diff options
Diffstat (limited to 'old/13156.txt')
| -rw-r--r-- | old/13156.txt | 1296 |
1 files changed, 1296 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/13156.txt b/old/13156.txt new file mode 100644 index 0000000..ba906c5 --- /dev/null +++ b/old/13156.txt @@ -0,0 +1,1296 @@ +The Project Gutenberg EBook of Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Alamat ng Ilang-Ilang + +Author: Jose N. Sevilla + +Release Date: August 10, 2004 [EBook #13156] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa +Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans +provided by University of Michigan. + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer +used is marked as ~g.] +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at +iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog +na sa ngayon ay hindi na ginagamit.] + + + + +=ALAMAT= + +N~G + +=ILANG-ILANG= + + + +KATHA NI + +_Jose N. Sevilla_ +MANUNULAT SA "BUHAY PILIPINAS" + + + +Unang pagkalimbag MAYNILA, S.P.--1908 + +LIMBAGAN NI E.C. ESTRELLA, BUSTILLOS BLG 9, (SAMPALOK) TELEFONO 1199 + + + + +Ilang-Ilang + + +Niao'y buwan n~g Diciembre at ang malamig na simoy ay umaanyaya sa +tanang na sumangap n~g maligayang sandaling iniaalay n~g kaparan~gan, +at baga man dito sa ati'y di kaugalian ang magaksaya n~g panahon sa +paglilibang, ay ilan kong m~ga kaibigan ang nakipagyari sa akin na +kami'y maglakbay sa kagubatan n~g Mindoro, upang doo'y magparaan n~g +maligayang panahon sa pan~ga~ngaso. + +Hindi naglipat araw at guinanap namin ang pinagkasunduan at +karakaraka'y ang aming m~ga aso'y naka-amoy n~g lunga marahil n~g usa +kaya't unahan kaming sumunod sa tun~go n~g kanilang m~ga tahulan. +Sa pagtugaygay na iyao'y natiwalag ako sa aking m~ga kasama at +sumandaling humimpil sa lilim n~g isang mayabong na kahoy na di +ko alumana kung ano ang kanyang pan~galan, baga mang labis akong +napapataka na sa gayong ilang ay masamyo ko ang di maisaysay na ban~go +na lubhang laganap sa kagubatan na pinaiibayuhan ang ban~go n~g sa +tanang sampaga. + +Nakaraan ang isang malaking bahagui n~g araw at ang pagkainip ay +sumagui sa akin, sa di pagkarin~gig n~g anomang hudyat na aming +pinagkasunduan, at di ko naman malaman kung saan sila napatun~go, Kung +sukatin ko naman n~g malas ang napakalawak na gubat na namamagitan sa +akin at sa kabayanan, ay lubha akong nalulula sa di matapos-tapos +na m~ga dawag, na sumasatitig. Ang panglulumo ay naghari sa aking +damdaming di sanay sa gayong m~ga ilang at nawalan ako n~g kayang +lumayo pa't tuntunin ang landas, sa pan~gan~ganib na sa pagsasapalaran +ko'y makasalubong n~g mababan~gis na Tamaraw.[1] + +Ano pa't ang pan~gan~gamba'y lumaganap sa aking kalagayan at +sa kadahilanang ito'y inihanda ko ang taglay na baril, upang +ipagsangalang kung ito'y kakailan~ganin, subli't lalong lumala ang +aking pan~gin~gilabot, nang mausisa kong wala ang m~ga punglong taglay +at nahulog sa aming pagtatakbuhan, n~g di ko man lama~g naalumana. +Gumiyaguis na n~ga sa akin ang lubhang malaking pan~gan~gamba at +n~g tumama ang aking m~ga titig sa nan~gun~gulimlim na panan~glaw sa +Sandaidig, ay napagsiya kong nan~gun~gubli nang nagmamadali sa likod +n~g isang matarik na bundok sa kalunuran. + +Ang pag-aalinlan~gan ay namalagui pang sumandali sa pagayong anyo na +nakapan~gin~gilabot na banta n~g pagkalun~gi at lubhang binabagabag +ang di ko hirating kalooban sa gayong kasindak-sindak na kalagayan, +nang sa di kawasa'y nakamalas ako n~g isang matanda, na nagbubuhat +sa kalaliman n~g isang masukal na yun~gib na makubli't mamataan ko sa +kasukalan n~g gubat. + +Sa pag-aantay na ito sa inaasahang tagapagtangol marahil sa +kapan~ganibang kong kinalalagyang, ay sumagui naman sa aking ala-ala +ang m~ga singaw lupang lagui kong narin~gig sa matatandang alamat na +ibinadha tuwi na, n~g nan~gamatay ko nang m~ga nuno. Baga mang ang +pagkatakot ay labis na nagpapasakit, ay pinapaghari korin sa sarili +ang mayamang aral n~g CATOLICISMO, na pinagsikapan n~g aking m~ga +magulang na siya kong palaguing panangnan sa ano mang kapan~ganyayang +haharap at ang pakatiwala kong ito'y siyang bumubuhay n~g aking loob. + +Sa aking mahabang pananalan~gin ay dumating din ang inaantabayanan +nang hindi man lamang ako nainip at pagkalapit niya sa aking +kinalalagyan, ay naulinig ko pa ang ganitong pag-aawit: + + + Oh hiwagang lagui sa m~ga pan~garap +aliwan n~g laguim na nagpapahirap + Ikaw n~ga ang siyang +wagas kong pag-asa, na magkakandili +sa luoy kong puso na pinakaapi + at tuwi-tuwi na'y + inayop n~g dusa; +at siyang hantungan n~g m~ga paghamak +ang nilun~goy-lun~goy n~g aba kong palad. + + * * * * * + + Ikaw din ang kusang lubos sumiphayo +sa niluhog luhog n~g aba kong puso; + at dina na awang +mag gawad maglagda n~g hatol na imbi +na siyang papatay sa abang kumasi't + walang kasalanan + kahit na ano man, +kundi ang sa iyo'y lubos na isuyo +ang iyong nalamang hindi man kinuro. + + Kung ang m~ga laguim + at pagkahilahil +siyang magdudulot sa iyo n~g saya + iyo n~g sabihin + at aking gagawin +ang ano mang ibig na ipababata +kahit ikaputi n~g aking hinin~ga. + + +Pagkaraan n~g kanyang pagaawit ay tumanong. + +--Ano, anak ko ang naghatid sa iyo dito sa ilang na pook? + +--Oh! kagalang-galang na matanda--ang aking tugon--ang maling akalang +aksayahin ang panahon sa paglilibang at ligaliguin ang nan~gatatahimik +na hayop sa kanilang himpilan. + +--Ikaw baga'y nag-iisa? + +--Sa n~gayon po; pagka't ako'y napatiwalag sa aking m~ga kasamang hindi +ko malaman kung saan nan~gapasuot. + +--Lubhang malayo ang iyong kinapatun~guhan. + +--Ano pong pook ito?--ang usisa ko sa kausap. + +--Ito ang lupalop na pinamagatang Ilang-ilang--ang tugon sa akin. + +--Ilang-ilang! ... Ano po ang kahulugan niyaon? + +--Ah! iyao'y isang buhay,--sumandaling nagkuro ang aking kausap +at saka ipinatuloy--Yamang hindi ka rin makababalik sa kabayanan, +samantalang hindi umuumaga, ay pakingan mong sumandali ang +isasalaysay, kasabay nang anyayang magparaan kami n~g mapan~glaw na +gabi sa kanyang kublihan. + +Nagkakaakbay kaming lumusong at hinawi ang nan~gan~gapal na talahiban, +samantalang ang sisikdo sikdo kong puso ay nagbabalita sa akin n~g +isang bagay na mahalaga. + +Sarisaring gunita ang sumaisip, balintulot yaring loob; n~gunit hindi +ko magawa ang umurong pagkapalibhasa'y lalong ma pan~ganib ang matulog +sa parang. + +Pagkalipas n~g paglusong namin sa madilim na yungib na kinamataan ko +sa matanda, ay sinapit ang kanyang tahanan, doo'y guinanap ang +kanyang pan~gakong ibuhay at ang binanguit na alamat ng Ilang-ilang ay +sinimulan na. + +--Nalaman mo anak ko: Magbuhat nang ako'y gawaran n~g sumpa n~g +Makapangyarihan, ay hindi na ako nagkapalad na makaulinig n~g tinig +tao. Laguing guimiguiyaguis sa akin ang bigat n~g kahatulang iyaon sa +nagawang kasalanan, sa hindi rin iba't tunay kong anak na pinag-isipan +kong gahisin, n~guni't ang gayong napakahamak na gawa'y pinagdurusahan +ko n~gayon n~g isang napakahirap na parusa, gaya n~g tinitiis kong +pagkawalang kamatayan, o pamamalaguing mabuhay sa ganitong ligalig. + +--Paano po ang nangyari?--ang pahanga kong tanong. + +--Ako'y isang binata noon--ang tugon n~g aking kausap--na lubhang +mawilihing paglibangan ang tanang binibini, at lagui kong minamatwid +kan~gino man na hindi ano mang kapanagutan sa m~ga ipinasyang +"_Mabuhay kayo at dumami_." ang auking m~ga guinawa. Sa di +kawasa'y nagkaroon ako n~g isang anak na napakagandang babayi at sa +pag-aakala kong iligtas sa m~ga hibo n~g mundo, kung siya'y magkaisip, +gayon din sakawikaang, _baka pagbayad_, ay dinala ko n~ga rito sa +masukal na ilang, magbuhat pa sa pagkasangol at n~g huwag n~g makilala +ang katauhan at maiwasan naman ang laguing pagkapahamak na sinasapit +n~g m~ga walang malay. + +Ang pan~gan~galaga sa kanya'y ikinatiwala ko sa isang matandang +babaying pipi, upang huag niyang makilala ang m~ga hiwaga sa buhay, +ang lihim n~g tao, gayon din ang kanyang pinangalin~gan. Sa tuwi tuwi +na'y dinadalhan ko n~g ikabubuhay; n~guni't hindi ako na pakikita, +upang huag magkapanahong ako'y usisain n~g ano man. + +Sa di kawasay nang maglalabing tatlong taon sa gayong pagkakatago ay +tinamaan ako n~g kanyang m~ga titig at pumanaw sa akin ang damdaming +ama. Nabihag ang mawilihin kong hilig na mangibig kan~gino man, na +makapag-aalay sa akin n~g pampawi n~g lagui kong uhaw na han~gad, at +ito ang nag-wagui sa aking puso. + +Hindi na ako lumusong sa kabayanan; ang kanyang kagandahan ay bumihag +sa akin, at lubhang sumasal ang paghahan~gad kong putihin ang impok +niyang ganda na hindi ko nakita sa boong pinagdaanan sa buhay. + +Lumipas ang ilang sandali n~g alinlan~gang itaguyod ang napakahamak +kong hinan~gad at naghari din sa akin ang dating iminamatwid na, +"_tayo'y galing sa magkakapatid mag-aama, at magkakamag-anak_" +at pinapaghari ko ang kanyang pagkahan~gal na di ipinahihiwatig ang +katotohanan n~g aming pagkamag-ama. Siya naman, pagkapalibhasa'y hindi +nagkapalad makaulinig n~g tin~gig n~g kanyang kapwa, ay lubhang na +aliw sa aking m~ga pangungusap, lalo na n~g maulinig ang matamis na +inaawit n~g kanyang ina na napaukit sa aking budhi at siya namang +lagui kong inuulit, ay ginawaran ako n~g mahinhing lambing inilin~gay +ang kanyang ulo sa aking balikat at lalong naghapdi ang sugat n~g +aking puso at sumasal ang aking masamang han~gad. + +--Ano pong awit iyaon? Iyaon pu bagang naulinig ko kan~gina. + +--Oo; yaon n~ga at inulit ang magandang kundiman. + +Pagkatapos ay ipinatuloy ang pagbubuhay. + +Dumating ang mapan~ganib na sandali at gumiyaguis na nag-ulol sa +akin ang hibo ni Satanas, at inakala ko nang ganapin ang maru~gis na +isinabudhi, datapwa't nang isasagawa ko na, ay di naman nagkaroon n~g +bahagya man lamang na pagsalansang ang aking anak, pagkapalibhasa'y +di natatahong iyao'y sawi sa m~ga kautusan. Inanyayahan kong sumama +sa lihim n~g kahoy na ating pinan~galin~gan, na siya kong napiling +maguing saksi n~g kapaslan~gan kong kakamtin; anyayang hindi +sinalansang kahit bahagya at malugod pinaunlakan; n~guni't di +pinahintulutan n~g pagkakataon na maganap, ang aking aasalin at isang +malakas na buhawi'y binakli ang marupok na kahoy, na niyaong una, +ay di man lamang nagagamit sa ano mang kailangan n~g tao at siyang +humadlang na nagbigay wakas sa aking kaawa-awang anak. + +Kapwa kami napatigalgal sa sumandalin iyaon at ipinatuloy n~g matanda +ang nauntol na ibinubuhay. + +--Nang maganap ang malupit na hatol n~g pagkakataon akin nang +isinaysay pagdaka'y lumabas ang isang sugo n~g Makapangyarihan at +bumigkas n~g ganito: + +"Di mo matutuklas ang kamatayan at mabubuhay kang tagapag alaga n~g +kahoy na iyang humadlang sa iyong karumaldumal na aasalin." + +Lumipas ang ilang panahon at nang aking datnan ang kahoy na yaon +ay labis akona napahan~ga sa pagkakamalas na hitik na hitik n~g +mababan~gong sampaga at isang hibik ang mamutawi sa akin: "ILANG! + ... ILANG! na naguing saksi n~g akin~g pagkalun~gi kailan mo ako +patatawarin?"--Muling lumabas ang isa~g sugo at ibinadha ang ganito: +_Kung kailan, may mapatungo ritong isang tao na mapagsalaysayan mo +ng guinanap na sala ay asahan mong pinatawad ka na ng Diyos_ at +biglang nawala ang angel na aking kausap at ang binanguit na taong +iyaon na aking pagkukumpisalan ay ikao at dili iba marahil na sugo +ring nang Maykapal, upang pahintulutan Niyang ako'y umakyat sa +kaloalhatian n~g lan~git. + +Pagkaraan n~g m~ga salaysay na ito'y nawala ang aking kausap at nang +aking pinaghahanap, ako'y nagsising. + +Ako pala'y nan~gan~garap lamang. + + + + +Ang hitso + + +Isang ugaling hanga n~gayon ay taglay n~g m~ga tagarito sa atin ang +ipanalubong sa m~ga panauhin ang n~gataing _hitso_. + +Ang lahat n~g bagay ay maaaring malimutan; datapwa't ang alay na ito +na pinagkagawian na lalonglalo na sa m~ga lalawigan ay tunay na hindi +nakakalin~gantan, at naguiguing catungkulan na halos, ang maghanda, at +gumamit na man, lubha pa't kung ang mag-aalay ay isang binibini. + +Dahil sa bagay na ito'y pinag-ukulan ko tuloy ng isang pagkakaabala +ang pagtunton kung bakit natuklas ang tatlong bagay na pinaglahok at +pinamagatang _hitso_. + +Bakit ang _ikmo, bunga_ at _apog_ ay nagawang +pagsamasamahin, at nagagamit na pang-alay sa m~ga panauhin? + +Ito ang hindi abutin n~g aking pag-hahaka at siya namang +pinagpumilitang, kahit banaag ay matuklas ang sanhi, at sa matiyagang +katatanong sa m~ga palan~gan~ga, ay nahalaw ko ang ibubuhay n~gayon; +n~guni't totoo kaya ang sinalita sa akin? + +Sa ano ma'y tahoin natin. + +Isang hapon sa nais kong sumagap n~g malamig na simoy na nakaaanya sa +m~ga naaalinsan~ganan, ay nilisan kong sumandali ang lubhang maraming +gawain at tinun~gong sumandali ang kalapit na nayon n~g Pasay, na +siyang nababalitang may malalawak na "ikmuhan." + +Dalawang bagay ang nais kong maganap sa isang kilos, at ito n~ga'y +ang makasagap n~g malamig na simoy at mapanood naman ang maayos +napagkakatanim n~g halamang "ikmo," na, halos maituturing ayon sa +kabalitaan, na ang bayang iyaon ay siyang sinisibulan n~g pinakabuting +"ikmo" na pinagkakabalahan kong alamin; n~gun't di lamang iyaon ang +napala n~g aking paglilibang at hindi ko man kinukusa ay nakaulinig +ako ng isang nakalalaguim na pag-aawit na nagbubuhat sa isang masukal +na bulaos na nakakalun~gan n~g makapal na gubat n~g "ikmo." + +Tumiguil akong sandali at pinalad namang masapol buhat sa simula ang +talaytay n~g _kundimang_ ganito ang hanay; + + + Malasin guiliw ko ang daloy n~g tubig +na nagki-kinan~gan sa galaw n~g batis, +malasin ang bula sa pamimilansik + at iyong itulad + sa iyong paglin~gap, +at kung yaon n~ga ang siyang kawan~gis +dagling kamataya'y akin masasapit. + + Gayon din masdan mong napa iitaas +ang maputing asong naglalakbay ulap, +siya't pan~ganorin iisa sa malas; + yaon ba'y kawan~gis + n~g iyong pag~ibig? +Kung tunay na gayon, akin n~g talastas +na ang pag-ibig mo'y madaling man~gupas. + + * * * * * + + Ang paro't parito n~g simoy n~g hangin, +nakapagdudulot n~g lamig at aliw +datapwa't kung gayon ang iyong pag-guiliw, + ay lubos katulad + n~g isang pag-hamak +at wala na akong hihintay hintaying +matapat sumintang hantun~gan n~g daing. + + * * * * * + + +Lubos akong nasiyahan sa kataong iyaon, at n~g matapos ang mapan~glaw +na pag-aawit ay pinapaglakbay ko ang isipan sa kalawakan n~g m~ga +hiwaga, hinahalaw doon sa tanang malikmata, ang isang kagandahang +mapag-uukulan n~g matimyas na tin~gig na aking napakingan. + +Pagkalipas n~g ilang sandali, ay sumatitig ko na naman ang nagdidilim +na "ikmuhan" at nanariwang muli ang sanhing ikinapatun~go ko roon, +ang dati ring nais na matalos ang pinagbuhatan n~g paggamit at +pakikinabang sa isang halamang sakdal han~galay, na gaya n~g "ikmo"; +sa di kawasa ay lumapit sa akin at malugod na bumati ang isang +matanda, na tila tunay na kakilala kasabay n~g malugod na anyayang +magtuloy sa kalooban n~g kanilang bakuran. + +Nang unang bugso, ay suma~gui sa aking loob ang isang malaking +alinlan~gan; n~guni't dagling napawi at nanagumpay ang mapiling amuki +na ako'y magtuloy. + +Pagdating namin sa loob n~g halamanan ay dinatnang nakaluklok sa isang +papag-papagan ang isang binibining napakahinhin ang anyo, na marahil +ay siyang pinan~galin~gan n~g mapanglaw na pag-aawit na aking +kinahan~gaan. + +Matalaghay ang kabuuan n~g kanyang maamong mukha; malamlam ang titig +kayumanguing kaligatan ang kulay, mahayap ang ilong at nakabibihag ang +maramot na n~giting nanasnaw sa kanyang guinumamelang labi. + +Isang sulyap na panakaw at pagdaka'y binawi ang biglang tumudla sa +aking puso at n~g m~ga sandaling yaon ay kanyang binihag. + +Tumalilis na biglang tinun~go ang halamanan pagkakita sa akin at +pagkua'y pumitas n~g ilang dahong "ikmo." + +Di naglao't bumalik sa aming kinaroroonan, muling lumuklok at +mabihasang pinagpilas ang m~ga dahong taglay at pinirot na guinawang +"hitso." + +Di ko sinawaang panoorin ang mahayap na m~ga daliri at tunay kong +kinahan~gaan, ang kainamang tumangap n~g panauhin, na, baga mang di +lubhang kilala, ay pinagkaabalahang kawan~gis n~g isang lalong matalik +na kaibigan; sa biglang sabi ang kaugaliang mag-alay n~g "hitso" ay +kanyang tinupad; n~guni't hindi ako marunong n~guman~ga; at sa nais +kong mapaunlakan ang kanyang pagkaka-ala-ala, ay kumuha ako n~g +kanyang malugod na iniaalay, kasabay n~g isang maguiliw na usisa +sa matanda na kung bakit natuklas, na ang bun~ga, iyaong mapakla at +walang saysay na bun~gang kahoy na di nagtamo n~g ano mang pamagat, +at ang "ikmo" na lubhang mahanglay, ay kung mapalahok sa nakapapasong +"apog" ay napag-ayaw, at ayon sa naguing hilig na kinaguisnan ay +siyang naguing panalubong panauhin. + +Nang una, ay inakala kong ang pag-uusisa ay naaksaya at di ko batid +na ang itutugon sa akin ay lubhang mapakinabang at mandi'y +mapaniniwalaang iyaon n~ga marahil ang pinagbuhatan n~g "viciong" +n~guman~ga. + +Isang ganap na kasaysayan ang kaniyang sinalita na uulitin ko n~gayon +ayon sa nalabi sa aking ala ala: + +Anya'y nang m~ga unang dako, na ang pagn~gan~ga ay hindi pa +kilala; ang halamang =ikmo=, ay lubhang gumugubat, at sampuong +nan~gaglaboy na hayop sa kaparan~gan, ay hindi magtamong pakinabang sa +halamang tinutukoy. + +Bakit kaya siya pinasibol kung walang kapakinaban~gan? + +Maraming pagsusumikap ang guinawa, upang huag n~g muling sumibol, +datapua't isang halamang hindi maagad n~g maglilinang pagkapalibhasa'y +walang pakinabang at isang himutok na inulit n~g m~ga nahuhuli ang sa +kanya'y iguinawad n~g m~ga nauna sa atin. + +"_Halamang walang pakinabang, kailan ma'y di mamamatay_" at ang +himutok na tinukoy ay naguing sumpang iniukol n~g m~ga nahuhuli sa ano +mang bagay na walang maidulot na kapakinaban~gan. + +Isa pang halamang lubhang nanghahaguay na may masagananang bun~ga, ang +hindi rin pakinaban~gan at siya namang pinag-uukyabitan n~g halamang +"ikmo". + +Sa