diff options
Diffstat (limited to '14112-8.txt')
| -rw-r--r-- | 14112-8.txt | 1943 |
1 files changed, 1943 insertions, 0 deletions
diff --git a/14112-8.txt b/14112-8.txt new file mode 100644 index 0000000..520052d --- /dev/null +++ b/14112-8.txt @@ -0,0 +1,1943 @@ +The Project Gutenberg EBook of Venetië, by Anonymous + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Venetië + +Author: Anonymous + +Release Date: November 22, 2004 [EBook #14112] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VENETIË *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + + + + + + + + +Venetië. + + + Waar is paer van vernuft en van kraften zoo kloek, + Als de Leeuw met het swaert, en de Leeuw met het boek? + + +Aldus Hooft, in een puntig, geestig rijm zijne hulde brengende aan de +beide saamverbonden republieken: de oude aristokratische republiek van +Venetië, wier heugenis een meer dan duizendjarig verleden omvatte, +en de jonge burgerlijke republiek der Vereenigde Nederlanden, eerst +sedert pas in de rij der europeesche mogendheden opgetreden, en met +eene wel korte maar schitterende toekomst voor zich. Eenheid van belang +bracht ze een oogenblik samen, de Leeuw van Sint-Marcus met het boek, +de Leeuw der Unie met het het zwaard; en schoon beider samenwerking +noch van uitnemend gewicht, noch van bijzonder langen duur was, toch +hebben zij een poos nevens elkander gestaan, toch is er tusschen die +beiden, van zoo ongelijken stam en aard, eene betrekking geweest, die +ook voor ons aan den naam van Venetië nog eene bijzondere beteekenis +geeft. Wel was, toen Hooft der beide republieken zijn fijn compliment +maakte, de kloeke kracht van den Leeuw met het boek aanmerkelijk +gebroken, en was de tijd niet meer verre, waarop hij zijn langen +doodslaap zou gaan slapen: maar toch, in die dagen speelde nog om +het hoofd der venetiaansche republiek de naglans van een grootsch, +een schitterend verleden; en de roem van weergaloos vernuft mocht haar +ook toen nog niet worden betwist. Het verbond tusschen Nederland en +Venetië werd in 1620 gesloten: de oudste der twee zusterrepublieken, +rijk aan roem, aan schatten, aan eere, neigde langzaam, maar zeker +ten val; de jongste, vol moed, geestdrift, ondernemingszucht, greep +met stoute hand naar de kroon van eerste zeemogendheid, der oudste +ontvallen, en omklemde die werkelijk voor een poos;--toen, ruim +anderhalve eeuw later, gingen beiden, sinds lang weer gescheiden, +onder in denzelfden storm, door de hand van denzelfden vijand. + +Venetië! welke gedachten, droomen, herinneringen, wekt die enkele naam +niet in ons op! Die naam smelt voor ons saam met schoonheid en gratie, +glans en pracht, met al wat fraai en liefelijk is en welluidt. Hij doet +ons denken aan weemoedig snarenspel en wegsleepend gezang, aan gondels +en maskers, aan zachten maneschijn en heerlijk golfgewiegel, aan +Madonnabeelden en gothische vensterbogen, aan heerlijke schilderijen, +tintelend van koloriet en kunstig snij- en beitelwerk, aan zwarte +sluiers en nog zwarter oogen, aan de paarden van St. Marcus en +aan den Bucentaurus, aan bravo's en sbirren, aan looden daken en +inquisitiedolken, aan jaloersche Othello's, aan sluwe Yago's, en +aan Desdemona's, niet altijd even rein en argeloos als Shakespeare's +beklagenswaardige heldin. + +Bij allen die Venetië bezochten, liet de aanschouwing der wondervolle +stad, eenmaal zoo beroemd als de koninginne en bruid der Adriatische +zee, een onuitwischbaren indruk achter. En niet vreemd voorwaar! Is +het toch geen betooverend en verbazingwekkend schouwspel, die groote +stad, met hare torens en koepeldaken, reusachtiger dan menige op berg +en rots gebouwde veste ze bezit, die stad met hare duizenden marmeren +en arduinen paleizen, als op het water te zien drijven! + +Niet alleen toch dat Venetië rondom in het water ligt, zoodat het +slechts met een brug van 222 bogen of van een half uur gaans--een +brug waarvan de bouw, naar men wil, bijna drie millioen gulden +kostte--met den vasten wal verbonden kon worden; niet alleen dat +het door een kanaal, van dertig tot vier-en-vijftig ellen breed, +geheel doorsneden wordt, zoo als de Theems Londen doorkronkelt; maar +ook al zijne straten zijn kanalen (150 in getal), die de zeventig of +tachtig eilandjes bespoelen, welke, door ruim driehonderd meestal +marmeren bruggen aan elkander verbonden, de Lagunenstad vormen. De +bijkans twee duizend straten immers, welke achter de met het front +naar de kanalen gerichte paleizen en huizen loopen, zijn, op één na, +slechts smalle stegen, over sommigen waarvan men zelfs heen heeft +gebouwd. Te Venetië ziet men dan ook niets van 't geen _wij_ vooral +stadsgewoel noemen: geen paarden en koetsen; geen wagens en karren; +daarvoor treedt hier de bevallige gondel met zijn snaakschen en +soms geestigen roeier in de plaats; terwijl de koetspoort door de +waterpoort, de stoep door den watertrap vervangen wordt. + +Voor schetsen en beelden uit Venetië behoeven wij geene aandacht en +belangstelling te vragen. Slechts spanne men de verwachting niet te +hoog: eene eenigszins volledige beschrijving van _Venezia la bella_ +geven wij niet, slechts schetsen en beelden. + +Eerst zullen wij eenige algemeene bijzonderheden omtrent Venetië +en zijne bewoners vermelden; vervolgens een overzicht geven van de +lotgevallen der voormalige roemruchte republiek en van Venetië's +tegenwoordigen toestand; om daarna, op een gondeltochtje langs het +_Canalazzo_, bij eenige voorname paleizen en grootsche gebouwen der +Lagunenstad een oogenblik te vertoeven. + + + +I. + +Ligging.--Bevolking.--Luchtgestel en gezondheidstoestand.--Handel en +fabriekwezen.--Voorkomen, kleeding en karakter van den Venetiaan. + + +Venetië ligt, aan het noordelijke uiteinde eener naar die stad +genoemde golf, in eene _lagune_: eene soort van binnenmeer, dat van +de Adriatische zee gescheiden is door strooken laag land, _lidi_ +geheeten. Om deze _lidi_ tegen den golfslag te beveiligen, heeft +men onder anderen een reusachtigen dam (_murazzi_) gebouwd, die eene +lengte van 11,350 voet heeft en, evenals al de bouwwerken te Venetië, +op eiken paalwerk rust; dat zeventig voet breed is, terwijl de wal, die +daarop omhoog rijst, negen voet boven middelbaren waterstand uitsteekt. + +De stad, die ruim twee uren in omvang heeft, telde in 1857 eene +bevolking van 118,172 zielen, die echter sedert, ten gevolge van +een sterk uitwijken der ingezetenen, waarschijnlijk eene niet +onbelangrijke vermindering heeft ondergaan; eene bevolking, onder +welke zich nauwelijks 140 Protestanten en 7000 Joden bevinden, en die +overigens schier uitsluitend roomsch-katholiek is. Daarentegen waren +onder dit cijfer begrepen 12,250 Duitschers, vermoedelijk voor een +groot deel manschappen der bezetting en beambten. In den bloeitijd der +republiek beliep de bevolking der hoofdstad ongeveer 200,000 zielen. + +De stand van den thermometer is er, gemiddeld, over het geheele jaar +55°, des winters 38° en des zomers 73° F. In en rondom de hoofdstad +is de winter zeer zacht, en reeds in 't laatst van Februari kondigt +de lente hare terugkomst aan. Dit neemt echter niet weg dat de lagunen +dikwijls bevriezen. Meestal valt er in het wintergetijde veel regen. In +Juni en Juli wordt de hitte reeds des morgens regelmatig door den +noordewind getemperd; terwijl des avonds een warme zuidoostewind +(_sirocco_) waait, die hier echter zelden drukkend of bedwelmend +is. De streek is zeer gezond, en de ziekten die er voorkomen, hebben +in den regel een goedaardig karakter. + +Ofschoon de venetiaansche handel niet meer dan een schaduw is +van wat hij in vroeger eeuwen was, zoo heeft er in de hoofdstad +betrekkelijk nog een aanmerkelijk vertier plaats. In 1863 bedroeg +de invoer ongeveer 50 en de uitvoer omtreeks 30 mill. florijnen; +terwijl de eerste te Triëst over hetzelfde tijdvak ruim 85 beliep, +en de laatste ruim 83 mill. florijnen. Er vielen in 1863 te Venetië +3292 schepen en stoombooten binnen, te zamen 312,275 ton metende. De +koopvaardijvloot bestond in het genoemde jaar uit 1546 vaartuigen, +nagenoeg 38,000 ton metende en met 5515 koppen bemand. + +Het fabriekswezen van Venetië breidde zich in de laatste jaren uit. In +de middeleeuwen bezat de republiek den alleenhandel vooral in spiegels +en glaswerk; thans vindt men er vele fabrieken van goud- en zilverstof, +fluweel, zijde, kousen, kant, vernis, kralen en kunstparelen, spiegels, +bijouteriën, waskaarsen en zeep. + +Wat lichaamsbouw betreft, doet de Venetiaan niet voor zijne +italiaansche naburen onder. Vooral de vrouwen onderscheiden zich door +eene rijzige, welgevormde gestalte, door schoone oogen en tanden, en +meerendeels ook door fraaie, regelmatige gelaatstrekken. De vrouwelijke +bevolking der hoofdstad munt nog boven die van de overige deelen der +voormalige republiek uit door fijnheid van trekken en blankheid van +vel, door een bevalligen tred en innemende manieren. + +De vroegere karakteristieke volksdracht, tot zelfs de mantel, is ook +hier geheel verdwenen en door de gewone europeesche modes vervangen. De +venetiaansche schoonen hebben evenwel den korten, zwart kanten sluier +als hoofddeksel nog niet laten varen, en droegen dien in 1865 nog bij +wijze van nationale leus, zelfs algemeener dan ooit. De wijze waarop +zij zich daarmede tooien is dikwijls zeer schilderachtig. Mutsen zijn +niet onder de vrouwen in zwang, en ook de bedaagde matronen laten +het vergrijsde hoofdhaar onbedekt, 't geen haar voorkomen, over +'t geheel genomen, niet behaaglijker maakt. + +De geaardheid van den Venetiaan is vroolijk, soms tot in het +luidruchtige, niet vrij van moedwilligheid, zorgeloos en zeer tot +zinnelijke genietingen overhellende. Hij behelpt zich te huis, +om buitenshuis te kunnen schitteren. Overigens is hij goedhartig, +voorkomend en minzaam in den omgang, vooral omtrent vreemdelingen; +wel buigzaam en lijdzaam, maar getergd of tot het uiterste gebracht, +ook onverzettelijk en tot alles in staat. De aristokratische trots, +waardoor voorheen de hoogere standen zich kenmerkten, is, ten gevolge +van den val der oude staatsregeling, grootendeels gebroken. + + + +II. + +Geschiedkundig overzicht.--Ontstaan en opkomst der +republiek.--Kruistochten.--Enrico Dandolo.--Verovering +van Byzantium.--De aristokratische staatsregeling van het +gemeenebest.--Oordeelvellingen daarover. + + +Venetië's ontstaan dagteekent reeds van het begin der vijfde eeuw. Toen +de Gothen en Hunnen, onder Alarik en Attila, in de jaren 413 en 451, +Italië overstroomden, namen een aantal bewoners van het noordelijk +gedeelte des lands, en meer bijzonder ingezetenen van Aquilea en Padua, +de wijk naar Rialto en de verdere lage eilanden of lagunen, aan den +mond der Brenta en der Adige, in de Adriatische zee gelegen. Deze +vluchtelingen waren meerendeels slechts arme visschers; Venetië +heeft dus met Amsterdam niet enkel gemeen dat het op geheide palen +gebouwd is, maar ook dat het aanvankelijk slechts eene onaanzienlijke +visschersbuurt was. + +In den beginne werden deze eilanden ieder afzonderlijk door consuls +bestuurd, die hun uit Padua werden toegezonden; maar in het laatst +der vijfde eeuw stelden zij zelven tribunen of gemeensmannen aan; +waardoor de grond werd gelegd tot de zuivere volksregeering, die zeven +eeuwen te Venetië stand hield. Na de verwoesting van Padua door de +Longobarden, breidde het kleine gemeenebest zich aanmerkelijk uit; en +in 697 gingen de verschillende eilanden, waaruit het bestond, over tot +de benoeming van een algemeen hoofd onder den naam van _dux_ of _doge_ +(hertog), die verkiesbaar door en verantwoordelijk aan het volk was, +en gezamenlijk met de bestaande gemeensmannen en den grooten raad +regeerde. De eerste doge was Paolucci Anafesto. + +Nadat Heraclea, hetwelk aan het hoofd der eilandengroep stond, door +een burgerkrijg in het midden der achtste eeuw was te gronde gegaan, +werd Rialto de hoofdzetel der regeering, en weldra ontstond nu de stad +Venetië uit de vereeniging dier plaats met verscheidene omliggende +eilanden. De republiek onderwierp zich niet aan de frankische en +duitsche mogendheid, die aan het westersche of romeinsche rijk +in Italië was opgevolgd, maar verbond zich met het oostersche of +grieksche rijk, en bleef daardoor onafhankelijk. + +De handel en vrachtvaart der Venetianen namen zoo snel toe, dat hun +de heerschappij op de Adriatische zee spoedig niet meer betwist werd, +en zij zelfs Dalmatië en Istrië, op de tegenovergestelde kust dier zee +gelegen, aan zich onderwierpen. Zij dreven handel ook met Mohammedanen, +Sicilianen en Spanjaarden, en genoten inzonderheid te Konstantinopel en +te Rome groote voorrechten. De voornaamste oorzaak van de opkomst en +bloei der republiek waren echter de kruistochten. Niet alleen dat het +overvoeren der scharen van krijgslieden en pelgrims naar het Heilige +land, en het voorzien in hunne behoeften, haar aanzienlijke schatten +aanbrachten, maar hare handelsbetrekkingen met het Oosten namen +daardoor ook in zeer belangrijke mate toe. Ofschoon de ingenomenheid +der Venetianen met de kruistochten, evenals die van hunne mededingers, +de Genuëezen en Pisanen, dan ook voor een deel aan belangzuchtige +oogmerken moet worden toegeschreven, bewezen zij niettemin onder +hunne dogen Vitale Michaeli, Ordelafo Faliero en Dominico Michaeli, +gewichtige diensten aan de goede zaak, en had men de inneming van +Ptolemaïs, Sidon en Tyrus voor geen gering gedeelte te danken aan +de wijze waarop zij den aanval op die plaatsen van de zeezijde +ondersteunden. + +Inzonderheid nam echter Venetië's handel eene ongemeene vlucht, nadat +het aan zijne kooplieden en regenten gelukt was den ouden handelsweg +der Ptolemaeën en Romeinen over Egypte naar Indië weder te openen, +waardoor Venetië de uitsluitende markt der meest gezochte indische +goederen--specerijen, lijnwaden, zijden stoffen, ivoor, parelen, goud, +myrrhe en andere geneeskruiden--werd, en ruim twee eeuwen lang bleef, +totdat Portugal en later Antwerpen en Amsterdam, na de ontdekking +van den zeeweg naar Indië om de Kaap de Goede Hoop, den handel met +het verre Oosten aan zich trokken. + +Gedurig breidden de Venetianen hunne veroveringen verder uit. Groot +vooral was het aandeel dat zij aan den vijfden kruistocht namen, +die in 1202 onder aanvoering van Graaf Boudewijn van Vlaanderen +werd ondernomen; maar die, in plaats van op de bestrijding der +ongeloovigen, op de inneming van het toen nog door de Grieken bezette +Konstantinopel uitliep. Bij dezen tocht werden de Venetianen door +hunnen twee-en-negentig-jarigen doge Enrico Dandolo in persoon +aangevoerd: een man "in wien de ouderdom de zielskrachten slechts +gerijpt, niet verdoofd had," en die niet alleen een onversaagde +oorlogsheld, maar ook een der schranderste en edelste staatslieden was, +welke Venetië ooit bezeten heeft. Het oorspronkelijk doel van den tocht +naar Konstantinopel was geweest om Alexius, den twaalfjarigen zoon +van den door Alexius III van het gezicht beroofden en in den kerker +geworpen keizer Izaak, op den griekschen troon te plaatsen. Inderdaad +werd dit doel door de kruisvaarders verwezenlijkt; doch, grootendeels +door hun toedoen, brak terstond daarop in de stad een geweldig +oproer uit, waarbij weder een andere Alexius, Mursuflus bijgenaamd, +door het volk tot keizer werd verheven, die zijne regeering aanving +met zijn jeugdigen naamgenoot te verworgen. De kruisvaarders, die +de Grieken toch slechts als ketters beschouwden, besloten nu de stad +in te nemen; 't geen hun bij een tweeden storm gelukte (1203); eene +gebeurtenis, waarbij de overwinnaars zich als onzinnigen gedroegen, +zelfs de heilige plaatsen niet verschoonende, terwijl zij in hunne +Wandalen-woede de schoonste kunstgewrochten verbrijzelden, waardoor +eene menigte onschatbare overblijfselen der oudheid verloren gingen. De +buit, bij die gelegenheid behaald, was zoo ontzettend groot, dat een +nederlandsch vorst, die bij de inneming tegenwoordig was, aan Paus +Innocentius III schreef, dat er in het gansche overige Europa zoo +veel rijkdommen niet voorhanden waren. Inderdaad was Konstantinopel +een van de schoonste en rijkste steden der wereld. Het grieksche +rijk werd nu tusschen de Venetianen, Vlamingen en Franschen, die het +gezamenlijk veroverd hadden, verdeeld, en de keizerlijke waardigheid +in het byzantijnsch-latijnsche rijk aan Boudewijn van Vlaanderen +en Henegouwen opgedragen; terwijl de Venetianen voor zich namen wat +hun het gelegenst was, te weten de gansche kust langs de Adriatische +en Egaeïsche zeeën, een deel van den Peloponnesus, benevens Candia, +Corfu, Cephalonië en andere eilanden: gezamenlijk omstreeks een vierde +deel van het oude Byzantium bedragende. Door deze veroveringen nam +alzoo de macht en het aanzien van Venetië nog weder aanmerkelijk toe; +maar door de oprichting van het byzantijnsch-latijnsche keizerrijk, +dat niet veel langer dan eene halve eeuw bestond (1204-61), ontsloten +de Venetianen met eigen hand de deur voor hunne toekomstige geduchte +en onverzoenlijke vijanden, de Mohammedanen. + +Intusschen had de demokratische staatsregeling van Venetië eene zeer +in het oog vallende aristokratische kleur verkregen. De voorname +oorzaak daarvan was, dat de acht-en-dertigste doge, Vitale Michaeli, +die de Venetianen door het uitschrijven eener belasting op de +bezittingen tegen zich in de harnas had gejaagd, in een volksoploop +werd vermoord. Om deze reden, en ook omdat de verkiezingen maar al te +dikwijls oproerige tooneelen uitlokten, werd besloten om het volk niet +meer rechtstreeks tot de verkiezing der dogen te laten medewerken, maar +die taak aan een elftal der aanzienlijkste mannen, door de bevolking +aan te wijzen, op te dragen. Tevens werd de Groote Raad ingesteld, +het hoogste regeeringscollegie, bestaande uit vierhonderd-tachtig +aanzienlijken, jaarlijks uit de zes wijken der stad gekozen. Terwijl de +adel op die wijze den volksinvloed tegenging, verminderde hij tevens +de macht van den doge, door hem een raad van zes leden, gekozen uit +den Grooten Raad, ter zijde te stellen, zonder welks medewerking hij +geen besluit kon nemen. Deze kleine raad, met den doge de zoogenaamde +_signoria_ uitmakende, werd later nog met drie hoofden van den Raad +der Veertigen vermeerderd. + +De Groote Raad, uitsluitend uit _nobili_ bestaande, trok allengs +de aanstelling van bestuursleden en beambten aan zich, en benoemde +eindelijk zelfs zijne eigene kiezers. Maar hierbij bleef het niet. In +1296 wist de zeer aristokratischgezinde doge Gradenigo de bepaling +door te drijven, dat voortaan alle nieuwelingen uit den Grooten Raad +geweerd zouden worden; terwijl men tot aanvulling van door overlijden +openvallende plaatsen, lijsten vormde, waarop alleen namen van vroegere +leden van den Raad voorkwamen. Eindelijk ging men in 1309 nog een +stap verder: men verklaarde het lidmaatschap van den Grooten Raad +erfelijk, en bepaalde bovendien dat de zoons, ook bij het leven van +hunnen vader, op hun vijf-en-twintigste jaar zitting mochten nemen; +terwijl er een afzonderlijk register werd aangelegd, _het Gouden boek_ +genaamd, waarin de namen der toenmalige familiën, wier leden zitting +hadden, zouden worden ingeschreven. + +Deze stoute staatsgreep, in de venetiaansche geschiedenis _il serrar +del consiglio_ (het sluiten van den raad) genoemd, bracht het volk +aan 't morren, maar dit kon geen verandering in de genomen besluiten +te weeg brengen. Eene samenzwering met een man uit het volk, Marino +Bocconio, aan het hoofd, werd in het bloed der eedgenooten gesmoord; +een aanslag van eenige den doge persoonlijk vijandige _nobili_, door +Querini en Tiepolo aangevoerd, werd door Gradenigo zelf bedwongen +(1310); en van dat oogenblik af werd de nieuwe orde van zaken als +gevestigd aangemerkt. + +De vrees dat de doge, op het voorbeeld van andere italiaansche regenten +van dien tijd, naar uitbreiding van gezag zou streven, had aanleiding +tot deze laatste hervormingen gegeven, en deed al verder en verder +in die richting gaan, zoodat aan het opperhoofd, dat met den naam +van vorst begroet werd, weldra niet meer dan een schaduw van gezag +overbleef, en hij zelfs geen brief eener vreemde mogendheid anders +dan in het bijzijn der _signoria_ mocht openen. Met recht werd van +het hoofd der republiek gezegd, "dat hij in kleeding en staatsie +een koning, in macht slechts een raadslid, in zijne residentie een +gevangene en daar buiten een gewoon burger was." Daarentegen werd de +macht van den Raad der Tienmannen--een lichaam bij gelegenheid van +den aanslag van Querini in het leven geroepen--ongemeen versterkt. De +ontdekking van dat komplot had de bewindslieden zóó vervaard gemaakt, +dat zij, ter handhaving van de veiligheid van den staat, besloten om +aan tien _nobili_, voor den tijd van twee maanden, eene dictatoriale +macht op te dragen. Het bestaan van dien geduchten raad werd +echter telkens op nieuw verlengd, totdat hij in 1335 permament werd +verklaard. Deze Tienmannen mochten zich in alles, niets uitgezonderd, +mengen; zij konden zelfs besluiten van den Grooten Raad vernietigen, +leden daarvan verbannen, en den doge voor hunne vierschaar dagen. De +beschuldigden die voor dit hof werden gebracht, mochten zich van +geen gerechtelijken raadsman voorzien; zij kwamen nooit met hunne +beschuldigers en de tegen hen optredende getuigen in 't verhoor, en +werden na hunne inhechtenisneming buiten allen toegang gesteld. Het +stond dezen raad vrij, zijne voor geen vernietiging vatbare vonnissen +openlijk of wel in het geheim ten uitvoer te laten brengen. + +Eene nog geduchter rechtbank was die der staatsinquisiteurs, welke +slechts uit drie rechters bestond, en waaraan de Tienmannen, zoo +dikwijls zij dit noodig achtten, de berechting eener zaak konden +opdragen. Men wist, dat dit verschrikkelijke gerechtshof, tot +welks oprichting in 1454 besloten werd, bestond, maar kende geen +van zijne leden, die door den Raad der Tienmannen uit zijn midden +werden gekozen. Alle Venetianen, van den gondelier tot den doge +ingesloten, waren aan het altijd wakend toezicht dezer onzichtbare +vierschaar en aan hare strenge rechtspraak onderworpen. Hare leden +konden zelfs elkander vonnissen; in welk geval er door den Raad der +Tienmannen een plaatsvervanger werd benoemd. Schier allen, die voor +deze rechtbank gedaagd werden, verdwenen voor altijd, zonder dat men +ooit vernam of zij onder de _looden daken_ een langzamen dood waren +gestorven, dan wel of zij over de _brug der zuchten_ ter verworging of +verdrinking waren weggevoerd; terwijl hunne betrekkingen zelfs geen +navraag naar hen durfden doen, uit vrees van de geheime rechtbank te +zullen vertoornen. De inquisiteurs waren volkomen vrij zoowel in de +keus der middelen om het kwaad op te sporen, als in die om het te +straffen; zij waren ook aan niemand verantwoording schuldig wegens +de gruwelijke pijnigingen, waarmede zij de ongelukkige beklaagden +bekentenissen afpersten. Zij hadden den sleutel van de lade, waarin +de geheime aanklachten vielen, die in de bij het doge-paleis en elders +geplaatste leeuwenmuilen werden geworpen. Een tal van verspieders stond +in hunne soldij, die zoowel de hutten als de paleizen binnenslopen; +terwijl alle staatsbeambten hun ten dienste moesten staan. + +Op die wijze meende Venetië de instandhouding zijner staatsinstellingen +te moeten waarborgen. De inquisitie had het inzonderheid gemunt op +hen, van wie men ook slechts vermoeden kon dat zij eerzuchtige of +staatkundige ontwerpen koesterden. Onthield