diff options
Diffstat (limited to 'old/13687-8.txt')
| -rw-r--r-- | old/13687-8.txt | 1475 |
1 files changed, 1475 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/13687-8.txt b/old/13687-8.txt new file mode 100644 index 0000000..1680e58 --- /dev/null +++ b/old/13687-8.txt @@ -0,0 +1,1475 @@ +The Project Gutenberg EBook of Dakilang Asal, by Aurelio Tolentino + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Dakilang Asal + +Author: Aurelio Tolentino + +Release Date: October 10, 2004 [EBook #13687] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DAKILANG ASAL *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG +Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by +University of Michigan. + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +DAKILANG ASAL + + +TINULA NI + +Aurelio Tolentino + + +MAYNILA + +Imp. "Tagumpay" 15, Plaza Sta. Cruz +1907 + + + + + +DAKILANG ASAL[1] + + +I + +PAUNAWA + + + O kabinataang bagong sumisibol, +itong abang lagda sa iyo'y patunkol. +Pakatandaan mo itong m~ga hatol +na dan~gal at buhay n~g lahat n~g dunong. + + Ang pagpipitaga't pakikipagkapua +ay siyang sagisag n~g pagka-dakila; +kapág sa sinuman ito ay nawala, +iyan ay di dapat, humarap sa madla. + + Di sukat ang ganda, di sukat ang yaman, +di sukat ang dunong at lahat n~g inam; +kapag ang sagisag na aking tinuran +ay siyang nawala, ang lahat ay kulang. + + Ang pagkamabaít, ang pagka-mahinhin, +ang pagka-matapat at anyong butihin +ay siyang palamuting sa tuina'y dadalhin, +ang iyong ugali upang magluningning. + + Sapul pa n~g ikaw ay batang maliit +may tungkulin ka n~g lubhang mahihigpit, +gaya n~g huag bigyan n~g munting ligalig +ang kawawang inang sa iyo'y ninibig. + + Ikaw ay lumaki at lumaki naman +ang iyong tungkuling akin n~g tinuran: +n~g una'y ang iyong mundo ay kandun~gan +n~g inang malugod, n~gayon ay ang bayan. + + + + +II + +KATUNGKULAN SA M~GA MAGULANG, MAESTRO, KAPATID, KAMAGANAK AT SA LAHAT +N~G KAPWA + + + Pipintuhuin mo't panuyuang kusa +ang iyong magulang na mapag-aruga, +sila'y pan~galawa ni Poong Bathala +na dapat igalang sa balat, n~g lupa. + + żMay mahal pa kaya sa hinin~gang tan~gan? +Ang iyong hinin~ga sa kanila'y utang. +Ang pinagpalaki sa iyo'y paghirang, +puyat, pawis, hirap at sampu n~g buhay. + + Ang kahima't sila ay nan~gahihimbing, +kapag nain~git ka sila'y gumigising; +kinandong-kandong ka at inaliw-aliw +at pinalayawan n~g saganang lambing. + + Sa gayong kalaking utang na tinangap +mo n~ga sa kanila'y żanong ibabayad? +Alayan man sila n~g lahat n~g lin~gap, +kulang at sa utang mo n~ga'y di pa sukat. + + Salamat na lamang at di maninin~gil, +ang puhunan nila'y di ibig bawiin; +sakali ma't sila ay alalahanin +n~g kahit bahagya'y malaki n~g turing. + + Pagkagising mo na ay agad n~g hagkan +ang pisn~gi n~g ina't ang sa amang kamay, +kasabay n~g bating malugod na "ˇInay!" +sa ama'y gayon din, ang bati ay "ˇTatay!" + + Kung matutulug na saka uulitin +ang halik at bating paalam n~g lambing; +n~guni't sa tui-tui na ito'y bago gawin, +ang kailan~gan nila muna'y siyasatin. + + Kung sakaling ikaw ay mapan~gusapan, +sa ano mang bagay kaya'y parusahan, +ay ipag-sayá mo't darating ang araw +na matutunayang iyo'y pagmamahal. + + Ang m~ga inali, at ang mga mama, +at ang ina-ama,t ini-ina kaya, +at ang m~ga nuno, at ang matatanda +ay kaila~gang lubos na pintuhuin n~ga. + + At ang m~ga iyong lahat na kapatid +ay pakamahalin n~g boong pag-ibig; +sa m~ga alila ay huag magmasun~git +pagka't sila'y kapua, dukha lamang tikis. + + Sa lahat n~g tao'y lubos magpitagan, +n~g upanding ikaw naman ay igalang; +sakaling sa iyo sino ma'y magkulang, +kahabagan siya't pagdaka'y talikdan. + + Ang maestro'y siyang pan~galawang ama, +ang maestra nama'y pan~galawang ina, +kaya dapat n~ganing pintuhuin sila +at mahaling lubos n~g boong pagsinta. + + Binalankas lamang, kung baga sa bahay, +ang