kasaganaan n~g bun~ga n~g halamang ito na, walang mapaggamitan, ay +hindi pinagkalooban n~g ano mang pan~galang pagkakakilanlan, gaya n~g +sa ibang bun~gang kahoy, yamang hindi rin lamang siya nagagamit, +at nan~gasyahan na ang nan~ga-una sa atin na pamagatan siya n~g +pan~galang: _Bunga_. + +Ang lahat n~g nakilalang halamang bumubun~ga at nag-dudulot sa m~ga +tao n~g ano mang pakinabang, ay nagtamo n~g pan~galawang pan~galang o +pinakasaguisag na pagkakakilanlan; datapwa't ang halamang "bun~ga" +ay siyang napakatan~gi na hindi nagtamo n~g biyaya mabinyagan, at ang +kanyang puno ay pinamagatan na lamang n~g "bun~ga" + +Lubhang maraming salin-saling kaugalian ang yumaon--ang idinugtong +n~g matanda--ang m~ga bagong sibul na batbat n~g katalinuhan, ay di +nan~gasiyahang siya'y panoorin na lamang at gamiting palamuti sa m~ga +kaparan~gan, hindi nayag na siya'y hindi magamit, at lahat n~g sikap +ay guinugol upang maangkapan n~g ikapakikinabang sa kaniya; n~guni't +ang kanyang tingtin~ging puno ay hindi maagpang sa ano mang paggamitan +dahil sa napakarupok, datapwa't isang kataon, (yamang n~ginan~ganlan +kataon ang m~ga bagay na nangyayari n~g hindi kinukusa, baga mang ang +lahat ng bagay ay nakatakda, na talagang mangyayari) ay isang tanghali +umano na ang isang taong hindi pa nakasasapit sa m~ga lupalop na yaon +at hindi pa nakakikilala sa dalawang halamang ating ibinubuhay (ang +=ikmo= at _bunga_), ay sinumpong n~g pagkadayukdok at walang +malamang sulin~gan n~g katutuklasan n~g ipagpapatid gutom. + +Tinamaan n~g kanyang malas ang puno n~g halamang hitik na hitik n~g +mapupulang anaki'y hinog na bun~ga, at sa paniwalang makapagdudulot +sa kanyang kagutuman n~g malinamnam na pagkain, ay dagling pumitas at +linasa ang pinakalaman; subali't tan~gi sa isang matigas at mapaklang +nakapaglalaway, ay wala siyang nalasap; bagama'y binayaan na sa +kanyang bibig yamang lubhang nanunuyo ang kanyang lalamunan at iyao'y +nakapananariwa. + +Sa malaking kagutuman n~g abang napaligaw na yaon n~g landasin, ay +lumabnot n~g ilang dahon n~g _ikmo_ na nagsusumawang lumingkis +sa puno n~g _bunga_, n~ginata rin at ninamnam ang mahan~glay na +dahon n~g _ikmo_, n~guni't hindi tangapin n~g kanyang sikmara +at ang laway niya ay lubhang kumakatay; subali't ang hindi kinukusang +pagkakahalo n~g _ikmo_ sa _bunga_, ay nagkatalo at ang pakla +at ang han~glay ay nakaayaw at nalasap niya ang isang panglibang na +n~gataing nakapagpapasariwa n~g lalamunan. Sa di kawasa ay dumating +siya sa isang bahay at sa masidhing han~gad na makakain kahit na ano, +ay tinikman ang isang bagay na maputing nasa isang munting pasu-pasuan +sa ibabaw n~g bintana; ang maputing kanyang tinikman, ay =apog= +na ipinanguguhit n~g may bahay sa m~ga panakot n~g halaman. + +Hindi niya sinasadya ang pagkakahalo halo n~g tatlong bagay na +hindi kilala; n~gunit wari'y pinagtiyap o itinuro sa kanya n~g +pan~gan~gailan~gan ang isang n~gataing panglibang sa gutom. + +Tinaglay niya hangang bayan ang tatlong bagay na kanyang natuklas at +ipinagparan~galan sa m~ga dinatnan. + +--Aanhin mo iyan?--ang usisa n~g kanyang m~ga kasama sa bahay. + +--Ah!--ang tugon kung nalalaman ninyo ang kapakinaban~gan n~g tatlong +ito kung magkahalo--at ipinakitang muli ang _ikmo, bunga_ at +_apog_,--ay walang salang di ninyo pakamamahalin. + +--Anong pakinabang ang maidudulot n~g tatlong bagay na iyan? + +Bilang tugon ay naglahok at inialay na pinatikman sa m~ga kasangbahay. + +Labis daw na napahan~ga ang m~ga dinulutan sa pagkakalasap n~g isang +mabisang pampasariwa n~g lalamunan, at buhat na noo'y pinasimulan na +ang pagpapatikim sa bawa't dumating na kasambahay, hangang sa naguing +kaugaliang ipanalubong sa panauhin ang _hitso_. + +Ang salitang paglahukin ay itinutumbas nila sa salitang +=pahitso=, at hanga n~gayon ang m~ga panday n~g pilak ay +tinataglay pa, ang salitang _pahitso_ sa paglalahok n~g guinto. + +Sa pamamag-itan n~g salinsaling kaugalian ay binawas na ang salitang +PA, sa _hitso_ yamang yaon ay pangdugtong pan~gun~gusap n~ga +lamang. + +Pagkatapos n~g malawig na salaysay n~g matanda ay tinikman ko +kapagdaka ang inaalay sa akin n~g binibini at doon ko napagsiya na +tunay n~gang nakalilibang at nakapananariwa n~g lalamunan, at kung +mahirati na sa pagn~gata niyaon ay naipampapawi na raw n~g uhaw at +gutom, ang pinagpalang _hitso_. + +Sa lahat n~g iyaon, at sa pan~gan~ga-nib kong ako'y kayamutan ay +napaalam na, at nan~gakong muling babalik. + +Samantalang binabagtas ko ang ikmuhan ay muli kong naulinig ang +mapan~glaw na pag-aawit na bumihag sa aking puso. + +Sino kaya ang pinag-uukulan niya n~g m~ga panambitang iyaon? + +Siya kaya'y may katipang tumatakuil sa m~ga ipinangako? + +Ito ang bumabagabag sa aking sarili nang papauwi na sa bahay at siyang +umaanyayang muli siyang sadyain; n~guni't lubos na nagpasakit ang +mabisang panibugho sa kanyang pinag-uukulan at siyang sanhi n~g di ko +na muling idinalaw. + +Oh! sabay kong natuklas ang pag-ibig at ang HITSO. + + + + +=HIMIG N~G PIGHATI=[2] + +_Hinihiling sa aking kasayaha'y tulain_. + + + + Saan man ibaling yaring pag-iisip +nakikita'y luha at m~ga pasakit +kahit sa sariling buhay na tahimik +gayon din sa Bayang pinakaiibig +ay walang lumual sa kudyaping tin~gig +liban na sa lungkot at m~ga ligalig. + + * * * * * + + Sa Bayan ang malas kung aking itanaw +ang nan~gakikita'y pawang kapan~glawan, +magkabi-kabila'y ang pag-iirin~gan +na inihahasik n~g buhing makamkam at +nan~gagnanais tanghali't igalang +kahit na mahamak ang sariling Bayan. + + * * * * * + + + Sa kabila noon ay bilang pamana +na kanilang alay sa Bayan at Ina, +ay ang pang-aapi at pag-alimura; +ang gayo'y kung aking mapag ala-ala +tinis n~g kudyapi ay n~gan~gapa-n~gapa +at ayaw magbigay n~g lugod at saya. + + At paghamak lamang, pagsumpa't pag-ayop +daing n~g hinagpis ang itinitibok +nalilimot tuloy ang ugaling bantog +na mahinhi't wagas n~g lahing Tagalog, +dahil sa iilang asal na sumalot +n~g sariling yaman hindi man inimpok. + + * * * * * + + Ano kaya n~gayon ang aking gagawin +sa iyong napitang ako'y paawitin +guinaganap ko man n~g boong pag-guiliw +ay ang lumuluwal na tinis ay daing +at hindi pumulas ang mithi mong hiling... +kasayaha'y nanaw sa aking damdamin. + + Pagtamanan mo na ang taghoy n~g puso +kahit napipigta sa luhang tumulo, +pagka't ang ligaya ay hindi makurong +kusang magwawagui sa madlang siphayo, +na nan~gin~gibabaw sa puring nag-laho, +sa puring salantang, lugami at hapo. + + * * * * * + + Nakasunod kaya sa hin~gi mo't pita +ang anak na busong sabik sa ligaya? +Hindi man nasiyahan sapagka't di kaya +ang daliting n~gayon ang iyong ligaya +ay lubos tangapin n~g boong pag sinta: +"HIMIG NG PIGHATING" larawan ng dusa ... + + + + + +=Ang Tubo= + + +Ang m~ga alamat kung minsan ay tunay na salat sa katotohanan; +datapuwa't lubhang kailan~gang buhayin ang m~ga salinsaling balita +yamang ang karamihan n~g ating pinaniniwalaan ay badha niyaon, at n~g +m~ga pangyayari; kaya't ang sasalaysayin n~gayon ay tunay na hindi ko +na malaman kung saan ko narin~gig o kung sa aling kasaysayan ko nabasa +bagamang sariwang sariwa sa aking ala-ala ang pagkakapangyayari. + +Katanghalian daw noon n~g buan n~g Marzo, mainit na lubha ang +daloy n~g m~ga sinag n~g araw, kaya't ang kaalinsan~ganan, ay +di magpatiwasay sa madla, lalong lalo na doon sa m~ga pangkating +pinag-uusig n~g m~ga batas, doon sa nan~gabubuhay sa pamamag-itan +n~g pawis n~g iba at walang bilang himpilan kungdi ang madadawag at +masukal na yun~gib sa kaparan~gan; doon sa lupalop na pan~gublihan +man ay wala, at paubayang pinasasaksihan sa tumutunghay na lan~git ang +tanang kabuhun~gan kanilang lagui nang ikinaaaliw. + +Sa panig n~g sansinukob na pinangyarihan n~g buhay na ito, ay wala +niyaong mayayabong na halamang karaniwang sumibol sa m~ga kabundukan, +na nagkakandili sa tanang magnais na sa kanya'y man~ganlong, doo'y +wala n~ga, iyaong malalabay na san~ga n~g nan~gag-lalakihang punong +kahoy na naggagawad sa madla n~g malalamig na lilim kung katanghalian, +at tan~gi sa ilang halamang gumugubat na kawangki n~g palasan ay wala +n~g iba pang sumisibol. Ang halamang ito'y mabulo ang pinakakatawan +matatalim at nakasusugat ang kanyang m~ga dahon, at walang munti +mang maituturing na pakinabang sa kanya; ang sino mang mapasagui, +ay dumadanas n~g isang di magpatahimik na kakatihan kawangki n~g +tinatawag nating NALILIPA. + +Umano'y sa m~ga kadawagang iyaon nan~gun~gubli ang m~ga may malalaking +sagutin sa pamahalaan, pagka't doo'y hindi nakasasapit ang lalong +masigasig na kagawad. Apat kataong nagkaisa n~g ugali, at nan~gasawing +mamuhay sa pamamag-itan n~g panghaharang, ang kasalukuyang +tumatalaktak sa matutulis at nakakapasong batong maliliit na +nan~gag-sambulat sa m~ga landasin; ang mainit na simoy n~g +katanghalian ay tumutupok sa kanilang m~ga noo at nagparamdam n~g +malaking kauhawan; datapwa't ang kanugnog na yaon n~g m~ga lupalop +na di sinasapit n~g may matahimik na kabuhayan, ay di sinibulan n~g +tubig; doo'y walang m~ga bukal, walang batisan, at walang ano mang +pampawing uhaw na matutuklas; kaya't ang pagn~gan~galit ay siyang +pinagbubuntuhan, kaayaw n~g pakikiayon, yamang wala namang ibang +magawa. + +Sa di kawasa'y nakasalubong sila n~g isang matandang lalaki na +sa kanyang anyo, ay tila may isang malaking katan~gian at mandi'y +umaanyayang siya'y pakagalan~gin, datapwa't ang sibul na marun~gis na +budhing taglay n~g apat na tinutugaygayan natin, ay siyang nanaig, at +inakalang pagliban~gan~g uruyin ang kagalang-galang na matanda. + +Ang isa sa kanila ay siyang unang umaglahi. + +--Matandang hukluban, saan ka paro-roon sa ganitong kainitan?--ang +pang-unang tanong. + +--Ang dugo nito ang ating inumin--ang saad n~g pan~galawa--Kasabay +nang bunot n~g itak sa sukbitan na biglang iniyamba. + +--Antabayanan muna nating siya'y tumugon, bago ganapin ang nais--ang +salo n~g pan~gatlo. + +--Magsalita ka--ang pakli n~g pang-apat. + +--Aking hinahanap--anang matanda--ang panig na aking tinutuklasan n~g +pampawing uhaw. + +Sa tuwing hapon--ang dugtong--kung sumasapit ang ikatlong oras ay +pinagkakalooban ako n~g Makapangyarihan na makasimsim n~g pampawing +uhaw. + +--At saan ka naman kukuha n~g maiinom sa kadawagang ito, na kinaigahan +n~g tubig at kinaitan n~g kanyang balong? + +--Tingnan natin at tila ito ang makapag-aalay n~g ating kailan~gang di +matuklas--ang anas n~g isa sa kanyang kasama. + +--Kung ang pagkakatiwala sa kanya'y ating ilalagay ay matitira tayo sa +isang kabiguan--ang paan~gil na tugon. + +--Narito--anang matanda--ang lagui kong iniinom kung dumarating ang +oras na aking sinambit. + +--Dito'y walang batisan... + +--Hindi ko kailan~gan ang makikinang na daloy n~g batis, upang ipamawi +n~g kauhawan; sa aki'y sukat ang m~ga halamang inyong namamalas, +pagka't sa kanya'y nananamnam ko ang matamis at masaganang katas, sa +m~ga oras na ang Sumakop sa tanan, ay nagsabing "AKO'Y NAUUHAW", sa +kanyang Pitong Wika, bago naglakbay sa kalowalhatian n~g Lan~git at +tinalikdan ang pagkatao. + +--Tila ito'y may nais magpalaganap dito n~g m~ga katakata niyaong m~ga +mapagsampalataya n~g kung ano anong kadayaan. + +--Ang taong ito'y tila tayo ang pag-lalaruan--ang sabad n~g isa. + +--May orasan ba kayong taglay--ang malumanay na usisa ng matandang +inaaglahi. + +--Ang orasan namin ay anyo n~g araw na lumiliglig sa boong Tinakpan. + +--?Ano na kayang bahagui ang ating kinalalagyan? + +--Tayo'y nasa ikatatlo na n~g tanghali; yaong oras na inaantabayanan +mo upang numamnam n~g pinakananais naming pampawing uhaw ... Hayo +ipakita mo sa amin ang pagsipsip n~g katas n~g halamang iyong sinambit +at kapagkayao'y aglahi lamang ay kaawa-awa ang iyong sasapitin. + +Pagkarin~gig n~g bihigkas na ito n~g nagtatapangtapan~gan tulisan +ay lumuhod pagdaka ang matanda at idinaing sa Lumikha ang kanyang +kalagayan; at pagkaraos n~g pananalan~gin ay nagtuluyan bumakli n~g +m~ga halamanang naroon at pinan~gos na sinipsip ang katas. + +Pagkakita nito n~g m~ga tulisan ay nan~gagsitulad sa matanda at +nakipan~gos naman; datapwa't ang kanilang nalan~gap, ay ang di +masaysay na hanglay at sa kadahilanang ito'y inasod n~g palo ang +kagalanggalang na matanda hangang sa nalugmok sa m~ga nagkabalibaling +san~ga n~g halaman. + +Sa gayong kahabag habag na anyo'y nagturing: + +--iOh m~ga kulang palad! Darating ang panahon na inyong pagsisisihan +ang inasal na kaimbihan; pagka't sa inyong panunumbalik sa puok na ito +sakaling kayo'y magkapalad na tan~glawan ng pananampalataya sa ating +Mananakop, ay inyong mapagkikitang ang bawa't tilamsik n~g m~ga dugo +ko ay sisibulan n~g ganyan ding halaman; subali't ang bawa't dito'y +tumubo, ay magdudulot sa katauhan n~g isang malinamnam at matamis na +katas, na siyang katutuklasan n~g tanan, n~g isang mabisang pampawing +uhaw, pampatid gutom at sangkap sa ano mang kakailan~ganin n~g +katauhan, Pinaslang ninyo ang isang nahilig sa pagninilay n~g +mahalagang "PITONG WIKA" n~g ating MANANAKOP, nawa'y siya ninyong +laguing pakinaban~gan. + + * * * * * + + +Nakaraan ang isang munting bahagui n~g panahon, ang pagkakataon ay +naguing tagapamag-itan upang ang apat na buhong ay muling mapabalik sa +kanilang pinagdausan n~g huling kalupitan at nang magunita nila an~g +m~ga huling binikas n~g napan~ganyayang matandang kanilang inumog, +ay dumanas sila n~g isang pagnanais na alamin kung tunay n~ga ang +kaniyang m~ga huling panambitan, at di nalaunan, ay su-matitig nila +ang mayayabong na halamang nagsisupling na pawang malulusog, matataba +at lubhang mayabong, at silang lahat ay di nakapiguil n~g gayong +bigkas: + +iTumubo! ... Naganap ang kanyang huling tagubilin. + +At sabay na nan~gagsibakli n~g naturang halaman at kanilang pinan~gos. + +Isang malinamnam at matamis na katas ang kanilang nalasap, at +paulit-ulit na binigkas na-matamis ang _tubo_, na siyang +kaipala'y sumapit sa ating kapanahunan at ang salitang iyaon +na niyaong una'y pinalalawig upang ang maguing kahulugan ay +_supling_, n~gayo'y bigla na kung bigkasin at nakikilala sa +pan~galang tubo. + +Bilang pasasalamat ay isang mataos na dalan~gin ang kanilang +pinailanlang sa kalawakan n~g hiwaga at isang matamis na pag-aawit ang +kanilang naulinig na ganito ang badha: + + + "Ano kaya yaong tinamaang malas +na nan~gin~gibabaw sa tanang liwanag +nagtaboy na bigla't humawi sa ulap +na pinaglagusan n~g ningning at sinag +at umaanyayang lubusang magalak +yaring abang pusong sinupil n~g hirap?" + + "Siya kaya yaong maningning na Ilaw +na pumapatnugot sa Sangkatauhan, +panan~glaw sa gabi n~g nadidiliman +at sa may pighati'y pang-aliw na tunay +Badhang taga-turo n~g iisang daan +sa m~ga alagad na nan~galiligaw?" + + "Oh kulang na kulang yaring pan~gun~gusap +upang patunayan nakikitang sinag, +ayo't nagniningning, anaki'y busilak +sa ibabaw niyaong bunton buntong ulap, +ayo't bawa't anyo ay isang pagliyag +ang isinasaboy sa puso n~g lahat." + + "Siya yaong Pusong Kamahal mahalan +na n~gayon ay ating kinahahan~gaan +Siya ang dinusta at pinakapaslang +n~g sibat n~g sala n~g Sangkatauhan, +Siya ri't di iba ang kaguinhawahan +at tunay na aliw n~g may kalumbayan." + + +Dagli silang nagtindig at pinaghanap ang pinagbubuhatan n~g gayong +kawiliwiling pag-aawit, at nang kanilang makita'y lubos napahan~ga +pagka't dili iba kundi ang kaawaawang matandang kanilang pinaslang na +biglang nawala sa kasukalan n~g gubat. + +Ito n~ga kaya ang sanhing pinagbuhatan n~g halamang tubo? ... + + + + +=PAN~GARAP= + +(_Sa laguing pinagalayan n~g m~ga katha ko_.) + + + I + Sa galaw n~g tubig; + gayon din sa himig + na pabalik-balik +sa lalim, at batong pinag saglit-saglit, + doo'y namamasid + n~g abang pag-big +ang kagandahan mo sa linaw n~g batis. + + II + + Ang itim mong buhok + lugay na nag-sabog + sa maputing batok, +ay siyang anag-ag sa batisa't ilog + sa dakong pag-lubog + n~g araw sa laot +kung makaliglig na sa boong Sinukod. + + III + + At sa pan~gan~garap + n~g sariling hagap, + aking namamalas +ang iyong larawang sipian n~g DILAG. + Ampunan n~g lahat + na m~ga bulaklak +na niyuyurakan sa m~ga paglakad. + + + IV + + Sa palad na aba + kung guinugunita + ang pagdaralita +ay namamalas kong ikaw ay may awang + iniaapula + sa agos n~g luha +n~g lunos kong buhay at pusong mahina. + + V + + N~guni't ... iPagkasawi! ... + Ang abang ibinudhi'y + hindi namalagui, +Dagling binagabag, at ang pag mumuni'y + kumalag sa tali, + at itiniwali +ang aba kong palad na inilugami. + + VI + + Biglang nasiwalat + dini sa hinagap + at ipinamalas +Ang iyong larawang may hinampong in~gat + na nagtutulak + sa aba kong palad +at sa lantang pusong napapawakawak. + + +=Wakas=. + + + + +Mga Talababa: + +[1] Hayop pa sakdal ban~gis na pagkaamoy sa tao'y sinisila; ito'y +kawangki n~g kalabaw baga man may kaliitan, at kailan may hindi +napaaamo. + +[2] Tulang binikas n~g magandang binibining Natalia Buencamino sa +"veladang" idinaos sa, "INSTITUTO DE MUJERES", niyong ika 23 n~g +Diciembre n~g taong 1906. + + + + +Palatuntunan. + +Ilang-ilang, Tudling, 3. + +Ang hitso, Tudling, 16. + +Himig nang pighati, Tudling, 30. + +Ang tubo, Tudling, 33. + +Pan~garap, Tudling, 44. + + + + +M~ga nobelang sinulat n~g Kumatha nito + +Mapagpuyat P.0.20 +Pag-ibig n~g isang General P.0.20 +iM~ga imbi! (unang bahagui) P.0.30 + + + + +KASALUKUYANG NILILIMBAG + +Mapagkandili. +iM~ga imbi! (pan~galawang bahagui) + + + + + + +End of Project Gutenberg's Alamat ng Ilang-Ilang, by Jose N. Sevilla + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ALAMAT NG ILANG-ILANG *** + +***** This file should be named 13156.txt or 13156.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/1/3/1/5/13156/ + +Produced by Jeroen Hellingman, Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa +Baladad and PG Distributed Proofreaders. Produced from page scans +provided by University of Michigan. + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |