initial commit of ebook 13156HEADmain

7 files changed, 4089 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/13156-8.txt b/old/13156-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..652808b
--- /dev/null
+++ b/old/13156-8.txt
@@ -0,0 +1,1296 @@
+The Project Gutenberg EBook of Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Alamat ng Ilang-Ilang
+
+Author: Jose N. Sevilla
+
+Release Date: August 10, 2004 [EBook #13156]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa
+Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans
+provided by University of Michigan.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer
+used is marked as ~g.]
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at
+iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog
+na sa ngayon ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+
+=ALAMAT=
+
+N~G
+
+=ILANG-ILANG=
+
+
+
+KATHA NI
+
+_José N. Sevilla_
+MANUNULAT SA "BUHAY PILIPINAS"
+
+
+
+Unang pagkalimbag MAYNILA, S.P.--1908
+
+LIMBAGAN NI E.C. ESTRELLA, BUSTILLOS BLG 9, (SAMPALOK) TELEFONO 1199
+
+
+
+
+Ilang-Ilang
+
+
+Niaó'y buwán n~g Diciembre at ang malamíg na simoy ay umáanyaya sa
+tanáng na sumangap n~g maligayang sandalíng iniáalay n~g kaparan~gan,
+at bagá man dito sa ati'y di kaugalian ang magaksayá n~g panahón sa
+paglilibáng, ay ilan kong m~ga kaibigan ang nakipagyari sa akin na
+kami'y maglakbáy sa kagubatan n~g Mindoro, upang doo'y magparaan n~g
+maligayang panahón sa pan~ga~ngaso.
+
+Hindi naglipat araw at guínanáp namin ang pinagkásunduán at
+karakaraka'y ang aming m~ga áso'y naka-amóy n~g lungá marahil n~g usa
+kaya't unahán kamíng sumunód sa tun~go n~g kaniláng m~ga tahulan.
+Sa pagtugaygáy na iyaó'y nátiwalág akó sa aking m~ga kasama at
+sumandalíng humimpíl sa lilim n~g isáng mayabong na kahoy na di
+ko alumana kung anó ang kanyang pan~galán, bagá mang labis akóng
+nápapataká na sa gayong ilang ay masamyo ko ang di maisaysáy na ban~go
+na lubháng laganap sa kagubatan na pinaiibayuhan ang ban~go n~g sa
+tanáng sampaga.
+
+Nakaraán ang isáng malakíng bahagui n~g araw at ang pagkainíp ay
+sumagui sa akin, sa di pagkárin~gíg n~g anománg hudyát na amíng
+pinagkasunduan, at di ko naman malaman kung saán sila napatun~go, Kung
+sukatin ko naman n~g malas ang napakalawak na gubat na namámagitan sa
+akin at sa kabayanan, ay lubha akóng nalululá sa di matapós-tapos
+na m~ga dawag, na sumasatitig. Ang panglulumó ay naghari sa aking
+damdaming di sanáy sa gayóng m~ga ilang at nawalán ako n~g kayang
+lumayo pá't tuntunin ang landas, sa pan~gan~ganib na sa pagsasápalaran
+kó'y makásalubong n~g mababan~gis na Tamaraw.[1]
+
+Ano pa't ang pan~gan~gambá'y lumaganap sa aking kalagayan at
+sa kadahilanang itó'y inihanda ko ang tagláy na baril, upang
+ipagsangalang kung itó'y kákailan~ganin, subli't lalong lumalâ ang
+aking pan~gin~gilabot, nang mausisá kong walâ ang m~ga punglong taglay
+at nahulog sa aming pagtatakbuhan, n~g di ko man lama~g náalumana.
+Gumiyaguis na n~ga sa akin ang lubháng malaking pan~gan~gambá at
+n~g tumamŕ ang aking m~ga titig sa nan~gun~gulimlím na panan~glaw sa
+Sandaidig, ay napagsiya kong nan~gun~gubli nang nagmamadali sa likod
+n~g isáng matarik na bundok sa kalunuran.
+
+Ang pag-aalinlan~gan ay namalagui pang sumandali sa pagayóng anyo na
+nakapan~gin~gilabot na bantá n~g pagkalun~gi at lubháng binabagabag
+ang di ko hirating kalooban sa gayong kasindak-sindak na kalagayan,
+nang sa di kawasŕ'y nakamalas ako n~g isáng matandá, na nagbubuhat
+sa kalaliman n~g isáng masukal na yun~gib na makubli't mámatâan ko sa
+kasukalan n~g gubat.
+
+Sa pag-áantay na itó sa inaasahang tagapagtangol marahil sa
+kapan~ganibang kong kinalalagyang, ay sumaguí naman sa aking ala-ala
+ang m~ga singaw lupang lagui kong narin~gig sa matatandang alamat na
+ibinadhâ tuwi na, n~g nan~gamatay ko nang m~ga nuno. Baga mang ang
+pagkatakot ay labis na nagpapasakit, ay pinapaghari korin sa sárili
+ang mayamang aral n~g CATOLICISMO, na pinagsikapan n~g aking m~ga
+magulang na siya kong palaguing panangnan sa anó mang kapan~ganyayang
+haharap at ang pakatiwalŕ kong itó'y siyang bumubuhay n~g aking loob.
+
+Sa aking mahabang pánanalan~gin ay dumating din ang inaantabayanan
+nang hindi man lamang ako nainip at pagkalapit niya sa aking
+kinalalagyan, ay naulinig ko pa ang ganitong pag-aawit:
+
+
+  Oh hiwagang lagui sa m~ga pan~garap
+aliwan n~g laguim na nagpapahirap
+       Ikaw n~ga ang siyang
+wagas kong pag-asa, na magkakandili
+sa luoy kong puso na pinakaapi
+       at tuwi-tuwi na'y
+       inayop n~g dusa;
+at siyang hantungan n~g m~ga paghamak
+ang nilun~goy-lun~goy n~g aba kong palad.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Ikaw din ang kusang lubos sumiphayo
+sa niluhog luhog n~g aba kong puso;
+        at dina na awang
+mag gawad maglagda n~g hatol na imbi
+na siyang papatáy sa abang kumasi't
+        walang kasalanan
+        kahit na ano man,
+kundi ang sa iyo'y lubos na isuyo
+ang iyong nalamang hindi man kinuro.
+
+         Kung ang m~ga laguim
+         at pagkahilahil
+siyang magdudulot sa iyo n~g saya
+         iyo n~g sabihin
+         at aking gagawin
+ang ano mang ibig na ipababata
+káhit ikaputi n~g aking hinin~ga.
+
+
+Pagkaraan n~g kanyang pagaawit ay tumanong.
+
+--Anó, anak ko ang naghatíd sa iyo dito sa ilang na poók?
+
+--Oh! kagalang-galang na matandâ--ang aking tugon--ang maling akalang
+aksayahin ang panahón sa paglilibang at ligaliguin ang nan~gatatahimik
+na hayop sa kanilang himpilan.
+
+--Ikaw baga'y nag-iisa?
+
+--Sa n~gayon po; pagka't ako'y napatiwalag sa aking m~ga kasamang hindi
+ko malaman kung saan nan~gapasuot.
+
+--Lubhang malayo ang iyong kinapatun~guhan.
+
+--Anó pong pook ito?--ang usisa ko sa kausap.
+
+--Itó ang lupalop na pinamagatang Ilang-ilang--ang tugon sa akin.
+
+--Ilang-ilang! ... Anó po ang kahulugan niyaón?
+
+--Ah! iyao'y isang buhay,--sumandaling nagkuro ang aking kausap
+at saka ipinatuloy--Yamang hindi ka rin makababalik sa kabayanan,
+samantalang hindi umúumaga, ay pakingan mong sumandali ang
+isasalaysay, kasabay nang anyayang magparaan kamí n~g mapan~glaw na
+gabi sa kanyang kublihan.
+
+Nagkakaakbay kaming lumusong at hinawi ang nan~gan~gapal na talahiban,
+samantalang ang sisikdó sikdó kong puso ay nagbabalitŕ sa akin n~g
+isang bagay na mahalagá.
+
+Sarisaring gunitŕ ang sumaisip, bŕlintulot yaring loób; n~gunit hindi
+ko magawŕ ang umurong pagkapalibhasŕ'y lalong ma pan~ganib ang matulog
+sa parang.
+
+Pagkalipas n~g paglusong namin sa madilim na yungib na kinamataan ko
+sa matanda, ay sinapit ang kanyang tahanan, doo'y guinanap ang
+kanyang pan~gakong ibuhay at ang binanguit na alamat ng Ilang-ilang ay
+sinimulan na.
+
+--Nalaman mo anak ko: Magbuhat nang ako'y gawaran n~g sumpâ n~g
+Makapangyarihan, ay hindi na ako nagkapalad na makaulinig n~g tinig
+tao. Laguing guimiguiyaguis sa akin ang bigat n~g kahatulang iyaon sa
+nagawâng kasalanan, sa hindi rin iba't tunay kong anak na pinag-isipan
+kong gahisin, n~guni't ang gayong napakahamak ná gawa'y pinagdurusahan
+ko n~gayon n~g isang napakahirap na parusa, gaya n~g tinitiis kong
+pagkawalang kamatayan, ó pamamalaguing mabuhay sa ganitong ligalig.
+
+--Paano po ang nangyari?--ang pahanga kong tanong.
+
+--Ako'y isang binatŕ noon--ang tugon n~g aking kausap--na lubhang
+mawilihíng paglibangan ang tanang binibini, at lagui kong minamatwid
+kan~gino man na hindi ano mang kapanagutan sa m~ga ipinasyang
+"_Mabuhay kayo at dumami_." ang auking m~ga guinawa. Sa di
+kawasa'y nagkaroón akó n~g isang anak na napakagandang babayi at sa
+pag-aakalá kong iligtas sa m~ga hibo n~g mundo, kung siya'y magkaisip,
+gayon din sakawikaang, _baka pagbayad_, ay dinala ko n~ga rito sa
+masukal na ilang, magbuhat pa sa pagkasangól at n~g huwag n~g makilala
+ang katauhan at maiwasan naman ang laguing pagkapahamak na sinasapit
+n~g m~ga walang malay.
+
+Ang pan~gan~galaga sa kanya'y ikinatiwala ko sa isang matandang
+babaying pipi, upang huag niyang makilala ang m~ga hiwaga sa buhay,
+ang lihim n~g tao, gayon din ang kanyang pinangalin~gan. Sa tuwi tuwi
+na'y dinadalhan ko n~g ikabubuhay; n~guni't hindi ako na pakikita,
+upang huag magkapanahong ako'y usisain n~g ano man.
+
+Sa di kawasay nang maglalabing tatlong taón sa gayong pagkakatago ay
+tinamaan ako n~g kanyang m~ga titig at pumanaw sa akin ang damdaming
+ama. Nabihag ang mawilihin kong hilig na mangibig kan~gino man, na
+makapag-aalay sa akin n~g pampawi n~g lagui kong uháw na han~gad, at
+ito ang nag-wagui sa aking puso.
+
+Hindi na ako lumusong sa kabayanan; ang kanyang kagandahan ay bumihag
+sa akin, at lubhang sumasal ang paghahan~gad kong putihin ang impok
+niyang ganda na hindi ko nakita sa boong pinagdaanan sa buhay.
+
+Lumipas ang ilang sandali n~g alinlan~gang itaguyod ang napakahamak
+kong hinan~gad at naghari din sa akin ang dating iminamatwid na,
+"_tayo'y galing sa magkakapatid mag-aama, at magkakamag-anak_"
+at pinapaghari ko ang kanyang pagkahan~gal na di ipinahihiwatig ang
+katotohanan n~g aming pagkamag-ama. Siya naman, pagkapalibhasa'y hindi
+nagkapalad makaulinig n~g tin~gig n~g kanyang kapwa, ay lubhang na
+aliw sa aking m~ga pangungusap, lalo na n~g maulinig ang matamis na
+inaawit n~g kanyang ina na napaukit sa aking budhi at siya namang
+lagui kong inuulit, ay ginawaran ako n~g mahinhing lambing inilin~gay
+ang kanyang ulo sa aking balikat at lalong naghapdi ang sugat n~g
+aking puso at sumasal ang aking masamang han~gad.
+
+--Ano pong awit iyaon? Iyaon pu bagang naulinig ko kan~gina.
+
+--Oo; yaon n~ga at inulit ang magandang kundiman.
+
+Pagkatapos ay ipinatuloy ang pagbubuhay.
+
+Dumating ang mapan~ganib na sandali at gumiyaguis na nag-ulol sa
+akin ang hibo ni Satanas, at inakala ko nang ganapin ang maru~gis na
+isinabudhi, datapwa't nang isasagawa ko na, ay di naman nagkaroon n~g
+bahagya man lamang na pagsalansang ang aking anak, pagkapalibhasa'y
+di natatahong iyao'y sawi sa m~ga kautusan. Inanyayahan kong sumama
+sa lihim n~g kahoy na ating pinan~galin~gan, na siya kong napiling
+maguing saksi n~g kapaslan~gan kong kakamtin; anyayang hindi
+sinalansang kahit bahagyâ at malugod pinaunlakan; n~guni't di
+pinahintulutan n~g pagkakataon na maganap, ang aking aasalin at isang
+malakas na buhawi'y binakli ang marupok na kahoy, na niyaong una,
+ay di man lamang nagagamit sa ano mang kailangan n~g tao at siyang
+humadlang na nagbigay wakas sa aking kaawa-awang anak.
+
+Kapwa kami napatigalgal sa sumandalin iyaon at ipinatuloy n~g matandâ
+ang nauntól na ibinubuhay.
+
+--Nang maganap ang malupit na hatol n~g pagkakataon akin nang
+isinaysay pagdaka'y lumabas ang isang sugo n~g Makapangyarihan at
+bumigkas n~g ganito:
+
+"Di mo matutuklas ang kamatayan at mabubuhay kang tagapag alaga n~g
+kahoy na iyang humadlang sa iyong karumaldumal na aasalin."
+
+Lumipas ang ilang panahon at nang aking datnan ang kahoy na yaon
+ay labis akona napahan~gŕ sa pagkakamalas na hitik na hitik n~g
+mababan~gong sampaga at isang hibik ang mamutawi sa akin: "ILANG!
+ ... ILANG! na naguing saksí n~g akin~g pagkalun~gi kailan mo ako
+patatawarin?"--Muling lumabas ang isa~g sugo at ibinadha ang ganito:
+_Kung kailan, may mapatungo ritong isang tao na mapagsalaysayan mo
+ng guinanap na sala ay asahan mong pinatawad ka na ng Diyos_ at
+biglang nawala ang angel na aking kausap at ang binanguit na taong
+iyaon na aking pagkukumpisalan ay ikao at dili iba marahil na sugo
+ring nang Maykŕpal, upang pahintulutan Niyang ako'y umakyat sa
+kaloalhatian n~g lan~git.
+
+Pagkaraan n~g m~ga salaysay na ito'y nawala ang aking kausap at nang
+aking pinaghahanap, ako'y nagsising.
+
+Ako pala'y nan~gan~garap lamang.
+
+
+
+
+Ang hitsó
+
+
+Isang ugaling hanga n~gayon ay taglay n~g m~ga tagarito sa atin ang
+ipanalubong sa m~ga panauhin ang n~gátaing _hitso_.
+
+Ang lahat n~g bagay ay maáaring malimutan; datapwa't ang alay na ito
+na pinagkagawian na lalonglalo na sa m~ga lalawigan ay tunay na hindi
+nakakalin~gantan, at naguiguing catungkulan na halos, ang maghanda, at
+gumamit na man, lubha pa't kung ang mag-aalay ay isang binibini.
+
+Dahil sa bagay na itó'y pinag-ukulan ko tuloy ng isang pagkakaabala
+ang pagtunton kung bakit natuklás ang tatlong bagay na pinaglahok at
+pinamagatang _hitso_.
+
+Bakit ang _ikmo, bunga_ at _apog_ ay nagawáng
+pagsamasamahin, at nagagamit na pang-alay sa m~ga pánauhin?
+
+Itó ang hindi abutin n~g aking pag-hahaká at siya namang
+pinagpumilitang, kahit banaag ay matuklas ang sanhi, at sa matiyagang
+katatanong sa m~ga palan~gân~gâ, ay nahalaw ko ang ibubuhay n~gayon;
+n~guni't totoo kaya ang sinalita sa akin?
+
+Sa ano ma'y tahoin natin.
+
+Isang hapon sa nais kong sumagap n~g malamig na simoy na nakaaanya sa
+m~ga naaalinsan~ganan, ay nilisan kong sumandali ang lubhang maraming
+gáwâin at tinun~gong sumandali ang kalapit na nayon n~g Pasay, na
+siyang nababalitang may malalawak na "ikmuhan."
+
+Dalawang bagay ang nais kong maganap sa isang kilos, at ito n~ga'y
+ang makasagap n~g malamig na simoy at mapanood naman ang maayos
+napagkakatanim n~g halamang "ikmo," na, halos maituturing ayon sa
+kabalitaan, na ang bayang iyaon ay siyang sinisibulan n~g pinakabuting
+"ikmo" na pinagkakabalahan kong alamin; n~gun't di lamang iyaon ang
+nápalâ n~g aking paglilibáng at hindi ko man kinukusŕ ay nakaulinig
+ako ng isang nakalalaguim na pag-aawit na nagbubuhat sa isang masukal
+na bulaos na nákakalun~gan n~g makapal na gubat n~g "ikmo."
+
+Tumiguil akong sandali at pinalad namang masapol buhat sa simula ang
+talaytay n~g _kundimang_ ganitó ang hanay;
+
+
+   Malasin guiliw ko ang daloy n~g tubig
+na nagki-kinan~gan sa galaw n~g batis,
+malasin ang bula sa pamimilansik
+        at iyong itulad
+        sa iyong paglin~gap,
+at kung yaon n~ga ang siyang kawan~gis
+daglíng kamataya'y akin masasapit.
+
+   Gayon din masdan mong napa iitaas
+ang maputing asóng naglalakbay ulap,
+siyá't pan~ganorin iisa sa malas;
+         yaon ba'y kawan~gis
+         n~g iyong pag~ibig?
+Kung tunay na gayon, akin n~g talastas
+na ang pag-ibig mo'y madaling man~gupas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Ang paro't parito n~g simoy n~g hangin,
+nakapagdudulot n~g lamig at aliw
+datapwa't kung gayon ang iyong pag-guiliw,
+        ay lubos katulad
+        n~g isang pag-hamak
+at wala na akong hihintáy hintaying
+matapat sumintang hantun~gan n~g daing.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Lubos akong nasiyahan sa kataong iyaon, at n~g matapos ang mapan~glaw
+na pag-aawit ay pinapaglakbay ko ang isipan sa kalawakan n~g m~ga
+hiwaga, hinahalaw doón sa tanang malikmatŕ, ang isang kagandahang
+mapag-uukulan n~g matimyas na tin~gig na aking nápakingán.
+
+Pagkalipas n~g ilang sandali, ay sumatitig ko na naman ang nagdidilim
+na "ikmuhan" at nanariwŕng muli ang sanhing ikinapatun~go ko roon,
+ang dati ring nais na matalos ang pinagbuhatan n~g paggamit at
+pakikinabang sa isang halamang sakdal han~galay, na gaya n~g "ikmo";
+sa di kawasa ay lumapit sa akin at malugod na bumati ang isang
+matandâ, na tila tunay na kakilala kasabay n~g malugod na anyayang
+magtuloy sa kalooban n~g kanilang bakuran.
+
+Nang unang bugso, ay suma~gui sa aking loob ang isang malaking
+alinlan~gan; n~guni't dagling napawi at nanagumpay ang mapiling amuki
+na ako'y magtuloy.
+
+Pagdating namin sa loob n~g halamanan ay dinatnang nakaluklok sa isang
+papag-papagan ang isang binibining nápakahinhín ang anyo, na marahil
+ay siyang pinan~galin~gan n~g mapanglaw na pag-aawit na aking
+kináhan~gâan.
+
+Matalagháy ang kabuuan n~g kanyang maamong mukhâ; malamlam ang titig
+kayumanguing kaligatan ang kulay, mahayap ang ilong at nakabibihag ang
+maramot na n~giting nanasnaw sa kanyang guinumamelang labi.
+
+Isang sulyap na panakáw at pagdaka'y binawi ang biglang tumudlâ sa
+aking puso at n~g m~ga sandaling yaon ay kanyang binihag.
+
+Tumalilis na biglang tinun~go ang halamanan pagkakita sa akin at
+pagkua'y pumitas n~g ilang dahong "ikmo."
+
+Di naglao't bumalik sa aming kinaroroonan, muling lumuklok at
+mabihasang pinagpilas ang m~ga dahong taglay at pinirot na guinawang
+"hitso."
+
+Di ko sinawaang panoorin ang mahayap na m~ga daliri at tunay kong
+kinahan~gaan, ang kainamang tumangap n~g panauhin, na, baga mang di
+lubhang kilala, ay pinagkaabalahang kawan~gis n~g isang lalong matalik
+na kaibigan; sa biglang sabi ang kaugaliang mag-alay n~g "hitso" ay
+kanyang tinupad; n~guni't hindi ako marunong n~guman~gŕ; at sa nais
+kong mapaunlakan ang kanyang pagkaka-ala-ala, ay kumuha ako n~g
+kanyang malugod na iniaalay, kasabay n~g isang maguiliw na usisŕ
+sa matandâ na kung bakit nátuklás, na ang bun~ga, iyaong mapakla at
+walang saysay na bun~gang kahoy na di nagtamo n~g ano mang pamagat,
+at ang "ikmo" na lubhang mahanglay, ay kung mapalahok sa nakapapasong
+"apog" ay napag-ayaw, at ayon sa naguing hilig na kinaguisnan ay
+siyang naguing panalubong panauhin.
+
+Nang una, ay inakalŕ kong ang pag-uusisŕ ay naaksayá at di ko batid
+na ang itutugon sa akin ay lubhang mapakinabang at mandi'y
+mapaniniwalaang iyaon n~gâ marahil ang pinagbuhatan n~g "viciong"
+n~guman~gá.
+
+Isang ganap na kasáysayan ang kaniyang sinalitâ na uulitin ko n~gayon
+ayon sa nalabi sa aking ala ala:
+
+Anya'y nang m~ga unang dako, na ang pagn~gan~gŕ ay hindi pa
+kilala; ang halamang =ěkmo=, ay lubhang gumugubat, at sampuong
+nan~gaglaboy na hayop sa kaparan~gan, ay hindi magtamong pakinabang sa
+halamang tinutukoy.
+
+Bakit kaya siya pinasibol kung walang kapakinaban~gan?
+
+Maraming pagsusumikap ang guinawa, upang huag n~g muling sumibol,
+datapua't isang halamang hindi maagad n~g maglilináng pagkapalibhasa'y
+walang pakinabang at isang himutók na inulit n~g m~ga nahuhuli ang sa
+kanya'y iguinawad n~g m~ga nauna sa atin.
+
+"_Halamang walang pakinabang, kailan ma'y di mamamatay_" at ang
+himutok na tinukoy ay naguing sumpang iniukol n~g m~ga nahuhuli sa ano
+mang bagay na walang maidulot na kapakinaban~gan.
+
+Isa pang halamang lubhang nanghahaguay na may masagananang bun~ga, ang
+hindi rin pakinaban~gan at siya namang pinag-uukyabitan n~g halamang
+"ikmo".
+
+Sa kasaganaan n~g bun~ga n~g halamang ito na, walang mápaggamitan, ay
+hindi pinágkalooban n~g ano mang pan~galang pagkákakilanlán, gaya n~g
+sa ibang bun~gang kahoy, yamang hindi rin lamang siya nagagamit,
+at nan~gasyahan na ang nan~ga-una sa atin na pamagatan siya n~g
+pan~galang: _Bunga_.
+
+Ang lahat n~g nakilalang halamang bumubun~ga at nag-dudulot sa m~ga
+tao n~g ano mang pakinabang, ay nagtamo n~g pan~galawang pan~galang ó
+pinakasaguisag na pagkakakilanlan; datapwa't ang halamang "bun~ga"
+ay siyang napakatan~gi na hindi nagtamo n~g biyaya mabinyagan, at ang
+kanyang puno ay pinamagatan na lamang n~g "bun~ga"
+
+Lubhang maraming salin-saling kaugalian ang yumaon--ang idinugtong
+n~g matanda--ang m~ga bagong sibul na batbat n~g katalinuhan, ay di
+nan~gasiyahang siya'y panoorin na lamang at gamiting palamuti sa m~ga
+kaparan~gan, hindi nayag na siya'y hindi magámit, at lahat n~g sikap
+ay guinugol upang maangkapán n~g ikapakikinabang sa kaniya; n~guni't
+ang kanyang tingtin~ging puno ay hindi maagpang sa ano mang paggamitan
+dahil sa napakarupok, datapwa't isang kataon, (yamang n~ginan~ganlan
+kataon ang m~ga bagay na nangyayari n~g hindi kinukusŕ, baga mang ang
+lahat ng bagay ay nakatakda, na talagang mangyayari) ay isang tanghali
+umano na ang isang taong hindi pa nakasasapit sa m~ga lupalop na yaon
+at hindi pa nakakikilala sa dalawang halamang ating ibinubuhay (ang
+=ikmo= at _bunga_), ay sinumpong n~g pagkadayukdok at walang
+malamang sulin~gan n~g katutuklasan n~g ipagpapatid gutom.
+
+Tinamâan n~g kanyang malas ang puno n~g halamang hitik na hitik n~g
+mapupulang anaki'y hinog na bun~ga, at sa paniwalang makapagdudulot
+sa kanyang kagutuman n~g malinamnam na pagkain, ay dagling pumitas at
+linasa ang pinakalamán; subali't tan~gi sa isang matigas at mapakláng
+nakapaglalaway, ay walâ siyang nalasap; bagama'y binayaan na sa
+kanyang bibig yamang lubhang nanunuyo ang kanyang lalamunan at iyao'y
+nakapananariwŕ.
+
+Sa malaking kagutuman n~g abang nápaligáw na yaon n~g landasin, ay
+lumabnot n~g ilang dahon n~g _ikmo_ na nagsusumawang lumingkis
+sa puno n~g _bunga_, n~ginatâ rin at ninamnam ang mahan~glay na
+dahon n~g _ikmo_, n~guni't hindi tangapin n~g kanyang sikmara
+at ang laway niya ay lubhang kumakatay; subali't ang hindi kinukusang
+pagkakahalo n~g _ikmo_ sa _bunga_, ay nagkatalo at ang pakla
+at ang han~glay ay nakaayaw at nalasap niya ang isang panglibang na
+n~gataing nakapagpapasariwa n~g lalamunan. Sa di kawasa ay dumating
+siya sa isang bahay at sa masidhing han~gad na makakain kahit na anó,
+ay tinikman ang isang bagay na maputing nasa isang munting pasu-pasuan
+sa ibabaw n~g bintanŕ; ang maputing kanyang tinikman, ay =apog=
+na ipinanguguhit n~g may bahay sa m~ga panakot n~g halaman.
+
+Hindi niya sinasadya ang pagkakahalo halo n~g tatlong bagay na
+hindi kilala; n~gunit wari'y pinagtiyap ó itinuro sa kanya n~g
+pan~gan~gailan~gan ang isang n~gatâing panglibang sa gutom.
+
+Tinaglay niya hangang bayan ang tatlong bagay na kanyang nátuklás at
+ipinagparan~galan sa m~ga dinatnan.
+
+--Aanhin mo iyan?--ang usisá n~g kanyang m~ga kasama sa bahay.
+
+--Ah!--ang tugon kung nalalaman ninyo ang kapakinaban~gan n~g tatlong
+ito kung magkahalo--at ipinakitang muli ang _ikmo, bunga_ at
+_apog_,--ay walang salang di ninyo pakamamahalin.
+
+--Anong pakinabang ang maidudulot n~g tatlong bagay na iyan?
+
+Bilang tugon ay naglahok at inialay na pinatikmán sa m~ga kasangbahay.
+
+Labis daw na napahan~gŕ ang m~ga dinulutan sa pagkakalasap n~g isang
+mabisang pampasariwa n~g lalamunan, at buhat na noo'y pinasimulan na
+ang pagpapatikim sa bawa't dumating na kasambahay, hangang sa naguing
+kaugaliang ipanalubong sa panauhin ang _hitso_.
+
+Ang salitang paglahukin ay itinutumbas nila sa salitang
+=pahitso=, at hanga n~gayon ang m~ga panday n~g pilak ay
+tinataglay pa, ang salitang _pahitso_ sa paglalahok n~g guinto.
+
+Sa pamamag-itan n~g salinsaling kaugalián ay binawas na ang salitang
+PA, sa _hitso_ yamang yaon ay pangdugtong pan~gun~gusap n~ga
+lamang.
+
+Pagkatapos n~g malawig na salaysay n~g matanda ay tinikman ko
+kapagdaka ang inaalay sa akin n~g binibini at doon ko napagsiyá na
+tunay n~gang nakalilibang at nakapananariwa n~g lalamunan, at kung
+mahirati na sa pagn~gatâ niyaon ay naipampapawi na raw n~g uhaw at
+gutom, ang pinagpalang _hitso_.
+
+Sa lahat n~g iyaon, at sa pan~gan~ga-nib kong ako'y kayamutan ay
+napaalam na, at nan~gakong muling babalik.
+
+Samantalang binabagtas ko ang ikmuhan ay muli kong naulinig ang
+mapan~glaw na pag-aawit na bumihag sa aking puso.
+
+Sino kaya ang pinag-uukulan niya n~g m~ga panambitang iyaon?
+
+Siya kaya'y may katipang tumatakuil sa m~ga ipinangako?
+
+Ito ang bumabagabag sa aking sarili nang papauwi na sa bahay at siyang
+umaanyayang muli siyang sŕdyain; n~guni't lubos na nagpasakit ang
+mabisang panibugho sa kanyang pinag-uukulan at siyang sanhi n~g di ko
+na muling idinalaw.
+
+Oh! sabay kong natuklas ang pag-ibig at ang HITSO.
+
+
+
+
+=HIMIG N~G PIGHATI=[2]
+
+_Hinihiling sa aking kasayaha'y tulain_.
+
+
+
+  Saan man ibaling yaring pag-iisip
+nákikita'y luhŕ at m~ga pasakit
+kahit sa sariling buhay na tahimik
+gayon din sa Bayang pinakaiibig
+ay walang lumual sa kudyaping tin~gig
+liban na sa lungkót at m~ga ligalig.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Sa Bayan ang malas kung aking itanaw
+ang nan~gakikita'y pawang kapan~glawan,
+magkabi-kabila'y ang pag-íirin~gan
+na inihahasik n~g buhíng makamkám at
+nan~gagnanais tanghali't igalang
+kahit na mahamak ang sariling Bayan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+  Sa kabila noon ay bilang pamana
+na kanilang alay sa Bayan at Ina,
+ay ang pang-aapí at pag-alimura;
+ang gayó'y kung aking mapag ala-ala
+tinis n~g kudyapi ay n~gán~gapa-n~gapa
+at ayaw magbigáy n~g lugod at sayá.
+
+  At paghamak lamang, pagsumpa't pag-ayop
+daing n~g hinagpís ang itinitibók
+nalilimot tuloy ang ugaling bantog
+na mahinhi't wagás n~g lahing Tagalog,
+dahil sa iilang asal na sumalot
+n~g sariling yaman hindi man inimpók.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Ano kayá n~gayon ang aking gágawín
+sa iyong napitang ako'y paawitin
+guinaganáp ko man n~g boong pag-guiliw
+ay ang lumuluwal na tinis ay daing
+at hindi pumulas ang mithi mong hiling...
+kasayaha'y nanaw sa aking damdamin.
+
+  Pagtamanan mo na ang taghóy n~g puso
+kahít napípigtâ sa luhang tumulo,
+pagka't ang ligaya ay hindi makurong
+kusang magwawagui sa madlang siphayo,
+na nan~gin~gibabaw sa puring nag-laho,
+sa puring salantáng, lugami at hapo.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Nakasunod kaya sa hin~gi mo't pita
+ang anák na busóng sabík sa ligaya?
+Hindi man nasiyahan sapagka't di kaya
+ang daliting n~gayon ang iyong ligaya
+ay lubos tangapin n~g boong pag sinta:
+"HIMIG NG PIGHATING"  larawan ng dusa ...
+
+
+
+
+
+=Ang Tubó=
+
+
+Ang m~ga alamat kung minsan ay tunay na salat sa katotohanan;
+datapuwa't lubhang kailan~gang buhayin ang m~ga salinsaling balitŕ
+yamang ang karamihan n~g ating pinaniniwalaan ay badhâ niyaon, at n~g
+m~ga pangyayari; kaya't ang sasalaysayin n~gayon ay tunay na hindi ko
+na malaman kung saan ko narin~gig ó kung sa aling kasaysayan ko nabasa
+bagamang sariwang sariwa sa aking ala-ala ang pagkakapangyayari.
+
+Katanghalian dáw noon n~g buan n~g Marzo, mainit na lubha ang
+daloy n~g m~ga sinag n~g araw, kaya't ang kaalinsan~ganan, ay
+di magpatiwasay sa madlâ, lalong lalo na doon sa m~ga pangkating
+pinag-uusig n~g m~ga batas, doon sa nan~gabubuhay sa pamamag-itan
+n~g pawis n~g iba at walang bilang himpilan kungdi ang madadawag at
+masukal na yun~gib sa kaparan~gan; doon sa lupalop na pan~gublihan
+man ay wala, at paubayang pinasasaksihan sa tumutunghay na lan~git ang
+tanang kabuhun~gan kanilang lagui nang ikinaaaliw.
+
+Sa panig n~g sansinukob na pinangyarihan n~g buhay na ito, ay wala
+niyaong mayayabong na halamang karaniwang sumibol sa m~ga kabundukan,
+na nagkakandili sa tanang magnais na sa kanya'y man~ganlong, doo'y
+wala n~ga, iyaong malalabay na san~gá n~g nan~gag-lalakihang punong
+kahoy na naggagawad sa madlâ n~g malalamig na lilim kung katanghalian,
+at tan~gi sa ilang halamang gumugubat na kawangki n~g palasan ay wala
+n~g iba pang sumisibol. Ang halamang ito'y mabulo ang pinakakatawan
+matatalim at nakasusugat ang kanyang m~ga dahon, at walang munti
+mang maituturing na pakinabang sa kanyá; ang sino mang mapasagui,
+ay dumadanas n~g isang di magpatahimik na kakatihán kawangki n~g
+tinatawag nating NALILIPA.
+
+Umano'y sa m~ga kadawagang iyaón nan~gun~gublí ang m~ga may malalaking
+sagutin sa pamahalaan, pagka't doo'y hindi nakasasapit ang lalong
+masigasig na kagawad. Apat kataong nagkaisá n~g ugali, at nan~gasawing
+mamuhay sa pamamag-itan n~g panghaharang, ang kasalukuyang
+tumatalaktak sa matutulis at nakakapasong batong maliliit na
+nan~gag-sambulat sa m~ga landasin; ang mainit na simoy n~g
+katanghalian ay tumutupok sa kanilang m~ga noó at nagparamdam n~g
+malaking kauhawan; datapwa't ang kanugnog na yaon n~g m~ga lupalop
+na di sinasapit n~g may matahimik na kabuhayan, ay di sinibulan n~g
+tubig; doo'y walang m~ga bukal, walang batisan, at walang ano mang
+pampawing uhaw na matutuklas; kaya't ang pagn~gan~galit ay siyang
+pinagbubuntuhan, kaayaw n~g pakikiayon, yamang wala namang ibang
+magawâ.
+
+Sa di kawasa'y nakásalubong sila n~g isang matandang lalaki na
+sa kanyang anyo, ay tila may isang malaking katan~gian at mandi'y
+umaanyayang siya'y pakagalan~gin, datapwa't ang sibul na marun~gis na
+budhing taglay n~g apat na tinutugaygayan natin, ay siyang nanaig, at
+inakalang pagliban~gan~g uruyin ang kagalang-galang na matandâ.
+
+Ang isa sa kanílá ay siyang unang umaglahi.
+
+--Matandang hukluban, saan ka paro-roon sa ganitong kainitan?--ang
+pang-unang tanong.
+
+--Ang dugo nito ang ating inumin--ang saad n~g pan~galawa--Kasabay
+nang bunot n~g itak sa sukbitan na biglang iniyambâ.
+
+--Antabayanan muna nating siya'y tumugon, bago ganapin ang nais--ang
+saló n~g pan~gatló.
+
+--Magsalita ka--ang paklí n~g pang-apat.
+
+--Aking hinahanap--anang matanda--ang panig na aking tinutuklasan n~g
+pampawing uhaw.
+
+Sa tuwing hapon--ang dugtong--kung sumasapit ang ikatlong oras ay
+pinagkakalooban ako n~g Makapangyarihan na makásimsím n~g pampawing
+uhaw.
+
+--At saan ka naman kukuha n~g maiinóm sa kadawagang ito, na kinaigahan
+n~g tubig at kinaitan n~g kanyang balong?
+
+--Tingnan natin at tila ito ang makapag-aalay n~g ating kailan~gang di
+matuklas--ang anas n~g isa sa kanyang kasama.
+
+--Kung ang pagkakatiwala sa kanya'y ating ilalagáy ay matitirá tayo sa
+isang kabiguan--ang paan~gíl na tugón.
+
+--Narito--anang matandâ--ang lagui kong iniinom kung dumarating ang
+oras na aking sinambit.
+
+--Dito'y walang batisan...
+
+--Hindi ko kailan~gan ang makikináng na daloy n~g batis, upang ipamawi
+n~g kauhawan; sa aki'y sukat ang m~ga halamang inyong namamalas,
+pagka't sa kanya'y nánanamnam ko ang matamis at masaganang katás, sa
+m~ga oras na ang Sumakop sa tanán, ay nagsabing "AKO'Y NAUUHAW", sa
+kanyáng Pitóng Wikŕ, bago naglakbay sa kalowalhatian n~g Lan~git at
+tinalíkdán ang pagkatáo.
+
+--Tila ito'y may nais magpalaganap dito n~g m~ga katâkatá niyaong m~ga
+mapagsampalataya n~g kung ano anong kadayaan.
+
+--Ang táong ito'y tila tayo ang pag-lalaruan--ang sabád n~g isá.
+
+--May orasán ba kayong tagláy--ang malumanay na usisŕ ng matandŕng
+inaaglahi.
+
+--Ang orasán namin ay anyo n~g araw na lumiliglig sa boong Tinakpan.
+
+--żAnó na kayang bahagui ang ating kinalalagyán?
+
+--Tayo'y nasa ikatatló na n~g tanghali; yaong oras na inaantabayanan
+mo upang numamnam n~g pinakananais naming pampawing uhaw ... Hayo
+ipakita mo sa amin ang pagsipsip n~g katás n~g halamang iyong sinambit
+at kapagkayao'y aglahi lamang ay kaawâ-awa ang iyong sasapitin.
+
+Pagkarin~gig n~g bihigkás na ito n~g nagtatapangtapan~gan tulisan
+ay lumuhod pagdaka ang matanda at idinaing sa Lumikha ang kanyang
+kalagayan; at pagkaraos n~g pananalan~gin ay nagtuluyan bumakli n~g
+m~ga halamanang naroon at pinan~gós na sinipsip ang katás.
+
+Pagkakita nito n~g m~ga tulisan ay nan~gágsitulad sa matandâ at
+nakipan~gos naman; datapwa't ang kanilang nalan~gap, ay ang di
+masaysay na hanglay at sa kadahilanang ito'y inasod n~g palo ang
+kagalanggalang na matandâ hangang sa nalugmok sa m~ga nagkabalibaling
+san~ga n~g halaman.
+
+Sa gayóng kahabag habag na anyo'y nagturing:
+
+--ˇOh m~ga kulang palad! Darating ang panahón na inyong pagsisisihan
+ang inasal na kaimbihan; págka't sa inyong panunumbalik sa puok na ito
+sakaling kayo'y magkapalad na tan~glawan ng pananampalataya sa ating
+Mánanakop, ay inyong mapagkikitang ang bawa't tilamsik n~g m~ga dugo
+ko ay sisibulan n~g ganyan ding halamán; subali't ang bawa't dito'y
+tumubo, ay magdudulot sa katauhan n~g isang malinamnam at matamis na
+katas, na siyang katutuklasan n~g tanan, n~g isang mabisang pampawing
+uhaw, pampatid gutom at sangkap sa ano mang kakailan~ganin n~g
+katauhan, Pinaslang ninyo ang isáng nahilig sa pagninilay n~g
+mahalagang "PITONG WIKA" n~g ating MANANAKOP, nawá'y siya ninyong
+laguing pakinaban~gan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Nakaraan ang isang munting bahagui n~g panahón, ang pagkakataon ay
+naguing tagapamag-itan upáng ang apat na buhóng ay muling mápabalík sa
+kanilang pinagdausan n~g huling kalupitan at nang magunitâ nila an~g
+m~ga hulíng binikás n~g napan~ganyayang matandáng kanilang inumog,
+ay dumanas silá n~g isáng pagnanais na alamin kung tunay n~gâ ang
+kaniyang m~ga huling panambitan, at di nalaunan, ay su-matitig nilá
+ang mayayabong na halamang nagsisupling na pawang malulusog, matatabâ
+at lubhang mayabong, at siláng lahát ay di nakapiguil n~g gayong
+bigkás:
+
+ˇTumubo! ... Naganap ang kanyang huling tagubilín.
+
+At sabay na nan~gagsibaklí n~g naturang halaman at kanilang pinan~gós.
+
+Isáng malinamnám at matamís na katás ang kanilang nálasap, at
+paulit-ulit na binigkás na-matamís ang _tubo_, na siyang
+kaipala'y sumapit sa ating kapanahunan at ang salitŕng iyaon
+na niyaong una'y pinalalawig upang ang maguing kahulugan ay
+_supling_, n~gayo'y biglâ na kung bigkasín at nakikilala sa
+pan~galang tubó.
+
+Bilang pasasalamat ay isáng mataós na dalan~gin ang kaniláng
+pinailanláng sa kalawakan n~g hiwagŕ at isáng matamís na pag-aawit ang
+kanilang naulinig na ganitó ang badhâ:
+
+
+  "Ano kayâ yaong tinamâang malas
+na nan~gin~gibabaw sa tanang liwanag
+nagtaboy na bigla't humawi sa ulap
+na pinaglagusan n~g ningning at sinag
+at umaanyayang lubusang magalák
+yaring abang pusong sinupil n~g hirap?"
+
+  "Siya kayâ yaong maningning na Ilaw
+na pumapatnugot sa Sangkatauhan,
+panan~glaw sa gabí n~g nadidiliman
+at sa may pighati'y pang-aliw na tunay
+Badhang taga-turo n~g iisang daan
+sa m~ga alagad na nan~galiligaw?"
+
+  "Oh kulang na kulang yaring pan~gun~gusap
+upang patunayan nakikitang sinag,
+ayo't nagniningning, anaki'y busilak
+sa ibabaw niyaong buntón buntóng ulap,
+ayó't bawa't anyo ay isang pagliyag
+ang isinasaboy sa puso n~g lahat."
+
+  "Siya yaong Pusong Kamahal mahalan
+na n~gayon ay ating kinaháhan~gâan
+Siya ang dinusta at pinakapaslang
+n~g sibat n~g sala n~g Sangkatauhan,
+Siya ri't di iba ang kaguinhawahan
+at tunay na alíw n~g may kalumbayan."
+
+
+Dagli silang nagtindig at pinaghanap ang pinagbubuhatan n~g gayong
+kawiliwiling pag-aawit, at nang kanilang makita'y lubos napahan~gŕ
+pagka't dili iba kundi ang kaawâawang matandang kaniláng pinaslang na
+bigláng nawalâ sa kasukalan n~g gubat.
+
+Ito n~gâ kayâ ang sanhing pinagbuhatan n~g halamang tubo? ...
+
+
+
+
+=PAN~GARAP=
+
+(_Sa laguing pinagalayan n~g m~ga katha ko_.)
+
+
+            I
+    Sa galaw n~g tubig;
+    gayón din sa himig
+    na pabalik-balik
+sa lalim, at batong pinag saglit-saglit,
+    doo'y namamasid
+    n~g abang pag-big
+ang kagandahan mo sa linaw n~g batis.
+
+            II
+
+    Ang itim mong buhok
+    lugay na nag-sabog
+    sa maputing batok,
+ay siyang anag-ag sa batisa't ilog
+    sa dakong pag-lubog
+    n~g araw sa laot
+kung makaliglig na sa boong Sinukod.
+
+            III
+
+    At sa pan~gan~garap
+    n~g sariling hagap,
+    aking námamalas
+ang iyong larawang sipian n~g DILAG.
+    Ampunan n~g lahat
+    na m~ga bulaklak
+na níyuyurakan sa m~ga paglakad.
+
+
+            IV
+
+     Sa palad na abâ
+     kung guinugunitâ
+     ang pagdaralitá
+ay namamalas kong ikaw ay may awŕng
+     iniáapulŕ
+     sa agos n~g luhŕ
+n~g lunós kong buhay at pusong mahinŕ.
+
+            V
+
+      N~guni't ... ˇPagkasawi! ...
+      Ang abang ibinudhi'y
+      hindi namalagui,
+Dagling binagabag, at ang pag mumuni'y
+      kumalag sa tali,
+      at itiniwali
+ang aba kong palad na inilugami.
+
+           VI
+
+      Bigláng nasiwalat
+      dini sa hinagap
+      at ipinamalas
+Ang iyong larawang may hinampong in~gat
+      na nagtutulak
+      sa aba kong palad
+at sa lantang pusong napapawakawak.
+
+
+=Wakás=.
+
+
+
+
+Mga Talababa:
+
+[1] Hayop pa sakdal ban~gis na pagkaamoy sa tao'y sinisila; ito'y
+kawangki n~g kalabaw baga man may kaliitan, at kailan may hindi
+napaaamo.
+
+[2] Tuláng binikás n~g magandang binibining Natalia Buencamino sa
+"veladang" idinaos sa, "INSTITUTO DE MUJERES", niyong ika 23 n~g
+Diciembre n~g taong 1906.
+
+
+
+
+Palatuntunan.
+
+Ilang-ilang, Tudling, 3.
+
+Ang hitsó, Tudling, 16.
+
+Himig nang pighatě, Tudling, 30.
+
+Ang tubó, Tudling, 33.
+
+Pan~garap, Tudling, 44.
+
+
+
+
+M~ga nobelang sinulat n~g Kumatha nito
+
+Mapagpuyat                    P.0.20
+Pag-ibig n~g isang General    P.0.20
+ˇM~ga imbí! (unang bahagui)   P.0.30
+
+
+
+
+KASALUKUYANG NILILIMBAG
+
+Mapagkandili.
+ˇM~ga imbi! (pan~galawang bahagui)
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG ***
+
+***** This file should be named 13156-8.txt or 13156-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/1/5/13156/
+
+Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa
+Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans
+provided by University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/13156-8.zip b/old/13156-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..3f7c5c4
--- /dev/null
+++ b/old/13156-8.zip
diff --git a/old/13156-h.zip b/old/13156-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..7c43d2e
--- /dev/null
+++ b/old/13156-h.zip
diff --git a/old/13156-h/13156-h.htm b/old/13156-h/13156-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..e64c8eb
--- /dev/null
+++ b/old/13156-h/13156-h.htm
@@ -0,0 +1,1497 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
+    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+<head>
+
+<meta http-equiv="Content-Type"
+content="text/html; charset=iso-8859-1" />
+<title>The Project Gutenberg eBook of Alamat ng Ilang-Ilang, by
+Jos&eacute; Sevilla</title>
+</head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Alamat ng Ilang-Ilang
+
+Author: Jose N. Sevilla
+
+Release Date: August 10, 2004 [EBook #13156]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa
+Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans
+provided by University of Michigan.
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+<p align="center"><a href="images/001.jpg"><img border="0"
+src="images/001.jpg" width="264" height="369"
+alt="Alamat ng Ilang-Ilang" /></a></p>
+
+<h1 align="center">ALAMAT</h1>
+
+<h1 align="center">N~G</h1>
+
+<h1 align="center">ILANG-ILANG</h1>
+
+<p align="center">KATHA NI</p>
+
+<h2 align="center"><i>Jos&eacute; N. Sevilla</i></h2>
+
+<p align="center">MANUNULAT SA "BUHAY PILIPINAS"</p>
+
+<br />
+
+
+<p align="center">Unang pagkalimbag MAYNILA, S.P.&mdash;1908</p>
+
+<p align="center">LIMBAGAN NI E.C. ESTRELLA, BUSTILLOS BLG 9,
+(SAMPALOK) TELEFONO 1199</p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<p>&nbsp;</p>
+<h2 align="center">Talaan ng Nilalaman</h2>
+
+<p align="center"><a href="#chap1">Ilang-llang</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap2">Ang Hits&oacute;</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap3">Himig nang
+Pighat&igrave;</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap4">Ang Tub&oacute;</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap5">Pan~garap</a></p>
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<p>
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer
+used is marked as ~g.]
+</p>
+
+<p>
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at
+iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog
+na sa ngayon ay hindi na ginagamit.]
+</p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+
+<h2 align="center"><a id="chap1" name="chap1">Ilang-Ilang</a></h2>
+<br/>
+
+<p>Nia&oacute;'y buw&aacute;n n~g Diciembre at ang malam&iacute;g
+na simoy ay um&aacute;anyaya sa tan&aacute;ng na sumangap n~g
+maligayang sandal&iacute;ng ini&aacute;alay n~g kaparan~gan, at
+bag&aacute; man dito sa ati'y di kaugalian ang magaksay&aacute; n~g
+panah&oacute;n sa paglilib&aacute;ng, ay ilan kong m~ga kaibigan
+ang nakipagyari sa akin na kami'y maglakb&aacute;y sa kagubatan n~g
+Mindoro, upang doo'y magparaan n~g maligayang panah&oacute;n sa
+pan~ga~ngaso.</p>
+
+<p>Hindi naglipat araw at gu&iacute;nan&aacute;p namin ang
+pinagk&aacute;sundu&aacute;n at karakaraka'y ang aming m~ga
+&aacute;so'y naka-am&oacute;y n~g lung&aacute; marahil n~g usa
+kaya't unah&aacute;n kam&iacute;ng sumun&oacute;d sa tun~go n~g
+kanil&aacute;ng m~ga tahulan. Sa pagtugayg&aacute;y na
+iya&oacute;'y n&aacute;tiwal&aacute;g ak&oacute; sa aking m~ga
+kasama at sumandal&iacute;ng humimp&iacute;l sa lilim n~g
+is&aacute;ng mayabong na kahoy na di ko alumana kung an&oacute; ang
+kanyang pan~gal&aacute;n, bag&aacute; mang labis ak&oacute;ng
+n&aacute;papatak&aacute; na sa gayong ilang ay masamyo ko ang di
+maisays&aacute;y na ban~go na lubh&aacute;ng laganap sa kagubatan
+na pinaiibayuhan ang ban~go n~g sa tan&aacute;ng sampaga.</p>
+
+<p>Nakara&aacute;n ang is&aacute;ng malak&iacute;ng bahagui n~g
+araw at ang pagkain&iacute;p ay sumagui sa akin, sa di
+pagk&aacute;rin~g&iacute;g n~g anom&aacute;ng hudy&aacute;t na
+am&iacute;ng pinagkasunduan, at di ko naman malaman kung
+sa&aacute;n sila napatun~go, Kung sukatin ko naman n~g malas ang
+napakalawak na gubat na nam&aacute;magitan sa akin at sa kabayanan,
+ay lubha ak&oacute;ng nalulul&aacute; sa di matap&oacute;s-tapos na
+m~ga dawag, na sumasatitig. Ang panglulum&oacute; ay naghari sa
+aking damdaming di san&aacute;y sa gay&oacute;ng m~ga ilang at
+nawal&aacute;n ako n~g kayang lumayo p&aacute;'t tuntunin ang
+landas, sa pan~gan~ganib na sa pagsas&aacute;palaran k&oacute;'y
+mak&aacute;salubong n~g mababan~gis na <a id="FNanchor1"
+name="FNanchor1"></a><a
+href="#foot1">Tamaraw.<sup>[1]</sup></a></p>
+
+<p>Ano pa't ang pan~gan~gamb&aacute;'y lumaganap sa aking kalagayan
+at sa kadahilanang it&oacute;'y inihanda ko ang tagl&aacute;y na
+baril, upang ipagsangalang kung it&oacute;'y k&aacute;kailan~ganin,
+subli't lalong lumal&acirc; ang aking pan~gin~gilabot, nang
+mausis&aacute; kong wal&acirc; ang m~ga punglong taglay at nahulog
+sa aming pagtatakbuhan, n~g di ko man lama~g n&aacute;alumana.
+Gumiyaguis na n~ga sa akin ang lubh&aacute;ng malaking
+pan~gan~gamb&aacute; at n~g tumam&agrave; ang aking m~ga titig sa
+nan~gun~guliml&iacute;m na panan~glaw sa Sandaidig, ay napagsiya
+kong nan~gun~gubli nang nagmamadali sa likod n~g is&aacute;ng
+matarik na bundok sa kalunuran.</p>
+
+<p>Ang pag-aalinlan~gan ay namalagui pang sumandali sa
+pagay&oacute;ng anyo na nakapan~gin~gilabot na bant&aacute; n~g
+pagkalun~gi at lubh&aacute;ng binabagabag ang di ko hirating
+kalooban sa gayong kasindak-sindak na kalagayan, nang sa di
+kawas&agrave;'y nakamalas ako n~g is&aacute;ng matand&aacute;, na
+nagbubuhat sa kalaliman n~g is&aacute;ng masukal na yun~gib na
+makubli't m&aacute;mat&acirc;an ko sa kasukalan n~g gubat.</p>
+
+<p>Sa pag-&aacute;antay na it&oacute; sa inaasahang tagapagtangol
+marahil sa kapan~ganibang kong kinalalagyang, ay sumagu&iacute;
+naman sa aking ala-ala ang m~ga singaw lupang lagui kong narin~gig
+sa matatandang alamat na ibinadh&acirc; tuwi na, n~g nan~gamatay ko
+nang m~ga nuno. Baga mang ang pagkatakot ay labis na nagpapasakit,
+ay pinapaghari korin sa s&aacute;rili ang mayamang aral n~g
+CATOLICISMO, na pinagsikapan n~g aking m~ga magulang na siya kong
+palaguing panangnan sa an&oacute; mang kapan~ganyayang haharap at
+ang pakatiwal&agrave; kong it&oacute;'y siyang bumubuhay n~g aking
+loob.</p>
+
+<p>Sa aking mahabang p&aacute;nanalan~gin ay dumating din ang
+inaantabayanan nang hindi man lamang ako nainip at pagkalapit niya
+sa aking kinalalagyan, ay naulinig ko pa ang ganitong
+pag-aawit:</p>
+
+<p align="center">Oh hiwagang lagui sa m~ga pan~garap<br />
+aliwan n~g laguim na nagpapahirap<br />
+ Ikaw n~ga ang siyang<br />
+wagas kong pag-asa, na magkakandili<br />
+sa luoy kong puso na pinakaapi<br />
+ at tuwi-tuwi na'y<br />
+ inayop n~g dusa;<br />
+at siyang hantungan n~g m~ga paghamak<br />
+ang nilun~goy-lun~goy n~g aba kong palad.<br />
+</p>
+
+<hr width="30%" />
+<p align="center">Ikaw din ang kusang lubos sumiphayo<br />
+sa niluhog luhog n~g aba kong puso;<br />
+ at dina na awang<br />
+mag gawad maglagda n~g hatol na imbi<br />
+na siyang papat&aacute;y sa abang kumasi't<br />
+ walang kasalanan<br />
+ kahit na ano man,<br />
+kundi ang sa iyo'y lubos na isuyo<br />
+ang iyong nalamang hindi man kinuro.<br />
+</p>
+
+<br />
+<p align="center">Kung ang m~ga laguim<br />
+ at pagkahilahil<br />
+siyang magdudulot sa iyo n~g saya<br />
+ iyo n~g sabihin<br />
+ at aking gagawin<br />
+ang ano mang ibig na ipababata<br />
+k&aacute;hit ikaputi n~g aking hinin~ga.<br />
+</p>
+
+<br />
+<br />
+
+
+<p>Pagkaraan n~g kanyang pagaawit ay tumanong.</p>
+
+<p>&mdash;An&oacute;, anak ko ang naghat&iacute;d sa iyo dito sa
+ilang na po&oacute;k?</p>
+
+<p>&mdash;Oh! kagalang-galang na matand&acirc; &mdash;ang aking
+tugon&mdash;ang maling akalang aksayahin ang panah&oacute;n sa
+paglilibang at ligaliguin ang nan~gatatahimik na hayop sa kanilang
+himpilan.</p>
+
+<p>&mdash;Ikaw baga'y nag-iisa?</p>
+
+<p>&mdash;Sa n~gayon po; pagka't ako'y napatiwalag sa aking m~ga
+kasamang hindi ko malaman kung saan nan~gapasuot.</p>
+
+<p>&mdash;Lubhang malayo ang iyong kinapatun~guhan.</p>
+
+<p>&mdash;An&oacute; pong pook ito?&mdash;ang usisa ko sa
+kausap.</p>
+
+<p>&mdash;It&oacute; ang lupalop na pinamagatang
+Ilang-ilang&mdash;ang tugon sa akin.</p>
+
+<p>&mdash;Ilang-ilang!... An&oacute; po ang kahulugan
+niya&oacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Ah! iyao'y isang buhay,&mdash;sumandaling nagkuro ang
+aking kausap at saka ipinatuloy&mdash;Yamang hindi ka rin
+makababalik sa kabayanan, samantalang hindi um&uacute;umaga, ay
+pakingan mong sumandali ang isasalaysay, kasabay nang anyayang
+magparaan kam&iacute; n~g mapan~glaw na gabi sa kanyang
+kublihan.</p>
+
+<p>Nagkakaakbay kaming lumusong at hinawi ang nan~gan~gapal na
+talahiban, samantalang ang sisikd&oacute; sikd&oacute; kong puso ay
+nagbabalit&agrave; sa akin n~g isang bagay na mahalag&aacute;.</p>
+
+<p>Sarisaring gunit&agrave; ang sumaisip, b&agrave;lintulot yaring
+lo&oacute;b; n~gunit hindi ko magaw&agrave; ang umurong
+pagkapalibhas&agrave;'y lalong ma pan~ganib ang matulog sa
+parang.</p>
+
+<p>Pagkalipas n~g paglusong namin sa madilim na yungib na
+kinamataan ko sa matanda, ay sinapit ang kanyang tahanan, doo'y
+guinanap ang kanyang pan~gakong ibuhay at ang binanguit na alamat
+ng Ilang-ilang ay sinimulan na.</p>
+
+<p>&mdash;Nalaman mo anak ko: Magbuhat nang ako'y gawaran n~g
+sump&acirc; n~g Makapangyarihan, ay hindi na ako nagkapalad na
+makaulinig n~g tinig tao. Laguing guimiguiyaguis sa akin ang bigat
+n~g kahatulang iyaon sa nagaw&acirc;ng kasalanan, sa hindi rin
+iba't tunay kong anak na pinag-isipan kong gahisin, n~guni't ang
+gayong napakahamak n&aacute; gawa'y pinagdurusahan ko n~gayon n~g
+isang napakahirap na parusa, gaya n~g tinitiis kong pagkawalang
+kamatayan, &oacute; pamamalaguing mabuhay sa ganitong ligalig.</p>
+
+<p>&mdash;Paano po ang nangyari?&mdash;ang pahanga kong tanong.</p>
+
+<p>&mdash;Ako'y isang binat&agrave; noon&mdash;ang tugon n~g aking
+kausap&mdash;na lubhang mawilih&iacute;ng paglibangan ang tanang
+binibini, at lagui kong minamatwid kan~gino man na hindi ano mang
+kapanagutan sa m~ga ipinasyang "<i>Mabuhay kayo at dumami</i>." ang
+auking m~ga guinawa. Sa di kawasa'y nagkaro&oacute;n ak&oacute; n~g
+isang anak na napakagandang babayi at sa pag-aakal&aacute; kong
+iligtas sa m~ga hibo n~g mundo, kung siya'y magkaisip, gayon din
+sakawikaang, <i>baka pagbayad</i>, ay dinala ko n~ga rito sa
+masukal na ilang, magbuhat pa sa pagkasang&oacute;l at n~g huwag
+n~g makilala ang katauhan at maiwasan naman ang laguing
+pagkapahamak na sinasapit n~g m~ga walang malay.</p>
+
+<p>Ang pan~gan~galaga sa kanya'y ikinatiwala ko sa isang matandang
+babaying pipi, upang huag niyang makilala ang m~ga hiwaga sa buhay,
+ang lihim n~g tao, gayon din ang kanyang pinangalin~gan. Sa tuwi
+tuwi na'y dinadalhan ko n~g ikabubuhay; n~guni't hindi ako na
+pakikita, upang huag magkapanahong ako'y usisain n~g ano man.</p>
+
+<p>Sa di kawasay nang maglalabing tatlong ta&oacute;n sa gayong
+pagkakatago ay tinamaan ako n~g kanyang m~ga titig at pumanaw sa
+akin ang damdaming ama. Nabihag ang mawilihin kong hilig na
+mangibig kan~gino man, na makapag-aalay sa akin n~g pampawi n~g
+lagui kong uh&aacute;w na han~gad, at ito ang nag-wagui sa aking
+puso.</p>
+
+<p>Hindi na ako lumusong sa kabayanan; ang kanyang kagandahan ay
+bumihag sa akin, at lubhang sumasal ang paghahan~gad kong putihin
+ang impok niyang ganda na hindi ko nakita sa boong pinagdaanan sa
+buhay.</p>
+
+<p>Lumipas ang ilang sandali n~g alinlan~gang itaguyod ang
+napakahamak kong hinan~gad at naghari din sa akin ang dating
+iminamatwid na, "<i>tayo'y galing sa magkakapatid mag-aama, at
+magkakamag-anak</i>" at pinapaghari ko ang kanyang pagkahan~gal na
+di ipinahihiwatig ang katotohanan n~g aming pagkamag-ama. Siya
+naman, pagkapalibhasa'y hindi nagkapalad makaulinig n~g tin~gig n~g
+kanyang kapwa, ay lubhang na aliw sa aking m~ga pangungusap, lalo
+na n~g maulinig ang matamis na inaawit n~g kanyang ina na napaukit
+sa aking budhi at siya namang lagui kong inuulit, ay ginawaran ako
+n~g mahinhing lambing inilin~gay ang kanyang ulo sa aking balikat
+at lalong naghapdi ang sugat n~g aking puso at sumasal ang aking
+masamang han~gad.</p>
+
+<p>&mdash;Ano pong awit iyaon? Iyaon pu bagang naulinig ko
+kan~gina.</p>
+
+<p>&mdash;Oo; yaon n~ga at inulit ang magandang kundiman.</p>
+
+<p>Pagkatapos ay ipinatuloy ang pagbubuhay.</p>
+
+<p>Dumating ang mapan~ganib na sandali at gumiyaguis na nag-ulol sa
+akin ang hibo ni Satanas, at inakala ko nang ganapin ang maru~gis
+na isinabudhi, datapwa't nang isasagawa ko na, ay di naman
+nagkaroon n~g bahagya man lamang na pagsalansang ang aking anak,
+pagkapalibhasa'y di natatahong iyao'y sawi sa m~ga kautusan.
+Inanyayahan kong sumama sa lihim n~g kahoy na ating
+pinan~galin~gan, na siya kong napiling maguing saksi n~g
+kapaslan~gan kong kakamtin; anyayang hindi sinalansang kahit
+bahagy&acirc; at malugod pinaunlakan; n~guni't di pinahintulutan
+n~g pagkakataon na maganap, ang aking aasalin at isang malakas na
+buhawi'y binakli ang marupok na kahoy, na niyaong una, ay di man
+lamang nagagamit sa ano mang kailangan n~g tao at siyang humadlang
+na nagbigay wakas sa aking kaawa-awang anak.</p>
+
+<p>Kapwa kami napatigalgal sa sumandalin iyaon at ipinatuloy n~g
+matand&acirc; ang naunt&oacute;l na ibinubuhay.</p>
+
+<p>&mdash;Nang maganap ang malupit na hatol n~g pagkakataon akin
+nang isinaysay pagdaka'y lumabas ang isang sugo n~g Makapangyarihan
+at bumigkas n~g ganito:</p>
+
+<p>"Di mo matutuklas ang kamatayan at mabubuhay kang tagapag alaga
+n~g kahoy na iyang humadlang sa iyong karumaldumal na aasalin."</p>
+
+<p>Lumipas ang ilang panahon at nang aking datnan ang kahoy na yaon
+ay labis akona napahan~g&agrave; sa pagkakamalas na hitik na hitik
+n~g mababan~gong sampaga at isang hibik ang mamutawi sa akin:
+"ILANG! ... ILANG! na naguing saks&iacute; n~g akin~g pagkalun~gi
+kailan mo ako patatawarin?"&mdash;Muling lumabas ang isa~g sugo at
+ibinadha ang ganito: <i>Kung kailan, may mapatungo ritong isang tao
+na mapagsalaysayan mo ng guinanap na sala ay asahan mong pinatawad
+ka na ng Diyos</i> at biglang nawala ang angel na aking kausap at
+ang binanguit na taong iyaon na aking pagkukumpisalan ay ikao at
+dili iba marahil na sugo ring nang Mayk&agrave;pal, upang
+pahintulutan Niyang ako'y umakyat sa kaloalhatian n~g lan~git.</p>
+
+<p>Pagkaraan n~g m~ga salaysay na ito'y nawala ang aking kausap at
+nang aking pinaghahanap, ako'y nagsising.</p>
+
+<p>Ako pala'y nan~gan~garap lamang.</p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<h2 align="center"><a id="chap2" name="chap2">Ang hits&oacute;</a></h2>
+
+<br/>
+
+<p>Isang ugaling hanga n~gayon ay taglay n~g m~ga tagarito sa atin
+ang ipanalubong sa m~ga panauhin ang n~g&aacute;taing
+<i>hitso</i>.</p>
+
+<p>Ang lahat n~g bagay ay ma&aacute;aring malimutan; datapwa't ang
+alay na ito na pinagkagawian na lalonglalo na sa m~ga lalawigan ay
+tunay na hindi nakakalin~gantan, at naguiguing catungkulan na
+halos, ang maghanda, at gumamit na man, lubha pa't kung ang
+mag-aalay ay isang binibini.</p>
+
+<p>Dahil sa bagay na it&oacute;'y pinag-ukulan ko tuloy ng isang
+pagkakaabala ang pagtunton kung bakit natukl&aacute;s ang tatlong
+bagay na pinaglahok at pinamagatang <i>hitso</i>.</p>
+
+<p>Bakit ang <i>ikmo, bunga</i> at <i>apog</i> ay nagaw&aacute;ng
+pagsamasamahin, at nagagamit na pang-alay sa m~ga
+p&aacute;nauhin?</p>
+
+<p>It&oacute; ang hindi abutin n~g aking pag-hahak&aacute; at siya
+namang pinagpumilitang, kahit banaag ay matuklas ang sanhi, at sa
+matiyagang katatanong sa m~ga palan~g&acirc;n~g&acirc;, ay nahalaw
+ko ang ibubuhay n~gayon; n~guni't totoo kaya ang sinalita sa
+akin?</p>
+
+<p>Sa ano ma'y tahoin natin.</p>
+
+<p>Isang hapon sa nais kong sumagap n~g malamig na simoy na
+nakaaanya sa m~ga naaalinsan~ganan, ay nilisan kong sumandali ang
+lubhang maraming g&aacute;w&acirc;in at tinun~gong sumandali ang
+kalapit na nayon n~g Pasay, na siyang nababalitang may malalawak na
+"ikmuhan."</p>
+
+<p>Dalawang bagay ang nais kong maganap sa isang kilos, at ito
+n~ga'y ang makasagap n~g malamig na simoy at mapanood naman ang
+maayos napagkakatanim n~g halamang "ikmo," na, halos maituturing
+ayon sa kabalitaan, na ang bayang iyaon ay siyang sinisibulan n~g
+pinakabuting "ikmo" na pinagkakabalahan kong alamin; n~gun't di
+lamang iyaon ang n&aacute;pal&acirc; n~g aking paglilib&aacute;ng
+at hindi ko man kinukus&agrave; ay nakaulinig ako ng isang
+nakalalaguim na pag-aawit na nagbubuhat sa isang masukal na bulaos
+na n&aacute;kakalun~gan n~g makapal na gubat n~g "ikmo."</p>
+
+<p>Tumiguil akong sandali at pinalad namang masapol buhat sa simula
+ang talaytay n~g <i>kundimang</i> ganit&oacute; ang hanay;</p>
+
+<p align="center">Malasin guiliw ko ang daloy n~g tubig<br />
+na nagki-kinan~gan sa galaw n~g batis,<br />
+malasin ang bula sa pamimilansik<br />
+ at iyong itulad<br />
+ sa iyong paglin~gap,<br />
+at kung yaon n~ga ang siyang kawan~gis<br />
+dagl&iacute;ng kamataya'y akin masasapit.<br />
+<br />
+</p>
+
+<p align="center">Gayon din masdan mong napa iitaas<br />
+ang maputing as&oacute;ng naglalakbay ulap,<br />
+siy&aacute;'t pan~ganorin iisa sa malas;<br />
+ yaon ba'y kawan~gis<br />
+ n~g iyong pag~ibig?<br />
+Kung tunay na gayon, akin n~g talastas<br />
+na ang pag-ibig mo'y madaling man~gupas.<br />
+</p>
+
+<hr width="30%" />
+<br />
+<p align="center">Ang paro't parito n~g simoy n~g hangin,<br />
+nakapagdudulot n~g lamig at aliw<br />
+datapwa't kung gayon ang iyong pag-guiliw,<br />
+ ay lubos katulad<br />
+ n~g isang pag-hamak<br />
+at wala na akong hihint&aacute;y hintaying<br />
+matapat sumintang hantun~gan n~g daing.<br />
+</p>
+
+<hr width="30%" />
+<br />
+
+
+<p>Lubos akong nasiyahan sa kataong iyaon, at n~g matapos ang
+mapan~glaw na pag-aawit ay pinapaglakbay ko ang isipan sa kalawakan
+n~g m~ga hiwaga, hinahalaw do&oacute;n sa tanang malikmat&agrave;,
+ang isang kagandahang mapag-uukulan n~g matimyas na tin~gig na
+aking n&aacute;paking&aacute;n.</p>
+
+<p>Pagkalipas n~g ilang sandali, ay sumatitig ko na naman ang
+nagdidilim na "ikmuhan" at nanariw&agrave;ng muli ang sanhing
+ikinapatun~go ko roon, ang dati ring nais na matalos ang
+pinagbuhatan n~g paggamit at pakikinabang sa isang halamang sakdal
+han~galay, na gaya n~g "ikmo"; sa di kawasa ay lumapit sa akin at
+malugod na bumati ang isang matand&acirc;, na tila tunay na
+kakilala kasabay n~g malugod na anyayang magtuloy sa kalooban n~g
+kanilang bakuran.</p>
+
+<p>Nang unang bugso, ay suma~gui sa aking loob ang isang malaking
+alinlan~gan; n~guni't dagling napawi at nanagumpay ang mapiling
+amuki na ako'y magtuloy.</p>
+
+<p>Pagdating namin sa loob n~g halamanan ay dinatnang nakaluklok sa
+isang papag-papagan ang isang binibining n&aacute;pakahinh&iacute;n
+ang anyo, na marahil ay siyang pinan~galin~gan n~g mapanglaw na
+pag-aawit na aking kin&aacute;han~g&acirc;an.</p>
+
+<p>Matalagh&aacute;y ang kabuuan n~g kanyang maamong mukh&acirc;;
+malamlam ang titig kayumanguing kaligatan ang kulay, mahayap ang
+ilong at nakabibihag ang maramot na n~giting nanasnaw sa kanyang
+guinumamelang labi.</p>
+
+<p>Isang sulyap na panak&aacute;w at pagdaka'y binawi ang biglang
+tumudl&acirc; sa aking puso at n~g m~ga sandaling yaon ay kanyang
+binihag.</p>
+
+<p>Tumalilis na biglang tinun~go ang halamanan pagkakita sa akin at
+pagkua'y pumitas n~g ilang dahong "ikmo."</p>
+
+<p>Di naglao't bumalik sa aming kinaroroonan, muling lumuklok at
+mabihasang pinagpilas ang m~ga dahong taglay at pinirot na
+guinawang "hitso."</p>
+
+<p>Di ko sinawaang panoorin ang mahayap na m~ga daliri at tunay
+kong kinahan~gaan, ang kainamang tumangap n~g panauhin, na, baga
+mang di lubhang kilala, ay pinagkaabalahang kawan~gis n~g isang
+lalong matalik na kaibigan; sa biglang sabi ang kaugaliang mag-alay
+n~g "hitso" ay kanyang tinupad; n~guni't hindi ako marunong
+n~guman~g&agrave;; at sa nais kong mapaunlakan ang kanyang
+pagkaka-ala-ala, ay kumuha ako n~g kanyang malugod na iniaalay,
+kasabay n~g isang maguiliw na usis&agrave; sa matand&acirc; na kung
+bakit n&aacute;tukl&aacute;s, na ang bun~ga, iyaong mapakla at
+walang saysay na bun~gang kahoy na di nagtamo n~g ano mang pamagat,
+at ang "ikmo" na lubhang mahanglay, ay kung mapalahok sa
+nakapapasong "apog" ay napag-ayaw, at ayon sa naguing hilig na
+kinaguisnan ay siyang naguing panalubong panauhin.</p>
+
+<p>Nang una, ay inakal&agrave; kong ang pag-uusis&agrave; ay
+naaksay&aacute; at di ko batid na ang itutugon sa akin ay lubhang
+mapakinabang at mandi'y mapaniniwalaang iyaon n~g&acirc; marahil
+ang pinagbuhatan n~g "viciong" n~guman~g&aacute;.</p>
+
+<p>Isang ganap na kas&aacute;ysayan ang kaniyang sinalit&acirc; na
+uulitin ko n~gayon ayon sa nalabi sa aking ala ala:</p>
+
+<p>Anya'y nang m~ga unang dako, na ang pagn~gan~g&agrave; ay hindi
+pa kilala; ang halamang <b>&igrave;kmo</b>, ay lubhang gumugubat,
+at sampuong nan~gaglaboy na hayop sa kaparan~gan, ay hindi
+magtamong pakinabang sa halamang tinutukoy.</p>
+
+<p>Bakit kaya siya pinasibol kung walang kapakinaban~gan?</p>
+
+<p>Maraming pagsusumikap ang guinawa, upang huag n~g muling
+sumibol, datapua't isang halamang hindi maagad n~g
+maglilin&aacute;ng pagkapalibhasa'y walang pakinabang at isang
+himut&oacute;k na inulit n~g m~ga nahuhuli ang sa kanya'y iguinawad
+n~g m~ga nauna sa atin.</p>
+
+<p>"<i>Halamang walang pakinabang, kailan ma'y di mamamatay</i>" at
+ang himutok na tinukoy ay naguing sumpang iniukol n~g m~ga nahuhuli
+sa ano mang bagay na walang maidulot na kapakinaban~gan.</p>
+
+<p>Isa pang halamang lubhang nanghahaguay na may masagananang
+bun~ga, ang hindi rin pakinaban~gan at siya namang pinag-uukyabitan
+n~g halamang "ikmo".</p>
+
+<p>Sa kasaganaan n~g bun~ga n~g halamang ito na, walang
+m&aacute;paggamitan, ay hindi pin&aacute;gkalooban n~g ano mang
+pan~galang pagk&aacute;kakilanl&aacute;n, gaya n~g sa ibang
+bun~gang kahoy, yamang hindi rin lamang siya nagagamit, at
+nan~gasyahan na ang nan~ga-una sa atin na pamagatan siya n~g
+pan~galang: <i>Bunga</i>.</p>
+
+<p>Ang lahat n~g nakilalang halamang bumubun~ga at nag-dudulot sa
+m~ga tao n~g ano mang pakinabang, ay nagtamo n~g pan~galawang
+pan~galang &oacute; pinakasaguisag na pagkakakilanlan; datapwa't
+ang halamang "bun~ga" ay siyang napakatan~gi na hindi nagtamo n~g
+biyaya mabinyagan, at ang kanyang puno ay pinamagatan na lamang n~g
+"bun~ga"</p>
+
+<p>Lubhang maraming salin-saling kaugalian ang yumaon&mdash;ang
+idinugtong n~g matanda&mdash;ang m~ga bagong sibul na batbat n~g
+katalinuhan, ay di nan~gasiyahang siya'y panoorin na lamang at
+gamiting palamuti sa m~ga kaparan~gan, hindi nayag na siya'y hindi
+mag&aacute;mit, at lahat n~g sikap ay guinugol upang
+maangkap&aacute;n n~g ikapakikinabang sa kaniya; n~guni't ang
+kanyang tingtin~ging puno ay hindi maagpang sa ano mang paggamitan
+dahil sa napakarupok, datapwa't isang kataon, (yamang
+n~ginan~ganlan kataon ang m~ga bagay na nangyayari n~g hindi
+kinukus&agrave;, baga mang ang lahat ng bagay ay nakatakda, na
+talagang mangyayari) ay isang tanghali umano na ang isang taong
+hindi pa nakasasapit sa m~ga lupalop na yaon at hindi pa
+nakakikilala sa dalawang halamang ating ibinubuhay (ang <b>ikmo</b>
+at <i>bunga</i>), ay sinumpong n~g pagkadayukdok at walang malamang
+sulin~gan n~g katutuklasan n~g ipagpapatid gutom.</p>
+
+<p>Tinam&acirc;an n~g kanyang malas ang puno n~g halamang hitik na
+hitik n~g mapupulang anaki'y hinog na bun~ga, at sa paniwalang
+makapagdudulot sa kanyang kagutuman n~g malinamnam na pagkain, ay
+dagling pumitas at linasa ang pinakalam&aacute;n; subali't tan~gi
+sa isang matigas at mapakl&aacute;ng nakapaglalaway, ay wal&acirc;
+siyang nalasap; bagama'y binayaan na sa kanyang bibig yamang
+lubhang nanunuyo ang kanyang lalamunan at iyao'y
+nakapananariw&agrave;.</p>
+
+<p>Sa malaking kagutuman n~g abang n&aacute;palig&aacute;w na yaon
+n~g landasin, ay lumabnot n~g ilang dahon n~g <i>ikmo</i> na
+nagsusumawang lumingkis sa puno n~g <i>bunga</i>, n~ginat&acirc;
+rin at ninamnam ang mahan~glay na dahon n~g <i>ikmo</i>, n~guni't
+hindi tangapin n~g kanyang sikmara at ang laway niya ay lubhang
+kumakatay; subali't ang hindi kinukusang pagkakahalo n~g
+<i>ikmo</i> sa <i>bunga</i>, ay nagkatalo at ang pakla at ang
+han~glay ay nakaayaw at nalasap niya ang isang panglibang na
+n~gataing nakapagpapasariwa n~g lalamunan. Sa di kawasa ay dumating
+siya sa isang bahay at sa masidhing han~gad na makakain kahit na
+an&oacute;, ay tinikman ang isang bagay na maputing nasa isang
+munting pasu-pasuan sa ibabaw n~g bintan&agrave;; ang maputing
+kanyang tinikman, ay <b>apog</b> na ipinanguguhit n~g may bahay sa
+m~ga panakot n~g halaman.</p>
+
+<p>Hindi niya sinasadya ang pagkakahalo halo n~g tatlong bagay na
+hindi kilala; n~gunit wari'y pinagtiyap &oacute; itinuro sa kanya
+n~g pan~gan~gailan~gan ang isang n~gat&acirc;ing panglibang sa
+gutom.</p>
+
+<p>Tinaglay niya hangang bayan ang tatlong bagay na kanyang
+n&aacute;tukl&aacute;s at ipinagparan~galan sa m~ga dinatnan.</p>
+
+<p>&mdash;Aanhin mo iyan?&mdash;ang usis&aacute; n~g kanyang m~ga
+kasama sa bahay.</p>
+
+<p>&mdash;Ah!&mdash;ang tugon kung nalalaman ninyo ang
+kapakinaban~gan n~g tatlong ito kung magkahalo&mdash;at ipinakitang
+muli ang <i>ikmo, bunga</i> at <i>apog</i>,&mdash;ay walang salang
+di ninyo pakamamahalin.</p>
+
+<p>&mdash;Anong pakinabang ang maidudulot n~g tatlong bagay na
+iyan?</p>
+
+<p>Bilang tugon ay naglahok at inialay na pinatikm&aacute;n sa m~ga
+kasangbahay.</p>
+
+<p>Labis daw na napahan~g&agrave; ang m~ga dinulutan sa
+pagkakalasap n~g isang mabisang pampasariwa n~g lalamunan, at buhat
+na noo'y pinasimulan na ang pagpapatikim sa bawa't dumating na
+kasambahay, hangang sa naguing kaugaliang ipanalubong sa panauhin
+ang <i>hitso</i>.</p>
+
+<p>Ang salitang paglahukin ay itinutumbas nila sa salitang
+<b>pahitso</b>, at hanga n~gayon ang m~ga panday n~g pilak ay
+tinataglay pa, ang salitang <i>pahitso</i> sa paglalahok n~g
+guinto.</p>
+
+<p>Sa pamamag-itan n~g salinsaling kaugali&aacute;n ay binawas na
+ang salitang PA, sa <i>hitso</i> yamang yaon ay pangdugtong
+pan~gun~gusap n~ga lamang.</p>
+
+<p>Pagkatapos n~g malawig na salaysay n~g matanda ay tinikman ko
+kapagdaka ang inaalay sa akin n~g binibini at doon ko
+napagsiy&aacute; na tunay n~gang nakalilibang at nakapananariwa n~g
+lalamunan, at kung mahirati na sa pagn~gat&acirc; niyaon ay
+naipampapawi na raw n~g uhaw at gutom, ang pinagpalang
+<i>hitso</i>.</p>
+
+<p>Sa lahat n~g iyaon, at sa pan~gan~ga-nib kong ako'y kayamutan ay
+napaalam na, at nan~gakong muling babalik.</p>
+
+<p>Samantalang binabagtas ko ang ikmuhan ay muli kong naulinig ang
+mapan~glaw na pag-aawit na bumihag sa aking puso.</p>
+
+<p>Sino kaya ang pinag-uukulan niya n~g m~ga panambitang iyaon?</p>
+
+<p>Siya kaya'y may katipang tumatakuil sa m~ga ipinangako?</p>
+
+<p>Ito ang bumabagabag sa aking sarili nang papauwi na sa bahay at
+siyang umaanyayang muli siyang s&agrave;dyain; n~guni't lubos na
+nagpasakit ang mabisang panibugho sa kanyang pinag-uukulan at
+siyang sanhi n~g di ko na muling idinalaw.</p>
+
+<p>Oh! sabay kong natuklas ang pag-ibig at ang HITSO.</p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<h2 align="center"><a id="chap3" name="chap3">HIMIG N~G
+PIGHATI</a><a id="FNanchor2" name="FNanchor2"></a><a
+href="#foot2"><small><sup>[2]</sup></small></a></h2>
+
+<p align="center"><i>Hinihiling sa aking kasayaha'y tulain</i>.</p>
+
+<br />
+
+
+<p align="center">Saan man ibaling yaring pag-iisip<br />
+n&aacute;kikita'y luh&agrave; at m~ga pasakit<br />
+kahit sa sariling buhay na tahimik<br />
+gayon din sa Bayang pinakaiibig<br />
+ay walang lumual sa kudyaping tin~gig<br />
+liban na sa lungk&oacute;t at m~ga ligalig.<br />
+</p>
+
+<hr width="30%" />
+<br />
+
+
+<p align="center">Sa Bayan ang malas kung aking itanaw<br />
+ang nan~gakikita'y pawang kapan~glawan,<br />
+magkabi-kabila'y ang pag-&iacute;irin~gan<br />
+na inihahasik n~g buh&iacute;ng makamk&aacute;m at<br />
+nan~gagnanais tanghali't igalang<br />
+kahit na mahamak ang sariling Bayan.<br />
+</p>
+
+<hr width="30%" />
+<br />
+
+
+<p align="center">Sa kabila noon ay bilang pamana<br />
+na kanilang alay sa Bayan at Ina,<br />
+ay ang pang-aap&iacute; at pag-alimura;<br />
+ang gay&oacute;'y kung aking mapag ala-ala<br />
+tinis n~g kudyapi ay n~g&aacute;n~gapa-n~gapa<br />
+at ayaw magbig&aacute;y n~g lugod at say&aacute;.<br />
+</p>
+
+<br />
+
+
+<p align="center">At paghamak lamang, pagsumpa't pag-ayop<br />
+daing n~g hinagp&iacute;s ang itinitib&oacute;k<br />
+nalilimot tuloy ang ugaling bantog<br />
+na mahinhi't wag&aacute;s n~g lahing Tagalog,<br />
+dahil sa iilang asal na sumalot<br />
+n~g sariling yaman hindi man inimp&oacute;k.<br />
+</p>
+
+<hr width="30%" />
+<br />
+
+
+<p align="center">Ano kay&aacute; n~gayon ang aking
+g&aacute;gaw&iacute;n<br />
+sa iyong napitang ako'y paawitin<br />
+guinagan&aacute;p ko man n~g boong pag-guiliw<br />
+ay ang lumuluwal na tinis ay daing<br />
+at hindi pumulas ang mithi mong hiling...<br />
+kasayaha'y nanaw sa aking damdamin<br />
+<br />
+ Pagtamanan mo na ang tagh&oacute;y n~g puso<br />
+kah&iacute;t nap&iacute;pigt&acirc; sa luhang tumulo,<br />
+pagka't ang ligaya ay hindi makurong<br />
+kusang magwawagui sa madlang siphayo,<br />
+na nan~gin~gibabaw sa puring nag-laho,<br />
+sa puring salant&aacute;ng, lugami at hapo<br />
+</p>
+
+<hr width="30%" />
+<br />
+<p align="center">Nakasunod kaya sa hin~gi mo't pita<br />
+ang an&aacute;k na bus&oacute;ng sab&iacute;k sa ligaya?<br />
+Hindi man nasiyahan sapagka't di kaya<br />
+ang daliting n~gayon ang iyong ligaya<br />
+ay lubos tangapin n~g boong pag sinta:<br />
+"HIMIG NG PIGHATING" larawan ng dusa ...<br />
+</p>
+
+<br />
+
+
+
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<h2 align="center"><a id="chap4" name="chap4">Ang Tub&oacute;</a></h2>
+
+<br />
+
+
+<p>Ang m~ga alamat kung minsan ay tunay na salat sa katotohanan;
+datapuwa't lubhang kailan~gang buhayin ang m~ga salinsaling
+balit&agrave; yamang ang karamihan n~g ating pinaniniwalaan ay
+badh&acirc; niyaon, at n~g m~ga pangyayari; kaya't ang sasalaysayin
+n~gayon ay tunay na hindi ko na malaman kung saan ko narin~gig
+&oacute; kung sa aling kasaysayan ko nabasa bagamang sariwang
+sariwa sa aking ala-ala ang pagkakapangyayari.</p>
+
+<p>Katanghalian d&aacute;w noon n~g buan n~g Marzo, mainit na lubha
+ang daloy n~g m~ga sinag n~g araw, kaya't ang kaalinsan~ganan, ay
+di magpatiwasay sa madl&acirc;, lalong lalo na doon sa m~ga
+pangkating pinag-uusig n~g m~ga batas, doon sa nan~gabubuhay sa
+pamamag-itan n~g pawis n~g iba at walang bilang himpilan kungdi ang
+madadawag at masukal na yun~gib sa kaparan~gan; doon sa lupalop na
+pan~gublihan man ay wala, at paubayang pinasasaksihan sa
+tumutunghay na lan~git ang tanang kabuhun~gan kanilang lagui nang
+ikinaaaliw.</p>
+
+<p>Sa panig n~g sansinukob na pinangyarihan n~g buhay na ito, ay
+wala niyaong mayayabong na halamang karaniwang sumibol sa m~ga
+kabundukan, na nagkakandili sa tanang magnais na sa kanya'y
+man~ganlong, doo'y wala n~ga, iyaong malalabay na san~g&aacute; n~g
+nan~gag-lalakihang punong kahoy na naggagawad sa madl&acirc; n~g
+malalamig na lilim kung katanghalian, at tan~gi sa ilang halamang
+gumugubat na kawangki n~g palasan ay wala n~g iba pang sumisibol.
+Ang halamang ito'y mabulo ang pinakakatawan matatalim at
+nakasusugat ang kanyang m~ga dahon, at walang munti mang
+maituturing na pakinabang sa kany&aacute;; ang sino mang mapasagui,
+ay dumadanas n~g isang di magpatahimik na kakatih&aacute;n kawangki
+n~g tinatawag nating NALILIPA.</p>
+
+<p>Umano'y sa m~ga kadawagang iya&oacute;n nan~gun~gubl&iacute; ang
+m~ga may malalaking sagutin sa pamahalaan, pagka't doo'y hindi
+nakasasapit ang lalong masigasig na kagawad. Apat kataong
+nagkais&aacute; n~g ugali, at nan~gasawing mamuhay sa pamamag-itan
+n~g panghaharang, ang kasalukuyang tumatalaktak sa matutulis at
+nakakapasong batong maliliit na nan~gag-sambulat sa m~ga landasin;
+ang mainit na simoy n~g katanghalian ay tumutupok sa kanilang m~ga
+no&oacute; at nagparamdam n~g malaking kauhawan; datapwa't ang
+kanugnog na yaon n~g m~ga lupalop na di sinasapit n~g may matahimik
+na kabuhayan, ay di sinibulan n~g tubig; doo'y walang m~ga bukal,
+walang batisan, at walang ano mang pampawing uhaw na matutuklas;
+kaya't ang pagn~gan~galit ay siyang pinagbubuntuhan, kaayaw n~g
+pakikiayon, yamang wala namang ibang magaw&acirc;.</p>
+
+<p>Sa di kawasa'y nak&aacute;salubong sila n~g isang matandang
+lalaki na sa kanyang anyo, ay tila may isang malaking katan~gian at
+mandi'y umaanyayang siya'y pakagalan~gin, datapwa't ang sibul na
+marun~gis na budhing taglay n~g apat na tinutugaygayan natin, ay
+siyang nanaig, at inakalang pagliban~gan~g uruyin ang
+kagalang-galang na matand&acirc;.</p>
+
+<p>Ang isa sa kan&iacute;l&aacute; ay siyang unang umaglahi.</p>
+
+<p>&mdash;Matandang hukluban, saan ka paro-roon sa ganitong
+kainitan?&mdash;ang pang-unang tanong.</p>
+
+<p>&mdash;Ang dugo nito ang ating inumin&mdash;ang saad n~g
+pan~galawa&mdash;Kasabay nang bunot n~g itak sa sukbitan na biglang
+iniyamb&acirc;.</p>
+
+<p>&mdash;Antabayanan muna nating siya'y tumugon, bago ganapin ang
+nais&mdash;ang sal&oacute; n~g pan~gatl&oacute;.</p>
+
+<p>&mdash;Magsalita ka&mdash;ang pakl&iacute; n~g pang-apat.</p>
+
+<p>&mdash;Aking hinahanap&mdash;anang matanda&mdash;ang panig na
+aking tinutuklasan n~g pampawing uhaw.</p>
+
+<p>Sa tuwing hapon&mdash;ang dugtong&mdash;kung sumasapit ang
+ikatlong oras ay pinagkakalooban ako n~g Makapangyarihan na
+mak&aacute;sims&iacute;m n~g pampawing uhaw.</p>
+
+<p>&mdash;At saan ka naman kukuha n~g maiin&oacute;m sa kadawagang
+ito, na kinaigahan n~g tubig at kinaitan n~g kanyang balong?</p>
+
+<p>&mdash;Tingnan natin at tila ito ang makapag-aalay n~g ating
+kailan~gang di matuklas&mdash;ang anas n~g isa sa kanyang
+kasama.</p>
+
+<p>&mdash;Kung ang pagkakatiwala sa kanya'y ating ilalag&aacute;y
+ay matitir&aacute; tayo sa isang kabiguan&mdash;ang paan~g&iacute;l
+na tug&oacute;n.</p>
+
+<p>&mdash;Narito&mdash;anang matand&acirc;&mdash;ang lagui kong
+iniinom kung dumarating ang oras na aking sinambit.</p>
+
+<p>&mdash;Dito'y walang batisan...</p>
+
+<p>&mdash;Hindi ko kailan~gan ang makikin&aacute;ng na daloy n~g
+batis, upang ipamawi n~g kauhawan; sa aki'y sukat ang m~ga halamang
+inyong namamalas, pagka't sa kanya'y n&aacute;nanamnam ko ang
+matamis at masaganang kat&aacute;s, sa m~ga oras na ang Sumakop sa
+tan&aacute;n, ay nagsabing "AKO'Y NAUUHAW", sa kany&aacute;ng
+Pit&oacute;ng Wik&agrave;, bago naglakbay sa kalowalhatian n~g
+Lan~git at tinal&iacute;kd&aacute;n ang pagkat&aacute;o.</p>
+
+<p>&mdash;Tila ito'y may nais magpalaganap dito n~g m~ga
+kat&acirc;kat&aacute; niyaong m~ga mapagsampalataya n~g kung ano
+anong kadayaan.</p>
+
+<p>&mdash;Ang t&aacute;ong ito'y tila tayo ang
+pag-lalaruan&mdash;ang sab&aacute;d n~g is&aacute;.</p>
+
+<p>&mdash;May oras&aacute;n ba kayong tagl&aacute;y&mdash;ang
+malumanay na usis&agrave; ng matand&agrave;ng inaaglahi.</p>
+
+<p>&mdash;Ang oras&aacute;n namin ay anyo n~g araw na lumiliglig sa
+boong Tinakpan.</p>
+
+<p>&mdash;&iquest;An&oacute; na kayang bahagui ang ating
+kinalalagy&aacute;n?</p>
+
+<p>&mdash;Tayo'y nasa ikatatl&oacute; na n~g tanghali; yaong oras
+na inaantabayanan mo upang numamnam n~g pinakananais naming
+pampawing uhaw ... Hayo ipakita mo sa amin ang pagsipsip n~g
+kat&aacute;s n~g halamang iyong sinambit at kapagkayao'y aglahi
+lamang ay kaaw&acirc;-awa ang iyong sasapitin.</p>
+
+<p>Pagkarin~gig n~g bihigk&aacute;s na ito n~g nagtatapangtapan~gan
+tulisan ay lumuhod pagdaka ang matanda at idinaing sa Lumikha ang
+kanyang kalagayan; at pagkaraos n~g pananalan~gin ay nagtuluyan
+bumakli n~g m~ga halamanang naroon at pinan~g&oacute;s na sinipsip
+ang kat&aacute;s.</p>
+
+<p>Pagkakita nito n~g m~ga tulisan ay nan~g&aacute;gsitulad sa
+matand&acirc; at nakipan~gos naman; datapwa't ang kanilang
+nalan~gap, ay ang di masaysay na hanglay at sa kadahilanang ito'y
+inasod n~g palo ang kagalanggalang na matand&acirc; hangang sa
+nalugmok sa m~ga nagkabalibaling san~ga n~g halaman.</p>
+
+<p>Sa gay&oacute;ng kahabag habag na anyo'y nagturing:</p>
+
+<p>&mdash;&iexcl;Oh m~ga kulang palad! Darating ang panah&oacute;n
+na inyong pagsisisihan ang inasal na kaimbihan; p&aacute;gka't sa
+inyong panunumbalik sa puok na ito sakaling kayo'y magkapalad na
+tan~glawan ng pananampalataya sa ating M&aacute;nanakop, ay inyong
+mapagkikitang ang bawa't tilamsik n~g m~ga dugo ko ay sisibulan n~g
+ganyan ding halam&aacute;n; subali't ang bawa't dito'y tumubo, ay
+magdudulot sa katauhan n~g isang malinamnam at matamis na katas, na
+siyang katutuklasan n~g tanan, n~g isang mabisang pampawing uhaw,
+pampatid gutom at sangkap sa ano mang kakailan~ganin n~g katauhan,
+Pinaslang ninyo ang is&aacute;ng nahilig sa pagninilay n~g
+mahalagang "PITONG WIKA" n~g ating MANANAKOP, naw&aacute;'y siya
+ninyong laguing pakinaban~gan.</p>
+
+<hr width="30%" />
+<p>Nakaraan ang isang munting bahagui n~g panah&oacute;n, ang
+pagkakataon ay naguing tagapamag-itan up&aacute;ng ang apat na
+buh&oacute;ng ay muling m&aacute;pabal&iacute;k sa kanilang
+pinagdausan n~g huling kalupitan at nang magunit&acirc; nila an~g
+m~ga hul&iacute;ng binik&aacute;s n~g napan~ganyayang
+matand&aacute;ng kanilang inumog, ay dumanas sil&aacute; n~g
+is&aacute;ng pagnanais na alamin kung tunay n~g&acirc; ang kaniyang
+m~ga huling panambitan, at di nalaunan, ay su-matitig nil&aacute;
+ang mayayabong na halamang nagsisupling na pawang malulusog,
+matatab&acirc; at lubhang mayabong, at sil&aacute;ng lah&aacute;t
+ay di nakapiguil n~g gayong bigk&aacute;s:</p>
+
+<p>&iexcl;Tumubo! ... Naganap ang kanyang huling
+tagubil&iacute;n.</p>
+
+<p>At sabay na nan~gagsibakl&iacute; n~g naturang halaman at
+kanilang pinan~g&oacute;s.</p>
+
+<p>Is&aacute;ng malinamn&aacute;m at matam&iacute;s na kat&aacute;s
+ang kanilang n&aacute;lasap, at paulit-ulit na binigk&aacute;s
+na-matam&iacute;s ang <i>tubo</i>, na siyang kaipala'y sumapit sa
+ating kapanahunan at ang salit&agrave;ng iyaon na niyaong una'y
+pinalalawig upang ang maguing kahulugan ay <i>supling</i>, n~gayo'y
+bigl&acirc; na kung bigkas&iacute;n at nakikilala sa pan~galang
+tub&oacute;.</p>
+
+<p>Bilang pasasalamat ay is&aacute;ng mata&oacute;s na dalan~gin
+ang kanil&aacute;ng pinailanl&aacute;ng sa kalawakan n~g
+hiwag&agrave; at is&aacute;ng matam&iacute;s na pag-aawit ang
+kanilang naulinig na ganit&oacute; ang badh&acirc;:</p>
+
+<p align="center">"Ano kay&acirc; yaong tinam&acirc;ang malas<br />
+na nan~gin~gibabaw sa tanang liwanag<br />
+nagtaboy na bigla't humawi sa ulap<br />
+na pinaglagusan n~g ningning at sinag<br />
+at umaanyayang lubusang magal&aacute;k<br />
+yaring abang pusong sinupil n~g hirap?"<br />
+<br />
+ "Siya kay&acirc; yaong maningning na Ilaw<br />
+na pumapatnugot sa Sangkatauhan,<br />
+panan~glaw sa gab&iacute; n~g nadidiliman<br />
+at sa may pighati'y pang-aliw na tunay<br />
+Badhang taga-turo n~g iisang daan<br />
+sa m~ga alagad na nan~galiligaw?"<br />
+<br />
+ "Oh kulang na kulang yaring pan~gun~gusap<br />
+upang patunayan nakikitang sinag,<br />
+ayo't nagniningning, anaki'y busilak<br />
+sa ibabaw niyaong bunt&oacute;n bunt&oacute;ng ulap,<br />
+ay&oacute;'t bawa't anyo ay isang pagliyag<br />
+ang isinasaboy sa puso n~g lahat."<br />
+<br />
+ "Siya yaong Pusong Kamahal mahalan<br />
+na n~gayon ay ating kinah&aacute;han~g&acirc;an<br />
+Siya ang dinusta at pinakapaslang<br />
+n~g sibat n~g sala n~g Sangkatauhan,<br />
+Siya ri't di iba ang kaguinhawahan<br />
+at tunay na al&iacute;w n~g may kalumbayan."<br />
+</p>
+
+<br />
+<br />
+
+
+<p>Dagli silang nagtindig at pinaghanap ang pinagbubuhatan n~g
+gayong kawiliwiling pag-aawit, at nang kanilang makita'y lubos
+napahan~g&agrave; pagka't dili iba kundi ang kaaw&acirc;awang
+matandang kanil&aacute;ng pinaslang na bigl&aacute;ng nawal&acirc;
+sa kasukalan n~g gubat.</p>
+
+<p>Ito n~g&acirc; kay&acirc; ang sanhing pinagbuhatan n~g halamang
+tubo? ...</p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<h2 align="center"><a id="chap5" name="chap5">PAN~GARAP</a></h2>
+
+<p align="center">(<i>Sa laguing pinagalayan n~g m~ga katha
+ko</i>.)</p>
+
+<p align="center">I<br />
+ Sa galaw n~g tubig;<br />
+ gay&oacute;n din sa himig<br />
+ na pabalik-balik<br />
+sa lalim, at batong pinag saglit-saglit,<br />
+ doo'y namamasid<br />
+ n~g abang pag-big<br />
+ang kagandahan mo sa linaw n~g batis.<br />
+<br />
+ II<br />
+<br />
+ Ang itim mong buhok<br />
+ lugay na nag-sabog<br />
+ sa maputing batok,<br />
+ay siyang anag-ag sa batisa't ilog<br />
+ sa dakong pag-lubog<br />
+ n~g araw sa laot<br />
+kung makaliglig na sa boong Sinukod.<br />
+<br />
+ III<br />
+<br />
+ At sa pan~gan~garap<br />
+ n~g sariling hagap,<br />
+ aking n&aacute;mamalas<br />
+ang iyong larawang sipian n~g DILAG.<br />
+ Ampunan n~g lahat<br />
+ na m~ga bulaklak<br />
+na n&iacute;yuyurakan sa m~ga paglakad.<br />
+<br />
+ IV<br />
+<br />
+ Sa palad na ab&acirc;<br />
+ kung guinugunit&acirc;<br />
+ ang pagdaralit&aacute;<br />
+ay namamalas kong ikaw ay may aw&agrave;ng<br />
+ ini&aacute;apul&agrave;<br />
+ sa agos n~g luh&agrave;<br />
+n~g lun&oacute;s kong buhay at pusong mahin&agrave;.<br />
+<br />
+ V<br />
+<br />
+ N~guni't ... &iexcl;Pagkasawi! ...<br />
+ Ang abang ibinudhi'y<br />
+ hindi namalagui,<br />
+Dagling binagabag, at ang pag mumuni'y<br />
+ kumalag sa tali,<br />
+ at itiniwali<br />
+ang aba kong palad na inilugami.<br />
+<br />
+ VI<br />
+<br />
+ Bigl&aacute;ng nasiwalat<br />
+ dini sa hinagap<br />
+ at ipinamalas<br />
+Ang iyong larawang may hinampong in~gat<br />
+ na nagtutulak<br />
+ sa aba kong palad<br />
+at sa lantang pusong napapawakawak.<br />
+</p>
+
+<br />
+<br />
+
+
+<p align="center"><b>Wak&aacute;s</b>.</p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<h2 align="center">Mga Talababa :</h2>
+
+<p><a id="foot1" name="foot1"></a><a
+href="#FNanchor1"><sup>[1]</sup></a> Hayop pa sakdal ban~gis na
+pagkaamoy sa tao'y sinisila; ito'y kawangki n~g kalabaw baga man
+may kaliitan, at kailan may hindi napaaamo.</p>
+
+<p><a id="foot2" name="foot2"></a><a
+href="#FNanchor2"><sup>[2]</sup></a> Tul&aacute;ng binik&aacute;s
+n~g magandang binibining Natalia Buencamino sa "veladang" idinaos
+sa, "INSTITUTO DE MUJERES", niyong ika 23 n~g Diciembre n~g taong
+1906.</p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<h2 align="center">Palatuntunan.</h2>
+
+<p align="center"><a href="#chap1">llang-ilang, Tudling, 3.</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap2">Ang hits&oacute;, Tudling,
+16.</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap3">Himig nang pighat&igrave;,
+Tudling, 30.</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap4">Ang tub&oacute;, Tudling,
+33.</a></p>
+
+<p align="center"><a href="#chap5">Pan~garap, Tudling, 44.</a></p>
+
+<br/>
+
+<hr style='width: 65%;' />
+<p>&nbsp;</p>
+
+<h3 align="center">M~ga nobelang sinulat n~g Kumatha nito</h3>
+
+<p align="center">
+Mapagpuyat............................P.0.20<br/>
+Pag-ibig n~g isang General......P.0.20<br/>
+&iexcl;M~ga imb&iacute;! (unang bahagui)...P.0.30<br/>
+</p>
+
+<br />
+
+
+
+<h3 align="center">KASALUKUYANG NILILIMBAG</h3>
+
+<p align="center">Mapagkandili.</p>
+<p align="center">&iexcl;M~ga imbi! (pan~galawang bahagui)</p>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG ***
+
+***** This file should be named 13156-h.htm or 13156-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/1/5/13156/
+
+Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa
+Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans
+provided by University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
+
diff --git a/old/13156-h/images/001.jpg b/old/13156-h/images/001.jpg
new file mode 100644
index 0000000..01a7b49
--- /dev/null
+++ b/old/13156-h/images/001.jpg
diff --git a/old/13156.txt b/old/13156.txt
new file mode 100644
index 0000000..ba906c5
--- /dev/null
+++ b/old/13156.txt
@@ -0,0 +1,1296 @@
+The Project Gutenberg EBook of Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Alamat ng Ilang-Ilang
+
+Author: Jose N. Sevilla
+
+Release Date: August 10, 2004 [EBook #13156]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa
+Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans
+provided by University of Michigan.
+
+
+
+
+
+[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer
+used is marked as ~g.]
+[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at
+iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog
+na sa ngayon ay hindi na ginagamit.]
+
+
+
+
+=ALAMAT=
+
+N~G
+
+=ILANG-ILANG=
+
+
+
+KATHA NI
+
+_Jose N. Sevilla_
+MANUNULAT SA "BUHAY PILIPINAS"
+
+
+
+Unang pagkalimbag MAYNILA, S.P.--1908
+
+LIMBAGAN NI E.C. ESTRELLA, BUSTILLOS BLG 9, (SAMPALOK) TELEFONO 1199
+
+
+
+
+Ilang-Ilang
+
+
+Niao'y buwan n~g Diciembre at ang malamig na simoy ay umaanyaya sa
+tanang na sumangap n~g maligayang sandaling iniaalay n~g kaparan~gan,
+at baga man dito sa ati'y di kaugalian ang magaksaya n~g panahon sa
+paglilibang, ay ilan kong m~ga kaibigan ang nakipagyari sa akin na
+kami'y maglakbay sa kagubatan n~g Mindoro, upang doo'y magparaan n~g
+maligayang panahon sa pan~ga~ngaso.
+
+Hindi naglipat araw at guinanap namin ang pinagkasunduan at
+karakaraka'y ang aming m~ga aso'y naka-amoy n~g lunga marahil n~g usa
+kaya't unahan kaming sumunod sa tun~go n~g kanilang m~ga tahulan.
+Sa pagtugaygay na iyao'y natiwalag ako sa aking m~ga kasama at
+sumandaling humimpil sa lilim n~g isang mayabong na kahoy na di
+ko alumana kung ano ang kanyang pan~galan, baga mang labis akong
+napapataka na sa gayong ilang ay masamyo ko ang di maisaysay na ban~go
+na lubhang laganap sa kagubatan na pinaiibayuhan ang ban~go n~g sa
+tanang sampaga.
+
+Nakaraan ang isang malaking bahagui n~g araw at ang pagkainip ay
+sumagui sa akin, sa di pagkarin~gig n~g anomang hudyat na aming
+pinagkasunduan, at di ko naman malaman kung saan sila napatun~go, Kung
+sukatin ko naman n~g malas ang napakalawak na gubat na namamagitan sa
+akin at sa kabayanan, ay lubha akong nalulula sa di matapos-tapos
+na m~ga dawag, na sumasatitig. Ang panglulumo ay naghari sa aking
+damdaming di sanay sa gayong m~ga ilang at nawalan ako n~g kayang
+lumayo pa't tuntunin ang landas, sa pan~gan~ganib na sa pagsasapalaran
+ko'y makasalubong n~g mababan~gis na Tamaraw.[1]
+
+Ano pa't ang pan~gan~gamba'y lumaganap sa aking kalagayan at
+sa kadahilanang ito'y inihanda ko ang taglay na baril, upang
+ipagsangalang kung ito'y kakailan~ganin, subli't lalong lumala ang
+aking pan~gin~gilabot, nang mausisa kong wala ang m~ga punglong taglay
+at nahulog sa aming pagtatakbuhan, n~g di ko man lama~g naalumana.
+Gumiyaguis na n~ga sa akin ang lubhang malaking pan~gan~gamba at
+n~g tumama ang aking m~ga titig sa nan~gun~gulimlim na panan~glaw sa
+Sandaidig, ay napagsiya kong nan~gun~gubli nang nagmamadali sa likod
+n~g isang matarik na bundok sa kalunuran.
+
+Ang pag-aalinlan~gan ay namalagui pang sumandali sa pagayong anyo na
+nakapan~gin~gilabot na banta n~g pagkalun~gi at lubhang binabagabag
+ang di ko hirating kalooban sa gayong kasindak-sindak na kalagayan,
+nang sa di kawasa'y nakamalas ako n~g isang matanda, na nagbubuhat
+sa kalaliman n~g isang masukal na yun~gib na makubli't mamataan ko sa
+kasukalan n~g gubat.
+
+Sa pag-aantay na ito sa inaasahang tagapagtangol marahil sa
+kapan~ganibang kong kinalalagyang, ay sumagui naman sa aking ala-ala
+ang m~ga singaw lupang lagui kong narin~gig sa matatandang alamat na
+ibinadha tuwi na, n~g nan~gamatay ko nang m~ga nuno. Baga mang ang
+pagkatakot ay labis na nagpapasakit, ay pinapaghari korin sa sarili
+ang mayamang aral n~g CATOLICISMO, na pinagsikapan n~g aking m~ga
+magulang na siya kong palaguing panangnan sa ano mang kapan~ganyayang
+haharap at ang pakatiwala kong ito'y siyang bumubuhay n~g aking loob.
+
+Sa aking mahabang pananalan~gin ay dumating din ang inaantabayanan
+nang hindi man lamang ako nainip at pagkalapit niya sa aking
+kinalalagyan, ay naulinig ko pa ang ganitong pag-aawit:
+
+
+  Oh hiwagang lagui sa m~ga pan~garap
+aliwan n~g laguim na nagpapahirap
+       Ikaw n~ga ang siyang
+wagas kong pag-asa, na magkakandili
+sa luoy kong puso na pinakaapi
+       at tuwi-tuwi na'y
+       inayop n~g dusa;
+at siyang hantungan n~g m~ga paghamak
+ang nilun~goy-lun~goy n~g aba kong palad.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Ikaw din ang kusang lubos sumiphayo
+sa niluhog luhog n~g aba kong puso;
+        at dina na awang
+mag gawad maglagda n~g hatol na imbi
+na siyang papatay sa abang kumasi't
+        walang kasalanan
+        kahit na ano man,
+kundi ang sa iyo'y lubos na isuyo
+ang iyong nalamang hindi man kinuro.
+
+         Kung ang m~ga laguim
+         at pagkahilahil
+siyang magdudulot sa iyo n~g saya
+         iyo n~g sabihin
+         at aking gagawin
+ang ano mang ibig na ipababata
+kahit ikaputi n~g aking hinin~ga.
+
+
+Pagkaraan n~g kanyang pagaawit ay tumanong.
+
+--Ano, anak ko ang naghatid sa iyo dito sa ilang na pook?
+
+--Oh! kagalang-galang na matanda--ang aking tugon--ang maling akalang
+aksayahin ang panahon sa paglilibang at ligaliguin ang nan~gatatahimik
+na hayop sa kanilang himpilan.
+
+--Ikaw baga'y nag-iisa?
+
+--Sa n~gayon po; pagka't ako'y napatiwalag sa aking m~ga kasamang hindi
+ko malaman kung saan nan~gapasuot.
+
+--Lubhang malayo ang iyong kinapatun~guhan.
+
+--Ano pong pook ito?--ang usisa ko sa kausap.
+
+--Ito ang lupalop na pinamagatang Ilang-ilang--ang tugon sa akin.
+
+--Ilang-ilang! ... Ano po ang kahulugan niyaon?
+
+--Ah! iyao'y isang buhay,--sumandaling nagkuro ang aking kausap
+at saka ipinatuloy--Yamang hindi ka rin makababalik sa kabayanan,
+samantalang hindi umuumaga, ay pakingan mong sumandali ang
+isasalaysay, kasabay nang anyayang magparaan kami n~g mapan~glaw na
+gabi sa kanyang kublihan.
+
+Nagkakaakbay kaming lumusong at hinawi ang nan~gan~gapal na talahiban,
+samantalang ang sisikdo sikdo kong puso ay nagbabalita sa akin n~g
+isang bagay na mahalaga.
+
+Sarisaring gunita ang sumaisip, balintulot yaring loob; n~gunit hindi
+ko magawa ang umurong pagkapalibhasa'y lalong ma pan~ganib ang matulog
+sa parang.
+
+Pagkalipas n~g paglusong namin sa madilim na yungib na kinamataan ko
+sa matanda, ay sinapit ang kanyang tahanan, doo'y guinanap ang
+kanyang pan~gakong ibuhay at ang binanguit na alamat ng Ilang-ilang ay
+sinimulan na.
+
+--Nalaman mo anak ko: Magbuhat nang ako'y gawaran n~g sumpa n~g
+Makapangyarihan, ay hindi na ako nagkapalad na makaulinig n~g tinig
+tao. Laguing guimiguiyaguis sa akin ang bigat n~g kahatulang iyaon sa
+nagawang kasalanan, sa hindi rin iba't tunay kong anak na pinag-isipan
+kong gahisin, n~guni't ang gayong napakahamak na gawa'y pinagdurusahan
+ko n~gayon n~g isang napakahirap na parusa, gaya n~g tinitiis kong
+pagkawalang kamatayan, o pamamalaguing mabuhay sa ganitong ligalig.
+
+--Paano po ang nangyari?--ang pahanga kong tanong.
+
+--Ako'y isang binata noon--ang tugon n~g aking kausap--na lubhang
+mawilihing paglibangan ang tanang binibini, at lagui kong minamatwid
+kan~gino man na hindi ano mang kapanagutan sa m~ga ipinasyang
+"_Mabuhay kayo at dumami_." ang auking m~ga guinawa. Sa di
+kawasa'y nagkaroon ako n~g isang anak na napakagandang babayi at sa
+pag-aakala kong iligtas sa m~ga hibo n~g mundo, kung siya'y magkaisip,
+gayon din sakawikaang, _baka pagbayad_, ay dinala ko n~ga rito sa
+masukal na ilang, magbuhat pa sa pagkasangol at n~g huwag n~g makilala
+ang katauhan at maiwasan naman ang laguing pagkapahamak na sinasapit
+n~g m~ga walang malay.
+
+Ang pan~gan~galaga sa kanya'y ikinatiwala ko sa isang matandang
+babaying pipi, upang huag niyang makilala ang m~ga hiwaga sa buhay,
+ang lihim n~g tao, gayon din ang kanyang pinangalin~gan. Sa tuwi tuwi
+na'y dinadalhan ko n~g ikabubuhay; n~guni't hindi ako na pakikita,
+upang huag magkapanahong ako'y usisain n~g ano man.
+
+Sa di kawasay nang maglalabing tatlong taon sa gayong pagkakatago ay
+tinamaan ako n~g kanyang m~ga titig at pumanaw sa akin ang damdaming
+ama. Nabihag ang mawilihin kong hilig na mangibig kan~gino man, na
+makapag-aalay sa akin n~g pampawi n~g lagui kong uhaw na han~gad, at
+ito ang nag-wagui sa aking puso.
+
+Hindi na ako lumusong sa kabayanan; ang kanyang kagandahan ay bumihag
+sa akin, at lubhang sumasal ang paghahan~gad kong putihin ang impok
+niyang ganda na hindi ko nakita sa boong pinagdaanan sa buhay.
+
+Lumipas ang ilang sandali n~g alinlan~gang itaguyod ang napakahamak
+kong hinan~gad at naghari din sa akin ang dating iminamatwid na,
+"_tayo'y galing sa magkakapatid mag-aama, at magkakamag-anak_"
+at pinapaghari ko ang kanyang pagkahan~gal na di ipinahihiwatig ang
+katotohanan n~g aming pagkamag-ama. Siya naman, pagkapalibhasa'y hindi
+nagkapalad makaulinig n~g tin~gig n~g kanyang kapwa, ay lubhang na
+aliw sa aking m~ga pangungusap, lalo na n~g maulinig ang matamis na
+inaawit n~g kanyang ina na napaukit sa aking budhi at siya namang
+lagui kong inuulit, ay ginawaran ako n~g mahinhing lambing inilin~gay
+ang kanyang ulo sa aking balikat at lalong naghapdi ang sugat n~g
+aking puso at sumasal ang aking masamang han~gad.
+
+--Ano pong awit iyaon? Iyaon pu bagang naulinig ko kan~gina.
+
+--Oo; yaon n~ga at inulit ang magandang kundiman.
+
+Pagkatapos ay ipinatuloy ang pagbubuhay.
+
+Dumating ang mapan~ganib na sandali at gumiyaguis na nag-ulol sa
+akin ang hibo ni Satanas, at inakala ko nang ganapin ang maru~gis na
+isinabudhi, datapwa't nang isasagawa ko na, ay di naman nagkaroon n~g
+bahagya man lamang na pagsalansang ang aking anak, pagkapalibhasa'y
+di natatahong iyao'y sawi sa m~ga kautusan. Inanyayahan kong sumama
+sa lihim n~g kahoy na ating pinan~galin~gan, na siya kong napiling
+maguing saksi n~g kapaslan~gan kong kakamtin; anyayang hindi
+sinalansang kahit bahagya at malugod pinaunlakan; n~guni't di
+pinahintulutan n~g pagkakataon na maganap, ang aking aasalin at isang
+malakas na buhawi'y binakli ang marupok na kahoy, na niyaong una,
+ay di man lamang nagagamit sa ano mang kailangan n~g tao at siyang
+humadlang na nagbigay wakas sa aking kaawa-awang anak.
+
+Kapwa kami napatigalgal sa sumandalin iyaon at ipinatuloy n~g matanda
+ang nauntol na ibinubuhay.
+
+--Nang maganap ang malupit na hatol n~g pagkakataon akin nang
+isinaysay pagdaka'y lumabas ang isang sugo n~g Makapangyarihan at
+bumigkas n~g ganito:
+
+"Di mo matutuklas ang kamatayan at mabubuhay kang tagapag alaga n~g
+kahoy na iyang humadlang sa iyong karumaldumal na aasalin."
+
+Lumipas ang ilang panahon at nang aking datnan ang kahoy na yaon
+ay labis akona napahan~ga sa pagkakamalas na hitik na hitik n~g
+mababan~gong sampaga at isang hibik ang mamutawi sa akin: "ILANG!
+ ... ILANG! na naguing saksi n~g akin~g pagkalun~gi kailan mo ako
+patatawarin?"--Muling lumabas ang isa~g sugo at ibinadha ang ganito:
+_Kung kailan, may mapatungo ritong isang tao na mapagsalaysayan mo
+ng guinanap na sala ay asahan mong pinatawad ka na ng Diyos_ at
+biglang nawala ang angel na aking kausap at ang binanguit na taong
+iyaon na aking pagkukumpisalan ay ikao at dili iba marahil na sugo
+ring nang Maykapal, upang pahintulutan Niyang ako'y umakyat sa
+kaloalhatian n~g lan~git.
+
+Pagkaraan n~g m~ga salaysay na ito'y nawala ang aking kausap at nang
+aking pinaghahanap, ako'y nagsising.
+
+Ako pala'y nan~gan~garap lamang.
+
+
+
+
+Ang hitso
+
+
+Isang ugaling hanga n~gayon ay taglay n~g m~ga tagarito sa atin ang
+ipanalubong sa m~ga panauhin ang n~gataing _hitso_.
+
+Ang lahat n~g bagay ay maaaring malimutan; datapwa't ang alay na ito
+na pinagkagawian na lalonglalo na sa m~ga lalawigan ay tunay na hindi
+nakakalin~gantan, at naguiguing catungkulan na halos, ang maghanda, at
+gumamit na man, lubha pa't kung ang mag-aalay ay isang binibini.
+
+Dahil sa bagay na ito'y pinag-ukulan ko tuloy ng isang pagkakaabala
+ang pagtunton kung bakit natuklas ang tatlong bagay na pinaglahok at
+pinamagatang _hitso_.
+
+Bakit ang _ikmo, bunga_ at _apog_ ay nagawang
+pagsamasamahin, at nagagamit na pang-alay sa m~ga panauhin?
+
+Ito ang hindi abutin n~g aking pag-hahaka at siya namang
+pinagpumilitang, kahit banaag ay matuklas ang sanhi, at sa matiyagang
+katatanong sa m~ga palan~gan~ga, ay nahalaw ko ang ibubuhay n~gayon;
+n~guni't totoo kaya ang sinalita sa akin?
+
+Sa ano ma'y tahoin natin.
+
+Isang hapon sa nais kong sumagap n~g malamig na simoy na nakaaanya sa
+m~ga naaalinsan~ganan, ay nilisan kong sumandali ang lubhang maraming
+gawain at tinun~gong sumandali ang kalapit na nayon n~g Pasay, na
+siyang nababalitang may malalawak na "ikmuhan."
+
+Dalawang bagay ang nais kong maganap sa isang kilos, at ito n~ga'y
+ang makasagap n~g malamig na simoy at mapanood naman ang maayos
+napagkakatanim n~g halamang "ikmo," na, halos maituturing ayon sa
+kabalitaan, na ang bayang iyaon ay siyang sinisibulan n~g pinakabuting
+"ikmo" na pinagkakabalahan kong alamin; n~gun't di lamang iyaon ang
+napala n~g aking paglilibang at hindi ko man kinukusa ay nakaulinig
+ako ng isang nakalalaguim na pag-aawit na nagbubuhat sa isang masukal
+na bulaos na nakakalun~gan n~g makapal na gubat n~g "ikmo."
+
+Tumiguil akong sandali at pinalad namang masapol buhat sa simula ang
+talaytay n~g _kundimang_ ganito ang hanay;
+
+
+   Malasin guiliw ko ang daloy n~g tubig
+na nagki-kinan~gan sa galaw n~g batis,
+malasin ang bula sa pamimilansik
+        at iyong itulad
+        sa iyong paglin~gap,
+at kung yaon n~ga ang siyang kawan~gis
+dagling kamataya'y akin masasapit.
+
+   Gayon din masdan mong napa iitaas
+ang maputing asong naglalakbay ulap,
+siya't pan~ganorin iisa sa malas;
+         yaon ba'y kawan~gis
+         n~g iyong pag~ibig?
+Kung tunay na gayon, akin n~g talastas
+na ang pag-ibig mo'y madaling man~gupas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Ang paro't parito n~g simoy n~g hangin,
+nakapagdudulot n~g lamig at aliw
+datapwa't kung gayon ang iyong pag-guiliw,
+        ay lubos katulad
+        n~g isang pag-hamak
+at wala na akong hihintay hintaying
+matapat sumintang hantun~gan n~g daing.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Lubos akong nasiyahan sa kataong iyaon, at n~g matapos ang mapan~glaw
+na pag-aawit ay pinapaglakbay ko ang isipan sa kalawakan n~g m~ga
+hiwaga, hinahalaw doon sa tanang malikmata, ang isang kagandahang
+mapag-uukulan n~g matimyas na tin~gig na aking napakingan.
+
+Pagkalipas n~g ilang sandali, ay sumatitig ko na naman ang nagdidilim
+na "ikmuhan" at nanariwang muli ang sanhing ikinapatun~go ko roon,
+ang dati ring nais na matalos ang pinagbuhatan n~g paggamit at
+pakikinabang sa isang halamang sakdal han~galay, na gaya n~g "ikmo";
+sa di kawasa ay lumapit sa akin at malugod na bumati ang isang
+matanda, na tila tunay na kakilala kasabay n~g malugod na anyayang
+magtuloy sa kalooban n~g kanilang bakuran.
+
+Nang unang bugso, ay suma~gui sa aking loob ang isang malaking
+alinlan~gan; n~guni't dagling napawi at nanagumpay ang mapiling amuki
+na ako'y magtuloy.
+
+Pagdating namin sa loob n~g halamanan ay dinatnang nakaluklok sa isang
+papag-papagan ang isang binibining napakahinhin ang anyo, na marahil
+ay siyang pinan~galin~gan n~g mapanglaw na pag-aawit na aking
+kinahan~gaan.
+
+Matalaghay ang kabuuan n~g kanyang maamong mukha; malamlam ang titig
+kayumanguing kaligatan ang kulay, mahayap ang ilong at nakabibihag ang
+maramot na n~giting nanasnaw sa kanyang guinumamelang labi.
+
+Isang sulyap na panakaw at pagdaka'y binawi ang biglang tumudla sa
+aking puso at n~g m~ga sandaling yaon ay kanyang binihag.
+
+Tumalilis na biglang tinun~go ang halamanan pagkakita sa akin at
+pagkua'y pumitas n~g ilang dahong "ikmo."
+
+Di naglao't bumalik sa aming kinaroroonan, muling lumuklok at
+mabihasang pinagpilas ang m~ga dahong taglay at pinirot na guinawang
+"hitso."
+
+Di ko sinawaang panoorin ang mahayap na m~ga daliri at tunay kong
+kinahan~gaan, ang kainamang tumangap n~g panauhin, na, baga mang di
+lubhang kilala, ay pinagkaabalahang kawan~gis n~g isang lalong matalik
+na kaibigan; sa biglang sabi ang kaugaliang mag-alay n~g "hitso" ay
+kanyang tinupad; n~guni't hindi ako marunong n~guman~ga; at sa nais
+kong mapaunlakan ang kanyang pagkaka-ala-ala, ay kumuha ako n~g
+kanyang malugod na iniaalay, kasabay n~g isang maguiliw na usisa
+sa matanda na kung bakit natuklas, na ang bun~ga, iyaong mapakla at
+walang saysay na bun~gang kahoy na di nagtamo n~g ano mang pamagat,
+at ang "ikmo" na lubhang mahanglay, ay kung mapalahok sa nakapapasong
+"apog" ay napag-ayaw, at ayon sa naguing hilig na kinaguisnan ay
+siyang naguing panalubong panauhin.
+
+Nang una, ay inakala kong ang pag-uusisa ay naaksaya at di ko batid
+na ang itutugon sa akin ay lubhang mapakinabang at mandi'y
+mapaniniwalaang iyaon n~ga marahil ang pinagbuhatan n~g "viciong"
+n~guman~ga.
+
+Isang ganap na kasaysayan ang kaniyang sinalita na uulitin ko n~gayon
+ayon sa nalabi sa aking ala ala:
+
+Anya'y nang m~ga unang dako, na ang pagn~gan~ga ay hindi pa
+kilala; ang halamang =ikmo=, ay lubhang gumugubat, at sampuong
+nan~gaglaboy na hayop sa kaparan~gan, ay hindi magtamong pakinabang sa
+halamang tinutukoy.
+
+Bakit kaya siya pinasibol kung walang kapakinaban~gan?
+
+Maraming pagsusumikap ang guinawa, upang huag n~g muling sumibol,
+datapua't isang halamang hindi maagad n~g maglilinang pagkapalibhasa'y
+walang pakinabang at isang himutok na inulit n~g m~ga nahuhuli ang sa
+kanya'y iguinawad n~g m~ga nauna sa atin.
+
+"_Halamang walang pakinabang, kailan ma'y di mamamatay_" at ang
+himutok na tinukoy ay naguing sumpang iniukol n~g m~ga nahuhuli sa ano
+mang bagay na walang maidulot na kapakinaban~gan.
+
+Isa pang halamang lubhang nanghahaguay na may masagananang bun~ga, ang
+hindi rin pakinaban~gan at siya namang pinag-uukyabitan n~g halamang
+"ikmo".
+
+Sa kasaganaan n~g bun~ga n~g halamang ito na, walang mapaggamitan, ay
+hindi pinagkalooban n~g ano mang pan~galang pagkakakilanlan, gaya n~g
+sa ibang bun~gang kahoy, yamang hindi rin lamang siya nagagamit,
+at nan~gasyahan na ang nan~ga-una sa atin na pamagatan siya n~g
+pan~galang: _Bunga_.
+
+Ang lahat n~g nakilalang halamang bumubun~ga at nag-dudulot sa m~ga
+tao n~g ano mang pakinabang, ay nagtamo n~g pan~galawang pan~galang o
+pinakasaguisag na pagkakakilanlan; datapwa't ang halamang "bun~ga"
+ay siyang napakatan~gi na hindi nagtamo n~g biyaya mabinyagan, at ang
+kanyang puno ay pinamagatan na lamang n~g "bun~ga"
+
+Lubhang maraming salin-saling kaugalian ang yumaon--ang idinugtong
+n~g matanda--ang m~ga bagong sibul na batbat n~g katalinuhan, ay di
+nan~gasiyahang siya'y panoorin na lamang at gamiting palamuti sa m~ga
+kaparan~gan, hindi nayag na siya'y hindi magamit, at lahat n~g sikap
+ay guinugol upang maangkapan n~g ikapakikinabang sa kaniya; n~guni't
+ang kanyang tingtin~ging puno ay hindi maagpang sa ano mang paggamitan
+dahil sa napakarupok, datapwa't isang kataon, (yamang n~ginan~ganlan
+kataon ang m~ga bagay na nangyayari n~g hindi kinukusa, baga mang ang
+lahat ng bagay ay nakatakda, na talagang mangyayari) ay isang tanghali
+umano na ang isang taong hindi pa nakasasapit sa m~ga lupalop na yaon
+at hindi pa nakakikilala sa dalawang halamang ating ibinubuhay (ang
+=ikmo= at _bunga_), ay sinumpong n~g pagkadayukdok at walang
+malamang sulin~gan n~g katutuklasan n~g ipagpapatid gutom.
+
+Tinamaan n~g kanyang malas ang puno n~g halamang hitik na hitik n~g
+mapupulang anaki'y hinog na bun~ga, at sa paniwalang makapagdudulot
+sa kanyang kagutuman n~g malinamnam na pagkain, ay dagling pumitas at
+linasa ang pinakalaman; subali't tan~gi sa isang matigas at mapaklang
+nakapaglalaway, ay wala siyang nalasap; bagama'y binayaan na sa
+kanyang bibig yamang lubhang nanunuyo ang kanyang lalamunan at iyao'y
+nakapananariwa.
+
+Sa malaking kagutuman n~g abang napaligaw na yaon n~g landasin, ay
+lumabnot n~g ilang dahon n~g _ikmo_ na nagsusumawang lumingkis
+sa puno n~g _bunga_, n~ginata rin at ninamnam ang mahan~glay na
+dahon n~g _ikmo_, n~guni't hindi tangapin n~g kanyang sikmara
+at ang laway niya ay lubhang kumakatay; subali't ang hindi kinukusang
+pagkakahalo n~g _ikmo_ sa _bunga_, ay nagkatalo at ang pakla
+at ang han~glay ay nakaayaw at nalasap niya ang isang panglibang na
+n~gataing nakapagpapasariwa n~g lalamunan. Sa di kawasa ay dumating
+siya sa isang bahay at sa masidhing han~gad na makakain kahit na ano,
+ay tinikman ang isang bagay na maputing nasa isang munting pasu-pasuan
+sa ibabaw n~g bintana; ang maputing kanyang tinikman, ay =apog=
+na ipinanguguhit n~g may bahay sa m~ga panakot n~g halaman.
+
+Hindi niya sinasadya ang pagkakahalo halo n~g tatlong bagay na
+hindi kilala; n~gunit wari'y pinagtiyap o itinuro sa kanya n~g
+pan~gan~gailan~gan ang isang n~gataing panglibang sa gutom.
+
+Tinaglay niya hangang bayan ang tatlong bagay na kanyang natuklas at
+ipinagparan~galan sa m~ga dinatnan.
+
+--Aanhin mo iyan?--ang usisa n~g kanyang m~ga kasama sa bahay.
+
+--Ah!--ang tugon kung nalalaman ninyo ang kapakinaban~gan n~g tatlong
+ito kung magkahalo--at ipinakitang muli ang _ikmo, bunga_ at
+_apog_,--ay walang salang di ninyo pakamamahalin.
+
+--Anong pakinabang ang maidudulot n~g tatlong bagay na iyan?
+
+Bilang tugon ay naglahok at inialay na pinatikman sa m~ga kasangbahay.
+
+Labis daw na napahan~ga ang m~ga dinulutan sa pagkakalasap n~g isang
+mabisang pampasariwa n~g lalamunan, at buhat na noo'y pinasimulan na
+ang pagpapatikim sa bawa't dumating na kasambahay, hangang sa naguing
+kaugaliang ipanalubong sa panauhin ang _hitso_.
+
+Ang salitang paglahukin ay itinutumbas nila sa salitang
+=pahitso=, at hanga n~gayon ang m~ga panday n~g pilak ay
+tinataglay pa, ang salitang _pahitso_ sa paglalahok n~g guinto.
+
+Sa pamamag-itan n~g salinsaling kaugalian ay binawas na ang salitang
+PA, sa _hitso_ yamang yaon ay pangdugtong pan~gun~gusap n~ga
+lamang.
+
+Pagkatapos n~g malawig na salaysay n~g matanda ay tinikman ko
+kapagdaka ang inaalay sa akin n~g binibini at doon ko napagsiya na
+tunay n~gang nakalilibang at nakapananariwa n~g lalamunan, at kung
+mahirati na sa pagn~gata niyaon ay naipampapawi na raw n~g uhaw at
+gutom, ang pinagpalang _hitso_.
+
+Sa lahat n~g iyaon, at sa pan~gan~ga-nib kong ako'y kayamutan ay
+napaalam na, at nan~gakong muling babalik.
+
+Samantalang binabagtas ko ang ikmuhan ay muli kong naulinig ang
+mapan~glaw na pag-aawit na bumihag sa aking puso.
+
+Sino kaya ang pinag-uukulan niya n~g m~ga panambitang iyaon?
+
+Siya kaya'y may katipang tumatakuil sa m~ga ipinangako?
+
+Ito ang bumabagabag sa aking sarili nang papauwi na sa bahay at siyang
+umaanyayang muli siyang sadyain; n~guni't lubos na nagpasakit ang
+mabisang panibugho sa kanyang pinag-uukulan at siyang sanhi n~g di ko
+na muling idinalaw.
+
+Oh! sabay kong natuklas ang pag-ibig at ang HITSO.
+
+
+
+
+=HIMIG N~G PIGHATI=[2]
+
+_Hinihiling sa aking kasayaha'y tulain_.
+
+
+
+  Saan man ibaling yaring pag-iisip
+nakikita'y luha at m~ga pasakit
+kahit sa sariling buhay na tahimik
+gayon din sa Bayang pinakaiibig
+ay walang lumual sa kudyaping tin~gig
+liban na sa lungkot at m~ga ligalig.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Sa Bayan ang malas kung aking itanaw
+ang nan~gakikita'y pawang kapan~glawan,
+magkabi-kabila'y ang pag-iirin~gan
+na inihahasik n~g buhing makamkam at
+nan~gagnanais tanghali't igalang
+kahit na mahamak ang sariling Bayan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+  Sa kabila noon ay bilang pamana
+na kanilang alay sa Bayan at Ina,
+ay ang pang-aapi at pag-alimura;
+ang gayo'y kung aking mapag ala-ala
+tinis n~g kudyapi ay n~gan~gapa-n~gapa
+at ayaw magbigay n~g lugod at saya.
+
+  At paghamak lamang, pagsumpa't pag-ayop
+daing n~g hinagpis ang itinitibok
+nalilimot tuloy ang ugaling bantog
+na mahinhi't wagas n~g lahing Tagalog,
+dahil sa iilang asal na sumalot
+n~g sariling yaman hindi man inimpok.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Ano kaya n~gayon ang aking gagawin
+sa iyong napitang ako'y paawitin
+guinaganap ko man n~g boong pag-guiliw
+ay ang lumuluwal na tinis ay daing
+at hindi pumulas ang mithi mong hiling...
+kasayaha'y nanaw sa aking damdamin.
+
+  Pagtamanan mo na ang taghoy n~g puso
+kahit napipigta sa luhang tumulo,
+pagka't ang ligaya ay hindi makurong
+kusang magwawagui sa madlang siphayo,
+na nan~gin~gibabaw sa puring nag-laho,
+sa puring salantang, lugami at hapo.
+
+       *       *       *       *       *
+
+  Nakasunod kaya sa hin~gi mo't pita
+ang anak na busong sabik sa ligaya?
+Hindi man nasiyahan sapagka't di kaya
+ang daliting n~gayon ang iyong ligaya
+ay lubos tangapin n~g boong pag sinta:
+"HIMIG NG PIGHATING"  larawan ng dusa ...
+
+
+
+
+
+=Ang Tubo=
+
+
+Ang m~ga alamat kung minsan ay tunay na salat sa katotohanan;
+datapuwa't lubhang kailan~gang buhayin ang m~ga salinsaling balita
+yamang ang karamihan n~g ating pinaniniwalaan ay badha niyaon, at n~g
+m~ga pangyayari; kaya't ang sasalaysayin n~gayon ay tunay na hindi ko
+na malaman kung saan ko narin~gig o kung sa aling kasaysayan ko nabasa
+bagamang sariwang sariwa sa aking ala-ala ang pagkakapangyayari.
+
+Katanghalian daw noon n~g buan n~g Marzo, mainit na lubha ang
+daloy n~g m~ga sinag n~g araw, kaya't ang kaalinsan~ganan, ay
+di magpatiwasay sa madla, lalong lalo na doon sa m~ga pangkating
+pinag-uusig n~g m~ga batas, doon sa nan~gabubuhay sa pamamag-itan
+n~g pawis n~g iba at walang bilang himpilan kungdi ang madadawag at
+masukal na yun~gib sa kaparan~gan; doon sa lupalop na pan~gublihan
+man ay wala, at paubayang pinasasaksihan sa tumutunghay na lan~git ang
+tanang kabuhun~gan kanilang lagui nang ikinaaaliw.
+
+Sa panig n~g sansinukob na pinangyarihan n~g buhay na ito, ay wala
+niyaong mayayabong na halamang karaniwang sumibol sa m~ga kabundukan,
+na nagkakandili sa tanang magnais na sa kanya'y man~ganlong, doo'y
+wala n~ga, iyaong malalabay na san~ga n~g nan~gag-lalakihang punong
+kahoy na naggagawad sa madla n~g malalamig na lilim kung katanghalian,
+at tan~gi sa ilang halamang gumugubat na kawangki n~g palasan ay wala
+n~g iba pang sumisibol. Ang halamang ito'y mabulo ang pinakakatawan
+matatalim at nakasusugat ang kanyang m~ga dahon, at walang munti
+mang maituturing na pakinabang sa kanya; ang sino mang mapasagui,
+ay dumadanas n~g isang di magpatahimik na kakatihan kawangki n~g
+tinatawag nating NALILIPA.
+
+Umano'y sa m~ga kadawagang iyaon nan~gun~gubli ang m~ga may malalaking
+sagutin sa pamahalaan, pagka't doo'y hindi nakasasapit ang lalong
+masigasig na kagawad. Apat kataong nagkaisa n~g ugali, at nan~gasawing
+mamuhay sa pamamag-itan n~g panghaharang, ang kasalukuyang
+tumatalaktak sa matutulis at nakakapasong batong maliliit na
+nan~gag-sambulat sa m~ga landasin; ang mainit na simoy n~g
+katanghalian ay tumutupok sa kanilang m~ga noo at nagparamdam n~g
+malaking kauhawan; datapwa't ang kanugnog na yaon n~g m~ga lupalop
+na di sinasapit n~g may matahimik na kabuhayan, ay di sinibulan n~g
+tubig; doo'y walang m~ga bukal, walang batisan, at walang ano mang
+pampawing uhaw na matutuklas; kaya't ang pagn~gan~galit ay siyang
+pinagbubuntuhan, kaayaw n~g pakikiayon, yamang wala namang ibang
+magawa.
+
+Sa di kawasa'y nakasalubong sila n~g isang matandang lalaki na
+sa kanyang anyo, ay tila may isang malaking katan~gian at mandi'y
+umaanyayang siya'y pakagalan~gin, datapwa't ang sibul na marun~gis na
+budhing taglay n~g apat na tinutugaygayan natin, ay siyang nanaig, at
+inakalang pagliban~gan~g uruyin ang kagalang-galang na matanda.
+
+Ang isa sa kanila ay siyang unang umaglahi.
+
+--Matandang hukluban, saan ka paro-roon sa ganitong kainitan?--ang
+pang-unang tanong.
+
+--Ang dugo nito ang ating inumin--ang saad n~g pan~galawa--Kasabay
+nang bunot n~g itak sa sukbitan na biglang iniyamba.
+
+--Antabayanan muna nating siya'y tumugon, bago ganapin ang nais--ang
+salo n~g pan~gatlo.
+
+--Magsalita ka--ang pakli n~g pang-apat.
+
+--Aking hinahanap--anang matanda--ang panig na aking tinutuklasan n~g
+pampawing uhaw.
+
+Sa tuwing hapon--ang dugtong--kung sumasapit ang ikatlong oras ay
+pinagkakalooban ako n~g Makapangyarihan na makasimsim n~g pampawing
+uhaw.
+
+--At saan ka naman kukuha n~g maiinom sa kadawagang ito, na kinaigahan
+n~g tubig at kinaitan n~g kanyang balong?
+
+--Tingnan natin at tila ito ang makapag-aalay n~g ating kailan~gang di
+matuklas--ang anas n~g isa sa kanyang kasama.
+
+--Kung ang pagkakatiwala sa kanya'y ating ilalagay ay matitira tayo sa
+isang kabiguan--ang paan~gil na tugon.
+
+--Narito--anang matanda--ang lagui kong iniinom kung dumarating ang
+oras na aking sinambit.
+
+--Dito'y walang batisan...
+
+--Hindi ko kailan~gan ang makikinang na daloy n~g batis, upang ipamawi
+n~g kauhawan; sa aki'y sukat ang m~ga halamang inyong namamalas,
+pagka't sa kanya'y nananamnam ko ang matamis at masaganang katas, sa
+m~ga oras na ang Sumakop sa tanan, ay nagsabing "AKO'Y NAUUHAW", sa
+kanyang Pitong Wika, bago naglakbay sa kalowalhatian n~g Lan~git at
+tinalikdan ang pagkatao.
+
+--Tila ito'y may nais magpalaganap dito n~g m~ga katakata niyaong m~ga
+mapagsampalataya n~g kung ano anong kadayaan.
+
+--Ang taong ito'y tila tayo ang pag-lalaruan--ang sabad n~g isa.
+
+--May orasan ba kayong taglay--ang malumanay na usisa ng matandang
+inaaglahi.
+
+--Ang orasan namin ay anyo n~g araw na lumiliglig sa boong Tinakpan.
+
+--?Ano na kayang bahagui ang ating kinalalagyan?
+
+--Tayo'y nasa ikatatlo na n~g tanghali; yaong oras na inaantabayanan
+mo upang numamnam n~g pinakananais naming pampawing uhaw ... Hayo
+ipakita mo sa amin ang pagsipsip n~g katas n~g halamang iyong sinambit
+at kapagkayao'y aglahi lamang ay kaawa-awa ang iyong sasapitin.
+
+Pagkarin~gig n~g bihigkas na ito n~g nagtatapangtapan~gan tulisan
+ay lumuhod pagdaka ang matanda at idinaing sa Lumikha ang kanyang
+kalagayan; at pagkaraos n~g pananalan~gin ay nagtuluyan bumakli n~g
+m~ga halamanang naroon at pinan~gos na sinipsip ang katas.
+
+Pagkakita nito n~g m~ga tulisan ay nan~gagsitulad sa matanda at
+nakipan~gos naman; datapwa't ang kanilang nalan~gap, ay ang di
+masaysay na hanglay at sa kadahilanang ito'y inasod n~g palo ang
+kagalanggalang na matanda hangang sa nalugmok sa m~ga nagkabalibaling
+san~ga n~g halaman.
+
+Sa gayong kahabag habag na anyo'y nagturing:
+
+--iOh m~ga kulang palad! Darating ang panahon na inyong pagsisisihan
+ang inasal na kaimbihan; pagka't sa inyong panunumbalik sa puok na ito
+sakaling kayo'y magkapalad na tan~glawan ng pananampalataya sa ating
+Mananakop, ay inyong mapagkikitang ang bawa't tilamsik n~g m~ga dugo
+ko ay sisibulan n~g ganyan ding halaman; subali't ang bawa't dito'y
+tumubo, ay magdudulot sa katauhan n~g isang malinamnam at matamis na
+katas, na siyang katutuklasan n~g tanan, n~g isang mabisang pampawing
+uhaw, pampatid gutom at sangkap sa ano mang kakailan~ganin n~g
+katauhan, Pinaslang ninyo ang isang nahilig sa pagninilay n~g
+mahalagang "PITONG WIKA" n~g ating MANANAKOP, nawa'y siya ninyong
+laguing pakinaban~gan.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Nakaraan ang isang munting bahagui n~g panahon, ang pagkakataon ay
+naguing tagapamag-itan upang ang apat na buhong ay muling mapabalik sa
+kanilang pinagdausan n~g huling kalupitan at nang magunita nila an~g
+m~ga huling binikas n~g napan~ganyayang matandang kanilang inumog,
+ay dumanas sila n~g isang pagnanais na alamin kung tunay n~ga ang
+kaniyang m~ga huling panambitan, at di nalaunan, ay su-matitig nila
+ang mayayabong na halamang nagsisupling na pawang malulusog, matataba
+at lubhang mayabong, at silang lahat ay di nakapiguil n~g gayong
+bigkas:
+
+iTumubo! ... Naganap ang kanyang huling tagubilin.
+
+At sabay na nan~gagsibakli n~g naturang halaman at kanilang pinan~gos.
+
+Isang malinamnam at matamis na katas ang kanilang nalasap, at
+paulit-ulit na binigkas na-matamis ang _tubo_, na siyang
+kaipala'y sumapit sa ating kapanahunan at ang salitang iyaon
+na niyaong una'y pinalalawig upang ang maguing kahulugan ay
+_supling_, n~gayo'y bigla na kung bigkasin at nakikilala sa
+pan~galang tubo.
+
+Bilang pasasalamat ay isang mataos na dalan~gin ang kanilang
+pinailanlang sa kalawakan n~g hiwaga at isang matamis na pag-aawit ang
+kanilang naulinig na ganito ang badha:
+
+
+  "Ano kaya yaong tinamaang malas
+na nan~gin~gibabaw sa tanang liwanag
+nagtaboy na bigla't humawi sa ulap
+na pinaglagusan n~g ningning at sinag
+at umaanyayang lubusang magalak
+yaring abang pusong sinupil n~g hirap?"
+
+  "Siya kaya yaong maningning na Ilaw
+na pumapatnugot sa Sangkatauhan,
+panan~glaw sa gabi n~g nadidiliman
+at sa may pighati'y pang-aliw na tunay
+Badhang taga-turo n~g iisang daan
+sa m~ga alagad na nan~galiligaw?"
+
+  "Oh kulang na kulang yaring pan~gun~gusap
+upang patunayan nakikitang sinag,
+ayo't nagniningning, anaki'y busilak
+sa ibabaw niyaong bunton buntong ulap,
+ayo't bawa't anyo ay isang pagliyag
+ang isinasaboy sa puso n~g lahat."
+
+  "Siya yaong Pusong Kamahal mahalan
+na n~gayon ay ating kinahahan~gaan
+Siya ang dinusta at pinakapaslang
+n~g sibat n~g sala n~g Sangkatauhan,
+Siya ri't di iba ang kaguinhawahan
+at tunay na aliw n~g may kalumbayan."
+
+
+Dagli silang nagtindig at pinaghanap ang pinagbubuhatan n~g gayong
+kawiliwiling pag-aawit, at nang kanilang makita'y lubos napahan~ga
+pagka't dili iba kundi ang kaawaawang matandang kanilang pinaslang na
+biglang nawala sa kasukalan n~g gubat.
+
+Ito n~ga kaya ang sanhing pinagbuhatan n~g halamang tubo? ...
+
+
+
+
+=PAN~GARAP=
+
+(_Sa laguing pinagalayan n~g m~ga katha ko_.)
+
+
+            I
+    Sa galaw n~g tubig;
+    gayon din sa himig
+    na pabalik-balik
+sa lalim, at batong pinag saglit-saglit,
+    doo'y namamasid
+    n~g abang pag-big
+ang kagandahan mo sa linaw n~g batis.
+
+            II
+
+    Ang itim mong buhok
+    lugay na nag-sabog
+    sa maputing batok,
+ay siyang anag-ag sa batisa't ilog
+    sa dakong pag-lubog
+    n~g araw sa laot
+kung makaliglig na sa boong Sinukod.
+
+            III
+
+    At sa pan~gan~garap
+    n~g sariling hagap,
+    aking namamalas
+ang iyong larawang sipian n~g DILAG.
+    Ampunan n~g lahat
+    na m~ga bulaklak
+na niyuyurakan sa m~ga paglakad.
+
+
+            IV
+
+     Sa palad na aba
+     kung guinugunita
+     ang pagdaralita
+ay namamalas kong ikaw ay may awang
+     iniaapula
+     sa agos n~g luha
+n~g lunos kong buhay at pusong mahina.
+
+            V
+
+      N~guni't ... iPagkasawi! ...
+      Ang abang ibinudhi'y
+      hindi namalagui,
+Dagling binagabag, at ang pag mumuni'y
+      kumalag sa tali,
+      at itiniwali
+ang aba kong palad na inilugami.
+
+           VI
+
+      Biglang nasiwalat
+      dini sa hinagap
+      at ipinamalas
+Ang iyong larawang may hinampong in~gat
+      na nagtutulak
+      sa aba kong palad
+at sa lantang pusong napapawakawak.
+
+
+=Wakas=.
+
+
+
+
+Mga Talababa:
+
+[1] Hayop pa sakdal ban~gis na pagkaamoy sa tao'y sinisila; ito'y
+kawangki n~g kalabaw baga man may kaliitan, at kailan may hindi
+napaaamo.
+
+[2] Tulang binikas n~g magandang binibining Natalia Buencamino sa
+"veladang" idinaos sa, "INSTITUTO DE MUJERES", niyong ika 23 n~g
+Diciembre n~g taong 1906.
+
+
+
+
+Palatuntunan.
+
+Ilang-ilang, Tudling, 3.
+
+Ang hitso, Tudling, 16.
+
+Himig nang pighati, Tudling, 30.
+
+Ang tubo, Tudling, 33.
+
+Pan~garap, Tudling, 44.
+
+
+
+
+M~ga nobelang sinulat n~g Kumatha nito
+
+Mapagpuyat                    P.0.20
+Pag-ibig n~g isang General    P.0.20
+iM~ga imbi! (unang bahagui)   P.0.30
+
+
+
+
+KASALUKUYANG NILILIMBAG
+
+Mapagkandili.
+iM~ga imbi! (pan~galawang bahagui)
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG ***
+
+***** This file should be named 13156.txt or 13156.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/1/3/1/5/13156/
+
+Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa
+Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans
+provided by University of Michigan.
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/old/13156.zip b/old/13156.zip
new file mode 100644
index 0000000..d461ce7
--- /dev/null
+++ b/old/13156.zip