diff options
Diffstat (limited to 'old')
| -rw-r--r-- | old/7eras10.txt | 6491 | ||||
| -rw-r--r-- | old/7eras10.zip | bin | 0 -> 126544 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/8eras10.txt | 6491 | ||||
| -rw-r--r-- | old/8eras10.zip | bin | 0 -> 126575 bytes |
4 files changed, 12982 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/7eras10.txt b/old/7eras10.txt new file mode 100644 index 0000000..5cb22d3 --- /dev/null +++ b/old/7eras10.txt @@ -0,0 +1,6491 @@ +Project Gutenberg's Selections from Erasmus, by Erasmus Roterodamus + +Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the +copyright laws for your country before downloading or redistributing +this or any other Project Gutenberg eBook. + +This header should be the first thing seen when viewing this Project +Gutenberg file. Please do not remove it. Do not change or edit the +header without written permission. + +Please read the "legal small print," and other information about the +eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file. Included is +important information about your specific rights and restrictions in +how the file may be used. You can also find out about how to make a +donation to Project Gutenberg, and how to get involved. + + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!***** + + +Title: Selections from Erasmus + Principally from his Epistles + +Author: Erasmus Roterodamus + +Release Date: June, 2005 [EBook #8400] +[Yes, we are more than one year ahead of schedule] +[This file was first posted on July 6, 2003] + +Edition: 10 + +Language: English and Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK SELECTIONS FROM ERASMUS *** + + + + +Produced by David Starner, Thomas Berger, +and the Online Distributed Proofreading Team. + + + + +SELECTIONS FROM ERASMUS + +Principally From His Epistles + +By + +P. S. ALLEN + + * * * * * + +PREFACE + +The selections in this volume are taken mainly from the Letters of +Erasmus. Latin was to him a living language; and the easy +straightforwardness with which he addresses himself to what he has to +say, whether in narrating the events of every-day life or in developing +more serious themes, makes his works suitable reading for beginners. To +the rapidity with which he invariably wrote is due a certain laxity, +principally in the use of moods and tenses; and his spelling is that of +the Renaissance. These matters I have brought to some extent into +conformity with classical usage; and in a few other ways also I have +taken necessary liberties with the text. + +In the choice of passages I have been guided for the most part by a +desire to illustrate through them English life at a period of exceptional +interest in our history. There has never been wanting a succession of +persons who concerned themselves to chronicle the deeds of kings and the +fortunes of war; but history only becomes intelligible when we can place +these exalted events in their right setting by understanding what men +both small and great were doing and thinking in their private lives. To +Erasmus we owe much intimate knowledge of the age in which he lived; and +of none of his contemporaries has he given us more vivid pictures than of +the great Englishmen, Henry VIII, Colet, More, and many others, whom he +delighted to claim as friends. + +With this purpose in view I have thought it best to confine the +historical commentary within a narrow compass in the scenes which are not +drawn from England; and to leave unillustrated many distinguished names, +due appreciation of which would have overloaded the notes and confused +the reader. + +The vocabulary is intended to include all words not to be found in Dr. +Lewis's _Elementary Latin Dictionary_, with the exception of (1) those +which with the necessary modification have become English, (2) classical +words used for modern counterparts without possibility of confusion, e. +g. _templum_ for _church_; (3) diminutives--a mode of expression which +both Erasmus and modern writers use very freely--as to the origin of +which there can be no doubt. + +Mr. Kenneth Forbes of St. John's College has kindly gone through the +whole of the text with me, and has given me the benefit of his long +experience as a teacher. I am also obliged to him for most valuable +assistance in the preparation of the notes. + +LONGWALL, COTTAGE, OXFORD. June 1908. + +In a second edition I have been able to incorporate a few of the +corrections and suggestions made by reviewers and friends. My thanks are +especially due to the Warden of Wadham and to Mr. Hugo Sharpley, head +master of Richmond Grammar School, Yorks. + +23 MERTON STREET, OXFORD. June 1, 1918. + + * * * * * + +CONTENTS + + +LIFE OF ERASMUS + + I. AN ORDINATION EXAMINATION + + II. A DOMESTIC AFFRAY (55 : 47) + + III. A WINTER JOURNEY (88 : 82) + + IV. AN ENGLISH COUNTRY-HOUSE (103 : 98) + + V. A VISIT TO COURT (I. p. 6 : i. p. 201) + + VI. ERASMUS AT OXFORD (115 : 104) + + VII. AN OXFORD DINNER PARTY (116 : 105) + + VIII. LEARNING IN ENGLAND (118 : 110) + + IX. A JOURNEY TO PARIS (119 : 122) + + X. ERASMUS RENDERS ACCOUNT OF HIMSELF TO COLET (181 : 180) + + XI. A VISIT TO LAMBETH (I. pp. 4-5 : i. p.393) + + XII. A LETTER TO ALDUS (207 : 204) + + XIII. AN INTERVIEW WITH GRIMANI ( :i. p. 461) + + XIV. A CONVERSATION AT CAMBRIDGE (237 : 231) + + XV. AN ENCOUNTER WITH CANOSSA + + XVI. ERASMUS' APOLOGIA PRO VITA SUA (296 : 290) + + XVII. ERASMUS' RECEPTION AT BASEL (305 : 298) + + XVIII. BISHOP FISHER (457 : 446) + + XIX. A JOURNEY FROM BASEL TO LOUVAIN (867 : ) + + XX. ENGLISH UNIVERSITIES (965 : ) + + XXI. AN EXPLOSION AT BASEL + + XXII. ARCHBISHOP WARHAM. I + + XXIII. ARCHBISHOP WARHAM. II + + XXIV. THE LIVES OF VITRARIUS AND COLET + + XXV. COLET AND HIS KINSMAN + + XXVI. THOMAS MORE ( :585B) + + XXVII. A DISHONEST LONDONER + + XXVIII. THE CONDITION OF ENGLISH HOUSES + + XXIX. FISHER'S STUDY AT ROCHESTER + +NOTES + +VOCABULARY + +LIST OF PLACE-NAMES + + +(Of the figures in brackets, the first give the references to my _Opus +Epistolarum Erasmi_, the second to the late Mr. F. M. Nichols' _Epistles +of Erasmus_.) + + * * * * * + +LIFE OF ERASMUS + +Erasmus of Rotterdam was born on October 27, probably in 1466. His father +belonged to Gouda, a little town near Rotterdam, and after some schooling +there and an interval during which he was a chorister in Utrecht +Cathedral, Erasmus was sent to Deventer, to the principal school in the +town, which was attached to St. Lebuin's Church. The renewed interest in +classical learning which had begun in Italy in the fourteenth century had +as yet been scarcely felt in Northern Europe, and education was still +dominated by the requirements of Philosophy and Theology, which were +regarded as the highest branches of knowledge. A very high degree of +subtlety in thought and argument had been reached, and in order that the +youthful student might be fitted to enter this arena, it was necessary +that he should be trained from the outset in its requirements. In the +schools, in consequence, little attention was paid to the form in which +thought was expressed, provided that the thought was correct: in marked +contrast to the classical ideal, which emphasized the importance of +expression, in just appreciation of the fact that thought expressed in +obscure or inadequate words, fails to reach the human mind. The mediaeval +position had been the outcome of a reaction against the spirit of later +classical times, which had sacrificed matter to form. And now the +pendulum was swinging back again in a new attempt to adjust the rival +claims. + +The education which Erasmus received at Deventer was still in thraldom to +the mediaeval ideal. Greek was practically unknown, and in Latin all that +was required of the student was a sufficient mastery of the rudiments of +grammar to enable him to express somehow the distinctions and refinements +of thought for which he was being trained. Niceties of scholarship and +amplitude of vocabulary were unnecessary to him and were disregarded. +From a material point of view also education was hampered. Printing was +only just beginning, and there were few, if any, schoolbooks to be had. +Lectures and lessons still justified their name 'readings'; for the boys +sat in class crowded round their master, diligently copying down the +words that fell from his lips, whether he were dictating a chapter in +grammar, with its rules of accidence and syntax, or at a later stage a +passage from a Latin author with his own or the traditional comments. +Their canon of the classics was widely different from ours; instead of +the simplified Caesar or Ovid that is now set before the schoolboy, +Terence occupied a principal position, being of the first importance to +an age when the learned still spoke Latin. Portions of the historians +were read, for their worldly wisdom rather than for their history; Pliny +the Elder for his natural science, and Boethius for his mathematics; and +for poetry Cato's moral distiches and Baptista of Mantua, 'the Christian +Vergil.' + +In this atmosphere Erasmus's early years were spent; but from some of his +masters he caught the breath of the new life that came from Italy, and +this he never lost. By 1485, shortly after he had left Deventer, both his +parents were dead, and a few years later he was persuaded to enter the +monastery of Steyn, near Gouda, a house of Augustinian canons. The life +there was uncongenial to him; for though he had leisure to read as much +as he liked, his temperament was not suited to the precision and +regularity of religious observance. An opportunity for escape presented +itself, when the Bishop of Cambray, a powerful ecclesiastic, was +inquiring for a Latin secretary. Erasmus, who had already become very +facile with his pen, obtained the post and for a year or more discharged +its duties. + +At length in 1495 he persuaded the Bishop to fulfil a desire which he had +long cherished, and send him with a stipend to a University. He went to +Paris and began reading for a Doctor's degree in Theology. But the course +was too cramping, and he therefore used his opportunity to educate +himself more widely; eking out the Bishop's grant by taking pupils. It +was a hard life, and his health was delicate; but he did not flinch from +his task, doing just enough paid work--and no more--to keep himself alive +and to buy books. In 1499 one of his pupils, a young Englishman, Lord +Mountjoy, brought him to England for a visit, and in the autumn sent him +for a month or two to Oxford. There he fell in with Colet, a man of +strong character and intellect, who was giving a new impulse to the study +of the Bible by historical treatment. Colet's enthusiasm encouraged +Erasmus in the direction to which he was already inclined; and when he +returned to Paris in 1500, it was with the determination to apply his +whole energy to classical learning, and especially to the study of +Theology, which in the new world opening before him was still to be the +queen of sciences. For the next four years he was working hard, teaching +himself Greek and reading whatever he could find, at Paris or, when the +plague drove him thence, at Orleans or Louvain. By 1504 his period of +preparation was over, and the fruitful season succeeded. His first +venture in Theology was to print in 1505 some annotations on the New +Testament by Lorenzo Valla, an Italian humanist of the fifteenth century +with whose critical temperament he was much in sympathy. + +Shortly afterwards a visit to England brought him what he had long +desired--an opportunity of going to Italy. He set out in June 1506, as +supervisor of the studies of two boys, the sons of Henry VII's physician. +After taking the degree of D.D. at Turin in September he settled down at +Bologna with his charges and worked at a book which he had had in hand +for some years, and of which he had already published a specimen in 1500. +To this book, the _Adagia_, he owed the great fame which he obtained +throughout Europe, before any of the works on which his reputation now +rests had been published. Its scheme was a collection of proverbial +sayings and allusions, which he illustrated and explained in such a way +as to make them useful to those who desired to study the classics and to +write elegant Latin. In these days of lexicons and dictionaries the value +of the _Adagia_ has passed away; but to an age which placed a high value +on Latinity and which had little apparatus to use, the book was a great +acquisition. It was welcomed with enthusiasm when Aldus published it at +Venice in 1508: and throughout his life Erasmus brought out edition after +edition, amplifying and enlarging a book which the public was always +ready to buy. + +From Venice Erasmus went on to Rome, where he had a flattering reception, +and, though a northerner, was recognized as an equal by the humanists of +Italy. He was pressed to stay, but the death of Henry VII brought him an +invitation to return to England, in the names of Warham, Archbishop of +Canterbury, and his old patron Mountjoy, who was loud in his praises of +the 'divine' young king. + +As he rode hastily northwards, his active brain fell to composing a +satire on the life he saw around him. He was a quick observer, and his +personal charm had won him admission to the halls of the great; whilst +bitter experience had shown him the life of the poor and needy. His +satire, _The Praise of Folly_, cuts with no gentle hand into the deceits +to which human frailty is prone and lays bare their nakedness. High and +low, rich and poor, suffer alike, as Folly makes merry over them. There +was much in the life of the age which called for censure, as there had +been in the past and was to be in the future. On untrained lips censure +easily degenerates into abuse and loses its sting: Erasmus with his gifts +of humour and expression caught the public ear and set men thinking. + +In England, where he spent the next years, 1509-14, Erasmus began the +great work of his life, an edition of the New Testament and of the +Letters of Jerome. His time was spent between Cambridge and London, and +his friends did what they could for his support. Warham presented him +with a living--Aldington in Kent--and then as Erasmus could not reside +and discharge the duties of a parish priest, allowed him to resign and +draw a pension from the living--in violation of his own strict +regulation. Mountjoy gave him another pension, and Fisher, Bishop of +Rochester, sent him to Cambridge and gave him rooms in Queens' College. +For a time he held the Professorship of Divinity founded in Cambridge, as +in Oxford, by the Lady Margaret Tudor, mother of Henry VII. But teaching +was not his gift. Others might inspire students from the teacher's chair: +his talent could only enlighten the teacher through his books. + +At length the time came to publish. By fortunate accident, if not by +design, he came into relations with John Froben of Basel, who with the +three sons of his late partner, John Amorbach, was printing works of +sound learning with all his energy--especially the Fathers. In July 1514 +Erasmus set forth, and after a triumphal progress through Germany, feted +and welcomed everywhere, he settled at Basel to see Jerome and the New +Testament through the press. By 1516 they were complete, and Erasmus had +achieved--almost by an afterthought, for his first project had been a +series of annotations like Valla's--the work which has made his name +great. + +Mark Pattison says of Erasmus that he propounded the problem of critical +scholarship, but himself did nothing to solve it. By critical scholarship +is meant the examination of the grounds on which learning rests. In youth +we are uncritical, and accept as Caesar or Livy the books from which we +read those authors; but with growing experience we learn that a copy is +not always a true representation of its original; and with this, even +though there is little perception of the changes and chances through +which manuscripts have passed, the first lesson of criticism has been +learnt. + +The problem may be stated thus--In no single case does an autograph +manuscript of a classical author survive: for our knowledge of the works +of the past we are dependent on manuscripts written at a later date. Only +rarely is there less than 300 years' interval between an author's death +and the earliest manuscript now extant of his works; in a great many +cases 1,000 years have elapsed, and in the extreme--Sophocles and +Aristophanes--1,400. The question therefore arises, How far do our +manuscripts represent what was originally written? and it is the work of +scholars to compare together existing manuscripts, to estimate their +relative value, and where they differ, to determine, if possible, what +the author actually wrote. + +The manuscripts of the New Testament which scholars have examined and +collated are now numbered by hundreds. Erasmus was content for his first +edition with two lent to him by Colet from the library of St. Paul's +Cathedral, and a few of little value which he found at Basel. And though +for subsequent editions he compared one or two more, the work never +reached a high standard of scholarship. He had done enough, however, for +his age. Before Erasmus men were accustomed to read the New Testament in +Latin; after 1516 no competent scholar could be content with anything but +the Greek. But though the priority actually belongs to Erasmus, it must +be stated that the Greek version had already been printed in January 1514 +in a Polyglott Bible published under the orders of Cardinal Ximenes at +Alcala in Spain. For definite reasons, however, this great edition was +not put into circulation till 1520. + +By this time Erasmus had attained his highest point. As years went on his +activity continued unabated, his fame grew and his material circumstances +reached a level at which he was far above want and could gratify his +generous impulses freely. But a cloud arose which overshadowed him; and +when it broke--long after Erasmus's death--it overwhelmed Europe. The +causes which raised it up were not new. For centuries earnest and +religious men--Erasmus himself among the number--had been protesting +against evil in the Church. In December 1517 Martin Luther, a friar at +Wittenberg, created a stir by denouncing a number of the doctrines and +practices of the Church; and when the Pope excommunicated him, proceeded +publicly to burn the Papal Bull with every mark of contempt. From this he +was driven on by opposition and threatened persecution, which he faced +with indomitable courage, to a position of complete hostility to Rome; +endeavouring to shatter its immemorial institutions and asserting the +right of the individual to approach God through the mediation of Christ +only instead of through that of priests: the individual, as an inevitable +consequence, claiming the right of private judgement in matters religious +instead of bowing to dogma based on the authority of the Church from ages +past. + +These conclusions Erasmus abhorred. He was all for reform, but a violent +severance with the past seemed to him a monstrous remedy. He always +exercised, though he did not always claim, the right of thinking for +himself; but he would never have dreamed of allowing the same freedom to +the ignorant or the unlearned. The aim of his life was to increase +knowledge, in the assurance that from that reform would surely come; but +to force on reform by an appeal to passion, to settle religious +difficulties by an appeal to emotion was to him madness. + +The ideals of Erasmus and Luther were irreconcilable: and bitterness soon +arose between them. From both sides Erasmus was assailed with unmeasured +virulence. The strict Catholics called him a heretic, the Lutherans a +coward. But throughout these stormy years he never wavered. At the end he +was still pursuing the ideal which he had sought at the outset of his +public career--reform guided by knowledge. He lived to see some of the +disasters which he had dreaded as the result of encouragement given to +lawless passion--the Peasants' Revolt in 1525, and the Anabaptist horrors +at Munster ten years later. If he could have foreseen the course of the +next century, he would not have lacked instances with which to enforce +his moral. + +After 1516 Erasmus returned to England, and then after a few weeks +settled in the Netherlands, first at the court of Brussels, where he had +been appointed Councillor to the young Archduke Charles; and then at the +University of Louvain. He was incessantly at work, a new edition of the +New Testament being projected within a few weeks of the publication of +the first. This appeared in 1519, after Erasmus had journeyed to Basel in +the summer of 1518 to help with the printing. In the autumn of 1521 he +determined to remove to Basel altogether, to escape the attacks of the +Louvain theologians and to be near his printers. For the next few years +he was at Froben's right hand, editing the Fathers in one great series of +volumes after another, and unsparing of his health. + +It was during this period that one of the best known of his works, the +_Colloquia_, attained maturity. These were composed first in Paris for a +pupil, as polite forms of address at meeting and parting. In their final +shape they are a series of lively dialogues in which characters, often +thinly disguised, discuss the burning questions of the day with lightness +and humour. In all subsequent times they have been a favourite book for +school reading; and some of Shakespeare's lines are an echo of Erasmus. + +In 1529 religious dissensions drove him from Basel and he took refuge at +Freiburg in the Breisgau, which was still untouched by the Reformation. +There he worked on, in the intervals of severe illness; his courage never +failed him and he was comforted by the affection of his friends. In 1535 +he returned again to Basel, to be at hand in the printing of a work on +preaching, the _Ecclesiastes_, to which he had given his recent efforts; +and there death, which for twelve years had not seemed far away, overtook +him on July 12, 1536. + + * * * * * + +I. AN ORDINATION EXAMINATION + +Non ab re fuerit hoc loco referre quid acciderit +Davidi quondam episcopo Traiectensi, Ducis Philippi +cognomento Boni filio. Vir erat apprime doctus reique +theologicae peritus, quod in nobilibus et illius +praesertim dicionis episcopis profana dicione onustis 5 +perrarum est. Audierat inter tam multos qui sacris +initiabantur, paucissimos esse qui literas scirent. +Visum est rem propius cognoscere. In aula in quam +admittebantur examinandi iussit sibi poni cathedram. +Ipse singulis proposuit quaestiones pro gradus quem 10 +petebant dignitate; hypodiaconis futuris leviores, diaconis +aliquanto difficiliores, presbyteris theologicas. +Quaeris eventum? Submovit omnes exceptis tribus. +Qui his rebus praeesse solent existimarunt ingens +Ecclesiae dedecus fore, si pro trecentis tres tantum initiarentur. 15 +Episcopus, ut erat fervido ingenio, respondit +maius fore dedecus Ecclesiae, si in eam pro hominibus +admitterentur asini et omnibus asinis stolidiores. Instabant +ii quibus hinc aliquid emolumenti metitur, ut +moderaretur sententiam, reputans hoc seculum non 20 +gignere Paulos aut Hieronymos, sed tales recipiendos +quales ea ferret aetas. Perstitit episcopus, negans se +requirere Paulos ac Hieronymos, sed asinos pro hominibus +non admissurum. Hic confugiendum erat ad +extremam machinam. Admota est. Quaenam? 'Si qua 25 +coepisti' inquiunt 'visum est pertendere, salaria nobis +augeas oportet; alioqui sine his asinis non est unde +vivamus.' Hoc ariete deiectus est erectus ille Praesulis +animus. + + + + +II. A DOMESTIC AFFRAY + +ERASMUS CHRISTIANO S. D. + +Salve, mel Atticum. Heri nihil scripsi, et consulto +quidem; nam eram stomachosior. Ne roga in quem, +in te inquam. 'Quid commerueram?' Verebar mihi +insidias strui per te hominem argutissimum. Suspectam +habebam illam tuam pyxidem, ne quid simile 5 +nobis afferret, quale ferunt Pandorae pyxidem Epimetheo; +quam ubi recluseram, mihi ipsi succensebam +qui fuissem suspiciosulus. 'Cur igitur ne hodie quidem +scripsisti?' inquies. Eramus occupatissimi. 'Quid tandem +negotii?' In spectaculo sedimus, sane iucundo. 10 +'Comoedia' inquis 'fuit, an Tragoedia?' Utrumvis, +verum nemo personatus agebat, unicus duntaxat actus, +chorus sine tibiis, fabula nec togata nec palliata, sed +planipedia, humi acta, sine saltatu, e cenaculo spectata, +epitasis turbulentissima, exitus perturbatissimus. 15 +'Quam, malum,' inquies 'mihi fabulam fingis?' Immo +rem, Christiane, refero. + +Spectavimus hodie matremfamilias cum famula domestica +fortiter depugnantem. Sonuerat diu tuba ante +congressum, convicia fortiter utrinque regeruntur. Hic 20 +aequo Marte discessum est, triumphavit nemo. Haec +in hortis, nos e cenaculo taciti spectabamus, non +sine risu. Sed audi catastrophen. A pugna conscendit +cubiculum meum puella, concinnatura lectos. Inter +confabulandum laudo fortitudinem illius, quod voce 25 +conviciisque nihil cesserit dominae; ceterum optasse +me ut quantum lingua valebat, tantundem valuisset et +manibus. Nam hera, virago robusta ut vel athleta videri +posset, subinde caput humilioris puellae pugnis contundebat. +'Usque adeone' inquam 'nullos habes ungues, 30 +ut ista impune feras?' Respondit illa subridens sibi +quidem non tam animum deesse quam vires. 'An tu +putas' inquam 'bellorum exitus a viribus tantum +pendere? Consilium ubique valet plurimum.' Roganti +quid haberem consilii, 'Ubi te rursus adorietur,' inquam 35 +'protinus caliendrum detrahe' (nam mulierculae +Parisiorum mire sibi placent nigris quibusdam caliendris): +'eo detracto mox in capillos invola.' + +Haec ut a me ioco dicebantur, itidem accipi putabam. +Atqui sub cenae tempus accurrit anhelus hospes; 40 +is erat Caroli regis caduceator, vulgato cognomine +dictus Gentil Gerson. 'Adeste,' inquit 'domini mei, +videbitis cruentum spectaculum.' Accurrimus, offendimus +matremfamilias ac puellam humi colluctantes. +Vix a nobis diremptae sunt. Quam cruenta fuisset 45 +pugna res ipsa declarabat. Iacebant per humum sparsa, +hic caliendrum, illic flammeum. Glomeribus pilorum +plenum erat solum; tam crudelis fuerat laniena. +Ubi accubuimus in cena, narrat nobis magno stomacho +materfamilias quam fortiter se gessisset puella, 'Ubi 50 +pararem' inquit 'illam castigare, hoc est pugnis contundere, +illa mihi protinus caliendrum detraxit e capite.' +Agnovi me non surdae cecinisse fabulam. 'Id detractum' +inquit 'mihi venefica vibrabat in oculos.' Id +non admonueram. 'Tum' inquit 'tantum capillorum 55 +evulsit quantum hic videtis.' Coelum ac terram testata +est se nunquam expertam esse puellam tam pusillam +ac perinde malam. Nos excusare casus humanos et +ancipitem bellorum exitum, tractare de componenda +in posterum concordia. Ego interim mihi gratulabar 60 +dominae non subolere rem meo consilio gestam; alioqui +sensissem et ipse illi non deesse linguam. + +Habes nostra ludicra; nunc ad seria. Duplicem +mecum contentionem acceperas, scribendi et munera +mittendi. Altera te plane victum declaras, ut qui 65 +alienis manibus mecum dimicare coeperis; an infitiaberis +impudens? Non arbitror, si quid frontis est. +Alteram ipse ne suscepi quidem, sed ultro manus dedi. +Literis longe vinceris, immo ne pugnas quidem, nisi ut +Patroclus Achillis armis. Muneribus nolo tecum inire 70 +certamen. An poeta cum negotiatore? Quid simile? +Verum heus tu, ad aequiorem concertationem provoco. +Experire utrum tu me prius mittendo an ego te +scribendo defatigem. Hoc demum sit bellum dignum +poeta, dignum institore. Tu si quid audes, accingere; 75 +ac bene vale. Parisiis. Anno M.CCCC.XCVII. + + +III. A WINTER JOURNEY + +GUILHELMO MONTIOIO COMITI ANGLO ERASMUS ROTERODAMUS S.D. + +Pervenimus tandem et quidem incolumes, tametsi +invitis (ut apparet) et superis et inferis. O durum +iter! Quem ego posthac Herculem, quem Ulyssem non +contemnam? Pugnabat Iuno semper poeticis viris +infesta; rursum Aeolum sollicitarat; nec ventis modo 5 +in nos saeviebat, omnibus armis in nos dimicabat, frigore +acerrimo, nive, grandine, pluvia, imbre, nebulis, +omnibus denique iniuriis. Hisque nunc singulis nunc +universis nos oppugnabat. Prima nocte post diutinam +pluviam subitum atque acre obortum gelu viam 10 +asperrimam effecerat; accessit nivis vis immodica; +deinde grando, tum et pluvia, quae simul atque terram +arboremve contigit, protinus in glaciem concreta est. +Vidisses passim terram glacie incrustatam, neque id +aequali superficie, sed colliculis acutissimis passim 15 +exstantibus. Vidisses arbores glacie vestitas adeoque +pressas, ut aliae summo cacumine imum solum contingerent, +aliae ramis lacerae, aliae medio trunco discissae +starent, aliae funditus evulsae iacerent. Iurabant nobis +e rusticis homines natu grandes, se simile nihil unquam 20 +in vita vidisse antea. Equis interim eundum erat +nunc per profundos nivium cumulos, nunc per sentes +glacie incrustatos, nunc per sulcos bis asperos, quos +primum gelu duraverat, deinde et glacies acuerat, nunc +per crustam quae summas obduxerat nives; quod 25 +quidem mollius erat quam ut equum sustineret, durius +quam ut ungulas non scinderet. + +Quid inter haec animi Erasmo tuo fuisse credis? +Insidebat attonito equo eques attonitus; qui quoties +aures erigebat, ego animum deiciebam, quoties ille in 30 +genua procumbebat, mihi pectus saliebat. Iam Bellerophon +ille poeticus suo terrebat exemplo; iam meam +ipse temeritatem exsecrabar, qui mutae beluae vitam +et una literas meas commiserim. Sed audi quiddam, +quod tu credas ex veris Luciani narrationibus petitum, 35 +ni mihi ipsi Batto teste accidisset. Cum arx iam ferme +in prospectu esset, offendimus omnia undique glacie +incrustata, quae ut dixi in nivem inciderat. Et erat +tanta ventorum vis, ut eo die unus atque alter collapsi +perierint. Flabant autem a tergo. Itaque per declive 40 +montium me demittebam, per summam glaciem velificans, +atque interim hastili cursum moderans. Id erat +clavi vice. Novum navigandi genus. Toto fere itinere +obvius fit nemo, sequitur nemo, adeo non solum saeva +sed etiam monstruosa erat tempestas. Quarto vix 45 +demum die solem aspeximus. Hoc unum ex tantis +malis commodi excerpsimus, quod latronum incursus +timuimus minus: timuimus tamen, ut homines pecuniosos +decebat. + +Habes iter meum, adolescens generosissime idemque 50 +candidissime; quod ut durissimum fuit, ita reliqua fuere +secundissima. Vivi pervenimus ad Annam Principem +Verianam. Quid ego tibi de huius mulieris comitate, +benignitate, liberalitate memorem? Scio rhetorum +amplificationes suspectas haberi solere, praesertim iis 55 +qui eius artificii rudes non sint. At hic me nihil +allevare, immo re vinci artem nostram, mihi credas +velim. Nihil unquam produxit rerum natura aut pudentius +aut prudentius aut candidius aut benignius. +Quid de meo Batto iactitem, cuius pectore nihil habuit 60 +hic orbis simplicius, nihil amantius? + +Haec scribebam in patriam concessurus; deinde adamatam +Lutetiam repetam et has ipsas literas fortasse +praecurram. Ceterum de nostro convictu nihil certi +scribere licet. Tamen consilium ex tempore capietur. 65 +Hoc unum tibi persuade, neminem vivere qui te magis +ex animo amet quam tuus Erasmus. Battus quoque +meus, omnium et amorum et odiorum meorum socius, +te pari caritate prosequitur. Cura, mi Guilhelme, ut +quam optime valeas. 70 + +Ex arce Tornenhensi pridie nonas Februarias. + + + + +IV. AN ENGLISH COUNTRY-HOUSE + +ERASMUS FAUSTO ANDRELINO POETAE LAUREATO + +Nos in Anglia nonnihil promovimus. Erasmus +ille, quem nosti, iam bonus propemodum venator est, +eques non pessimus, aulicus non imperitus, salutat paulo +blandius, arridet comius, et invita Minerva haec omnia. +Tu quoque, si sapis, huc advolabis. Quid ita te iuvat 5 +hominem tam nasutum inter merdas Gallicas consenescere? +Sed retinet te tua podagra; ut ea te salvo pereat +male. Quanquam si Britanniae dotes satis pernosses, +Fauste, ne tu alatis pedibus huc accurreres; et si +podagra tua non sineret, Daedalum te fieri optares. 10 + +Nam ut e plurimis unum quiddam attingam, sunt +hic nymphae divinis vultibus, blandae, faciles, et quas +tu tuis camenis facile anteponas. Est praeterea mos +nunquam satis laudatus. Sive quo venis, omnium +osculis exciperis; sive discedis aliquo, osculis dimitteris; 15 +redis, redduntur suavia; venitur ad te, propinantur +suavia; disceditur abs te, dividuntur basia; occurritur +alicubi, basiatur affatim; denique quocunque te moves, +suaviorum plena sunt omnia. Quae si tu, Fauste, +gustasses semel quam sint mollicula, quam fragrantia, 20 +profecto cuperes non decennium solum, ut Solon fecit, +sed ad mortem usque in Anglia peregrinari. Cetera +coram iocabimur; nam videbo te, spero, propediem. + +Vale, ex Anglia. Anno M.CCCC.LXXXXIX. + + + + +V. A VISIT TO COURT + +Edidimus olim carmen de laudibus regis Henrici septimi +et illius liberorum, nec non ipsius Britanniae. Is erat +labor tridui, et tamen labor, quod iam annos aliquot +nec legeram nec scripseram ullum carmen. Id partim +pudor a nobis extorsit, partim dolor. Pertraxerat me 5 +Thomas Morus, qui tum me in praedio Montioii agentem +inviserat, ut animi causa in proximum vicum exspatiaremur. +Nam illic educabantur omnes liberi regii, uno +Arcturo excepto, qui tum erat natu maximus. Ubi +ventum erat in aulam, convenit tota pompa, non solum 10 +domus illius verum etiam Montioiicae. Stabat in medio +Henricus annos natus novem, iam tum indolem quandam +regiam prae se ferens, hoc est animi celsitudinem +cum singulari quadam humanitate coniunctam. +A dextris erat Margareta, undecim ferme annos nata, 15 +quae post nupsit Iacobo Scotorum regi. A sinistris +Maria lusitans, annos nata quatuor. Nam Edmondus +adhuc infans in ulnis gestabatur. Morus cum Arnoldo +sodali salutato puero Henrico, quo rege nunc floret +Britannia, nescio quid scriptorum obtulit. Ego, quoniam 20 +huiusmodi nihil exspectabam, nihil habens quod +exhiberem, pollicitus sum aliquo pacto meum erga +ipsum studium aliquando declaraturum. Interim subirascebar +Moro quod non praemonuisset, et eo magis +quod puer epistolio inter prandendum ad me misso 25 +meum calamum provocaret. Abii domum, ac vel invitis +Musis, cum quibus iam longum fuerat divortium, carmen +intra triduum absolvi. Sic et ultus sum dolorem meum +et pudorem sarsi. + + + + +VI. ERASMUS AT OXFORD + +ERASMUS GULIELMO MONTIOIO COMITI GENEROSO S.D. + +Si tu tuaque generosissima coniunx, socer humanissimus +reliquaque familia valetis, est cur maximopere +gaudeamus. Nos hic quidem valemus perbelle, et indies +bellius. Dici non potest quam mihi dulcescat Anglia +tua, idque partim consuetudine, quae omnia dura lenire 5 +solet, partim Coleti Charnocique Prioris humanitate, +quorum moribus nihil fingi potest suavius, mellitius, +amabilius; cum his duobus amicis ego vel in extrema +Scythia vivere non recusem. Idem quod scripsit Horatius, +et vulgus interdum videre verum, res ipsa me 10 +docuit; cuius hoc tritum nosti, quarum rerum durissimi +soleant esse aditus, eas felicius evenire. Quid nostro +illo ingressu fuit, ut ita dicam, inauspicatius? at nunc +secundiora indies omnia. Evomui taedium omne quo +me quondam nauseantem videbas. Quod reliquum est, 15 +te oro, meum decus, ut quando tum cum meus me animus +deficiebat, tuo sustinuisti, nunc cum meus mihi non +deest, tuus ne destituat. + +Quod ad diem praefinitum non veneris, expostulare +tecum nec libet, nec iuro me posse puto. Quid te retardarit 20 +equidem nescio. Hoc unum scio, quicquid +fuit, legitimum quiddam et iustum fuisse, quare venire +non potueris; nam voluisse nihil dubito. Neque enim +ullam video causam cur istud fingere volueris. Et ea +est generosissimae mentis tuae ingenua simplicitas, ut 25 +maxima etiam de causa mentiri nec scias si velis, nec +velis si scias. Non est meum te vel hortari vel dehortari, +immo dehortari potius. Quod tuae te res hortantur, +id sequere. Nos ita te desideramus ut interim te tuis +commodis inservire velimus. Si brevi venturus es 30 +gaudemus; sin qua res te retinet, modo incommodi nihil +sit, ut hactenus fecimus, aequo te animo exspectabimus. + +Pecunias meas anulo tuo diligenter obsignatas mitte. +Priori iam sum multis nominibus obaeratus; ministrat +ille quidem tum benigne tum prompte. Verum quando 35 +ille humanissimi hominis officio functus est, par est nos +invicem gratorum hominum munere fungi, et quam +ille libenter dedit, tam nos libenter reddere. Ut rara +supellectile, ita bonis amicis parcius utendum esse +censeo. Si quid istic novatum est, facito me per literas 40 +certiorem. Bene vale. + +Oxoniae. + + + + +VII. AN OXFORD DINNER PARTY + +ERASMUS DOMINO IOANNI SIXTINO S.D. + +Quam vellem nuper, ut exspectaram, ita nostro illi +convivio interfuisses; vero inquam convivio, non symposio. +Mihi quidem omnino nullum unquam fuit suavius, +lautius, mellitius. Deerat nihil. Belli homunculi, +tempus lectum, locus lectus, apparatus non neglectus. 5 +Iis lautitiis ut vel Epicurum ipsum, iis sermonibus +conditum erat ut vel Pythagoram delectare posset. +Homunculi non belli solum verum etiam bellissimi, +et eiusmodi qui Academiam possent facere, non modo +convivium. Quinam, inquies? Accipe, quo magis te 10 +doleas abfuisse. Primum Richardus prior, ille Charitum +antistes; tum Theologus is, qui eodem die Latinam +habuerat contionem, vir tum modestus tum eruditus; +deinde Philippus ille tuus, homo lepidissimae festivitatis +Praesidebat Coletus veteris illius theologiae vindex 15 +atque assertor. Accumbebat dextra Prior, homo +(ita me deus amet) non minus mirabili mixtura ex omnium +literarum generibus omnibus, quam ex summa +humanitate summaque item integritate conflatus. Ad +laevam recentior ille Theologus, cui nos quidem laevum 20 +latus clausimus, ne poeta convivio deesset. Ex adverso +Philippus, ne non adesset iurisperitus. Accumbit deinceps +mixtum et sine nomine vulgus. + +His ordinibus ita digestis statim bellum oritur inter +pocula, non tamen ex poculis neque poculentum. Cum 25 +variis de rebus parum conveniebat, tum de hac pugna +erat acerrima. Dicebat Coletus Caym ea primum culpa +Deum offendisse, quod tanquam conditoris benignitate +diffisus suaeque nimium confisus industriae terram primus +proscidisset, cum Abel sponte nascentibus contentus 30 +oves pavisset. Contra, nos pro se quisque niti, +Theologus ille syllogismis, ego rhetoriis. Ne Hercules +quidem contra duos, aiunt Graeci. At ille unus vincebat +omnes; visus est sacro quodam furore debacchari +ac nescio quid homine sublimius augustiusque prae se 35 +ferre. Aliud sonabat vox, aliud tuebantur oculi, alius +vultus, alius aspectus, maiorque videri, afflatus est +numine quando. + +Tandem cum et longius processisset disputatio, et esset +quam ut convivio conveniret gravior atque severior, 40 +tum ego meis, hoc est poetae, partibus functurus, ut +et eam contentionem discuterem et festiviore fabella +prandium exhilararem, 'Res' inquam 'perantiqua est +et ex vetustissimis auctoribus repetenda; de qua +quid ipse in literis reppererim exponam, si prius detis 45 +fidem vos id quod sum narraturus pro fabula non +habituros.' Ubi promiserant, 'Incidimus' inquam 'olim +in vetustissimum codicem, cuius et titulum et auctorem +aetas aboleverat tineaeque bonis literis semper +infestae deroserant. In eo unica tantum pagina nec 50 +erat carie vitiata nec a tineis aut soricibus arrosa, +Musis credo quae sua sunt tutantibus. In ea me hac +ipsa de re, de qua decernitis, legere memini aut veram +aut, si vera non est, certe veri simillimam narrationem; +quam si vultis recensebo.' 55 + +Iubentibus illis 'Erat' inquam 'Caym ille homo +quemadmodum industrius, ita famelicus et avidus. Is +a parentibus persaepe audierat in viridario illo unde +fuissent depulsi, segetes sua sponte provenire laetissimas +spicis amplissimis, granis praegrandibus, culmis 60 +adeo proceris ut alnum nostratem aequarent; eis nec +lolium nec spinam ullam aut carduum internasci. Haec +cum ille probe meminisset videretque eam tellurem +quam tum vexabat aratro, vix malignam minutamque +frugem producere, dolum addidit industriae. Angelum 65 +illum paradisi custodem adiit, eumque veteratoriis +technis adortus magnis promissis corrupit, ut sibi ex +felicioribus illis segetibus vel paucula grana clam largiretur. +Dicebat Deum iam olim huius rei securum +ac neglegentem esse; tum si maxime rescisset, facile 70 +impune futurum, cum res esset nullius momenti, modo +de pomis illis nihil attingeretur, de quibus solis fuisset +interminatus Deus. + +'"Eia" inquit "ne ianitor sis nimium diligens. Quid +si ingrata etiam est illi nimia tua sedulitas? Quid si 75 +falli etiam cupit, magisque illum hominum callida industria +quam iners otium delectabit? An vero tu tibi +isto munere magnopere places? Ex angelo carnificem +te fecit, ut miseros nos et perditos crudelis arceres a +patria; te foribus cum rhomphaea alligavit, cui muneri 80 +nos canes nuper coepimus addicere. Nos quidem +sumus miserrimi, at tu mihi videris conditione non +paulo afflictiore. Nos quidem paradiso caremus, quia +pomum nimium dulce gustavimus. Tu ut inde nos +arceas, pariter et coelo cares et paradiso; hoc miserior, 85 +quod nobis quidem huc atque illuc, quo fert animi +libido, vagari liberum est. Habet et haec nostra regio, +si nescis, quibus exsilium nostrum consolemur, nemora +comis virentibus, mille arborum genera et quibus vixdum +invenimus vocabula, fonticulos passim ex clivis, 90 +ex rupibus scaturientes; flumina limpidissimis aquis +ripas herbidas lambentia, montes aerios, valles opacas, +ditissima maria. Nec dubito quin in intimis illis suis +visceribus claudat tellus aliquid bonarum mercium; +quas ut eruam, scrutabor omnes eius venas, aut si mihi 95 +defuerit aetas, nepotes certe mei facient. Sunt et hic +aurea mala, sunt fici pinguissimi, sunt frugum omniiuga +genera. Multa adeo passim sponte nascuntur ut +paradisum istum non magnopere desideremus, si liceat +hic aeternum vivere. Infestamur morbis; et huic rei 100 +inveniet remedium humana industria. Video herbas +mirum quiddam spirantes. Quid si et hic inveniatur +aliqua quae vitam faciat immortalem? Nam scientia +ista non video quid ad rem pertineat. Quid mihi cum +his quae nihil ad me attinent? Quanquam in hac parte 105 +non cessabo, quando nihil est quod non expugnet +pertinax industria. Ita nos pro uno hortulo mundum +latissimum accepimus, tu utrinque exclusus nec +paradiso frueris neque coelo neque terra, perpetuo his +affixus foribus, rhomphaeam semper versans, quid nisi 110 +ut cum vento pugnes? Eia age, si sapis, tibi simul et +nobis consule. Da quod sine tuo detrimento largiri +potes, et accipe nostra vicissim quae tibi facimus communia. +Miser fave miseris, exclusus exclusis, damnatis +damnatior." 115 + +'Persuasit pessimam causam vir pessimus, orator +optimus. Paucula grana furtim accepta diligenter +obruit, enata sunt non sine fenore, id fenus rursum +terrae gremio commissum, iterumque atque iterum, +aliud atque aliud. Nec saepius aestas recurrit, quam 120 +ille iam ingentem spatiosumque agrorum tractum hac +semente occupavit. Quae res ubi evidentior esse +coepisset quam ut superos latere posset, vehementer +iratus Deus "Quantum intellego" inquit "iuvat hunc +furem labor et sudor. Eum ego illi magnifice cumulabo." 125 +Simulque cum dicto confertissimum undique agmen +immittit in segetem, formicarum, curculionum, bufonum, +erucarum, murium, locustarum, scrofarum, avium +aliarumque id genus pestium, quae segetem partim +adhuc humo conditam, partim herbescentem, partim 130 +iam flavam, partim horreo compositam depascerentur. +Accessit ingens ex coelo calamitas, grandinis et venti vis +tanta ut quernis roboribus aequales culmi illi stipulae +aridae in morem defringerentur. Angelus ille custos +mutatus atque, quod hominibus faveret, humano corpori 135 +inclusus. Caym, cum Deum incensis frugibus placare +studeret, nec fumus subvolaret, certam illius iram +intellegens desperat.' + +Habes fabulam, Sixtine, inter pocula dictam atque +inibi inter pocula natam, atque adeo ex ipsis, si libet, 140 +poculis, quam volui ad te perscribere; primum ne nihil +scriberem, cum meas esse partes agnoscerem ut scriberem, +quippe qui tuas literas posterior accepissem, +deinde ne tu eius convivii tam lauti prorsus expers esses. +Bene vale. Oxoniae. 