men zich ten eenen male +van bemoeiing met staatszaken, en liet men zich volstrekt niet aan +het doen en laten der regeering gelegen liggen, dan had men niets te +duchten; daargelaten de mogelijkheid, dat men het offer van valsche +aanklachten werd. + +"Geen staatsinrichting," zegt een hedendaagsch engelsch schrijver, +dien men niet van reactionnaire gezindheid verdacht kan houden, "heeft +ooit aan tegenstrijdiger oordeelvellingen blootgestaan dan die van +Venetië. Door sommigen als een toonbeeld van wijsheid en de bron van +haar grootheid ten hemel verheven, is ze door anderen, door verreweg de +meesten, uitgekreten voor een samenweefsel van ongerechtigheden. Gelijk +gewoonlijk, licht ook hier de waarheid in het midden. Dat er in later +tijd veel, zeer veel berispelijks in de inrichting en den gang van het +staatsbestuur is ingeslopen, kan niet worden ontkend.... Maar aan den +anderen kant schijnt het ons onbetwistbaar, dat eene staatsinrichting +die dertien eeuwen lang stand hield, waaronder de rust van binnen en +de onafhankelijkheid naar buiten ongeschonden bewaard bleven, terwijl +elders in Italië zoo tallooze malen bloedige burgertwisten woedden +en zoo menigwerf het juk van den vreemden dwingeland knelde; eene +staatsregeling waaronder het kleine visschersdorp zich ontwikkelde +tot koningin van de Adriatische zee en tot beheerscheresse van het +Oosten:--ons dunkt het onbetwistbaar, dat zulk eene staatsinrichting +toch in meer dan gewone mate de kiemen van iets goeds en groots moet +hebben bevat..... De regeering van Venetië was sterk omdat, gelijk +Muratori het uitdrukt, ""het volk wilde dat zij sterk zou zijn; +omdat bij het volk de overtuiging leefde, dat zijn eigen welvaart +het groote doel van haar bemoeiingen was. Het wist dat haar strenge +maatregelen tegen _haar eigen leden_ gericht waren." + +Van veel meer belang nog is de lof, door den zeer liberalen Manin, den +voorzitter der venetiaansche republiek van 1848-49, aan den staatsvorm +van het oude gemeenebest toegezwaaid. "Niet zooveel eeuwen," antwoordde +hij eens in zijne ballingschap aan een vriend, die zich hevig over +de instelling van den Raad der Tienmannen en de door hen gepleegde +gruwelen uitliet, "niet zooveel eeuwen lang zou de doorluchtige +republiek hebben bestaan, indien het gouvernement, hoewel uitsluitend +in de handen der aristokratie, niet populair was geweest in den echten +goeden zin des woords, niet met de toegeeflijkheid en zachtheid van een +vader geregeerd had. Weet ge tegenover wie de aristokratie zich streng +en hard betoonde? Tegenover zich zelve, tegenover haar eigen leden, +wanneer die zich als partijmannen, rebellen of verraders deden kennen." + +Ziedaar getuigenissen van niet verdachte zijde, die wel overweging +verdienen. Ook met volle erkenning en strenge afkeuring der misbruiken, +in de venetiaansche staatsregeling, als in elke andere, ingeslopen, +blijkt, dunkt ons, uit de geschiedenis zelve, de deugdelijkheid +der grondslagen, waarop deze rustte; is Venetië, met zijne meer dan +duizendjarige historie, een nieuw sprekend bewijs voor de waarheid, +dat eene republiek alleen door eene sterke en machtige aristokratie +op den duur mogelijk is en bloeien kan. + + + +III. + +Vervolg van het geschiedkundig overzicht.--Verval +van de republiek.--Komst der Franschen.--Opheffing der +staatsregeling.--Campo-Formio.--De presburger vrede.--Manin in 1830 +en in 1848.--Wederoprichting der republiek.--Beleg.--Kapitulatie.--De +veldtocht van 1859.--Tegenwoordige toestand van Venetië. + + +Na het einde der kruistochten nam de ijverzucht tusschen de +zuster-republieken Venetië en Genua, wegens het behalen van bijzondere +handelsvoordeelen, zoozeer toe, dat het in de veertiende eeuw +herhaaldelijk tot oorlogen tusschen haar kwam, waarin de venetiaansche +admiraal Victor Pisani zich met roem overlaadde. Vermaard zijn vooral +zijne zegepralen bij Capo d'Anzio en Chioggia. + +In de vijftiende eeuw bereikte de republiek het toppunt van +roem en bloei; zij zag toen haar gebied op het italiaansche +vasteland aanmerkelijk uitgebreid en Cyprus aan hare heerschappij +onderworpen. Maar terwijl nu, door Vasco de Gama's omzeiling van de +Kaap de Goede Hoop (1498), de handel van Venetië over Alexandrië op 't +allergevoeligst werd getroffen, waren van den anderen kant de Osmanen +meester van Konstantinopel geworden, en ontrukten aan de republiek +achtereenvolgens Morea, Albanië, Negroponte en andere bezittingen in +den Archipel.--In 1508 en 1509 schitterde zij echter nog in vollen +luister, daar zij toen, evenzeer door dapperheid als door fijne +staatkunde, haren smadelijken val voorkwam, die bij het verbond van +Kamerijk besloten was, waarvan de vier toenmalige hoofdmogendheden van +Europa: Paus Julius II, Keizer Maximiliaan, Ferdinand de Katholieke +van Spanje, en Lodewijk XII van Frankrijk de voorname aanleggers waren. + +Bij den vrede van Karlowitz (1699) bekwam de republiek, dank hebbe de +veerkracht van hare toen reeds overleden doge Morosini, den geheele +Peloponnesus weder in haar bezit. Dit was haar laatste straal van +roem. De _nobili_, die zij er met het gezag bekleedde, kweten zich +evenwel zoo slecht van hunne taak, dat de grieksche bevolking nog +liever turksch dan venetiaansch wilde zijn, en het schiereiland dan +ook slechts zestien jaren in Venetië's bezit bleef. In 1715 moest de +republiek eindelijk ook het eiland Candia, na een langdurigen strijd, +aan de Muzelmannen afstaan. + +Na den vrede van Passarowitz (1718,) waarbij de Peloponnesus weder aan +Turkije werd afgestaan, besloten de overheden der eens zoo vermaarde +en machtige republiek, voortaan geen aandeel meer aan de algemeene +europeesche politiek te nemen, en zich tot de verdediging van haar +gebied en de strenge instandhouding harer verouderde staatsregeling +te bepalen. Daarmede teekende de republiek haar eigen abdikatie. In +den weerloozen staat waarin zij zoo doende geraakte, verstoken van +vloot en krijgsmacht, verraste haar de fransche omwenteling. Zij kon in +dien toestand onmogelijk beletten, dat Peschiera en een groot deel van +haar gebied op het vasteland door de Franschen bezet werden. Ware het +bestuur van Venetië zoo moedig gezind geweest als de wakkere podesta +van Bergamo, Ottolini, dan zou het land gewis de wapenen hebben +opgevat, en daardoor wellicht een geheel andere loop aan Bonaparte's +veldtocht gegeven zijn. Terwijl hij naar Stiermarken voortrukte, +barstte er een opstand te Verona uit, waarbij al de Franschen werden +vermoord. Hij keerde daarop ijlings terug, en maakte zich zonder slag +of stoot van de republiek meester. + +Tot de eischen van den franschen veldheer behoorde ook de volledige +afschaffing der venetiaansche staatsregeling en de gevangenneming der +drie staatsinquisiteurs. Deze revolutionaire eischen werden nu door +de op alle wijzen door de Franschen bewerkte demokratische partij te +Venetië op het onstuimigst ondersteund. Toen echter de Groote Raad den +12 Mei 1797, zijne eeuwenoude macht aan eene consulta van dertig leden +overdroeg en uiteen ging met den kreet: "Er bestaat geen Venetië--geen +St. Marcus meer!" viel het volk verwoed op de demokraten aan. De +komst der Franschen maakte aan deze beweging evenwel spoedig een einde. + +Zes maanden later, bij den vrede van Campo-Formio, gaf Bonaparte de +venetiaansche republiek met Dalmatië en Istrië, die zij onafgebroken +bezeten had, aan Oostenrijk, in ruil voor België, dat aan Frankrijk +getrokken, en voor Lombardije, dat bij de pasgevormde Cisalpijnscbe +republiek gevoegd werd. Zoo verstond de revolutie het volkenrecht! De +demokraten betaalden het kortstondig genot hunner zoogenaamde liberale +staatsregeling duur genoeg met het verlies der kunstschatten, die naar +Frankrijk werden vervoerd, en met het verlies hunner vloot, die, de +beroemde _Bucentaurus_ niet uitgezonderd, door de Franschen verbrand of +vernield werd. Ofschoon de nationale geest destijds tot een vrij laag +peil was gezonken, ontbrak het toch niet aan treffende bewijzen dat hij +hier en daar nog krachtig werkte: getuige de adellijke venetiaansche +dame, die bij het vernemen van den vrede van Campo-Formio, zich door +vergif van het leven beroofde; en de gondelier Antonio Lizzi, die +liever verkoos huis en land te verlaten, dan "de Oostenrijkers op het +groote kanaal te roeien!" Toen die Oostenrijkers, in de eerste dagen +van 1798, Venetië binnentrokken, waren ook de demokraten zeer uit +het veld geslagen. Bonaparte antwoordde echter op hunne vertoogen: +"De demokraten kunnen naar Cisalpinië verhuizen, waar men hun het +burgerrecht schenken zal!" + +Nog geen acht jaren was Venetië in 't bezit van Oostenrijk +geweest, toen het, door denzelfden man, die het te Campo-Formio +weggeschonken had, te Presburg met even weinig plichtplegingen +weder teruggenomen werd, om met het nieuw opgerichte koninkrijk +Opper-Italië te worden vereenigd. Venetië kwam dan nu toch weer +onder eene zoogenaamde italiaansche regeering en verkreeg eenige +meerdere zelfstandigheid. Zijne zonen werden wel gedwongen om in +verre oorlogen de gevaren der Franschen te deelen, maar zij hadden +ook deel aan hunnen roem; en de wedijver hierdoor te weeg gebracht +werkte meer mede tot Italië's wedergeboorte, dan eeuwen van vrede en +voorspoed gedaan zouden hebben. + +In 1814, op het Weener-congres, bekwam Oostenrijk het geheele +venetiaansche gebied terug. Aanvankelijk beloofde het veel, maar +zeer spoedig vergat het zijne beloften weder; en in plaats dat men +den Venetianen zekere mate van onafhankelijkheid schonk, werd hun +een drukkend juk op de schouderen gelegd. "Gij weet wel," zeide +keizer Frans tot de bezending uit Lombardije, die, nadat het land +twee jaren lang door oostenrijksche troepen bezet was geweest, hem +naderde met de bede om eene meer met de vroegere landsinstellingen +overeenkomstige organisatie; "gij weet zeer goed, dat ik Italië met +het zwaard in de vuist veroverd heb: er kan dus geen sprake zijn van +eigen staatsregelingen noch van onafhankelijkheid!" Wel werden eenige +concessiën gedaan; maar de staatkundige vervolgingen, ook door de +woelingen der geheime genootschappen uitgelokt, hadden geen einde; +de censuur werd hoe langer hoe willekeuriger, en alle ontwikkeling +werd stelselmatig onderdrukt. + +De gebeurtenissen, die in 1830 te Parijs voorvielen, bleven in +Italië niet zonder weerklank. Men herinnert zich voorzeker nog de +samenzwering van Menotti te Modena, de omwenteling in Bologna en de +Romagna, en het gebeurde te Parma, ten gevolge waarvan de hertog van +Modena, de kardinaal-legaat van Bologna en de hertogin van Parma hunne +staten verlieten; terwijl de beweging eindigde met de onderwerping der +opgestane bevolkingen door een leger van dertigduizend Oostenrijkers, +en met de terechtstelling van Menotti en Borelli. Wellicht is het +echter minder bekend, dat men destijds ook te Venetië niet geheel stil +zat. Manin, die zich toen pas in het stadje Mestre, aan den ingang +der Lagunen, als pleitbezorger had nedergezet, werd insgelijks door de +algemeene opgewondenheid meegesleept. Hij smeedde het vermetele ontwerp +om zich van het tuighuis meester te maken, en stelde en verspreidde +met een zijner vrienden, den bekenden dichter en journalist Tomaseo, +een proclamatie, waarin de bevolking werd aangemaand om het dwangjuk +der vreemde overheersching af te schudden. Manin begreep echter, +toen de beweging in Midden-Italië zoo snel bedwongen werd, dat +verdere proefnemingen voor 't oogenblik meer kwaad dan goed zouden +stichten, en wijdde zich weder onverdeeld aan zijn ambt. Hij liet +evenwel geene gelegenheid voorbijgaan om zijne medeburgers krachtig +tot aaneensluiting en samenwerking aan te sporen, de publieke zaak +door alle geschikte middelen levendig