initial commit of ebook 13687HEADmain

1 files changed, 1475 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/13687-8.txt b/old/13687-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..1680e58
--- /dev/null
+++ b/old/13687-8.txt
@@ -0,0 +1,1475 @@
+The Project Gutenberg EBook of Dakilang Asal, by Aurelio Tolentino
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Dakilang Asal
+
+Author: Aurelio Tolentino
+
+Release Date: October 10, 2004 [EBook #13687]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DAKILANG ASAL ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
+University of Michigan.
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
+marked as ~g.]
+
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
+upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
+ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+DAKILANG ASAL
+
+
+TINULA NI
+
+Aurelio Tolentino
+
+
+MAYNILA
+
+Imp. "Tagumpay" 15, Plaza Sta. Cruz
+1907
+
+
+
+
+
+DAKILANG ASAL[1]
+
+
+I
+
+PAUNAWA
+
+
+  O kabinataang bagong sumisibol,
+itong abang lagda sa iyo'y patunkol.
+Pakatandaan mo itong m~ga hatol
+na dan~gal at buhay n~g lahat n~g dunong.
+
+  Ang pagpipitaga't pakikipagkapua
+ay siyang sagisag n~g pagka-dakila;
+kapág sa sinuman ito ay nawala,
+iyan ay di dapat, humarap sa madla.
+
+  Di sukat ang ganda, di sukat ang yaman,
+di sukat ang dunong at lahat n~g inam;
+kapag ang sagisag na aking tinuran
+ay siyang nawala, ang lahat ay kulang.
+
+  Ang pagkamabaít, ang pagka-mahinhin,
+ang pagka-matapat at anyong butihin
+ay siyang palamuting sa tuina'y dadalhin,
+ang iyong ugali upang magluningning.
+
+  Sapul pa n~g ikaw ay batang maliit
+may tungkulin ka n~g lubhang mahihigpit,
+gaya n~g huag bigyan n~g munting ligalig
+ang kawawang inang sa iyo'y ninibig.
+
+  Ikaw ay lumaki at lumaki naman
+ang iyong tungkuling akin n~g tinuran:
+n~g una'y ang iyong mundo ay kandun~gan
+n~g inang malugod, n~gayon ay ang bayan.
+
+
+
+
+II
+
+KATUNGKULAN SA M~GA MAGULANG, MAESTRO, KAPATID, KAMAGANAK AT SA LAHAT
+N~G KAPWA
+
+
+  Pipintuhuin mo't panuyuang kusa
+ang iyong magulang na mapag-aruga,
+sila'y pan~galawa ni Poong Bathala
+na dapat igalang sa balat, n~g lupa.
+
+  żMay mahal pa kaya sa hinin~gang tan~gan?
+Ang iyong hinin~ga sa kanila'y utang.
+Ang pinagpalaki sa iyo'y paghirang,
+puyat, pawis, hirap at sampu n~g buhay.
+
+  Ang kahima't sila ay nan~gahihimbing,
+kapag nain~git ka sila'y gumigising;
+kinandong-kandong ka at inaliw-aliw
+at pinalayawan n~g saganang lambing.
+
+  Sa gayong kalaking utang na tinangap
+mo n~ga sa kanila'y żanong ibabayad?
+Alayan man sila n~g lahat n~g lin~gap,
+kulang at sa utang mo n~ga'y di pa sukat.
+
+  Salamat na lamang at di maninin~gil,
+ang puhunan nila'y di ibig bawiin;
+sakali ma't sila ay alalahanin
+n~g kahit bahagya'y malaki n~g turing.
+
+  Pagkagising mo na ay agad n~g hagkan
+ang pisn~gi n~g ina't ang sa amang kamay,
+kasabay n~g bating malugod na "ˇInay!"
+sa ama'y gayon din, ang bati ay "ˇTatay!"
+
+  Kung matutulug na saka uulitin
+ang halik at bating paalam n~g lambing;
+n~guni't sa tui-tui na ito'y bago gawin,
+ang kailan~gan nila muna'y siyasatin.
+
+  Kung sakaling ikaw ay mapan~gusapan,
+sa ano mang bagay kaya'y parusahan,
+ay ipag-sayá mo't darating ang araw
+na matutunayang iyo'y pagmamahal.
+
+  Ang m~ga inali, at ang mga mama,
+at ang ina-ama,t ini-ina kaya,
+at ang m~ga nuno, at ang matatanda
+ay kaila~gang lubos na pintuhuin n~ga.
+
+  At ang m~ga iyong lahat na kapatid
+ay pakamahalin n~g boong pag-ibig;
+sa m~ga alila ay huag magmasun~git
+pagka't sila'y kapua, dukha lamang tikis.
+
+  Sa lahat n~g tao'y lubos magpitagan,
+n~g upanding ikaw naman ay igalang;
+sakaling sa iyo sino ma'y magkulang,
+kahabagan siya't pagdaka'y talikdan.
+
+  Ang maestro'y siyang pan~galawang ama,
+ang maestra nama'y pan~galawang ina,
+kaya dapat n~ganing pintuhuin sila
+at mahaling lubos n~g boong pagsinta.
+
+  Binalankas lamang, kung baga sa bahay,
+ang iyong ugali n~g iyong magulang;
+n~guni't ang maestro'y siyang nagbibigay
+n~g dakilang gangda't m~ga kasankapan.
+
+  Dahil sa kanila ay maihaharap
+ang iyong ugali sa sino mang pantas,
+sa pagka't sa dunong ay hindi n~ga salat,
+sa lusok na asal nama'y hindi hubad.
+
+  At katunkulan mong lubos na mahigpit
+sa iyong pag-aaral ang pagsusumakit;
+ang lahat n~g turo nila'y isa-isip,
+sa lahat n~g hatol nila ay manalig.
+
+  Nan~gun~guna sila't ang dala ay ilaw
+sa landas n~g iyong madilim na buhay;
+tanang hakbang nila ay malapit sundan,
+n~g upanding ikaw ay huag maligaw.
+
+
+
+
+III
+
+SA PAGLILINIS N~G KATAWAN AT PAG-AYOS N~G BAHAY
+
+
+  Pagbaban~gon mo na'y agad maghilamos,
+magpunas n~g kamay at saka magmumog,
+maglinis n~g n~gipin, maghusay n~g buhok,
+damit na pangbahay pagdaka'y isuot.
+
+  Pagkatapos nito ay agad ganapin
+ang datihang iyong katunkulang gawin,
+at maminsan minsa'y ang kuko'y putulin
+at saka maligong magkubli sa tin~gin.
+
+  Ang babayi'y dapat ayusin ang bahay,
+linisin ang sahig sampong kasankapan;
+sa kani-kaniyang dako ay ilagay
+ang lalong maliit na ari-arian.
+
+  Bahay na maayos ay parang salamin
+n~g nagawing buhay sa pagka-mahinhin;
+bahay na magulo'y nagpasabing tambing
+n~g ugaling salat sa turong magaling.
+
+  Kailan~gang harapi't siyasating lahat
+ang sa pamamahay gawang nararapat,
+at huag sayan~gin ang kabit nang oras,
+magagawa n~gayo'y huag ipagpabukas.
+
+  M~ga kasankapang iyong magagamit,
+kung saan kinuha ay isawling saglit;
+huag pabayaang masira't mawaglit,
+pinuhunan dian ay maraming pawis.
+
+  Ang itak, ang sandok, ang saro, ang pingan,
+ang walis, pamunas, lamesa't upuan,
+tanang kasankapang kaliit liitan
+may kani-kaniyang dapat na kalagyan.
+
+  Makita mo'y kahit iisang karayom
+na kakalat-kalat ó kaya natapon,
+pulutin mo agad at ilagay doon
+sa kung saan dapat, sa lalagyáng ukol.
+
+  Karayum ay mura't walang kasaysayan,
+n~guni't hindi ito ang siyang kahulugan:
+karayum na walá sa dapat kalagyan
+ay nagbabalitang musmos ang may-bahay.
+
+
+
+
+IV
+
+SA PAGBIBIHIS
+
+
+  Ang damit na iyong dapat na isuot
+ay huag ang masagwa't huag ang dukhang lubos
+ang tipon n~g ganda't inam na tibubos
+na sa katamtamang sa kulay ay ayos.
+
+  Kailan~gang sumunod sa ugaling moda,
+n~guni't huag lumampas n~g di tawanan ka,
+at huag kang magsuot n~g hindi mo kaya:
+ang mahal ay pan~git sa dukhang talaga.
+
+  Paka-in~gatan mo ang iyong pananamit.
+n~g huag madun~gisan at n~g di mapunit;
+mainam ang luma, kung buo,t malinis,
+kay sa bagong wasak ó may duming bahid.
+
+  Marikit ang murang hiyas kay sa mahal,
+kung ang gumagamit ay dukha n~gang tunay;
+ang dukhang magsuot n~g aring marin~gal
+kahit man binili, parang hiram lamang.
+
+  Kahit na sa bahay ay dapat magsuot
+n~g damit na puting talagang pangloob,
+at huag mong gayahan ang asal na buktot
+sa gawing _malinaw_ ... ˇHubu't hubad halos!
+
+  Limutin ang cotso, at magbotitos ka,
+ang paa mo't binti upang huag makita:
+babaying may puri di dapat magtinda
+n~g dapat itago sa alin mang mata.
+
+  Botitos ay mura, bukod sa mainam,
+at talagang dapat sa mahinhing asal;
+cotso't sapatilya ay napakamahal,
+sa may hiyang paa talagang di bagay.
+
+  Di mo masasabing mahal na tibubos,
+sapagka,t matibay kung gawang tagalog:
+ang tatlo mang cotso'y masisirang sunod
+bago makawasak n~g isang botitos.
+
+  At gayon din naman ang medias ay mura,
+n~guni at mahal ma'y dapat bumili ka:
+iyan n~ga ang tabing, sa mata n~g iba,
+n~g binting ma'y dan~gal at ma'y puring paa.
+
+  Maging sa bahay ma't maging sa lansan~gan
+ay huag mong limutin ang panyong alampay:
+alampay ay siyang tabing na tangulan
+n~g dibdib-mu't batok sa mata n~g bayan.
+
+  Kalsonsilyong puti na hahangang tuhod
+ay dapat gamiting damit na pangloob,
+ang puri mo'y upang di sumabog-sabog
+sa m~ga hagdana't lilipatang bakod.
+
+  Ang tapis ay huag mong limutin kailan man,
+sa bihis tagalog sadyang kasangkapan:
+ang baro at saya kahit mura lamang
+ay áko n~g tapis, kung ma'y sadyang inam.
+
+  Huag kang maniwalang nagbuhat ang tapis
+sa kakastilaang dito ay sumapit:
+m~ga nuno natin n~g _tapi'y_ gumamit,
+tapis ay nangaling sa _taping_ binangit.
+
+  Paka-in~gatan mo ang gawang magbihis,
+ang samâ at buti'y dian masisilip;
+diyan nahahayag ang tinagong bait,
+diyan nababasa ang gawi at hilig.
+
+
+
+
+V
+
+SA PAKIKIPANAYAM
+
+
+  Sa lahat n~g m~ga pakikipanayam
+ang nagsásalita'y mabuting pakingan,
+sapagka at lubhang kapan~git-pan~gitan
+ang di pumapasing sa kasalitaan.
+
+  Ikaw ay papakli, kung dapat sumagot,
+n~g magandang bigkás, salitang malambot:
+ang banlang sabihin ay kuruing lubos,
+baka may mapaltik sa m~ga kaumpok.
+
+  Huag magbulaan sa alin mang bagay,
+palatuntunan mo'y ang katotohanan;
+n~gunit sa taya mo'y kung may tatamaan,
+mabuti pa n~ganing huag ka n~g magsaysay.
+
+  Huag mong sasabatin ang nagsasalita
+paka-ilagan mo ang gawang manumpa,
+at kung tatawa ka'y huag lakasang lubha
+ang tawang malakas ay sa taong dusta.
+
+  Kung ma'y nagsasabi n~g salitáng búhay,
+batid mo man kahi't ay dapat pakingan,
+at huag mong sabihing--"_Alam ku na iyan_"
+ito ay malaking lubhang kapintasan.
+
+  Magpakailan pa man ay huag kang sumabat
+n~g wikang--"_Mali ka_"--"_Sabi mo'y di tapat_"
+Sakali mang mali ang ating kausap,
+kailan~gang sagutin n~g lubhang banayad.
+
+  Ang pakli'y ganito--"_Naging iba lamang,
+n~g hindi pu kayo ang siyang nagsaysay
+n~g gayon, ay di ko paniniwalaan_"
+_sapagka't_ ... Saka ka naman man~gatwiran.
+
+  Kung ang katalo mo ay ayaw duminig
+sa sinasabi mong tunay na matwid,
+at sumasagot pang bagkus nagagalit,
+hayaan mo siya't, huag ka n~g umimik.
+
+  Datapua,t sakaling ang makausap mo
+ay sadyang mabait, talagang may tuto,
+at sa iyo'y sabihing--"_Ipatawad ninyo
+itong ipapakling abang palagay ko_".
+
+  Ito,y sagutin mo n~g boong pitagan,
+n~g boong pag-giliw, gaya n~g tuturan
+"_Ituluy pu ninyo't kikilanling utang
+ang pag-akay ninyo sa aking kamalian_".
+
+  At magpakailan man ay huag mong sabihing
+"_Ang sabi ko'y hindi ninyo napaglining_."
+Kung di ang ganito--"_Malabu marahil
+ang sinalaysay ko: aking uulitin_."
+
+  Kung saka-sakaling purihin ka naman,
+ay huag mong sagutin n~g wikang mahalay,
+na gaya n~g pakling--"_Iyan po'y tuya lamang,
+iyan po'y isang biro't kasinun~galin~gan_."
+
+  Ganito ang iyong m~ga sasabihin
+--"_Iyon po'y karan~galang di sukat sa akin;
+n~gunit dahil diya,y aking pipiliting
+ang pagkamumus ko'y papaging-dapatin_."
+
+  Ang bagay na lihim ay huag mong ihayag,
+at sa kata-kata ikaw ay umilag,
+at huag mong purihin ang iyong kausap,
+at huag mong libakin ang di mo kaharap.
+
+
+
+
+VI
+
+SA M~GA PAGDALAW AT M~GA KAPISANAN
+
+
+  Piliin ang oras sa m~ga pagdalaw,
+at di ang sa gawing pagkaing agahan,
+di ang sa tanghali, di ang sa hapunan,
+di ang sa pagtulog at gawang kailan~gan.
+
+  M~ga karaniwang dalaw ay sa pistá,
+sa araw n~g lingo kung walang gambala,
+at ang oras namang pinaka-maganda
+ay kung ang hapunan ay naidaos na.
+
+  Ang dalaw na m~ga _bigay-loob_ lamang[2]
+ay dapat humiksî, ang gayo,y kaila~gan,
+at pagpilitan mo ang huag magpaliban
+n~g lubhang maluat at iyong bayaran.
+
+  Sa alin mang pintô bago ka pumasok
+ay huag magmadali't marahang tumugtog;
+ang dinadalaw mo'y sakaling nanaog,
+ikaw ay magsabi n~g ganitong ayos.
+
+ --"_Wala pu ba naman silang dinaramdam_?"
+Pagsagot n~g wala--"_Salamat na lamang_"
+--"_Utang na loob po'y ipagbigay alam
+na kanila itong ninais kong dalaw_."
+
+ --"_At tuloy kami po'y ipag-maka-anó_....[3]
+_sa kanilang dan~gal_." N~guni't kung sa iyo
+sabihin ang gayon, ang isasagut mo'y
+--"_Aking tutuparin ang utus pu ninyo_."
+
+  Sa gayo'y agad n~g ikaw ay magpaalam,
+isa mong tarheta'y huag na di mag-iwan;
+baliin ang isang sulok na alin man
+--"_Utang na loob po, ito ay iiwan_."[4]
+
+  Sakaling marami ang m~ga panauhin,
+yukuan mo sila't pagdakay batiin--[5]
+--"_Magandang gabi po_"--ang iyong sabihin,
+saka ang may bahay ay lapitang tambing.