iyong ugali n~g iyong magulang; +n~guni't ang maestro'y siyang nagbibigay +n~g dakilang gangda't m~ga kasankapan. + + Dahil sa kanila ay maihaharap +ang iyong ugali sa sino mang pantas, +sa pagka't sa dunong ay hindi n~ga salat, +sa lusok na asal nama'y hindi hubad. + + At katunkulan mong lubos na mahigpit +sa iyong pag-aaral ang pagsusumakit; +ang lahat n~g turo nila'y isa-isip, +sa lahat n~g hatol nila ay manalig. + + Nan~gun~guna sila't ang dala ay ilaw +sa landas n~g iyong madilim na buhay; +tanang hakbang nila ay malapit sundan, +n~g upanding ikaw ay huag maligaw. + + + + +III + +SA PAGLILINIS N~G KATAWAN AT PAG-AYOS N~G BAHAY + + + Pagbaban~gon mo na'y agad maghilamos, +magpunas n~g kamay at saka magmumog, +maglinis n~g n~gipin, maghusay n~g buhok, +damit na pangbahay pagdaka'y isuot. + + Pagkatapos nito ay agad ganapin +ang datihang iyong katunkulang gawin, +at maminsan minsa'y ang kuko'y putulin +at saka maligong magkubli sa tin~gin. + + Ang babayi'y dapat ayusin ang bahay, +linisin ang sahig sampong kasankapan; +sa kani-kaniyang dako ay ilagay +ang lalong maliit na ari-arian. + + Bahay na maayos ay parang salamin +n~g nagawing buhay sa pagka-mahinhin; +bahay na magulo'y nagpasabing tambing +n~g ugaling salat sa turong magaling. + + Kailan~gang harapi't siyasating lahat +ang sa pamamahay gawang nararapat, +at huag sayan~gin ang kabit nang oras, +magagawa n~gayo'y huag ipagpabukas. + + M~ga kasankapang iyong magagamit, +kung saan kinuha ay isawling saglit; +huag pabayaang masira't mawaglit, +pinuhunan dian ay maraming pawis. + + Ang itak, ang sandok, ang saro, ang pingan, +ang walis, pamunas, lamesa't upuan, +tanang kasankapang kaliit liitan +may kani-kaniyang dapat na kalagyan. + + Makita mo'y kahit iisang karayom +na kakalat-kalat ó kaya natapon, +pulutin mo agad at ilagay doon +sa kung saan dapat, sa lalagyáng ukol. + + Karayum ay mura't walang kasaysayan, +n~guni't hindi ito ang siyang kahulugan: +karayum na walá sa dapat kalagyan +ay nagbabalitang musmos ang may-bahay. + + + + +IV + +SA PAGBIBIHIS + + + Ang damit na iyong dapat na isuot +ay huag ang masagwa't huag ang dukhang lubos +ang tipon n~g ganda't inam na tibubos +na sa katamtamang sa kulay ay ayos. + + Kailan~gang sumunod sa ugaling moda, +n~guni't huag lumampas n~g di tawanan ka, +at huag kang magsuot n~g hindi mo kaya: +ang mahal ay pan~git sa dukhang talaga. + + Paka-in~gatan mo ang iyong pananamit. +n~g huag madun~gisan at n~g di mapunit; +mainam ang luma, kung buo,t malinis, +kay sa bagong wasak ó may duming bahid. + + Marikit ang murang hiyas kay sa mahal, +kung ang gumagamit ay dukha n~gang tunay; +ang dukhang magsuot n~g aring marin~gal +kahit man binili, parang hiram lamang. + + Kahit na sa bahay ay dapat magsuot +n~g damit na puting talagang pangloob, +at huag mong gayahan ang asal na buktot +sa gawing _malinaw_ ... ˇHubu't hubad halos! + + Limutin ang cotso, at magbotitos ka, +ang paa mo't binti upang huag makita: +babaying may puri di dapat magtinda +n~g dapat itago sa alin mang mata. + + Botitos ay mura, bukod sa mainam, +at talagang dapat sa mahinhing asal; +cotso't sapatilya ay napakamahal, +sa may hiyang paa talagang di bagay. + + Di mo masasabing mahal na tibubos, +sapagka,t matibay kung gawang tagalog: +ang tatlo mang cotso'y masisirang sunod +bago makawasak n~g isang botitos. + + At gayon din naman ang medias ay mura, +n~guni at mahal ma'y dapat bumili ka: +iyan n~ga ang tabing, sa mata n~g iba, +n~g binting ma'y dan~gal at ma'y puring paa. + + Maging sa bahay ma't maging sa lansan~gan +ay huag mong limutin ang panyong alampay: +alampay ay siyang tabing na tangulan +n~g dibdib-mu't batok sa mata n~g bayan. + + Kalsonsilyong puti na hahangang tuhod +ay dapat gamiting damit na pangloob, +ang puri mo'y upang di sumabog-sabog +sa m~ga hagdana't lilipatang bakod. + + Ang tapis ay huag mong limutin kailan man, +sa bihis tagalog sadyang kasangkapan: +ang baro at saya kahit mura lamang +ay áko n~g tapis, kung ma'y sadyang inam. + + Huag kang maniwalang nagbuhat ang tapis +sa kakastilaang dito ay sumapit: +m~ga nuno natin n~g _tapi'y_ gumamit, +tapis ay nangaling sa _taping_ binangit. + + Paka-in~gatan mo ang gawang magbihis, +ang samâ at buti'y dian masisilip; +diyan nahahayag ang tinagong bait, +diyan nababasa ang gawi at hilig. + + + + +V + +SA PAKIKIPANAYAM + + + Sa lahat n~g m~ga pakikipanayam +ang nagsásalita'y mabuting pakingan, +sapagka at lubhang kapan~git-pan~gitan +ang di pumapasing sa kasalitaan. + + Ikaw ay papakli, kung dapat sumagot, +n~g magandang bigkás, salitang malambot: +ang banlang sabihin ay kuruing lubos, +baka may mapaltik sa m~ga kaumpok. + + Huag magbulaan sa alin mang bagay, +palatuntunan mo'y ang katotohanan; +n~gunit sa taya mo'y kung may tatamaan, +mabuti pa n~ganing huag ka n~g magsaysay. + + Huag mong sasabatin ang nagsasalita +paka-ilagan mo ang gawang manumpa, +at kung tatawa ka'y huag lakasang lubha +ang tawang malakas ay sa taong dusta. + + Kung ma'y nagsasabi n~g salitáng búhay, +batid mo man kahi't ay dapat pakingan, +at huag mong sabihing--"_Alam ku na iyan_" +ito ay malaking lubhang kapintasan. + + Magpakailan pa man ay huag kang sumabat +n~g wikang--"_Mali ka_"--"_Sabi mo'y di tapat_" +Sakali mang mali ang ating kausap, +kailan~gang sagutin n~g lubhang banayad. + + Ang pakli'y ganito--"_Naging iba lamang, +n~g hindi pu kayo ang siyang nagsaysay +n~g gayon, ay di ko paniniwalaan_" +_sapagka't_ ... Saka ka naman man~gatwiran. + + Kung ang katalo mo ay ayaw duminig +sa sinasabi mong tunay na matwid, +at sumasagot pang bagkus nagagalit, +hayaan mo siya't, huag ka n~g umimik. + + Datapua,t sakaling ang makausap mo +ay sadyang mabait, talagang may tuto, +at sa iyo'y sabihing--"_Ipatawad ninyo +itong ipapakling abang palagay ko_". + + Ito,y sagutin mo n~g boong pitagan, +n~g boong pag-giliw, gaya n~g tuturan +"_Ituluy pu ninyo't kikilanling utang +ang pag-akay ninyo sa aking kamalian_". + + At magpakailan man ay huag mong sabihing +"_Ang sabi ko'y hindi ninyo napaglining_." +Kung di ang ganito--"_Malabu marahil +ang sinalaysay ko: aking uulitin_." + + Kung saka-sakaling purihin ka naman, +ay huag mong sagutin n~g wikang mahalay, +na gaya n~g pakling--"_Iyan po'y tuya lamang, +iyan po'y isang biro't kasinun~galin~gan_." + + Ganito ang iyong m~ga sasabihin +--"_Iyon po'y karan~galang di sukat sa akin; +n~gunit dahil diya,y aking pipiliting +ang pagkamumus ko'y papaging-dapatin_." + + Ang bagay na lihim ay huag mong ihayag, +at sa kata-kata ikaw ay umilag, +at huag mong purihin ang iyong kausap, +at huag mong libakin ang di mo kaharap. + + + + +VI + +SA M~GA PAGDALAW AT M~GA KAPISANAN + + + Piliin ang oras sa m~ga pagdalaw, +at di ang sa gawing pagkaing agahan, +di ang sa tanghali, di ang sa hapunan, +di ang sa pagtulog at gawang kailan~gan. + + M~ga karaniwang dalaw ay sa pistá, +sa araw n~g lingo kung walang gambala, +at ang oras namang pinaka-maganda +ay kung ang hapunan ay naidaos na. + + Ang dalaw na m~ga _bigay-loob_ lamang[2] +ay dapat humiksî, ang gayo,y kaila~gan, +at pagpilitan mo ang huag magpaliban +n~g lubhang maluat at iyong bayaran. + + Sa alin mang pintô bago ka pumasok +ay huag magmadali't marahang tumugtog; +ang dinadalaw mo'y sakaling nanaog, +ikaw ay magsabi n~g ganitong ayos. + + --"_Wala pu ba naman silang dinaramdam_?" +Pagsagot n~g wala--"_Salamat na lamang_" +--"_Utang na loob po'y ipagbigay alam +na kanila itong ninais kong dalaw_." + + --"_At tuloy kami po'y ipag-maka-anó_....[3] +_sa kanilang dan~gal_." N~guni't kung sa iyo +sabihin ang gayon, ang isasagut mo'y +--"_Aking tutuparin ang utus pu ninyo_." + + Sa gayo'y agad n~g ikaw ay magpaalam, +isa mong tarheta'y huag na di mag-iwan; +baliin ang isang sulok na alin man +--"_Utang na loob po, ito ay iiwan_."[4] + + Sakaling marami ang m~ga panauhin, +yukuan mo sila't pagdakay batiin--[5] +--"_Magandang gabi po_"--ang iyong sabihin, +saka ang may bahay ay lapitang tambing. + + Pagdakay iabot ang kanan mong kamay, +at ang kamay niya'y upang mahawakan, +--"_żAnu po ang atin? Ang inyong may bahay +at m~ga kasama żanu po ang lagay_?" + + --"_Mabuti po naman at walang may sakit, +at żkayu pu naman?_"--Ang sagot ay--"_kahit +sa alin mang oras ay handa pong tikis +na mapag-utusan sa kayang maliit_." + + Kung may kasama kang di kilalang tao +n~g iyong kausap, agad iharap mo, +--"_Sila po'y kaibigan: ikadadan~gal ko +ang sila'y iharap n~gayon po sa inyo_." + + At ang iniharap naman ay sasagot +--"_Bagong tagasuyong napahihinuhod +at sumasa-inyong balang ipag-utos_" +--"_Salamat po't kami ay gayon ding lubos_"[6] + + Kung may kaibigan ka sa m~ga dadatnan, +ang iyong kasama'y iharap din naman; +datapua't huag mong gagawin kailan man, +ang di mo kilala'y agad kakamayan. + + Lalo at marami ay lubha n~gang pan~git +na sa bawa't isa ikaw ay lumapit; +yukuan mo lamang sila n~g marikit +saka mo batiin n~g boong pag-ibig. + + Ang kasankapan mo'y sakaling batiin, +ialay mo agad n~g wikang magiliw. +--"_Walang kasaysayan, palibhasa'y akin, +n~gunit ang akin po'y lubos na inyo rin_." + + Ang iyong kausap kung hindi mo alila +ay ipáuna mo sa pagsasalita: +"_Kayo po at ako_"--at di mawiwika +ang--"_Ako po't kayo_"--pagka't hindi tama. + + At kung marami n~ga ay gayon din naman, +ikaw din ang siyang kahuli-hulihan. +Ganito:--"_Kayo po, si Mameng, si Ninay, +si Pepe at ako ang napagtanun~gan_." + + Ang m~ga pamagat ay huag mong sambitin +lalo na kung pan~git at masamang dingin, +na gáya n~ga nito:--"_Si Daniel na duling, +si Titay na bun~gi, si Kulas na tikling_." + + M~ga halintulad ay paka-ilagan +kung nakadudusta--"_Aku po'y nawalan; +halimbawa n~gayon kayo ang nagnakaw_".... +ang gayong salita'y kasama-samaan. + + Sa m~ga palalo ay huag kang gumaya, +walang bukang bibig kung di ang kanila: +--"_Ako po'y ganito_"--"_Ako po ay iba_" +Ang gayon salita'y pan~git na talaga. + + Kung ang kausap mo ó sinu man kayâ +ay namaling hindi talagang sinadya, +pagtakpan mo't parang hindi nahalata +n~g upanding siya ay huag mapahiya. + + Pakikipagtalo ay iyong ilagan; +n~guni at sakaling mahirap iwasan, +ay salaysayin mo ang iyong katwiran +n~g sabing malambot at katotohanan. + + Kung paupuin ka ay iyong piliin +ang huling upuan: n~gunit kung sakaling +ang lusok na dako sa iyo'y ihain, +ay huag kang magtuloy kung di ka pilitin. + + Kung isang babayi ang siyang dadatal +lahat n~g dadatna'y dapat magtindigan; +sagutin ang bating kaniyang binitiwan, +lusok na upuan sa kanya'y ialay. + + N~gunit kung lalaki ang siyang darating, +ay lalaki lamang ang tatayong tambing; +ang m~ga babayi'y nan~gaka-upu ring +sasagot sa bati ng wikang magiliw. + + Dapat na maunang mag-alay n~g kamay +ang nakatataas sa pagkakamayan; +sa m~ga batian ay gayon din naman, +di sukat mauna ang natataasan. + + Kaya ang babayi'y siyang nararapat +mag-alay n~g kamay sa makakau-sap +sapagka't saan mang m~ga paghaharap, +ang babayi'y siya ang nakatataas. + + Gayon man ay dito'y nakagawian na +ang m~ga lalaki'y siyang nan~gun~guna. +Babayi't lalaki kung kakamayan ka, +kamay mo'y madaling ibigay pagdaka. + + In~gatan mong ikaw ay huag magdaan +sa gitna n~g kahit alin mang hárapan; +n~guni at sakaling lubos na kailan~gan, +hin~gin ang kanilang kapahintulutan. + + At huág kang humukut na gaya n~g iba +na ang kanang kamay ay iniu-una: +tuid ang katawan "_żMaari pu bagang +ako ay magdaan_?"--"_Magtuluy pu sila_." + + At sakaling ikaw nama'y may gagawing +sandali sa labas, ay iyong sabihin +n~g boong pitagan--"_Ipagpaumanhin +pu nila't sandaling sila'y lilisanin_." + + Sa pagpapa-alam ay iyong magagamit +ang m~ga sinabing pag-upo't pagtindig; +at kung ikaw naman ang siyang aalis, +sila ay yukuan n~g anyong marikit. + + --"_Kami pu,y paalam sa kanilang lahat, +mag-utus pu sila sa lahat n~g oras_." +--"_Magandang gabi po_." Kamayan mo agad +ang m~ga may bahay, gayari ang saad. + + --"_Ang amin pung dampa ay inyo ring tunay[7] +na sa gayong daan at gayon ang bilang. +Hinihintay naming kami'y paran~galang +palagi n~g inyong malugod na dalaw_." + + Sagot n~g may bahay naman ay ganito: +--"_Inyo na pung alam itong bahay ninyo, +Ninanais naming kayo,y pumarito, +upang sa tui-tui na,y masuyuan kayo_." + + Nasabing may bahay kung sadyang may nais +makipagkilala sa iyo n~g mahigpit, +katunkulan niyang dalawin kang tikis +sa loob n~g tatlong araw di lalabis. + + At sakaling siya sa iyo'y dadalaw, +ikaw sa kaniya ay magkakautang; +tadhana'y sa loob n~g wawalong araw +siya'y dalawin mo't itoy karampatan. + + Kung uubuhin ka ó babahin kayâ, +gayon sa pagdahak saka sa paglura, +ay dapat lumin~gon sa dakong kabila, +ang iyong kailan~gan upanding magawa. + + Kublihan pagdaka n~g panyo ang bibig, +upanding ang dumi ay huag tumilansik: +ang mukha mot labi'y pahirang malinis, +at kailan may huag kan lumura sa sahig. + + Sa lahat n~g pulong ay lubos na bawal +ang pagsasalita n~g m~ga mahalay, +gayon din ang bulok na kadumal dumal +ay huag mong sabihin at paka-in~gatan. + + At huag kang mag-higab, at huag mag-antók +at huag kang mag-unat, at huag mag-kamót, +at huag kang mainip at lumin~gos-lin~gos, +ito'y lubhang pan~git at lisya sa ayos. + + Ang anu mang tan~gan n~g iyong kaharap, +na gaya n~g paypay, sakaling malaglag, +pulutin pagdaka't isauli mo agad, +iabot ang tatangnan, sa dulo ang hawak. + + Ang alin mang pintong iyong dadaanan, +kung datnan mong bukás, bukás mo ring iwan, +at kung nakasima, isima mo naman, +ito'y siyang turo n~g dakilang asal. + + Ang kahit sinu man sa m~ga kalikom +sa alin mang pinto, ay makasalubong, +dagli mong yukuan at saka umurong, +at iyong sabihing--"_Sila po'y magtuloy_." + + N~gunit kung sakaling umurong din siya +at pipilitin kang ikaw ang mauna, +kung hindi rin lamang natataasan ka, +pasalamatan mo at magtuloy ka na. + + Ang kahit man sino ang sa iyo'y dumalaw +ay iyong ihatid hangang sa hagdanan: +sákaling madilim ay iyóng tanglawan +hangang na sa loob siya n~g bakuran. + + Ang iyong kaibiga'y kung magkakasakit, +ay manaka-nakang dalawin mong saglit; +at kung datnan siya n~g m~ga ligalig, +gayon di'y dalawin, aliwin sa hapis. + + Sa araw n~g binyag ó kapan~ganakan +n~g iyong matalik na m~ga kaibigan, +sila'y batian mo n~g masayang liham, +mahiksi ang sukat, n~guni at malaman. + + At gayon din naman sa pag-aasawa, +ó sa pan~gan~ganak na lubhang ginhawa, +at sa lahat na n~gang dapat ipag-sayá, +sila ay padalhan n~g liham pagdaka.--[8] + + Kung patutun~go ka sa alin mang bayan, +lalo't sa malayo'y lubos na kailan~gan, +bago ka umalis muna'y magpaalam +sa kaibigan mo't iyong katunkulan. + + Nguni at kung ikaw naman ay dumating, +katungkulan nilang ikaw ay dalawin, +sapagka't kailan~gang kanilang sabihing +sila'y nagsasaya't umuwi kang magaling. + + + + +VII + +SA M~GA PIGING + + + Kung mapithaya ka sa alin mang piging, +huag kang magpauna sa ibang panauhin; +n~gunit huag ka namang mahuling dumating: +isipin mong ikaw ay doon hihintin. + + Sa mesang pagkain kung tumatawag n~ga, +hayaang mauna ang m~ga dakilâ; +at gayon din naman huag kang magkusang +maunang tumikim sa alin mang handâ. + + Huag kang magmadali't ang subo'y huag lakhan +ang ulam ay huag mong amuyan ó hipan; +ang m~ga kubiertos ay paka-in~gatan, +upang huag kumatog na lubha sa pingan. + + Huag mong titigan ang alin mang hain, +at gayon din naman kasalong panauhin +paka-in~gatan mo't huag sasambitin +ang bagay na baka nakaririmarim. + + Ang iyong m~ga siko ay huag mong isampa +magpakailan pa man sa kakanang mesa, +kahit anong ulam ay huag humingi ka, +huag namáng pintasan ang kahit alin pa. + + Kung di mu man ibig ang dulot na hain, +kahit kakaunti ay kumuha ka rin; +magpakailan pa man ay huag mong sabihing +--"_Ang ganyan pong ulam di ko kinakain_." + + Ang pagsasalita, kung punô ang bibig, +ay bawal na lubos sa dakilang bait, +at gayon din naman ang sadyang pag-gamit +n~g dalawang pan~ga sa pagkai'y pan~git. + + Huag mong paapawin ang baso ó copa +n~g tubig ó alak at kahit anu pa; +bagu ka uminom pahiran mu muna +ang iyong m~ga labi n~g laang servilyeta. + + Kung maka-inom na ay gayon din naman +ang m~ga labi mo'y pahirang agapan; +at huag kang umihip wari alinsan~gan, +ang gayo,y bawal n~ga sa dakilang asal. + + At kung alayan ka n~g iyong kasalo +n~g alak ó kaya maging kahit anó, +sa di mu man kanin ay tatangapin mo +at pasalamatan ang alay sa iyo. + + At kung may dadatal na ibang panauhin, +lalot kakilala'y anyayahang tambing. +Huwag kang sumubo at siya,y iyong hinting +makapasok muna at kayo,y lisanin. + + + + +VIII + +SA M~GA LARO + + + Kung kayo'y magtipon upanding mag-aliw, +ikaw ay magsaya, n~gunit magmahinhin. +Pinaka matanda ay papamiliin +n~g larong mainam na inyong gagawin. + + Sa alin mang laro ay huag kang magdáya +at huag ka rin namang mag-in~gay na lubha. +Kung may alan~ganin dapat pahatul n~ga +sa hindi kalarung m~ga matatanda. + + At kung may dumating na iyong kaibigan, +ó sinu man kaya, lalu at maran~gal, +ang ukol sa iyo sa kaniya'y ialay +--"_żIbig pu ba ninyong makipag-aliwan_?" + + Sakali at ikaw ay siyang manalo, +sino man ang kulang ay huag sin~gilin mo, +at huag mong sabihing--"_Magbayad po kayo_" +Pahiwatig lamang--"_żAng kulang ay sino_?" + + Isang nananalo'y di dapat umalis, +kung di may malaking dahilang mahigpit; +n~guni at ang talo ay makatitindig +at huag magpakita n~g kaunting galit. + + Kung nananalo ka ay huag kang magdiwang +kung natatalo ka'y huag magn~gitn~git naman, +sa laro'y madalas mahalatang tunay +ang walang magaling na pinag-aralan. + + + + +IX + +SA LANSAN~GAN AT SA LAHAT N~G DAKONG UKOL SA MADLA + + + Babayi'y di sukat lumakad sa daan +n~g walang kasama at pan~git na tignan. +n~gunit sa lalaki ay hindi kailan~gang +mapag-isa kahit saan mang galaan. + + Sa alin mang dako na ukol sa madla +ikaw ay magbihis n~g hindi masagwa; +n~guni at huag naman ang napakadukha, +ó kaya marumi, kung dili may sira. + + At kung babayi ka, huag mong pákapalan +mukha mo n~g pulbos, pagka't di mainam: +manipis na pahid marikit na tingnan, +ang kinang n~g balat huag na di maparam. + + żMay iinam kaya sa kulay n~g balat +nating kayumangi't makinis, maligat? +Pintor at poeta'y iyan ang pan~garap +sapagka't nandiyan ang buhay n~g dilag. + + Paka-ilagan mo ang satsat at daldal, +gayon din ay huag kang magdunung-dunun~gan; +n~guni at huag namang parang piping tunay +pagka't ito'y tanda n~g pagka-walang muang. + + Kung may kasama kang dapat na dan~galin +ikaw ay lumagay sa kaliwang piling, +at kung sa banketa'y gumilid kang tambing +sa dako n~g bakod siya'y padaanin. + + Kung masalubun~gan ang isang babayi +sa m~ga banketa na aking sinabi +ay dapat gumilid ang isang lalaki +ó bumabang saglit, ang gayon ay puri. + + Maging kahit sino ang iyong masundan, +kung ibig mong siya'y iyong malampasan, +ikaw ay bumaba ó gumilid lamang, +sa dako n~g bakod ay huag kang magdaan. + + Kung ang kasama mo ay may makausap +na wari ay lihim lumayo kang agad, +upang huag sabihing nakikitalastas +ka n~ga sa usapang di dapat mahayag. + + Kung kayo ay tatlo sa m~ga galaan +ay igitna ninyo ang itinatanghal, +n~guni at kung kayo'y magka isang dan~gal, +magka-kulay damit sa tabi ay bagay. + + At gayon din naman ang magkasintaas, +sa dalawang tabi sila nararapat, +ang isang mababa ó kaya matankad +ay siyang igitna, ang gayon ay sukat. + + Kailan~gan n~gang lubos na iyong isabay +sa m~ga kasama ang iyong paghakbang +kung kayo'y titigil, ang iyong katawan +at ulo'y itayó n~g anyong mainam. + + Kung sa m~ga pintô ikaw ay papasok, +hakban~gan ó landas na sadyang makipot, +kung may kasama kang dapat na ilusok, +paunahin siya't ikaw ay sumunod. + + Sa m~ga karuage at m~ga, kalesa +kung kayo'y nasakay ay huag kang mauna; +sa piling na kanan paupuin siya, +sa dakong kaliwa doon lumagay ka. + + N~guni at kung kiles ang inyong sasakyan +lalut apat kayo'y huli ka rin naman; +sila'y paupuin sa dakong unahan, +sa tabi n~g pinto doon ka lumagay. + + Paghintu na ninyo at kayo'y bâbabâ, +ikaw ay maunang umibis na kusŕ. +kung siya'y babayi ó kaya matandâ, +agad mong abutin alalayang lubha. + + Babayin tumitindig sa kaniyang upuan +at anyong aalis, may paroroonan, +ang iyong pagsuyo pagdaka,y ialay: +"_Ikadadan~gal kong kayo po'y samahan_." + + Ito'y kagawian sa asal dakilŕ, +maging sa dulaan, maging sa pag-galŕ, +maging sa pagkain kung uupu na n~gâ, +sumaliw sa piano ó tumugtug kaya. + + Pagka't sa babayi'y pagdusta n~gang tunay +n~g isang lalaki kung hindi samahan; +kaya,t ang babayi'y nararapat namang +lalaki'y huag hiyain at pasalamatan. + + At kung hindi gayo'y mapipintasan ka, +mangmang na babayi, walang munting sigla, +para kang babayin bundok na talaga, +sa ugaling bayan ay di pa bihasa. + + Huag mong gagayahan ang m~ga pintasin +ang balang makita'y agad susukatin: +gumagawa nito'y iyong m~ga haling +na hindi nag-aral n~g pagka-mahinhin. + + Kung paparoon ka sa m~ga sayawan, +sa m~ga teatro't m~ga kapisanan, +pakatandaan mong iyong katunkulan +ang lalong mabining pagkamatimtiman. + + Sa alin mang bagay na sadyang di pan~git +ay huag mong hiyain ang sino man kahit; +magbigay loob ka, na di mo man ibig, +upang purihin ka n~g m~ga mabait. + + Alin mang Religion ay huag mong tawanan +m~ga dasal nila ay pagpitaganan. +Ang m~ga ugali sa alin mang bayan +gayon din ay dapat na iyong igalang. + + Ang sa protestanteng ginagawang kulto, +at ang kay Mahoma, at ang kay Confucio, +at ang sa Iglesia Filipinang bago +ay iyong igalang, sampu n~g Romano. + + Ang ugaling moro, ang ugaling insik, +ang sa amerikano, ang sa m~ga ingles, +kastila,t aleman, ang sa taga bukid +at kahit alin pa,y igalang mong tikis. + + Ang iyong Religion ay kahit alin man +at ang iyong ugali,y dalisaying tunay: +hayaan ang iba,t huag ipagputakang +lahat ay masama,t ang iyo'y mainam. + + + + +X + +SARISARING BAGAY NA DAPAT SUNDIN + + + Sa harap ng iba ay huag kang magbihis, +magputol n~g kuko, maghilod, mag-ahit, +huag kang magpabahin, magpunas, magwalis +at ang magpaputok n~g daliri,y pan~git. + + Bawal na totoo sa dakilang asal +sa harap n~g iba'y makipagbulun~gan; +n~guni at lalu pang kasama-samaan +ang nakikibasa sa bukás na liham. + + At gayon din naman ay masamang lubos +ang sa sumusulat kusang panonood; +ang sa nag-uusap naman ay manubok +ay pan~git na lubha at asal na buktot, + + Sa harap n~g iba ay huag kang bumahin +n~g napakalakas, sapagka't pan~git din. +Ang labi mut kukó ay huag mong kagatin, +ang m~ga paa mo'y huag pakinigin. + + Huag mong gagayahin ang asal mababa +n~g sa bawa't bigkas, isang panunumpa +ang m~ga mahalay salitang salaula +na gaya n~g _--ˇKulog!_ ... ay kahiya-hiya. + + Magmatimtiman ka sa m~ga harapan, +ang masayang mukha'y lubos na kailan~gan +ikaw ay n~gumiti n~g maminsan-minsan +at kung matawa ka ay huag mong lakasan. + + Kung nakatayu ka't may kakaharipin, +ay huag kang sumandal sa pinto ó dingding; +ang m~ga kamay mo'y huag may butingtin~gin, +ang dalawang paa'y itayong butihin. + + Kung naka-upu ka'y ang iyong m~ga hita +ay huag pagpatun~gin sapagka't pan~git n~ga +at huag mu rin namang paunating lubha +ang iyong m~ga paa sa may dakong gitna. + + Sa usapang di mo lubos nalilining, +ay huag kang sumisid n~g lubhang malalim: +ikaw ay pumakli, kung bagat may dahil; +ang bawat bigkás mo'y timban~ging magaling. + + Ang kahima,t sino,y huag mong pagmamasdang +parang sinisiyasat: ang gayon ay bawal; +n~guni,t titingnan mong sandali kung minsan, +n~g di parang iyong pinagmamalakhan. + + Pintasan ang m~ga birong matutulis, +n~guni at kailan~gan ang huag kang magalit: +kung di magsitigil, ay huag kang dumin~gig, +humanap n~g ibang iyong makaniig. + + Ang ganda n~g iba,y huag mong kaingitan, +at gayon din naman ang sa ibang yaman; +subali kung siya kay sa iyo,y mainam, +ay ipagtapat mong mainam siyang tunay. + + +KATAPUSAN + +MABUTI ANG BATANG MAY DAKILANG ASAL KAY SA MATATANDANG WALANG +NAMUMUAN~GAN DAKILA ANG DUKHANG MAY UGALING MAHAL KAY SA WALANG TUTONG +M~GA MAYAYAMAN. + + + +MGA TALABABA: + +[1] Ang DAKILANG ASAL na ito ay akma sa lahat n~g maran~gal +na ugali sa Sanglibutan. + +[2] Dalaw na _bigay-loob_ ay ang unang pagdalaw sa isang +nagaanyayang dalawin sa kaniyang pamamahay. + +[3] Ang salitang _ipagmaka-anó_ ay siyang katuturan sa +tagalog na dalisay n~g maling salitang "_cumusta_" na nangaling sa +wikang kastilang "_żComo está_?" + +[4] Ang kahulugan n~g bali n~g tarheta sa alinmang apat na +sulok ay dalaw. + +[5] Hindi ang pagyukung pan~git na anaki ay natatakot ó +nahihiya, kung di yaong magandang kilos na bahagyang hutok n~g +baiwang, kaunting pagbaba n~g ulo at masayang mukha. + +[6] Ang salitang "KAMI" ay nagagamit n~g kahit, iisa't walang +kasama, at siyang palaging kagamitan n~g m~ga maririkit managalog, +gaya rin n~g salitang "SILA" na ginagamit at ipinapalit sa salitang +"KAYO". Sa katunayan n~ga ay marikit pakingan ang PAALAM NA PU KÁMI SA +KANILA" kay sa "PAALAM NA PU AKO SA INYO". Marikit pakingan ang +"_Magtuloy po_ SILA _dine sa_ AMIN" Kay sa "Magtuloy pu KAYO dini sa +AKIN". + +[7] Kung hindi pa nalalaman n~g pinagpapa-alaman ang +pan~galan n~g nagpapa-alam, ay kailan~gan sabihin. + +[8] Mga Liham + +(LIHAM SA M~GA NAG-AASAWA). + + +M~ga G. G. Miguel Bantog at +Esther Dalisay. + + +M~ga piling kaibigan. + +Tangapin pu nila ang masigabong tua na ambag niaring loob sa +ikaliligaya hangang buhay nang kani lang malugod na pagiisang puso. + +Ninanais ku po n~g taimtim sa calooban na abuluyan sila n~g lan~git +n~g saganang biaya. + +Na sa panunuyo. + +Feliza Ilawdagat + +Octubre 15-1906. + + +(LIHAM SA M~GA LUMULUSOK) + +G. Jacob Pinkian. + +Piling katoto: + +Hinatdan kita n~g masayáng paonlak dahil sa paglusok mo sa iyong +pinapasukan. + +Ninanais kong ikaw ay dumakila sa íkadadan~gal nitong ating lupang +tinubuan. + +Sumasa-iyo. + +Abdon Sinagaraw + +Octubre 15-1906 + + +(LIHAM SA NAMAMATAYAN) + +G. Concepción Panghalina + +Mahal na Ginoo: + +Uma-anib pu ako n~g tunay na pagdamay sa kahapisang inilagak sa inyo +n~g kamatayang sumamsam n~g mahalagang buhay n~g inyong nasirang +kapatid. + +ˇSumalan~git nawa siya! + +Mag-utos pu sila. + +Alberto Manin~gas + +Octubre 15-1906. + + +(LIHAM SA KAPAN~GANACAN) + +Ninay na giliw: + +Binabati kita n~g boong tua dahil sa araw n~g iyong kapan~ganakan. +Uma-anib ako sa iyon~g malugod na kasayahan at ninanais ko n~g taos sa +puso na lumawig nawa ang iyong buhay sa gitna n~g lalong maligayang +kapalaran: + +Tangapin mo ang aking masintahing halik. + +Ang iyong + +Iday. + +Octubre 15-1906. + + * * * * * + +G. CESAR PAN~GILINAN. + +Mahal na Ginoo: + +Ikinadadan~gal ku po ang aking pag-anib sa inyong malugod na +kasayahan, dahil sa malubay na pagsupling n~g inyong giliw na asawa. + +Ninanais kong ang bagong supling ay lumago, mamulaklak at magbun~ga sa +ikagiginhawa n~g bayan. + +Na sa pagpipitagan, + +Leonardo Tagabundok. + +Octubre 15-1906. + + +[Patalastas: IMPRENTA "TAGUMPAY"] + + + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Dakilang Asal, by Aurelio Tolentino + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DAKILANG ASAL *** + +***** This file should be named 13687-8.txt or 13687-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/6/8/13687/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |