1 files changed, 2143 insertions, 0 deletions

diff --git a/13999.txt b/13999.txt
new file mode 100644
index 0000000..ed15ceb
--- /dev/null
+++ b/13999.txt
@@ -0,0 +1,2143 @@
+The Project Gutenberg EBook of Auvergne, by G. Bosch
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Auvergne
+       From "De Aarde en haar volken," Jaargang 1906
+
+Author: G. Bosch
+
+Release Date: November 9, 2004 [EBook #13999]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK AUVERGNE ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+
+
+
+
+
+Auvergne.
+
+(Puy de Dome en Cantal).
+
+Door G. Bosch.
+
+
+
+In den afgeloopen winter speelde het toeval mij kort na elkaar boeken
+en tijdschriften in de hand, die den geologischen toestand van het
+hoogland van Auvergne behandelden.
+
+Het gelezene wekte zoo zeer de belangstelling op, dat uitgebreider
+lektuur over dit onderwep gezocht en gevonden werd, en langzamerhand
+het plan tot rijpheid kwam om in den zomer die streken eens te gaan
+bezoeken.
+
+De eerste bronnen, die voor de reis geraadpleegd werden, waren
+natuurlijk reisgidsen en onder deze bijzonder die van Ioanne "Auvergne
+et Centre", omdat voor eene streek in Frankrijk een fransche reisgids
+het beste geacht moest worden. Toch bleek later dat dit niet geheel
+uitkomt. De schrijver toch van dien gids is niet kunnen ontsnappen
+van het algemeen gebrek zijner landgenooten. De Franschen houden
+namelijk zoo verbazend veel van hun land, dat zij niet kunnen nalaten
+zich aan overdrijving schuldig te maken, als zij er over spreken
+of schrijven. Wat bekoorlijk en lief is, wordt prachtig; wat minder
+goed en minder fraai is, wordt verzwegen. Mijn indruk van het land,
+in korte woorden saamgevat, is, dat de vorming van het land, bijna
+aan alle zijden en bij elken stap herinnerende aan zijnen vulkanischen
+oorsprong, zoo hoogst belangwekkend is, en dat daarnaast de historische
+gebouwen, zoowel de nog in hun geheel aanwezige als de bouwvallen, zoo
+mooi en zoo belangrijk zijn, dat de reiziger niet eens de inderdaad
+fraaie natuurtafereelen, die niet zelden naast en dikwijls boven
+het andere de aandacht trekken, noodig heeft om zich schadeloos te
+stellen voor het minder aangename dat eene minder bereisde streek
+hem soms bieden kan.
+
+Wanneer de fransche gids (uitgave van 1904) zegt, dat men, buiten
+de meer bezochte streken komende, verstandig zal doen een inwoner
+mede te nemen als gids, omdat de bevolking in opschudding zou komen
+indien een toerist zich alleen vertoonde, en omdat de politie zich
+verontrusten zou en hij zich aan vervelende onaangenaamheden zou
+blootstellen,--waarom men in elk geval van een soort van paspoort of
+ander officieel stuk voorzien dient te zijn,--dan maakt die fransche
+schrijver zich, ten koste van zijn eigen volk, schuldig aan eene
+flauwe overdrijving. Gedurende een veertiendaagschen tocht heen en
+weer door 't gansche land, alleen en als toerist, met den ransel
+op den rug, afgelegd, had ik mij nergens minder over te beklagen,
+dan over de plattelandsbevolking. De menschen waren overal even
+vriendelijk en beleefd. Bij het maken van een praatje in eene
+herberg of op eene boerderij,--langs den weg ontmoet men er weinig
+menschen,--deed zich echter een ander, minder prettig verschijnsel
+voor. De menschen verstonden mij wel, maar konden dikwijls niet in
+het fransch antwoorden. Kinderen en jongelieden, die ik bijv. naar
+den weg vroeg, gaven altijd vlug, nauwkeurig en beleefd antwoord
+in een benijdenswaardig zuiver fransch; zij leeren dat op de
+school; maar de Auvergnaten hebben van ouds hunne eigene taal, de
+"langue d'Oc". Zoo lang zij in de steden of op de buitenplaatsen
+als dienstboden verkeeren, of zoo lang de mannen hunnen dienstplicht
+vervullen, onderhouden zij hun fransch; maar in de dorpen teruggekeerd,
+vergeten zij het op lateren leeftijd en spreken onderling alleen de
+eigen taal. Het is mij meermalen voorgekomen, dat men mij in een
+gesprek, dat al dadelijk niet vlotten wilde, zeide: "ik heb mijn
+fransch vergeten". Misschien hebben zij aan dat onbeholpene den naam
+van stuursch en teruggetrokken te zijn te danken.
+
+"De guide Ioanne" overdrijft nog aan eene andere zijde. Opzettelijk
+prijst hij de hotels, zelfs op de kleine plaatsen, en noemt maar een
+paar dorpen op, waar de zindelijkheid twijfelachtig zoude zijn. Nu
+is mijne ondervinding wel eenigzins anders. Op het platteland
+en in de kleinere steden krijgt men overal in de herbergen goede
+maaltijden. Heerlijk grappig waren de zelden ontbrekende menu's, met
+onbeholpen hand geschreven en, met minachting van alle taalregels,
+zuiver naar den klank gespeld! De bedden zijn ook in den regel goed;
+maar de netheid der vertrekken laat wel eens te wenschen over. De wijze
+van ontvangst is evenwel overal zoo echt fransch beleefd en aangenaam;
+de gesprekken waarin men door waard of waardin gewikkeld wordt zijn
+zoo gezellig, dat men ongemerkt veel over 't hoofd ziet. Als heer
+alleen kan men zich overal redden, en er is aan alle zaken ook een
+vroolijken kant,--maar aan dames zoude ik niet aanraden in Auvergne
+op andere plaatsen te logeeren, dan in de grootere badplaatsen en
+verder te Clermont Ferrand, te Vic-sur-Cere en te Lioran. In deze
+beide laatste plaatsen vindt men hotels van den Orleans-spoorweg,
+die niets te wenschen overlaten. Gelukkig kunnen de belangrijkste
+punten van die plaatsen uit bezocht, en kunnen van daar uit prachtige
+bergtoeren ondernomen worden, zoodat Auvergne met glans op de lijst
+der pleizier-reizigers gehandhaafd blijft.
+
+Naast deze opmerkingen nog eenige algemeene zaken.
+
+Wat gaat men in Auvergne zien?--De vulkanische vormingen en de
+monumenten van middeneeuwsche bouwkunde.
+
+In de eerste plaats de vulkanische vorming van het land. Ik geloof niet
+dat er een streek in Europa is, die den leek na eenige voorloopige
+lectuur over vulkanen, zoo goed op de hoogte kan stellen van de
+vervormingsgeschiedenis der aarde. Ik wil niet verbergen, dat toen
+Auvergne op mijn reisprogram kwam, mijne vulkanische wetenschap niet
+van aanbelang was. Vesuvius en Krakatau, met Gruadaloupe, ziedaar de
+voornaamste punten; eene duidelijke voorstelling van wat ik er moest
+gaan zien, had ik niet. Gelukkig kwam ik in aanraking met een geoloog,
+die zoo vriendelijk was, mij in algemeene en zeer juiste trekken een
+en ander mede te deelen. De lezer houde mij eenige vreemd klinkende
+woorden ten goede, de toelichting is zonder die lastige namen niet
+te geven; ze zijn trouwens niet talrijk.
+
+De vulkanen, zoo zeide mijn deskundige, worden verdeeld in
+_massa_-vulkanen, en in _strato_-vulkanen. De _massa_-vulkanen voeren
+in hunne gloeiende lava geene gassen en dampen mede; ze breiden zich
+rustig uit en de lava bouwt de kegels op. De _strato_-vulkanen voeren
+daarentegen in de lava vele dampen en ontploffende gassen mede. Het
+gevolg daarvan is onverhoedsche en heftige uitbarstingen, waarbij
+steenen, asch en waterdampen de lucht ingeslingerd worden. Bij
+het terugvallen der vaste stoffen, bouwen deze dan ook weder de
+kegels op. De meeste vulkanen van den tegenwoordigen tijd zijn
+_strato_-vulkanen, en hiertoe behooren ook de nu uitgedoofde in
+Auvergne. De plotselinge uitbarstingen der _strato_-vulkanen hebben
+eene voortdurende verandering der kegels ten gevolge, en dikwijls
+vernielen zij de bestaande. Bij de _massa_-vulkanen is de voortdurend
+betrekkelijk rustig uitvloeiende lava oorzaak, dat de kegels steeds
+hooger op gebouwd worden. De meeste vulkanen hebben meer dan een
+krater, of eene reeks er van, die om den hoofdkrater zijn geschaard. De
+Vesuvius bijv. heeft ongeveer 900 van die bijkraters. Soms ook is er
+geen hoofdkrater, en vloeit de lava uit spleten naar buiten.
+
+De kegel van een _strato_-vulkaan is dus opgebouwd uit eene
+onzamenhangende massa asch en steenen. Komt er aandrang van binnen,
+dan zijn de wanden van den kegel dikwijls niet stevig genoeg om
+weerstand te bieden tot de lava zich boven ontlasten kan, en men
+krijgt dan zijdelingsche ontladingen, die instorting der kegels
+tengevolge hebben. De kegels krijgen dan den vorm van een hoefijzer,
+dat op het overblijvende deel van den kegel rust. Dergelijken heb ik
+in Auvergne veel gezien.
+
+_Strato_-vulkanen staan altijd langs de zeekust of bij groote
+binnenmeren; over den geheelen aardbodem vindt men daar voorbeelden
+van, zooals Japan, Formosa, de Sunda-eilanden. In Auvergne treft
+men als 't ware twee reeksen van vulkanen aan, en die hebben dan ook
+vroeger aan de kust gestaan. Door de nabijheid van water worden de
+_massa_-vulkanen _strato_-vulkanen; de waterdampen hebben dan spoedig
+heftige uitbarstingen tengevolge. De vulkanen in Auvergne werkten toen
+Noord-Frankrijk, Belgie en Nederland nog niet bestonden en Auvergne een
+kustland was. Zij werkten--nu komen een paar erg vreemde woorden--in
+het jonge tertiaire tijdvak. Nederland is in 't opvolgende tijdperk,
+het quaternaire, ontstaan.
+
+Ziedaar wat ik vernam, en wat voldoende was, om 't geen ik later
+zag te begrijpen. Eene verdere vraag, aangaande de kenteekenen der
+verschillende voorkomende gesteenten, als daar zijn graniet, basalt,
+lava en nog heel veel andere, kan voor een leek niet voldoende
+beantwoord worden. In het algemeen is lava niet zoo vast van vorm;
+het heeft porien, dikwijls grootere holten en gaten, en ziet er
+soms ook weer glasachtig uit; maar er zijn tal van soorten, wier
+bijzondere kenmerken alleen door den deskundige te vatten zijn. De
+overige vulkanische gesteenten zijn niet zoo eenvoudig aan te duiden;
+zij gaan buitendien te veel in elkander over; de kleuren zijn ook
+niet vast, maar wijzigen zich naar den warmtegraad waaronder zij
+gevormd werden, en later onder den invloed der lucht.
+
+De ouderdom der vulkanen; de tijd waarin zij werkten en sinds wanneer
+zij rusten, laat zich niet anders dan bij duizendtallen eeuwen meten.
+
+Wat nu aangaat 't geen men in Auvergne in de tweede plaats gaat
+zien, de monumenten der middeneeuwsche bouwkunde, daarover kan beter
+gesproken worden bij het bezoeken der monumenten zelve.
+
+Zijn deze aanduidingen omtrent de vulkanen wellicht te algemeen,
+bij latere bespreking der landstreek valt er wellicht nog meer ter
+toelichting te zeggen. Van harte hoop ik dat de lezer aan 't gegevene
+genoeg heeft;--zoo niet, dan helpe hem verdere studie en een onderzoek
+ter plaatse!
+
+Ik noodig u thans uit, de reis met mij te aanvaarden,--zonder paspoort
+en zonder zorg voor onaangename ontmoetingen, als gevolg van dien. Nog
+eene aangename mededeeling vooraf. Het reizen in Auvergne is zeer
+goedkoop, en gidsen zijn overal overbodig; men komt er wel.
+
+En nu van Amsterdam met den morgentrein naar Parijs, denzelfden avond
+nog van het P.L.M. station naar Clermont-Ferrand, om daar tegen 4
+uur in den ochtend aan te komen en nog een aangename nachtrust te
+genieten eer we de stad gaan bezichtigen. In het Hotel de la Poste,
+op de Place de Jaude, vinden we alles wat we wenschen kunnen.
+
+Clermont-Ferrand is eene aangename, ruim gebouwde stad met 52000
+inwoners. Het oude gedeelte, dat tegen en over de hoogte gebouwd is,
+heeft zeer schilderachtige hoekjes, en hier en daar mooie oude huizen,
+een enkel in romaanschen, meest alle in renaissance-stijl. 't Zijn
+echter gewoonlijk maar enkele deelen die de aandacht trekken: eene
+fraai gebeeldhouwde deur, eenige mooie vensters, eene binnenplaats met
+een wenteltrap. Want er is in Clermont maar weinig geheel onaangeroerd
+gebleven; 't meeste is sterk vernieuwd of geheel nieuw.
+
+De stad is gebouwd ter plaatse van eene oude gallische nederzetting,
+en zelfs in de latere tijden gaven enkele opgedolven voorwerpen
+recht tot de onderstelling, dat er voor de Galliers reeds een ouder
+oorspronkelijk volk woonde. De Romeinen noemden het Augusta Nimetum;
+de tegenwoordige naam komt eerst in de achtste eeuw voor. Spoedig na
+de stichting werd het de zetel van een bisdom, en niettegenstaande de
+inwoners zich in den loop der tijden herhaaldelijk eenige zelfregeering
+trachtten te verschaffen, is hun dit eigenlijk nooit voor in den
+nieuwen tijd gelukt. Zij kregen eerst een eigen bestuur tijdens
+de groote omwenteling, en zijn daar toen wel wat ruw bij te werk
+gegaan. Een zelfde geschiedenis is die van geheel Auvergne; bij de
+verwisseling van de overmacht der geestelijken heeren tegen die van den
+adel kwam de bevolking altijd van den regen in den drop; dat dit tot
+het einde der 18de eeuw heeft kunnen duren, mag ons eenige verwondering
+baren, omdat het bij ons meer geleidelijk is gegaan, en daarom bij
+ons dan ook het overgangstijdperk niet zoo heftig is geweest.
+
+Museums zijn er te keur in Clermont, maar er worden geene groote
+merkwaardigheden in bewaard, en daarom ging ik ze voorbij. Op den
+Cours Sablon bewonderde ik de fontein van Amboise, een keurig monument
+uit de 16de eeuw, bestaande uit een achthoekigen staander, die in
+een kleine gotische lantaarn uitloopt. Zij heeft twee bassins boven
+elkaar, keurig in steen gebeeldhouwd. Het is een sierlijk stuk werk.
+
+Het middenpunt van verkeer is de Place de Jaude, een ruim plein,
+versierd met een ruiterstandbeeld van Vercingetorix in steen en een
+bronzen standbeeld van generaal Dessaix. Het uitzicht op den Puy
+de Dome, dat men van dit plein heeft is opmerkelijk mooi. Behalve
+het monument "du Centenaire", dat men bijna in elke fransche stad
+van eenige beteekenis heeft, is er nog een standbeeld van Blaise
+Pascal: de beroemde schrijver is geplaatst in een bloemrijk parkje,
+in smaakvolle omgeving.
+
+De cathedraal, in 1248 begonnen, is in zuiver gothischen stijl,
+maar maakt geen indruk; ze werd gerestaureerd door Violet le Duc en
+is van buiten geheel in donkere Auvergne-steen. 't Inwendige is kaal;
+de mannen der revolutie hebben ook daar huisgehouden. Het beeldhouwwerk
+is ook niet bijzonder. De gothische stijl is in Auvergne nooit gewild
+geweest, wellicht omdat hij opkwam toen het land in oorlogen gewikkeld
+was. De romaansche stijl kwam er vroeger, in voorspoedige dagen, tot
+hoogen bloei, en een keurig voorbeeld is de Notre Dame du Port, een
+juweel van bouwkunst, thans verscholen in onaanzienlijke straten en
+staande in eene diepte,--en met alle juwelen dit gemeen hebbend, dat
+de leek in de bouwkunst het schoone er van begrijpen en genieten kan.
+
+Wat is nu het bijzondere dier romaansche bouwkunst? Natuurlijk zou
+daar niet zoo bijzonder bij stilgestaan worden, indien de schrijver
+niet eene bijzondere voorliefde voor dien bouwstijl had. Eene
+voorliefde te omschrijven is moeielijk, maar 't kwam mij altijd
+voor, dat die uiting der kunst in de middeneeuwen zoo beminnelijk
+eenvoudig was; dat zij alles gaf wat men toen kon daarstellen, en
+nooit naar kunstmiddelen van verdacht gehalte zocht, om 't geen men
+zich toch wel bewust was dat er aan ontbrak te bedekken. Dat werd in
+latere tijden wel eens over 't hoofd gezien, en men verkreeg daardoor
+gebouwen die niet bevredigen. De romaansche bouwstijl uitte zich het
+meest volkomen in de kerken, en werd daarin ook het best bewaard. In
+den eersten tijd van het Christendom was de grondvorm van alle kerken
+een langwerpig vierkant [1]; de binnenruimte werd door twee of meer
+rijen van pijlers in drie of meer afdeelingen (beuken) overlangs
+verdeeld. De wanden werden versierd met kleuren en figuren; het dak
+was een gewoon schuin dak, zooals men zich dat in den eenvoudigsten
+vorm op ieder huis denkt; de dakgebinten waren gewoonlijk geheel
+zichtbaar. Van die monumentale kerken--men noemde ze "basilica"--zijn
+nog enkelen uit dien vroegeren tijd over in Klein-Azie, maar vooral in
+Italie; te Rome nog uit den tijd van keizer Constantijn. Later in de
+middeneeuwen, en wel tijdens en onmiddellijk na Karel den Grooten,
+ontwikkelde zich voor de kerken een nieuwe bouwstijl; hij had de
+oud-romeinsche kunst tot grondslag en ontleende daaraan zijn naam
+"romaansch". Een zijner voornaamste kenmerken,	de ronde bogen,
+werd uit de romeinsche bouwkunst overgenomen.
+
+In plaats van het langwerpig vierkant kreeg nu de kerk den vorm van
+een kruis. De korte bovenarm werd het koor; de zijarmen heetten het
+transept; de lange arm het schip. Aan weerszijden van het schip waren
+zijgangen, evenals in de basilica, alleen er van afgescheiden door
+kolommen. Langs het transept en het koor werden spoedig kapellen
+bijgebouwd; later werden de zijgangen ook om het koor heen gebouwd,
+en nog weer later ook om de zij-armen van het transept heen; overal
+kwam daardoor langs die zijbeuken gelegenheid tot het aanbrengen
+van kapellen. De ronde bogen werden niet alleen aangebracht boven
+ramen en deuren, maar ook tusschen de pijlers;	en de gewelven die
+schip en koor en zijbeuken bedekten, in afwijking van het vroegere
+schuine dak, waren ook rond; aanvankelijk zoogenaamde tongewelven,
+later kruisgewelven, maar alles altijd half cirkelvormig.
+
+De krypten of onderkerken, die zich aanvankelijk alleen onder het
+koor, later onder de geheele kerk uitstrekken, werden algemeen. De
+ingangen tot die onderkerken zijn meestal naast het koor. De krypten
+zijn allen overwelfd; zij zijn zeer eenvoudig gehouden,  met wel de
+soberste versiering die men zich denken kan: een enkel gebeeldhouwd
+kapiteel aan eene kolom. Maar dat is dan ook alles.
+
+De torens waren aanvankelijk achthoekig en laag, geplaatst boven de
+vierkante ruimte waar de armen van het kruis elkander snijden. Bij
+latere kerken komen ook torens voor aan weerszijden van den ingang,
+en die ingang was dikwijls uitgebouwd en daksgewijze afgedekt, of tot
+een karakteristiek klokkentorentje opgetrokken. Was eene romaansche
+kerk inwendig arm aan versieringen, des te meer werk werd er gewoonlijk
+van den ingang gemaakt.
+
+We hebben dus, in afwijking van het vroegere, een kerk in kruisvorm
+en eene overspanning door gemetselde gewelven, waar in de vroegere
+kerken de bedekking eenvoudig uit een gewoon schuin dak bestond,
+iets dat trouwens bij de romaansche kerk als buitenste afdekking
+bleef bestaan, 't Spreekt van zelf dat bij de uitsluitende toepassing
+van halfronde bogen en gewelven, de kerken altijd wat lager bleven;
+zoodra men in later tijd voor goed had bevonden, dat een gemetselde
+boog ook spits kon toeloopen en dientengevolge ook spitsbooggewelven
+gebouwd konden worden, werd de vorm der gebouwen ook slanker;  en toen
+er eenmaal slankere kerken ontstonden, maakten de vroegere den indruk
+van plomp en gedrukt te zijn. De bouwmeesters in Auvergne hebben dat
+niet kunnen overwinnen; langs den Rijn en in Engeland waren ze in
+dat opzicht wat gelukkiger.
+
+Er zijn nog meer bijzonderheden aan den toenmaligen bouwstijl
+eigen. Bijv. de kolommen, die de zijbeuken van het schip scheiden,
+zijn nooit allen gelijk, maar om den anderen werd eene doorloopende
+zuil geplaatst. De versieringen aan de kapiteelen en den voet der
+kolommen waren allen hoogst eenvoudig en steeds weinig uitspringend,
+de groote muurpanden die ontstonden boven de halfronde bogen waren
+vlak en later dikwijls beschilderd. Na de 12_de_ eeuw kwam de tijd
+der spitsbogen; de bouworde bleef in hoofdzaak romaansch, maar de
+nieuwe bogen kwamen steeds meer op den voorgrond en de wijze van
+constructie der gebouwen moest dientengevolge gewijzigd worden;
+gedurende een betrekkelijk lang tijdperk kreeg men een gemengden
+stijl. De bouwmeesters zochten naar verbetering en brachten allerlei
+versieringen aan, waaruit ten laatste de gothische stijl ontstond;
+deze ontwikkelde zich uit het romaansch, zooals het romaansch zich uit
+het romeinsch ontwikkeld had, maar nam weer van zijnen voorganger over.
+
+In Auvergne waren weinig overblijfselen van romeinsche bonwkunst; in
+het naburige Provence en elders juist veel; de Auvergnaten konden dus
+minder van de romeinsche voorbeelden overnemen, en zoodoende kregen
+hunne gebouwen een bijzonder karakter; en dit te meer omdat zij,
+arm aan voorbeelden, rijk waren aan goede bouwstoffen en daardoor een
+anderen weg opgingen bij het versieren van hunne gebouwen. Al dadelijk
+door verschillende steensoorten te gebruiken, sommige glad, sommige
+poreus, dan weer van verschillende kleuren, die zij alle in hunne
+bergen voor het nemen hadden. Het bijzonder karakter der monumenten in
+Auvergne moet dus meer beschouwd worden als een gevolg van bestaande
+toestanden, dan wel als de gewilde uitkomst van eene kunstschool.
+
+De Notre-Dame-du-Port beantwoordt geheel aan de gegeven algemeene
+trekken van den romaanschen bouwstijl. De geheele kerk is overwelfd, de
+zijbeuken  zijn door halve tongewelven gedekt. De kapiteelen der zuilen
+dragen als versiering bloemen, fantastische voorstellingen van dieren;
+enkele dragen menschelijke figuren met opschriften. Prachtig is dit
+beeldhouwwerk niet; de beeldhouwers in Auvergne stonden niet zoo hoog
+in kunstvaardigheid als de bouwmeesters; maar de kinderlijke eenvoud
+der voorstelling houdt gelijken tred met de wijze van uitvoering,
+en maakt een zeer aangenamen indruk. De muurvakken zijn alle wit;
+hier en daar zijn met zachtgekleurde steenen figuren aangebracht,
+geen van alle buiten het vlak der muur uittredende. Eene ruit,
+een vierkant, een cirkel, een kruis, een klaverblad, alles in
+heerlijken eenvoud, maar aardig doende in die stemmige omgeving. De
+buitenmuren van het schip vertoonen kleurige figuren, verkregen door
+het inmetselen van verschillende steensoorten. De kerk is gebouwd
+in de 11de en begin der 12de eeuw. De hoofdingang is eene dubbele
+deur, door een gebeeldhouwden stijl gescheiden. Aan de zuidzijde is
+nog een ingang, met aan weerszijden groote figuren in laag relief;
+het halfcirkelvormige boogschild boven de deur (het tympaan) is rijk
+met kleine figuren voorzien; jammer genoeg zijn deze wat geschonden.
+
+De Notre-Dame-du-Port te Clermont, de kerk te Issoire en die te Orcival
+zijn de fraaiste typen van den romaanschen stijl in deze streken.
+
+Er zijn te Clermont twee versteenende bronnen, die de moeite van
+een bezoek overwaard zijn. Het bronwater bevat veel koolzuur en kan
+daardoor eene groote hoeveelheid ijzer- en kalkverbindingen opgelost
+houden. Zoodra het koolzuur aan de lucht ontsnapt, slaan de ijzer-
+en kalkzouten neer; van deze eigenschappen heeft men gebruik gemaakt
+tot het vervaardigen van aardige voorwerpen. Men voert het water door
+buizen, waarin men er eerst zoo veel mogelijk het ijzer aan ontneemt,
+en laat het dan als regen neerkomen op de voorwerpen die men versteenen
+of, beter gezegd, met eene kalklaag overdekken wil, zooals mandjes met
+vruchten, druiventrossen,  vogelnestjes met eieren, enz. De uitkomst
+is inderdaad verrassend. In de tuinen om de bronnen heen zijn allerlei
+versteende wonderen tentoongesteld; menschen, vee, paarden; natuurlijk
+waren het poppen of opgezette exemplaren, en daar nu het verkalken van
+dergelijke voorwerpen langen tijd vordert en op de eene plaats al wat
+dikker uitvalt dan op de andere, winnen de voorwerpen niet in losheid
+en natuurlijkheid, 't Kwam mij voor, dat deze reeds van af de straat
+zichtbare lokvogels wel wat al te veel van een boerenkermis hadden.
+
+Eene andere merkwaardigheid van Clermont-Ferrand is niet daar, maar
+te Mont-Ferrand te vinden, dat ongeveer drie kwartier van de stad
+ligt. De tramrit er heen geeft weder een verrassend mooi uitzicht op
+den Puy de Dome. Mont-Ferrand is een stadje van 3500 inwoners, dat men
+alleen bezoekt om enkele oude huizen te zien. Het huis _l'Elephant_,
+aldus genaamd naar een geschilderden dikhuid boven een der ramen,
+dagteekent waarschijnlijk uit de 12_de_ eeuw. Het huis _Adam_ en _Eva_,
+naar een gevelsteen. Het huis van den apotheker is, evenals het vorige,
+uit de 16_de_ eeuw; de eerste verdieping is in steen, de twee volgende
+in houten vakwerk, telkens boven elkaar vooruitspringend; boven in den
+topgevel zijn een paar beeldjes aangebracht, die aan het huis zijn
+naam gaven. Er zijn nog verscheidene andere merkwaardige huizen, 't
+eene bekend om een deur met keurig smeedwerk, 't andere om eene aardig
+versierde binnenplaats; dan weer een met een fraaie wenteltrap. Jammer
+is het dat van instandhouding geen sprake is. Die huizen zijn thans
+alle in gedeelten door kleine neringdoenden bewoond, en inzonderheid de
+binnenplaatsen en wenteltrappen van eene ongeevenaarde onzindelijkheid
+en in diep verval.
+
+Met het bezichtigen van dit alles bracht ik den eersten dag door. Den
+volgenden ochtend vroeg zou ik uitgaan op eene wandeling in den omtrek
+en de bestijging van den Puy de Dome. Daartoe wenschte ik, gelijk ook
+voor de verdere reis, eenige nadere inlichtingen te hebben en begaf me
+naar het kantoor van het "Syndicat" (Vereeniging ter bevordering van
+het vreemdenverkeer) van Clermont. Al mijne vragen werden voorkomend
+en beleefd beantwoord,	en de inlichtingen bleken naderhand geheel
+juist te zijn. Kaarten kon ik niet koopen, maar men gaf mij 't adres
+van den besten winkel voor die zaken op. Doch eene fout mag ik niet
+onvermeld laten. Men ontraadde mij een diligence-rit over Beaumont
+naar Montdore, en beval mij aan om per spoor tot Issoire en van
+daar per diligence naar Montdore te gaan. De beide routen zijn goed,
+maar 't bleek me later op de diligence, onder een vriendschappelijk
+gesprek met den koetsier, dat de aanbevolen rit eene onderneming van
+het Syndicat was, en de rit over Beaumont eene van een mededinger
+te Montdore. 't Is te betreuren dat zulke syndicaten zich niet
+buiten dergelijke ondernemingen houden; zij verliezen daardoor
+het zoo hoog noodige onzijdig karakter. Onder het gesprek met den
+beambte van het syndicat bleek mij ook, dat voetreizigers hier tot
+de uitzonderingen behooren; in den tijd der auto's krijgen ze een al
+te sterke ouderwetsche tint. Ik ontmoette dan ook op den geheelen
+tocht geen collega's en in de meeste hotels (herbergen) werd ik
+duidelijkshalve als "le Touriste" aangeduid.
+
+Behoorlijk uitgerust met eene kaart, uitgave van het Ministere de
+l'Interieur, toog ik er den volgenden ochtend op uit; van Clermont den
+weg naar Royat op, naar Chamalieres en van daar langs voetpaden naar
+Villars. De omgeving was mooi, maar de wegen waren ongemakkelijk en
+hier en daar bitter slecht onderhouden. Gunstig stak daarbij af een
+deel van eene oud-romeinsche heerbaan, die me tot Villars bracht;
+het is een stuk van den ouden weg van Clermont naar Limoges. Aan
+weerskanten een flink verhoogd voetpad; de rijweg belegd met regelmatig
+behakte, langwerpig vierkante lavablokken, trots de eeuwen van zijn
+bestaan nog een voorbeeld hoe wegen gelegd moeten worden. Van Villars
+loopt het pad verder over La Baraque, maar men kan ook door het dorpje
+Cheix gaan, al naar dat de vele kronkelingen er u heenleiden. Ik trof
+onderweg een vriendelijk oud vrouwtje uit Cheix aan, die mij in de
+hitte niet verder wilde laten gaan, eer ik bij haar eene verfrissching
+had gebruikt. Na Cheix heeft men nog een aardig kijkje op het dorp
+Orcines en gaat dan over den straatweg voorbij het kruispunt Le Font
+de l'Arbre naar den Col de Ceyssat. Gedurende die wandeling heeft
+men den Puy de Dome steeds rechts voor zich en begint het hoe langer
+hoe duidelijker te vinden hoe hij aan dien naam kwam. Op den Col de
+Ceyssat staan een drietal herbergen, die zich alle drie met den naam
+van hotel tooien, en waar men u keur van maaltijden aanbiedt. Men
+heeft dan nog 432 M. te klimmen, en hoe de meeste reizigers er toe
+komen om daar eerst een dejeuner te gebruiken voor men met klimmen
+begint, wilde mij niet recht duidelijk worden.
+
+Het pad naar den top (1465 M.) is vol afwisseling en een aangenaam
+bergpad. Eerst door weiden, spoedig in dennenbosch, om later wat
+steiler, over en langs rotspartijen, boven te komen. De uitzichten
+worden bij elke kronkeling in het pad mooier, en hier en daar is voor
+eene bank gezorgd. Men krijgt spoedig den indruk dat geen der bergen
+daar hoog is, het uitzicht gelijkt meer op eene vlakte met heuvels.
+
+Bij Villars was ik reeds langs eene _cheire_ gekomen; dat zijn
+oude lavastroomen, die, nog onverweerd, volkomen onvruchtbaar
+bleven. Wanneer men er zoo van boven opziet en de kronkelingen
+waarneemt,--de gladde, bruinroode oppervlakte spiegelt zelfs hier en
+daar in de zon,--dan krijgt men eerst voor goed den indruk van zoo'n
+lavastroom, en heeft men een voorproef van de vele overblijfselen
+van het vulkanisch tijdperk in Auvergne. Hier en daar langs het
+pad ziet men ook rotsblokken op en door elkaar, die u doen denken
+aan uitgebrande steenkoolslakken. In deze omgeving maken ze echter
+meer den indruk van merkwaardig grillige vormen, dan van vulkanische
+overblijfselen.
+
+Boven op den Dome is ook eene cantine, waar het eenvoudige maal zeer
+goed smaakt.
+
+Op het hoogste punt staat het meteorologisch observatorium,  dat als
+eerste plaats van waarneming van dien aard in Europa, in 1876 ingewijd
+werd. In 1648 had de Puy de Dome reeds gediend om uit het verschil
+in hoogte van eene kwikkolom den druk der atmosferische lucht aan
+te toonen. Perier nam de proef op verzoek van Pascal. Nu bevindt er
+zich, in ruime gebouwen, de meest volkomen inrichting tot het doen
+van allerlei weerkundige waarnemingen. Het merkwaardigste van den
+Puy de Dome is echter de tempel van Mercurius, helaas wat te veel
+een bouwval. Hij werd in 1874 ontdekt,	toen men begon te bouwen
+aan het observatorium. Eene heerlijke plek hebben die romeinsche
+bouwheeren uitgezocht; het moet een treffend gezicht zijn geweest van
+uit de vlakte, toen die gebouwenmassa zich daar verhief. Mij dunkt,
+de bewoners van het dal hadden in de oude dagen grootscher uitzicht
+op dien heidentempel daarboven, dan wij nu hebben van de hoogte af
+op de cathedraal van Clermont, wier fijne omtrekken door den afstand
+geheel verdwijnen, en wier twee slanke torens maar een onbeduidenden
+indruk maken.
+
+Van den Puy de Dome heeft men een prachtig uitzicht op het hoogland van
+Auvergne; de Franschen noemen het met groote ingenomenheid "une des
+plus curieuses du monde". Zonder hen dit na te zeggen, want de heele
+wereld heb ik niet gezien, geef ik hun gaarne toe dat het bijzonder
+mooi is. 't Geen er vooral aantrekkelijk van is, is het neerzien op de
+uitgebrande vulkanen van de bergketen, met hunne kraters, zoo duidelijk
+zichtbaar, en op de zoo even reeds besproken lavastroomen. De geheele
+vlakte van Limoges ligt voor ons, noordwaarts schijnt zij onbegrensd;
+naar het oosten toe loopt ze op tegen de hoogten van Forez. Men zegt
+dat bij gunstig weder de Mont-Blanc van hier zichtbaar is,--maar ik
+had het genoegen niet. In het Zuid-oosten de bergen van Livradois
+en de ketens van Velay. Zuidelijk de omtrekken van de Mont-dores en
+westelijk de granietruggen van Limousin. Noordwaarts omlaag ziende,
+heeft men vlak aan zijne voeten een ouden krater, de Nid de la Poule;
+rechts den Puy de Dome, de groote en de kleine Suchet, en weer meer
+links den Puy Pariou en den Puy des Gaules, waarvan men duidelijk de
+vroegere krateropeningen waarneemt. Men denke zich echter daarbij geen
+woest tafereel en geene wildernis; de vulkanen zijn allen met gras
+begroeid, hier en daar met boschpartijen; de valleien zijn akkers en
+de kraters vruchtbare weiden. Dat men aan een dier kraters den naam
+van het hoendernest gaf, komt zeer begrijpelijk voor. De wetenschap
+kan hier van vulkanen en kraters spreken; de toerist heeft voorloopig
+nog het geloovig toekijken.
+
+Ik bleef nog lang boven, om goed thuis te komen in de verschillende
+toppen en hunne onderlinge ligging.
+
+Bergafwaarts volgde ik denzelfden weg tot aan Le Font de l'Arbre,
+maar stak daar den straatweg over in de richting van Fontanat,
+een schilderachtig dorpje, waar ik geene levende ziel tegenkwam en
+daarom met te meer aandacht de aankondigingen van het gemeentebestuur
+las, voorschrijvende dat men rechts moest loopen en dat rij- en
+voertuigen niet draven mochten. Waarschijnlijk maakte die gemeente zich
+weerbaar tegen auto's. Voorbij Fontanat werd de weg zeer lommerrijk
+en in de nabijheid van Royat, langs de oevers der Tiretaine, zeer
+schilderachtig;  hier en daar watervalletjes, prachtige boomgroepen,
+kastanjes vooral, frissche boomgaarden, heerlijk groen en diepe
+schaduw.
+
+Royat is een der sierlijkste badplaatsen van hoog-Auvergne. Van
+Fontanat afdalende, komt men eerst in de oude stad, beroemd om zijne
+vestingkerk. Omstreeks de 13de eeuw werd zij tot eene versterking
+omgebouwd, iets dat men toen meer deed. Een zonderling gezicht zoo'n
+kerk met schietgaten en kanteelen boven het dak uit. Men had vooral
+die versterkingen geheel gerestaureerd, en nam daartoe de steensoort
+waaruit de kerk indertijd opgetrokken was, een materiaal dat men
+in den naasten omtrek nog voor 't grijpen had. Mij scheen het toe,
+dat de ligging der kerk haar weinig tot verdedigingspunt eigende,
+en ik voelde de booze verdenking bovenkomen, dat hierbij meer
+aan de fantasie van den bouwmeester gedacht moest worden, dan aan
+den drang der omstandigheden. Ook de steenen der restauratie waren
+fantastisch, want ze waren nog niet met het stof der eeuwen overtogen,
+en vertoonden nog de grillige vlammen van pas uitgehakte lava. Dat
+ontnam aan 't geheel de stemming. Het nieuwe Royat, de badplaats,
+is zeer sierlijk en vol levendig en weelderig gedoe, maar heeft geen
+bijzonder karakter. Ik keerde per tram van Royat naar Clermont terug.
+
+De volgende dag was bestemd voor den tocht naar Montdore; eerst per
+trein tot Issoire, en dan per diligence (_car alpin_)naar Montdore. De
+reis was te ver om te voet te worden afgelegd.
+
+Van plaatsbeschrijvingen van streken die men per spoor doorvliegt,
+ben ik geen vriend. De snelheid waarmede 't eene 't andere opvolgt
+kan in den regel niet dan verwarde algemeene indrukken geven. Daarom
+slechts de vluchtige opmerking, dat de weg schilderachtig is, vooral
+wanneer men de rivier de Allier kruist of op korten afstand de oevers
+volgt. Bij de stadjes, die men langs komt, heeft men nog eene sierlijke
+hangbrug over de rivier. Men komt voorbij Vic-le-Comte, voorheen de
+hoofdplaats van Auvergne, waar de bloedigste tafereelen uit zijne
+middeneeuwsche geschiedenis afgespeeld werden. Dan voorbij Coudes,
+met bouwvallen van abdijen en kasteelen, verlaat dan de Allier weder
+en komt in de vlakte van Issoire. 't Speet me zeer, dat ik geen tijd
+had om te Issoire de groote kerk te gaan zien, die veel overeenkomst
+heeft met de Notre Dame du Port te Clermont, doch deze in afmeting en
+versiering overtreft, maar de car alpin waarmede ik naar Montdore zoude
+rijden, staat aan 't station klaar, en hoewel de postillon op de vraag
+of er plaats was, antwoordde dat er alleen gebrek aan reizigers was,
+werd de reis met groote overhaasting aanvaard.
+
+Een plaatsje naast den postillon werd door mij ingenomen, en spoedig
+vernam ik van hem, dat ik maar 10 K.G. bagage vrij had, en dat mijn
+handkoffer wel meer zoude wegen, maar dat hij zoo onheusch niet was,
+om daar dadelijk op 't kantoor over te spreken. Alweder het oude type,
+door dezen jongen man ten tooneele gevoerd; in een opzicht evenwel
+verschillen die heeren daar, van het bij ons inheemsche soort. Zij
+staan in de eerste plaats op den titel van postillon; koetsier is hun
+wat min. En dan, ze zijn wondergraag met monsieur aangesproken. Dat was
+me al meer opgevallen, een tramconducteur hoort ook gaarne monsieur,
+ze laten dit spoedig merken; en wanneer men den koetsier van eene
+car alpin of gewone diligence maar altijd met monsieur aanspreekt,
+dan behoeft de fooi later nog niet eens zoo heel ruim te zijn, om op
+voorkomendheid,  ook aangaande het overwicht van den koffer te kunnen
+rekenen. Niet dat die vrienden hooger geacht willen worden dan zij
+zijn, maar ze zijn gaarne even hoog als ieder ander.
+
+Bij het verlaten van Issoire stijgt de weg westwaarts langs den
+linkeroever van de Causse d'Issoire. In 't verschiet teekenen
+zich de omtrekken der Dore-bergen tegen den gezichteinder; rechts
+verheffen zich de wanden der hoogvlakte van Pradines als muren steil
+omhoog. Links enkele bergspitsen. Die steile wanden der hoogvlakte
+van Pradines vertoonen op den rand de eerste vulkanische vorming
+van eenigen omvang die ik nog zag; die bovenranden bestaan alle uit
+rotsblokken, blijkbaar in vuurgloed gevormd; het zijn uitgedoofde
+slakken in de grilligste gedaanten en van reusachtige afmetingen. Wat
+verder, voorbij het dorpje Perrier, ziet men in de wanden vierkant
+gehakte gaten; het zijn de overblijfselen van voorhistorische woningen,
+waarvan eenige nog bewoond worden door de gezinnen der bewakers van
+de wijnbergen. Daar is ook eene pyramidaal omhoog gaande rots, die
+te meer de aandacht trekt omdat er een torentje op gebouwd is; 't is
+thans een bouwval, die toren van Maurifolet, en men kan hem volgens
+de inlichtingen van mijnheer den postillon alleen bereiken door een
+inwendig in de rots uitgebroken wenteltrap. De weg loopt overigens
+tot St. Nectaire door eene zeer welvarende streek. De gedeeltelijk
+ingehaalde oogst was van goede hoedanigheid en meestal tarwe. Ik
+zag er verscheidene kweektuinen voor druiven, met opschriften dat
+er puike gezonde stekken uit Californie, Australie en meer afgelegen
+oorden te krijgen waren. De druivenziekte schijnt daar dus onder de
+inheemsche boomen sterk huis te houden. Er werd veel geploegd, eene
+zeer ondiepe voor, en 't trok mijn aandacht dat op dien vetten grond de
+ploeg altijd maar met eene koe--en 't vee is er niet zwaar--bespannen
+was. Waarschijnlijk kon dit, omdat de grond sterk gemengd was met
+lavagruis, en daardoor wat losser. Eigenaardig was het hanteeren
+van den ploeg. Bij den kop der koe eene vrouw met een langen staak,
+waaraan een platte beitel; daarmede stak zij voortdurend de vette
+klei van de eene zijde der ploegschaar af en maakte daartoe met den
+staak steeds een zwaai boven haar hoofd. De man die den ploeg stuurde,
+verrichte bovendien dezelfde zwaai-beweging, om met zijn staakbeitel
+de ploegschaar aan de andere zijde te bevrijden. Wanneer men dat werk
+zoo aan den gang ziet, kan men zich aanvankelijk dat zotte gezwaai
+met die staken niet verklaren.
+
+Na een rit van 4 uur kwamen we te St. Nectaire, waar twee uur stil
+gehouden werd voor het middagmaal. Ik liet mijn koffer doorgaan naar
+Montdore en besloot het overige van den weg, nog 28 kilometer te voet
+af te leggen en tevens St. Nectaire wat nader te bezien. We waren
+te St. Nectaire-le-bas aangekomen, dat geen dorp is maar alleen eene
+bad-inrichting, waaromheen hotels. Zijne bijzondere merkwaardigheid is
+een _dolmen_, een steen van 4 M. lang en ruim 2 M. breed en 70 cM. dik,
+rustende op drie steenbrokken; eenige schreden van daar vindt men
+nog eene verzameling geplante steenen, die geheel den indruk geven
+van een verwoest hunebed.
+
+Men vindt er verder ook eene grot met versteenend water, en
+verder doorgaande, steeds langzaam stijgend, ziet men spoedig
+St. Nectaire-le-haut sierlijk tegen een berg aangeleund, en op den top
+van dien berg de fraaie kerk, een merkwaardig monument uit de 11de en
+12de eeuw, in 1878 geheel gerestaureerd, met twee stompe torens aan
+de voorzijde en een achthoekigen op het kruis. De gewelven rusten
+ook hier niet alleen op gemetselde pijlers, maar bij afwisseling
+op kolommen, en de versiering der kapiteelen is zeer opvallend; op
+een er van komt de kerk zelf voor. In de sacristij bewaart men een
+allermerkwaardigst beeld van St. Bauduin, van eikenhout, bekleed met
+verguld koper; het hoofd en de hals van gedreven koper, met beweegbare
+oogen van ivoor en hoorn. Al verder stijgende komt men te Boissieres,
+gebouwd op vulkanische gesteenten, waarin men hier en daar ook weder
+holenwoningen ziet; dan weder afdalend in het dal der Couze, met een
+zeer kale _Cheire_, zoo troosteloos als ik er nog geene zag, en dan
+Murols, een smerig dorp, bekend om de prachtige bouwvallen van zijn
+kasteel, thans eigendom van het departement. Sommigen schrijven deze
+bouwvallen een zeer hoogen ouderdom toe, anderen gaan niet verder terug
+dan de 15de eeuw. Ze staan op een bazaltheuvel van 729 m. hoogte,
+en zijn een der merkwaardigste overblijfselen van den franschen
+vestingbouw in deze streken. Een bewaarder vraagt u 50 centimes
+toegang, maar laat u overigens vrij. Eerst komt men in een kring
+van vestingwerken op eene ruimte, die het geheele kasteel omringt,
+dan leidt een steil pad omhoog, en ziet men bij eene poort naast den
+grooten toren twee romaansche kapelletjes, een uit de 11de en een
+uit de 12de eeuw, tegen elkaar gebouwd. Het kasteel is dus om die
+bestaande kapelletjes heen gebouwd, of het is zelf van nog ouderen
+datum. De eigenlijke kasteelpoort is uit de 15de eeuw, en uit dien
+tijd stammen ook de vestingwerken. Er is nog een klein gebouw, dat er
+wat vroolijker uitziet en uit lateren tijd dagteekent. Het beklimmen
+van den toren is zeer aan te raden, om het goede overzicht over het
+geheel der gebouwen en om het prachtige uitzicht op den omtrek.
+
+Voorbij Murols krijgt men een boschrijk dal, zoo bezaaid met
+vulkanische brokken, dat men haast zou gaan denken aan eene
+voorhistorische verzameling van slakken-steenen; dan bereikt men
+spoedig het verrukkelijk gelegen meer van Chambon, een waterplas van
+ongeveer 60 hect. ter diepte van bijna 6 M., op 880 M. hoogte. Men
+beweert dat dit meer gevormd is door een lavastroom, neerkomende
+van den Tartaret, die de Couse afdamde. De oppervlakte vermindert
+voortdurend; naar men zegt ontsnapt het water door spleten die in den
+lavadam ontstaan. Spoedig zal dat meer echter nog wel niet verdwijnen,
+en nog menigeen zal zich in de allerbekoorlijkste ligging kunnen
+verheugen. Op den achtergrond ontwaart men de allergrilligst gevormde
+rotsen van den Dent du Marais. Voorbij het meer krijgt men een prachtig
+uitzicht op het dal van Chaudefour, en het dorp Chambon naderende,
+ziet men eerst op het kerkhof eene kleine romaansche grafkapel, zoo
+eerlijk en zuiver van stijl en zoo goed bewaard gebleven als maar
+mogelijk is; zij dateert uit de 11de eeuw en wordt in de wandeling
+zeer oneigenlijk het Baptistere genoemd.
+
+Chambon is niet groot en niet zindelijk, maar aan de samenvloeiing
+der Couze en der Surain zoo schilderachtig gebouwd, en zoo allerliefst
+tusschen de boomen gelegen, dat men de onzindelijkheid spoedig vergeet
+en besluit den maaltijd maar elders te nemen, om hier zijne oogen
+met toenemenden lust te gast laat gaan. Alles is bij het bouwen aan
+het toeval overgelaten, maar daaruit is een geheel ontstaan, dat de
+bouwers niet droomden en niet bedoelden. De huizen op zichzelf hebben
+niets bijzonders, maar het geheel aan de beide stroompjes en onder
+het hout is bekoorlijk.
+
+Van Chambon gaat het verder door het diepe dal van de Surain, overal
+met dennenbosschen bedekt, met groote slingers omhoog tot aan het
+gehucht Bressouleille. Ditmaal is het een gelukkig verschijnsel als
+de wandelaar wat moede wordt, want bij het rusten is de klimmer altijd
+geneigd om eens achteruit te zien hoe hoog hij al gekomen is; en juist
+achteruit zijn hier de heerlijkste vergezichten. Een kleine bergstroom,
+de Diane, ziet men van val tot val vooruit springen, en zijnen loop
+volgende krijgt het oog een prachtig rustpunt in het meer van Chambon
+en op zijne mooie omgeving. Het is van deze hoogte bijna nog mooier,
+dan wanneer men aan de oevers staat! Van Bressouleille gaat het al
+maar met groote slingers over eene hoogvlakte, dan door weiden, dan
+door bosschen omhoog; verderop is de weg uitgekapt in de wanden van
+den Puy de la Croix Morand; 't landschap wordt eentonig en somber, tot
+men op den bergrug komende, den Col de Diane (1360 M.) bereikt en, na
+zich eene korte wijle verheugd te hebben in een effen weg, op eenmaal
+het prachtige dal der Dordogne voor zich heeft. Men ziet de badplaats
+Bourboule in de verte, de meren Guery en La Roche-Tuilliere, hoewel op
+grooten afstand, bijna aan zijne voeten. Nu met korte slingers snel
+omlaag; in de weiden, voor 't eerst op deze reis, tal van bloemen;
+om een rotsachtig voorgebergte heen, en daar ligt het vriendelijke
+Mont-Dore voor u.
+
+De wandeling was aangenaam geweest; de afwisseling groot en de laatste
+verrassing: het uitzicht op het dal der Dordogne, zette de kroon op
+het werk. Daar kon wel een tegenvaller op overschieten, en die kwam
+ook. Ik vraag u, wat heeft een voetreiziger met den ransel op den
+rug te verwachten, wanneer hij daar zoo om licht en donker in eene
+fransche modebadplaats aankomt? Ik stapte naar het Hotel des Etrangers,
+waarvoor ik eene aanbeveling had van het Syndicat te Clermont,--maar
+'t was precies of men dacht dat ik niet eerlijk aan die aanbeveling
+gekomen was; ik kon ternauwernood eene kamer krijgen, en toen mij
+die niet beviel, was 't nagenoeg heel en al mis. Niet prettig in eene
+plaats die ik wist dat overvol was! 't Is mij eerst aan 't einde van
+mijn verblijf aldaar mogen gelukken, de madame een anderen indruk te
+geven; een reiziger die, met zijne spoorwegbiljetten in den zak, toch
+te voet het land doorkruist, is iets dat buiten den gedachtenkring
+van die menschen ligt.
+
+Le Montdore is een plaatsje met slechts 1866 inwoners, maar een
+zeer druk bezochte badplaats; het ligt aan het einde van het dal
+der Dordogne, die niet ver van de plaats haar oorsprong neemt. Twee
+beekjes vloeien uit de bergen, de Dore en de Dogne en vereenigen
+zich ongeveer een uur boven de plaats. De achtergrond van het dal
+wordt gevormd door de donkere spitse uitloopers van den Puy de
+Sancy. De omgeving van het bad is weelderig; groote, rijke hotels,
+een aardig park en een casino, dat voor iedereen toegankelijk is;
+maar de weelderige omgeving is klein, en wat verder Montdore uitmaakt
+is meer dan eenvoudig. De omstreken zijn mooi, maar alleen gezonden
+kunnen ze bereiken; de fraaiste punten zijn slechts met inspanning
+toegankelijk. Een bergspoorbaantje komt hier aan tegemoet. Intusschen,
+men behoeft slechts een avondbezoek aan het Casino te brengen om te
+zien, dat er ook gezonden te Montdore verblijven, die langs allerlei
+wegen hun tijdverdrijf zoeken.
+
+'s Morgens vroeg ging ik er weer op uit, en had het genot de
+badgasten in de onmogelijkste costumes naar de thermes te zien
+gaan; 't is grappig om te zien hoe men in badmantels nog mode kan
+hebben! Versieringen aan die kleedij schijnen ook al een punt van
+studie te zijn en aanleiding te geven tot eene "derniere creation". Een
+oude heer op klompen, in een badmantel met een sleep, naast eene
+jonge dame met een mantel die heelemaal geen sleep had, terwijl zij
+zich overigens vreemd toegetakeld had met eene prachtige badmuts en
+zich een zeker cachet verschafte door in het vroege morgenuur eene
+cigarette te rooken,--was wel 't koddigste van wat er zooal over de
+Grande Place kwam. Ik ging met het bergspoortje als eenige passagier
+naar boven, naar het Salon du Capucin, eene aardige uitspanning
+onder prachtig hout; daar kocht ik van een kellner een courant van
+den vorigen dag, en las daarin met alleraardigste schrijffouten de
+namen van ons nieuwe ministerie. De kellner begreep er niets van,
+dat ik in die oude courant zoo'n schik had. Van het Salon du Capucin
+ging de weg, door een prachtig eiken- en mastbosch, langzaam omhoog
+tot aan den voet van den Capucin, een rotsgevaarte dat daar steil
+omhoog rees. Een pad er om heen brengt u aan de andere zijde, waar
+een zachte helling het bestijgen gemakkelijk maakt. Van den top
+(1463 m.) heeft men een goed uitzicht op Montdore, den Sancy en de
+bergen van Bozat. Men vraagt u aan een herbergje aan den voet van den
+Capucin 25 centimes voor het beklimmen. De meeste dier bergtoppen hier
+zijn particulier eigendom, en worden aan kasteleins verpacht. Van de
+herberg ging ik verder door in de richting van den Puy de Cliergue,
+die men voor zich ziet liggen en zoo over de kammen der bergen,
+die doorloopen tot den Puy de Sancy, tot aan het Val de la Cour en
+het Val de l'Enfer. Voor wandelaars, die niet gesteld zijn op een
+paadje langs de diepte, is er nog een aangename weg om den top van
+den Cliergue heen,--maar hij is wat langer.
+
+De Val de la Cour ligt tusschen een kring van bergkammen; de bodem
+is een keurig gebloemd grastapijt. De Val de l'Enfer is van de eerste
+gescheiden door een scherpen bergkam; het dal is als 't ware uitgehold
+in vulkanische gesteenten, niet altijd rotsblokken, maar soms ook
+wanden van los op elkaar gestapelde vulkanische overblijfselen. De
+wanden zijn bijna geheel ontdaan van plantengroei; het zijn naakte
+rotsen, die den vulkanischen stempel op het aangezicht dragen. Dit dal
+schijnt een der oudste kraters van den grooten vulkaan der Dore-groep
+te zijn; uit den bodem steken hier en daar soms geheele muren op;
+men noemt ze hier _dykes_. Dit landschap, dat den Val del Bove van den
+Etna moet evenaren, is zeer schilderachtig, maar tevens buitengewoon
+somber en draagt zijn naam met eere. Plantenkenners kunnen hier een
+rijken oogst vergaren. Van uit den Val de l'Enfer kwam ik weer in
+het dal der Dordogne en zoo, langzaam aan, terug te Mont Dore.
+
+Langzaam aan, want het was drukkend warm dien dag, en in die enge
+rotsdalen was geen schaduw en geen 't minste tochtje. 't Was daarom
+eene aangename verrassing, 's avonds aan tafel te hooren vertellen dat
+'t begon te regenen. Die regen hield aan en werd een wilde donderbui,
+en verstoorde den dampkring dermate, dat ik er nog een dag later
+pleizier van had. De volgende dag toch was bestemd om den Puy de
+Sancy te beklimmen en langs de andere zijde over Vassivieres af te
+dalen tot Besse.
+
+Daar hadt ge 't alweer: iemand die 's morgens vroeg uit zoo'n nette
+badplaats per allereersten langzamen trein vertrekt, beteekent
+niet veel; en ik moest naar het station om mijn koffer naar Bort te
+verzenden. De hotelomnibus kon ik niet krijgen, en ik was al heel
+blijde een der hotelknechts eene fooi vooruit te kunnen betalen,
+waarvoor hij mijn koffer wel naar 't station wilde brengen.
+
+De regen had opgehouden, maar 't weer was zoo zoel gebleven, dat ik mij
+op allen tegenspoed voorbereidde. De wandeling ging aanvankelijk langs
+den zelfden weg, die me gister terugbracht van den Val de l'Enfer, maar
+ik had nu het genoegen van een waterval te zien, la cascade du Serpent,
+een der waarteekens van Montdore, maar die den vorigen dag droog
+was. Spoedig kwam ik onder hoog masthout; sierlijke boomen die bijna
+allen den eigenaardigen woekervorm vertoonden van doorgeschoten takjes,
+die als miniatuurboompjes loodrecht op de grootere takken stonden.
+
+Op 1200 M. hoogte houdt de straatweg op, en begint het gemakkelijke
+slingerpad, dat tot bijna aan den top brengt. De bestijging was weinig
+vroolijk, want o jammer! er kwam een dikke mist opzetten; ik liep in
+eene wolk en bleef daarin tot bijna boven, toen het zachtjes begon te
+regenen. Achter mij aan kwam een gezelschap, dat er erger aan toe was;
+de lieden haddend en Puy de Sancy voor hunnen laatsten dag bewaard,
+en moesten nu den zoo hoog geprezen weg, ten tweede-male afleggen,
+zonder ook maar vijfentwintig pas van zich af te kunnen zien. Hoewel
+we allen wisten dat het op den top niets beter zou zijn, bestegen
+we toch moedig de spits (1886 M.); een slecht en door den regen
+glibberig pad, waarvan de eenige deugd was, dat 't maar een kwartier
+ver was. Spijtig! want van den top van den Puy de Sancy, den hoogsten
+berg van midden-Frankrijk, moet men bij helder weder een wondermooi
+uitzicht hebben, te aanlokkelijker voor mij, omdat daar de geheele
+streek zichtbaar was, die ik van St. Nectaire af doorloopen had.
+
+Onder de treurigste voorteekenen zette ik aan de andere zijde van
+den berg de reis voort. Er was langs de verschillende hellingen
+maar een bergpad, en dat had ik te volgen. Aanvankelijk teekende dat
+pad zich duidelijk, maar spoedig begon het in 't gras te verloopen,
+en het regende zoo hard, dat elk spoor van een pad een beekje werd,
+en dus geen weg meer te onderkennen was. Eerst had ik nog een paar
+bergtoppen waar ik koers op kon houden, maar die gingen ook schuil
+achter de regenwolken. Geen geluid van mensch of dier was te vernemen;
+van tijd tot tijd meende ik de bellen van grazend vee te hooren,
+maar dat geluid kwam ook al uit dat grauwe voorhangsel, dat evenveel
+achteruit ging als ik vooruit. Dank zij de voortreffelijke kaarten,
+die ik te Clermont gekocht had, en dank zij mijn zakkompas, kwam ik
+echter goed terecht. Na een paar uur geloopen te hebben zag ik rechts
+beneden mij een meer, volgens de kaart dat van Chauvet; toen moest ik
+links van mij een alleen staanden berg, den Puy de Pailleret krijgen;
+en dat kwam ook uit, en daar midden tusschen lag het dorp Vassivieres,
+maar dat kwam niet uit, en ik was dankbaar eene kleine schapenhoedster
+te treffen, die mij vertelde dat het onnoozele kleine kerkje met
+die drie kleine huizen er om heen, daar beneden ons, de beroemde
+bedevaartsplaats Notre Dame de Vassivieres was. Ik kwam ongeveer 600
+M. meer oostelijk uit, dan 't behoorde, en vergat onder dat geluk,
+dat ik doornat was geworden.
+
+Hooger in de bergen waren de weiden, waardoor het pad heette te
+gaan, nog al flink, maar lager werden zij van minder gehalte en waren
+daarentegen sierlijk doorstreept met bloeiende heide; deze vriendelijke
+plantjes zag ik daarna overal in Auvergne weer. Behalve dat waren er
+opvallend veel donkere viooltjes en wilde anjers van een heldere kleur;
+zij stonden in die armoedige omgeving zoo vriendelijk te bloeien,
+dat ik een der dichters van het land begon te begrijpen, die zegt:
+"men kan mij naar hartelust uitlachen, maar ik trap er nooit op ... 't
+lijkt me of hun dat pijn zoude doen!"
+
+Zoo kwam ik dan te Vassivieres. Het wonderdoende  beeldje staat in een
+bouwvallig kapelletje langs een voetpad; het is eene zoogenaamde zwarte
+maagd. De hoogere waarde van dat zwarte heeft me niemand kunnen of
+willen verklaren; het beeldje was van hout, en scheen me toe zwart van
+ouderdom te zijn. De beeldsnijders uit die vroegere dagen in Auvergne
+waren menschen van eenvoudige opvatting, en beeldden de moedermaagd
+af als eene vrouw uit hunne omgeving, zoodat men de evenbeelden nog
+overal en dagelijks ontmoet.
+
+Voor vele jaren had men zich verstout dat beeldje van Vassivieres, waar
+nooit voldoende gelegenheid was om de bedevaartgangers te herbergen,
+tot hun meerder gemak naar Besse over te brengen. De overlevering
+zegt, dat het beeld echter telkens weder des nachts naar Vassivieres
+terugkeerde. Om aan de daaruit ontstaande beroeringen een einde te
+maken, besloten de gezaghebbenden het beeld des winters in Besse te
+plaatsen en des zomers te Vassivieres. De rust was hersteld, en zoo
+geschiedt nog tot op heden.
+
+De herberg waar ik dien dag te Vassivieres middagmalen moest, was het
+huis van een kaaskoopman, wiens vrouw in den zomer de kaaspakhuizen
+ontruimde en voor gelagkamers voor de bedevaartgangers inrichtte. Alle
+kaas heet daar "St. Nectaire", en de gelagkamers getuigden van zijn
+bijzonderen geur. De waardin had medelijden met mijn natte pak;
+dadelijk werd het vuur opgestookt en werden mijn kleeren zooveel als
+'t kon te drogen gehangen, terwijl ik achter den gloeienden kachel
+plaats nam en mij, onder de bedrijven door, met woord en daad zag
+aangetoond, hoe heerlijk mijn maal toebereid werd.
+
+Zoo'n huis daar is aardig ingericht, en bij veel grooter afmetingen
+herinnerde het mij sterk aan de oud-saksische boerderijen in sommige
+deelen van ons land. De stal voor 't vee is altijd klein; het vee wordt
+gefokt of jong gekocht, in het voorjaar de bergen ingezonden en in
+'t najaar verkocht. Men komt met de buitendeur in een ruim vierkant
+vertrek; de voorkant, waarin de deur is, heeft ook de ramen. De zijde,
+waar de kachel tegen staat, ook de provisiekamers, de beide andere
+zijden bestaan geheel uit deuren, die ten deele bedsteden of kasten
+zijn en de toegangen tot verdere ruimten, hier de kaasbewaarplaatsen,
+of tijdelijk de gelagkamers voor de bedevaartgangers. Toen de waardin
+de tafel gedekt had, vroeg ze mij of ik mineraalwater uit flesschen,
+of bronwater wilde drinken; ze kon mij het "eau de la Vierge" zeer
+aanbevelen, eensdeels om zijn goeden smaak en anderdeels om zijne
+wonderdoende kracht. Twee der kinderen werden uitgezonden om eene
+frissche kruik aan de bron te halen, en 't kwam mij voor dat de
+bijzondere aanbeveling steunde op het fooitje dat de kinderen voor
+dat dienstbetoon ontvingen. Het maal smaakte, niettegenstaande de
+opvallend rustieke samenstelling, na den bergtocht heerlijk, en toen
+de regen wat op begon te trekken, talmde ik nog wat om te zien of er
+soms nog een zonnestraaltje doorkwam. En zie, het kwam! Eerste gevolg
+aan mijn dronk "eau de la Vierge".
+
+Nog twee uur wandelens bracht mij te Besse, in het Hotel de la
+Providence. Na eene korte rust besloot ik dien avond nog de grotten
+van Jonas te bezoeken. 't Werd wel een vermoeiende dag, maar den
+volgenden dag had ik een gemakkelijke reis, en bij ongunstig weer
+was er eene diligence.
+
+De weg naar Cheix, waar die grotten zijn, gaat van Besse in een
+eng dal omlaag; in de diepte heeft de Couse de Besse zich een weg
+gebaand; zij dringt onstuimig met vele aardige watervallen tusschen
+hare rotsachtige oevers voort.	De overzijde is vooral dicht
+hij de beek prachtig begroeid; de andere zijde levert een geheel
+verschillenden aanblik. De eerste indruk is die van verbazing; de
+steile berghelling is ontzettend ruw; groote en kleine rotsblokken
+betwisten elkander hunne plaats; hier en daar bergpuin, waarin men
+getracht heeft op aangelegde terrassen wijn aan te planten; maar alles
+is verdord, en gedeeltelijk weer onder nastortend bergpuin begraven.
+De kleur der rotsen is donker roodbruin; ze zijn allen in den vorm van
+uitgesmolten slakken; er staan ruggen van steen uit de berghelling op
+als reuzenhanenkammen, en die ruggen dragen ook de kenteekenen van in
+vuurgloed gevormd te zijn. 't Is ontzagwekkend en somber. Men gelooft
+in een heksen brouwketel beland te zijn en geen wonder, want we hebben
+hier te doen met een lavastroom, die uit een der omringende Puys, of
+misschien uit een verdwenen vulkaan naar dit dal vloeide. Het verloop
+van eeuwen heeft hier nog weinig doen verweeren; wat hoogerop wel, waar
+men tal van dorpen vindt in zeer vruchtbare omgeving. Bij een draai in
+den straatweg heeft men een aardig kijkje op het dorpje Cheix met zijn
+landelijk torentje en op het gehucht St. Pierre Colamme; iets verder
+verheft zich op eens uit het groen de helling van den Puy St. Pierre,
+waarin men dadelijk de grottenwoningen ontdekt. Deze woningen zijn
+uitgekapt in de bazalttuf, waaruit de berg gedeeltelijk bestaat; ze
+zijn tot 30 en 40 m. boven elkaar aangebracht; thans zijn er nog 60
+holen; door het voortdurend afstorten van den bergwand zijn er echter
+veel verwoest en nog meer begraven. De holen zijn in een moeielijk
+aan te wijzen tijdperk door menschenhanden gemaakt,--misschien zijn
+ze wel uit het voor-historische tijdperk,--en zij werden eeuwen lang
+bewoond. De uitgekapte paden, die de verdiepingen onderling verbinden,
+dagteekenen waarschijnlijk uit de middeneeuwen. In de rots ziet men
+hier en daar nog sporen van leuningen, die ook in de rots uitgehouwen
+zijn; in dienzelfden tijd werd er ook een soort van ridderburcht
+uitgekapt, met een kapel (de muurschilderingen komen mij verdacht
+voor), een keurige wenteltrap is vooral merkwaardig. In de grotten en
+in de omgeving heeft men eenige oudheden gevonden, vooral munten en
+enkele beeldjes. De grotten zijn nu staatseigendom en worden sedert
+een twintigtal jaren wetenschappelijk onderzocht, tot nu toe zonder
+belangrijke uitkomsten; men begint er wel achter te komen wat het
+niet geweest is, maar verder is men nog niet. Sommigen zeggen dat
+de ridderburcht met de wenteltrap en de kapel het werk zijn van
+tempelridders, die na de vernietiging hunner orde hierheen vluchtten.
+
+Op de terugwandeling heb ik mijne oogen nog eens te gast laten gaan
+aan den ouden lavastroom. De indruk van woestheid werd vergroot, en 't
+was inderdaad eene opluchting toen ik, hooger in het dal komende, het
+vriendelijke Besse weder voor mij zag. Besse--'t heet eigenlijk "Besse
+en Chandesse"--is een bijzonder plaatsje, dat nog al door zomergasten
+bezocht wordt. Er was dan ook een goed bezette tafel in de eetzaal. Een
+der gasten trok mijne aandacht; naar zijne vrouw te oordeelen was hij
+een gegoed werkman of klein fabrikant; maar zijne handen waren zoo
+net van vorm, dat daar toch ook weer niet aan te denken viel. Hij nam
+de leiding van een deel der tafel op zich, diende soep, sneed voor,
+voerde onder de bedrijven door een luidruchtig algemeen gesprek;
+de man bleef mij een raadsel; zou hij soms een kellner met verlof
+zijn? Maar het raadsel werd spoedig opgelost; er werd eene ommelette
+binnengebracht op een grooten schotel, te midden van brandenden rum,
+tot groot ongerief der dienstmeisjes, die de vlam ten laatste niet
+meer meester waren. Al de gasten waren opgetogen--de schrijver telt
+niet mede--en madame nam de hulde over dien prachtigen schotel met
+koninklijke bescheidenheid aan. De raadselachtige gast diende weer,
+en toen hij eindelijk wat van zijn eigen portie proefde, sprong hij
+op, liep naar het dienstmeisje en riep vol ongeveinsde geestdrift uit:
+"Zeg aan den kok, dat hij mij overtroffen heeft, ik heb nooit zoo iets
+heerlijks gemaakt." De man was kok en liet er zich bij de omgeving
+op voorstaan, dat hij chef was in een der groote hotels te Parijs!
+
+Ik deel dit mede, niet om met mijn gebrek aan kokkennis te pralen,
+ook niet om uwe bewondering op te wekken voor de ommelette in haren
+waarlijk helschen vuurgloed, maar om u het gehalte der zomergasten
+daar te leeren kennen.
+
+Na dezen langen en aan gebeurtenissen rijken dag, als: het beklimmen
+van den Puy de Sancy in den nevel; het afdalen in den regen; de
+maaltijd te Vassevieres met het "eau de la Vierge", het doorkruisen
+van een dal der verschrikking op den weg naar Cheix; het bezoeken
+van eene voor-historische kazerne-woning, en het gebruiken van eene
+ommelette brulee onder de leiding van een kok en villeggiatura,
+genoot ik een welverdiende rust.
+
+'s Ochtends vroeg de stad in; 't is maar een stedeke van 1800 inwoners,
+met eenige kronkelige straten, maar in deze vele eigenaardige
+fraaie gevels. Een huis, gezegd dat van Koningin Margaretha, munt
+vooral uit; op de markt zag ik een betrekkelijk laag huis--ze zijn
+allen uit de 15de en 16de eeuw--met eenvoudige, allerkeurigste
+versieringen, eene deur om te stelen, zwaar eikenhout met gesmeed
+ijzeren beslag. Een zonderlingen indruk maakte voor die deftige fraaie
+vensters de uitstalling eener slagerij. De stad heeft nog eene poort
+met klokkentoren, een aardig gebouwtje uit de 16de eeuw. Zeer mooi
+was de kerk, of liever zeer merkwaardig. Het oudste deel, het schip,
+natuurlijk romaansch; de zuilen waren aardig versierd, zoo opvallend
+eenvoudig en lief, men zou haast zeggen kinderlijk. Aan de eene
+zijde der kerk zijn later kapellen aangebouwd in gothischen stijl. De
+beschildering der muren in de kerk wordt zeer geroemd. Ze was kleurig
+en druk. De eenvoudige versieringen in de kerken te Clermont en te
+St. Nectaire vond ik echter veel mooier. De andere buitenzijde der
+kerk had uitstaande muren, beneden ongeveer 3 M. dikker dan boven.
+
+Besse is een middenpunt voor bergtochten; dien naar de grotten
+van Jonas maakten wij reeds; de richting naar Vassivieres had ik
+afgewandeld, die naar het noorden met Murols als eindpunt had ook niets
+bijzonders. Bleef nog die naar Condat en Feniers, juist de reisweg
+dien ik mij voorgenomen had. Ik verliet het stadje door de oude poort
+met den klokkentoren en had aanvankelijk den weg terug, waarlangs ik
+den dag tevoren gekomen was. Een breed dal; de weg liep aan de eene
+zijde ter halver hoogte van den bergrug; in de diepte een riviertje,
+maar met zoo weinig water, dat 't gehoopte aangename gezelschap van
+zoo'n druk bergstroompje ditmaal ontbrak. Aan de wegzijde enkele zeer
+fraaie boschpartijen, en voorts langs bebouwde akkers; eene overoude
+landhoeve, door esschen omringd, met prachtige roode vruchten, kwam
+tegen den achtergrond van donker eikenloof mooi uit. Beneden in het
+dal weidevelden,  ook tegen de hellingen aan de andere zijde, zoo ver
+men van berg tot berg zien kan; maar ditmaal magere, natte weiden; de
+boerderijen lagen daarom ook ver uit elkaar; hier en daar een kaashuis,
+"burons" worden die hier genoemd. Na een drie kwartier loopens een mooi
+uitzicht op den Puy de Chambourget en den Puy de Montchal; langs een
+voetpad de helling op, spoedig weder hout, en dan een der lieflijkste
+landschappen die ik nog ooit zag: het meer Pavin (1197 M.) Dit meer is
+bijna cirkelrond, en heeft 750 M. middellijn; de diepte bedraagt 97
+M. en de oevers loopen bijna loodrecht omlaag. Langs de oevers gaan
+de dicht begroeide hellingen omhoog. Aangaande het ontstaan van dit
+meer, en van vele andere in Auvergne, geven de geleerden verschillende
+verklaringen, die te ingewikkeld zijn voor den leek en ook voor hem
+hare waarde verliezen, omdat ze met elkaar in strijd zijn; met de
+wonderlijke volksoverleveringen komt men ook tot geene bevredigende
+uitkomst, en daarom noodig ik u uit, alle wetenschappelijk geknutsel
+op zijde te stellen en u te verkneuteren aan 't heerlijke natuur
+tafereel. Het weer was buiig, de waterplas, donkergroen van kleur,
+was gewoonlijk sterk beschaduwd, en stak statig af tegen de dartele
+lijnen van het veelsoortig groen langs de oevers; de zon brak door
+en overgoot alles met haar heerlijk licht, om in een anderen vorm nog
+mooier te geven. Er staat een visschershuisje, oud en schilderachtig;
+daarlangs een pad onder hooge boomen, om het meer heen; we volgen
+dat, aldoor genietende van de bevallige lijnen en keurige licht- en
+kleurschakeeringen, tot we komen op een punt tegenover het bergpad
+dat ons aan het meer bracht. Daar was de oever open; eene beek voerde
+het water af en sprong met vervaarlijke sprongen van den eenen steen
+op den anderen naar beneden, om onder in het dal de beek te gaan
+versterken. De in het licht schitterende waterband vereenigt zich
+met de sierlijke oploopende lijnen van den Puy de Chambourget. 't Is
+heerlijk mooi; nog eens links het pad op, en nog weer eens rechts,
+en dan weer eens onder de boomen gaan liggen; 't is en blijft mooi.
+
+Langs de beek ging ik, of liever klauterde ik omlaag en toog verder
+den straatweg op naar Condat. Het landschap werd boschrijker, de weg
+loopt omlaag langs eene beek. Men komt door het dorpje Eglise neuve
+d'Entraignies. De rivier verandert van naam en heet nu Rhue; in den
+omtrek zijn vele minerale bronnen; naar aanleiding daarvan zij in 't
+voorbijgaan gemeld, dat zich in de omgeving van die minerale bronnen
+altijd eene zoutwaterflora ontwikkelt: vreemd is het dezelfde planten
+als aan de zeekust, hier op eene beperkte plek midden in het land te
+zien! De bewoners van dit Eglise Neuve hebben eene bijzondere manier
+om hunne dooden te eeren; zij bouwen boven de graven kapelletjes
+in den vorm van kleine huizen met kruisen er op; het kerkhof maakt
+daardoor den onwillekeurigen indruk van eene verzameling poppenhuisjes.
+
+De weg wordt al mooier en mooier; prachtig opgaand hout, vooral
+eiken; de rivier door toevloeiing van beken krachtiger geworden,
+wringt zich hier en daar door rotskloven en biedt een reeks van
+schitterende landschappen. Na eenigen tijd wordt het dal ruimer en
+ziet men "Condat en Feniers" in een breed bekken voor zich  liggen. Op
+zichzelf biedt de plaats niets bijzonders  aan, 't is een stadje van
+2600 inwoners, en het  ligt in Cantal; er is veel handel in hout;
+maar de ligging is tooverachtig mooi, drie berggroepen loopen daar
+in een groot dal samen, 't Was heerlijk weer, stil en niet te warm;
+eene avondwandeling om de plaats heen gaf eene heerlijke ontspanning.
+
+Met boos humeur trok ik er den volgenden ochtend op uit; de menschen
+zijn zeer ijverig te Condat, maar ze hebben er geen spoorwegen en
+daarom geen haast. Men kan zich in dat goede land geen goed begrip
+vormen	van iemand die 's morgens om 4 uur op wil staan, om dan
+voor zijn genoegen te gaan wandelen, en laat hem daarom ook maar
+kalmpjes slapen; en ik moest dien dag naar Bort (32 K.M.), zoodat
+het er op aankwam om den dag goed te verdeelen. Eenmaal op marsch,
+kwam de goede stemming spoedig terug; de omgeving was prachtig! De
+weg loopt bij het verlaten  van Condat hoog boven de rivier, maar
+altijd naast haar; eerst heeft men prachtige uitzichten op het bekken
+van Condat, dat afwisselt bij elke kronkeling van den weg. Eindelijk
+wordt het dal enger en komt men onder hoog geboomte langs prachtige
+rotspartijen; aan de zijde der rivier ook steeds hoog opgaand hout,
+zoodat men over de toppen der boomen de andere zijde van het dal ziet,
+geheel bedekt met statige dennenbosschen, hier en daar onderbroken
+door grillig gevormde rotspartijen. Bij Cornilloux heeft men de
+eerste houtzagerijen, die altijd eene schilderachtige groep aan
+de rivier vormen. De rotsen stapelen zich aan weerszijden hooger
+en hooger op; dan slingert de weg van de rivier af tusschen woeste
+rotsvormingen door, om haar weder te naderen waar ze bij een bocht
+opnieuw een schilderachtige beek opneemt. Bij de "Pont de Soutre"
+nog weer houtzagerijen; eene tweede Rhue, die van Cheylade, vereenigt
+zich met de Rhue, die ik nu reeds, van Eglise Neuve volgde. Dit punt
+is wel het schoonste van den geheelen weg, en alles was zoo heerlijk
+mooi! Bij herhaling kruist men de rivier. Nog een prachtig punt ontmoet
+men bij de "Rocher des Faux monnayeurs", een grot waarin volgens de
+overlevering eens eene bende valsche munters langen tijd haar bedrijf
+straffeloos uitoefende. Nu wordt het dal ruimer; nog een paar beken
+komen de Rhue versterken en men ziet het gehucht Embort door de boomen
+schemeren. Te Embort rustte ik wat en trof er een jongen kastelein,
+die verzot was op photografeeren; hij maakte aardige dingen, die hij
+altijd kwijt kon raken aan de fabrikanten van prentbriefkaarten. Maar,
+vreemd, er waren in den omtrek zijner woning zulke allermerkwaardigste
+vulkanische overblijfselen, en geen enkel dier punten werd door hem
+genomen. Hij zeide mij telkens, als ik er op terugkwam: "maar mijnheer,
+dat is toch leelijk, niemand wil dat koopen. Maar zie daar eens die
+beek, en daar dat watervalletje, en dat groepje forellenvisschers! Dat
+is mooi! en dat is mijn land!" Ik wilde hem vooruit betalen, als hij
+kiekjes wilde nemen van de plaatsen, die ik hem aanwees; maar hij
+liet zich met de dwaasheden van zoo'n tourist niet in.
+
+Voorbij Embort, waar men aan alle zijden van uit het breede, vlakke dal
+statige berguitzichten heeft, hielden de bosschen langzamerhand op;
+de rivier kronkelde door sappig groene weiden; hoogerop werd alles
+veel schraler, er staken in de velden overal rotsbrokken omhoog,
+en hier en daar zag het er zelfs woest uit; vooral bij het hooger
+gelegen gehucht Sarrau. Het was Zondag en de kerkgangers gaven eenige
+gelegenheid tot een praatje. De zomer was er zeer droog geweest, de
+oogst was tegengevallen en vooral de weiden waren treurig verbrand; de
+laag teelaarde op den rotsbodem was hier nog te dun en dientengevolge
+zeer gevoelig voor de uitersten van het weergetij. Daar waar ik meende
+dat men de tweede snede maaide,--men werkt daar ook des Zondags in
+het veld--bleek het de eerste te zijn; er zou van eene tweede snede
+wel niets komen.
+
+Toen ik Champs de Bort naderde, trok het klokgelui mijn aandacht. Dat
+klonk opgewekt en gaf stemming aan de omgeving. De Guide Ioanne gaf
+hier het Hotel des Voyageurs aan als de plaats waar men verblijven
+kon. Ik wenschte er mijn twaalfuurtje te nemen en minstens tot 3 uur
+stil te zijn, om de grootste middaghitte te laten voorbijgaan. Daarom
+naar de herberg des Voyageurs,	eene niet al te weidsche kroeg; ik
+kreeg tot bescheid dat ik tot na kerk moest wachten, en dat ik dan
+aan de table d'hote mede kon eten; onderwijl gebruikte ik een glas
+vruchtensap en wachtte gelaten, maar niet zonder zorg, op de dingen
+die komen zouden. De kastelein had ook een winkel van ellegoederen
+en kruidenierswaren; na kerk stroomden de menschen er heen, mannen,
+vrouwen en kinderen allen in 't zwart. De vrouwen eerst in den
+winkel, later ook in de gelagkamer, waar de heeren dadelijk plaats
+namen. Eerst een flesch wijn van het vat; dan brood en kaas en bier,
+en dan nog eens, als de vrouwen en kinderen kwamen, afgetapte wijn
+in oude champagne-flesschen, met harst of pik over den kurk en den
+hals gesloten. Onder het genot van de tweede portie wijn werd het
+gesprek levendiger en bereikte later, toen ik reeds aan tafel zat,
+eene onrustbarende hoogte. De kastelein, die voorzat aan tafel,
+verzekerde mij echter dat er nooit ongenoegen kwam, zoolang ze maar
+geen spiritualien dronken, en die waren alleen te verkrijgen in
+kroegen van mindere soort.
+
+Dat verblijf in die gelagkamer was wel interessant maar niet amusant;
+te meer indruk maakte de nette eenvoudige kamer, waar een vrij
+talrijk gezelschap heeren en dames de komst wachtte van den laatsten
+gast. Het was een goed en allergezelligst maal; de gasten waren
+eenvoudige menschen en gaven zich geheel zooals zij waren. Drie jonge
+onderwijzeressen onder de hoede van eene oudere dame; de ontvanger der
+registratie met zijne vrouw; de griffier van het kantongerecht, nog
+twee ongenummerde paren; de kastelein en ik, ziedaar het gezelschap.
+
+Het was nog drie uur ver, en 't was broeiend heet; van schaduw
+was geen spraak meer. Aanvankelijk golfde de weg; op een der
+hooge punten een prachtig uitzicht op de bazaltruggen van Bort;
+vervaarlijke rotsblokken liggen langs den weg verspreid; dan het
+dal der Dordogne. Een heerlijk landschap: het bekken van Bort, de
+bazaltruggen,  het orgel van Bort genoemd, en de diepe rotsbedding
+der Rhue, vragen om strijd de aandacht. Naar de zijde van het dal der
+Dordogne fraaie lijnen, afgeronde heuvels dikwijls met prachtig bosch
+getooid, een heerlijk golvend landschap. Aan de andere zijde van alles
+het tegendeel. Het was langs dien kant dat in den voorhistorischen
+tijd de gletschers zich bewogen; men ziet niets dan strakke lijnen,
+scherpe rotskanten, hoekige en loodrechtige wanden. Niet ver af,
+bij een wilde rotspartij een merkwaardig voorbeeld van rotsen door
+het ijs afgevlakt en gestriemd, de diepe gleuven zijn duidelijk
+zichtbaar. Wat verder naar de Rhue afdalende,  eene woestenij van
+bergpuin, in 't oog vallend woest en kaal. Op deze plaats hebben de
+natuurkrachten een ontzettenden strijd gevoerd, en het slagveld is
+sinds dien in denzelfden desolaten toestand gebleven. Het uitzicht
+op de Orgues de Bort trekt bij toeneming de aandacht, tot men,
+neergedaald tot aan de rivier, in het stadje aankomt. Ik sloeg mijne
+tent op in het hotel Amblart, waar ik eene aardige kamer kreeg, met
+een prettig uitzicht op de Dordogne en op het oude stadje. De avond
+en morgen te Bort waren allergezelligst; aan de middagtafel maakte
+ik aangename kennissen en besloot den dag in hun gezelschap en met
+eene avondwandeling door de stad en langs de Dordogne; in een cafe
+maakte ik onder anderen kennis met een fabrikant van vilten hoeden,
+die mij uitnoodigde den volgenden morgen zijn fabriek te komen zien.
+
+Bort heeft 4000 inwoners, een paar flinke fabrieken en veel handel; de
+uitzichten langs de rivier zijn zeer mooi, en die op de bazaltruggen,
+de Orgues, zijn van zeer bijzonderen aard. 's Morgens vroeg trok ik
+er reeds op uit; het is, na eene korte wandeling buiten de stad,
+een flinke klim van ongeveer een uur, waarbij men des voormiddags
+alles heeft, behalve het eenige noodige: schaduw. De boomen aan
+den voet van de bazaltmuren zijn daarom dubbel welkom, en men
+heeft daar reeds fraaie uitzichten, een voorproefje van 't geen men
+boven zien zal. De bazaltzuilen te Bort--en er zijn er zoo meer in
+Auvergne--zijn ontzagwekkend van afmeting. Men kent de stukken van
+bazaltzuilen, die hier van den Rijn aangevoerd worden tot het maken van
+sluismuren, zeeweringen en dergelijken. De kristalvorm is dezelfde;
+maar wanneer zoo'n zuil van den Rijn eene grootste doorsnede heeft
+van 40 centim. dan is het al een zwaar stuk. Hier zijn ze 8 tot 10
+meter in doorsnede, die van 4 meter zijn stroohalmpjes. De lengte
+is gemiddeld 90 meter, en men kan zich ter nauwernood den indruk
+voorstellen, wanneer men dergelijke wanden ziet, die zich voor u
+opheffen en zich verder uitstrekken dan men zien kan. De geologie
+leert ons, dat die zuilen bij afkoeling gekristalliseerd worden uit
+een gloeiende, vloeibare massa; wat moet dat voor een gloed geweest
+zijn, toen zich daar kristallen vormden van die afmetingen! Hier
+en daar zijn er enkele zuilen ingestort en de brokken, waar men
+tusschen door klauteren kan, geven nog beter denkbeeld van de
+reuzenafmetingen. Na eene korte rust in de lommer volgde ik het
+voetpad naar boven en kwam op den top der kolommen (760 m.). Langs
+de kanten komen die koppen bloot, maar op eenige meters van den kant
+bestaat de bodem reeds uit goed bouwland, hier en daar afgewisseld
+met weiden en bosch. Van den rand der bergvlakte geniet men een
+der prachtigste uitzichten van midden-Frankrijk; men staat in het
+middenpunt van een groot halfrond, gevormd door drie berggroepen,
+van den Mont-Dore, van de Cezallier en van de Cantalgroep. Aan de
+andere zijde van Bort, waar men 350 M. boven verheven is, over de
+Dordogne heen en over het spiegelgladde, schitterende meer van Madic,
+eene opeenvolging van heuvelruggen met diepe insnijdingen, die aan
+den horizon afgesloten worden door de genoemde berggroepen. Bosschen,
+heidevlakten in prachtig paarsen tooi; weidevelden en bebouwde akkers
+versieren de heuvelen in allergelukkigste afwisseling. Enkele witte
+vlekken, dorpen en stadjes, eene helle weerkaatsing van een waterval,
+schijnen kunstmatig aangebracht om dien fraaien tuin nog grooter
+bekoorlijkheid te verleenen. Het kost den wandelaar meer dan een uur,
+eer hij zich van dat vergezicht kan afwenden! De terugwegen naar Bort
+zijn talrijk en men kan op goed geluk af elk pad kiezen; onder het
+afdalen is de toren van Bort een onfeilbare wegwijzer.
+
+Na het dejeuner toog ik naar de hoedenfabriek. Ik zal u niet vermoeien
+met eene uitgebreide omschrijving van dit fabrikaat, dat we allen,
+oud en jong, op het hoofd hebben of gehad hebben. Het meerendeel
+van de fransche hazenhuidjes wordt te Bort verwerkt, dat wil zeggen
+alleen het haar; maar de millioenen konijnenvellen, die jaarlijks uit
+Australie naar Europa verscheept worden, komen allen in de fabrieken
+van vilten hoeden terecht. Is het haar eenmaal gesorteerd, dan wordt
+de hoed gemaakt uit water en haar, dat op een koperen vlechtwerk
+gespoten wordt; dat vlechtwerk is in den vorm van een suikerbrood
+en zoowat 75 c.M. hoog en 40 c.M. doorsnede aan het grondvlak. De
+eerste vorm van een hoed is dus een reuzenhoed; nu wordt hij door
+behandeling met heeten stoom, door pletten en vouwen en hameren ineen
+gewerkt en verkrijgt zoo de vereischte vastheid, terwijl hij hoe
+langer hoe kleiner wordt. Verder zullen we de fabrikatie maar niet
+volgen; er wordt nog geverfd; er wordt nog gewasschen; er worden
+zachte fijne vilten gemaakt; er komen dikke en minder plooibare te
+voorschijn; het einde van alles is een opgemaakte hoed, dien men zoo
+maar dragen kan. Door het bezichtigen van dat alles ben ik dan ook
+tot het medeweten van een groot geheim gekomen; namelijk welk model
+van hoeden in 1906 gedragen zal worden, zoowel door dames als door
+heeren. De fabrikant legde mij echter daaromtrent het zwijgen op;
+moeielijk te bewaren is dit niet, want waarschijnlijk hebben bij
+'t lezen dezer regelen de meesten het nieuwe model reeds gezien
+of in gebruik. Als algemeene indruk der vilten hoedenfabrikaten,
+kan men zeggen dat zij volkomen in strijd is met den gewonen loop
+van zaken. Hoe grooter de hoed is bij zijn geboorte en hoe kleiner
+hij is wanneer hij in gebruik genomen wordt, hoe beter hij aan de
+gestelde eischen zal beantwoorden.
+
+Het bleef dien dag broeiend heet, en ik had na de wandeling
+over het "orgel" geen lust om nog meer te loopen; dus per spoor
+naar Mauriac. Een genotvol ritje, want dat gedeelte van 't net der
+Orleans-spoorwegmaatschappij is zeer bergachtig en wordt dientengevolge
+uiterst langzaam bereden; het is een merkwaardig staaltje van
+spoorwegbouw. Tal van heuvels, dikwijls door viaducten onderling
+verbonden, hebben de ingenieurs niet afgeschrikt; op twee punten
+hadden ze zelfs de lijn met slingers tegen de berghelling op moeten
+brengen, en zag men de sporen die men bereden had, weder naast en onder
+zich. Eene verbazend groote omnibus bracht mij van 't station naar
+het hotel l'Ecu de France, een echt ouderwetsch plattelands-logement:
+eenvoudig maar in de puntjes, en eene eerwaardige waardin, met een
+vriendelijk praatje. Terwijl ik mij verfrischte, zuiverde eene heftige
+droge donderbui de lucht, en woei het stof uit de straten, zoodat ik
+voor donker nog eene wandeling door het stadje maken kon. Mauriac is
+met Salers, dat ik den volgenden dag bezoeken zoude, het merkwaardigste
+stadje van Auvergne; het ligt op 900 M., heeft 3500 inwoners, en
+bezit belangrijke overblijfselen van vroeger aanzien; gesticht werd
+het als klooster, omstreeks het jaar 560, door een kleindochter van
+Clovis, op eene plaats van oudsher door de Gallo-Romeinen bewoond;
+in de stad zelf en in hare omgeving werden tal van voorwerpen uit
+dien tijd opgedolven; van de kloosterkerk van 't jaar 560 werden de
+laatste overblijfselen in 1825 opgeruimd;--het was niet alleen in
+Nederland dat in die dagen eene verwoestingswoede heerschte; maar
+in de kerk Notre-Dame des Miracles bezit de stad nog een schitterend
+overblijfsel van eenvoudige romaansche bouwkunde. De achthoekige toren
+werd in de vorige eeuw nog al eerlijk hersteld. Het beeldhouwwerk
+aan den hoofdingang is bijzonder merkwaardig; de gebeeldhouwde deuren
+van 1582 zijn prachtige voorbeelden van de houtsnijkunst dier dagen,
+al zijn ze wat geschonden. Inwendig trekt een doopvont de aandacht,
+en eene zwarte madonna is ook hier weder het brandpunt der vereering
+in wijden omtrek. Hier en daar trekken nog andere oude gebouwen de
+aandacht, en de algemeene indruk is prettig; kronkelende straatjes;
+huizen met terrassen, dikwijls alleraardigst begroeid of met planten
+versierd; een stadje waar men zich dadelijk thuis gevoelt, en dat
+den indruk geeft alsof de bouwmeesters van toen bedoeld hadden om,
+zonder overdadige versiering en zonder in het oog-vallende middelen,
+eens een keurig klein geheel te vormen.
+
+Men kan van hier aangename uitstapjes maken naar de kloven der
+Dordogne, naar St. Projet le Desert; mijn plan echter lag nu eenmaal
+een anderen weg uit, en zoo liet ik die plaatsen onbezocht; andere
+reizigers zullen echter wel doen, ze in hun reisplan op te nemen. Ik
+wandelde over Anglards-de-Salers naar Salers, eene wandeling die ik
+om hare groote eentonigheid niemand aanbevelen kan; men doet beter
+van Mauriac per spoor naar Drugeac te gaan en vandaar naar Salers te
+wandelen. Na, buiten Mauriac, onder den spoorweg door te zijn gegaan,
+komt men in eene kale, onvruchtbare glooiende vlakte; magere weiden met
+veel rotsblokken; geen boomen; gelukkig veel bloeiende heide; hier en
+daar eene kleine woning en eene verlaten kaashut. Anglards ligt aardig
+op eene hoogte onder boomen; toevallig trof ik er eene kerkelijke
+processie, een treurig streven om iets indrukwekkends te vertoonen;
+te veel tooi om van eenvoudige onbeholpenheid te spreken. Het beste
+gedeelte der bevolking woonde den optocht als toeschouwer bij en
+verbaasde mij, voor zoover ik het verstaan kon, door zijne scherpe
+opmerkingen; de vrouwen vertegenwoordigden daarbij het radicale
+beginsel. Trouwens de bevolking dezer streek is van oudsher bekend
+om haar stuggen onafhankelijkheidszin; als voorbeeld daarvan in den
+nieuweren tijd dient, dat na den laatsten Fransch-Duitschen oorlog,
+1870-71, te Bort als hoofdplaats, de republiek 24 uur eerder werd
+afgekondigd dan te Parijs.
+
+Naar Salers toe wordt de omgeving vruchtbaarder, er staan meer en
+flinke boerderijen, men komt zelfs van tijd tot tijd iemand tegen en
+het landschap trekt weder de aandacht. De uitzichten op de omliggende
+bergen worden mooi. Salers ligt in een bekken, waar de dalen der
+Maronne en der Aspre tezamen komen, op eene hoogte. Vreemd is de
+indruk, dien het stadje--het heeft niet voluit 1000 inwoners--maakt
+met zijne vele poorten, zware logge wallen en de grillige omtrekken der
+daken, aanhoudend afgebroken door kleine torens. De bevreemding stijgt
+met elken stap, wanneer men, door een der poorten binnengetreden,
+die smalle straatjes doorloopt tusschen die oude hooge gebouwen.
+
+Ik zocht het hotel Faure Serre; bij de kerk gekomen op de "Grande
+place," een zeer beperkt pleintje, moest ik het opgeven en den weg
+vragen, want niets duidde aan, dat ik nog een hotel zoude vinden;
+een inwoner was zoo vriendelijk met mij mede te gaan, en bracht
+mij in een achterbuurtje voor een oud, vervallen gebouw, waar met
+groote vergulde letters in den voorgevel stond Faure Serre. Die
+gulden letters waren het eenige frissche dat ik in Salers zag, en
+toch was het er prachtig. Het hotel was donker en somber;  uit eene
+herberg-gelagkamer werd ik trapop, trapaf gebracht in een groote ruime
+gang met booggewelven, om te komen aan een vroeger stellig prachtige
+wenteltrap; na eenige treden geklommen te zijn,stond ik in eens in
+de open lucht op een terrasje, en daar kwam de deur der voor mij
+bestemde kamer op uit, een ruim vertrek met mooi uitzicht op tal van
+tuintjes en binnenplaatsjes in Salers. Na eenige rust genomen te hebben
+verliet ik mijne kamer weer, naar ik meende langs denzelfden weg,
+dien ik gekomen was, maar ik had op de wenteltrap een verkeerd bordes
+genomen,  kwam weer in een lange gang en voor eene zware houten deur,
+die gelukkig niet op slot was. Buiten komende, stond ik in eene andere
+stadsbuurt, en bespeurde dat de deur waardoor ik het hotel verliet, ook
+al eene merkwaardigheid was, fraai getimmerd en geheel met eenvoudig
+maar keurig snijwerk versierd. Op goed geluk door een steegje verder
+gaande, kwam ik op een ruim grasveld; dit was de Promenade de Barrouge,
+op den top van eene steile bazaltrots met een verrukkelijk uitzicht
+in de omringende dalen. Het plein was met fraaie boomen beplant en
+omringd door een muurtje en was aan drie zijden vrij. De jeugd van
+Salers vermaakte zich daar met kegelen; van de ongevraagde verklaring
+van hun spel kon ik bijna niets verstaan. Verder gaande stond ik
+bijna bij elken stap voor een ander monument van bouwkunde. Al die
+huizen zijn uit de 15de en 16de eeuw; Auvergne leefde toen, met bijna
+geheel Frankrijk op, na het eindigen van den honderdjarigen oorlog
+met Engeland en werd aan zichzelven teruggegeven. Die oorlog had
+ook de macht van adel en geestelijkheid gebroken, en de ontwakende
+volksgeest gaf ook hier de hand aan de hervorming; de steden en het
+platteland namen hunne belangen in eigen beheer; het land leefde op en
+bloeide, en de welvaart uitte zich spoedig in prachtige woonhuizen. De
+hervormingsoorlogen maakten verweer noodzakelijk, en door zijne
+natuurlijke ligging was Salers aangewezen tot een middenpunt van
+aanval en verdediging. Vandaar die gordel van oude vestingwallen,
+nu in bloem- en groententuinen herschapen; vandaar die versterkte
+poorten, zooals die van l'Horloge en der Martille, vestingen op
+zichzelf. Maar zoolang men nog de kracht bezat om zich tegen de booze
+machten van vroeger te verzetten, bleef de voorspoed bestaan en met
+dien voorspoed de weelde in het bouwen. Het zoogenaamde Maison Lizet,
+met een mooi portaal van jonger dagteekening, op de markt het Maison
+du Notaire, en vlak daarbij het Maison des Templiers, en nog tal
+van andere prachtige gebouwen zijn de bewijzen van dat korte tijdvak
+van bloei. De kerk is uit de 15de eeuw en dus reeds uit het tijdperk
+van den overgang van de romaansche tot de gothische bouworde; zij is
+gedeeltelijk gerestaureerd, zeer fraai, maar door de restauratie te
+nieuw in die omgeving. De ingang der kerk is een flink voorbeeld van
+wijziging van den bouwstijl. Waren de deuren der romaansche kerken
+aanvankelijk klein, zoodat men ze gemakkelijk openen en sluiten kon,
+later werden die aan de hoofdingangen grooter en door een middenstijl
+in tweeen verdeeld; ook liet men de portaalwanden schuins uitloopen,
+zoodat er voor de binnentredenden meer ruimte ontstond. De daardoor
+ontstaande vergroote zijvleugels werden hoe langer hoe kunstiger
+versierd, nu eens met kolommen in verschillenden vorm, dan eens met
+beelden in nissen; ook de middenstijl der deuren werd veelal een beeld.
+
+Ik bleef aan 't ronddolen in dat allermerkwaardigste stadje; liep hier
+en daar eene poort in, om op ruime binnenplaatsen te komen, die overal
+de resten vertoonden van keurige bouwkundige versieringen. Treurig
+echter was het, den diepen staat van verval te zien, waarin al dat
+schoons gekomen was. Geen dier groote prachtige gebouwen werd nog in
+zijn geheel bewoond, en hoewel ik niet mag beweren dat er armoede
+heerschte, zoo was de levensstandaard zoo laag, en 't gebrek aan
+orde en zindelijkheid zoo groot, dat men toch aan volslagen armoede
+moest denken.
+
+'s Avonds aan tafel--want te Salers komen veel reizigers--maakte ik
+kennis met een aangename familie, en zette na tafel het gesprek voort;
+tot mijne verbazing vernam ik dat er geene plaatselijke verzameling
+van oudheden of kunst was, en dat de overblijfselen van zulk een
+schitterend verleden eerst sedert een veertigtal jaren de aandacht
+hadden getrokken, om bijna allen hunnen weg te vinden naar Parijs,
+in handen der oudheid-handelaren. Geen der merkwaardige gebouwen,
+ook niet de oude kasteeltjes in den omtrek, waren nog in handen van
+de oorspronkelijke families, en inwendig was er ook niets meer te
+vinden. De prachtige betimmeringen waren uitgebroken en verkocht; hen
+volgden de schoorsteenen, de trapleuningen, de versieringen van deuren
+en vensters, het ijzer- en koper smeedwerk, tot er niets overbleef
+dan bijna onbewoonbare vertrekken, die dan bij gedeelten verhuurd
+werden. Men zeide, dat in vele gevallen de tegenwoordige bewoners, door
+'t langdurig bewonen, eigenaars werden en dat van vroegere eigenaren
+dikwijls niets bekend was. Men verklaarde deze vreemde feiten altijd
+door het tooverwoord "La grande Revolution". Ik werd in het levendig
+gesprek met de pas gemaakte kennissen verrast door de waardin, die ons
+tegen negen uur de brandende blakers bracht; het duurde haar te lang en
+we moesten maar naar bed. Maar ook wij maakten "une grande revolution"
+en onttrokken ons aan den druk der over ons gestelde machten; we
+ontsnapten met de brandende blakers in de hand naar buiten. 't Was
+heerlijk maanlicht; de blakers werden uitgeblazen en op de groote
+markt in een der raamkozijnen van het maison du Notaire neergezet,
+en we maakten een wandeling door de reeds in diepe rust gedompelde
+stad. Niet licht zal ik die heerlijke avondwandeling vergeten,
+en vooral dat prachtige uitzicht van de Promenade de Barrouze;
+tegen half elf bereikte ons de arm der hoogste macht; de nachtwacht
+kwam opdagen, en wij begrepen dat verder verzet onmogelijk werd;
+we zochten onze blakers weder op, en sloopen door de zijdeur, die ik
+'s middags gevonden had, het hotel weer binnen.
+
+Den volgenden dag stond mij eene inspannende wandeling te wachten. De
+tocht van Salers naar den Puy Mary, en van dezen naar Murat, staat
+bekend als de schoonste in Cantal, maar hij heeft het groote gebrek van
+43 K.M. lang te zijn. Dat was een marsch van 11 uren! Zeer vroeg op;
+vroeger dan het hotelpersoneel; met aanvankelijk treurige gevolgen. Ik
+werd voor 't ontbijt in eene binnenkamer gelaten maar dit vertrek--de
+woonkamer van het gezin--was erg bedompt en waarschijnlijk sedert
+de grondvesting van het gebouw niet meer bijgeveegd; het was mij
+ondoenlijk het ontbijt daar te voltooien, en ik was blijde, na mijne
+rekening betaald te hebben, weder naar buiten te kunnen.
+
+Er was een dikke mist; de weg loopt langs de berghelling boven het
+dal der Maronne; van al de prachtige vergezichten en het heerlijke
+landschap zag ik niets, dan van tijd tot tijd een kijkje door eene
+opening in den nevel, maar dat was ook voldoende om mij te doen
+beseffen wat ik door het slechte weer verloor. Op den Col hetzelfde;
+de nevel begon regen te worden. Nu kwam ik, afdalende, in prachtige
+bosschen; de weg kronkelde steeds voort; eenige vage omtrekken en
+het luiden van klokken bewezen de nabijheid van dorpen; ik was in
+de kloof van Falgoux. Gelukkig veroorloofde mij een flauw zonnetje
+ter hoogte van den Roc des Ombres en den Roc du Merle, de fraaie
+omtrekken dezer rotsgevaarten waar te nemen. Daar kwam ik aan den
+voet van den Puy Mary, bij den Pas de Peyrol. Nu zou ik, behalve een
+prachtig uitzicht, een der merkwaardigste punten van de reis zien;
+van af den Puy Mary ziet men neer in een der grootste kratervormingen
+van Europa. Wel te verstaan, buiten den mist en den regen gerekend,
+die mij het beklimmen van den top vrijwel onmogelijk maakten en mij
+in den vollen zin des woords druipstaartend naar beneden dreven. Ik
+zag het beloofde land, maar mocht het niet betreden.
+
+Bij den Col de l'Eglac was eene herberg, waar ik hoopte de schade
+van mijn verzuimd ontbijt in te halen; maar 't ongeluk vervolgde mij,
+men had daar niet op gasten gerekend. Als de kippen ook daar niet de
+heilzame gewoonte hadden gehad van eieren te leggen, dan had ik mij,
+na 21 K.M. geloopen te hebben, met een stuk oud brood en een brokje
+kaas tevreden moeten stellen.
+
+Over steeds terugkeerende kronkelingen ging de weg over den Col de
+Serres; altijd door regen, maar nu onbetwistbaren stortregen; door het
+gehucht Lauvegirie naar het dorp Dienne. Bij goed weder moet in deze
+boomrijke streek het landschap mooi zijn--nu droop alles. Te Dienne--ik
+was toen nog 10 K.M. van Murat--moest gemiddagmaald worden, en ik zocht
+daartoe de best uitziende herberg uit; maar de maat der tegenspoeden
+was nog niet volgemeten! Stellig kon men mij een warm dejeuner geven,
+er kwamen veel menschen en allen waren altijd tevreden! Nu, ik heb bij
+'t heengaan ook maar zoo gedaan, maar 't was een allerwonderlijkste
+maaltijd; de gerechten, die men mij voordiende, kende ik noch op
+'t uiterlijk noch naar den smaak.
+
+Eindelijk klaarde het weer wat op en ik stapte door naar Murat;
+een mooie weg. Te Murat trof ik in het Hotel des Messageries een
+aangenaam onderkomen. De stad is tegen eene hoogte aan gebouwd, op
+den top waarvan vroeger een kasteel stond; in de plaats daarvan nu
+een reusachtig Mariabeeld, als kunst van geen waarde; de wandeling er
+heen loont echter zeer, omdat langs de hoogte weder zoo'n bazalt-orgel
+te zien is. Hoe dikwijls men die vreemde vormingen ook ziet, ze maken
+altijd denzelfden diepen indruk.
+
+In de stad zelf--zij heeft 3000 inw.--heeft men de oude
+O.L. Vrouwekerk, uit de 15de eeuw, maar herhaaldelijk gerestaureerd
+en bijgebouwd, en een aantal mooie huizen in renaissance-stijl;
+de straten zijn meestal glooiend, en de stad maakt een aangenamen
+indruk. 's Morgens vroeg trof ik er de weekmarkt. Allerlei land-
+en tuinbouwproducten werden er door de boeren en boerinnen te koop
+aangeboden, en al de dames uit de stad schenen wel tegenwoordig te
+zijn, om hare inkoopen te doen. Onder dat gewoel en gedrang viel
+me een geestelijke op, die zelf zijne inkoopen deed; hij scheen
+een goede bekende van de buitenlui te zijn en was volstrekt niet
+verlegen om een kwinkslag met gelijke munt te betalen, die opgewekte
+oude heer! Op de kaasmarkt was niet anders aangevoerd dan de soort,
+genaamd St. Nectaire en kleine platte geitenkaasjes. Zooveel van
+die kaas was mijn reukorgaan te machtig in die half natgeregende
+menschenmenigte; hun beider kracht vereenigd verdreef mij uit die
+overigens schilderachtige omgeving.
+
+Dien namiddag trok ik per spoor naar Vic sur Cere, eene
+aardig gelegen en druk bezochte badplaats; het groote hotel der
+Orleans-spoorwegmaatschappij is aardig tusschen de heuvels gelegen
+en eene eerste-klasse inrichting. Vic bestaat uit een oud en een
+nieuw gedeelte; in het oude vindt men weer enkele fraaie huizen,
+maar de doorgaande reiziger komt te Vic om den Pas de la Serre te
+zien. De weg er heen is overal door bordjes aangegeven; het is een
+alleraardigst pad, dat u na een half uur in een weideveld brengt,
+om dan spoedig in de kloof te komen. Het riviertje de Cere heeft zich
+daar door rotsmassa's heen een moeielijken weg gebaand. De rotsen zijn
+gedeeltelijk met mos bedekt en op de kammen weelderig begroeid. Het
+geheel is allerliefst, 't maakt geen woesten, maar, bij het kalm
+stroomen van 't riviertje door de eenmaal gevormde bedding, een indruk
+van bevalligheid; jammer dat men vlak bij de kloof den stroom afgedamd
+heeft ten behoeve van eene lichtfabriek. Men kan door de kloof heen
+klauteren en komt dan door een steeds aanvalliger wordend dal bij de
+kasteelen Tremoulet en Espinasse, beiden verrukkelijk gelegen.
+
+Des namiddags maakte ik nog een wandeling naar de Mongudo, een klein
+bergvlak, vermaard om de planten-fossielen die men er vindt. Die
+overblijfselen der plantenwereld zijn uit een vroeger tijdperk
+der aardvorming; de meeste soorten zijn sinds dien terplaatse
+uitgestorven. Men vindt er prachtige afdruksels van beuken, van
+esschen en van wijngaardloof, en van verscheiden bamboes-rietsoorten;
+men vindt er zelfs veel afdrukken van pas ontloken knoppen, die recht
+geven tot de onderstelling dat de vernielende vulkanische uitbarsting
+in de lente plaats had; men ziet nog staande verkoolde stammen, die
+groeiend begraven werden; ook aardige brokken versteend hout komen
+voor. De wandeling terug naar Cere is weer van zeldzame schoonheid;
+de lijnen der bergen loopen van alle zijden op naar het hoogste punt,
+den Plomb du Cantal, die den volgenden morgen beklommen zoude worden.
+
+'t Was weer regenachtig toen ik, voor dag en dauw, de wandeling begon;
+'t ging langs den straatweg naar Lioran, met verrukkelijke uitzichten
+op het dal der Cere; een heerlijke wandeling die eindigt in den tunnel
+van Lioran, een fraai bouwstuk van 1410 M. lengte, door den Puy van
+Lioran heen; vlak bij den uitgang is het Hotel des Touristes, ook
+van de Orleans-spoorwegmaatschappij en een zeer aanbevelenswaardig
+verblijf.
+
+Denzelfden dag beklom ik nog den Plomb de Cantal (1858 M.). Een
+keurig bergpad zonder bezwarend klimmen; aanvankelijk door fraaie
+dichte bosschen, met hier en daar open plaatsen, van waar men dan
+goede uitzichten heeft op den Puy de Griou en den Puy Mary. Tal
+van beekjes stroomen u te gemoet, en voortdurend hoort men onder
+'t loover het kabbelend geluid van de vele kleine watervallen. Op
+de hooger gelegen punten, die een ruimer uitzicht geven, zijn banken
+geplaatst. Men komt, al wandelend en al rustend, langs dat fraaie pad
+onder die prachtige boomen, ongemerkt op een uitgestrekt weidevlak,
+waar twee groote kaashutten staan. Van hier uit heeft men een bijzonder
+goed uitzicht op een ruim en diep bekken, begrensd door hoogere toppen
+en onregelmatig rond van omtrek; 't is een oude krater, waarover
+later meer. Voorbij de kaashutten, de burons van den Rambarter, gaat
+men verder door weiden een smal bergpad op, dat hooger en hooger
+eindelijk op een bergrug uitloopt, dien men al geruimen tijd als
+een steilen wand voor zich zag. Die rug is weder de rand van eene
+niet zeer uitgestrekte bergvlakte, aan 't einde waarvan de Plomb
+du Cantal zich verheft. 't Is een zonderlinge bergvorm, een plompe
+heuvel van bazalt, met gras bedekt. De Plomb is op een na de hoogste
+top van midden-Frankrijk, en wordt van al de bergen daar het meest
+bezocht. Er was dan ook een talrijk gezelschap en wij wedijverden
+met elkander in het aanwijzen van de fraaiste punten van 't fraaie
+panorama. Midden op den top stond een zwaar ijzeren geraamte van een
+huis, met een opschrift, meldend dat het daar gebracht was door die
+en die transportonderneming. Stellig een moeielijk werk en eene goede
+reclame, maar 't was een schreeuwende wanklank in die omgeving.
+
+Na in den ochtend wat regen te hebben gehad, was het in den voormiddag
+iets helderder geworden, om in den namiddag weer aan 't pruilen
+te geraken; onderweg raadde een herder mij nog aan, om maar niet
+door te gaan, want 't zou boven niet helder zijn. Maar ik had het
+uitzicht van den Puy de Sancy gemist, den Puy Mary had ik niet eens
+kunnen beklimmen; ik wilde nu een laatste kans wagen. Gelukkig, want
+boven was het helder tot de kimmen toe! Maar op eens begon het hard
+te waaien, een paar tellens later te stormen, en die luchtstroom was
+ijskoud. Men had haast geen tijd om te bedenken wat dat worden moest;
+onder den wind bleef alles helder en mooi, maar in den wind was in
+een oogenblik alles grauw en zwart geworden; 't volgende oogenblik
+waren we in een dikken nevel gehuld, en een ieder zocht een goed
+heenkomen. De wolk die ons bedekte was zoo dik, dat ik al spoedig
+mijn gezelschap kwijt was en we elkaar eerst halverweg beneden weder
+ontmoetten. Toen ik weer bij de burons van den Rambarter terugkwam,
+werd het weer helder. Dat verrukkelijke uitzicht met den Puy Mary
+en den Puy Griou aan de overzijde, deed mij watertanden. 'k Moest
+nog naar den Puy Mary, om de hellingen waarop ik nu liep, in haar
+geheel waar te kunnen nemen en mij eene duidelijke voorstelling van
+den ouden krater te kunnen vormen. In dat bekken waren ontzettende
+vulkanische bedrijven afgespeeld. Dat moest ik toch in zijn geheel
+gezien hebben, en mijn laatsten dag wilde ik aan dat zware werk
+besteden. Het inderdaad prachtige en zoo hoogst belangwekkende
+landschap, dat zich voor mijne voeten ontplooide, was er de schuld
+van dat ik besloot, als het den volgenden ochtend om 4 uur droog was,
+nog van Lioran uit den Puy Mary te beklimmen.
+
+In het hotel teruggekeerd, moesten de kleederen gedroogd
+worden. Gelukkig had men in 't hotel de uittrekkende schapen geteld,
+en bij 't lieve regenweer een flink houtvuur aangelegd, om de kleederen
+spoedig weer draagbaar te maken. Die geen tweede pak bij zich had,
+moest in zijn kamer verblijven tot na het drogen.
+
+Gezelschap kon ik niet mede krijgen; niemand vertrouwde het weer
+nog, zoodat ik den volgenden ochtend de reis alleen aanvaardde,
+en met helder weer. Aanvankelijk ging het door bosschen en weiden
+met indrukwekkende bergpanorama's aan alle zijden, over den Col
+de Rombieres tot aan den voet van de Roc de Bataillouze (1686 M.),
+dan afdalen naar den Col de Cabre (1539 M.) waar men een merkwaardig
+uitzicht heeft op het bekken van Mandailles, een halfrond en een deel
+van den ouden krater. De bodem en de wanden bestaan uit verschillende
+lavasoorten, die als 't ware eene staalkaart vormen van wat de
+vulkaan gedurende eene reeks van tijden uitbraakte. Dat bekken heeft
+eene doorsnede van 4 a 5 KM., de diepte wisselt af van 1787 tot 860
+M. De omringende rotswanden zijn ongeveer 1600 M. hoog. Tal van beken
+spoelen van den bergwand omlaag, de grootste, de Jordanne, ontspringt
+op den Col de Cabre; de wanden zijn overigens afwisselend bedekt met
+weiden en bosschen; de plantengroei is rijk, dank zij die vele beken;
+de vele verspreide boerderijen getuigen van een vruchtbaren bodem. Van
+den Col de Cabre loopt het pad naar den top van den Peyre-Arse, een
+kalen top, dan langs een betrekkelijk smalle bergkam tot aan den Puy
+Mary. Daar was ik er, en nu met goed helder weer; zonder te aarzelen,
+had ik gewaagd en gewonnen!
+
+De Puy Mary (1787 M.) heeft eene driehoekige spits, de beken vloeien
+in drie richtingen af. Het uitzicht op de verschillende berggroepen
+was schoon, mooier dan dat van den Puy de Dome, of dat van den Plomb du
+Cantal. Vlakten en bergen wisselen steeds af, en hier en daar ziet men
+de rechte, horizontale lijnen der bazaltruggen, waaronder de orgels
+van Bort duidelijk te onderkennen zijn. Aan zijne voeten heeft men
+echter het mooiste uitzicht, de van den berg uitstralende dalen zijn
+rijk in afwisseling; aan het einde van elk dal dichte dennenbosschen,
+waarop dan helder gekleurde weiden volgen, met woningen bezaaid.
+
+De geologen deelen ons mede, dat de verschillende bekkens of
+bergkommen, waarin we van den top van den Puy Mary neerzien,
+de plaatsen zijn geweest waarboven zich vroeger de reuzenvulkaan
+verhief. De toppen, die zich aan den rand verheffen, zijn oude
+bijkraters, aan de zijwanden doorgebroken, ver beneden den top. De
+eerste uitwerpselen van den vulkaan werden langzamerhand om den
+hoofdkrater opgestapeld, en vormden het reusachtig omhulsel van den
+kegel, een koek van ongeveer 80 KM. middellijn, waarvan de gezamenlijke
+Cantalbergen nu de overblijfselen zijn. De koek is ongeveer 1000 meter
+dik en bestaat uit eene groote verscheidenheid van lavagesteenten.
+
+Dat alles was niet het werk van een dag; de vulkaan had langdurige
+tijden van rust, gedurende welke zich een weelderige plantengroei
+op zijne hellingen ontwikkelde. We bespraken dat reeds bij het
+bezoek aan de bergvlakte van Mongudo. Dergelijke overblijfselen
+worden op tal van plaatsen in Cantal gevonden. Daarna volgden de
+uitbarstingen, die als vaste rotsen op de hellingen afkoelden:
+het zijn de tegenwoordige Puy's, waarvan we enkele beklommen. Eene
+derde reeks van uitbarstingen volgde, om weder andere rotsgevaarten
+te vormen, tot eindelijk de vulkanische werking zich in eene vierde
+reeks van uitbarstingen uitputte, en de licht vloeibare bazalt langs
+alle zijden af deed stroomen; deze laag bazalt bedekte niet alleen de
+vroegere lavagesteenten, maar ook de voor deze bestaande terreinen,
+zoomede de heuvelen in wijden omtrek. Daaraan hebben de vlakten in
+Cantal, bijv. de Planeze, haren oorsprong te danken.
+
+Nadat de vulkanische werkingen opgehouden hadden,  stortte de
+hoofdkrater in en was de woeste massa verder aan de invloeden van den
+dampkring onderworpen. De vervorming ging toen langzaam maar even zeker
+voort. Groote sneeuwvelden bleven op de bergtoppen liggen en stortten
+neer langs de hellingen, alles hullende in een vervaarlijk ijskleed,
+dat aan geheel Cantal en Auvergne een aanzien gaf als nu bijv. in
+Alaska. Men vindt overal onbetwistbare sporen van een ijstijdperk;
+afgeronde heuvelbulten, ijsgleuven in de rotsen; opeenhoopingen van
+bergpuin aan weerszijden van vroegere gletscherbanen; ontzettende
+zoogenaamde zwervende rotsblokken. De gletschers moesten echter ook
+hunne heerschappij opgeven; hun gebied werd steeds kleiner, en wilde
+waterstroomen ploegden de tegenwoordige dalen in de berghellingen. Nog
+eens behaalde het ijs de overhand en verzamelde zich nu meer in de
+dalen; van dit laatste gletscher-tijdperk was de mensch getuige, en het
+land nam langzamerhand de vormen aan, die het nu ongeveer nog heeft.
+
+Toen ik daar op den Puy Mary stond en in de berg- en dalvormingen om
+mij heen zoo duidelijk voor mij zag wat de geologen leeren, stond
+het bij mij vast, dat ik zou trachten eene korte beschrijving te
+geven van de wordingsgeschiedenis dezer streek, tevens de algemeene
+type van andere bergvormen, die zich vroeger en later evenzoo
+ontwikkelden. Zooveel mogelijk vermeed ik het gebruik van vreemde
+uitdrukkingen, en ik hoop dat mijn relaas den lezer van eenige nut
+moge zijn, al zal de geoloog er de schouders bij ophalen.
+
+Met deze laatste wandeling van Lioran naar den Puy Mary en terug,
+was mijne voetreis in Auvergne afgeloopen. Langs den kortsten weg,
+over Arvant en Clermont-Ferrand, spoorde ik terug naar Parijs en
+naar Nederland.
+
+Nog ten slotte een paar voorbeelden van de oude taal van Auvergne,
+in zegswijzen, die nog al eens gebruikt worden.
+
+De taal zelf is eene vertakking der "langue d'Oc", die tot in de
+15_de_ eeuw in alle officieele stukken gebruikt werd, en eene niet
+onbelangrijke litteratuur heeft; toen zij ophield de officieele
+taal te zijn, geraakte ze naast het fransch in vergetelheid, men
+hoorde er weinig meer van, tot in de 19_de_ eeuw, toen er wat nieuw
+leven ontstond. Thans hebben de vrienden dier taal een eigen orgaan:
+"Lo Cobreto"; zij werken krachtig samen met de Felibres van Provence,
+en hun dichter Arsene Vermenouze schrijft verzen, die elke letterkunde
+eer aan zouden doen.
+
+En nu: _fransch_: Rien aussi bien reparti que l'esprit et les impots;
+chacun trouve qu'il en a assez.
+
+Oud Auvergne'sch: N'ya re de si bhin parthi couma l'aima et la
+tailla. Tsaum troba que n'a prou.
+
+Fransch: Une chevre et deux femmes, il y en a assez pour tenir
+une foire.
+
+Oud-Auvergne'sch: Na tsobra et dua feinnas, ni za prou pour tene
+na feira.
+
+Deze zegswijzen bewijzen u tevens dat de Auvergnaten toegerust zijn,
+met wat men wel eens galgenhumor noemt; en de vreemdheid der taal
+maakt het ook duidelijk, dat pogingen om gesprekken aan te knoopen
+met Auvergnaten, die hun fransch vergeten hadden,--op niets uit
+moesten loopen.
+
+
+
+AANTEEKENING
+
+[1] De gegevens omtrent de bouwkunde zijn ontleend aan Professor
+Gugel's geschiedenis der bouwstijlen.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Auvergne, by G. Bosch
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK AUVERGNE ***
+
+***** This file should be named 13999.txt or 13999.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/9/9/13999/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.