+
+  Pagdakay iabot ang kanan mong kamay,
+at ang kamay niya'y upang mahawakan,
+--"_żAnu po ang atin? Ang inyong may bahay
+at m~ga kasama żanu po ang lagay_?"
+
+ --"_Mabuti po naman at walang may sakit,
+at żkayu pu naman?_"--Ang sagot ay--"_kahit
+sa alin mang oras ay handa pong tikis
+na mapag-utusan sa kayang maliit_."
+
+  Kung may kasama kang di kilalang tao
+n~g iyong kausap, agad iharap mo,
+--"_Sila po'y kaibigan: ikadadan~gal ko
+ang sila'y iharap n~gayon po sa inyo_."
+
+  At ang iniharap naman ay sasagot
+--"_Bagong tagasuyong napahihinuhod
+at sumasa-inyong balang ipag-utos_"
+--"_Salamat po't kami ay gayon ding lubos_"[6]
+
+  Kung may kaibigan ka sa m~ga dadatnan,
+ang iyong kasama'y iharap din naman;
+datapua't huag mong gagawin kailan man,
+ang di mo kilala'y agad kakamayan.
+
+  Lalo at marami ay lubha n~gang pan~git
+na sa bawa't isa ikaw ay lumapit;
+yukuan mo lamang sila n~g marikit
+saka mo batiin n~g boong pag-ibig.
+
+  Ang kasankapan mo'y sakaling batiin,
+ialay mo agad n~g wikang magiliw.
+--"_Walang kasaysayan, palibhasa'y akin,
+n~gunit ang akin po'y lubos na inyo rin_."
+
+  Ang iyong kausap kung hindi mo alila
+ay ipáuna mo sa pagsasalita:
+"_Kayo po at ako_"--at di mawiwika
+ang--"_Ako po't kayo_"--pagka't hindi tama.
+
+  At kung marami n~ga ay gayon din naman,
+ikaw din ang siyang kahuli-hulihan.
+Ganito:--"_Kayo po, si Mameng, si Ninay,
+si Pepe at ako ang napagtanun~gan_."
+
+  Ang m~ga pamagat ay huag mong sambitin
+lalo na kung pan~git at masamang dingin,
+na gáya n~ga nito:--"_Si Daniel na duling,
+si Titay na bun~gi, si Kulas na tikling_."
+
+  M~ga halintulad ay paka-ilagan
+kung nakadudusta--"_Aku po'y nawalan;
+halimbawa n~gayon kayo ang nagnakaw_"....
+ang gayong salita'y kasama-samaan.
+
+  Sa m~ga palalo ay huag kang gumaya,
+walang bukang bibig kung di ang kanila:
+--"_Ako po'y ganito_"--"_Ako po ay iba_"
+Ang gayon salita'y pan~git na talaga.
+
+  Kung ang kausap mo ó sinu man kayâ
+ay namaling hindi talagang sinadya,
+pagtakpan mo't parang hindi nahalata
+n~g upanding siya ay huag mapahiya.
+
+  Pakikipagtalo ay iyong ilagan;
+n~guni at sakaling mahirap iwasan,
+ay salaysayin mo ang iyong katwiran
+n~g sabing malambot at katotohanan.
+
+  Kung paupuin ka ay iyong piliin
+ang huling upuan: n~gunit kung sakaling
+ang lusok na dako sa iyo'y ihain,
+ay huag kang magtuloy kung di ka pilitin.
+
+  Kung isang babayi ang siyang dadatal
+lahat n~g dadatna'y dapat magtindigan;
+sagutin ang bating kaniyang binitiwan,
+lusok na upuan sa kanya'y ialay.
+
+  N~gunit kung lalaki ang siyang darating,
+ay lalaki lamang ang tatayong tambing;
+ang m~ga babayi'y nan~gaka-upu ring
+sasagot sa bati ng wikang magiliw.
+
+  Dapat na maunang mag-alay n~g kamay
+ang nakatataas sa pagkakamayan;
+sa m~ga batian ay gayon din naman,
+di sukat mauna ang natataasan.
+
+  Kaya ang babayi'y siyang nararapat
+mag-alay n~g kamay sa makakau-sap
+sapagka't saan mang m~ga paghaharap,
+ang babayi'y siya ang nakatataas.
+
+  Gayon man ay dito'y nakagawian na
+ang m~ga lalaki'y siyang nan~gun~guna.
+Babayi't lalaki kung kakamayan ka,
+kamay mo'y madaling ibigay pagdaka.
+
+  In~gatan mong ikaw ay huag magdaan
+sa gitna n~g kahit alin mang hárapan;
+n~guni at sakaling lubos na kailan~gan,
+hin~gin ang kanilang kapahintulutan.
+
+  At huág kang humukut na gaya n~g iba
+na ang kanang kamay ay iniu-una:
+tuid ang katawan "_żMaari pu bagang
+ako ay magdaan_?"--"_Magtuluy pu sila_."
+
+  At sakaling ikaw nama'y may gagawing
+sandali sa labas, ay iyong sabihin
+n~g boong pitagan--"_Ipagpaumanhin
+pu nila't sandaling sila'y lilisanin_."
+
+  Sa pagpapa-alam ay iyong magagamit
+ang m~ga sinabing pag-upo't pagtindig;
+at kung ikaw naman ang siyang aalis,
+sila ay yukuan n~g anyong marikit.
+
+ --"_Kami pu,y paalam sa kanilang lahat,
+mag-utus pu sila sa lahat n~g oras_."
+--"_Magandang gabi po_." Kamayan mo agad
+ang m~ga may bahay, gayari ang saad.
+
+ --"_Ang amin pung dampa ay inyo ring tunay[7]
+na sa gayong daan at gayon ang bilang.
+Hinihintay naming kami'y paran~galang
+palagi n~g inyong malugod na dalaw_."
+
+  Sagot n~g may bahay naman ay ganito:
+--"_Inyo na pung alam itong bahay ninyo,
+Ninanais naming kayo,y pumarito,
+upang sa tui-tui na,y masuyuan kayo_."
+
+  Nasabing may bahay kung sadyang may nais
+makipagkilala sa iyo n~g mahigpit,
+katunkulan niyang dalawin kang tikis
+sa loob n~g tatlong araw di lalabis.
+
+  At sakaling siya sa iyo'y dadalaw,
+ikaw sa kaniya ay magkakautang;
+tadhana'y sa loob n~g wawalong araw
+siya'y dalawin mo't itoy karampatan.
+
+  Kung uubuhin ka ó babahin kayâ,
+gayon sa pagdahak saka sa paglura,
+ay dapat lumin~gon sa dakong kabila,
+ang iyong kailan~gan upanding magawa.
+
+  Kublihan pagdaka n~g panyo ang bibig,
+upanding ang dumi ay huag tumilansik:
+ang mukha mot labi'y pahirang malinis,
+at kailan may huag kan lumura sa sahig.
+
+  Sa lahat n~g pulong ay lubos na bawal
+ang pagsasalita n~g m~ga mahalay,
+gayon din ang bulok na kadumal dumal
+ay huag mong sabihin at paka-in~gatan.
+
+  At huag kang mag-higab, at huag mag-antók
+at huag kang mag-unat, at huag mag-kamót,
+at huag kang mainip at lumin~gos-lin~gos,
+ito'y lubhang pan~git at lisya sa ayos.
+
+  Ang anu mang tan~gan n~g iyong kaharap,
+na gaya n~g paypay, sakaling malaglag,
+pulutin pagdaka't isauli mo agad,
+iabot ang tatangnan, sa dulo ang hawak.
+
+  Ang alin mang pintong iyong dadaanan,
+kung datnan mong bukás, bukás mo ring iwan,
+at kung nakasima, isima mo naman,
+ito'y siyang turo n~g dakilang asal.
+
+  Ang kahit sinu man sa m~ga kalikom
+sa alin mang pinto, ay makasalubong,
+dagli mong yukuan at saka umurong,
+at iyong sabihing--"_Sila po'y magtuloy_."
+
+  N~gunit kung sakaling umurong din siya
+at pipilitin kang ikaw ang mauna,
+kung hindi rin lamang natataasan ka,
+pasalamatan mo at magtuloy ka na.
+
+  Ang kahit man sino ang sa iyo'y dumalaw
+ay iyong ihatid hangang sa hagdanan:
+sákaling madilim ay iyóng tanglawan
+hangang na sa loob siya n~g bakuran.
+
+  Ang iyong kaibiga'y kung magkakasakit,
+ay manaka-nakang dalawin mong saglit;
+at kung datnan siya n~g m~ga ligalig,
+gayon di'y dalawin, aliwin sa hapis.
+
+  Sa araw n~g binyag ó kapan~ganakan
+n~g iyong matalik na m~ga kaibigan,
+sila'y batian mo n~g masayang liham,
+mahiksi ang sukat, n~guni at malaman.
+
+  At gayon din naman sa pag-aasawa,
+ó sa pan~gan~ganak na lubhang ginhawa,
+at sa lahat na n~gang dapat ipag-sayá,
+sila ay padalhan n~g liham pagdaka.--[8]
+
+  Kung patutun~go ka sa alin mang bayan,
+lalo't sa malayo'y lubos na kailan~gan,
+bago ka umalis muna'y magpaalam
+sa kaibigan mo't iyong katunkulan.
+
+  Nguni at kung ikaw naman ay dumating,
+katungkulan nilang ikaw ay dalawin,
+sapagka't kailan~gang kanilang sabihing
+sila'y nagsasaya't umuwi kang magaling.
+
+
+
+
+VII
+
+SA M~GA PIGING
+
+
+  Kung mapithaya ka sa alin mang piging,
+huag kang magpauna sa ibang panauhin;
+n~gunit huag ka namang mahuling dumating:
+isipin mong ikaw ay doon hihintin.
+
+  Sa mesang pagkain kung tumatawag n~ga,
+hayaang mauna ang m~ga dakilâ;
+at gayon din naman huag kang magkusang
+maunang tumikim sa alin mang handâ.
+
+  Huag kang magmadali't ang subo'y huag lakhan
+ang ulam ay huag mong amuyan ó hipan;
+ang m~ga kubiertos ay paka-in~gatan,
+upang huag kumatog na lubha sa pingan.
+
+  Huag mong titigan ang alin mang hain,
+at gayon din naman kasalong panauhin
+paka-in~gatan mo't huag sasambitin
+ang bagay na baka nakaririmarim.
+
+  Ang iyong m~ga siko ay huag mong isampa
+magpakailan pa man sa kakanang mesa,
+kahit anong ulam ay huag humingi ka,
+huag namáng pintasan ang kahit alin pa.
+
+  Kung di mu man ibig ang dulot na hain,
+kahit kakaunti ay kumuha ka rin;
+magpakailan pa man ay huag mong sabihing
+--"_Ang ganyan pong ulam di ko kinakain_."
+
+  Ang pagsasalita, kung punô ang bibig,
+ay bawal na lubos sa dakilang bait,
+at gayon din naman ang sadyang pag-gamit
+n~g dalawang pan~ga sa pagkai'y pan~git.
+
+  Huag mong paapawin ang baso ó copa
+n~g tubig ó alak at kahit anu pa;
+bagu ka uminom pahiran mu muna
+ang iyong m~ga labi n~g laang servilyeta.
+
+  Kung maka-inom na ay gayon din naman
+ang m~ga labi mo'y pahirang agapan;
+at huag kang umihip wari alinsan~gan,
+ang gayo,y bawal n~ga sa dakilang asal.
+
+  At kung alayan ka n~g iyong kasalo
+n~g alak ó kaya maging kahit anó,
+sa di mu man kanin ay tatangapin mo
+at pasalamatan ang alay sa iyo.
+
+  At kung may dadatal na ibang panauhin,
+lalot kakilala'y anyayahang tambing.
+Huwag kang sumubo at siya,y iyong hinting
+makapasok muna at kayo,y lisanin.
+
+
+
+
+VIII
+
+SA M~GA LARO
+
+
+  Kung kayo'y magtipon upanding mag-aliw,
+ikaw ay magsaya, n~gunit magmahinhin.
+Pinaka matanda ay papamiliin
+n~g larong mainam na inyong gagawin.
+
+  Sa alin mang laro ay huag kang magdáya
+at huag ka rin namang mag-in~gay na lubha.
+Kung may alan~ganin dapat pahatul n~ga
+sa hindi kalarung m~ga matatanda.
+
+  At kung may dumating na iyong kaibigan,
+ó sinu man kaya, lalu at maran~gal,
+ang ukol sa iyo sa kaniya'y ialay
+--"_żIbig pu ba ninyong makipag-aliwan_?"
+
+  Sakali at ikaw ay siyang manalo,
+sino man ang kulang ay huag sin~gilin mo,
+at huag mong sabihing--"_Magbayad po kayo_"
+Pahiwatig lamang--"_żAng kulang ay sino_?"
+
+  Isang nananalo'y di dapat umalis,
+kung di may malaking dahilang mahigpit;
+n~guni at ang talo ay makatitindig
+at huag magpakita n~g kaunting galit.
+
+  Kung nananalo ka ay huag kang magdiwang
+kung natatalo ka'y huag magn~gitn~git naman,
+sa laro'y madalas mahalatang tunay
+ang walang magaling na pinag-aralan.
+
+
+
+
+IX
+
+SA LANSAN~GAN AT SA LAHAT N~G DAKONG UKOL SA MADLA
+
+
+  Babayi'y di sukat lumakad sa daan
+n~g walang kasama at pan~git na tignan.
+n~gunit sa lalaki ay hindi kailan~gang
+mapag-isa kahit saan mang galaan.
+
+  Sa alin mang dako na ukol sa madla
+ikaw ay magbihis n~g hindi masagwa;
+n~guni at huag naman ang napakadukha,
+ó kaya marumi, kung dili may sira.
+
+  At kung babayi ka, huag mong pákapalan
+mukha mo n~g pulbos, pagka't di mainam:
+manipis na pahid marikit na tingnan,
+ang kinang n~g balat huag na di maparam.
+
+  żMay iinam kaya sa kulay n~g balat
+nating kayumangi't makinis, maligat?
+Pintor at poeta'y iyan ang pan~garap
+sapagka't nandiyan ang buhay n~g dilag.
+
+  Paka-ilagan mo ang satsat at daldal,
+gayon din ay huag kang magdunung-dunun~gan;
+n~guni at huag namang parang piping tunay
+pagka't ito'y tanda n~g pagka-walang muang.
+
+  Kung may kasama kang dapat na dan~galin
+ikaw ay lumagay sa kaliwang piling,
+at kung sa banketa'y gumilid kang tambing
+sa dako n~g bakod siya'y padaanin.
+
+  Kung masalubun~gan ang isang babayi
+sa m~ga banketa na aking sinabi
+ay dapat gumilid ang isang lalaki
+ó bumabang saglit, ang gayon ay puri.
+
+  Maging kahit sino ang iyong masundan,
+kung ibig mong siya'y iyong malampasan,
+ikaw ay bumaba ó gumilid lamang,
+sa dako n~g bakod ay huag kang magdaan.
+
+  Kung ang kasama mo ay may makausap
+na wari ay lihim lumayo kang agad,
+upang huag sabihing nakikitalastas
+ka n~ga sa usapang di dapat mahayag.
+
+  Kung kayo ay tatlo sa m~ga galaan
+ay igitna ninyo ang itinatanghal,
+n~guni at kung kayo'y magka isang dan~gal,
+magka-kulay damit sa tabi ay bagay.
+
+  At gayon din naman ang magkasintaas,
+sa dalawang tabi sila nararapat,
+ang isang mababa ó kaya matankad
+ay siyang igitna, ang gayon ay sukat.
+
+  Kailan~gan n~gang lubos na iyong isabay
+sa m~ga kasama ang iyong paghakbang
+kung kayo'y titigil, ang iyong katawan
+at ulo'y itayó n~g anyong mainam.
+
+  Kung sa m~ga pintô ikaw ay papasok,
+hakban~gan ó landas na sadyang makipot,
+kung may kasama kang dapat na ilusok,
+paunahin siya't ikaw ay sumunod.
+
+  Sa m~ga karuage at m~ga, kalesa
+kung kayo'y nasakay ay huag kang mauna;
+sa piling na kanan paupuin siya,
+sa dakong kaliwa doon lumagay ka.
+
+  N~guni at kung kiles ang inyong sasakyan
+lalut apat kayo'y huli ka rin naman;
+sila'y paupuin sa dakong unahan,
+sa tabi n~g pinto doon ka lumagay.
+
+  Paghintu na ninyo at kayo'y bâbabâ,
+ikaw ay maunang umibis na kusŕ.
+kung siya'y babayi ó kaya matandâ,
+agad mong abutin alalayang lubha.
+
+  Babayin tumitindig sa kaniyang upuan
+at anyong aalis, may paroroonan,
+ang iyong pagsuyo pagdaka,y ialay:
+"_Ikadadan~gal kong kayo po'y samahan_."
+
+  Ito'y kagawian sa asal dakilŕ,
+maging sa dulaan, maging sa pag-galŕ,
+maging sa pagkain kung uupu na n~gâ,
+sumaliw sa piano ó tumugtug kaya.
+
+  Pagka't sa babayi'y pagdusta n~gang tunay
+n~g isang lalaki kung hindi samahan;
+kaya,t ang babayi'y nararapat namang
+lalaki'y huag hiyain at pasalamatan.
+
+  At kung hindi gayo'y mapipintasan ka,
+mangmang na babayi, walang munting sigla,
+para kang babayin bundok na talaga,
+sa ugaling bayan ay di pa bihasa.
+
+  Huag mong gagayahan ang m~ga pintasin
+ang balang makita'y agad susukatin:
+gumagawa nito'y iyong m~ga haling
+na hindi nag-aral n~g pagka-mahinhin.
+
+  Kung paparoon ka sa m~ga sayawan,
+sa m~ga teatro't m~ga kapisanan,
+pakatandaan mong iyong katunkulan
+ang lalong mabining pagkamatimtiman.
+
+  Sa alin mang bagay na sadyang di pan~git
+ay huag mong hiyain ang sino man kahit;
+magbigay loob ka, na di mo man ibig,
+upang purihin ka n~g m~ga mabait.
+
+  Alin mang Religion ay huag mong tawanan
+m~ga dasal nila ay pagpitaganan.
+Ang m~ga ugali sa alin mang bayan
+gayon din ay dapat na iyong igalang.
+
+  Ang sa protestanteng ginagawang kulto,
+at ang kay Mahoma, at ang kay Confucio,
+at ang sa Iglesia Filipinang bago
+ay iyong igalang, sampu n~g Romano.
+
+  Ang ugaling moro, ang ugaling insik,
+ang sa amerikano, ang sa m~ga ingles,
+kastila,t aleman, ang sa taga bukid
+at kahit alin pa,y igalang mong tikis.
+
+  Ang iyong Religion ay kahit alin man
+at ang iyong ugali,y dalisaying tunay:
+hayaan ang iba,t huag ipagputakang
+lahat ay masama,t ang iyo'y mainam.
+
+
+
+
+X
+
+SARISARING BAGAY NA DAPAT SUNDIN
+
+
+  Sa harap ng iba ay huag kang magbihis,
+magputol n~g kuko, maghilod, mag-ahit,
+huag kang magpabahin, magpunas, magwalis
+at ang magpaputok n~g daliri,y pan~git.
+
+  Bawal na totoo sa dakilang asal
+sa harap n~g iba'y makipagbulun~gan;
+n~guni at lalu pang kasama-samaan
+ang nakikibasa sa bukás na liham.
+
+  At gayon din naman ay masamang lubos
+ang sa sumusulat kusang panonood;
+ang sa nag-uusap naman ay manubok
+ay pan~git na lubha at asal na buktot,
+
+  Sa harap n~g iba ay huag kang bumahin
+n~g napakalakas, sapagka't pan~git din.
+Ang labi mut kukó ay huag mong kagatin,
+ang m~ga paa mo'y huag pakinigin.
+
+  Huag mong gagayahin ang asal mababa
+n~g sa bawa't bigkas, isang panunumpa
+ang m~ga mahalay salitang salaula
+na gaya n~g _--ˇKulog!_ ... ay kahiya-hiya.
+
+  Magmatimtiman ka sa m~ga harapan,
+ang masayang mukha'y lubos na kailan~gan
+ikaw ay n~gumiti n~g maminsan-minsan
+at kung matawa ka ay huag mong lakasan.
+
+  Kung nakatayu ka't may kakaharipin,
+ay huag kang sumandal sa pinto ó dingding;
+ang m~ga kamay mo'y huag may butingtin~gin,
+ang dalawang paa'y itayong butihin.
+
+  Kung naka-upu ka'y ang iyong m~ga hita
+ay huag pagpatun~gin sapagka't pan~git n~ga
+at huag mu rin namang paunating lubha
+ang iyong m~ga paa sa may dakong gitna.
+
+  Sa usapang di mo lubos nalilining,
+ay huag kang sumisid n~g lubhang malalim:
+ikaw ay pumakli, kung bagat may dahil;
+ang bawat bigkás mo'y timban~ging magaling.
+
+  Ang kahima,t sino,y huag mong pagmamasdang
+parang sinisiyasat: ang gayon ay bawal;
+n~guni,t titingnan mong sandali kung minsan,
+n~g di parang iyong pinagmamalakhan.
+
+  Pintasan ang m~ga birong matutulis,
+n~guni at kailan~gan ang huag kang magalit:
+kung di magsitigil, ay huag kang dumin~gig,
+humanap n~g ibang iyong makaniig.
+
+  Ang ganda n~g iba,y huag mong kaingitan,
+at gayon din naman ang sa ibang yaman;
+subali kung siya kay sa iyo,y mainam,
+ay ipagtapat mong mainam siyang tunay.
+
+
+KATAPUSAN
+
+MABUTI ANG BATANG MAY DAKILANG ASAL KAY SA MATATANDANG WALANG
+NAMUMUAN~GAN DAKILA ANG DUKHANG MAY UGALING MAHAL KAY SA WALANG TUTONG
+M~GA MAYAYAMAN.
+
+
+
+MGA TALABABA:
+
+[1] Ang DAKILANG ASAL na ito ay akma sa lahat n~g maran~gal
+na ugali sa Sanglibutan.
+
+[2] Dalaw na _bigay-loob_ ay ang unang pagdalaw sa isang
+nagaanyayang dalawin sa kaniyang pamamahay.
+
+[3] Ang salitang _ipagmaka-anó_ ay siyang katuturan sa
+tagalog na dalisay n~g maling salitang "_cumusta_" na nangaling sa
+wikang kastilang "_żComo está_?"
+
+[4] Ang kahulugan n~g bali n~g tarheta sa alinmang apat na
+sulok ay dalaw.
+
+[5] Hindi ang pagyukung pan~git na anaki ay natatakot ó
+nahihiya, kung di yaong magandang kilos na bahagyang hutok n~g
+baiwang, kaunting pagbaba n~g ulo at masayang mukha.
+
+[6] Ang salitang "KAMI" ay nagagamit n~g kahit, iisa't walang
+kasama, at siyang palaging kagamitan n~g m~ga maririkit managalog,
+gaya rin n~g salitang "SILA" na ginagamit at ipinapalit sa salitang
+"KAYO". Sa katunayan n~ga ay marikit pakingan ang PAALAM NA PU KÁMI SA
+KANILA" kay sa "PAALAM NA PU AKO SA INYO". Marikit pakingan ang
+"_Magtuloy po_ SILA _dine sa_ AMIN" Kay sa "Magtuloy pu KAYO dini sa
+AKIN".
+
+[7] Kung hindi pa nalalaman n~g pinagpapa-alaman ang
+pan~galan n~g nagpapa-alam, ay kailan~gan sabihin.
+
+[8] Mga Liham
+
+(LIHAM SA M~GA NAG-AASAWA).
+
+
+M~ga G. G. Miguel Bantog at
+Esther Dalisay.
+
+
+M~ga piling kaibigan.
+
+Tangapin pu nila ang masigabong tua na ambag niaring loob sa
+ikaliligaya hangang buhay nang kani lang malugod na pagiisang puso.
+
+Ninanais ku po n~g taimtim sa calooban na abuluyan sila n~g lan~git
+n~g saganang biaya.
+
+Na sa panunuyo.
+
+Feliza Ilawdagat
+
+Octubre 15-1906.
+
+
+(LIHAM SA M~GA LUMULUSOK)
+
+G. Jacob Pinkian.
+
+Piling katoto:
+
+Hinatdan kita n~g masayáng paonlak dahil sa paglusok mo sa iyong
+pinapasukan.
+
+Ninanais kong ikaw ay dumakila sa íkadadan~gal nitong ating lupang
+tinubuan.
+
+Sumasa-iyo.
+
+Abdon Sinagaraw
+
+Octubre 15-1906
+
+
+(LIHAM SA NAMAMATAYAN)
+
+G. Concepción Panghalina
+
+Mahal na Ginoo:
+
+Uma-anib pu ako n~g tunay na pagdamay sa kahapisang inilagak sa inyo
+n~g kamatayang sumamsam n~g mahalagang buhay n~g inyong nasirang
+kapatid.
+
+ˇSumalan~git nawa siya!
+
+Mag-utos pu sila.
+
+Alberto Manin~gas
+
+Octubre 15-1906.
+
+
+(LIHAM SA KAPAN~GANACAN)
+
+Ninay na giliw:
+
+Binabati kita n~g boong tua dahil sa araw n~g iyong kapan~ganakan.
+Uma-anib ako sa iyon~g malugod na kasayahan at ninanais ko n~g taos sa
+puso na lumawig nawa ang iyong buhay sa gitna n~g lalong maligayang
+kapalaran:
+
+Tangapin mo ang aking masintahing halik.
+
+Ang iyong
+
+Iday.
+
+Octubre 15-1906.
+
+       *       *       *       *       *
+
+G. CESAR PAN~GILINAN.
+
+Mahal na Ginoo:
+
+Ikinadadan~gal ku po ang aking pag-anib sa inyong malugod na
+kasayahan, dahil sa malubay na pagsupling n~g inyong giliw na asawa.
+
+Ninanais kong ang bagong supling ay lumago, mamulaklak at magbun~ga sa
+ikagiginhawa n~g bayan.
+
+Na sa pagpipitagan,
+
+Leonardo Tagabundok.
+
+Octubre 15-1906.
+
+
+[Patalastas: IMPRENTA "TAGUMPAY"]
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Dakilang Asal, by Aurelio Tolentino
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DAKILANG ASAL ***
+
+***** This file should be named 13687-8.txt or 13687-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/6/8/13687/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+