te houden, de bevolking in hare +eigene schatting te doen rijzen, en haar nu op deze dan op gene wijze +te doen zien, dat het toch nog mogelijk was om met eenige vrucht te +strijden tegen de vreemde macht, die nog steeds haar lot in handen had. + +De oostenrijksche regeering, schoon inderdaad zich beijverende om +den voorspoed en de materiëele welvaart des lands te bevorderen, kon +maar niet haar vreemden oorsprong doen vergeten. Men zag in haar de +vertegenwoordigster van het geweld en de onderdrukking, de natuurlijke +vijandin van alle nationale herinneringen en sympathieën: in één +woord, een opgedrongen gezag, waaraan men zich noode onderwierp. Dit +gaf natuurlijk aanleiding tot gespannen verhoudingen, die telkens +nieuwe grieven uitlokten. De bemoeizucht der politie werd letterlijk +onduldbaar. Nergens, zelfs niet in het heiligdom van den huiselijken +kring, was men veilig voor hare bespieding en inmenging. Ieder die +verdacht werd van ontevredenheid met de bestaande orde van zaken, +werd in de gevangenis geworpen of gedwongen om als gemeen soldaat in +de oostenrijksche gelederen te dienen. Het was bijna eene hernieuwing +van de willekeur die onder de republiek heerschte, maar die thans +dubbel ondragelijk viel, omdat ze door vreemden werd opgelegd, die +van den anderen kant geen _prestige_ wisten uit te oefenen, zoo als +de _nobili_ en de dogen althans gedaan hadden. + +Met de troonsbeklimming van Pius IX scheen een nieuwe dageraad voor +Italië aan te breken: een elektrieke schok doortintelde het geheele +schiereiland. In Venetië was de opgewondenheid niet minder groot dan +in de overige Italiaansche staten; het "Viva Pio Nono!" werd ook daar +van alle zijden aangeheven. Manin besefte echter, dat het niet bij +vreugdegejuich kon blijven, maar dat er gehandeld moest worden. Hij +leverde met Tomaseo een vertoog bij de regeering in, waarin met +de meeste klem op de eindelijke invoering der zoo lang vruchteloos +gevraagde hervormingen werd aangedrongen. Wat zij gevreesd hadden +gebeurde: den 18_den_ Januari 1848 werden zij in hechtenis genomen +en naar den kerker overgebracht, welks deuren zich reeds achter zoo +menig edel of doorluchtig slachtoffer voor altijd gesloten hadden. De +verontwaardiging was algemeen; het karneval werd niet gevierd; de +schouwburgen bleven ledig; het grootste deel der bevolking kleedde +zich in rouwgewaad, en geregeld iederen middag te vier uur zag men +een langen stoet van burgers langs de Slavonische kade trekken en +vóór den kerker stilhouden; de mannen namen hunne hoeden af, de +vrouwen wuifden met hare zakdoeken: deze zwijgende demonstratie, +die de politie niet kon beletten, zeide meer dan woorden. + +Eén feit vooral toonde hoe levendig de behoefte aan eenheid en +eendracht reeds gevoeld werd: de twee partijen, waarin Venetië steeds +verdeeld was geweest, die der Castellani en Nicoletti, verzoenden zich +met elkaar. Kort na de gevangenneming van Manin en Tomaseo, hielden, +op zekeren morgen, een aantal gondels stil voor de kerk van "la +Madonna della Salute." Sommigen van degenen die er in zaten, droegen +de roode sjerp der Castellani, anderen de zwarte der Nicoletti. Een +priester wachtte hen; de mis werd gevierd, en de hoofden der twee +partijen strekten geknield, de rechterhand naar een kruisbeeld uit, +terwijl zij elkander de linker toestaken. Ook hier werd geen woord +gesproken uit vrees voor de alomtegenwoordige politie. + +Zelfs de tijding der Februari-omwenteling te Parijs blies het te +Venetië smeulend vuur nog niet tot een vlam aan; maar toen den 16 Maart +de kreet weergalmde: "Omwenteling in Oostenrijk! Eene constitutie +te Weenen!" kwam er eene onzettende volksmenigte op de been, die +vóór het paleis van Graaf Palffy, den oostenrijkschen gouverneur, +op dreigenden toon de invrijheidstelling der gevangenen eischte. De +Graaf gaf aan dien eisch toe, en Manin en Tomaseo werden op de handen +des volks van het doge-paleis naar hunne woning gedragen. + +De gouverneur deed nu allerlei schoonklinkende beloften; maar Manin +begreep dat er doorgetast moest worden. Er was door zijne bemoeiing +een burgerwacht opgericht; nu begaf hij zich naar het tuighuis, +en wist zich van dat gebouw meester te maken. Graaf Palffy werd +thans weldra gedrongen om te kapituleeren; hij stelde zijn gezag in +handen van Graaf Zichy, den militairen kommandant, die als Hongaar, +meer bij de Venetianen gezien was dan hij. Het hopelooze van den +toestand beseffenende, teekende de nieuwe gouverneur echter terstond +eene overeenkomst, om de stad binnen twaalf uren tijds te ontruimen. + +Manin, die zich aanvankelijk teruggetrokken had, werd daags na +het slagen der door hem geleide omwenteling, aan het hoofd van +het voorloopig bewind gesteld. Hij had gewis aanspraak op deze +onderscheiding en kweet zich uitnemend van de hem opgedragen hachelijke +taak. Hij voorzag in alles; en terwijl hij allen bezielde, predikte hij +te gelijker tijd matiging door zijn voorbeeld zoowel als door zijne +woorden. Zijne voorgangers van den eersten dag hadden echter eene +groote feil begaan: zij hadden het rechte oogenblik verzuimd om zich +van de medewerking der vloot te verzekeren. De strijdkrachten der stad +bestonden enkel uit zevenduizend leden van de burgerwacht, zeshonderd +zeelieden en mariniers en vierduizend soldaten uit verschillende deelen +van Italië; waarbij zich later nog achttienhonderd man voegden, door +Karel Albert afgezonden. Alle Venetianen waren slechts door één wil +bezield; maar Manin gevoelde al te goed dat dit niet voldoende was, +en dat de uitkomst der gansche stoute onderneming voornamelijk afhing +van den loop dien de beweging in het overige Italië nam; en die loop +was, gelijk men weet, hoogst noodlottig voor de zaak der omwenteling: +Karel Albert geslagen; de maarschalk Radetzky voet voor voet het door +Oostenrijk verloren terrein in Italië herwinnende; en de van Engeland +en Frankrijk afgebeden bijstand geweigerd. + +Weldra was Venetië zoowel van de land- als van de zeezijde ingesloten, +en Radetzky stelde zich reeds voor, de stad binnen veertien dagen +in zijne macht te zullen hebben. Maar ofschoon de bezetting zich +onmogelijk kon blijven handhaven, zoo hield zij het beleg toch van het +begin van Mei tot het laatst van Augustus vol. "Liever den dood dan de +Croaten!" dit was de leus waaronder zij het uiterste, het onmogelijke +schier bestond, en nóg langer zou hebben bestaan, wanneer Manin haar +niet had doen beseffen, dat verdere tegenweer onverantwoordelijk +ware geweest, daar, zoo ten gevolge van het aanhoudend bombardement +als van hongersnood, cholera en pest, de ellende in de stad ten top +was geklommen. + +Volgens de kapitulatie moesten al de officieren, die aan den strijd +tegen Oostenrijk hadden deelgenomen, benevens veertig familiën, +de stad verlaten. Daaronder bevond zich ook het gezin van Manin. + +Toch was de zaak der italiaansche omwenteling door het in 1848-49 te +Venetië, Rome en elders in het schiereiland voorgevallene, aanmerkelijk +bevorderd: niet alleen hadden de bevolkingen hare krachten leeren +kennen, maar hare grieven werden door Europa ook beter gewaardeerd, +haar lot meer algemeen beklaagd, de willekeur der italiaansche +regeeringen en hare onderwerping aan Oostenrijk luider gewraakt. + +Piemont vond hierin aanmoediging om zich meer op den voorgrond te +plaatsen, en op het congres van 1856 te Parijs eene stem in het belang +van Italië te doen hooren, die weerklank vond in veler harten. + +Keizer Napoleon, misschien deels en half onwillekeurig gehoorzamende +aan nog niet vergeten sympathieën uit zijne revolutionnaire jeugd, +toen hij lid der carbonari was, deels en zeker niet minder geleid +door berekeningen van zuiver staatkundigen aard, meende de oplossing +van het dusgenoemde italiaansche vraagstuk ter hand te moeten nemen, +en gaf daarmede den stoot aan eene beweging, die, zeer zeker, veel +verder ging dan hij zelf bedoeld of gewenscht had, en eindigde met +haren bewerker te overvleugelen. + +Nu werd op eens een reuzenschrede op den weg tot Italië's +bevrijding afgelegd. Vijf-en-veertig jaren lang, van 1815 bijna af, +hadden de Italianen, openlijk en bedekt, getracht op dien weg te +vorderen. Verstandige royalisten en doldriftige republikeinen, +bezadigde vrijheidsvrienden en woelige carbonari, Menotti's en +Garibaldi's, Mazzini's en Gioberti's, Azeglio's en Cavour's hadden +elkaar de hand gereikt, zonder dat men oogenschijnlijk een stap +gevorderd was. Nu zou het met moeite opgetrokken en gehandhaafde +gebouw, als met éénen slag, in puin storten. + +Wij behoeven de gebeurtenissen van het aan gewichtige feiten zoo rijke +halfjaar, dat tusschen de bekende nieuwejaars-receptie op de Tuileriën +en den vrede van Villafranca verliep, niet te herinneren: ze liggen +ieder nog versch in het geheugen. Wie hoort nog niet, te midden van +het gejubel in Lombardije, in de hertogdommen en in de legatiën, +den schrillen rouwkreet, door Venetië geslaakt, toen het progamma: +"een onafhankelijk Italië van de Alpen tot aan de Adriatische zee," dat +de oude doge-stad van verrukking had doen trillen, half onuitgevoerd +bleef? Terwijl alles in 't noorden van het schiereiland als door den +slag eener wichelroede veranderde, terwijl de van vreugde dronken +zusterstad Milaan de oostenrijksche kleuren tegen de pimonteesche +verwisselde, bleef te Venetië alles bij het oude; en ook toen later +het zuiden, over het geschonden erfgoed van den H. Petrus heen, het +noorden de handen reikte en gansch Italië als samensmolt--ook toen +nog bleef Venetië, Italië's parel en pronkjuweel, van het jubelende +koningrijk als een vreemde gescheiden! + +Is het wonder dat het vrijheidlievende, zijne nationaliteit zoozeer +op prijs stellende Venetië onder dezen staat van zaken kwijnt? Men +behoeft daaromtrent niet enkel op dagbladberichten af te gaan: +onlangs nog legde de bekende fransche schrijver Paul de Musset, +die Venetië in 1863 bezocht, na er zich vroeger meermalen te hebben +opgehouden, een getuigenis af, die men geen reden heeft om in twijfel +te trekken. "Behalve zijn zachten hemel en zijne bouwgewrochten, zijne +monumenten en grootsche herinneringen," zegt hij, "bezit Venetië niets +meer van zijne vroegere aantrekkelijkheid. Voorheen vond men nergens +aangenamer, gemakkelijker verkeer; thans is de opera er gesloten, +openbare zoomin als bijzondere bijeenkomsten hebben er meer plaats; men +ziet er geen toiletten meer; de maatschappelijke band is verbroken; +handel en beweging zijn gestremd; somberheid en moedeloosheid +heerschen allerwege, en armoede en ellende nemen er dagelijks +meer de overhand." De militaire muziek laat zich nog wel, even als +vroeger driemaal 's weeks, op 't St. Marcus-plein hooren--zegt hij +verder--maar er wordt thans enkel voor de vreemdelingen en de bezetting +gespeeld. Vroeger dreef elken avond een talrijke gondelvloot, door +een muziekgondel voorafgegaan, langs het Canalazzo naar de Lagunen; +maar die gondelvaart, _il fresco_ genaamd, die het hoogste genot der +gegoede bevolking uitmaakte, heeft geheel opgehouden. De aanzienlijke +vrouwen vertoonen zich volstrekt niet meer in het openbaar. + +"De bevolking", gaat de Musset voort, "draagt haar lijden met een +bewonderenswaardig geduld. Hare vaste hoop op de nakende bevrijding +van haar land stellende, ondergaat zij daarvoor met vreugde het +martelaarschap, en is zij tot alles bereid. Zij zou zelfs niet voor +de opoffering harer onschatbare monumenten (bij een bombardement +terug deinzen, zoo er kans bestond, dat zij tot dien prijs hare +onafhankelijkheid kon verwerven. Zij zou er zich op verhoovaardigen +wanneer zij op de puinhoopen der St.-Marcus-kerk kon uitroepen: +""Zie wat de barbaren met een van de wonderen der wereld hebben +uitgericht! Zie wat de vrijheid ons kost!"" + +Maar mag men het er voor houden, dat de lijdende bevolking van +Venetië zich niet te vergeefs met hare "nakende bevrijding" vleit? De +omstandigheden schijnen die hoop alleszins te regtvaardigen. Van +welken kant zal echter de bevrijding opdagen? Zal Frankrijk nog +eens het zwaard aangorden, om zijn programma van 1859 volledig ten +uitvoer te leggen? Dit laat zich niet verwachten, en de Hemel geve ook +dat het vraagstuk zonder nieuwe bloedige tooneelen opgelost worde; +dat dus ook Italië aan Oostenrijk den handschoen wegens het bezit +van Venetië niet toewerpe; maar dat van Oostenrijks zijde zelf de +oplossing kome. Hoe vreemd dit oppervlakkig ook moge schijnen, toch +laat zich zulk eene ontknooping nog het gemakkelijkst denken. Zal +het Oostenrijk niet eindelijk gaan verdrieten, Venetië als een +wederspannigen gevangene te blijven bewaken? En zoo niet, zal het +dan eindelijk niet gaan inzien, dat een afstand van Venetië zijne +zwaar geteisterde financiën dubbel te stade moet komen, daar het dan +eerst ernstig op de vermindering zijner krijgsmacht bedacht zijn, +en tevens eene aanzienlijke geldelijke schadevergoeding voor het af +te stane gebied eischen kan? Zeker meent men niet, dat Oostenrijk +zich door zulk eene daad te veel zou verzwakken; want wat zou het +verlies van 457 vierk. geogr. mijlen gronds te beteekenen hebben voor +eene mogendheid, die er nog 11305 zou overhouden; en wat zou op eene +bevolking van zeven- of acht-en-dertig millioen eene vermindering +van 2,446,000 zielen zeggen? Acht men misschien het bezit van den +geduchten vierhoek eene levenskwestie voor Oostenrijk? Maar hoe dan +vóór 1797; hoe dan van 1805 tot 1815? Die vierhoek zou immers ook +kunnen verdwijnen als Oostenrijks veiligheid dit vorderde, terwijl +op de grenzen van Tyrol, Karinthië, Krain en Illyrië, door de natuur +reeds half ontoegankelijk gemaakt, bolwerken zouden kunnen verrijzen, +de geslechte in sterkte evenarende? + +Wij begrijpen wat het Oostenrijk kosten moet, het hart van zulk een +schoon gewest af te trekken; maar het besef van de onmogelijkheid, +om na de gebeurtenissen der laatste jaren, bij de Venetianen het +nationaliteits-gevoel op den duur te onderdrukken, moet het pijnlijke +van het offer noodwendig verzachten. Al kon Venetië tegenwoordig, +onder den constitutioneelen regeeringsvorm van Oostenrijk, eene +vrijheid genieten, grooter dan waarin het zich ooit onder zijne +eigenene oligarchen mocht verheugen, het zou dien zegen als niets +achten, wanneer het van het overige Italië afgescheiden moest +blijven. Aansluiting aan het één en ondeelbare Italië! Vrijheid en +onafhankelijkheid onder de italiaansche banier! Dit is de zucht die de +ziel van alle Venetianen vervult; en Oostenrijk, dat zich aangordde +om dien kreet in de Elbe-hertogdommen te verhooren, mag en zal dien +niet langer op zijn eigen gebied smoren. Op deze gronden meenen wij, +dat de Venetianen zich hunne bevrijding niet ten onrechte als nakende +voorstellen. [1] + +Slaan wij thans een blik op Venetië's merkwaardigste plaatsen en +beroemdste gebouwen; en vergeten wij daarbij zoo veel mogelijk +het floers, dat in deze oogenblikken over de schoone Lagunenstad +verspreid ligt. + + + +IV. + +De Piazzetta en de Piazza van San Marco. + + +Wanneer men, uit zee of uit Venetië's groot binnen-kanaal (het +_Canalazzo_) komende, aan de moelje of den marmeren trap der +Slavonische kade uit den gondel stijgt, gaat men tusschen twee hooge +zuilen van oostersch graniet de Piazzetta op, die als 't ware den +voorhof der Piazza of van het St-Marcus-plein uitmaakt en daarmede een +rechthoek vormt. Op een dier kolommen prijkt de groote gevleugelde +bronzen leeuw van den Evangelist Marcus, den patroon der stad; +terwijl op den top der linker-kolom zich het beeld verheft van den +H. Theodorus, Venetië's eersten beschermheilige, een krokodil onder +den voet tredende. Het uitzicht dat men hier heeft is betooverend +schoon, en vindt misschien nergens zijne wedergade. + +Aan de linkerhand heeft men de Zecca of het prachtige gebouw der Munt, +door den beroemden bouwkunstenaar Sansovino gesticht, wien Venetië +zijne voortreffelijkste monumenten te danken heeft. Achter de Zecca +strekt zich het koninklijk park uit, een der zeer weinige groote +tuinen, die de stad bezit. Vroeger bevatte het muntgebouw pok de +vermaarde boekerij van S. Marco, uit 150,000 banden en eenige duizenden +handschriften bestaande; maar deze kostbare verzameling werd in 1812 +naar de groote zaal van het doge-paleis overgebracht. Rechts aanschouwt +men den westelijken zijgevel van dit beroemde paleis, met zijn schoonen +dubbelen bogengang en zijn façade van wit en rozerood marmer. Naast het +hertogelijke paleis prijkt de wereldberoemde hoofdkerk van St. Marcus; +met hare vijf tinnen koepels en hare vijfhonderd marmeren zuilen +van allerlei kleur. Vlak tegenover deze basiliek, naast de Zecca en +alzoo op den hoek der Piazza, verheft zich de trotsche Campanile, +de op zich zelf staande toren der St.-Marcus-kerk, een der hoogste +van geheel Italië. Deze toren--de reusachtige mast van het prachtige +marmeren schip dat op de stille Lagunen drijft--bestaat uit eene breede +vierkante zuil van ongeveer 320 voet, die van binnen langs een zóó +zacht glooiend vlak--een trap zonder treden--bestegen wordt, dat men +gemakkelijk te paard het klokkenspel zou kunnen bereiken, 't welk zich +op eene hoogte van 170 voet van den grond bevindt. Boven het carillon +rijst eene 154 voet hooge pyramide omhoog, op welker spits een groote +bronzen engel staat. Van dezen toren, die aan Galileï tot observatorium +verstrekte, en in weerwil van zijne hoogte de hem omringende gebouwen +niet drukt, omdat hij tevens rank is, heeft men een allerprachtigst +gezicht op Venetië met zijne paleizen, zijne honderde canalettos en het +breede Canalazzo, dat de stad in twee bijna gelijke deelen verdeelt, +die nagenoeg in het midden door den Ponte-Rialto vereenigd worden-- +een enkele, uit glad marmer gevormde boog, ter lengte van zeventig +en ter breedte van drie-en-veertig voet, die aan weerszijden, even +als de Pont-neuf te Parijs, met winkels bezet is. Niet minder schoon +is het gezicht dat men hier heeft zoowel op de vele eilanden die de +stad omringen, en op de Lagunen en de zee, als op een gedeelte van het +italiaansche vasteland, door de blauwe Alpentoppen van Friaul begrensd. + +Maar spoeden wij ons weder naar beneden, om al het schoone te +bezichtigen dat zich daar aan ons ter beschouwing aanbiedt. Aan den +voet der hooge Campanile ligt, als een dwerg aan de voeten van een +der grootste reuzen, de Loggia of Loggietta, een kleine uit rozerood +marmer in den renaissance-stijl opgetrokken zuilenhal: een gebouw, zoo +sierlijk en fijn bearbeid, dat het meer van een kostbaar meubelstuk, +een _article de luxe_, dan van een monument heeft. Aan de noordzijde +der Piazzetta, naast de schoone kathedraal en tegenover de Campanile, +rijst boven een prachtigen boog, die den doorloop naar la Merceria, +de breedste straat der stad, vormt, de een-en-tachtig voet hooge +Torre del Orologio of klokketoren. Zijn uurwerk doet, naar beweerd +wordt, in kunstigbeid niet onder voor dat van den Straatsburger +dom. Zijne wijzerplaat, een azuren grond met vergulde cijfers, +is ongemeen prachtig, en verdient evenzeer de aandacht als de twee +bronzen reuzen, die met een grooten hamer op eene loshangende klok +het uur slaan, dat in Italië niet zoo als bij ons tot twaalf, maar +tot vier-en-twintig gaat. + +Bij de Campanile links omslaande, komt men op de Piazza. Terwijl de +oostzijde van dit plein door de hoofdkerk wordt ingenomen, zijn zijne +drie overige zijden door drie prachtige kolossale paleizen bezet, +te weten: de noordzijde door de Procurazie vecchie, een gebouw in +renaissance-stijl, waarin weleer de procuratoren van St. Marcus +gehuisvest waren, en dat thans aan particulieren wordt verhuurd; de +zuidzijde door de Procurazie nuove, waarvan het gedeelte dat aan de +Piazzetta grenst tot Sansovino's meesterstukken behoort. De Procurazie +nuove, even als de Procurazie vecchie, met drie op elkander rustende +bovengangen prijkende, werden door de Franschen in een residentie-slot +voor den onderkoning van Italië herschapen, en strekten sedert 1815 +tot verblijf aan den keizer van Oostenrijk, wanneer hij de Lagunenstad +bezocht. De westzijde der Piazza werd eertijds ingenomen door de kerk +van S. Geminiani; daar echter dit gebouw de bogenrij afbrak, die zich +langs de noord- en zuidzijde van het plein uitstrekt, werd het in 1810 +op last van Napoleon afgebroken, en in de plaats daarvan een vleugel +van het residentie-slot gebouwd, waardoor de rij arkaden kon worden +doorgetrokken. Dit nieuwe gebouw draagt den naam van Nuovo-fabbrico. + +In de gaanderijen, door de reeks van honderd-acht-en-twintig arkaden +gevormd, bevinden zich, even als in het Palais Royal te Parijs, +rijke winkels en sierlijke koffiehuizen. Onder de zeilen of verandahs +dezer laatsten worden, vooral des avonds, door eene menigte bezoekers, +vrouwen van allen ouderdom, zoowel als mannen, ijs en koffie en andere +ververschingen gebruikt. Het koffiehuis van Florian is het vermaardste +van allen: van oudsher was het de beurs en het _rendez-vous_ van het +patricische deel der bevolking. + +Aan de oostzijde der Piazza, vóór de St.-Marcus-kerk, verheffen +zich drie hooge cedermasten, die eens de groote banieren van drie aan +Venetië onderworpen rijken: Morea, Candia en Cyprus, droegen en waaraan +thans de oostenrijksche [2] vanen wapperen. De drie eeuwenoude bronzen +voetstukken dier staken, door Leopardo in griekschen stijl bewerkt, +zijn nog zoo fraai en ongeschonden, als of zij pas de werkplaats van +den beroemden kunstenaar verlieten. + +Het St-Marcus-plein wordt het hart van Venetië genoemd; en daar +die stad tegenwoordig kwijnt en treurt, zoo zijn--wij vernamen +het reeds van Paul de Musset--de kloppingen van dat hart veel +flauwer dan vroeger. Als er echter slechts eenige lust en leven in +de Lagunenstad heerscht, is dit plein niet alleen de wandelplaats, +maar de vergaderzaal der Venetianen, het _salon_ harer _beau-monde_, +eene plaats waaraan enkel eene zoldering ontbreekt om haar tot eene +werkelijke zaal te maken; dan ziet men er zich onophoudelijk eene +bont en weelderig gekleede menigte bewegen, en hoort men er bijkans +alle talen en tongvallen spreken. Des middernachts is het tooneel er +zelfs nog vroolijker dan op het midden van den dag: want te Venetië +begint men in den laten avond pas te leven: eerst na het uitgaan der +opera nemen er de avondgezelschappen of _conversazioni_ een aanvang. + +Ofschoon het plein niet meer, zooals in den bloeitijd der republiek, +het vereenigingspunt van allerlei Oosterlingen is, ziet men er ook +thans nog vele Grieken en Armeniërs, die, onder de purperen zeilen +der koffiehuizen gemakkelijk uitgestrekt, hunne koffie slurpen of +schaakspelen. + +Het St.-Marcus-plein was ten allen tijde en onder de meest +verschillende omstandigheden het toevluchtsoord van het venetiaansche +volk; de plaats waar het bij overwinningen of heugelijke uitreddingen +vreugdekreten kwam aanheffen, en waar het in oogenblikken van +misnoegen en lijden kwam samenrotten; de plaats der openbare +terechtstellingen zoowel als het hoofdtooneel van het karneval en +van andere volksverlustigingen. + +De Piazza is 800 voet lang en ruim 500 voet breed, en evenals +de Piazzetta en de Slavonische kade met groote marmeren tegels +bevloerd. In de gebouwen van de Piazza en de Piazzette merkt men +dezelfde scherpe contrasten op als bij hunne bezoekers, zoodat die +pleinen met recht gezegd kunnen worden, eene in steen gebeitelde +historie van de ontwikkeling van den bouwstijl gedurende de laatste +dertien eeuwen te zijn. + +Beschouwen wij thans een paar der vluchtig aangeduide gebouwen nog +een weinig meer van nabij. + + + +V. + +De St.-Marcus-kerk.--Paus Alexander III en Frederik Barbarossa.--Het +Doge-paleis.--De Ponte dei Sospiri en het Orfano- kanaal.--Marino +Faliero.--De plechtigheid van het huwelijk van den Doge met de +zee.--Het arsenaal.--De kerken van Venetië. + + +De metropolitaan- of hoofdkerk van S. Marco trekt minder de aandacht +door hare hoogte of haar kolossalen vorm, dan wel door den glans +van haar veelkleurig marmer, den rijkdom harer versierselen in +byzantijnschen, gothischen en renaissance stijl, en de vreemdheid +van haar voorkomen, dat meer aan eene mohammedaansche moskee dan +aan een christelijken tempel doet denken. Boven de middelste der +vijf poorten of arkaden aan de voorzijde van het gebouw, prijken +de vier beroemde bronzen paarden, waarvan Lysippus, de vermaarde +beeldhouwer uit den tijd van Alexander den Groote, voor den maker +wordt gehouden, en die achtereenvolgens Korinthe, Athene, Rome, +Konstantinopel, Venetië en Parijs versierden, om in 1815 hunne +plaats op de kathedraal der doge-stad te hernemen: eene gebeurtenis +door keizer Frans I in een latijnsch opschrift met vergulde letteren +herdacht. Hooger nog dan deze paarden, staat, op een gouden en azuren +veld, de gevleugelde leeuw van St. Marcus. De bouw der kerk werd in +976 door Pietro Orseolo aangevangen en eerst in 1455 voltooid. Daar +er verscheidene vreemde bouwmeesters aan arbeidden, is het niet +te verwonderen dat zij eene mengeling van bouworden vertoont. Zoo +de tempels van Palestina en Griekenland een ruim aandeel leverden +tot de versiering van het uitwendige der kerk, haar inwendige, de +overdadige rijkdom van aziatisch porfier en afrikaansch marmer, van +albast, onyx, smaragd en andere kostbare gesteenten, die het oog hier +onwederstaanbaar boeien, herinnert niet minder aan de veroveringen +van Ptolemaïs, Tyrus, Sidon, Morea en Konstantinopel, en aan de +overwinningen op Turken en Barbarijers behaald. Elk venetiaansch +vaartuig dat naar de Middellandsche zee stevende, ontving den last om +een steen voor de metropolitaan-kerk aan te voeren, die de Sophiakerk +van het oude Byzantium zoo niet in grootte dan toch in pracht moest +overtreffen. Bij geen enkel verdrag door de republiek gesloten, werd +de hoofdkerk vergeten: de gewapende en gevleugelde leeuw van Venetië's +beschermheilige eischte van allen buit, dien zijne beschermelingen +binnenhaalden, een echt leeuwendeel voor zich. + +De middelste der vijf koepels rust op zes-en-dertig marmeren zuilen +van allerlei kleur, van welke acht, uit serpentijnsteen gehouwen, +van Konstantinopel afkomstig zijn, even als de koperen deuren, die +toegang tot de kerk verleenen. Onder dezen koepel bevindt zich het +hoogaltaar met eene verwonderlijk rijke reliekenkast en een kunstig +gebeiteld verhemelte van serpentijnsteen, terwijl achter het altaar +vier zuilen van echt, doorschijnend albast omhoog rijzen, die gezegd +worden tot Jeruzalems tempel behoord te hebben. Al de altaren en +wanden schitteren overigens van kostbaar en veelkleurig marmer, +van goud en edelgesteenten, van mozaïeken in zuiver zilver en goud +gevat. De kerk is 104 schreden lang en 75 voet breed; haar vloer +bestaat uit mozaïeken van jaspis en porfier. Onder de standbeelden, +die zij bevat, behooren die van den Evangelist Marcus en der twaalf +Apostelen. Hoe rijk versierd echter, is Venetië's wereldberoemde +metropolitaan-kerk niet groot en hoog genoeg om een diepen indruk te +verwekken, terwijl het er zelfs op den vollen dag zeer duister is, +zoodat alleen des avonds, bij eene schitterende verlichting, hare +pracht ten volle uitkomt. + +Volgens de overlevering bevat de hoofdkerk het stoffelijk overschot +van den Evangelist Marcus, dat door twee venetiaansche kooplieden uit +Alexandrië derwaarts zou zijn overgebracht, ten einde het tegen de +schennende hand der ongeloovigen te vrijwaren. Deze kostbare reliek +werd door de Venetianen met de levendigste geestdrift ontvangen, +en bij die gelegenheid de Evangelist tot patroon der stad verkozen. + +Onder den bogengang der kathedraal wijst men tegenwoordig nog +den porfieren zerk aan, waarop Frederik Barbarossa in 1177 lag +neêrgeknield, toen hij door Paus Alexander III van den kerkelijken +ban werd ontheven. Deze gebeurtenis maakt ook het onderwerp uit eener +fraaie schilderij in het paleis van den doge. Zij stelt het oogenblik +voor, waarop de Paus zijn voet op den hals des Keizers zette, en deze, +om de diepe vernedering die hij onderging eenigszins te verminderen, +zeide: "_Non tibi, sed Petro_" (Niet aan u, maar aan den Apostel +Petrus onderwerp ik mij); waarop de kerkvorst trotsch antwoordde: +"_Et mihi et Petro_" (Aan mij zoowel als aan Petrus). Althans +zoo luidt de traditie. Verlaat men de hoofdkerk door de deur der +doopkapel, dan bevindt men zich vlak tegenover den fraaien ingang +van het doge-paleis, die _della Carta_ geheeten wordt en in 1439 +door den beroemden beeldhouwer Bartolomeo Bon vervaardigd werd. Het +gezicht van het Palazzo ducale maakt een eigenaardigen indruk op +den beschouwer. De hooge, vestingachtige muren van het gebouw, en +zijne smalle en niet overtalrijke vensters doen onwillekeurig aan een +saraceenschen oorsprong, aan een oostersch serail denken. Terwijl een +der zijden van het groote vierkante paleis naar de metropolitaan-kerk +gekeerd is, zien de drie andere zijden uit op de _Piazetta_, op de +reede en op de beruchte staats-gevangenissen, waarmede het palazzo +aan zijne achterzijde door de _Ponte dei Sospiri_ (Brug der Zuchten) +verbonden is. + +Dit ontzaglijke paleis, zoo geheel den stempel dragende der machtige, +vastgewortelde, in zich zelve gesloten venetiaansche aristokratie, +is noch het werk van ééne eeuw, noch van één man. Naar men wil, is +het plan voor het tegenwoordige paleis ontworpen door Calendario, +omstreeks de helft der veertiende eeuw; verder noemt men onder de +opvolgende bouwmeesters: Giovanni en Bartolomeo Bon, Antonio Rizzo, +Pietro Lombardo, Palladio en anderen. Binnen in het paleis ziet +men bijna alle bouworden, arabische en gothische, renaissance en +décadence-stijl dooreen vermengd. De prachtige trap, die van het +binnenplein naar den bovenarkadengang voert en waarop de dogen na +hunne verkiezing aan het volk werden voorgesteld, heet de Reuzentrap, +naar de twee kolossale standbeelden, die op zijne leuning prijken. In +de nabijheid van dezen trap ziet men nog openingen in den muur, op de +plaats, waar zich vroeger de gapende leeuwenmuilen bevonden met het +opschrift: _Denunzie segrete_. Een andere, niet minder fraaie trap, +de _Scala d'oro_ of gouden trap genaamd, (zie blz. 32), geleidt naar +de elf voornaamste zalen van het paleis. Deze bevatten, behalve een +schat van kunstwerken van Titiaan, Tintoretto, Veronese en andere +beroemde meesters en van overschoon beeldhouwwerk van Vittoria, +een tal van prachtige standbeelden, deuren, lijsten, schoorsteenen +en zolderingen van gebeeldhouwd en verguld cederhout, vloeren met +kostbare houtsoorten en gesteenten ingelegd, alles zonder eenige +overlading. Uitstekend schoon is vooral de Anticollegio-zaal (de +_antichambre_ voor de vreemde gezanten). De wanden van dit vertrek +zijn door vermaarde meesters geschilderd: terwijl de schoorsteen, +door Scamozzi naar eene teekening van Titiaan vervaardigd, tien +duizend gouden kronen kostte. Door de Collegio-zaal, waar de vreemde +ambassadeurs ten gehoore werden ontvangen, en die door Antonio da Ponte +en Compagna, onder het toezicht van Veronese, geschilderd werd, komt +men in de zaal van den Senaat of den _Consiglio dei Pregadi_, een soort +van scheidsgericht; deze zaal munt uit door hare prachtige zoldering, +waaraan de beroemdste beeldhouwers en schilders hunne talenten ten +koste legden. Nevens deze vertrekken bevonden zich de folterkamer +der inquisitie, en de raadzalen der inquisiteurs en der Tienmannen, +die alleen des nachts en nooit anders dan gemaskerd vergaderden. Eene +thans dichtgemetselde deur in de zaal der inquisiteuren verschafte +toegang tot de Brug der Zuchten (bladz. 45), die naar de kerkers en +_piombi_ voerde, waaruit zelden iemand levend terugkeerde. Deze brug +joeg den Venetianen eene killer huivering aan, dan het op den vollen +dag tusschen de twee zuilen op de Piazzetta, of soms, bij buitengewone +gelegenheden, op de Piazza zelve, opgeslagen schavot. De flauwste +lichtstraal, die des avonds of des nachts door de tralievensters der +brug drong, deed de voorbijgangers op de Slavonische kade schier van +schrik verstijven; en wanneer de bark met de roode toorts door het +tusschen het palazzo en de gevangenissen gelegen canaletto voer, zou +men geen gondelier hebben kunnen bewegen er zijn gondel in te sturen. + +Welke gewaarwordingen moeten de deerniswaardige slachtoffers dezer +staats-inquisitie vervuld hebben, wanneer des nachts de kleine +waterpoort van den kerker openging en zij in de noodlottige bark werden +gebracht! Zij ademden dan weder de versche lucht in, zagen door den +zwarten sluier, die hun over het hoofd geworpen werd, de sterren aan +het luchtgewelf schitteren, en vingen de tonen der feestmuziek op, die +door de marmeren gangen van de paleizen der nobili ruischten: tonen, +die de zucht tot het leven en naar vrijheid sterker dan ooit in hunne +borst deden ontwaken. Maar de schuit verwijderde zich al meer en meer +van den wal, de liefelijke tonen stierven weg, en allengs naderde men +den mond van het geduchte Orfano-kanaal (bladz. 33), waar het water +diep en de bodem slijkerig genoeg was om alle sporen der wandaad, +die men bedrijven wilde, uit te wisschen. Weldra was men den staak +met het bord voorbij gevaren, waarop de waarschuwing gelezen werd: +"Hier mogen geen netten worden uitgeworpen"; en nu werd de schuit +aan een der palen vastgelegd in den omtrek van het Madonna-beeld, +waarheen de laatste beden en verzuchtingen der ongelukkigen gericht +waren; een beeld door de gondeliers daar geplaatst, en waarbij, op +kosten van hun gild, alle nachten een lantaren brandde. Nog weinige +oogenblikken slechts, en de beul en zijne knechten lieten hun offer, +aan handen en voeten gebonden en met een zwaren steen om den hals, +in den eeuwig zwijgenden vloed glijden; terwijl de deurwaarder der +inquisitie bij het rosse toortslicht het proces-verbaal der straf +oefening opmaakte. + +Vóórdat wij het hertogelijk paleis verlaten, moeten wij nog een woord +over de zaal van den Grooten Raad zeggen, die thans hoofdzakelijk tot +boekerij dient; eene boekerij, waartoe Petrarca, door het afstaan van +kostbare handschriften, den grond legde, en die eene eeuw later door +kardinaal Bessarion, patriarch van Konstantinopel, aanzienlijk verrijkt +werd. Deze zaal, die 154 voet lang, 75 vt. breed en 45 voet hoog is, +beslaat schier de geheele lengte van den op de reede uitzienden vleugel +van het doge-paleis. Een harer reusachtige muurvakken wordt door het +vermaarde "Paradijs" van Tintoretto ingenomen, dat eenige duizende +figuren bevat. + +Tegen de bovenlijst der zaal prijken de beeltenissen van +zes-en-zeventig venetiaansche dogen. Op de plaats, waar die van +Marino Faliero moest hangen, leest men op een zwart schild: "Dit is +de plaats van Marino Faliero, onthoofd om zijne wandaden." Men weet, +dat deze Faliero de beroemdste der drie dogen van dien naam was, +welke Venetië gehad heeft. De aanleiding tot zijn bekenden aanslag +was eene beleediging, hem door Michael Steno, een jong edelman, +aangedaan, welk feit de Raad der Veertigen weigerde naar verdienste te +straffen. Hierover ten diepste gekwetst, vatte Faliero het plan op, +om zich op den ganschen adel te wreken en al de leden van den senaat +te vermoorden. Des avonds vóór de volvoering van dit plan werd de +tachtigjarige doge echter met zijne medeplichtigen, onder welke ook +de architekt van het palazzo ducale, Calendario, behoorde, gevangen +genomen, en twee dagen later ter dood gebracht. Het hoofd van den +doge werd door den scherprechter van het balkon van het paleis aan +het volk vertoond. + +Op ditzelfde balkon waren de gemalinnen der dogen met hare hofhouding +gewoonlijk getuige van de feesten der _senza_, eene reeds in 1180 +ingestelde jaarmarkt, die van vele volksvermakelijkheden vergezeld +ging, en van de vermaarde plechtigheid van den Hemelvaartsdag. Dit +laatste gebruik, dat tot de opheffing der republiek stand hield, +had zijn oorsprong te danken aan de in 997 door de Venetianen op de +roofzuchtige bevolking van Nareta behaalde schitterende zege. Sedert +echter Paus Alexander III, bij gelegenheid van zijne verzoening +met Barbarossa, de republiek op Hemelvaartsdag de suzereiniteit +over de Adriatische zee schonk, was die dag voor Venetië een tweede +carneval. De doge, op het dek van den _Bucentaurus_ gezeten en door de +vreemde gezanten, den geheelen senaat, de voornaamste staatsbeambten +en de standaarden der republiek omstuwd, stevende op den middag naar +den Lido en wierp een saffieren ring in de golven, terwijl hij de +woorden uitsprak: "Wij huwen u, o zee, ten teeken der wezenlijke en +bestendige heerschappij." De stoet woonde eene mis op den Lido bij, +en keerde vervolgens naar de moelje terug; waarna de doge zich met +de nobili en de gezanten aan een schitterend gastmaal vereenigde, +terwijl de rijk versierde en des avonds geïllumineerde _Bucentaurus_ +voor een ieder te zien was, en des nachts onder zijn afdak op de werf +van het tuighuis werd teruggebracht. + +Zoo het St. Marcus-plein en Venetië's paleizen en kerken ten +maatstaf kunnen strekken van den vroegeren rijkdom der doge-stad, +in het _darsena_ (tuighuis) krijgt men eerst een recht denkbeeld van +de macht, die de republiek in haren bloeitijd bezat. Deze inrichting +neemt nagenoeg het geheele eiland Malamocco in, en vormt tusschen hare +muren bijna een stad op zich zelve. Aan haren hoofdingang prijken de +twee kolossale leeuwen, die weleer de haven van Athene versierden. Toen +de republiek nog meesteresse van de zee was, vonden op dit arsenaal +bestendig 16,000 arbeiders werk, terwijl er thans nauwelijks 1200 +hun bestaan vinden. Het bevat twee-en-dertig kappen voor linie- en +vier-en-vijftig voor kleinere vaartuigen, vier groote havenkommen, +vijf geschutgieterijen en eene lijnbaan van 900 voet lengte, 70 voet +breedte en 32 voet hoogte. + +Onder de honderd kerken en kapellen van Venetië, van welke velen +prachtiger en rijker zijn dan Rome ze zelfs bezit, komen, na de +luisterrijke metropolitaan-kerk, vooral in aanmerking die door +Palladio en Sansovino gebouwd: met name de San-Giorgio Maggiore, +om haren grootschen stijl beroemd, en die der Redentore en van S_ta_ +Maria della Salute, beiden meesterstukken van bouwkunst, terwijl de +kerk del Redentore zich inzonderheid onderscheidt door de tooverachtige +werking van het licht bij het vallen van den avond. + +Voorts zijn vermaard: de oude hoofdkerk der stad aan S. Pietro gewijd, +en welker klokkentoren na dien van St. Marcus de hoogste en fraaiste +is;--die van S. Zaccaria, waarin de _cornu ducale_ (kroon van den +doge) bewaard wordt;--die van S. Giovanni en S. Paolo, vooral door +hare praalgraven uitmuntende en daarom het St. Denis van Venetië +geheeten;--die van S_ta_ Maria Formosa, waarin de echtelijke inzegening +plaats had der twaalf Maria's, die de republiek weleer jaarlijks +uithuwelijkte;--die der Frari, met de schoone bas-reliefs van Pisano +en met de lijkgesteenten van Titiaan en Canova;--de Carmelieten-kerk +degli Sculzi en de voormalige Jezuieten-kerk of die van S_ta_ Maria +Assunta, beiden zich door een nog grooteren overvloed van marmer +onderscheidende, dan in de andere kerken wordt aangetroffen. + +Men kan zeggen dat er schier geen enkele kerk of _scuole_ (bedehuis +eener broederschap) in Venetië gevonden wordt, die geen voortbrengselen +van het penseel van Titiaan, Paolo Veronese, Tintoretto, Bellini en +andere groote meesters bezit. De kerk della Salute kan zelfs op acht +schoone gewrochten van Titiaan, uit verschillende tijdperken zijner +langdurige kunstenaarsloopbaan, bogen. In de kerk van S. Giovanni en +Paolo wordt "de marteldood van Petrus" gevonden, een van Titiaan's +pronkjuweelen, waarvan in der tijd bij senaatsbesluit de verkoop op +straffe des doods verboden werd. + + + +VI + +De gondels en gondeliers.--De Regata.--De Castellani en Nicoletti. + + +Daar te Venetië alleen op het eilandje Lido gelegenheid is om te +rijden, is de gondel er het algemeene vervoermiddel. Ieder eenigszins +gegoed huisgezin is in het bezit van zulk een vaartuig, terwijl op alle +punten der stad gondels ten dienste van het publiek gereed liggen. De +venetiaansche gondel is eene lichte, ranke bark, met scherpen boeg en +eene tent of roef in het midden, die vier of zes personen kan bevatten, +van kussens en andere geriefelijkheden voorzien en met zwarte gordijnen +omhangen is: eene kleur, bepaaldelijk door de republiek verordend om +de zucht tot buitensporige weelde bij hare burgers tegen te gaan. Des +avonds hangt er aan den spiegel en aan den boeg eene lantaren. De +gondels worden meestal door twee roeiers of gondeliers, ieder van +één riem voorzien, bestuurd, van welke de een aan den voor- en de +ander aan den achtersteven staat. Deze roeiers zijn zoo bedreven, dat +ongelukken tot de zeldzaamheden behooren. De gondeliers in dienst van +particulieren dragen de liverei hunner meesters, terwijl de publieke +gondeliers doorgaans gekleed zijn met een kamizool, een sjerp of gordel +en een mutsje. Over 't geheel zijn de gondeliers een krachtig en vlug +slag van lieden, die in eene hooge mate de luimigheid en geestigheid +bezitten aan den venetiaanschen volksaard eigen. Zij zijn bovendien +eerlijk en trouw, zoodat de vreemdeling zich en zijne bagage zoowel +des nachts als des daags veilig aan hen kan toevertrouwen. Het gezang +is hun meest geliefkoosd tijdverdrijf, en over 't geheel zingen zij +niet alleen zuiver en melodieus, maar heerscht er ook zooveel harmonie +in hunne zangen, dat men meenen zou kunstmatig gevormde zangers te +hooren, 't geen echter het geval niet is. Tasso's stanza's behooren +nog steeds onder hunne lievelingsliederen. + +Van alle venetiaansche feesten waren de gondel-wedstrijden ten +allen tijde de meest geliefde en nationale. Bij alle buitengewone +gelegenheden, bij verkiezingen van dogen, bij het vieren van +overwinningen der republiek of bij bezoeken van vreemde monarchen, +maakten deze wedstrijden steeds het voornaamste nommer van het +feest-programma uit. Nergens kan deze soort van vermaken of spelen +dan ook zoo inheemsch worden geacht, als in de Lagunenstad, welker +bevolking meer op het water dan op het land leeft, en waar men de +gondeliers hunne barken even vlug door de bochtigste en drukst +bezochte canalettos ziet voortstuwen als op het ruime Giudecca- +of San Marco-kanaal. Men behoeft dan ook slechts een enkele regata +bijgewoond te hebben, eene enkele maal getuige geweest te zijn van +de bedrevenheid der roeiers, van de pracht der gondels en den luister +der kostumen, van de opgewondenheid en geestdrift onder alle standen +en klassen der bevolking door zulk een volksfeest te weeg gebracht, +om overtuigd te zijn dat gondel-wedstrijden nergens in die volmaaktheid +gehouden kunnen worden als op de kanalen der oude doge-stad. + +Wat kort geleden nog een bijzonderen prikkel aan deze wedstrijden +te Venetië bijzette, was de later uit nationalen rouw gestilde veete +tusschen de Castellini en Nicoletti: partijen, welker ontstaan reeds +van de grondlegging der venetiaansche republiek dagteekende. Immers +het was geen toeval, maar het uitvloeisel van diepgewortelde jaloezie, +dat de burgers van Heraclea en Aquilea zich bij hunne vlucht naar de +Lagunen op afzonderlijke eilanden--Castello en San Nicolo--nederzetten, +en dat de eersten zich steeds zuidwaarts, de laatsten noordwaarts +uitbreidden. Al vroegtijdig namen zij verschillende leuzen aan: +de Castellani droegen roode gordels en mutsen, de Nicoletti zwarte +of donkerblauwe. De naijver, die hen bezielde en niet zelden bij +karnevals en senza's tot kloppartijen aanleiding gaf, vertoonde zich +vooral ook bij de gondel-wedstrijden; en de regeering, wel verre van +dezen partijgeest, die volstrekt geen staatkundig karakter bezat, +tegen te gaan, moedigde dien veeleer aan, daar zij er onder anderen +een middel tot het goed en voltallig bemannen harer vloten in vond. + +De reede bij de Piazzetta is doorgaans het punt van uitgang, terwijl +het paleis Foscari vroeger het punt van aankomst was. De Nicoletti +en Castellani lieten zich steeds vertegenwoordigen door de bloem +hunner gondeliers, die zich veertien dagen vooraf tot hunne taak +voorbereidden, op gelijke wijze schier als in Engeland de Jockey's +zich en hunne paarden tot de wedloopen toerusten. Wanneer de groote dag +daar is, begeeft elk strijder, na den ouderlijken heilwensch ontvangen +en zich met de krachtigste amuletten, in zilveren harten en kruisen +besloten, te hebben omhangen, onder het geleide van vrienden en magen, +naar de kerk van zijn kerspel, of wel naar die van della Salute, om +zegen op zijne onderneming af te smeeken; vol hoop en ongeduld neemt +hij daarop in de _riga_ plaats. Een kanonschot geeft het sein tot +den aanvang van den strijd; de slagboom valt, en de ranke vaartuigjes +scheren als meeuwen over het watervlak heen. "Het water," zeggen de +Venetianen, "kookt onder de snelle en krachtige riemslagen." Daar +naderen zij het paleis Foscari; maar nog zijn zij niet aan het doel: +zij moeten eerst nog naar de Ponto Rialto en dan naar het paleis terug. + +Terwijl de regata-gondels de baan verder afleggen, ontbreekt het niet +aan afleiding voor de duizende toeschouwers op de balkons en voor de +vensters der paleizen. Immers het gansche kanaal, zoover het oog reikt, +is zoo geheel met gondels van allerlei gedaante bedekt, dat zij als +'t ware een brug van den eenen tot den anderen oever vormen. De +zwarte bekleeding der tenten heeft voor deze gelegenheid plaats +gemaakt voor de rijkste en schitterendste draperiën van allerlei +kleur. Hier ziet men een venetiaansche gondel uit de vijftiende +of zestiende eeuw, daar een turkschen kaïk of een chineesche jonk, +ginds _ballotines_ en _malgherottes_ of vier- en zes-riems-barken. De +patricische commisarissen van orde doorklieven het kanaal in alle +richtingen op acht- of tien-riems-_bissones_, in 't midden met een +prachtig verhemelte van goud- of zilverlaken prijkende; terwijl zij, +met den boog in de hand, aan den achtersteven gereed staan om elken +gondelier, die bij de nadering der wedijverende booten niet terzijde +wijkt, door het toezenden eener vergulde houten pijl tot het nakomen +van zijnen plicht aan te manen. + +Daar komen de strijders weder opdagen. Zij die te ver achter zijn +wenden links of rechts af, om in een afgelegen cannaletto hunne +smart en hunne schaamte te verbergen. Maar zij die alle hoop nog niet +opgegeven hebben, worstelen met verdubbelde inspanning. Oorverdoovend +zijn de viva's en het handgeklap der menigte op de balkons en in +de honderde gondels, de fanfares der muziekkorpsen en het gezang en +gejuich aan alle zijden, als de eerste bij het doel aankomende het +roode, de tweede het blauwe, de derde het groene en de vierde het +gele vaandel grijpt. Maar er is aan deze overwinningen niet enkel +eer verbonden: behalve dat de uitgeloofde premiën aanzienlijk zijn, +regent het in de gondels der overwinnaars van alle zijden geldstukken, +terwijl het gebruik medebrengt dat de koningen van den dag bovendien +in hunne wijken eene inzameling houden. Het groote kanaal levert +des avonds wellicht een nog schooner schouwspel op dan het op den +dag aanbood, daar alsdan de paleizen schitterend verlicht zijn, +en bengaalsche vlammen van allerlei kleur hun al het voorkomen van +tooverkasteelen geven. + + + +VII. + +Het paleis Foscari.--Het paleis Capello.--De Casa Goldoni.--De +Scala antica. + + +Onder Venetië's adellijke paleizen wekt dat der Foscari, in de +fraaiste bocht van het Canalazzo gelegen, vooral de aandacht om +de geschiedkundige herinneringen, die er aan verbonden zijn. In 't +begin der veertiende eeuw door Bartolomeo Bon voor de aanzienlijke +familie Giustiniani gebouwd, geraakte het ras daarna in handen van +Francesco Foscari, dien beroemden maar tevens ongelukkigen doge, +die van hartzeer stierf over de onmenschelijke vervolgingen, door +den achterdochtigen en ijverzuchtigen Raad der Tienmannen zijnen +onschuldigen zoon Jacopo, en over de ongehoorde vernederingen door +denzelfden Raad hem persoonlijk aangedaan. Het geslacht der Foscari was +reeds in de negende eeuw vermaard in de geschiedenis der republiek, en +werd tot in het begin der negentiende eeuw onder hare eerste geslachten +gerekend. Nicolo Foscari echter, achtereenvolgens gezant van Venetië +te Petersburg en te Konstantinopel, verkwistte het vermogen zijner +familie en stierf in 1811 in armoede. De laatste afstammelingen van +het doorluchtig geslacht, twee bejaarde dames, bewoonden voor weinige +jaren nog een paar vertrekken in het met hypotheken bezwaarde en diep +vervallen palazzo, dat sedert door de regeering werd aangekocht. Het +nog altijd indrukwekkende paleis met zijne twee-en-veertig vensters in +den voorgevel, met zijne kolommen van rood, wit en zwart marmer, met +zijne zalen, waaraan Titiaan zes jaren lang zijn voortreffelijk talent +ten koste legde, werd nu in eene kazerne herschapen; en op de marmeren +balkons, waarop Hendrik III van Frankrijk, koning Casimir van Polen, +de koningen van Hongarije en Bohemen en een aantal andere vorsten +van de regata getuigen waren, die ter hunner eere gegeven werden, +zag men de oostenrijksche infanteristen hunne geweren poetsen. [3] + +Onder de vele geschiedenissen en overleveringen, aan onderscheidene +paleizen van Venetië verbonden, maken wij slechts met een woord melding +van die, welke zich aan twee vermaarde venetiaansche palazzi hechten: +aan het paleis Capello (zie bladz. 37), waarin de bekende Bianca +hare jeugd doorbracht, en aan het schitterende paleis Trevisani, +dat zij later in hare vaderstad in eigendom bezat. + +Wij verlaten daartoe het Canalazzo en volgen het kleine kronkelende +kanaal del Carampana, in een van welks paleizen in 1563 een voornaam +patriciër, Bartholomeo Capello, woonde, aan wiens bekoorlijke +en eerzuchtige dochter Bianca het gelukte, zich tot een ongemeen +schitterend maatschappelijk standpunt te verheffen, zonder zich echter +af te vragen of de wegen en middelen, die zij daartoe bezigde, den +toets der eerlijkheid en voegzaamheid konden doorstaan. + +De schoone, blonde Bianca werd, evenals alle adellijke venetiaansche +jonkvrouwen destijds, stil en ingetogen groot gebracht. Dit belette +evenwel niet dat zij in haar zestiende jaar middel wist te vinden om in +kennis te geraken met een jeugdigen Florentijner, Pietro Buonaventura, +die op het kantoor van zijn oom, een der vermaarde bankiers Salviati, +wier paleis (blz. 36) tegenover dat van haren vader lag, voor den +handel werd opgeleid. Nadat de gelieven eenigen tijd in 't geheim +verkeerd hadden, meenden zij ontdekt te zijn; en, vreezende dat +Bianca's stiefmoeder haar naar het klooster zou zenden, kwamen zij +tot het besluit om naar Pietro's ouders te Florence te vluchten, +welk plan zij volvoerden. + +De familie Capello wist, uit wraakzucht, te bewerken dat Pietro's oom, +de bankier Salviati, in den kerker der inquisitie werd geworpen, +waarin hij eenige maanden later omkwam, en dat er een prijs van +tweeduizend dukaten op Pietro's hoofd werd gesteld. Het mocht den +verbolgen vader echter niet gelukken den schaker zijner dochter +in handen te krijgen. Pietro was terstond bij zijne aankomst te +Florence met Bianca in den echt getreden, en had zich, uit vrees +voor zijne machtige vervolgers, onder de hoede van den Groothertog +Francesco de Medicis gesteld, wien juist destijds door zijn vader +Cosmo de regeering was opgedragen. Deze stap van Pietro oefende een +beslissenden invloed op Bianca's lot uit, en had voor hemzelven het +noodlottigste gevolg. Francisco trok zich de zaak van het vervolgde +paar met grooten, maar geenszins belangeloozen ijver aan. Reeds bij +zijne eerste ontmoeting met Bianca had hij een hevigen hartstocht +voor haar opgevat, die naar het schijnt spoedig door de ijdele schoone +werd beantwoord. Hij hield de betrekking met haar geheim tot dat zijn +huwelijk met de Aartshertogin Johanna van Oostenrijk, tot wie hij zich +slechts weinig aangetrokken gevoelde, gesloten was, maar zag er toen +geen noodzakelijkheid in om zijne neiging langer te verbergen. Hij +gaf Bianca eene betrekking aan het hof en stelde Buonaventura tot +zijn intendant aan. Van dit oogenblik af kantte Pietro zich ernstig +tegen de betrekking tusschen zijne vrouw en den Groothertog; 't geen +dezen deed besluiten om zijn lastigen intendant te laten ombrengen. + +Bianca werd thans de verklaarde minnares van den vorst en bleef dit +tot aan den dood van Johanna van Oostenrijk (1578). Dit sterfgeval +bracht den hertog een oogenblik tot inkeer, en het scheen dat hij, +door zijne broeders gedrongen, zijne betrekking met Bianca zou +verbreken. Deze stelde echter terstond alle kunstgrepen, zelfs de +onderschuiving van een kind, te werk om haren minnaar weder tot zich +te brengen, en slaagde daarin, met behulp van 's vorsten biechtvader, +zoo volkomen, dat Francesco, voordat er twee maanden na Johanna's +dood verloopen waren, eene geheime echtverbindtenis met zijne minnares +aanging. Hierdoor was echter Bianca Capello's eerzucht nog niet genoeg +bevredigd, en zij haalde den hertog over om haar openlijk als zijne +gemalin te erkennen. Het huwelijk werd met veel praal gevierd, door +eene bezending van negentig leden uit den Grooten Raad van Venetië +en door twee venetiaansche gezanten bijgewoond, en kostte Toskane +300,000 dukaten, op een tijdstip toen het volk door hongersnood en +andere rampen geteisterd werd. Bianca, die kinderloos bleef, was eerst +voornemens om het door haar ondergeschoven kind tot troonerfgenaam te +laten verklaren. Zij deinsde hiervoor echter terug, en verzoende zich +met den wettigen troonopvolger, kardinaal Fernando de Medicis. Weinige +dagen nadat dit had plaats gehad, werden Francisco en zijne gemalin +plotseling krank en stierven beiden onder sterk vermoeden van +vergiftiging. Bianca had den ouderdom van even veertig jaren bereikt. + +Een ander gebouw,,dat de aandacht in Venetië trekt, is de "casa +Goldoni," het huis waar in 1707 Venetië's vermaarde tooneeldichter +Carlo Goldoni het eerste levenslicht aanschouwde. Ontegenzeggelijk +was hij een der vruchtbaarste schrijvers van Italië, en reeds uit +dien hoofde wordt hij niet ten onrechte de italiaansche Kotzebue +genoemd. Men had hem voor de balie opgeleid, maar hij gevoelde +evenmin roeping voor dit vak als voor de medicijnen, waarop hij zich +vervolgens, op begeerte zijns vaders, toelegde. Eindelijk gaf hij +zich geheel aan den lust voor het tooneel over, dien hij van jongs +af gekoesterd had. In zijn achtste jaar reeds had hij een vertoog +tegen den destijds heerschenden gekunstelden dramatischen smaak +geschreven: een smaak, dien hij later met zooveel tact wist te vormen, +dat hij in het midden der vorige eeuw het italiaansche tooneel--wat +tooneel- en blijspel betreft--geheel beheerschte. In weerwil daarvan +werd hij in zijn vaderland niet geheel naar waarde geschat, en na +omstreeks tweehonderd stukken geschreven te hebben (in 1750 alleen +zestien,) na in Italië achtereenvolgens als advokaat, geneesheer, +tooneeldichter, tooneelspeler en tooneeldirecteur opgetreden te +zijn, nam hij in 1761 eene uitnoodiging van het fransche hof aan om +zich te Parijs te vestigen. Hier schreef hij eenige tooneelstukken +en zijne belangwekkende _Mémoires_ in het fransch. Ten gevolge der +staatkundige gebeurtenissen in Frankrijk, verloor hij zijn jaargeld +van vierduizend livres op een leeftijd, waarop hij niet meer in staat +was door arbeid in zijne behoeften te voorzien. Hij bracht dien ten +gevolge het laatst van zijn leven kommerlijk door en stierf te Parijs +in 1793. Het huis, dat hij te Venetië bewoonde, en dat de type van +een deftig venetiaansch burgerhuis is (bladz. 44), ligt niet ver +van de brug dei Nomboli, bij den aanvang der via di Ca-Cent'anni, +in een van Venetië's schilderachtigste canalettos. + +Ten slotte nog een enkel woord over de vermaarde _Scala antica_ of +antieken wenteltrap van het aan het Bernardo-kanaal gelegen paleis +Minelli. Deze trap, die zich, zoo als de plaat op bladz. 40 aantoont, +buiten het gebouw bevindt, is een der sierlijkste bouwgewrochten die +te Venetië worden gevonden. Hij is uit de vijftiende eeuw afkomstig, +en naar men meent door een der Lombardi gebouwd. De geheele toren +heeft eene hoogte van drie-en-twintig en eene doorsnede van ruim vier +Ned. ellen, terwijl de trap, die zich om een marmeren kolom slingert, +honderdtwintig treden telt. + + + + + +Gaarne zouden wij nog bij menig schoon of gedenkwaardig gebouw, +bij menig kunstvoorbrengsel en bij verscheidene beroemde mannen van +Venetië stilstaan; maar ons bestek noopt ons thans onze omzwerving +te staken en afscheid van de schoone doge-stad te nemen. + + + + + + + +AANTEEKENINGEN + +[1] Wat leven wij snel in onze eeuw, en hoe ver liggen deze +gemoedelijke beschouwingen en redeneeringen thans van ons af! Neen, +Oostenrijk heeft zich niet--en gelukkig!--zoo ver vergeten, van een +deel van zijn grondgebied te gaan verschacheren: Frans-Jozef heeft zich +nog herinnerd dat hij een Habsburg is en dat _noblesse oblige_. Italië +heeft Venetië niet van de vreemde overheersching bevrijd: de eerste +poging, die het daartoe, en wel onder de gunstigste omstandigheden, +aanwendde, eindigde, juist als de veldtocht van 1848, in een volkomen +nederlaag. Toch heeft Oostenrijk, na den rampspoedigen oorlog van +1866, Venetië afgestaan, niet aan Victor-Emmanuel, maar aan Frankrijk, +dat, na de gebruikelijke komedie der volksstemming, zijn wingewest +aan Italië overdroeg.--Wat ligt er niet tusschen den nieuwjaarsmorgen +van 1859 en heden! Toen sprak de op het toppunt zijner macht staande +Imperator het noodlottig woord, dat den storm heeft ontketend, die, +met onvermijdelijke noodzakelijkheid, hem zelven en zijne moeizaam +opgetrokken schepping in den afgrond heeft geslingerd. De eenheid +van Italië, op het herlevende nationaliteitsbeginsel gegrond, moest +noodwendig de eenheid van Duitschland na zich sleepen--dat wil zeggen, +den ondergang van Frankrijk als groote mogendheid. Cavour riep en +wettigde vooruit Bismarck. En Napoleon, die deze beide mannen hielp, +en beiden als zijne werktuigen meende te gebruiken...... wat mag hij +te Sedan en op Wilhelmshöhe wel hebben gedacht! (Bijschrift in 1874.) + +[2] Tegenwoordig, natuurlijk, op feestdagen, de italiaansche. (1874.) + +[3] Het paleis Foscari werd in 1867 gerestaureerd; tegenwoordig is +er de handelsakademie gevestigd. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Venetië, by Anonymous + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VENETIË *** + +***** This file should be named 14112-8.txt or 14112-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/4/1/1/14112/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |