diff options
Diffstat (limited to '14121-0.txt')
| -rw-r--r-- | 14121-0.txt | 1321 |
1 files changed, 1321 insertions, 0 deletions
diff --git a/14121-0.txt b/14121-0.txt new file mode 100644 index 0000000..34a2100 --- /dev/null +++ b/14121-0.txt @@ -0,0 +1,1321 @@ +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14121 *** + +Langs den Congo tot Brazzaville. + +Door A. KLOOS. + + +Na een voorspoedige reis over een bijkans spiegelgladde zee had de +_Albertville_, een der stoomschepen der Messageries Maritimes du Congo, +het anker laten vallen in de ruime, slechts door een smalle landtong +van den Oceaan gescheiden baai, door den machtigen Congostroom aan +zijne uitmonding gevormd. + +Al dadelijk bij het invaren maakt de rivier een grootschen +indruk. Verscheidene K.M. breed, stuwt zij hare wateren, waarvan de +gele kleur reeds den geheelen dag vóór onze aankomst den aanblik +der zee veranderde, met groote snelheid en in ongelooflijke massa +voort. Hare dichtbegroeide, vèrwijkende oevers verliezen zich in +de oneindige verte; tot aan den horizon kunnen we stroomopwaarts de +wateroppervlakte overzien,--slechts plekken eenige kleine eilanden, +hier en daar verspreid, tegen de donkere kleur van het water of tegen +den helderblauwen hemel af. + +In al zijn rustige schoonheid vertoont zich de machtige stroom aan ons +oog; niets dan een enkele kleine kano door rechtop staande inboorlingen +voortbewogen, verraadt ons de nabijheid van menschen. Geen geluid +dringt over die uitgestrektheid tot ons door, stil en indrukwekkend +ligt de Congo, zich badende in het verblindend witte, tropische +zonlicht, voor ons. + +Alleen als we over de baai naar de landtong, die we straks bij het +binnenkomen omstoomden, terugblikken, zien we dat onze aankomst +opgemerkt werd. + +Eenige sloepen, waarin ambtenaren van den Congostaat of +vertegenwoordigers van hier gevestigde Europeesche handelshuizen +gezeten zijn, bewegen zich over het water, en 't duurt niet lang +of de inzittenden haasten zich aan boord, om bij het afdoen hunner +zaken weer eens iets anders te zien dan hunne dagelijksche omgeving, +die op 't stukje grond, tusschen rivier en oceaan gelegen, dat hun +tot verblijfplaats dient, niet zeer afwisselend is; vooral ook, +om het nieuws te vernemen, dat elke stoomer uit Europa medebrengt. + +De voor ons liggende landtong, Banana geheeten, vertoont ons, op +eenigen afstand gezien, een liefelijk beeld van rust en koelte; +wuivende palmen overschaduwen met hunne sierlijke, waaiervormige +bladerkronen eenige lage, witte huizen, die met hunne helderwitte +daken scherp tegen het donkere groen afsteken. Nadere kennismaking +met Banana echter valt niet mede, althans niet wat natuurschoon +betreft. Als we ons aan land begeven hebben zien we, dat de bodem +niet veel anders is dan het zandige zeestrand, en hoewel er palmen +in overvloed op groeien, is er van anderen plantengroei bijna geen +spoor te ontdekken. Aan zijn gunstige ligging heeft Banana het dan ook +slechts te danken, dat zich hier verscheidene blanken gevestigd hebben. + +Allereerst zien we de groote factorij van het belangrijkste handelshuis +dat op den Congo handel drijft, het overal in het binnenland gevestigde +Hollandsche Huis, eene te Rotterdam bestaande vennootschap, die hier +haar hoofdkantoor voor Afrika heeft. Hare groote magazijnen, woningen +voor geëmployeerden, kantoor, werkplaatsen etc. nemen een groot deel +der oppervlakte in beslag. Al deze gebouwen zijn uitstekend onderhouden +en het geheel maakt aanstonds den indruk van groote orde en netheid; +het doet ons goed, boven deze groote vestiging onze vaderlandsche +driekleur te zien waaien. + +Nog eenige Belgische en Fransche maatschappijen hebben hier hunne +factorijen, en meer landwaarts in ontwaren we de gebouwen van het +Gouvernement van den onafhankelijken Congostaat, kantoren voor +posterijen, voor douanedienst en dergelijke. Alle huizen zijn hier +laag, van klei opgetrokken en met houten daken gedekt; over 't algemeen +maken zij met hunne witgekalkte daken, die aan alle zijden een eind +over de muren heensteken, een aangenamen indruk. + +Behalve visch, die in overvloed gevangen wordt, levert de streek +niets op, wat tot onderhoud der hier wonende blanken en zwarten +dienen kan. Bananen, de heerlijke, gezonde vrucht, die we op den +naam afgaande, hier zoeken zouden, zijn hier evenmin te vinden als +andere vrachten. De naam Banana is afgeleid van het inlandsche woord, +dat steenachtig beteekent. + +Zelfs zoet water vindt men hier niet; het voor de bewoners benoodigde +moet uren ver per kano gehaald worden. De landtong is bovendien +zoo smal, dat bij sterken wind de golven van den Oceaan somtijds +hun water tot over de halve breedte van de strook land voortstuwen, +zoodat er dan zeewater aan de binnenzijde in de baai afvloeit. + +Zijn gewicht voor den handel op den Congo ontleent Banana dan +ook slechts aan het feit, dat het is de eerste aanlegplaats der +schepen van over zee en het punt van waaruit massa's produkten van +het Congobekken verscheept worden naar Europa. Doch ons stoomschip +laat ons niet veel tijd ons hier lang op te houden; het maakt zich, +na de mail afgegeven en verdere formaliteiten vervuld te hebben, +gereed zijn weg rivieropwaarts te vervolgen. + +Het is een tocht, rijk aan natuurschoon, dien we nu maken. De vaart +van onze boot wordt hier aanmerkelijk getemperd door den sterken +stroom en we hebben ruimschoots gelegenheid te genieten van de +telkens afwisselende tafereelen, die rivier en oevers aanbieden. De +weelderige plantengroei geeft aan de eilanden en boorden der rivier +overal het voorkomen van ondoordringbare, uit het water oprijzende +groene wallen. Nergens is een plekje gronds onbegroeid; van uit het +water rijst het groen op, onafgebroken tot in de kruinen der boomen; +zelfs het oog vermag niet meer dan enkele meters in die bosschen door +te dringen. Een enkele maal passeeren we eenige bijeenstaande huizen en +hutten, een handelsfactorij, gebouwd op een open plekje aan de rivier, +dicht omringd door het onmetelijke woud, dat van alle zijden als ter +herovering van dit gebied schijnt op te dringen. + +Meestal vertelt ons de vlag, dat het een Hollandsche vestiging is. + +Deze factorijen, die hier vroeger talrijker werden aangetroffen dan +tegenwoordig, zijn de plaatsen, waar de inboorlingen hunne waren: +ivoor, gom-elastiek, grondnoten en palmolie, tegen allerlei zaken +van hunne gading komen inruilen. Vroeger was de handel hier aan +den benedenloop der rivier zeer levendig, doch deze verplaatste +zich allengs meer naar "boven" naarmate de blanken, voortdurend +zoekende elkander de loef af te steken, telkens dieper landwaarts +indrongen. Tegenwoordig zijn het hoofdzakelijk grondnoten en palmolie, +die hier worden ingeruild, hoewel uit de streken, eenige dagen +(karavaandagen) van de kust af gelegen, ook nog wel gom-elastiek en +ivoor komen. + +De belangrijke ivoor- en gom-elastiekhandel evenwel heeft hier zijn +tijd gehad; de groote neger-karavanen, die deze producten zeer diep +uit de binnenlanden naar de kust aanbrachten, worden hier niet meer +gezien; de streken, van waar deze karavanen kwamen, worden rusteloos +opgespoord door de handelshuizen, die zich, sedert het laatste +tiental jaren vooral, overal in het binnenland gevestigd hebben, en +de ruilhandel om deze voortbrengselen verlegde zich dientengevolge +duizenden K.M. meer oostwaarts. + +Door een loods gevoerd, volgt onze boot overal den stroomdraad. Nu eens +tusschen talrijke eilandjes door, dan langs den eenen oever, dan weer +langs den anderen varende, somtijds de rivier over bijna de geheele +breedte dwars overstekende, vermijden we de vele zandbanken en rotsen, +die, gevoegd bij den snellen stroom, de vaart hier zoo moeilijk en +gevaarlijk maken. Na eindelijk de gevaarlijke Montèba-bank--de rivier +is hier slechts 15-20 voet diep en de boot stoot er op verscheidene +plaatsen aan den grond--gepasseerd te zijn, bereiken we nog denzelfden +dag van ons vertrek van Banana de hoofdplaats van den Congo-Vrijstaat, +Boma. + +Een groote, ver in de rivier uitloopende pier maakt het aanleggen en +ontschepen zeer gemakkelijk. Velen onzer medepassagiers zijn bestemd +voorloopig hier te blijven. Belgen en Italianen, meestal in dienst van +den Staat, de laatsten vooral als officieren, Portugeezen, Franschen en +Hollanders voor verschillende handelshuizen, Zweden en Noren dikwijls, +die als kapitein of stuurman gewild zijn, komen hier met elke boot +aan, ter vervanging van hen, die na volbrachten diensttijd--meestal +2 of 3 jaren--naar Europa terugkeeren. + +Boma bezoekende, krijgt men niet den indruk te zijn in het +donkerste Afrika, in de nog voor weinige jaren zoo weinig bekende +Congo-streek. Ter lengte van ongeveer een K.M. loopt langs de rivier +een breede weg, waaraan, regelmatig gebouwd, verscheidene steenen +gebouwen liggen, voornamelijk winkels of toko's van Europeesche +firma's; ook vinden we hier het postkantoor. Evenals deze weg zijn +alle andere landwaarts inloopende wegen, dank zij 't toezicht dat de +Staat op 't bouwen uitoefent, breed en recht en alle worden uitstekend +onderhouden en regelmatig gereinigd. 't Ontbreken van plaveisel, +waardoor we hier van straten nog moeilijk spreken kunnen, wordt dan +ook niet al te zeer gevoeld. + +Hoewel Boma nog niet het aanzien heeft eener stad, is het de grootste +nederzetting van blanken langs den Congo. Vroeger stonden hier +slechts enkele handels-factorijen, die een, sedert dien tijd bijna +geheel verloopen, drukken handel dreven voornamelijk in palmpitten, +waarvan vele scheepsladingen verzonden werden. Sedert de staat zich +hier vestigde en er zijn hoofd-administratie inrichtte, is het aantal +der blanken en bij hen in dienst zijnde zwarten gestadig gestegen. + +De gouverneur-generaal, een groot aantal ambtenaren, werkzaam bij +de verschillende afdeelingen van bestuur en de rechterlijke macht, +verscheidene officieren en vele handelsmannen houden hier geregeld +verblijf; enkelen zelfs met hunne echtgenooten. Niet over 't hoofd +te zien is ook het groot getal zwarten, die, 't zij uit Engelsche of +Portugeesche bezittingen langs Afrika's Westkust, 't zij uit dieper +in 't binnenland gelegen streken afkomstig, zich een zekere mate van +ontwikkeling hebben eigen gemaakt en nu betrekkingen gevonden hebben +bij de post, de rechtbank, 't politiewezen of wel bij de verschillende +hier gevestigde handelshuizen. + +Verscheidene zwarten ook houden een soort winkel, en over 't algemeen +gaat hun 't zaken doen goed af. Zij vestigden zich gewoonlijk wat +verder van de rivier af, waar we ook de vele woningen en hutten van +de zwarte bevolking van Boma aantreffen. In de magazijnen, die door +Belgische, Hollandsche of Fransche handelshuizen opgericht werden, +zijn de meeste voor 't gebruik der blanken benoodigde Europeesche +artikelen, hoewel duur, tamelijk goed te krijgen; voorts vinden we +er een bonte mengeling van allerlei waren, goedkoope, veelkleurige +manufacturen, odeurs, spiegeltjes, hoeden, panongs, ('t inlandsche +kleedingstuk voor vrouwen) kralen, bellen, messen, kortom bijna +alle denkbare zaken die de begeerte kunnen opwekken, 't zij van de +meer ontwikkelde hier verblijf houdende zwarten, 't zij van de in de +omstreken wonende nog zoo goed als geheel onbeschaafde inboorlingen. + +De kleinere, meer achteraf gelegen winkels vertoonen dezelfde groote +verscheidenheid der meest uiteenloopende artikelen, meestal uitsluitend +op zwarte koopers berekend. Jammer genoeg nemen ook rhum en andere +alcoholische dranken onder de koopwaren een voorname plaats in en +deze worden gaarne door de inlanders gekocht. Zooals te begrijpen is, +maakte de oorspronkelijke ruilhandel sinds eenige jaren plaats voor +'t koopen tegen geld door den Staat in omloop gebracht. + +Verder landwaarts ingaande, bemerken we langs de zachtjes opgaande +helling eener heuvel die achter Boma oprijst, vele meer officieele +gebouwen, die tot bureaux van den Staat of woningen van ambtenaren +dienen, o.a. het gerechtshof, de citadel en de woning van den +gouverneur-generaal. Zelfs is men hier met den aanleg van een park +begonnen. + +De wandeling door Boma heeft, zoowel in 't benedengedeelte als +hierboven, een eigenaardige bekoring door de velerlei afwisseling die +zij biedt en door de mengeling van blanken en zwarten uit alle oorden +en van allerlei ontwikkeling, die men overal ontmoet. Men ziet zwarten +geheel op Europeesche wijze, of in witte pakken gekleed, waarbij +helmhoed en dikwijls wandelstok en cigarette niet ontbreken, naast +inboorlingen, die zich aan den inlandschen heupdoek hielden. Terwijl +de eersten zich hunne meerdere ontwikkeling goed bewust zijn en +zooveel mogelijk de manieren der blanken trachten na te volgen, gaan +de laatsten, gewoonlijk eetwaren op 't hoofd dragende, stil huns weegs. + +De vestiging van den Congo-Vrijstaat vooral heeft hier een grooten +omkeer teweeggebracht in de oude toestanden. Hoewel de genegenheid +bij de inlanders voor Boele Matadi (naam door de inboorlingen aan den +Staat gegeven, die steenbreker beteekent, naar 't laten springen van +rotsen voor scheepvaart en andere doeleinden) zeker niet onverdeeld +is, weten ze toch dat deze machtig is en niet met zich laat spotten; +maar aan den anderen kant is men zich vrijwel algemeen bewust, dat +onrecht, ook waar 't blanken geldt, door de overheid niet geduld wordt. + +Met 't invoeren van een geregeld bestuur is de Staat ook reeds in +'t binnenland begonnen, maar Boma valt de eer te beurt, 't eerst een +burgerlijken stand gehad te hebben ook voor negers; hunne hutten zijn +verder geheel op Europeesche wijze van nummers voorzien. + +Klachten, twisten en dergelijke kunnen op regelmatige wijze voor +'t gerecht gebracht worden, en dat de rechtbank niet schroomt ook +niet-inlanders te veroordeelen, bewijzen wel de vele gevallen, +dat aan blanken voor korter of langer tijd hunne vrijheid ontnomen +werd. De gevangenis te Boma herbergt zelfs enkelen, die voor zware +misdrijven, w.o. dikwijls mishandeling van negers, tot vele jaren +gevangenisstraf veroordeeld werden. Hoewel ook staats-ambtenaren zich, +in vroeger jaren vooral, zonder twijfel meermalen aan machtsmisbruik +schuldig gemaakt hebben, zij 't hier gezegd, dat de Staat ze, als +lichaam, al was het dan ook niet altijd even krachtig, voortdurend +heeft tegengegaan. Ondanks de campagne vooral in de Engelsche pers +telkens weer tegen den Congo-Vrijstaat gevoerd, is het een feit, +dat de gruwelijke misdrijven, die helaas in 't Congo-gebied meermalen +bedreven werden, moeten toegeschreven worden aan wreedaards, die òf +door hun misdadigen aanleg, òf door 't gemis eener beschaafde omgeving, +òf door 't feit dat hunne beenen de weelde van 't zich heerscher weten +in een groot, moeilijk te controleeren gebied niet dragen konden, +òf door welke oorzaken dan ook tot onmenschelijkheden vervielen. Door +den Staat als zoodanig werden zij niet bedreven. + +Ofschoon we de vele overige maatregelen en instellingen door den Staat +hier ingevoerd stilzwijgend voorbijgaan, wenschen we, alvorens van Boma +afscheid te nemen, nog te wijzen op de mogelijkheid door "Boele Matadi" +geopend tot het sluiten van huwelijken tusschen negers, en dezen maken +hiervan dikwijls gebruik; of ze echter het juiste inzicht hebben in de +beteekenis van het burgerlijk huwelijk, mag betwijfeld worden, getuige +de vele echtscheidingsprocessen, die Boma zelfs reeds gehad heeft. + +Van Boma gaat de reis verder naar Matadi, het verst gelegen punt aan +de rivier, dat door stoombooten bereikt kan worden. In tegenstelling +met het gedeelte beneden Boma is de stroom hier tamelijk smal; de +geweldige watermassa dringt met zeer groote snelheid tusschen de hooge, +steil oploopende oevers voort. De bergen, die met hunne steenachtige +hellingen dit gedeelte der rivier aan beide zijden omsluiten, +zeggen ons reeds, dat we het woeste, bergachtige terrein bereiken, +dat zich vanaf Matadi tot Stanley-Pool uitstrekt en waardoorheen +zich de Congo met onweerstaanbare kracht en woest geweld een weg +gebroken heeft; een weg echter, die een aaneenschakeling is van +stroomversnellingen, schietstroomen en cataracten. De steenachtige +bodem en de duizenden rotsblokken waarlangs of waaroverheen zich +het water, tallooze draaikolken vormend, bruisend en schuimend, +dikwijls onder oorverdoovend geraas voortspoedt, maken de rivier +over ± 400 K.M. voor scheepvaart totaal ongeschikt. Het laatste +gedeelte der vaart naar Matadi gaat zelfs reeds bezwaarlijk en eischt +vooral bij den zoogenaamden Duivelshoek nauwkeurige kennis van den +stroom. Deze Duivelshoek is een zeer scherpe bocht in de rivier, +juist beneden Matadi, waar het water met geweldige vaart om den sterk +vooruitspringenden rotswand heenschiet. Onder het uitvoeren van den +bijna rechten hoek, dien ons vaartuig hier moet beschrijven, dringt +de stroom het met angstwekkende snelheid en onder sterk overhellen, +dwarsover de rivier, op den tegenoverliggenden oever aan; het +minste defect aan machine of stuurtoestel zou hier zeker noodlottig +worden. Een zucht van verlichting gaat meestal op bij hen die hier +bekend zijn, als men, na deze gevaarlijke plaats gepasseerd te zijn, +Matadi voor zich ziet. + +Slechts enkele K.M. stroomopwaarts kan men de witte koppen zien der +Yellala-Falls, de laatste der reeks van cataracten boven Matadi. + +Juist tegenover de aanlegplaats onzer boot bemerken we op den +rechteroever der rivier den ouden staatspost Vivi, oorspronkelijk +gesticht door Stanley, toen deze hier bij zijn terugkomst in Afrika, +eenige jaren na zijn beroemde reis dwars door het donkere werelddeel, +voet aan wal zette, om zijne goederen--w.o. geheele booten zelfs--onder +duizenden bezwaren over het bergachtige terrein verder te vervoeren +naar Stanley-Pool. + +Het overgroote deel van alle handelsgoederen, materialen voor den +bouw van factorijen en booten, Europeesche levensmiddelen enz., die in +groote massa's voornamelijk door Engeland, Holland en Frankrijk naar +het Congo-gebied verscheept worden, is bestemd voor den Boven-Congo en +moet alzoo te Matadi gelost worden, waar de "Chemin de fer du Congo" +het transport overneemt. De grootere handelshuizen hebben hier meest +alle een factorij om dit transport te behartigen; men vindt hier +verder verscheidene winkels en zelfs eenige hotels ten gerieve der +vele blanken, die op hunne thuisreis of op weg naar boven zijnde, +hier passeeren; de Staat heeft er een belangrijken post, waarvan +vooral de douane-dienst een voornaam onderdeel uitmaakt. Van alle +goederen, die hier gelost worden moet, 't zij hier te Matadi, 't zij +te Brazzaville als ze voor Fransch-Congo bestemd zijn, 6%, van enkele, +als zout, kruit en vuurwapenen 10% invoerrechten betaald worden. De +uitgaande rechten, die de Staat hier voorts heft van de producten, +waaronder vooral ivoor en gom-elastiek, die zijn gebied verlaten, +vormen een belangrijk deel van de inkomsten der regeering. + +Wat van Matadi vooral een tweede groote nederzetting aan de rivier +maakt, is de zooeven genoemde Chemin de fer du Congo, de Congo-spoor, +die onder bijna onoverkomelijke moeilijkheden, ten koste van vele +millioenen en helaas ook van verscheidene menschenlevens--de hier +en daar langs den spoorweg staande eenzame kruisen vertellen het +ons--tusschen Matadi en Kinchassa, het eindpunt aan den Stanley-Pool, +werd aangelegd. + +Groote magazijnen tot opslag van de duizenden tonnen handelswaren, +die hier altijd op transport wachten, werkplaatsen tot het herstel +van locomotieven en waggons, waarin verscheidene blanken en honderden +zwarten bezig zijn, opslagplaatsen voor steenkolen, rangeerterreinen +etc. nemen al wat te Matadi aan eenigszins vlak terrein te vinden is +geheel in beslag. + +De naam Matadi (steen) zou moeilijk door een meer juisten vervangen +kunnen worden. De plaats werd gebouwd op het onderste gedeelte +der helling eener kale rots; de huizen staan gedeeltelijk op dezen +steenklomp en werden er gedeeltelijk in uitgehakt. + +Van wegen is hier geen sprake; ieder bouwde zijn huis, waar hij een +plaats vond, die hem eenigszins geschikt leek; de verbindingen er +tusschen worden gevormd door ongelijke paden, hier stijgend, daar +dalend, op vele plaatsen ook al in den rotswand uitgehouwen. + +Na zonsondergang is het gaan, zelfs voor hen die hier bekend zijn, +en al laat men zich ook vergezellen van een zwarten lantaarndrager, +wat trouwens bepaald noodzakelijk is, nog tamelijk gevaarlijk; maar ook +over dag waagt bijna niemand zich aan een uitstapje. Van plantengroei +is op dezen bodem geen sprake, en wanneer de zon op de naakte steenen +brandt is de hitte er haast ondragelijk; men doet hier zijne zaken +en blijft overigens zooveel mogelijk onder de beschuttende schaduw +zijner veranda. + +De meeste te Matadi aankomende passagiers weten waarheen zich te +wenden om huisvesting te vinden; zoo de ambtenaren van den Staat en +agenten van hier gevestigde handelshuizen; verder zij, die in 't bezit +zijn van introductie-brieven aan hier wonende Europeanen. Wegens de +primitieve toestanden, die men hier verwachten kan, voorzien velen +zich van dergelijke aanbevelingsbrieven, en gastvrijheid wordt in +den Congostaat gaarne verleend. + +Wie niet zoo gelukkig is, neemt zijn toevlucht tot een der hotels. Deze +zijn, een enkele betere inrichting niet te na gesproken, nu juist +niet naar de laatste eischen ingericht, hoewel de prijzen, die men +er in rekening brengt, met die van hotels van den allereersten rang +in de beschaafde wereld kunnen wedijveren. Niet zelden moet men +zich vergenoegen met een rustplaats op den vloer, terwijl men zich +tot de bevoorrechten rekenen kan, als men 's morgens het benoodigde +waschwater na niet al te veel moeite bekomen kan. Doch aan den Congo +stapt men over dergelijke kleinigheden zonder veel bedenken heen. + +Het is te begrijpen, dat de spoor een grooten omkeer te weeg bracht in +het transport van reizigers en goederen, 't welk vroeger uitsluitend +per karavaan plaats had. Toch moet men ook hier zijne eischen niet +te hoog stellen. + +Op den morgen dat we Matadi verlaten, begeven we ons vroegtijdig +naar het station. Het vertrek is bepaald op 7 uur en het is geen +zaak zijn trein te missen, daar er, behalve de treinen voor het +vervoer van goederen, slechts drie in de week loopen voor passagiers +bestemd. Het ligt voor de hand dat de dienst op dezen spoorweg nog +niet te vergelijken is bij dien op de spoorwegen in Europa. Het +reizigersverkeer is zeer beperkt; verreweg de grootste bron van +inkomsten bestaat in het vervoeren van handelsgoederen naar "boven" +of van producten--ivoor en gom-elastiek--naar beneden. Het terrein, +waarover de lijn moest worden aangelegd, leverde voorts bij nagenoeg +elken K.M. nieuwe bezwaren op en, hoewel de spoorweg-directie +voortdurend alles aanwendt om den weg te verbeteren, is men er nog +lang niet in geslaagd alle moeilijkheden--scherpe bochten, steile +hellingen en dergelijke--overal te overwinnen. + +De lange lijn, die hier en daar tientallen van K.M. achtereen door +woeste, nagenoeg onbewoonde streken voortloopt, is bovendien moeilijk +te controleeren. Natuurlijk ontbreekt het niet aan geregeld toezicht +en wordt elken dag de afstand tusschen de blokhuizen door zwarte, +daartoe aangewezen beambten, afgeloopen, maar de blokhuizen liggen +ver van elkander en gebreken kunnen toch zoo gemakkelijk onverwachts +veroorzaakt worden door de geweldige tropische regens of door het +nederstorten van steenblokken, waarmede vele berghellingen langs den +spoorweg zoover het oog reikt bedekt zijn. + +Het kleinste gebrek aan den weg kan, door de groote afstanden, +urenlang vertraging geven. Men heeft dan ook geen reden tot klagen, +als de 200 K.M., die Matadi van Thysville scheiden, voor zonsondergang +zijn afgelegd, al reed men dan hier en daar eens wat langzamer dan men +het verwachtte of al werd het geduld door oponthoud onderweg al eens +op de proef gesteld. De gedachte, dat deze afstand in Europa in enkele +uren kan worden afgelegd en 't dan niet noodig zou zijn tien uren en +meer in den warmen waggon te vertoeven, komt wel eens in ons op, doch +'t zou onverstandig zijn er reden tot klagen uit te putten. Hen, die +met Congo-toestanden bekend zijn hoort men dit dan ook trouwens niet +doen; 't is ook voldoende zich de manier te herinneren, waarop tot voor +weinige jaren de reis van Matadi naar Kinshassa gemaakt moest worden, +toen het geen zeldzaamheid was dat men, met de karavaan van dorp tot +dorp reizende, 3 tot 4 weken onderweg was, om niet al te veeleischend +gestemd te zijn. Men komt nu dan toch, tamelijk gemakkelijk gezeten, +in twee dagen aan het einde der reis. + +De gereedstaande trein, in tegenstelling met de goederentreinen bekend +als de expres, zou in Europa hoogstens op den naam tram aanspraak +kunnen maken. Behalve de machine zijn er slechts drie rijtuigen, +een waggon 1e klasse, een dito 2e en een bagagewagen. De gesteldheid +van den weg maakt het niet wel mogelijk de treinen langer te maken; +bij veel aanvraag om plaatsen, wat wel eens voorkomt na aankomst eener +mail uit Europa, laat men liever twee treinen achter elkander loopen; +ook gebeurt het niet zelden dat in dit geval een deel der passagiers +zich een paar dagen wachten moet getroosten. + +Van de zenuwachtige drukte, die dikwijls het vertrek der treinen in de +beschaafde wereld voorafgaat, bemerken we hier geen spoor. De negers, +belast met het inladen der bagage, hebben blijkbaar geen haast en +evenmin hebben dit de tien of twaalf passagiers, die de reis gaan +ondernemen. Men zoekt een plaats of wandelt, nu het nog aangenaam +koel is, wat langs het treintje op en neer in afwachting van het +sein tot vertrek, dat zich meer of minder lang wachten laat, naarmate +er wat meer of minder bagage te laden is. Er wordt trouwens op geen +vijf minuten gekeken; we hebben den geheelen dag tijd om Thysville, +dat ongeveer halfweg ligt, te bereiken en 't maakt niet veel uit, +of we er een uur vroeger of later aankomen. + +Is eindelijk alles in orde en hebben blanken en zwarten in hunne +respectieve waggons--het gebeurt zelden dat een der eerstgenoemden 2e +of een der laatsten 1e klasse reist--plaats genomen, dan verkondigen +een paar stooten op de fluit, dat de reis een aanvang neemt en spoedig +hebben we Matadi achter ons. + +'t Gezelschap waarmede we de reis maken bestaat, met uitzondering van +enkele ouderen, d.w.z. zij die na reeds eenige jaren in den Congo +doorgebracht te hebben weder naar hun werkkring terugkeeren, voor +'t grootste gedeelte uit nieuw-aangekomenen, die zich vol verwachting +naar hunne bestemming begeven. + +De draaibare rieten fauteuils, waarvan er aan elke lange zijde van +het rijtuig zes geplaatst zijn, en het tafeltje, dat zich tusschen +elke twee zetels bevindt, maken het mogelijk zich tamelijk goed voor +de lange reis in te richten. Overigens laat de inrichting der wagens +wel iets te wenschen over. Van ramen is geen sprake; wind en regen +kunnen ongehinderd door de geheel open zijkanten naar binnen komen en +maken den rit er dikwijls niet aangenamer op. Het grootste ongerief +echter vormen de massa's stof, hoofdzakelijk fijne aschdeeltjes +uit de locomotief afkomstig, die onophoudelijk naar binnen waaien; +er is meestal geen uur na het vertrek verloopen of aangezicht en +handen zijn er dermate door verontreinigd, dat men met verlangen +naar wat water uitziet. De enkelen die hierop gerekend hebben, door +in een paar flesschen waschwater mede te voeren, worden benijd door +hen, die, minder bekend met de eigenaardigheden dezer spoorreis, +dit verzuimden en wien nu niets overblijft dan gebruik te maken van +de gelegenheid tot verfrissching, die zich enkele malen voordoet, +wanneer n.l. de trein eenige minuten stopt om uit een aan den weg +op een hooge stelling geplaatsten bak zijn watervoorraad, voor den +stoomketel benoodigd, aan te vullen. + +De helderwitte kleeding, waarin velen onvoorzichtig genoeg de reis +aanvingen, heeft het zwaar te verantwoorden en nog voordat we aan +het eerste eenigszins groote station gekomen zijn, deelt ook deze +reeds in de algemeene vergrijzing. Het hardst te verduren evenwel +hebben het de oogen; bijna niemand komt aan het einde der reis, +zonder dat de pijnlijke oogleden hem op onaangename wijze aan dit +ongerief herinneren. + +Dranken of eetwaren zijn onderweg niet te krijgen; hoogstens koopt +men van inlanders, die men hier en daar, terwijl de trein oponthoud +heeft, somtijds ontmoet, eenige eieren of bananen; het benoodigde, +behalve brood en conserven ook glazen, vorken, messen, servetten, +etc. voert ieder dan ook zelf mede. + +Het is voorzeker geen luxe-trein waarin we plaats namen, en men is +gewoonlijk verheugd te Kinshassa aan te komen; doch heeft de reis +ook hare lichtzijde. + +Het uitzicht is bijna overal belangwekkend genoeg om wat ongerief +over het hoofd te zien; vooral het bergachtige land, de Palla-Balla +geheeten, dat we al aanstonds na het vertrek van Matadi doorrijden, +biedt een grootschen aanblik. De ruwe bergmassa's stapelen zich boven +en achter elkander op; ten deele kaal, ten deele met ondoordringbare +bosschen bedekt, strekken zich de hellingen in eindelooze +verscheidenheid uit; hier steil oprijzend tot ontzagwekkende hoogte, +daar nederdalend in nauwe dalen en ravijnen, die den aanschouwer +doen duizelen. In duizenden bochten wringt zich onze trein door deze +bergklompen heen. De weg gaat ten deele door de diepe ravijnen, +tusschen steile, hooge muren, die ons met vernietiging schijnen +te dreigen en die veelal ternauwernood ruimte genoeg overlaten om +onzen trein te laten passeeren; die ontzaglijke bergklompen geven +ons een gevoel van onmacht als we, uit de diepte er naar opziende, +slechts zeer, zeer hoog een stuk van den blauwen hemel kunnen +bespeuren. Straks weer kruipen we tegen een steile helling op, hoog +boven alle omringende lagere toppen uit, om een oogenblik later in +razende vaart bergafwaarts te snellen. We rijden over steenvlakten, +waar de zonnestralen, door den gloeienden rooden of witten bodem +teruggekaatst, ons oog verblinden, en door bosschen, waarin nauwelijks +een straal der zon den grond bereikt en waar we in de verkwikkende +koelte verademing vinden. Langs hellingen gaat het, waar de noodige +ruimte in de steenmassa moest worden uitgehouwen. Aan de eene zijde +staat hier de loodrechte, afgehakte bergwand nog op geen meter afstand; +aan de andere zijde zien we bijkans loodrecht neer op bosschen, diep +onder ons in het dal gelegen. Zóo smal is hier de weg, dat we naast +de lijn zelfs geen grond meer bespeuren en we, ons vooroverbuigende, +langs de steile helling loodrecht naar beneden blikken. + +Op enkele plaatsen wordt de rotswand beneden ons door den Congostroom +bespoeld. We bespeuren de helling niet die ons draagt, en schijnen +te zweven boven het water, dat diep beneden ons zijn weg naar de +zee vervolgt. + +Eenige K.M. volgen we den onstuimigen loop van de Lufu, die zich +onder 't vormen van een reeks watervalletjes en stroomversnellingen +naar den Congo voortspoedt; behalve den Lufu passeeren we de niet +minder snel stroomende Quillo-rivier, beide linker-zijrivieren van +den Congo. Vervolgens de Inkissi, waarover te midden eener grootsche +wildernis een brug geslagen werd onder bezwaren, die moeielijk te +overschatten zijn. Er komt geen eind aan de bochten en draaien in den +weg; altijd door gaat het bergop-, bergafwaarts; onophoudelijk gilt +de stoomfluit seinen toe aan de negerjongens, die op iederen wagen +als remmer dienst doen, om, als het naar beneden gaat den loop te +kunnen temperen. Er zijn punten, van waaruit wij de spoorbaan op vijf +of zes plaatsen tegelijk in verschillende richtingen kunnen zien, +een gevolg van de steile hellingen, plotselinge hoogten of laagten +en dergelijke hinderpalen, waardoor de ingenieurs, met den aanleg +belast, verplicht waren den weg dikwijls in cirkel- of slangvormige +lijn tegen bergen op, of naar omlaag te leiden. + +Na den nacht in Thysville doorgebracht te hebben, gaat het den +volgenden dag verder, nu wat meer geregeld in dezelfde richting. + +Tusschen Tumba en Kinshassa is het terrein minder woest en vertoont +vooral over het laatste gedeelte een min of meer afloopende, +onafzienbare vlakte, met hier en daar eenige heuvels. Behalve de +schaarsche boomgroepen bemerken we, als eenige plantengroei, dor gras, +waartusschen de witte zandgrond overal te voorschijn komt. Uren lang +rijden we door deze dorre, eenzame streek voort, tot we eindelijk heel +in de verte, vóór ons uit, het water van Stanley-Pool in de zon zien +blinken en de plek bespeuren, waar Kinshassa ligt. Spoedig komen we +voorbij n'Dolo, een der eindstations aan den Pool gelegen en bereiken +vervolgens Kinshassa, het doel onzer spoorreis. Een onaanzienlijk +houten gebouwtje, zonder eenige andere gebouwen in den omtrek, +eenzaam te midden der vlakte gelegen, doet hier dienst als station. + +Een groot gedeelte der reizigers, bestemd voor Fransch-Congo, +verlaat den trein, om van hieruit de rivier naar Brazzaville over +te steken; een ander gedeelte vervolgt de reis tot het eenige +K.M. verder gelegen Leopoldville, na Boma de belangrijkste plaats +in den Congo-Vrijstaat. Het eigenlijke eindpunt van den spoorweg is +n'Dolo; hier en te Kinshassa worden de meeste handelsgoederen, van +Matadi aangevoerd, gelost, om in stoombooten overgeladen en verder de +rivier op verzonden te worden. Langs dit gedeelte van den Congo liggen +dan ook de verschillende factorijen, vertegenwoordigende de Belgische, +Hollandsche of Engelsche firma's, die langs den bovenloop der rivier +hunne vestigingen bouwden. Geen wonder dat n'Dolo en Kinshassa, van +waar de rivier opwaarts weder over duizenden K.M. bevaarbaar wordt, +evenals Matadi, voor den handel belangrijke punten werden. De Staat +zag het gewicht van deze plek in en bouwde er zijn hoofdvestiging voor +den geheelen Boven-Congo, Leopoldville. Toch was men in de keuze der +plaats voor deze nederzetting niet gelukkig. Leopoldville ligt eenige +K.M. lager aan de rivier dan Kinshassa en n'Dolo, juist beneden den +Stanley-Pool en op het punt, waar de bergketens, die bij den Pool een +verbazend wijde kom vormen, van weerszijden naar elkander toekomen. De +breedte der rivier, voor Kinshassa ± 4 K.M. bedragende, wordt hierdoor +plotseling tot op 1/3 teruggebracht, wat natuurlijk een ongemeen +sterken stroom tengevolge heeft. Bovendien hebben de booten--bijna +100 in aantal--die de verbinding van Leopoldville met alle hooger +gelegen staatsposten in stand houden, nog de gevaarlijke, onder water +liggende rotsen te passeeren, welke juist in deze vernauwing der +rivier veelvuldig voorkomen en die ongetwijfeld altijd een ernstigen +hinderpaal voor de scheepvaart blijven zullen. + +Juist voor Leopoldville bemerken we, midden in de rivier, de eerste +der talrijke cataracten, die zich tot Matadi in een bijna onafgebroken +reeks uitstrekken. 't Is dan ook niet vreemd, dat velen zich met +verwondering afvragen hoe de staat zijn tweeden belangrijken zetel +kon vestigen op een plaats, zóó gevaarlijk en zóó moeilijk te bereiken +voor schepen. + +Zeker is Leopoldville de moeite van een bezoek wel waard, al hebben we +dan ook vanaf Kinshassa een weg van bijna 2 uren gaans af te leggen. De +grootsche werken, die men er heeft aangelegd, zijn een bewijs te meer +voor de energie, waarmede de Congo-Staat zich in Afrika vestigde en +er een geregeld bestuur tracht in te voeren. + +Wij vinden er de op Europeesche wijze gebouwde woning van den +"Commissaire de district" benevens de huizen voor de tientallen van +ambtenaren, op de regeeringsbureaux werkzaam en voor het niet minder +talrijke personeel, bij den aanleg van verschillende kunstwerken, voor +den bouw van magazijnen, stoombooten enz., benoodigd. Ten koste van +schatten gelds legde de Staat een reusachtige kade langs de rivier aan +ten behoeve der vele stoombooten, die onophoudelijk te Leopoldville uit +alle hooger gelegen streken van den Congo-staat aankomen; men maakte er +een sleephelling, waardoor de grootste booten zonder veel moeite op het +droge gehaald kunnen worden om de noodige reparatiën te ondergaan. Een +machinesmederij is er ingericht benevens een flinke werf, van waar +reeds ongeveer 100 booten, die de Staat voor zijn dienst noodig heeft, +te water werden gelaten en men bezoekt Leopoldville nooit, zonder dat +men er getuige van zijn kan, dat er voortdurend nieuwe vaartuigen, +grooter en beter ingericht dan de vorige, op stapel staan. De +honderden blanken, die te Leopoldville geregeld verblijf houden, +gewoonlijk vermeerderd met tientallen officieren en hoogere of lagere +ambtenaren, die voortdurend per boot van "boven" of per spoor van +"beneden" aankomen, maken van Leopoldville een bedrijvige plaats. In +alles treedt de regeering hier op den voorgrond; op een enkel +handelshuis na is alles hier "Staat". Politie-post, justitie-gebouwen, +hospitaal, een groot gebouw ingericht tot eetzaal, waar alle blanken in +staatsdienst gezamenlijk den maaltijd gebruiken, postkantoor, kazerne +voor de talrijke inlandsche bezetting van Leopoldville, tot zelfs een +chemisch laboratorium, werden hier door het bestuur opgericht. Hier, +waar alles met de grootste regelmaat toegaat, gevoelt men te zijn in +het middenpunt eener machtige organisatie, eener krachtsontwikkeling, +die zich tot op duizenden mijlen in het rond gevoelen laat. + +In de nog geen 20 jaren, die sedert de oprichting van den +onafhankelijken Congo-Staat verloopen zijn, is het dezen gelukt, tot +aan de uiterste grenzen van zijn gebied zijn invloed te doen gelden. + +Tot uitoefening van het bestuur is het rijk verdeeld in districten, +elk met een districtschef aan het hoofd, die onder de onmiddellijke +bevelen van de hoogste ambtenaren, de "inspecteurs d'État", den +vice-gouverneur en den gouverneur staan. Elk der districten, die +in uitgestrektheid de meeste der Europeesche rijken overtreffen, +is onderverdeeld in zônes, met een "chef de zône" aan het hoofd; +onder dezen eindelijk staan een groot aantal "chefs de poste", elk +belast met het bestuur van een staatspost, die door het gansche rijk, +op alle punten, die eenigszins van belang zijn, werden opgericht. Aan +de "chefs de poste" is het directe bestuur over de bevolking in hun +gebied toevertrouwd; zij zijn belast met de rechtspraak en hebben +voor de naleving der wetten en besluiten te zorgen. + +Door het geheele reusachtige Rijk heen werden wegen aangelegd, +zoodat het centrale bestuur te Boma en te Leopoldville in geregelde +en tamelijk goede verbinding is zelfs met de uiterste posten, die aan +de oostgrens tot in het gebied van den Boven-Nijl, aan de zuidgrens +tot aan de bronnen van de Zambesi gevonden worden. Met regelmatige +tusschenpoozen van ± 2 weken varen goed ingerichte stoomschepen naar +Stanley-ville--dat 2000 K.M. hoogerop aan de rivier ligt--en bovendien +zijn vele langs den Congo gelegen posten telephonisch met Leopoldville +en Boma verbonden. Ten behoeve van den telephoon, die zich welhaast +tot Stanley-ville toe uitstrekt, werd door bosschen en over bergen +langs de rivier een weg aangelegd, verscheidene meters breed, in +lengte den beroemden postweg op Java verre overtreffende. Over deze +geheele lengte wonen, op elke 10 K.M. afstand, zwarte beambten die +met het onderhoud belast zijn. + +Van Stanley-ville opwaarts tot het Lado, het uiterste punt in het N.O., +en in Z.O. richting tot voorbij het Tanganyika-meer, zorgen reeksen van +posten, langs zijrivieren of aan groote wegen gelegen, voor geregelde +cano- of karavaantransporten ten behoeve der reizende staats-ambtenaren +en voor den postdienst en het goederenvervoer. De reis, dwars door +Afrika, die vroeger met zoo ontzaglijk veel bezwaren gepaard ging, is +nu in enkele maanden te maken, nagenoeg zonder ontbering of gevaar en +zelfs zonder dat het noodig is, in wildernissen of onbewoonde oorden +te overnachten. Van dag tot dag liggen langs de geheele karavaan- of +kano-route, van de groote meren tot Stanley-Falls, de staatsposten +of de door de regeering opgerichte blokhuizen, die gelegenheid tot +logeeren bieden. Van uit Stanley-ville bereikt men in enkele weken +Leopoldville met de goed ingerichte staatsbooten, waarvan sommige +meer dan 20 hutten tellen. + +Naar alle richtingen is het verkeer op dezelfde wijze geregeld. Brieven +worden per post overal heen verzonden en niemand is zoo ver verwijderd +of brieven uit Europa, via Leopold-ville of Stanley-ville verzonden, +kunnen hem bereiken. In twee maanden is een brief, van uit Europa naar +Stanley-ville, het hart van Afrika, verzonden, op zijn bestemming en in +2 à 3 maanden meer, na cano- en karavaanreizen, komen de poststukken +aan op de punten aan de uiterste grenzen gelegen. Naar Europeesche +begrippen is dit wel een verbazend lange tijd, maar men vergete niet, +dat het hier betreft het gedeelte der wereld dat voor enkele tientallen +van jaren nog zoo goed als onbekend was; waar doorheen te reizen als +de moeilijkst uit te voeren en meest gevaarvolle onderneming gold en +waar reizen, met de grootste nauwgezetheid en zonder kosten te ontzien, +voorbereid, altijd jaren in beslag namen. Als bewijs voor de geregelde +verbindingen, die heden ten dage bestaan, diene het volgende: + +Een gewone brief, uit Europa verzonden aan iemand, wonend te Kinshassa, +ging bij vergissing per Oost-Afrikaansche lijn. De brief kwam aan te +Mozambique, aan de oostkust gelegen. Van hieruit reisde hij, dwars +door Portugeesch Oost-Afrika, langs het Nyassa-meer en bereikte +aan het Tanganyika-meer de eerste staatspost. Van post op post, +eerst per karavaan, vervolgens per cano verzonden, kwam hij aan te +Stanley-ville en enkele weken later ontving de geadresseerde hem, +een weinig gekreukt en bezoedeld wel is waar, doch in ongeschonden +toestand. De poststempels, waarmede de enveloppe bedekt was, maakten +het mogelijk de route nauwkeurig na te gaan en bewezen, dat voor een +brief nauwelijks 6 maanden voldoende waren om geheel alleen van uit +Europa de reis dwars door het donkere werelddeel te volbrengen. + +Hoe meer we de hedendaagsche toestanden bezien en vergelijken met die +van 20 jaren geleden, des te meer staan we verbaasd over en gevoelen +we bewondering voor wat in dit betrekkelijk korte tijdsverloop +werd tot stand gebracht. Maar--des te meer ook betreuren we het, +dat een grootsch werk, goed en flink begonnen en aanvankelijk tot +een goed einde gebracht, de inrichting van een geordend bestuur over +een streek, waar de meest barbaarsche gewoonten onder de bewoners +bestonden, een werk aldus dat tot zegen van millioenen ondernomen +werd, bezoedeld is geworden door misdadige handelingen van sommigen, +die er aan hadden mede te arbeiden. Dubbel jammer ook dat de staat, +hoewel als zoodanig niet in gebreke gebleven om machtsmisbruik, waar +dit mogelijk was, te straffen, toch zelf niet geheel vrij te pleiten +is van de beschuldiging, niet altijd met de noodige kalmte en zachtheid +te zijn opgetreden bij de vestiging en uitoefening van zijn bestuur. + +Zijn machtigen arm te doen eerbiedigen, er desnoods met geweld +ontzag voor af te dwingen, en eerst daarna te redeneeren, is, het +moet helaas gezegd, dikwijls de stelregel geweest, waarnaar te werk +gegaan werd bij de vestiging in nieuwe streken. We kennen verscheidene +volksstammen voldoende, om de meening te kunnen uitspreken dat veel +geweld achterwege had kunnen blijven, als men van het begin af het +vertrouwen der negers door rechtvaardigheid, welwillendheid en het +uitroeien alleen van verkeerde gewoonten had trachten te winnen. Zoo +men, langzaam voortgaande, met bezadigdheid overal opgetreden was, +inplaats van altijd voorop te stellen dat de negerchefs van inmenging +van den Staat in hunne gebruiken niets wilden weten, had er zeker meer +wederzijdsch vertrouwen blijven bestaan dan thans, nu men eenvoudig +zijn wil heeft kenbaar gemaakt en desnoods heeft doen eerbiedigen. Zoo +goed als het den eersten reizigers in het Congo-gebied is kunnen +gelukken, contracten met negerhoofden af te sluiten, waarbij dezen +het recht van vestiging der blanken erkenden, zoo goed had de Staat +zich in zeer veel gevallen op minzame wijze kunnen verstaan met de +groote prinsen, die een machtigen invloed op de meeste stammen hebben, +als men niet steeds zijn macht vooropgesteld had. Krachtig ingrijpen +zou, voornamelijk bij hoofden die belang hadden bij den slavenhandel, +zeker niet te vermijden geweest zijn, doch dit was dan zelfs nog een +daad van humaniteit geweest, waar het gold een einde te maken aan de +vele gruwzame gebruiken, die onder de bevolking bestonden. Later, +toen de Staat zich eenmaal had doen kennen als de macht die, zoo +mogelijk goedschiks, anders met geweld, maar toch in elk geval, +zonder omwegen bezit kwam nemen van het land, is gewapend optreden +tegen hoofden, die Boele Matadi ongaarne hun gebied zagen naderen, +dikwijls noodig geworden. + +Dezelfde opmerkingen gelden op het gebied van belasting-inning. + +Natuurlijk heeft de regeering inkomsten noodig om hare vele uitgaven +te bestrijden; voor een groot deel verkrijgt zij deze uit de opbrengst +der producten, ivoor en gom-elastiek, die de verschillende dorpen, +elk tot een zeker bedrag, moeten leveren. Het moet erkend worden dat +men niet altijd behoorlijke middelen te baat genomen heeft, om deze +voortbrengselen te verkrijgen. + +In plaats van de dorpen, vooral in het begin, niet te hoog te belasten +en de negers, door te wijzen op de betere toestanden die geschapen +werden, wat met deze belastingen te verzoenen, is dikwijls bijna +het onmogelijke gevergd en zijn er voorbeelden van, dat vrouwen +en kinderen opgepakt en weggevoerd, en chefs tot jarenlangen +dwangarbeid veroordeeld werden. Met behulp eener uit de inlanders +zelf gerecruteerde politie- en troepenmacht dwong men de bewoners +van vele streken tot aanmaak van gom-elastiek tot elken prijs; in +ontoegankelijke wildernissen, waar de moerassige ondergrond, slangen +en viervoetige roofdieren het werken levensgevaarlijk maken, werden en +worden helaas duizenden gedwongen, de gomgevende lianen op te zoeken. + +Behalve de belastingen en deze verplichte arbeid werkt nog een andere +factor mede om de bevolking van groote streken het juk van den Staat +te doen haten, en wel, de gedwongen levering van levensmiddelen. De +regeering n.l. legt verschillenden hoofden de verplichting op, eene +bepaalde hoeveelheid kippen, eieren, manioc (het hoofdvoedsel van +vele stammen) etc. op daartoe aangewezen markten te leveren. + +Meermalen geen rekening houdende met de draagkracht der streek, en +dikwijls evenmin met de woonplaats van hen die deze levensmiddelen +moeten aanbrengen, dwingt men zoodoende de bewoners van vele dorpen, +ongelooflijke afstanden af te leggen, teneinde ze te verkrijgen, +of ter markt te brengen. + +Ook werkt men, door de dorpshoofden voor de levering aansprakelijk +te stellen, ze desnoods gewapenderhand bij te staan of te dwingen, +machtsmisbruik in de hand. Niet zelden veroorzaakt de te hooge druk +wanhopige uitbarstingen, altijd weer gevolgd door onderdrukkingen, +die door hun ruw geweld wel wrok, maar zeker geen toenadering tot +stand brengen. + +Zeer te betreuren is het ook, dat de Staat in zijn rechtspleging +de lichamelijke straf opnam en zijnen zelfstandigen ambtenaren, als +chefs de poste en kapiteins der rivierbooten b.v., het recht geeft +deze straffen uit te spreken. + +De barbaarsche chicot, een soort zweep van ineengedraaide reepen +nijlpaardenhuid vervaardigd, waarmede men de arme slachtoffers, +dikwijls na enkele slagen op den blooten rug, bloedend verwondt, werd +en wordt helaas nog al te veel gebruikt. Er zijn blanken, die er een +soort van genoegen in scheppen, met dat verfoeilijke, niet genoeg te +veroordeelen werktuig voortdurend spelenderwijs in de hand te loopen, +als teeken misschien hunner macht, of waardigheid wellicht? Wel +is het toedienen van lichamelijke straffen, niet uitgesproken door +vertegenwoordigers der regeering, strafbaar en worden de bedrijvers, +bij een aanklacht ook vervolgd, maar ook de Staat zelf moest ze +niet toepassen, doch liever trachten het gruwzaam misdrijf, dat in +Afrika een soort burgerrecht verkreeg, met krachtige hand overal uit +te roeien. De bewering, dat dergelijke straffen noodig zijn, en men +er in vele gevallen niet buiten zou kunnen, wordt in Afrika dikwijls +geuit. Zij echter, die van deze meening zijn, missen òf het geduld, òf +het rechtvaardigheidsgevoel om te beproeven of men met negers ook op +andere wijze kan omgaan; of wel, zij wordt uitgesproken door lieden, +die zich nooit de moeite gaven, de zwarten ook maar eenigszins van +nabij te leeren kennen. Velen toch veronderstellen maar eenvoudig, +dat het wel zoo zijn zal. + +Gelukkig dat er anderen gevonden worden, die door hunne manier +van optreden deze opinie logenstraffen. Er zijn voorbeelden van +maandenlange karavaanreizen, soms door één enkelen blanke, vergezeld +van talrijke dragers ondernomen, gedurende welke het niet eenmaal +voorkwam, dat het gedrag der zwarten tot eenige ontevredenheid +aanleiding gaf. Een weinig tact doet hier wonderen, waarover zij, +die zoo spoedig de hand tot slaan opheffen, verbaasd zouden staan. + +Gelukkig ook dat de overheid, zoowel in den onafhankelijken Congo-staat +als in Fransch Congo, den inboorlingen het vertrouwen gegeven heeft, +dat klachten over lichamelijke kastijding met gerustheid voor het +gerecht gebracht kunnen worden; de vrees voor straf houdt velen +tenminste nu van hunne ruwe manier van optreden terug. Aan den +Beneden-Congo, in de omgeving van Boma en Leopoldville en in het +Fransche gebied te Brazzaville en omstreken behoort de chicot tamelijk +wel tot het verleden. Ten zeerste te hopen is het, dat de regeering +ook in de hooger gelegen streken spoedig op afdoende wijze tegen dit +ergerlijke misbruik zal kunnen optreden. + + + + + +Per stoomboot of per kano, het typische inlandsche vervoermiddel te +water, verlaten we te Kinshassa het gebied van den Congo-Staat om, +na den wijden Stanley-Pool overgestoken te zijn, te Brazzaville de +Fransche Colonie te betreden. + +Wie voor eenige jaren Brazzaville bezocht, zou door den aanblik der +hier en daar verspreid liggende onaanzienlijke gebouwen zeker niet op +de gedachte gekomen zijn, dat hij zich bevond in de tweede hoofdplaats +der groote Fransche kolonie aan den Congo. + +Vooral na een bezoek aan den Congo-Vrijstaat, waar overal de Staat +zoo in alle opzichten op den voorgrond treedt, moest het den bezoeker +van Brazzaville opvallen, hoe èn het gouvernement èn de handel zich +hier met een veel bescheidener plaats vergenoegden, dan dit aan den +overkant der rivier het geval was. + +Zeker moet bij deze beoordeeling niet uit het oog verloren worden, dat +Brazzaville, wat betreft de verbinding met de kust en het verkrijgen +van de hulpmiddelen voor den bouw van huizen etc. en voor het onderhoud +der blanken benoodigd, in ongunstiger omstandigheden verkeerde, dan +het reeds beschouwde gedeelte van den Vrijstaat. In den tijd toen de +spoorweg tusschen Matadi en Kinshassa nog niet bestond, was Loango, +een plaatsje aan de kust van den Oceaan gelegen, de stapelplaats, +waar de meeste goederen, uit Europa aangevoerd, werden opgeslagen +en van waaruit ze per karavaan, langs een langen en moeilijken weg, +naar Brazzaville vervoerd moesten worden. Wèl waren groote en vele +bezwaren aan dit transport verbonden. De reis het binnenland in, nam +20 à 30 dagen in beslag en vooral in den regentijd (van November tot +einde Mei ongeveer) waren de moeilijkheden niet licht te achten. Zware +regens en niet minder de tornado's, de van hevige stormen en geweldige +slagregens vergezeld gaande onweersbuien, van welker hevigheid men +zich in gematigder luchtstreken moeilijk een voorstelling maken kan, +belemmerden zeer het geregeld verkeer. De vochtigheid van den bodem, +waarop men dikwijls overnachten moest, was bovendien zeer nadeelig +voor den gezondheidstoestand der dragers. De eindelooze vlakten zijn +in dien tijd des jaars bedekt met welig opschietend gras, dat 3-5 +M. hoog wordt; dit harde, scherpe gras, neergeslagen door den wind +en den regen, bedekt het smalle voetpad, waarover de dragers achter +elkander voortgaan, met een verward kluwen, dat niettemin altijd nog +enkele meters hoog is. Men gaat er niet alleen tusschen- maar ook +onderdoor; het beneemt aan alle zijden, ook naar boven, het uitzicht; +met moeite vindt men hierin zijn weg, en als de zon er op schijnt +is de drukkende hitte er bijna ondraaglijk. Op vele plaatsen treft +men deze grasvlakten aan. Ook het trekken door de bosschen, waaronder +vooral het Mayumba-bosch berucht is, was in dat gedeelte van het jaar +eene lastige onderneming. Over berghellingen en door diepe valleien +strekt dit bosch zich uit. De hellingen zijn dikwijls zóó steil, dat +men er met behulp van lianen, wortels en stronken tegen opklimt of er +langs afdaalt; in de diepten is de bodem doorweekt en op vele plaatsen +herschapen in een moeras. Het doorwaden der menigvuldige stroompjes, op +enkele gedeelten is 10 per dag geen zeldzaamheid, is altijd tijdroovend +en lastig, soms gevaarlijk; in den regentijd in dubbele mate. + +Zoo voorttrekkende, brachten de negers de 30-35 K.G. zware +lasten naar hunne bestemming. Landwaarts ingaande bestonden deze +natuurlijk uit alle soorten van handelsgoederen, levensmiddelen en +factorij-benoodigdheden; teruggaande bracht de karavaan ivoor en +gom-elastiek naar de kust over. Wel was er een kortere weg, n.l. per +boot naar Matadi en vandaar over Manyanga langs eene karavaan-route +van ± 15 dagen naar Brazzaville, doch door de dikwijls voorkomende +twisten tusschen de stammen onderling, vooral in die streken, was +deze weg meestal gesloten. + +Dat de ontwikkeling van Brazzaville in dien tijd geen hooge vlucht +nam, en er integendeel van ontwikkeling nog bijna geen sprake was, +kan veilig voor een deel aan de lastige verbinding met de kust +toegeschreven worden. Doch slechts voor een deel; een der groote +oorzaken was zeker de weinige energie en vooral ook het gebrek aan +tact van de regeering. + +In den tijd toch toen het gouvernement te Brazzaville slechts een paar +armelijke gebouwen had, waarin de enkele ambtenaren nagenoeg zonder +meubelen of ander comfort gehuisvest waren, stonden te Leopoldville, +waar men toch bijna even groote verkeersmoeilijkheden te overwinnen +had, reeds flinke huizen voor de talrijke geëmployeerden van den +Staat; had deze er een werf, waarop hij zijne stoombooten bouwde; +een inrichting waar verscheidene blanken aan de machinerieën, hiervoor +benoodigd, bezig waren e.d. + +De karavaan-dienst van af de kust was in den Congo-Vrijstaat ook veel +beter geregeld dan in het Fransche gebied. Bijna overal had hier +de regeering, toen geen spoorweg nog het verkeer vergemakkelijkte, +wegen aangelegd, die behoorlijk van plantengroei gezuiverd en goed +onderhouden werden. Over de meeste stroompjes waren bruggen geslagen en +over de geheele lengte vond men, op elke 4 of 5 uren afstand, huizen, +die tot pleisterplaats voor doortrekkende reizigers dienden. In +nagenoeg al deze posten hield een neger in staatsdienst verblijf +om te zorgen voor water, hout om vuren aan te leggen, en dergelijke +benoodigdheden. De Staat zag verder nauwkeurig toe op de capita's, +d.z. geleiders der karavanen, die aansprakelijk waren voor het aantal +dragers waartoe zij zich verbonden hadden en voor de goede overkomst +van het transport. + +Waar de regeering van de Fransche kolonie zelfs niet bij machte +scheen, in den onmiddellijken omtrek van Brazzaville de wegen ook +maar eenigszins te doen onderhouden, ligt het voor de hand, dat van +toezicht op den langen karavaanweg naar de kust, aan deze zijde der +rivier bijna in 't geheel geen sprake was. + +De weg bestond eenvoudig uit het smalle negerpad, dat de dorpen +onderling verbond; van bruggen etc. was geen spoor te ontdekken. Ook +het toezicht op de karavanen zelf en de contrôle over de goede +aankomst liet veel te wenschen over. Wel had ook hier iedere capita +een vergunning van het gouvernement noodig en was hij verplicht deze +bij vertrek en aankomst op de Fransche posten te vertoonen, waardoor +er ook op het aantal dragers eenig toezicht uitgeoefend werd, doch +de gelden, die de regeering hierdoor van de handelshuizen, welke +deze vergunningen moesten koopen, ontving, werden niet besteed voor +verbetering van en toezicht op den weg, die de eenige verbinding met +de kust vormde. Het ontbrak niet aan voorschriften en besluiten, doch +de Franschen misten gewoonlijk de middelen en dikwijls den ernstigen +wil, deze te doen nakomen. Meermalen kwam het b.v. voor, dat sommige +lasten, waaronder dan dikwijls onderdeelen van booten en machinerieën, +die met ongeduld verwacht werden, niet aankwamen. Bij onderzoek bleek +dan meestal dat dergelijke stukken eenvoudig langs den weg weggeworpen +waren en de dragers zich naar hunne dorpen begeven hadden, vooral als +deze zich eenigszins in de nabijheid der route bevonden. Dikwijls ook +vond men balen manufacturen, kisten kralen e.d., die reeds jarenlang +vermist waren, toevallig in verschillende dorpen terug en, wat wel +eigenaardig is, gewoonlijk waren ze ongeschonden bewaard en ontbrak +er niets aan den inhoud. + +Vooral de ontwikkeling van den handel in het Fransche gebied kon en +kan op verre na niet op één lijn gesteld worden met wat de Staat in +dit opzicht bereikte. 't Is waar, er is heel wat aan te merken op +de manier van handeldrijven in den Vrijstaat èn door de particuliere +maatschappijen èn door de regeering zelf, en 't ware zeker te wenschen, +dat vooral de gom-elastiek-productie zich wat minder ontwikkeld had +en de belangen der negers wat meer in 't oog gehouden waren; doch +hoewel de Franschen zich niet onbetuigd lieten om de wonde plekken +hierin te helpen aanwijzen, er is in dit opzicht, waar het Fransch +Congo geldt, niet alleen veel maar zelfs weinig minder te zeggen dan +waar het betreft den Congo-Vrijstaat. + +Eén inrichting te Brazzaville echter--en dit is een bewijs te meer dat +de langzame ontwikkeling van de Fransche kolonie niet alleen aan de +boven omschreven moeilijkheden geweten kan worden--kon de vergelijking +met de beste Europeesche nederzettingen in den Congo-Vrijstaat +doorstaan niet alleen, maar zocht er tevergeefs haars gelijke,--de +factorij n.l. die hier gebouwd werd door de Nieuwe Afrikaansche +Handels-Vennootschap. Deze groote Hollandsche Vennootschap, die haren +handel op den Congo dreef reeds vóór de vestiging van den Vrijstaat +of de Fransche kolonie, stichtte al jaren geleden hare factorijen +langs de rivier; eerst langs het benedengedeelte, doch al spoedig na +de reis van Stanley, al dieper en dieper het land ingaande tot aan +den Stanley-Pool. Van uit Kinshassa ondernamen de Hollanders reeds +hunne tochten naar het binnenland, tot aan Stanley-Falls zelfs, in +de allereerste jaren der vestiging van den Vrijstaat, toen er van +Franschen invloed aan de overzijde nog nagenoeg niets te bespeuren +viel. + +In den invloed, dien dit groote handelshuis in den Boven-Congo, +vooral door de zeldzame energie van zijn begaafden vertegenwoordiger +ter plaatse, steeds meer ontwikkelde, zag de Staat een gevaarlijken +factor bij de vestiging van zijn gezag, zoodat na een eindelooze reeks +van moeilijkheden de Vennootschap haren hoofdzetel voor het binnenland +verplaatste naar de overzijde van den Stanley-Pool, naar Brazzaville. + +De factorij van het "Maison hollandaise", zooals het huis bij de +blanken, of van "m'fumu n'tangu" (m'fumu = heer, prins, n'tangu = +zon, m'tumu n'tangu = prins als de zon, zonneprins, zooals het wijd +en zijd van Stanley-Falls tot aan de kust bij de negers bekend is), +werd al spoedig een modelinrichting in deze streken. Zoowel wat de +uitgestrektheid als wat den aanleg van het terrein en de inrichting +der magazijnen en woonhuizen betreft, liet deze factorij alles, +wat Brazzaville verder te aanschouwen gaf, in de schaduw. Toen +de verbinding van de enkele Fransche handelsinrichtingen met de +"Post"--het terrein waar het gouvernement zich gevestigd had--niets +was dan een smal pad, dat zelfs nog niet altijd van gras gezuiverd +werd, had men op deze factorij wegen aangelegd, honderden M. lang +en verscheidene M. breed, aan weerszijden beplant met palmboomen, +die men uit den omtrek bijeengebracht had. Men vond er o.a. een +keurig aangelegde laan van mango's, bijna 1 K.M. lang, die, met de +velerlei vruchtboomen en de bamboe- en koffieaanplantingen, van de +factorij bijna een park vormden en de bewondering wekten van allen, +die Brazzaville bezochten. Geen der hier verblijvende blanken, 't zij +vertegenwoordigers der Fransche handelshuizen, 't zij ambtenaren van +het gouvernement, verzuimde dan ook het Hollandsche Huis te bezoeken, +en allen maakten gaarne gebruik van de gulle gastvrijheid die er hun +steeds geboden werd. Terwijl zelfs de hoogste ambtenaren der regeering +zich vergenoegen moesten met een woning van grauwe klei gebouwd +en met riet gedekt, waarin de noodigste meubels zelfs ontbraken, +waren de Hollanders gehuisvest in goed ingerichte huizen, tamelijk +wel gemeubeld, voorzien van houten, witgekalkte daken en tegen de +zonnestralen, ook ter zijde, door veranda's beschut. De factorij +had verder een veestapel; men vond er bloemperken, groentetuinen, +manioc-aanplantingen voor de negers, die er verblijf hielden en +een "oranje-park", dat sinaasappelen, manderijnen en citroenen +leverde. Ondanks de groote bedrijvigheid waarvan men er altijd getuige +kon zijn, was de factorij steeds, in tegenstelling met de meeste +Fransche nederzettingen, een voorbeeld van de grootste netheid en orde. + +Ook de aanwezigheid der hutten van de honderden zwarten, die er +altijd in dienst waren, liet in dit opzicht niets te wenschen. Op +verschillende punten der factorij woonden deze zwarte werklieden, +eenigszins van de hoofdwegen af, in afzonderlijke dorpen als 't ware, +bijeen. Men vond daar de tamelijk goed gebouwde hutten der Sierra +Leona's en Accra's, inboorlingen uit de Engelsche bezittingen aan de +kust, die zich hier verhuurden als timmerlieden en metselaars. Ze +zijn, over 't algemeen, vooral eerstgenoemden, flinke werklui; +spreken goed Engelsch, kunnen meerendeels lezen en schrijven, +ontvangen zelfs de in hun vaderland verschijnende couranten per +post en zijn bijna zonder uitzondering trotsch op het feit, dat zij +bewoners zijn van een Engelsche kolonie en deel uitmaken van het, in +hunne schatting, nagenoeg alles omvattende Engelsche rijk. Ook van de +kust afkomstig zijn de Whyboys, die reeds in hunne armelijke hutten +hunne mindere ontwikkeling toonen. Onder gezag van een headman komen +zij, in gezelschappen van 30-60, uit Liberia. Zij zijn zeer gehecht +aan hun vaderland en hun blijdschap kent geen grenzen, wanneer zij, +na volbrachten diensttijd zich weer naar hun geboorteplaats mogen +inschepen. Zij spreken wat gebroken Engelsch en worden in dienst +genomen voor allerlei werk aan bootenbouw en in magazijnen, waarvoor +zij door hunne groote lichaamskracht, gewoonlijk bijzonder geschikt +zijn. + +Van een geheel ander type zijn de Loango's en Cabinda's, bewoners van +de Portugeesche bezittingen aan de kust. De meesten hunner spreken +Portugeesch doch hebben van den omgang met blanken meestal niet veel +goeds overgenomen. Zij zijn gelukkig, als zij dezen in zijne kleeding +kunnen nadoen; loopen, zoodra zij als koks, waschlui of tafeljongens +iets verdiend hebben, met hoed en wandelstok, maar zijn dikwijls bekend +om hun drankzucht, hun weinige eerlijkheid en hun onbetrouwbaarheid. + +Ook uit den omtrek trekt de factorij hare werklieden. Begeerig +naar de eenige meters goedkoope katoenen stof, die er maandelijks +te verdienen vallen, komen de jongens uit de omliggende Balali- en +Bacongo-dorpen dikwijls dagreizen ver loopen om hunne diensten aan +te bieden. Na 12 maanden (zij tellen de manen) werk, dat gewoonlijk +bestaat in terreinonderhoud, vee hoeden, op eenden en kippen passen, +waterdragen etc., keeren zij dan, rijk met hunnen voorraad n'toie +naar hunne dorpen terug, om zich meestal na verloop van eenigen tijd +opnieuw te komen aanbieden, totdat zij genoeg verdiend hebben om +zich in het dorp, als bezitters van een hut, eenige geiten en kippen, +naar hun genoegen te kunnen nederzetten. + +Bovendien trof men, buiten deze geregelde bevolking der factorij nog +een aantal negers aan, van allerlei stammen diep uit de binnenlanden +afkomstig, die als houthakkers dienst deden op de booten en hier +tijdelijk hunne hutten opsloegen. En voor al deze handen was er altijd +werk; nooit stond het bedrijvige leven stil en dikwijls zelfs kwam +men arbeidskrachten te kort. + +Evenzeer als de regeering had ook dit handelshuis natuurlijk te kampen +met de moeilijkheden van het transport. Niettemin dreef men reeds een +geregelden handel met de hooger gelegen streken; voortdurend brachten +dragers goederen van de kust aan; niet alleen handelsgoederen en +levensmiddelen, maar geheele stoombooten. Deze laatste werden in dien +tijd, zooveel mogelijk in lasten van 30 K.G. uit elkander genomen, +per karavaan aangebracht, waarna ze dan aan den oever der rivier in +elkander werden gezet. + +Overal in den omtrek was "m'fumu n'tangu" bij de inboorlingen bekend, +en zonder twijfel zagen de meeste negerstammen in dit handelshuis +machtiger lichaam dan in de administratie der kolonie. + +Tot het aanzien, dat het Hollandsche Huis in deze uitgestrekte +landstreken genoot, droeg niet weinig bij--'t dient ter eere van +zijn chefs en employés gezegd--dat hier steeds streng gewaakt werd +tegen machtsmisbruik. Men had natuurlijk geen soldaten of gewapende +lieden in zijn dienst om de negers tot levering van de verschillende +voortbrengselen te dwingen; men beproefde ook geen dwang, doch zocht +slechts overal den vrijen ruilhandel te ontwikkelen, en--het huis +bevond er zich goed bij. + +Van zeer groot belang was begrijpelijkerwijs het bestaan van dit +machtige handelshuis voor de Franschen bij de vestiging van hun gezag +aan den Boven-Congo. Ontelbare malen stond het de regeering bij met +zijne--voor dien tijd en die streken--rijke hulpmiddelen. Dikwijls +voorzagen zijn magazijnen de Fransche posten aan de kust, bij Manyanga, +of te Brazzaville, van de noodige handelsgoederen of levensbehoeften, +en verscheidene malen bood het te Brazzaville zijn booten aan de +regeering aan voor het vervoer naar boven van expedities en goederen; +aanbiedingen, die steeds gaarne en dankbaar aanvaard werden. Meerdere +beroemd geworden Fransche missies vertrokken zoo op Hollandsche +stoombooten, met behulp van Hollandsch personeel naar de plaatsen +hunner bestemming. + +Meer en meer echter, naarmate de invloed der Franschen in den Congo +grooter werd, naarmate de regeering meer ambtenaren en grooter +hulpmiddelen kreeg, begon men met leede oogen de groote ontwikkeling +van den Hollandschen handel gade te slaan; het duurde niet lang of +de Vennootschap ondervond hiervan de gevolgen. Het "La France et ses +Colonies pour les Français", zoo dikwijls door regeeringspersonen en +handelaars geuit, vond misschien nergens zoo sterk zijn toepassing +als hier. Hoewel men het huis zijn reeds verkregen factorijen niet +ontnemen kon, maakte men het den handel op een andere wijze ongeveer +onmogelijk. Zonder rekening te houden met reeds verkregen rechten, +werden uitgestrekte gedeelten der kolonie in concessie uitgegeven +aan uitsluitend Fransche maatschappijen, die enkele jaren geleden, +tengevolge van kunstmatig opgewekte belangstelling en overdreven +voorstellingen, in grooten getale werden opgericht. + +Binnen korten tijd was het recht van handeldrijven met de inboorlingen +in bijna het gansche Fransche gebied tot de maatschappijen, die +eigenaars werden dezer concessies, beperkt, waardoor nagenoeg de +geheele kolonie voor den vrijen handel gesloten was. Vertoogen mochten +niet baten. Men beriep zich op de tractaten waarbij de vestiging van +Europeesche natiën in de Congo-streken geregeld werd--doch zonder +resultaat. + +'t Gevolg was, dat voor de Hollandsche vennootschap het bezit harer met +moeite verworven factorijen langs de bovenrivieren bijkans waardeloos +werd; van handeldrijven toch was geen sprake meer, nu ongeveer al deze +factorijen lagen in de concessie van de een of andere in Frankrijk +opgerichte maatschappij. + +Wel heeft men het Hollandsche element niet kunnen verdrijven en hield +het Huis zich, ondanks alle moeilijkheden en tegenwerking, staande +door transportdiensten en 't zoeken van nieuwe handelsverbindingen, +doch de vrije ontwikkeling van zijnen handel werd voor goed gefnuikt. + +Het resultaat dezer verdeeling in concessies is evenwel nòch voor +de regeering, nòch voor den handel gunstig geweest. En geen wonder +ook. Door de onbekendheid met de toestanden aan den Congo, onderschatte +men al te zeer de moeilijkheden die te overwinnen waren; men stelde +zich gouden bergen voor van de opbrengst der uitgestrekte concessies, +waar men het recht van alleenhandel hebben zou en dus over de geheele +gom-elastiek-productie te beschikken had. De teleurstelling bleef +dan ook niet uit. De nieuw opgerichte maatschappijen ondervonden al +spoedig dat oude toestanden, vooral in een land als Midden-Afrika, +maar niet met éen slag te wijzigen zijn. De vestiging in Brazzaville +zonder eerst vasten voet aan de kust te hebben, bracht onvoorziene +hindernissen en ongedachte kosten mede. Bovendien, de reis van deze +plaats naar de meeste der concessies was op zichzelf reeds bezwaarlijk +genoeg; hoeveel te moeilijker en kostbaarder werd het niet, alle +benoodigdheden en handelsartikelen naar die verafgelegen streken op +te voeren! En dan de handel zelf. Het verkennen der uitgestrekte +terreinen, waarvan zelfs geen kaarten bestonden; het uitzoeken +der goede punten voor factorijen-bouw; het bekend worden met de +eigenaardigheden der bevolking, die dikwijls nog nooit in aanraking +geweest was met Europeanen; het juist beoordeelen der artikelen, +waaraan door de negers waarde gehecht zou worden, en waarvoor ze hunne +producten, zoo deze tenminste in de concessie gevonden werden, wat ook +nog niet altijd het geval was, zouden willen inruilen,--het waren even +zoovele moeilijkheden, waarop nagenoeg in 't geheel niet gerekend was. + +Vreemd is het dan ook niet, dat de plotseling opgewekte belangstelling +voor den Congo-handel in Frankrijk spoedig aanmerkelijk bekoelde. Tal +van maatschappijen bereikten nooit eenig resultaat; vele brachten +het niet verder dan het opzoeken hunner concessies, doch konden tot +den eigenlijken handel maar nooit goed geraken. Andere leidden een +kwijnend bestaan en zagen de opbrengst van de met moeite verworven +voortbrengselen uit hun gebied, verzwolgen door de verbazend +hooge kosten, die de vestiging in deze streken medebrengt; zelfs +waren er maatschappijen, die nooit vasten voet kregen in hunne +concessie. Enkelen slechts is het gelukt, den handel in hun gebied +tot ontwikkeling te brengen. + +Het gevolg der geringe ontwikkeling van den handel gevoelde de +regeering der kolonie in een voortdurend gebrek aan de noodige +geldmiddelen om haar gezag ook maar eenigszins voldoende te +kunnen vestigen. Eerst in den laatsten tijd, nu Brazzaville tot +zetel der regeering gemaakt is, heeft het gouvernement hier eenige +behoorlijke gebouwen; tot voor kort was deze voornaamste vestiging +der Franschen aan den Boven-Congo nog niet te vergelijken met vele +der posten, die de État Indépendant langs de bijrivieren diep in +het binnenland opgericht had. Nog zijn er geheele streken, waar +geen regeeringsambtenaar te vinden is; zelfs heeft men toegelaten, +dat sommige concessies jarenlang in exploitatie gebracht waren, +zonder dat er ook maar eenige regeeringspost bestond in geheel de +wijde uitgestrektheid. En zelfs waar men de posten vond, hadden ze +zeer dikwijls gebrek aan het noodigste personeel. Van toezicht op +de handelingen van hen, wier belang toch medebracht zooveel en zoo +goedkoop mogelijk producten te verzamelen, was in sommige streken dan +ook geen sprake; van bescherming der inboorlingen tegen willekeurige +handelingen, in vele gevallen evenmin. + +Het gelukkige voorschrift, waarbij in den Franschen Congo met alle +lichamelijke straffen gebroken werd, heeft helaas niet kunnen beletten, +dat ook hier vele ergerlijke daden van machtsmisbruik voorgekomen zijn, +waaraan in enkele gevallen zelfs regeeringsambtenaren schuldig waren. + +Zeer gezien is ook in de Fransche kolonie de regeering bij de +inboorlingen niet; ook hier is een der hoofdoorzaken het innen van +belasting in gom-elastiek. Tengevolge der veelvuldige botsingen +hierdoor ontstaan, de dorpen die er voor vernield en de hoofden, die +er voor gestraft werden, zijn de oevers der Sangha b.v. langzamerhand +ontvolkt en trokken de eertijds in deze uitgestrekte streken wonende +stammen al dieper en dieper het land in. In de weinig toegankelijke +gebieden vooralsnog tamelijk veilig, leven zij hier voort in +voortdurende oneenigheid met het gouvernement; veel inspanning en tijd +zal het ongetwijfeld nog kosten, deze en vele andere stammen, die +liefst zoo weinig mogelijk met de regeering te doen willen hebben, +met den Europeeschen invloed te verzoenen en in de uitgestrekte +kolonie een goed geordend bestuur te vestigen, dat aan machtsmisbruik, +onderdrukking en verkeerde en wreede gewoonten bij de inlanders zelf, +voorgoed een einde maakt. + +Een struikelblok voor de regeeringen en ook voor de particuliere +ondernemingen in het geheele Congo-gebied is het feit, dat geen blanke +zich hier thuis gevoelt en de hieruit voortvloeiende voortdurende +wisseling van dezen. + +Zoowel zij, die er jarenlang vertoefden als de velen die eerst +sedert korteren tijd de beschaafde wereld vaarwel zegden om het +eigenaardige, primitieve Congo-leven met zijne vele ontberingen en +vermoeienissen voor een tijd mede te maken, zij allen houden het oog +gericht, ook onder de toewijding waarmede hier zoowel als elders de +taak dikwijls opgevat wordt, op het tijdstip, waarop zij zich zullen +inschepen aan boord van het stoomschip, dat hen terugvoeren zal naar +de achtergelaten betrekkingen en naar de samenleving, waarvan zij +zoolang waren uitgesloten. + +En hiervoor bestaat reden. In geen land misschien, op geen hoekje +wellicht van den aardbodem gevoelt men zich zoo van de maatschappij +uitgesloten als in deze streken. Ongetwijfeld zijn er maar weinige +door blanken bewoonde oorden, waar Europeesche invloeden een zoo +weinig beteekenende factor zijn als hier. + +Hoewel vooral in den Vrijstaat de toestanden reeds zeer veel +verschillen met die van een 20-tal jaren geleden, hoewel de +spoorweg een groote verbetering bracht in het verkeer met de kust, +en brieven zelfs de meest verwijderde streken bereiken, missen de +bewoners van alle eenigszins van de kust verwijderde plaatsen bijna +allen comfort--de eenvoudigste dingen, waaraan men in Europa zóó +gewend is dat men er hun bezit ternauwernood opmerkt, doch welker +gemis men in Afrika zoo sterk gevoelt. Lectuur, een onderhoudend +gesprek, een eenigszins gezellig verblijf en zoovele andere zaken, +vroeger nauwelijks geteld, maar waaraan men, ter ontspanning na de +afmattende warme dagen op reis of op de factorijen doorgebracht, hier +juist dubbel behoefte gevoelt, ze worden hier gewoonlijk slechts ten +deele, dikwijls totaal niet aangetroffen. Wanneer tegen den avond na +de verzengende hitte van den dag alles wat verademt en de aangename +koelte naar buiten lokt, maakt de zoo spoedig intredende duisternis en +bijna overal 't gebrek aan goede wegen zelfs een wandeling onmogelijk. + +Verfrisschende dranken blijven overal in 't binnenland buiten +het bereik der factorij-bewoners, en zelfs te Leopoldville en te +Brazzaville kan men er zich door de verbazend hooge prijzen--spuitwater +en bier b.v. kosten zooveel als de beste wijnen in Europa--bijna +niet van voorzien. Brood en aardappelen, de meest gewone en daardoor +moeilijkst te ontberen spijzen--alle blanken, die niet in de nabijheid +der kust wonen, moeten ze zich ontzeggen; het brood toch, dat op de +factorijen gebakken wordt, verdient meestal nauwelijks dien naam en +aardappelen kunnen moeilijk hooger dan tot Leopoldville en Brazzaville +opgevoerd worden. + +Mag men zich in Europa al eens af vragen: "Vanwaar toch die langzame +ontwikkeling, die bestendiging van oorspronkelijke toestanden in +een land dat toch reeds meer dan 25 jaren door blanken bezocht en +bewoond wordt",--men behoeft niet lang aan den Congo te vertoeven om +het antwoord op deze vragen te vinden. De groote hinderpaal n.l., +die een goede ontwikkeling van Midden-Afrika in alle opzichten in +den weg staat, is het ongezonde klimaat dezer streken. De koortsen, +opgewekt door de uitwasemingen der vele moerassen of overgebracht +door de muskieten, de stoornissen in de spijsverteringsorganen en de +aandoeningen van lever en milt, waaraan de blanke hier blootstaat, +zijn de hoofdoorzaken, die den Congo, en niet ten onrechte, om zijn +klimaat berucht maken. Hoewel er ook in dit opzicht veel overdreven +wordt, blijft het een uitgemaakte zaak, dat de vele ziektegevallen +dikwijls met doodelijken afloop, die onder de blanke bevolking +voorkomen, kolonisatie, of ook maar een eenigszins geregelde, meer +duurzame vestiging beletten. Het ongunstige klimaat, veel meer dan +de groote hitte--hoewel deze ook niet voorbij te zien is, waar reeds +te 7 uur in den morgen, een uur na zonsopgang dus, de thermometer +80° aanwijst--maakt, dat de blanke het land, al heeft dit ook zeker +zijn bekoring, blijft beschouwen als een tijdelijke verblijfplaats, +die hij, zoodra de omstandigheden hem dit veroorloven, gaarne tegen +de vroeger bewoonde oorden verwisselt. + +Wanneer men, op de terugreis, per spoor Matadi nadert, kan men er +getuige van zijn, hoe ieder met vreugde naar de te dezer plaatse +gereedliggende stoomboot heenblikt, zoodra zij zich bij een der +laatste bochten van den weg, eensklaps aan het oog vertoont. + +Terugreizende na een verblijf van eenige jaren in het binnenland, +kregen ook wij op dit gezicht het gevoel van rust, dat iemand +ondervindt die, na een lange poos van ingespannen, afmattend werken, +zijn doel bereikt en het werk achter den rug weet. Toen we het stevige +houten dek der groote boot betraden en de ontelbare dingen terugzagen, +waarmede we vroeger zoo vertrouwd waren, doch waaraan we in Afrika +ontwenden, gevoelden we ons terug in de maatschappij en deelden we +onwillekeurig in de algemeene opgewektheid, waarmede de tehuisreis +door alle passagiers ondernomen wordt. + + + + + + +End of Project Gutenberg's Langs den Congo tot Brazzaville, by A. Kloos + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK 14121 *** |