ikalaw&aacute;ng araw at dumat&iacute;ng ang
+ikatl&oacute;.</p>
+
+<p>At ang lint&acirc;, ang lint&acirc;ng kail&aacute;n ma'y
+hind&icirc; na yat&agrave; mas&iacute;siyah&aacute;n, no&oacute;n
+ay pamul&icirc;ng sumig&iacute;d na nam&aacute;n nang sig&iacute;d
+na lal&ograve;ng mari&iacute;n pa kay sa m~ga una, lal&ograve; pang
+malak&aacute;s; at....</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc; ko, g&iacute;liw kong Saw&icirc;&mdash;na
+nam&aacute;n bigy&aacute;n mo ak&oacute; n~g
+dalaw&aacute;ng-p&uacute;ng piso na maibil&iacute; n~g
+sap&iacute;n, pulb&oacute;s, paban~g&oacute;, medias at....</p>
+
+<p>&iexcl;Dalaw&aacute;ngp&ucirc;ng piso na!</p>
+
+<p>Dapuw&agrave;'t si Saw&icirc;, ang magar&agrave;ng si
+Saw&icirc;, ay dumukot pa r&iacute;n sa kany&aacute;ng supot na
+malam&aacute;n:</p>
+
+<p>&mdash;N&aacute;rit&oacute;, g&iacute;liw ko, ang sag&oacute;t
+na nam&aacute;ng tila hind&icirc; pans&iacute;n ang kany&aacute;ng
+pagkak&aacute;palaot&mdash;n&aacute;rit&oacute; ang
+hin&iacute;hin~g&icirc; mo.</p>
+
+<p>At hind&icirc; sa lam&aacute;n l&aacute;mang
+hum&aacute;hangg&aacute; ang kir&oacute;t n~g m~ga kag&aacute;t ni
+Pati, n~g lint&acirc;ng si Pati, sa kataw&aacute;ng
+nam&uacute;mutl&acirc; na n~g binat&agrave;, kund&icirc;
+hangg&aacute;ng sa m~ga but&oacute; pa, na pinagtiin&aacute;n n~g
+kany&aacute;ng matatal&iacute;m na n~g&iacute;pin.</p>
+
+<p>Mins&aacute;n, sa kanil&aacute;ng pagsasaril&iacute;, si
+Saw&icirc; ay nagpakasaw&agrave;ng magdamp&icirc; n~g m~ga
+lab&igrave; niy&aacute; sa m~ga namum&uacute;rok na pisn~gi ni
+Pati. It&oacute;, pagkat&aacute;pos mapara&aacute;n ang
+gay&oacute;ng kahiban~g&aacute;n n~g binat&agrave;, ay
+tuman&oacute;ng na may hal&ograve;ng bir&ograve;:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Il&aacute;ng hal&iacute;k ang ibinig&aacute;y mo
+sa akin?</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, las&iacute;ng sa m~ga suly&aacute;p ni Pati, sa
+sin~gaw n~g kany&aacute;ng malus&oacute;g na kataw&aacute;n, ay
+sumag&oacute;t na d&icirc; magkangtututo:</p>
+
+<p>&mdash;Is&aacute; ... dalaw&aacute; ... tatl&oacute; ... apat
+... samp&uacute;, lab&iacute;nglim&aacute; ... &iexcl;marami!
+&iexcl;&iexcl;maramingmarami!! ... ayw&aacute;n ko na ba kung
+il&aacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;B&aacute;wa't hal&iacute;k ay babayaran mo n~g piso.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Piso!...</p>
+
+<p>&iquest;Sa&aacute;n hind&icirc; masasaid ang buls&aacute; ni
+Saw&icirc; sa ganit&oacute;ng pamamara&aacute;n ni Pati?</p>
+
+<p>Ang bariles, pun&ocirc;ngpun&ocirc; man, pag hind&icirc;
+naamp&aacute;t ang paglab&aacute;s n~g tagas ay
+d&aacute;ratn&aacute;n din n~g pagkatuy&ocirc;.</p>
+
+<p>At gay&oacute;n ang nangyari sa kulang p&aacute;lad na
+binat&agrave;: unt&icirc;unt&icirc;ng naubos ang yaman,
+bayt&aacute;ngbayt&aacute;ng na bumab&acirc; sa kailalimang
+pinagh&aacute;har&igrave;an n~g dil&iacute;m, dil&iacute;m n~g
+pananal&aacute;t, dil&iacute;m n~g kar&aacute;lit&acirc;an.</p>
+
+<p>&iquest;An&oacute; pa ang kany&aacute;ng g&aacute;gaw&iacute;n?
+&iquest;Man~gutang? &iquest;Magsanl&acirc;?
+&iquest;Magpalim&oacute;s?</p>
+
+<p>Tila salun~g&aacute;t sa pagkatao niy&aacute; ang m~ga
+ganit&oacute;ng gaw&acirc;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t &iquest;paano si Pati? &iquest;paano ang
+kany&aacute;ng pag-ibig kay Pati? Mangy&aacute;yaring siy&aacute;'y
+umin&oacute;m n~g luh&agrave;, n~g sarilingluh&agrave;,
+bagam&aacute;'t masakl&aacute;p; mangy&aacute;yaring siy&aacute;'y
+magti&iacute;s n~g gutom; dapuw&agrave;'t &iexcl;iwan si Pati, iwan
+pa si Pati! ... Ang gay&oacute;'y tunay na d&icirc; niy&aacute;
+ma&aacute;at&iacute;m, pagk&acirc;'t si Pati ang kany&aacute;ng
+&laquo;pag-asa,&raquo; si Pati ang kany&aacute;ng
+&laquo;luwalhat&igrave;,&raquo; si Pati ang kany&aacute;ng
+&laquo;buhay,&raquo; si Pati ang araw n~g kany&aacute;ng
+k&aacute;luluw&aacute;, si Pati ang init na nagb&iacute;bigay
+sigl&aacute;, lak&aacute;s at tib&oacute;k sa kany&aacute;ng
+pus&ograve;.</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, si Pati ay is&aacute;ng halaman at ang pus&ograve;
+niy&aacute;'y is&aacute;ng halamanan!</p>
+
+<p>At ang halama'y nag ug&aacute;t at hind&icirc; na
+mangy&aacute;yaring bakbak&iacute;n pa sa lup&agrave;ng
+kin&aacute;tutub&ugrave;an kund&icirc; is&aacute;sabog ang
+lup&agrave;ng iy&aacute;n; &iexcl;at ang lup&agrave;ng iy&aacute;'y
+ang pus&ograve; ni Saw&icirc;!</p>
+
+<p>M~ga il&aacute;ng araw nang siy&aacute;'y hind&icirc;
+sum&iacute;silay sa bahay ni Pati dahil sa din&aacute;ranas
+niy&aacute;ng pananal&aacute;t. &iquest;Sa&aacute;n pa siy&aacute;
+magn&aacute;nakaw n~g pilak na ikas&uacute;sun&oacute;d sa
+pithay&agrave; n~g babaeng it&oacute;?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ah, mabuti ay magsanl&acirc; na!</p>
+
+<p>At nagsanl&acirc;.</p>
+
+<p>At na&uacute;busan na nam&aacute;n.</p>
+
+<p>Nan~g&uacute;tang: na&uacute;bos din.</p>
+
+<p>At nanghin~g&icirc;: gay&oacute;n din.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh! &iquest;an&oacute; pa ang aking
+g&aacute;gaw&iacute;n?</p>
+
+<p>&iquest;Sum&uacute;lat sa kany&aacute;ng m~ga
+mag&uacute;lang?</p>
+
+<p>N~gay&oacute;'y wal&acirc; na siy&aacute;ng am&aacute;,
+wal&acirc; na siy&aacute;ng in&aacute;, ni kapat&iacute;d, ni
+kamaganakan. Lah&aacute;t ay sumaw&agrave; na sa kany&aacute;.
+&iexcl;Siy&aacute;'y itinat&aacute;kuw&iacute;l n~g kany&aacute;ng
+m~ga pinagk&aacute;kautan~gan n~g buhay!</p>
+
+<p>&iquest;At sinong ban&aacute;l na m~ga magulang ang hind&icirc;
+t&aacute;talik&oacute;d sa m~ga an&aacute;k na paris
+niy&aacute;?</p>
+
+<p>Lusakin ang kanil&aacute;ng dan~g&aacute;l pagkatapos maubos ang
+pilak na kanil&aacute;ng natipon sa tulong n~g tiyag&acirc; at
+wal&acirc;ng hump&aacute;y na pakikiagaw sa masun~git na kabuhayan;
+kaladkar&iacute;n ang kanil&aacute;ng pan~galan sa lansan~gan,
+payur&aacute;kyurakan sa b&aacute;lana,
+ipakutiy&acirc;-kutiy&acirc;, &iexcl;oh, an&oacute;ng
+gaming-pal&agrave; sa kanil&aacute;ng pagmamah&aacute;l!</p>
+
+<p>At hind&icirc; pa rito lamang hum&aacute;hangg&aacute; ang
+pagkapariwar&agrave; ni Saw&icirc;: mul&acirc; nang siy&aacute;'y
+magk&aacute;ba&oacute;nba&oacute;n na sa utang, mul&acirc; nang
+siy&aacute;'y mag&iacute;ng maghihin~g&igrave;, mul&acirc; nang
+siy&aacute;'y mag&iacute;ng karumaldumal na pag-uugal&igrave;, ang
+m~ga dati niy&aacute;ng kasama sa p&aacute;aral&aacute;n, ang m~ga
+dati niy&aacute;ng kasama sa m~ga pasyalan, ang m~ga dating
+nagb&iacute;big&aacute;y sa kany&aacute; n~g pamag&aacute;t na
+katoto, ay is&aacute;is&aacute; nang nan~gilag sa kany&aacute;,
+is&aacute;-is&aacute; nang natak&oacute;t, paris n~g
+paglay&ocirc;'t pan~gin~gilag sa is&aacute;ng may sak&iacute;t na
+nakah&aacute;hawa.</p>
+
+<p>At lal&ograve; pa mangd&iacute;ng nag-iibayo ang hapd&icirc; n~g
+m~ga ganit&oacute;ng kasaw&icirc;an kung siy&aacute;'y
+nakakasalubong sa da&aacute;n n~g m~ga dating kakilala na
+pagkak&aacute;kita sa kany&aacute;'y wal&acirc; nang ib&aacute;ng
+pan~gunang bat&igrave; kund&icirc; ang is&aacute;ng
+halakh&aacute;k, ang is&aacute;ng mutun&oacute;g na
+halakh&aacute;k, ang is&aacute;ng n~git&icirc;, ang is&aacute;ng
+mapagkutiy&acirc;ng n~git&icirc;; n~git&icirc; at halakh&aacute;k
+na kung minsa'y sin&aacute;sabay&aacute;n pa n~g is&aacute;ng
+pagdalir&igrave; sa kany&aacute; at n~g m~ga salit&acirc;ng:</p>
+
+<p>&mdash;Nariy&aacute;n ang hamp&aacute;s-lup&agrave;.</p>
+
+<p>Baw&agrave;'t bigk&aacute;s na ganit&oacute;'y is&aacute;ng
+palas&ocirc; nam&aacute;ng tumitim&ograve;'t sum&uacute;sugat sa
+kany&aacute;ng pus&ograve;, sugat na labis nang hapd&icirc; sugat
+na labis nang ant&aacute;k.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Limutin ko na kay&acirc; si Pati! ... ang
+tak&oacute;t na naisanggun&igrave; sa sarili, nang mins&aacute;ng
+siy&aacute; ay n&aacute;hihig&acirc; na.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t &iexcl;oh, pagkakata&oacute;ng labis n~g
+sun~git!</p>
+
+<p>Nang siy&aacute;'y na sa m~ga ganit&oacute;ng paghahak&agrave;,
+ay siy&aacute;ng pagk&aacute;rin&iacute;g sa kany&aacute;ng
+pint&ugrave;an n~g tawag n~g is&aacute;ng boses na kany&aacute;ng
+ikin&aacute;paban~gon.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sin&oacute;?&mdash;ang tan&oacute;ng sa
+tumawag.</p>
+
+<p>At lumapit sa pint&ucirc;an na no&oacute;'y mins&aacute;ng
+bumuk&aacute;s sa tulak n~g dalaw&aacute;ng malak&aacute;s na
+bisig.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Si Tam&aacute;d!&mdash;ang nasambitl&acirc;
+ag&aacute;d ni Saw&icirc; nang m&aacute;kita ang
+dumat&iacute;ng.</p>
+
+<p>&mdash;<i>El mismo</i>, ang sag&oacute;t n~g
+sinamb&iacute;t&mdash;ak&oacute; n~g&agrave;.</p>
+
+<p>Si Saw&icirc;, pagkakita sa taong it&oacute; na nag&iacute;ng
+sanh&icirc; n~g kany&aacute;ng pagkak&aacute;palun~g&igrave;, ay
+mins&aacute;ng dinalaw n~g po&oacute;t, nan~gun&oacute;t ang
+mapalad at mata&aacute;s na no&oacute;, nanl&iacute;sik ang
+dalaw&aacute;ng mat&aacute; na n&aacute;patulad sa dalaw&aacute;ng
+ap&oacute;y, at....</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Tam&aacute;d!&mdash;ang sig&aacute;w na
+kasing-tun&oacute;g n~g kul&oacute;g&mdash;&iexcl;l&aacute;yas,
+l&aacute;yas sa bahay ko!...</p>
+
+<p>N&aacute;gulat si Tam&aacute;d.</p>
+
+<p>&iquest;Bakit gay&oacute;n ang pagkak&aacute;salubong sa
+kany&aacute; n~g d&aacute;ting magiliw na katoto?
+&iquest;an&oacute; ang nangyari?</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Tam&aacute;d! ang n&aacute;rinig pa niy&aacute;ng
+ulit ni Saw&icirc;&mdash;&iexcl;l&aacute;yas, l&aacute;yas sa bahay
+ko n~gay&oacute;n d&iacute;n!</p>
+
+<p>Si Tam&aacute;d, pagkara&aacute;n n~g sandal&icirc;ng
+pagkak&aacute;pamangh&acirc;, parang kawal na pinagsaul&aacute;n
+n~g ulirat, pagkara&aacute;n n~g unang ul&aacute;n n~g
+punl&ocirc;ng ka&aacute;way, ay pataw&aacute; at paaglah&igrave;ng
+tuman&oacute;ng:</p>
+
+<p>&mdash;<i>Chico, chiquito</i>, &iquest;bakit ka
+nagkak&aacute;gany&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Tam&aacute;d: huw&aacute;g nang sumag&oacute;t. Iwan ang
+b&aacute;hay ko n~gay&oacute;n din.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;B&aacute;h, kung ak&oacute;'y wal&acirc;ng
+sady&acirc; sa iy&oacute;!...</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sady&acirc;? &iquest;an&ocirc;ng sady&acirc; pa
+ang sin&aacute;sabi mo?</p>
+
+<p>&mdash;Ak&oacute;'y pinaparito <i>niy&aacute;</i>&mdash;ang
+matuling sag&oacute;t n~g bugaw ni Pati&mdash;ak&oacute;'y
+pinaparito NIYA, ang ulit pang nang-lalak&iacute; ang boses at
+sak&acirc; minalas malas ang kany&aacute;ng kausap na tila
+bag&aacute; war&igrave;ng sin&uacute;sukat ang kany&aacute;ng m~ga
+pananalit&acirc;.</p>
+
+<p>Ang dating nam&uacute;mul&acirc;ng mukh&acirc; ni Saw&icirc;,
+no&oacute;n ay namutl&acirc;.</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute;ng <i>niy&aacute;</i> ang sin&aacute;sabi ni
+Tam&aacute;d? &iquest;Si Pati?</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, pan~galang wal&acirc;ng kasingtam&iacute;s, Venus na
+wal&acirc;ng kasinggand&aacute;!</p>
+
+<p>N&aacute;pans&iacute;n ni Tam&aacute;d ang ganit&oacute;ng
+pagbabago ni Saw&icirc;, kay&acirc;'t nagpatuloy n~g
+pagsasalit&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Ak&oacute;'y inutusan <i>niy&aacute;</i> rito
+up&aacute;ng sabihin sa iy&oacute;ng ...&mdash;at ang
+patal&iacute;m ay unt&icirc;unt&icirc;ng ibina&oacute;n sa
+pus&ograve; ni Saw&icirc; hangg&aacute;ng sa it&oacute;'y
+dumat&iacute;ng sa m~ga sandal&icirc;ng humin~g&icirc; n~g tawad
+kay Tam&aacute;d sa kany&aacute;ng pagk&aacute;pabigl&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Ipagpaumanh&iacute;n mo, kaibigan, ang aking
+pagkak&aacute;mal&icirc;: &iquest;an&oacute;ng bilin niy&aacute;
+ang dal&aacute; mo sa akin?</p>
+
+<p>At bu&ocirc;ng pananab&iacute;k na inulit-ulit ang
+ganit&oacute;ng tan&oacute;ng:</p>
+
+<p>&mdash;Ipinagbilin niy&aacute; sa akin ang pa&oacute;s at
+marahang pakl&iacute; n~g in&uacute;usis&agrave; &mdash;na sabihin
+ko sa iy&oacute;ng ik&aacute;w raw ay nagm&aacute;malak&iacute;
+n~gay&oacute;n....</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Nagmamalaki!...</p>
+
+<p>&mdash;Kung n&aacute;lalaman mo kung gaanong luh&agrave;, ang
+itinapon ni Pati n~g dahil sa m~ga il&aacute;ng araw na hind&icirc;
+mo pagdalaw sa kany&aacute;....</p>
+
+<p>&mdash;Luh&agrave;, lumuh&agrave; si Pati n~g dahil sa akin?</p>
+
+<p>&mdash;Lumuh&agrave; n~g dahil sa iy&oacute;. Pagk&acirc;'t kung
+d&icirc; ak&oacute; nam&aacute;mal&icirc;, ay ... tila, tila may
+hin&aacute;habol sa iy&oacute;.</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ang <i>puri</i> niy&aacute;!&mdash;ang
+n&aacute;ibul&oacute;ng ni Saw&icirc; sa sarili.</p>
+
+<p>&iexcl;Puri! ... mainam na puri ang sa is&aacute;ng
+talimus&aacute;k.</p>
+
+<p>Samantalang si Saw&icirc; ay nat&iacute;tigilan sa m~ga
+ganit&oacute;ng pag-&iacute;isip, si Tam&aacute;d, sa
+kany&aacute;ng sarili'y wal&acirc;ng hint&ocirc; nam&aacute;n n~g
+k&aacute;bubul&oacute;ng:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Talag&aacute;ng <i>martir</i> n~g&agrave; ang
+binat&aacute;ng it&oacute;! &iexcl;il&aacute;ng sun~gay ang na sa
+ulo niy&aacute;! &iexcl;mahig&iacute;t pa sa is&aacute;ng demonio
+sa impierno!</p>
+
+<p>Pagkatapos ay hinar&aacute;p na pamul&icirc; ang kany&aacute;ng
+dinalaw at ang m~ga hul&iacute;ng bigk&aacute;s:</p>
+
+<p>&mdash;Saw&icirc;: buk&oacute;d sa pasabi ni Pati, ay
+n&aacute;rito ang is&aacute;ng sulat niy&aacute;ng
+ipinad&aacute;dal&aacute; sa iy&oacute;....</p>
+
+<p>At yumao nang wal&acirc;ng liwagliwag.</p>
+
+<p>Nanab&iacute;k si Saw&icirc; na binuks&aacute;n ang liham.</p>
+
+<p>Do&oacute;'y nabasa niy&aacute; ang sum&uacute;sun&oacute;d:</p>
+
+<p>Ibon ko:</p>
+
+<p><i>Mag-iis&aacute;ng lingg&oacute; na n~gay&oacute;ng
+ak&oacute;'y in&uacute;ulila mo sa laot n~g m~ga himut&oacute;k at
+pagluh&agrave;. &iexcl;Is&aacute;ng lingg&oacute;ng hind&icirc; ka
+m&aacute;kita, par&aacute; sa aki'y is&aacute;ng lingg&oacute;ng
+pagkamat&aacute;y n~g Dios!</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na kay&acirc; ang kulang palad na
+si Pati? &iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang ab&acirc;ng
+m&aacute;nanayaw, pagkatapos manakaw ang kany&aacute;ng PURI?
+&iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang m~ga dakil&agrave;ng
+sandal&icirc; na dinanas sa kany&aacute;ng piling?
+&iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang m~ga damp&icirc; n~g
+lab&igrave; mong ibinak&aacute;s sa aking m~ga pisn~gi, m~ga
+damp&icirc;ng hangg&aacute; n~gay&oacute;'y nararamdam&aacute;n
+kong wari'y nag aalab pa sa ap&oacute;y n~g pag ibig?
+&iquest;n&aacute;limot mo na kay&acirc; ang m~ga sandal&icirc;ng
+sinamy&ocirc; sa aking kandun~gan, sa nin~gas n~g aking m~ga
+suliy&aacute;p, sa lambing n~g aking m~ga n~git&icirc;, sa
+tun&oacute;g n~g aking m~ga hal&iacute;k?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba ang gab&iacute;ng ya&oacute;n
+na ik&aacute;w ay m&aacute;himl&aacute;y sa m~ga bisig ko na,
+mins&aacute;n, makalaw&aacute;'t maikatl&oacute;ng AWITIN ang m~ga
+tagump&aacute;y ni Kupido? &iquest;n&aacute;limot mo na ba ang
+sandal&icirc;ng ya&oacute;n na iy&oacute;ng isinimsim sa m~ga
+lab&igrave; ko n~g wal&acirc;ng kasingtam&iacute;s na pul&ograve;t
+n~g pag ibig? &iquest;n&aacute;limot mo na ba ang m~ga
+sandal&icirc;ng ya&oacute;ng katasin sa m~ga lab&igrave; ko ang
+alak na nakal&aacute;las&iacute;ng ni Kupido?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;limot mo na ba ang m~ga sandal&icirc;ng, sa
+bugs&ocirc; n~g iy&oacute;ng nag aap&oacute;y na damdamin ay sinabi
+mo sa aking: &laquo;Pati, ik&aacute;w ang pus&ograve; ko,
+ik&aacute;w ang buhay ko, ik&aacute;w ang diosa ko&raquo;?</i></p>
+
+<p><i>&iquest;N&aacute;saan ang pagtup&aacute;d sa m~ga
+ganit&oacute;ng pan~gak&ograve;?</i></p>
+
+<p><i>&iexcl;Ay, Saw&icirc;! &iexcl;ay, ibon ko! pumarito ka't sa
+lah&aacute;t n~g oras ay buk&aacute;s na &aacute;abutan mo ang
+haulang nag&iacute;ng pugad n~g ating m~ga ginint&ucirc;ang
+pan~garap n~g ating m~ga ligaya't al&iacute;w!</i></p>
+
+<p>ANG KALAPATI MO.</p>
+
+<br />
+
+
+<p>Si Pati, babaeng wal&acirc;ng k&aacute;luluw&aacute; kund&icirc;
+paw&agrave;ng lam&aacute;n, ay n&aacute;tutong magtirik n~g m~ga
+karayom sa m~ga talatang it&oacute; n~g kany&aacute;ng liham, m~ga
+karayom na siy&aacute;ng dumur&ograve; at sumig&iacute;d sa hayop,
+sa maban~gis na hayop, na in&iacute;in~gatan in Saw&icirc; sa
+pus&ograve;: ang pag-ibig sa kany&aacute;.</p>
+
+<p>At no&oacute;'y isais&aacute;ng nagban~gon sa alaala n~g
+binat&agrave; ang m~ga gunit&acirc; n~g nagda&aacute;n, parang m~ga
+pat&aacute;y na sa tawag n~g M&aacute;nunubos ay mul&icirc;ng
+nagsilab&aacute;s sa hukay n~g libin~gan.</p>
+
+<p>At ang ganid, ang ganid na alag&agrave; ni Saw&icirc; sa
+kany&aacute;ng pus&ograve;, ay mins&aacute;ng nagban~gon, uman~gil,
+pumal&aacute;g, hangg&aacute;ng sa si Saw&icirc; ay
+mapatind&iacute;g sa pagkak&aacute;up&ograve; at ulit na
+masabing:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Pati, Pati, papariyan&aacute;n kit&aacute;!...</p>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<a id="WAKAS" name='WAKAS'></a>
+<h2><b>WAKAS</b>.</h2>
+
+<br />
+
+
+<p>Hating gab&iacute;.</p>
+
+<p>Madil&iacute;m, maulap ang lan~git, at ang han~gin na animo'y
+is&aacute;ng mahab&agrave;ng hinin~g&aacute;, ay kasalukuyang
+nagn~gin~gitn~git; kay&acirc;'t baw&agrave;'t datn&iacute;n n~g
+kany&aacute;ng malak&aacute;s na hamp&aacute;s ay tumutun&oacute;g,
+um&aacute;an~gil na anak&igrave;'y tum&aacute;tangg&aacute;p n~g
+is&aacute;ng ubos di&iacute;ng samp&aacute;l.</p>
+
+<p>M&aacute;pamay&acirc;may&acirc;'y bund&oacute;kbundukang usok
+ang napatan&aacute;w sa malay&ograve;.</p>
+
+<p>Makasandal&icirc; pa'y bumuhos ang ul&aacute;n.</p>
+
+<p>M~ga kul&oacute;g na nakabibin~g&aacute;w ang
+dumadagund&oacute;ng sa lup&agrave;, at sa lan~git ay
+nagh&aacute;hagar&aacute;n ang matatal&iacute;m na lint&iacute;k na
+anak&igrave;'y m~ga gint&ocirc;ng ahas.</p>
+
+<p>Sa malapad na liwasan n~g Azc&aacute;rraga, sa oras na
+it&oacute; ay is&aacute;ng mahiwag&agrave;ng nagl&aacute;lamay ang
+napam&aacute;mas&iacute;d.</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute; siy&aacute;?</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute;ng k&aacute;luluw&agrave; ang matapang na
+nagl&aacute;lamay sa gitn&acirc; n~g ganit&oacute;ng
+sigw&aacute;?</p>
+
+<p>Nagt&uacute;tumulin sa kany&aacute;ng paglakad, tun~g&oacute;
+ang ulo, at wal&acirc;ng lin~g&oacute;ng-lik&oacute;d.</p>
+
+<p>N~gay&oacute;'y dum&aacute;rat&iacute;ng na siy&aacute; sa
+tap&aacute;t n~g bahay na n&aacute;titirik sa gaw&icirc;ng
+kaliw&acirc; n~g l&iacute;wasan. Sa bahay na it&oacute;'y
+wal&acirc;ng tum&aacute;tanglaw kund&icirc; ang is&aacute;ng ilaw
+na k&uacute;kutikutitap.</p>
+
+<p>Hakb&aacute;nghakb&aacute;ng na lumun~go sa pint&ucirc;ang
+no&oacute;'y n&aacute;lalapat pa ang dalaw&aacute;ng dahon,
+n~gun&igrave;'t nang siy&aacute;'y n&aacute;lalapit na ay
+siy&aacute;ng pagkabuk&aacute;s nit&oacute; sa tawag n~g
+is&aacute;ng nakatalukb&oacute;ng na it&iacute;m.</p>
+
+<p>At is&aacute;ng mukh&acirc; ang sumilip do&oacute;n,
+mukh&acirc;ng babae, &iexcl;ang mukh&acirc; ni Pati!</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Pumarito pa kay&acirc;?&mdash;ang tan&oacute;ng
+sa m&aacute;nanay&aacute;w n~g aninong tumawag sa pint&ocirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; na; marahil ay hind&icirc;, pagk&acirc;'t
+um&uacute;ul&aacute;n. Tumul&oacute;y ka.</p>
+
+<p>Ang pinagsabihan n~g ganit&oacute; ay t&uacute;luyang pumasok sa
+lo&oacute;b.</p>
+
+<p>Samantal&agrave;, ang naiwan sa lab&aacute;s, ang unang
+n&aacute;sumpun~g&aacute;n natin sa har&aacute;p n~g
+ganit&oacute;ng n&aacute;masd&aacute;n, ay mins&aacute;ng
+napakag&aacute;t-lab&igrave; at ang nagn~g&aacute;n~galit na
+turing:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh, tila dinaday&agrave; ak&oacute;!</p>
+
+<p>At sandal&icirc;ng natigilan na
+&aacute;and&aacute;p-and&aacute;p ang lo&oacute;b.</p>
+
+<p>&iquest;Sin&oacute; ang kany&aacute;ng pinapasok? Kilos lalaki,
+lalaki sa kany&aacute;ng tay&ocirc;, kilos at pan~gan~gatawan ...
+&iexcl;Din&aacute;d&aacute;y&agrave; ak&oacute;!
+&iexcl;&iexcl;dinay&agrave; ak&oacute;!! Pati, Pati, magbabayad ka,
+pagka nagk&aacute;ta&oacute;ng napatunayan ko ang aking
+panibugh&ocirc;!</p>
+
+<p>At ipinatul&oacute;y ang kany&aacute;ng paglakad:
+sandal&icirc;ng tumigil sa lab&aacute;s n~g pint&ucirc;ang
+pinasukan n~g unang n&aacute;kita na natin, at pagdat&iacute;ng
+do&oacute;n ay marahang nakimaty&aacute;g. Wal&acirc;, wal&aacute;
+siy&aacute;ng m&aacute;rin&iacute;g.</p>
+
+<p>Mins&aacute;ng itinulak ang pint&ucirc;an, patakb&oacute;ng
+pumasok sa lo&oacute;b, at h&aacute;los sa is&aacute;ng
+lund&aacute;g lamang ay dumat&iacute;ng sa ita&aacute;s n~g
+bahay.</p>
+
+<p>Nang naroro&oacute;n na'y is&aacute;ng k&aacute;luskusan sa may
+dakong sil&iacute;d ang kany&aacute;ng n&aacute;hiwatigan.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Sin&oacute; ang nag-uusap na naririn&iacute;g
+ko?</p>
+
+<p>&iexcl;Tinig ni Pati ang is&aacute; at ang is&aacute; ay tinig
+lalaki!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;N~gitn~git n~g Dios! ...
+&iexcl;tin&aacute;taks&iacute;l ak&oacute;!
+&iexcl;&iexcl;tin&aacute;taks&iacute;l ak&oacute;!!
+&iexcl;&iexcl;&iexcl;tin&aacute;taks&iacute;l ak&oacute;!!!...</p>
+
+<p>Ang katulad n~g is&aacute;ng bal&iacute;w na labn&oacute;t ang
+buh&oacute;k, nagaalab ang dalaw&aacute;ng-mat&aacute;, na pumasok
+sa lo&oacute;b n~g sil&iacute;d.</p>
+
+<p>&iexcl;Oh, kataksil&aacute;n!...</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Si Pati, sa piling ni Tam&aacute;d!</p>
+
+<p>Si Saw&icirc; (na d&icirc; iba't kund&icirc; it&oacute; ang
+dumat&iacute;ng) sa har&aacute;p n~g gay&oacute;ng pag-yurak sa
+kany&aacute;ng dan~g&aacute;l ay bigl&acirc;ng dinatn&aacute;n n~g
+is&aacute;ng dil&iacute;m n~g tin~g&iacute;n.</p>
+
+<p>Lumapit sa dalaw&aacute; na bumubug&aacute; n~g ap&oacute;y ang
+panin~g&iacute;n, nan&iacute;nind&iacute;g ang m~ga balahibong
+animo'y malili&iacute;t na pak&ograve;ng nagtim&ograve; sa
+kany&aacute;ng bal&aacute;t, at b&aacute;go nilurh&aacute;n sa
+mukh&acirc; si Pati, nilurh&aacute;n sa mukh&acirc; si
+Tam&aacute;d, at si Pati at si Tam&aacute;d ay kapuw&agrave;ng
+pinis&iacute;l sa li&iacute;g n~g tigis&aacute;ng kam&aacute;y.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Dios ko?&mdash;ang panab&aacute;y na sambit n~g
+m~ga sinak&aacute;l.</p>
+
+<p>No&oacute;n ay mins&aacute;ng nabuksan ang m~ga lab&igrave; ni
+Saw&icirc;, m~ga lab&igrave;ng nagd&uacute;rug&ucirc;an pa sa
+ba&oacute;n n~g n~gipin, at ang matun&oacute;g na sig&aacute;w sa
+lalaki:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Imb&iacute;l!...</p>
+
+<p>At sa babae'y</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Magdaray&agrave;!...</p>
+
+<p>Si Pati'y hind&icirc; nakahuma.</p>
+
+<p>Si Tam&aacute;d, na war&igrave;'y nadar&aacute;ng sa alab n~g
+po&oacute;t ni Saw&icirc;, ay umamb&acirc;ng
+t&aacute;takb&oacute;.</p>
+
+<p>N~gun&igrave;'t, ang malalaking dalir&igrave; n~g binat&agrave;
+ay lumatay no&oacute;n sa mukh&acirc; n~g bugaw:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;An&aacute;k ni Lusiper! &iquest;Ibig mong tumanan?
+&iexcl;Ah, duw&aacute;g!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Patawad!...</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Patawad! ... &iquest;patawarin kit&aacute;
+pagkatapos dumh&aacute;n ang pagkatao ko? &iquest;patawarin
+kit&aacute; pagkatapos na ak&oacute;'y maibul&iacute;d sa impierno,
+pagkatapos na ak&oacute;'y matuks&oacute;, at ak&oacute;'y
+malinl&aacute;ng?</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; na....</p>
+
+<p>&mdash;Hind&icirc; na ... &iquest;hind&icirc; na, pagkatapos na
+ak&oacute;'y masipsip&aacute;n n~g kat&aacute;s, pagkatapos na
+ak&oacute;'y maghirap, pagkatapos na ak&oacute;'y main&iacute;s sa
+kandun~gan n~g babaeng it&oacute;?&mdash;at sabay itinur&ograve; si
+Pati, na no&oacute;'y nan~gan~gat&aacute;l sa tak&oacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;At ik&aacute;w&mdash;ang pihit dito&mdash;na
+nag&iacute;ng dahil n~g aking m~ga kasaw&icirc;ang dinanas;
+ik&aacute;w, na nag&iacute;ng dahil n~g aking
+pagkak&aacute;palay&ocirc; sa m~ga dating kaibigan; ik&aacute;w, na
+nag&iacute;ng dahil n~g aking pagkak&aacute;palay&ocirc; sa
+am&aacute;'t in&aacute;, n~g pagbaw&icirc; sa akin n~g
+kanil&aacute;ng pagmamah&aacute;l; &iquest;nasa&aacute;n ang
+pus&ograve; mo up&aacute;ng ak&oacute;'y gantih&iacute;n n~g
+ganit&oacute;ng kataksil&aacute;n? &iquest;Mainam na bayad sa pilak
+ko na iy&oacute;ng nilusaw; mainam na bayad sa dug&ocirc; ko na
+iy&oacute;ng inin&oacute;m!</p>
+
+<p>Si Pati ay nan~g&iacute;n~gin&iacute;g na sumag&oacute;t:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Patawarin!...</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;N&aacute;lalaman mo, Pati&mdash;ang
+patul&oacute;y ni Saw&icirc;&mdash;n&aacute;lalaman mo kung gaano
+ang nag&iacute;ng halag&aacute; n~g pag-ibig ko sa iy&oacute;?
+Pilak, maraming pilak ... gint&ocirc;, gint&oacute;ng
+dak&oacute;tdak&oacute;t. Gint&ocirc;'t pilak na baw&agrave;'t
+piraso'y nagk&aacute;kahulug&aacute;n n~g is&aacute;ng sarong
+pawis, is&aacute;ng sarong dug&ocirc; n~g aking m~ga ban&aacute;l
+na magulang.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At ang pan~galan ko&mdash;ang dugt&oacute;ng na
+h&aacute;los mahirin sa nag &uacute;unah&aacute;ng pigl&aacute;s
+n~g m~ga salit&acirc;&mdash;ang aking pan~galang n~gay&oacute;'y
+siy&aacute;ng hantun~gan n~g lah&aacute;t nang pul&agrave;,
+n~gay&oacute;'y is&aacute;ng sukal na kinaririmariman n~g
+lah&aacute;t nang bib&iacute;g, paris n~g pagkarimarim sa
+is&aacute;ng pusal&igrave;, sa is&aacute;ng tambakan n~g
+mabah&ograve;ng yag&iacute;t? &iquest;saan mo inilag&aacute;y ang
+pagkatao ko?</p>
+
+<p>Si Pati'y hind&icirc; sumasag&oacute;t.</p>
+
+<p>Nagpatuloy si Saw&icirc;:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Ah, n~gay&oacute;'y l&uacute;busan nang
+pinan&iacute;niwal&agrave;an ko ang sabi n~g m~ga
+p&aacute;hayag&aacute;ng sa m~ga <i>palaisd&acirc;an</i>
+(bahay-s&aacute;yawan) na nilalan~guy&aacute;n mo ay wal&acirc;ng
+ib&aacute;ng n&aacute;papans&iacute;ng kund&icirc; paw&agrave;ng
+isd&acirc;ng kapak, isd&acirc;ng paw&agrave;ng kint&aacute;b n~g
+kalisk&iacute;s ang n&aacute;mamalas sa lab&aacute;s, bago'y
+paw&agrave;ng burak ang lam&aacute;n n~g lo&oacute;b!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Saw&icirc;, patawad ... ak&oacute;'y wal&acirc;ng
+sala!</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Wal&acirc;ng sala! ...&mdash;at gumuhit
+no&oacute;n sa gunit&acirc; ni Saw&icirc; ang m~ga
+pamamara&aacute;ng ginaw&acirc; sa kany&aacute; n~g
+m&aacute;nanayaw, ang unang pagtatagp&ocirc; nil&aacute; sa
+is&aacute;ng hand&acirc;an, ang pagkak&aacute;dalaw niy&aacute; sa
+bahay-s&aacute;yawan, ang m~ga kasinun~galin~gang sinabi sa
+kany&aacute; ni Tam&aacute;d tungk&oacute;l sa kabuhayan n~g
+babaeng it&oacute;, ang lah&aacute;t n~g ya&oacute;n ay
+napagkur&ograve; niy&aacute;ng paw&aacute;ng lal&aacute;ng lamang
+na iniumang sa kany&aacute;, up&aacute;ng siy&aacute;,
+tag&aacute;lalawigang wal&acirc;ng kamalay&aacute;n sa
+buhay-Maynil&agrave;, ay magiliw na pumasok sa lamb&aacute;t ni
+Pati, na gaya n~g is&aacute;ng isd&acirc; sa pabahay n~g
+bakl&aacute;d.</p>
+
+<p>At lal&ograve; pang nag-alab ang kany&aacute;ng damdamin,
+lal&ograve; pang nag-ulol ang kany&aacute;ng po&oacute;t;
+kay&acirc;'t sa is&aacute;ng pag-lalah&ograve; n~g isip ay
+mins&aacute;ng dinakl&oacute;t si Pati sa kany&aacute;ng
+gul&oacute;nggul&oacute;ng buh&oacute;k, at ang tan&oacute;ng dito
+sa buh&aacute;y na tinig:</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;Wal&acirc; kang sala, ang sabi mo?</p>
+
+<p>&mdash;Wal&acirc;, wal&acirc;ng wal&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;At bakit, bakit wal&acirc; kang kasalanan sa
+aking pagkakap&agrave;lun~gi?</p>
+
+<p>Si Pati, sa ganit&oacute;ng tan&oacute;ng, ay kim&icirc; at
+h&aacute;los pabul&oacute;ng na sumag&oacute;t.</p>
+
+<p>&mdash;Pagk&acirc;'t al&aacute;m mo nang ak&oacute;'y
+M&Aacute;NANAYAW....</p>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h1>BAGONG PARE</h1>
+
+<h3>NOBELANG TAGALOG</h3>
+
+<h3>NI</h3>
+
+<h2>Ros. Almario</h2>
+
+<h3>KASALUKUYANG TINATAPOS SA LIMBAGAN</h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h1>"Pinatatawad Kit&aacute;!..."</h1>
+
+<h3>Nobelang Tagalog na ipinagbibil&iacute;ng kasalukuyan sa
+lah&aacute;t n~g Librer&iacute;a dito sa Maynil&agrave;, sa
+halag&aacute;ng Is&aacute;ng Peseta.</h3>
+
+<h3>Maykatha: MATANGLAWIN.</h3>
+
+<hr style='width: 45%;' />
+<h1>Huling Habilin</h1>
+
+<h3>(NOBELANG TAGALOG)</h3>
+
+<h3>KATHA NI</h3>
+
+<h2>Maximino de los Reyes.</h2>
+
+<h3>Ipinagbibil&iacute; sa lah&aacute;t n~g Librer&iacute;a buhat
+sa unang araw n~g Juliong papasok, 1910.</h3>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ang Mananayaw, by Rosauro Almario
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MANANAYAW ***
+
+***** This file should be named 14794-h.htm or 14794-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/4/7/9/14794/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho and PG Distributed Proofreaders.
+Produced from page scans provided by University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
diff --git a/old/14794-h/images/001.gif b/old/14794-h/images/001.gif
new file mode 100644
index 0000000..c35ebca
--- /dev/null
+++ b/old/14794-h/images/001.gif
diff --git a/old/14794-h/images/002.gif b/old/14794-h/images/002.gif
new file mode 100644
index 0000000..0090574
--- /dev/null
+++ b/old/14794-h/images/002.gif
diff --git a/old/14794-h/images/006.gif b/old/14794-h/images/006.gif
new file mode 100644
index 0000000..e5ca207
--- /dev/null
+++ b/old/14794-h/images/006.gif