145 + + + + +VIII. LEARNING IN ENGLAND + +ERASMUS ROBERTO PISCATORI AGENTI IN ITALIA ANGLO S.D. + +Subverabar nonnihil ad te scribere, Roberte carissime, +non quod metuerem ne quid de tuo in nos amore +tanta temporum locorumque disiunctio detrivisset; sed +quod in ea sis regione, ubi vel parietes sint tum eruditiores +tum disertiores quam nostrates sunt homines; 5 +ut quod hic pulchre expolitum, elegans, venustum habetur, +istic non rude, non sordidum, non insulsum videri +non possit. Quare tua te exspectat prorsus Anglia non +modo iureconsultissimum, verum etiam Latine Graeceque +pariter loquacem. Me quoque iampridem istic 10 +videres, nisi Comes Montioius iam ad iter accinctum +in Angliam suam abduxisset. Quo enim ego iuvenem +tam humanum, tam benignum, tam amabilem non +sequar? Sequar, ita me deus amet, vel ad inferos usque. +Amplissime tu quidem mihi eum praedicaras graphiceque 15 +prorsus descripseras; at vincit cotidie, mihi crede, +et tuam praedicationem et meam de se existimationem. + +Sed quid Anglia nostra te delectat, inquis? Si quid +mihi est apud te fidei, mi Roberte, hanc mihi fidem +habeas velim, nihil adhuc aeque placuisse. Coelum 20 +tum amoenissimum tum saluberrimum hic offendi; +tantum autem humanitatis atque eruditionis, non illius +protritae ac trivialis, sed reconditae, exactae, antiquae, +Latinae Graecaeque, ut iam Italiam nisi visendi gratia +haud multum desiderem. Coletum meum cum audio, 25 +Platonem ipsum mihi videor audire. In Grocino quis +illum absolutum disciplinarum orbem non miretur? +Linacri iudicio quid acutius, quid altius, quid emunctius? +Thomae Mori ingenio quid unquam finxit natura +vel mollius vel dulcius vel felicius? Iam quid ego 30 +reliquum catalogum recenseam? Mirum est dictu +quam hic passim, quam dense veterum literarum seges +efflorescat; quo magis debes reditum maturare. Comes +ita te amat, ita meminit, ut de nullo loquatur saepius, +de nullo libentius. Vale. 35 + +Londini tumultuarie. Nonis Decembr. (1499). + + + + +IX. A JOURNEY TO PARIS + +ERASMUS BATTO S.P.D. + +Multis nominibus tibi gratias agere debeo, mi Batte, +qui vigilias meas, hoc est opes, miseris, cum mature, +quod non soles, tum optima fide, ut consuesti facere; +denique per tabellionem non modo diligentem verum +etiam facundum, ita ut mihi non illius labori modo 5 +verum etiam orationi fuerit referenda merces. Verum +artem arte lusimus et iuxta vetus proverbium contra +Cretensem Cretizavimus. + +Anglica fata Parisios usque nos sunt persecuta. En +tibi alteram narro tragoediam priore etiam atrociorem! 10 +Pridie Calendas Februarias Ambianos pervenimus, +bone deus, quam duro itinere! Iuno, opinor, aliqua +rursus Aeolum in nos excitarat. Ego cum iam de +via ita essem affectus ut morbum etiam metuerem, +coepi de equis conducendis cogitare, non paulo praestare 15 +ratus corpusculo quam nummulis parcere. Et +hic sunt ad perniciem secunda omnia. Dum diversorium +solitum peto, obiter forte aedes praetereo +quasdam equis locandis inscriptas. Ingredior, advocatur +locator, homo effigie et habitu ita adamussim 20 +Mercurium referens ut mihi primo quoque congressu +furis suspicionem dederit. Convenit de mercede. +Conductis duobus equis iter sub vesperum ingredimur, +comitante iuvene quodam, quem generum esse +suum aiebat, qui iumenta domum referret. Postridie 25 +ad viculum quendam, cui divo Iuliano nomen est, +perventum est et quidem multa adhuc luce, locum +latrocinio destinatum. Ego ut pergeremus hortabar. +Ille latronis discipulus causari, equos non esse supra +vires defatigandos, satius esse illic pernoctare ac 30 +postridie id dispendii anticipata luce sarcire. Non +repugnabam magnopere, nihil etiamdum sceleris +suspicans. Iam propemodum cenaveramus, cum +ministra iuvenem illum una nobiscum accumbentem +a convivio sevocat, alteri equo nescio quid mali esse 35 +dictitans. Discedit adolescens sed eo vultu ut aliud +nuntiatum intellegeres. Ego continuo puellam revocans, +'Heus' inquam 'filia, uter equorum male habet, +meusne an huius?' Nam aderat Anglus itineris mei +comes. 'Et quid tandem est mali?' Illa conscientiam 40 +constanter dissimulare non valens subrisit, et +figmentum confessa venisse notum quendam aiebat, +qui iuvenem ad colloquium evocasset. + +Nec ita multo post locator ipse, qui iugulos nostros +victimae destinarat, cenaculum ingreditur. Nos admirari, 45 +rogare quidnam accidisset, quod tam inexspectatus +atque improvisus adesset. Ait se rem adferre +flebilem, filiam suam, eius iuvenis uxorem, ita ab +equo calcibus percussam ut iam animam propemodum +ageret; tumultuario itinere sese accurrisse, ut eum 50 +domum revocaret. Mihi iam tum commentum obolere +coepit. Utriusque vultum et gestus curiosius observo. +In locatore ilico inconstantiam quandam animadverto, +in iuvene stuporem qui e regione accumbebat; ac +mecum protinus Ciceronianum illud, Nisi fingeres, 55 +non sic ageres. Iam mihi nihil agendum putabam, +nisi ut ab homine absolverer, quippe qui nihil usquam +viderem quod non latrocinium saperet. Augebant +anteacta suspicionem, quod cum Ambianis de mercede +convenisset, ille data opera me rogavit quasnam esset 60 +pecunias accepturus. Subito aderant, nec scio unde +emersissent, qui sermonibus adiuvabant fabulam. Mihi +laudabant locatorem, gratulabantur de tali comite, +me vicissim locatori commendabant. Rogabat semel +atque iterum locator ecquem haberem postulatum, 65 +id est nomisma rarius. Nego mihi esse. Deprompsi +scutatum unum atque alterum, qui tametsi satis +probarentur, tamen blandius efflagitabat ut e multis +quos habere me putabat, unum aliquem bellissimum +darem. Est enim hoc huius sceleratissimae artis 70 +caput, explorare quantum quisque viator secum portet. +Ostendebam quos tum habebam, e quibus ille bellissimum +sibi retinuit. + +Accedebant ad maleficii coniecturam quaedam a +iuvene in itinere dicta ac facta; quae consilio soceri 75 +de composito praeparata videri possent. E duobus +equis alter erat ignavissimus, ut in fuga nihil futurum +esset praesidii. Is cui ego insidebam, in collo vulnus +ingens habebat adhuc unguentis oblitum. Non ita +procul aberamus ab urbe, rogat iuvenis sibi liceat 80 +a tergo meo in lumbos equi conscendere, iumentum +assuetum ferendis duobus, ne quid metuerem equo. +'Sero' inquit 'exivimus, hoc celerius perveniemus.' +Passus sum; oritur sermo variis de rebus. Sic loquitur +de socero quasi non optime de illo sentiret. Est et 85 +hoc unum e latronum mysteriis. Interea crumena +mea defluit in tergum, inerant autem octo ferme +coronati aurei. Is reponit ad umbilicum. Rursum +defluentem reponit, admonens ut crumena semper +sit in oculis. Ego ridens 'Quorsum' inquam 'attinet 90 +servare vacuam?' Obscura iam nocte nemus quoddam +emensi tandem in vicum quendam emersimus. Iuvenis +circumspectans fingit se nescire ubinam locorum esset, +ducit nos in aedes nescio quas. Iubeo ut iuvenis ipse +se curet suo more, nos utrique ieiuni cubitum imus. 95 +Anglus hoc religioni dabat, ego valetudini; nam graviter +e stomacho laborabam. Accedit mulier, nobis ut putabat +altum dormientibus, multa cum ignoto illo, ut +simulabat, iuvene familiarissime collocuta est. Tandem +iuvene submonente reliquus sermo sibilis peractus 100 +est, ut exaudire non possem. + +Ante lucem extrudo eos ad iter. Toto itinere tracto +iuvenem sane comiter. Ubi perventum est ad oppidum +cui nomen Claro monti, paro ingredi, non illic acturus +noctem sed aurum commutaturus, ne quid ea res esset 105 +in mora in vico pernoctantibus. Dissuadet iuvenis, +affirmans sibi satis esse monetae argenteae. Itaque ad +laevam oppido relicto pergimus. Iam vico proximi cum +essemus, forte praecesserat Anglus una cum iuvene, +ego sequor, 110 + + + sicut meus est mos, + nescio quid meditans nugarum et totus in illis. + +Interim imprudente me descenderat Anglus. Iuvenis +adduxerat equum ad fores, ubi nunquam fuerat diversorium. +Ubi sensi, demiror quid cogitet. Ille circumspectans 115 +negat se illic intra quatuordecim fuisse +annos. Rogat quod mihi placeat diversorium. 'Quid +si huc' inquit 'divertamus?' et ostendit domum +destinatam. Non abnuo, memor quod illic olim sat +commode acceptus fuissem, sed ignarus hospitem esse 120 +mutatum. Datur ex more cubiculum. Apponitur +vinum, sed male respondens palato. Atqui vix eramus +ingressi, cum video ignoto illi iuveni in culina vinum +in vitro appositum, eo colore ut mihi gratularer. Hao +igitur spe frustratus descendo, expostulo cum hospite; 125 +mutatur vinum. Haec iam tum mirabar magis quam +habebam suspecta. + +Quare (ut ad intermissum narrationis ordinem +redeam) iam certa suspicione latrocinii id agere coepi +quo me cultro subducerem. 'Quid igitur' inquam 130 +'tibi in animo est?' 'Ego' inquit 'fortasse vos +Parisios deportabo, verum huic genero plane domum +est recurrendum.' 'Immo' inquam 'commodius dabo +consilium. Quando casus tam acerbus vobis accidit, +ut tu filiam, hic uxorem prope perdiderit, illud vestra 135 +causa faciam. Habes a me scutatum sole insignem, +restant passuum quatuordecim milia; diminue de +ratione mercedis quantum de itinere superest, ac +redite. Nos reliquum iter aut pedibus conficiemus +aut equos mutabimus.' Caput quatiebat homo, deinde 140 +descendit, iuvene relicto mira latrocinii peritia ut quid +nobis esset sententiae per hunc expiscaretur. Hic +ego accito adolescente 'Heus,' inquam 'quaeso, verum +dicas, quidnam de uxore tua, cedo?' Confessus est +rem commenticiam, verum socero necessarium esse 145 +iter Parisios, ut creditum repeteret. 'Ne quid' inquit +'illius oratione commoveare. Quin vos cras summo +diluculo equos conscendite, nos utrique consequemur.' + +'Atqui non temere est' inquam 'quod nos tanto +itinere tam repente assequitur, et quidem noctu, tum 150 +die tam sacro.' Erat enim postridie Virginis matris +purgatio. 'Et quorsum' inquam 'attinet tot concinnare +mendacia?' Iussit me adolescens bono esse +animo, se omnia ex mea facturos esse sententia. +'Quod si quid ille gravetur,' inquit 'ego non deseram 155 +te, donec mihi rumpatur cor'; atque haec vultu illo +stupido. Ita adsimulabat sese, tanquam furtim mihi +contra socerum studeret; deinde descendit et ille, quid +nisi ut praeceptori suo rem renuntiaret. + +Interea solitudinem nactus Anglum rogo quid tandem 160 +ipsi videretur. Is praeter latrocinium paratum nihil +se videre respondit. 'At quid' inquam 'consilii?' +Iam nox erat profunda. Venit interea cauponaria +lectos instratura; rogo ubinam essemus cubituri, +lectum ostendit. 'Et ubi reliqui duo?' 'In altero' 165 +inquit 'hoc lecto'; qui communi cubiculo continebatur. +Tum ego 'Est mihi' inquam 'quiddam nugarum +transigendum cum hoc meo comite; sine nos +in hoc cubiculo cubitare solos, dabitur merces utroque +pro lecto.' Ibi venefica mulier et quid ageretur haud 170 +ignara primum suadere coepit ut una potius cubaremus; +eos esse viros probos, nec causam esse quo minus +illos in cubiculo dormire vellemus. Si quid inter +nos haberemus communicandum, id sermone nostrate +licere fieri; sin pecuniae nostrae timeremus, illis servandam 175 +committeremus, ovem (ut aiunt) lupo. Et ut +malefica dignum erat, manifestaria vanitate reliqua +cubicula iam hospitibus occupata ementiebatur, quando +praeter nos nemo in iis aedibus erat hospes. Quid +multa? Argumentis victa obstinate sese id facturam 180 +negabat. Iubeo fores igitur aperiat ac nos aliquo eiciat. +Ne id quidem se facturam affirmat, descenditque irata ac +submurmurans et homicidae illi rem omnem renuntiat, +me de gradibus subauscultante. + +In Anglo nihil erat neque animi neque consilii neque 185 +linguae; nam Gallice prorsus nesciebat. Mihi primum +illud visum est esse consultissimum, obice ferreo occludere +cubiculi ostium, obiecto et ingenti scamno querno. +Verum id consilium mox displicuit reputanti nos in +tam vastis aedibus solos obiici pluribus; et iam multa 190 +nox erat, nec usquam vociferatio potuisset exaudiri, +nisi qua parte cubiculum spectabat viam publicam: at +illic obstabat templum monasterii cuiusdam. Interea +dum circumspicio melius aliquod consilium, nec satis +occurrit, puella pulsat fores. Ego clanculum submoto 195 +scamno rogo quid velit. Respondit nescio quid se +adferre, sed voce alacri. Aperio fores, blandior et adludo +puellae, quo metum dissimulem. Sedemus interim +tanquam duae victimae mactatorem exspectantes. +Convenit tamen inter nos ut otiose sobrieque fabularemur 200 +ad ignem absque potatione, donec indusiati +caligatique vicissim dormiremus ac vigilaremus. Paulo +post ingreditur bonus ille vir, tanquam omnium rerum +ignarus; observo hominem oculis diligenter. Quo +fixius contemplor, eo certius latronem video; qui cum 205 +tandem se una cum suo tirone lecto composuisset, +consequimur et nos, nec ea nocte quicquam sensimus, +nisi quod experrectus Anglus gladium, quem ad pulvinum +locaverat, longe amotum in extremum usque +cubiculi angulum repperit. Nam duobus nobis unicus 210 +duntaxat erat ensis ac chirotheca loricata; haec erat +nostra panoplia. + +Ego multo ante diluculum consurgo, fenestras ac +fores cubiculi aperio. Iam lucescere clamo, strepo, +familiares expergefacio. Dum finem non facio, ibi 215 +latro voce quam diceres esse non somnolenti, 'Quid +paras?' inquit. 'Vixdum est hora noctis undecima.' +Ego contra clamo coelum esse densissimis obductum +nebulis, mox clarum diem emicaturum. Quid multis? +Adfertur lucerna. Interea ut observarem quid ageretur 220 +in inferioribus aedibus, decurro; obambulans ac +circumspectans offendo latronum equos stantes ephippiis +impositis, quomodo necesse erat eos totam stetisse +noctem, cum praeter modo excitatam puellam nemo +non esset in stratis. Tandem surgunt et nostri 225 +carnifices. Ibi res quaepiam incommoda, ut videbatur, +nobis saluti fuit. Nihil enim latronem illum exciverat, +nisi quod nos quam pecuniosissimos esse existimaret; +at haec una res illi fidem facere potuit nos tenui +pecunia esse. Minusculum erat argenteae pecuniae 230 +quam ut cauponi pro cena atque equis omnium satisfacere +possem. Aut igitur ille aureum mutaret iussi, +aut locator meo nomine quinque duodenarios (tantum +enim deerat) redderet, apud divum Dionysium a me +recepturus. Cauponaria neque sibi lances domi, neque 235 +qui mutaret aurum esse iurabat. Latro ille ait se ea +quidem lege facturum, si sibi aureum pignoris loco +tradidissem; hortabatur impendio id ut facerem cauponaria, +mulier ut scelesta, ita et impudens et stulta: +inde multa ac longa inter nos rixa. Poscebam mihi 240 +fores aperiret, me ipsum mutandi auri causa monasterii +Priorem, quod e regione est, aditurum; illa negabat. + +Rixatum est ad lucem usque. Tandem iussi sumus +aurum quod mutatum vellemus proferre; protuli. Ibi +alii nummo pondus deerat, alius adulterina materia 245 +dicebatur, alius parum solidus; hoc nimirum consilio, +ut si quid reconditi esset auri, id proferre cogeremur. +Ego cum sancte adiurassem mihi praeter eos nullos +esse aureos, 'At comitem' inquit 'quin tu suos proferre +iubes? Video enim illum belle esse nummatum'; 250 +idque iam blandius coepit poscere. Ego vero vultu +et voce, ita ut solent et vera et ex animo loquentes, +nihil comiti praeter syngrapham esse deiero. Profertur +denique libripens, prodit et caupo; ibi libratum est +sesquihoram, nec aureus erat cui non aliquid scrupulorum 255 +deesset. In aliis deerat ponderi, in aliis causabantur +materiam. Animadverti tandem et lancibus +subesse fraudem et ponderi. Et forte fortuna id quod +erat gravius manu corripio, caupone tum imprudente. +Reliquum erat ut altero ponderaret, et repente utraque 260 +lance aureus praeponderabat. In utramcunque lancem +translatus erat, eam inclinabat. Erat enim nummus +pervetustus, cui supererat ultra legitimum pondus; ut +in his decrescunt omnia. + +Iam iugulis nostris utcunque consultum erat, nihilque 265 +agebatur nisi ut lucelli aliquid per calumniam +abraderent. Tum latro ille spe propemodum frustratus +sua, vel quod parum magnifice nos nummatos intellegeret, +vel quod se iam in certam suspicionem nobis +venisse videret meque nonnihil etiam minitantem, 270 +denique quod iam multus esset dies, cauponem sibi +nimis quam familiarem a nobis sevocat. Aureum inter +sese mutant, pro cena et equis retinent quantum +libuit. Accepi viginti tres denarios, equidem laetus: +tum metu, quantum mea fert simplicitas, dissimulato, 275 +'Quin' inquam 'iam equos conscendimus?' +Stabat etiamdum otiosus locator ille. 'Quid tibi' +inquam 'in animo est? Cur non hinc fugimus? An +ire ne nunc quidem paratus es?' 'Non sum,' inquit +'nisi universam summam reddideris.' 'Et quantum 280 +tandem poscis?' inquam. Poscit impudentissime +quantum libitum erat, et quantum poscere conveniebat +impudentissimum latronem. 'Duc igitur' inquam +'ita ut recepisti me Parisios, atque illic ratione inita +quod tuum erit accipies.' At ille 'Quid' inquit 'mihi 285 +Parisiis des, qui hic etiam mecum pugnas?' Sapiebat, +non passus est se e suo latrocinio extrahi; nam a me +quidem ista fingebantur, quippe cui nihil minus fuerit +in animo quam cum carnificibus illis itineri me committere. +Paulisper rixatus, cum ille nihil se commoveret, 290 +ad sacrum me ire fingo; verum recta transmisso +flumine Parisios peto, nec prius latronis sicam timere +desivimus, quam Dionysius nos moenibus suis exciperet. +Postridie Calendas Februarias Lutetiam pervenimus, +itinere vexati, exhausti pecuniis. 295 + + + + +X. ERASMUS RENDERS ACCOUNT OF HIMSELF TO COLET + +ERASMUS IOANNI COLETO SUO S.P.D. + +Si vel amicitia nostra, doctissime Colete, vulgaribus +causis coiisset, vel tui mores quicquam unquam vulgi +sapuisse visi essent, vererer equidem nonnihil, ne ea +tam longa tamque diuturna locorum ac temporum +seiunctione, si non interisset, certe refrixisset. Nunc 5 +quoniam te mihi doctrinae cuiusdam singularis admiratio +amorque pietatis, me tibi spes fortasse nonnulla +vel opinio potius harum rerum conciliavit, non puto +metuendum esse, quod vulgo videmus accidere, ne +ideo desierim esse in animo quod absim ab oculis. 10 +Quod autem compluribus iam annis nihil a Coleto +redditur literarum, vel occupationes tuas, vel quod +certum non scires ubi locorum agerem, denique quidvis +potius in causa fuisse mihi persuaserim quam oblivionem +amiculi. Sed ut de silentio nec debeo nec 15 +velim expostulare tecum, ita maiorem in modum te +oro obsecroque ut posthac tantillum otii suffureris +studiis negotiisque tuis, quo me nonnunquam literis +tuis compelles. Miror nihil dum tuarum commentationum +in Paulum atque in Evangelia prodiisse in 20 +lucem. Equidem non ignoro tuam modestiam; verum +ista quoque tibi aliquando vincenda et publicae utilitatis +respectu excutienda. De Doctoris titulo ac Decanatus +honore neque non aliis quibusdam ornamentis +quae tuis virtutibus ultro delata esse audio, non tam 25 +tibi gratulor, quem certo scio nihil inde sibi praeter +laborem vindicaturum, quam iis quibus tu ista gesturus +es, quam ipsis honoribus, qui tum demum hoc nomine +digni videntur, cum inciderint in promerentem neque +tamen ambientem. 30 + +Dici non queat, optime Colete, quam velis equisque +properem ad sacras literas, quam omnia mihi fastidio +sint quae illinc aut avocant aut etiam remorantur. +Sed fortunae iniquitas, quae me perpetuo eodem aspicit +vultu, fuit in causa quo minus me quiverim ab his 35 +tricis expedire. Hoc itaque animo me in Galliam +recepi, ut eas si nequeam absolvere, certe quocunque +modo abiiciam. Deinde liber ac toto pectore divinas +literas aggrediar, in his reliquam omnem aetatem +insumpturus. Quanquam ante triennium ausus sum 40 +nescio quid in epistolam Pauli ad Romanos, absolvique +uno quasi impetu quatuor volumina; progressurus, +ni me quaedam avocassent: quorum illud praecipuum, +quod passim Graeca desiderarem. Itaque iam +triennium ferme literae Graecae me totum possident, 45 +neque mihi videor operam omnino lusisse. Coeperam +et Hebraicas attingere, verum peregrinitate sermonis +deterritus, simul quod nec aetas nec ingenium hominis +pluribus rebus pariter sufficit, destiti. Origenis +operum bonam partem evolvi; quo praeceptore mihi 50 +videor non nullum fecisse operae pretium. Aperit +enim quasi fontes quosdam et rationes indicat artis +theologicae. + +Mitto ad te munusculum literarium, Lucubratiunculas +aliquot meas; in quibus est et concertatio 55 +illa De reformidatione Christi, qua quondam in Anglia +sumus conflictati; quanquam adeo mutata ut vix +agnoscas. Praeterea, quae tu responderas quaeque ipse +rettuleram, non quibant inveniri. Enchiridion non ad +ostentationem ingenii aut eloquentiae conscripsi, verum 60 +ad hoc solum, ut mederer errori vulgo religionem constituentium +in caerimoniis et observationibus rerum +corporalium, ea quae ad pietatem pertinent, mire neglegentium. +Conatus autem sum velut artificium quoddam +pietatis tradere, more eorum qui de disciplinis 65 +certas rationes conscripsere; reliqua omnia paene alieno +scripsi stomacho: quod laboris datum est animo Batti +mei et affectibus Annae Principis Verianae. A +Panegyrico sic abhorrebam, ut non meminerim quicquam +fecisse me magis reluctante animo. Videbam enim 70 +genus hoc citra adulationem tractari non posse. Ego +tamen novo sum usus artificio, ut et in adulando sim +liberrimus et in libertate adulantissimus. + +Si quid tuarum lucubrationum voles excudi formulis, +exemplar tantum mittito; reliquum a me curabitur, 75 +ut emendatissime excudatur. Et scripsi nuper, et +meministi opinor, de centum Adagiorum libris nostro +sumptu in Angliam transmissis, idque ante triennium. +Scripserat mihi Grocinus se summa fide summaque +diligentia curaturum ut ex animi mei sententia distraherentur. 80 +Neque dubito quin promissa praestiterit, ut +est vir omnium quos alit Britannia integerrimus optimusque. +Dignaberis igitur et ipse hac in re operam +tuam mihi commodare, admonendo atque exstimulando +eos per quos putabis negotium oportere confici. 85 +Neque enim dubitandum quin tanto spatio divenditi +sint libri, et necesse est pecuniam ad aliquos pervenisse; +quae mihi in praesenti sic usui futura est ut +nunquam aeque. Quavis enim ratione mihi est elaborandum +ut menses aliquot totus mihi vivam, quo me 90 +aliquando ab iis extricem quae in literis profanis +institui; id quod hac hieme sperabam futurum, nisi +me tam multae spes elusissent. Neque admodum +magna pecunia redimi poterit haec libertas, nimirum +paucorum mensium. 95 + +Quare te obsecro ut me ad sacra studia vehementer +anhelantem, quoad potes, adiuves, atque ab iis literis, +quae mihi iam dulces esse desierunt, asseras. Non +mihi rogandus est Comes meus, Guilielmus Montioius; +tamen neque ab re neque absurde facturus videatur, si 100 +sua benignitate nonnihil adiuverit me, vel quod sic +semper favit studiis meis, vel quod argumentum est +ipso auctore susceptum ipsiusque inscriptum nomini, +nempe Adagiorum. Poenitet enim prioris editionis, +vel quod typographorum culpa sic est mendosa, ut 105 +studio depravata videatur; vel quod instigantibus quibusdam +praecipitavi opus, quod mihi nunc demum +ieiunum atque inops videri coepit, posteaquam Graecos +evolvi auctores. Decretum est igitur altera editione +et meam et chalcographorum culpam sarcire, simulque 110 +studiosis utilissimo argumento consulere. Quanquam +autem interim rem tracto fortassis humiliorem, tamen +dum in Graecorum hortis versor, multa obiter decerpo, +in posterum usui futura etiam sacris in literis. Nam +hoc unum expertus video, nullis in literis nos esse 115 +aliquid sine Graecitate. Aliud enim est coniicere, +aliud iudicare, aliud tuis, aliud alienis oculis credere. +En quo crevit epistola: verum sic loquacem amor, non +vitium, facit. Vale, doctissime atque optime Colete. + +Sixtino nostro quid acciderit cupio cognoscere; tum 120 +quid rerum agat dominus Prior Richardus Charnocus, +animus tuus. Quo certius ad me perferantur ea +quae scripturus missurusve es, iubebis reddi magistro +Christophoro Fischero tui amantissimo, omniumque +literatorum fautori summo, in cuius familia diversor. 125 + +Lutetiae. ANNO M.D.IIII. + + + + +XI. A VISIT TO LAMBETH + +Annis aliquot ante quam Italiam adii, exercendae +Graecitatis causa, quando non erat praeceptorum copia, +verteram Hecubam Euripidis, tum agens Lovanii. Ad +id audendum provocarat F. Philelphus, qui primam +eius fabulae scenam vertit in oratione quadam funebri, 5 +parum ut tum mihi visum est feliciter. Porro cum +stimulos adderet tum hospes meus Ioannes Paludanus, +eius Academiae rhetor, vir si quis alius exacto iudicio, +perrexi quo coeperam. Deinde ubi literis ac montibus, +quod aiunt, aureis amicorum pellectus redieram in 10 +Angliam, addidi praefationem et carmen iambicum +plus quam extemporarium, cum forte vacaret membrana, +atque auctoribus eruditis amicis sed praecipue +Guilhelmo Grocino, qui tum inter multos Britanniae +doctos primam laudem tenebat, obtuli libellum dicatum 15 +reverendissimo praesuli Guilhelmo archiepiscopo +Cantuariensi, totius Angliae primati et eius regni +Cancellario, hoc est iudici summo. Hoc erat tum +notitiae nostrae felix auspicium. Is cum me paucis salutasset +ante prandium, hominem minime multiloquum 20 +aut ambitiosum, rursus a prandio paucis confabulatus, +ut est et ipse moribus minime molestis, dimisit cum +honorario munere, quod suo more solus soli dedit, ne +vel pudore vel invidia gravaret accipientem: id actum +est Lambethae. Dum ab hoc redimus cymba vecti, 25 +quemadmodum illic mos est, inter navigandum rogat +me Grocinus quantum accepissem muneris; dico summam +immensam, ludens. Cum ille rideret, quaero +causam risus, et an non crederet Praesulis animum esse +talem, qui tantum dare vellet; aut fortunam esse talem 30 +ut tantam benignitatem ferre non posset; aut opus non +esse dignum aliquo magnifico munere. Tandem edito +muneris modo, cum ludens rogarem cur tantillum dedisset, +urgenti respondit, nihil horum esse, sed obstitisse +suspicionem, ne forte idem operis alibi dedicassem alteri. 35 +Eam vocem admiratus, cum rogarem unde nam ea +suspicio venisset homini in mentem, ridens 'Quia sic' +inquit 'soletis vos'; significans id solere fieri a nostrae +farinae hominibus. Hic aculeus cum inhaereret animo +meo rudi talium dicterioram, simulatque me Lutetiam 40 +receperam, inde petiturus Italiam, librum Badio tradidi +formulis excudendum, adiecta Iphigenia Aulidensi, +quam fusius ac liberius verteram agens in Anglia; et +cum unam duntaxat obtulissem Praesuli, utramque +dicavi eidem. Sic ultus sum Grocini dictum, cum 45 +interim non haberem in animo revisere Britanniam, +nec de repetendo Archiepiscopo cogitarem: tanta tum +erat in tam tenui fortuna superbia. + + + + +XII. A LETTER TO ALDUS + +ALDO MANUTIO ROMANO ERASMUS ROTERODAMUS S.P.D. + +Illud apud me saepenumero optavi, doctissime Manuti, +ut quantum lucis attulisses utrique literaturae, +non solum arte tua formulisque longe nitidissimis, +verum etiam ingenio doctrinaque neutiquam triviali, +tantundem emolumenti illa tibi vicissim rettulisset. 5 +Nam quantum ad famam attinet, dubium non est quin +in omnem usque posteritatem Aldus Manutius volitaturus +sit per omnium ora, quicunque literarum sacris +sunt initiati. Erit autem memoria tua, quemadmodum +nunc est fama, non illustris modo sed favorabilis 10 +quoque et amanda; propterea quod (ut audio) restituendis +propagandisque bonis auctoribus das operam, +summa quidem cura, at non pari lucro, planeque Herculis +exemplo laboribus exerceris, pulcherrimis quidem +illis et immortalem gloriam allaturis aliquando, 15 +verum aliis interim frugiferis magis quam tibi. Audio +Platonem Graecanicis abs te formulis excudi, quem +docti plerique iam vehementer exspectant. Quos auctores +medicinae impresseris cupio cognoscere. Atque +utinam Paulum Aeginetam nobis dones. Demiror 20 +quid obstiterit quo minus Novum Testamentum iampridem +evulgaris, opus (ni me fallit coniectura) etiam +vulgo placiturum, maxime nostro, id est Theologorum, +ordini. + +Mitto ad te duas Tragoedias a me versas magna quidem 25 +audacia, ceterum satisne feliciter ipse iudicabis. +Tomas Linacer, Gulielmus Grocinus, Gulielmus Latimerus, +Cutbertus Tunstallus, tui quoque amici, non tantum +mei, magnopere probarunt; quos ipse nosti doctiores +esse quam ut iudicio fallantur, sinceriores quam ut 30 +amico velint adulari, nisi si quid amore nostri caecutiunt; +nequo damnant conatum meum Itali quibus +adhuc ostendi. Badius impressit sibi sat feliciter, ut +scribit; nam ex animi sententia divendidit exemplaria +iam omnia. Verum non satis consultum est famae 35 +meae, usque adeo mendis scatent omnia; atque offert +quidem ille operam suam ut superiorem editionem +posteriore resarciat. Sed vereor ne iuxta Sophocleum +adagium malum malo sarciat. Existimarim lucubrationes +meas immortalitate donatas, si tuis excusae formulis 40 +in lucem exierint, maxime minutioribus illis +omnium nitidissimis. Ita fiet ut volumen sit perpusillum, +et exiguo sumptu res conficiatur. Quod si tibi +videbitur commodum negotium suscipere, ego exemplar +emendatum quod mitto per hunc iuvenem gratis suppeditabo, 45 +nisi paucula volumina mittere volueris amicis +donanda. + +Neque ego vererer rem meo sumptu meoque periculo +moliri, nisi mihi esset intra paucos menses Italia relinquenda. 50 +Quare pervelim rem quamprimum absolvi. +Est autem vix decem dierum negotium. Quod si modis +omnibus postulas ut centum aut ducenta volumina ad +me recipiam, tametsi non solet mihi admodum propitius +esse Mercurius et incommodissimum erit sarcinam +transportari, tamen ne id quidem gravabor, modo tu 55 +aequum praescribas pretium. Vale, doctissime Alde, +et Erasmum in eorum numero ponito qui tibi ex animo +bene cupiunt. + +Si quid est in officina tua non usitatorum auctorum, +gratum facies si indicabis; nam docti illi Britanni hoc 60 +mihi negotii dederunt uti pervestigarem. Si de imprimendis +Tragoediis res animo tuo non sedet omnino, +reddes exemplar huic ipsi qui attulit ad me referendum. +Bononiae. v. Cal. Novembr. + +Aldo Manutio Romano, viro undecunque doctissimo. 65 +Venetiis. + + + + +XIII. AN INTERVIEW WITH GRIMANI + +ERASMUS ROTERODAMUS AUGUSTINO EUGUBINO, CANCELLARIO REGULARIUM SANCTI +AUGUSTINI, ORDINIS SANCTI SALVATORIS S. + +Et animum istum et fortunam gratulor, Augustine +doctissime, non tibi modo sed et sacrarum literarum +studiosis. Quos oportet omnes, si grati esse volunt, +bene precari manibus incomparabilis viri Dominici +Grymani, qui pulcherrimum hoc propositum et animo 5 +concepit et constanter perfecit, ut bibliothecam optimis +quibusque libris diversarum linguarum instructam non +mediocribus impendiis pararit, suique monumentum +reliquerit: qui non video quo speciosiore titulo +memoriam suae gentis posteritati valuerit commendare. 10 +Cum agerem Romae, semel atque iterum ab +illo ad colloquium invitatus, ut tum abhorrebam a +cultu magnatum, tandem illius palatium adii, pudore +magis quam ex animo. Nec in area nec in vestibulo +ulla hominis musca apparebat. Erat tum tempus 15 +pomeridianum. Equum tradidi famulo et ascendi +solus. Venio ad primum atrium, neminem video: ad +secundum ac tertium, tantundem: nullum ostium +occlusum repperi. Mecum demirans solitudinem, ad +extremum venio: illic unum tantum reperio, Graeculum 20 +ut opinor medicum, tonso capite, custodem +ostii patentis. Rogo quid ageret Cardinalis. Ait +intus cum aliquot generosis confabulari. Cum nihil +adderem, rogat quid vellem. 'Salutare,' inquam, 'si +commodum esset. Nunc quia non vacat, alias 25 +revisam.' Dum abiturus paulisper per fenestram +loci situm prospicio, redit ad me Graecus, percontans +num quid velim renuntiari Cardinali. 'Nihil' inquam +'opus interpellare illius colloquium, sed brevi rediturus +sum.' Tandem sciscitanti nomen edo. Eo audito, 30 +me non sentiente se proripuit intro, moxque egressus +iubet ne quo abeam, ac protinus accersor. Venientem +excipit non ut cardinalis--et talis cardinalis--extremae +sortis homunculum, sed ut collegam. Posita est sella, +collocuti sumus plus quam duas horas, nec interim 35 +licuit manum admovere pileo. Prodigiosam in tanto +rerum fastigio comitatem! + +Inter plurima quae de studiis eruditissime disseruit, +satis indicans iam tum sibi fuisse in animo quod nunc +de bibliotheca factum accipio, incipit hortari me ne 40 +Romam ingeniorum altricem relinquerem. Invitat +ad domus suae contubernium et fortunarum omnium +communionem, illud addens, coelum Romanum ut +humidum et calidum meo corpusculo convenire, praecipueque +eam urbis partem in qua palatium habebat, 45 +olim a pontifice quodam exstructum, qui locum eum ut +omnium saluberrimum delegisset. + +Post multos sermones ultro citroque habitos, accersit +nepotem suum iam tum archiepiscopum, adolescentem +divina quadam indole praeditum. Conantem 50 +assurgere vetuit, 'Decet' inquiens 'discipulum coram +praeceptore stare.' Tandem ostendit bibliothecam +libris multarum linguarum refertam. Quem virum +si mihi contigisset temporius nosse, nunquam Urbem +eram relicturus; quam longe supra meritum meum 55 +repperi faventem. Sed iam abire statueram, eoque res +processerat ut mihi vix integrum esset ibi manere. +Cum dixissem me accitum ab Angliae rege, desiit +urgere: tamen hoc iterum atque iterum oravit, ne +suspicarer ea quae promitteret non ex animo proficisci, 60 +neve ipsum ex vulgarium aulicorum moribus aestimarem. +Aegre me dimisit a colloquio, sed cum abire +gestientem diutius remorari nollet, illud extremis verbis +a me stipulatus est, ut ipsum adhuc semel inviserem, +priusquam Urbe excederem. Non redii infelix, ne 65 +hominis facundia victus mutarem sententiam. Nunquam +mihi mens aeque fuit laeva. Sed quid agas +cum urgent fata? + + + + +XIV. A CONVERSATION AT CAMBRIDGE + +Venit in mentem quiddam quod ridebis, scio. Cum +inter magistros aliquot proponerem de hypodidascalo, +quidam non infimae opinionis subridens, 'Quis' inquit +'sustineat in ea schola vitam agere inter pueros, qui +possit ubivis quomodocunque vivere?' Respondi modestius, 5 +hoc munus mihi videri vel in primis honestum, +bonis moribus ac literis instituere iuventutem, +neque Christum eam aetatem contempsisse, et in nullam +rectius collocari beneficium, et nusquam exspectari +fructum uberiorem, utpote cum illa sit seges ac silva 10 +reipublicae. Addidi, si qui sint homines vere pii, eos +in hac esse sententia ut putent sese nullo officio magis +demereri Deum quam si pueros trahant ad Christum. +Atque is corrugato naso subsannans, 'Si quis' inquit +'velit omnino servire Christo, ingrediatur monasterium 15 +ac religionem.' Respondi Paulum in caritatis officiis +ponere veram religionem; caritatem autem in hoc esse, +ut proximis quam maxime prosimus. Reiecit hoc tanquam +imperite dictum. 'Ecce,' inquit, 'nos reliquimus +omnia; in hoc est perfectio.' 'Non reliquit' inquam 20 +'omnia qui, cum possit plurimis prodesse labore suo, +detrectat officium quod humilius habeatur.' Atque ita, +ne lis oreretur, hominem dimisi. Vale. + +Cantabrigiae postridie Simonis et Iudae. + + + + +XV. AN ENCOUNTER WITH CANOSSA + +ERASMUS ROTERODAMUS GERMANO BRIXIO S. + +Decrevisti, ut video, Canossae nomen immortalitati +consecrare. Ante complures annos novi hominem +in Anglia, sed ignotum notus. Rumor erat tum +illuc venisse legatum Pontificium Cardinalem, sed +cultu profano. Invitarat me Andreas Ammonius ad 5 +prandium. Veni nihil suspicans insidiarum; amabam +enim hominem familiariter. Apud eum repperi quendam +veste oblonga, sed capillis in reticulum collectis, +unico tantum famulo. Multa fabulatus sum cum +Andrea, nihil omnino suspicans de Canossa. Admirabar 10 +tamen hominis militarem ferociam, itaque +Graece percontatus sum Andream quisnam adesset. +Is respondit, 'Negotiator quidam egregius.' Atque +ego contra, 'Talis quidem videtur,' et persuasus esse +negotiatorem plane neglexi hominem. Accubitum 15 +est. Canossa praesedit, ego proximus. Toto convivio +cum Andrea familiariter ex more fabulas miscui, non +dissimulans negotiatoris contemptum. Tandem percontatus +sum Andream num verus esset rumor venisse +legatum qui iussu Leonis decimi dissidium inter 20 +Galliarum et Angliae reges componeret; annuebat. +'Summus' inquam 'Pontifex non eget meis consiliis; +si tamen hic me adhibuisset, aliud suasissem.' 'Quid?' +inquit Ammonius. 'Non expediebat' inquam 'fieri +mentionem pacis.' 'Quamobrem?' 'Quoniam pax' 25 +inquam 'subito coiri non potest. Atque interea dum +monarchae tractant de conditionibus, milites ad odorem +pacis peiora moliuntur quam in bello. Per indutias +autem subito cohibentur militum manus. Indutias +autem praescriberem trium annorum, quo liceret 30 +commode de duraturi foederis legibus dispicere.' Approbavit +Andreas et 'Hoc,' inquit, 'opinor, agit hic +legatus.' + +His ita dissertis redii ad id quod Ammonius non +responderat liquido. 'Estne' inquam 'cardinalis?' 35 +'Unde' inquit 'tibi istuc in mentem venit?' 'Quoniam' +inquam 'hoc narrant Itali.' 'Et illi' inquit +'unde norunt?' 'Hic' inquam 'te novi. Si post +annos aliquot te videam in Brabantia, quaeras unde te +agnoscerem?' Subriserunt inter sese, me ne tantulum 40 +quidem etiam suspicante. Mox urgebam num revera +esset cardinalis. Tergiversatus est Ammonius. Tandem +'Est' inquit 'animo cardinalitio.' Hic ego suaviter +arridens 'Istuc aliquid est,' inquam 'gerere animum +cardinalitium.' 45 + +Haec aliaque multa Canossa audivit tacitus. Tandem +dixit nescio quid Italice. Mox admiscuit voces +Latinas, sed sic ut posses negotiatorem ingeniosum +agnoscere. Cum nihil responderem, ad me versus dixit: +'Demiror te in hac barbara natione velle vivere, 50 +nisi forte hic mavis esse solus quam Romae primus.' +Hanc argutiam demiratus in negotiatore, respondi me +vivere in ea regione quae plurimos haberet insigniter +doctos, inter quos mihi satis esset ultimum tenere +locum, cum Romae nullo in numero futurus essem. 55 +Haec aliaque dixi, nonnihil iratus negotiatori. Puto +mihi tunc genium aliquem bonum adfuisse; alioqui in +summum discrimen me pertraxerat Ammonius, qui +non ignorabat quanta libertate soleam apud amicos +effutire quicquid in buccam venerit. 60 + +Surreximus. Andreas et ego diutius ambulavimus +in horto qui aedes dirimit, ac post diutinam confabulationem +officii causa produxit ad ostium terrestre +(nam ea pars domus in qua pransi fueramus, spectat +flumen Thamisin); malebam enim redire pedibus 65 +quam cymba. Post aliquot dies cum redissemus in colloquium, +aperit Andreas fabulae scenam, ac mecum +sedulo agit ut Canossam comiter in Italiam, plurima +testificans quam ille de me magnifice tum loqueretur +tum sentiret. Sed surdo canebat fabulam. At interim 70 +parum amice factum est ab Ammonio, qui non +ignorabat linguae meae loquacitatem. Poteram aliquid +vel in Pontificem vel in legatum effutire, quod +mihi post fraudi fuisset. + + + + +XVI. ERASMUS' APOLOGIA PRO VITA SUA + +REVERENDO PATRI SERVATIO ERASMUS S.P. + +Humanissime pater, literae tuae per plurimorum +iactatae manus tandem ad me quoque pervenerunt +iam Angliam egressum; quae mihi sane voluptatem +incredibilem attulerunt, quod veterem illum tuum in +me animum adhuc spirant. Paucis autem respondeo, 5 +utpote ex itinere iam scribens, et ad ea potissimum +quae tu scribis ad rem maxime pertinere. Tam varia +est hominum sententia, et suus cuique avium cantus, +ut omnibus satisfieri non possit. Ego certe hoc sum +animo, ut quod sit factu optimum sequi velim; testis 10 +est mihi Deus. Nam si quid olim iuveniliter sensi, id +partim aetas, partim rerum correxit usus. Nunquam +mihi fuit consilium vel vitae genus vel cultum mutare, +non quod probarem, sed ne cui scandalo essem. Scis +enim me ad id vitae genus tutorum pertinacia et aliorum 15 +improbis hortatibus adactum esse magis quam +inductum; tum Cornelii Woerdeni conviciis et pudore +quodam puerili fuisse retentum, cum intellegerem mihi +hoc vitae genus haudquaquam aptum esse; nam non +omnibus congruunt omnia. Ieiuniorum semper impatiens 20 +fui, idque peculiari quadam corporis ratione. +Semel excitatus e somno nunquam potui redormiscere +nisi post horas aliquot. Ad literas tantum rapiebatur +animus, quarum istic nullus usus, adeo ut non +dubitem quin si in liberum aliquod vitae genus incidissem, 25 +non solum inter felices verum etiam inter +bonos potuissem numerari. + +Itaque cum intellegerem me nequaquam esse idoneum +isti generi vitae, et coactum non sponte suscepisse, +tamen quia receptum est publica nostri seculi opinione 30 +piaculum esse a semel suscepto vitae genere desciscere, +decreveram et hanc infelicitatis meae partem fortiter +perpeti. Scis enim me multis in rebus infortunatum +esse. At hoc unum ceteris omnibus gravius semper +duxi, quod in huiusmodi vitae genus detrusus essem, a 35 +quo cum animo tum corpore essem alienissimus: animo, +quod a caerimoniis abhorrerem et libertatis amans +essem; corpore, quod etiamsi maxime placuisset vitae +institutum, corporis natura non ferebat eiusmodi +labores. At obiiciet mihi aliquis annum probationis 40 +(ut vocant) et aetatem maturam. Ridiculum. Quasi +quis postulet ut puer anno decimo septimo, maxime in +literis educatus, norit se ipsum, quod magnum est etiam +in sene, aut anno uno id discere potuerit quod multi +cani nondum intellegunt. Quanquam ipse nunquam 45 +probavi, et gustatum iam multo minus, sed iis quas +dixi rationibus sum irretitus; tametsi fateor eum qui +vere sit bonus, in quovis vitae genere bene victurum. +Neque diffiteor me ad magna vitia fuisse propensum, +non tamen usque adeo corrupta natura quin si commodus 50 +accessisset gubernator et vere Christianus, potuissem +ad bonam duci frugem. + +Hoc igitur interim spectavi, in quo vitae genere +minime malus essem, atque id sane me assecutum puto. +Vixi interim inter sobrios, vixi in studiis literarum, 55 +quae me a multis vitiis avocaverunt. Licuit consuetudinem +habere cum viris vere Christum sapientibus, +quorum colloquio factus sum melior. Nihil enim iam +iacto de libris meis, quos fortasse vos contemnitis. At +multi fatentur se redditos eorum lectione non solum 60 +eruditiores verum etiam meliores. Pecuniae studium +nunquam me attigit. Famae gloria nec tantillum +tangor. Voluptatibus, etsi quondam fui inclinatus, +nunquam servivi. Crapulam et ebrietatem semper +horrui fugique. Quoties autem cogitabam de repetendo 65 +vestro contubernio, succurrebat invidia multorum, +contemptus omnium, colloquia quam frigida, quam +inepta, quam non sapientia Christum, convivia quam +laica; denique tota vitae ratio, cui si detraxeris caerimonias, +non video quid relinquas expetendum. Postremo 70 +succurrebat corporis imbecillitas, quae iam aetate +et morbis ac laboribus aucta est; quae facit ut nec +vobis satisfacturus essem et me ipsum occiderem. Iam +annis aliquot obnoxius sum calculo, gravi sane malo et +capitali. Iam annis aliquot nihil bibo nisi vinum, neque 75 +quodvis vinum, idque cogente morbo. Non fero quemvis +cibum, nec coelum quidem quodlibet. Nam morbus hic +facile recurrens maximam postulat vitae moderationem; +et novi coelum Hollandicum, novi victus vestri rationem, +ut de moribus nihil dicam. Itaque si redissem, 80 +nihil aliud fuissem assecutus nisi quod vobis molestiam +attulissem et mihi mortem. + +Sed tu forsitan bonam felicitatis partem existimes +inter confratres emori. At fallit et imponit ista persuasio +non solum tibi verum etiam propemodum 85 +universis. In loco, in cultu, in victu, in caerimoniolis +quibusdam Christum et pietatem collocamus. Actum +putamus de illo qui vestem albam commutarit in +nigram, aut qui cucullum pileo verterit, qui locum +subinde mutet. Ausim illud dicere, magnam Christianae 90 +pietatis perniciem ex istis quas vocant religionibus +exortam esse, tametsi pio fortassis studio primum +inductae sunt. Deinde paulatim creverunt et in sex +milia discriminum sese sparserunt. Accessit summorum +pontificum auctoritas nimium ad multa facilis 95 +et indulgens. Quid enim laxis istis religionibus conspurcatius +aut magis impium? Quanto magis est e +Christi sententia totum orbem Christianum unam +domum et velut unum habere monasterium, omnes +concanonicos et confratres putare; baptismi sacramentum 100 +summam religionem ducere, neque spectare ubi +vivas sed quam bene vivas. Vis me sedem stabilem +figere, quod ipsa etiam suadet senectus. At laudatur +Solonis, Pythagorae Platonisque peregrinatio. Vagabantur +et Apostoli, praecipue Paulus. Divus Hieronymus 105 +etiam monachus nunc Romae est, nunc in Syria, +nunc in Antiochia, nunc alibi atque alibi; et canus +etiam sacras persequitur literas. + +At non sum cum hoc conferendus, fateor; sed +tamen nunquam mutavi locum, nisi vel peste cogente, 110 +vel studii causa vel valetudinis, et ubicunque vixi +(dicam enim de me ipso fortassis arrogantius, sed +tamen vere), probatus sum a probatissimis et laudatus +a laudatissimis. Nec ulla est regio, nec Hispania, nec +Italia, nec Germania, nec Gallia, nec Anglia, nec Scotia, 115 +quae me ad suum non invitet hospitium. Et si non +probor ab omnibus (quod nec studeo), certe primis +omnium placeo. Romae nullus erat Cardinalis qui +me non tanquam fratrem acciperet, cum ipse nihil tale +ambirem; praecipue vero Cardinalis Grimanus, et hic 120 +ipse qui nunc Pontifex Maximus est, ut ne dicam de +episcopis, archidiaconis et viris eruditis. Atque hic +honos non tribuebatur opibus, quas etiam nunc non +habeo nec desidero; non ambitioni, a qua semper fui +alienissimus; sed literis duntaxat, quas nostrates 125 +rident, Itali adorant. In Anglia nullus est episcopus +qui non gaudeat a me salutari, qui non cupiat me +convivam, qui nolit domesticum. Rex ipse paulo ante +patris obitum, cum essem in Italia, scripsit ad me +suapte manu literas amantissimas, nunc quoque saepe 130 +sic de me loquitur ut nemo honorificentius, nemo +amantius; et quoties eum saluto, blandissime complectitur +et oculis amicissimis obtuetur, ut intellegas +eum non minus bene de me sentire quam loqui. Et +saepe mandavit suo eleemosynario ut mihi de sacerdotio 135 +prospiceret. Regina conata est me sibi praeceptorem +adsciscere. Nemo est qui nesciat me si vel paucos +menses velim in aula regis vivere, quantum libeat +sacerdotiorum mihi accumulaturum; sed ego huic otio +meo et studiorum laboribus omnia posthabeo. Cantuariensis 140 +Archiepiscopus, totius Angliae primas et regni +huius Cancellarius, vir doctus et probus, me sic amplectitur +ut, si pater esset aut frater, non posset amantius. +Et ut intellegas hoc eum ex animo facere, dedit mihi +sacerdotium centum ferme nobilium, quod postea volente 145 +me in pensionem centum coronatorum mutavit, +ex mea resignatione; ad haec dedit dono supra quadringentos +nobiles his pauculis annis, idque nihil +unquam petenti. Dedit uno die nobiles centum et +quinquaginta. Ab aliis episcopis supra centum nobiles 150 +accepi gratuita liberalitate oblatos. Dominus Montioius, +huius regni baro, quondam meus discipulus, dat +annue mihi pensionem centum coronatorum. Rex et +Episcopus Lincolniensis, qui nunc per regem omnia +potest, magnifice multa promittunt. Sunt hic duae 155 +universitates, Oxonia et Cantabrigia, quarum utraque +ambit habere me; nam Cantabrigiae menses complures +docui Graecas et sacras literas, sed gratis, et ita facere +semper decretum est. Sunt hic collegia, in quibus +tantum est religionis, tanta vitae modestia, ut nullam 160 +religionem non sis prae hac contempturus, si videas. +Est Londini dominus Ioannes Coletus, divi Pauli +Decanus, vir qui summam doctrinam cum admirabili +pietate copulavit, magnae apud omnes auctoritatis. Is +me sic amat, id quod sciunt omnes, ut cum nemine 165 +vivat libentius quam mecum; ut omittam alios innumeros, +ne sim bis molestus et iactantia et loquacitate. + +Iam ut de operibus meis dicam aliquid, Enchiridion +opinor te legisse, quo non pauci fatentur sese ad pietatis +studium inflammatos; nihil mihi arrogo, sed gratulor 170 +Christo, si quid boni per me contigit illius dono. Adagiorum +opus ab Aldo impressum an videris nescio. +Est quidem profanum, sed ad omnem doctrinam utilissimum; +mihi certe inaestimabilibus constitit laboribus +ac vigiliis. Edidi opus De rerum verborumque copia, 175 +quod inscripsi Coleto meo, opus utilissimum contionaturis; +at ista contemnunt ii qui omnes bonas contemnunt +literas. His duobus annis praeter alia multa castigavi +divi Hieronymi Epistolas; adulterina et subditicia +obelis iugulavi, obscura scholiis illustravi. Ex Graecorum 180 +et antiquorum codicum collatione castigavi totum +Novum Testamentum, et supra mille loca annotavi +non sine fructu theologorum. Commentarios in Epistolas +Pauli incepi, quos absolvam, ubi haec edidero. +Nam mihi decretum est in sacris immori literis. In 185 +hisce rebus colloco otium meum et negotium. In his +magni viri dicunt me valere quod alii non valeant; +in vestro vitae genere nihil valiturus sum. Cum multis +doctis et gravibus viris habui consuetudinem, et hic +et in Italia et in Gallia, sed neminem adhuc repperi 190 +qui mihi consuluerit ut ad vos me recipiam, aut qui +hoc iudicaverit melius. Quin et ipse felicis memoriae +dominus Nicolaus Wernerus, qui te praecessit, semper +hoc mihi solitus erat dissuadere, suadens ut alicui +episcopo me potius adiungerem, addens se nosse et 195 +animum meum et suorum fraterculorum mores; nam +iis utebatur verbis lingua vernacula. Et in hoc vitae +genere in quo sum, video quae fugiam, sed quid potius +sequar non video. + +Nunc restat ut de ornatu quoque tibi satisfaciam. 200 +Semper antehac usus sum cultu canonicorum, et ab +Episcopo Traiectino, cum essem Lovanii, impetravi ut +sine scrupulo uterer scapulari lineo pro veste linea +integra, et capitio nigro pro pallio nigro, iuxta morem +Lutetiorum. Cum autem adirem Italiam videremque 205 +toto itinere canonicos nigra veste uti cum scapulari, ne +quid offenderem novitate cultus, veste nigra illic uti +coepi cum scapulari. Postea pestis orta est Bononiae, +et illic qui curant peste laborantes linteum album +ex humero pendens ex more gestant; hi congressus 210 +hominum fugitant. Itaque cum die quodam doctum +amicum viserem, quidam nebulones eductis gladiis +parabant me invadere, et fecissent, ni matrona quaedam +admonuisset ecclesiasticum me esse. Altero item die +cum Thesaurarii filios adirem, undique cum fustibus 215 +in me concurrerunt, et pessimis clamoribus adorti sunt. +Itaque a bonis viris admonitus occultavi scapulare, et +impetravi veniam a Pontifice Iulio secundo ut ornatu +religionis uterer aut non uterer, ut mihi visum esset, +modo haberem vestem sacerdotalem; et si quid ante 220 +peccatum esset ea in re, iis literis id totum condonavit. +In Italia ergo perseveravi in veste sacerdotali, ne +mutatio esset alicui scandalo. Postquam autem in +Angliam redii, decrevi meo solito uti ornatu, et domum +accersito amico quodam primae laudis et in vita et in 225 +doctrina, ostendi cultum quo uti statuissem. Rogavi +an in Anglia conveniret. Probavit, atque ita in publicum +prodii. Statim admonitus sum ab aliis amicis +eum cultum in Anglia ferri non posse, ut celarem +potius. Celavi; et quoniam non potest ita celari quin 230 +aliquando deprehensus scandalum pariat, reposui in +scrinium et vetere summi Pontificis auctoritate sum +usus usque adhuc. Excommunicant Pontificiae leges +eum qui religionis habitum abiecerit, quo liberius inter +seculares versetur. Ego coactus deposui in Italia, 235 +ne occiderer; deinde coactus deposui in Anglia, quia +tolerari non poterat, cum ipse multo maluerim uti. +At nunc denuo recipere plus gigneret scandali quam +mutatio ipsa gignebat. + +Habes universam vitae meae rationem, habes meum 240 +consilium. Cupio et hoc vitae genus mutare, si quod +videro melius. Sed in Hollandia quid agam non video. +Scio non conventurum cum coelo neque cum +victu; omnium oculos in me excitabo. Redibo senex +et canus, qui iuvenis exivi, redibo valetudinarius; 245 +exponar contemptui etiam infimorum, solitus et a maximis +honorari. Studia mea compotationibus permutabo. +Nam quod polliceris officium tuum in quaerenda sede, +ubi cum maximo, ut scribis, vivam emolumento; quid +sit, non possum coniectare, nisi forte collocabis me 250 +apud monachas aliquas, ut serviam mulieribus, qui +nec archiepiscopis nec regibus unquam servire volui. +Emolumentum nihil moror; neque enim studeo ditescere, +modo tantum sit fortunae ut valetudini et otio +literarum suppetat, et vivam nulli gravis. Atque 255 +utinam liceat hisce de rebus coram inter nos commentari; +nam literis nec satis commode nec satis tuto +licet. Tuae enim quanquam per certissimos missae sic +tamen aberrarant, ut nisi ipse casu me in arcem hanc +contulissem, nunquam fuerim visurus; et accepi iam a 260 +compluribus ante inspectas. Quare ne quid scripseris +arcani, ni certo cognoveris ubi locorum sim et nuntium +nactus sis fidissimum. Peto nunc Germaniam, id +est Basileam, editurus lucubrationes meas, hac hieme +fortassis futurus Romae. In reditu dabo operam ut 265 +pariter colloquamur alicubi. Sed nunc aestas ferme +praeteriit et longum est iter. Literas tuas tertio a +Pascha die scriptas accepi Nonis Iuliis. Rogo ut +salutem meam tuis piis votis Christo commendare ne +neglegas. Cui si certo scirem rectius fore consultum, 270 +si ad vestrum redierim contubernium, hac die ad iter +accingerer. Bene vale, quondam sodalis suavissime, +nunc pater observande. + +Ex arce Hammensi iuxta Calecium postridie Nonas +Iulias Anno 1514. 275 + + + + +XVII. ERASMUS' RECEPTION AT BASEL + +DESIDERIUS ERASMUS ROTERODAMUS IACOBO WIMPHELINGO, GERMANUS GERMANO, +THEOLOGUS THEOLOGO, LITERARUM SCIENTISSIMO LITERARUM SITIENTISSIMUS S.D. + +Iam quod scire cupis quomodo reliquum iter successerit, +paucis accipe. Ad oppidum Selestadiense, tuam +patriam, feliciter perveni. Ibi continuo primores +reipublicae haud scio cuius indicio de meo adventu +facti certiores, per publicum nuntium tres exquisitissimi 5 +vini misere cantharos xenii nomine. Invitarunt +ad prandium in diem posterum; verum excusavi, +properans ad hoc negotium in quo nunc sum. Ioannes +Sapidus, tuus in literis alumnus, qui te moribus +quoque mire refert quique te non secus ac patrem et 10 +amat et suspicit, Basileam usque nos est prosecutus. +Illic admonueram hominem ne me proderet: delectari +me paucis amiculis sed exquisitis ac delectis. Primum +itaque non aderant alii quam ii quos maxime volebam, +Beatus Rhenanus, cuius ego prudenti modestia et 15 +acerrimo in literis iudicio vehementer delector, nec est +quicquam huius cotidiana consuetudine mihi iucundius: +item Gerardus Listrius, medicae rei non vulgariter +peritus, ad haec Latinae, Graecae et Hebraicae literaturae +pulchre gnarus, denique iuvenis ad me 20 +amandum natus: ad haec Bruno Amorbachius singulari +doctrina, trilinguis et hic. Ioanni Frobenio reddidi +literas ab Erasmo missas, addens esse mihi cum eo +familiaritatem arctissimam: ab eodem de edendis illius +lucubrationibus negotii summam mihi commissam: 25 +quicquid egissem, id perinde ut ab Erasmo gestum +ratum fore: denique me illi adeo similem ut qui me +videret Erasmum videret. Is postea risit intellecta +fraude. Socer Frobenii, resolutis omnibus quae debebantur +in diversorio, nos una cum equis ac sarcinis 30 +in suas aedes traduxit. Post biduum huius academiae +doctores per theologicae professionis decanum et alterum +quendam in posterum diem nos ad cenam vocarunt. +Aderant omnes omnium facultatum, ut vocant, +doctores. Erant me cotidianis officiis oneraturi, ni iam 35 +accinctus ad laborem institutum rogassem uti me mihi +relinquerent. + +Audio passim apud Germanos esse viros eleganter +eruditos, quo mihi magis ac magis arridet et adlubescit +mihi mea Germania; quam piget ac pudet tam sero 40 +cognitam fuisse. Proinde facile possum adduci ut hic +hiemem usque ad Idus Martias. Deinde confectis +quae volo in Italia negotiis ad Idus Maias vos +revisam. Atque id faciam lubentius, si velut de +eodem quod aiunt oleo eademque opera universas 45 +lucubrationes meas hibernis his mensibus liceat +emittere. Adagiorum opus iam excudi coeptum est. +Superest Novum Testamentum a me versum et e +regione Graecum una cum nostris in illud annotamentis. +Tum epistolae divi Hieronymi a nobis 50 +recognitae et a supposititiis ac nothis repurgatae, necnon +et scholiis nostris illustratae. Praeterea Senecae +oratoris omnia scripta non sine maximis sudoribus +a nobis emaculata. Fortassis et scholiorum nonnihil +adiciemus, si dabitur otium. Sunt et alia minutula, 55 +de quibus minus solliciti sumus. Quae si suscipiet +hic chalcographus, abdemus nos testudinum ritu, non +ad somnum sed ut toti versemur in hoc negotio. Ex +Italia reduces, uti spero, dies aliquot salutandis et +cognoscendis Germaniae proceribus sumemus. Nam 60 +hos vere proceres existimo non qui funes aureos collo +circumferunt quique parietes et vestibula pictis maiorum +imaginibus ornant, sed qui veris ac suis bonis, hoc est +eruditione, moribus, eloquentia, patriam suam ac suos +non solum illustrant sed etiam adiuvant. 65 + + + + +XVIII. BISHOP FISHER + +ERASMUS REUCHLINO SUO S.D. + +Nullo sermone consequi queam quo studio, qua +veneratione, tuum nomen prosequatur magnus ille +literarum ac pietatis antistes, Episcopus Roffensis; +adeo ut cum antehac plurimi fecerit Erasmum, nunc +admiratione Reuchlini paene contemnat: quae res 5 +adeo me nulla urit invidia, ut vehementer etiam +gaudeam proque mea virili currentem, quod aiunt, +exstimulem. Nullas ad me dat literas (scribit autem +crebrius) in quibus non faciat honorificentissimam tui +mentionem. Decreverat posito cultu episcopali, hoc 10 +est linea veste qua semper utuntur in Anglia nisi cum +venantur, traicere, hac praecipue causa impulsus quo +tecum colloqui liceret; tanta habet hominem discendi +tuique sitis. Atque hac lege nos ad navim properantes +decem apud sese dies detinuit, ut una traiceremus. 15 +Verum incidit postea cur mutaret consilium; at, si +rem distulit, animi propositum non mutavit. In +extremo digressu sollicite me rogavit qua re posset tibi +gratum facere. Respondi tuam fortunam non esse +eiusmodi ut magnopere egeres pecunia, verum si 20 +mitteret annulum aut vestem aut aliud eiusmodi quod +ceu sui monumentum posses amplecti, id fore gratissimum. +Respondit se nihil laborare quanti constaret, +modo tibi gratum esset. Collaudavi hominis animum; +suspicor eum brevi ad te venturum. Interim fac 25 +scribas mihi quid tibi potissimum mitti cupias; nullis +ille parsurus est sumptibus. Sensi illum avidissimum +calamorum Niloticorum, cuiusmodi mihi tres donasti; +proinde si tibi sunt aliquot, nullum munus gratius +mittere possis. Non gravaberis eum crebris appellare 30 +literis, et item Coletum. Uterque tui studiosissimus +est, uterque talis est, ut etiam si nulla speraretur +utilitas, tamen ob egregias quibus praediti sunt virtutes +et animum in te propensum, digni essent amore mutuo. +Nunc ambo summam apud suos obtinent auctoritatem; 35 +Coletus etiam regiae maiestati intimus est et ad +privatissimum colloquium quoties vult admittitur. + +Leo summus pontifex ad meam epistolam quam +excusam legisti diligenter respondit; nec minus amanter +quam diligenter adiecit alterum Breve, quo me sua 40 +sponte Regi Anglorum commendavit haudquaquam +more vulgari; atque id nominatim adiecit, se id sua +sponte facere nec a me neo a quoquam ut id faceret +rogatum. Responderat uterque Cardinalis; verum +hae literae in Germaniam missae sunt ad Richardum 45 +Paceum, hominem egregie doctum, qui nunc apud +Helvetios oratorem gerit. Quin et Pontificis Brevia +mihi non ante sunt reddita quam in Angliam redii; +quae si tempore fuissent reddita, fortasse et Hieronymum +Leoni dedicassem. Mihi vixdum in Brabantiam 50 +reverso illustrissimus princeps meus Carolus praebendam +donavit satis et honorificam et copiosam. + +Revisi Britanniam salutaturus Maecenates meos et +amicos veteres; repperi multo nostri quam reliqueram +amantiores. Archiepiscopus cum semper amaret 55 +unice, nunc tantum adiunxit veteri in me studio ut +ante parum amasse videri possit. Omnia sua mihi +detulit; recusavi pecuniam. Abeunti donavit equum +et calicem eum operculo elegantissimum inauratum, +pollicitus apud mensarios pecuniam quantam iussero se 60 +depositurum. Novum Testamentum plurimos amicos +mihi conciliavit ubique, tametsi nonnulli strenue +reclamarint, praesertim initio; sed hi in absentem +tantum et ferme tales ut nec legerint opus meum et, si +legerint, non intellecturi. 65 + +Scribe ad nos frequenter, doctissime Reuchline. +Quicquid Antuerpiam miseris ad Petrum Aegidium, +scribam publicum, id mihi certo reddetur. Bene vale, +Germaniae decus. + +Si Philippum iuvenem ad Roffensem miseris tuis 70 +commendatum literis, mihi crede, tractabitur humanissime +et ad amplissimam fortunam provehetur; nec +usquam continget plus otii ad optimas literas. Fortassis +ille sitit Italiam. At his temporibus Italiam +habet Anglia et, ni plane fallor, quiddam Italia 75 +praestantius. Rursum vale. + +Calecii VI Kalendas Septembres. + + + + +XIX. A JOURNEY FROM BASEL TO LOUVAIN + +ERASMUS RHENANO SUO S.D. + +Accipe, mi Beate, totam itineris mei tragico-comoediam. +Mollis etiamnum ac languidulus, ut scis, +Basileam relinquebam, ut qui nondum cum coelo +redissem in gratiam, cum tamdiu domi delituissem, +idque perpetuis laboribus distentus. Navigatio fuit 5 +non inamoena, nisi quod circa meridiem solis aestus +erat submolestus. Brisaci pransi sumus, sed ita ut +nunquam insuavius. Nidor enecabat, tum nidore +graviores muscae. Desedimus plus semihoram ad +mensam otiosi, donec adornarent scilicet illi suas 10 +epulas. Tandem nihil appositum est quod edi posset; +sordidae pultes, offae, salsamenta non semel recocta, +merae nauseae. Gallinarium non adii. Qui hunc +renuntiavit teneri febri, bellum quiddam adiecit; +Minoritam illum theologum, quicum mihi fuerat 15 +concertatio, sacros calices oppignerasse suo iure. O +Scoticam subtilitatem! Sub noctem eiecti sumus +in vicum quendam frigidum; cuius nomen nec libuit +scire nec, si sciam, velim edere. Illic paene exstinctus +sum. In hypocausto non magno cenavimus plus 20 +opinor sexaginta, promiscua hominum colluvies, idque +ad horam ferme decimam: o qui fetor, qui clamor, +praesertim ubi iam incaluerant vino! Et tamen ad +illorum clepsydras erat desidendum. + +Mane multa adhuc nocte e stratis exturbamur 25 +clamore nautarum. Ego et incenatus et insomnis +navim ingredior. Argentinam appulimus ante prandium +ad horam ferme nonam; illic commodius accepti +sumus, praesertim Schurerio suppeditante vinum. +Aderat aliqua sodalitatis pars, mox universi salutatum 30 +veniunt, sed nemo officiosius Gerbelio. Gebuilerius et +Rudalphingius me immunem esse voluerunt; quod +iam illis novum non est. Illinc equis Spiram usque +contendimus; neque usquam militis umbram vidimus, +cum rumor atrocia sparsisset. Anglus equus plane 35 +defecit vixque Spiram attigit; sic eum tractaverat +sceleratus iste faber, ut illi ambae aures ferro candenti +inurerentur. Spirae furtim subduxi me e diversorio, +et ad Maternum meum vicinum me recipio. Illic +Decanus, vir doctus et humanus, suaviter et comiter 40 +nos biduum accepit. Hic forte fortuna Hermanum +Buschium repperimus. + +Illinc curru vectus sum Wormaciam, atque hinc +rursus Maguntiam. Forte in eundem currum inciderat +quidam Caesaris secretarius, Ulrichus cognomento 45 +Farnbul. Is incredibili studio tum itinere toto me +observavit, tum Maguntiae non passus ingredi diversorium +ad aedes canonici cuiusdam pertraxit: abeuntem +ad navem deduxit. Navigatio non fuit inamoena, ob +coeli commoditatem, nisi quod longior erat, nautarum 50 +studio. Ad haec offendebat equorum paedor. Comitati +sunt me primum diem officii gratia Ioannes +Longicampianus qui pridem Lovanii professus est: et +huius amicus iureconsultus quidam. Aderat et Wesphalus +quidam dominus Ioannes, canonicus apud Sanctum 55 +Victorem extra Maguntiam, homo commodissimus +ac festivissimus. + +Ubi Popardiam appulimus, nosque, dum exploratur +navis, in ripa deambulabamus, nescio quis agnitum +me telonae prodidit. Telones est Christophorus, ni 60 +fallor, Cinicampius, vulgato verbo Eschenfelder. Incredibile +dictu quam gestierit homo prae gaudio. +Pertrahit in aedes suas. In mensula inter syngraphas +telonicas iacebant Erasmi libelli. Beatum se clamitat, +advocat liberos, advocat uxorem, advocat amicos 65 +omnes. Interim nautis vociferantibus mittit duos +vini cantharos, rursum vociferantibus mittit alteros, +pollicitus ubi redierint se illis vectigal remissurum, +qui talem virum sibi advexerint. Hinc officii gratia +comitatus est nos Confluentiam usque dominus Ioannes 70 +Flaminius, virginibus sacris illic praefectus, vir angelicae +puritatis, iudicii sobrii sanique, doctrinae non +vulgaris. Confluentiae dominus Matthias, officialis +episcopi, nos domum suam rapit, homo iuvenis sed +moribus compositis; Latini sermonis exacte peritus, 75 +tum iureconsultissimus. Illic cenatum est hilariter. + +Apud Bonnam nos reliquit ille canonicus, vitans +urbem Coloniensem; quam et ipse vitare cupiebam, +sed minister cum equis eo praecesserat, neque +quisquam erat in navi certus, cui de ministro revocando 80 +negotium committere potuissem: et nautis +diffidebam. Mane itaque ante sextam Agrippinam +appulimus die Dominico, coelo iam pestilenti. Diversorium +ingressus mando hospitii ministris de conducenda +biga, et cibum ad decimam parari iubeo. Audio 85 +sacrum, prandium differtur. De biga non successit. +Tentatur de equo conducendo; nam mei erant inutiles. +Nihil succedit. Sensi id quod erat. Agebatur ut illic +haererem. Ego protinus iubeo meos adornari equos, +imponi alteram manticam, alteram hospiti committo, et 90 +claudo meo equo ad Comitem Novae aquilae percurro: +est autem iter horarum quinque. Is agebat Bedburii. + +Apud hunc suavissime quinque dies sum commoratus +tanta tranquillitate et otio, ut bonam recognitionis +partem apud eum peregerim; nam eam Novi Testamenti 95 +partem mecum abduxeram. Utinam hominem +nosses, mi Beate. Iuvenis est, sed rara et plusquam +senili prudentia, pauciloquus, sed quod de Menelao +praedicat Homerus, argute loquitur, imo cordate, citra +ostentationem doctus non in uno studiorum genere 100 +tantum, totus candidus et amico amicus. Iam firmus +eram ac robustulus, iam mihi pulchre placebam, ac fore +sperabam ut validus Episcopum inviserem Leodiensem +et alacrem me redderem amicis Brabanticis. Quae +convivia, quas gratulationes, quas confabulationes 105 +mihi promittebam. Decreveram, si vernasset autumnus, +Angliam adire, et quod rex iam toties offert, +accipere. Sed o fallaces mortalium spes! o subitas +et inopinatas rerum humanarum vices! E tantis +felicitatum somniis in extremum exitium praecipitatus 110 +sum. + +Iam in posterum diem erat conducta biga. Comes +nolens mihi ante noctem valedicere, praedicavit se +ante abitum mane visurum me. Ea nocte saeva +quaedam venti tempestas coorta est, quae et ante 115 +diem proximum praecesserat. Ego nihilo secius surgo +post noctis medium, annotaturus quaedam Comiti; +cumque iam esset hora septima, nec prodiret Comes, +iubeo illum excitari. Venit et, ut est modestissimo +pudore praeditus, rogat num esset sententia discedere 120 +coelo tam incommodo; se mihi timere. Ibi, mi Beate, +Iupiter nescio quis aut malus genius, non dimidium +mentis, ut ait Hesiodus, sed totam mentem ademit; +nam dimidium mentis ademerat, cum Coloniae me +committerem. Atque utinam aut ille acrius amicum 125 +commonuisset, aut ego verecundis sed amicissimis +monitis obsequentior fuissem. Rapit me fati vis. +Quid enim aliud dicam? + + Conscendo bigam non tectam, flante vento + quantus altis montibus 130 + Frangit trementes ilices. + +Auster erat, neque quicquam praeter meras pestes +spirabat. Ego mihi vestibus probe tectus videbar, sed +ille violentia sua nihil non penetrabat. Successit +sub noctem pluviola, vento suo pestilentior. Venio, 135 +Aquisgranum lassulus ob quassationem bigae, quae +mihi in via saxis constrata tam erat gravis, ut equo +quamlibet claudo maluerim insidere. Hic per canonicum +quendam, cui me Comes commendarat, rapior +e diversorio ad aedes cantoris. Ibi ex more convivium 140 +agitabant aliquot canonici. Mihi prandium tenuissimum +acuerat stomachum; sed apud hos tum nihil +erat praeter carpas, easque frigidas. Expleo me. Cum +in multam noctem (nam serius accubuerant) cena proferretur +fabulis, ego petita venia cubitum abeo, quod 145 +proxima nocte minimum dormieram. + +Postridie pertrahor ad aedes Vicepraepositi; nam +ad illum redibat periodus. Ibi cum praeter anguillam +nihil esset piscium,--nimirum tempestas fuerat in +culpa, cum ipse sit alioqui splendidus convivator--, 150 +expleo me pisce durato ventis, quem a baculo quo +contunditur, Germani stockfisch vocant: nam eo +alioqui satis delector; sed comperi partem huius adhuc +crudam fuisse. A prandio, quoniam coelum erat +pestilentissimum, in diversorium me confero. Iubeo 155 +excitari foculum. Confabulatur mecum canonicus ille, +vir humanissimus, ferme sesquihoram. Deinde pactus +cum auriga de manticis, rursus invitor ad cenam. +Excuso, non proficio. Apparatus tum erat praelautus, +sed mihi frustra. Ubi confovissem stomachum sorbitiuncula, 160 +domum me confero; dormiebam enim apud +cantorem. Egredior; ibi corpus inane mire ad nocturnum +coelum inhorruit. Nox gravis fuit. + +Postridie mane rursus hausta cervisiola tepida cum +paucis micis panis, equum conscendo morbidum et 165 +claudum; quo fuit incommodior equitatio. Iam sic +affectus eram, ut magis conveniret lecto confoveri +quam equo insidere. Sed ea regio non parum habet +rusticitatis, commoditatis aut elegantiae minimum, et +illic mihi ne valere quidem satis esset commodum, 170 +nedum aegrotare: quo magis libebat effugere. +Latronum periculum (nam ibi summum erat) aut +certe metum extudit morbi molestia. Confectis eo +cursu quatuor passuum milibus perventum est ad +Mosae traiectum. Illic sorbitiuncula utcunque confoto 175 +stomacho, rursus inscensis equis Tongros adeo. Id oppidum +abest tribus milibus passuum. Haec postrema +equitatio mihi longe gravissima fuit. Incommodus +incessus equi mire torquebat renes. Tolerabilius ambulabam +pedibus, sed metuebam sudorem, et periculum 180 +erat ne nox in agris nos occupasset; itaque incredibili +totius corporis cruciatu Tongros pervenio. + +Iam ob inediam ac laborem inediae additum omnes +corporis nervi defecerant; adeo ut nec firmus esset +status aut incessus. Lingua--nam ea valebat--dissimulabam 185 +morbi magnitudinem. Hic cervisiaria +sorbitiuncula foto stomacho cubitum eo. Mane iubeo +conduci bigam tectam. Mihi visum est ob silices +equo insidere, donec ad terrenam viam esset ventum. +Conscendo maiorem equum, quod is commodius iret 190 +per saxa et pedibus certioribus. Vix conscenderam, +contactus coelo frigido sentio oboriri glaucoma, posco +pallium. Sed mox syncopis successit. Vel manu +contacta poteram excitari. Ibi meus Ioannes cum +ceteris astantibus passi sunt in equo sedentem mea 195 +sponte expergisci. Experrectus bigam ascendo. + +Iam eramus vicini oppidi divi Trudonis. Rursus +inscendo equum, ne biga vectus viderer aegrotus. +Rursus coelo vespertino offensus nauseo, sed citra +syncopim. Offero duplum precium bigario, ut me 200 +postridie vehat usque ad Tenas. Id oppidum abest +a Tongris sex milibus passuum. Accipit conditionem. +Hic hospes mihi notus narrat quam graviter tulerit +Episcopus Leodiensis, quod se insalutato discessissem +Basileam petens. Confoto stomacho sorbitiuncula eo 205 +cubitum. Hic forte quadrigam nactus, quae Lovanium +peteret (aberat autem sex milibus passuum), in eam +me conicio. Incredibili molestia vectus sum, ac paene +intolerabili, sed tamen eo die ad horam septimam +pervenimus Lovanium. 210 + +Non erat sententia petere meum cubiculum, vel +quod suspicabar illic frigere omnia, vel quod nolebam +committere ut, si pestis rumor ex me fuisset ortus, +collegii commodis aliquo pacto officerem. Ad Theodoricum +typographum diverto, amicum sincerum. 215 +Ea nocte eruperat inscio me maximum ulcus, iamque +dolor conquieverat. Postridie accerso chirurgum. +Apponit malagmata. Iam novum ulcus accesserat in +tergo, quod minister fecerat Tongris, dum ob renum +dolorem ungens me oleo rosaceo, digito calloso durius 220 +fricat costam quandam. Id post exulceratum est. +Abiens chirurgus clam dicit Theodorico et famulo +pestem esse; missurum quidem malagmata se, non +venturum autem ipsum ad me. Accerso medicos, +negant quicquam esse morbi: rursum alios consulo, 225 +idem affirmant. Accerso Hebraeum, is optabat tale +corpus suum quale meum esset. + +Cum non redirit uno atque altero die chirurgus, +rogo Theodoricum quid sit in causa. Excusat ille +nescio quid. At ego rem suspicans 'Quid?' inquam, 230 +'Num iudicat esse pestem?' 'Hoc ipsum' inquit +'constanter affirmat; tres esse carbunculos.' Risi +satis, nec ullam pestis imaginationem demitto in +animum. Post dies aliquot venit chirurgi pater, +inspicit, idem iudicat, et in os asseverat germanam 235 +esse pestem? Nec sic quidem mihi persuaderi potuit. +Accerso clam alterum chirurgum magni nominis. +Inspicit; is vero, ut erat homo rusticior, 'Non vererer' +inquit, 'tecum cubare'; idem sentiebat Hebraeus. +Accerso medicum quendam, cui plurimum tribuunt 240 +Lovanii; nam hic bonos esse medicos admodum est +rarum. Rogo numquid mali portenderet corpus; +negat. Narro de ulceribus, addens argumenta, quibus +colligerem non esse pestem. Ulcera non erant nova +neque sponte nata. Nulla febris, nullus insignis capitis 245 +dolor nisi ob iactionem, nulla somnolentia, palatum perpetuo +sanissimum. + +Cetera sat fortiter audierat. At simul atque ulcerum +mentio facta est, sensi hominem pertimescere. Do +medico coronatum aureum, pollicitus est se post 250 +prandium ad me rediturum. Is territus ex oratione +mittit ministrum. Reicio; et iratus medicis Christo +medico me commendo. Stomachus intra triduum +restitutus est, hausto pullo gallinaceo contuso, et +cyatho vini Belnensis. Hic protinus ad studii quoque 255 +laborem reversus, absolvo quod deerat in Novo +Testamento. + +Apud Theodoricum curatus fere quatuor hebdomadis, +in cubiculum meum remigravi. Semel duntaxat +ad proximum templum exii sacri gratia, nondum 260 +sat firmis viribus. Si pestis fuit, pestem eam labore +et incommoditate animique robore depuli: quando +saepenumero magna morbi pars est morbi imaginatio. +Ab adventu protinus edixeram ne quis me adiret, +nisi nominatim accitus, ne vel ego cuiquam essem 265 +terrori vel mihi quisquam officio suo molestus: tamen +irrupit Dorpius omnium primus; mox Atensis, Marcus +Laurinus et Paschasius Berselius, qui cotidie aderant, +mihi bonam morbi partem ademerunt mellitissima +consuetudine sua. 270 + +Mi Beate, quis crederet hoc corpusculum exile, +delicatum, atque etiam aetate iam imbecillius, post +tot itinerum labores, post tot studiorum sudores, tot +etiam morbis suffecturum? Scis enim quam graviter +paulo ante laborarim Basileae, idque non semel. 275 +Nonnulla suspicio tangebat animum meum, eum +annum mihi fore fatalem; adeo malo malum succedebat, +semperque gravius. Ego vero tum etiam cum +maxime morbus urgebat, sic eram affectus ut nec +vitae desiderio cruciarer nec mortis metu trepidarem. 280 +In uno Christo tota spes erat, a quo nihil aliud +precabar, nisi ut daret quod mihi saluberrimum esse +iudicaret. Iuvenis olim, ut memini, ad nomen etiam +mortis solebam inhorrescere. Hoc certe profeci accessione +aetatis, mortem leviter metuo, neque metior 285 +hominis felicitatem longaevitate. Annum excessi +quinquagesimum, ad quem cum ex tam multis tam +pauci perveniant, iure queri non possum me parum +diu vixisse: deinde si quid hoc ad rem pertinet, iam +nunc paratum est monimentum, quo posteris tester 290 +me vixisse. Et fortassis a rogo, quemadmodum poetae +loquuntur, ut consilescet livor, ita magis elucescet +gloria: quanquam non convenit ut Christianum pectus +tangat humana gloria: utinam ea contingat gloria ut +Christo probemur. 295 + +Bene vale, Beate carissime. Cetera cognosces ex +literis ad Capitonem. Lovanii. Anno M.D.XVIII. + + + + +XX. ENGLISH UNIVERSITIES + +CLARISSIMO BARONI GULIELMO MONTIOIO ERASMUS ROTERODAMUS S.D. + +Unice Maecenas, antehac gratulatus sum Angliae +tuae, quae tot haberet viros egregia probitate parique +doctrina praeditos: nunc propemodum invidere incipio, +quae sic efflorescat omni genere studiorum, ut omnibus +regionibus laudem praeripiat ac paene tenebras offundat. 5 +Quanquam ista laus haud ita nova est vestrae insulae, +in qua constat et olim eximios viros exstitisse. Declarant +id vel academiae vestrae, quae vetustate nobilitateque +cum vetustissimis ac celeberrimis certant. Deamo +Richardum episcopum Wintoniensem, qui magnificentissimum 10 +collegium suo sumptu proprie dicavit +bonis literis. Magis autem exosculor egregium ac +prorsus heroicum animum Thomae Cardinalis Eboracensis, +cuius prudentia schola Oxoniensis non solum +omni linguarum ac studiorum genere, veram et 15 +moribus qui deceant optima studia, condecorabitur. +Nam Cantabrigiensis academia iampridem omnibus +floret ornamentis, praeside Ioanne episcopo Roffensi, +qui nulla in parte non egregium agit praesulem. + +Ceterum huius laudis praecipua portio regio pectori, 20 +velut horum consiliorum fonti, debetur. Cum tot +regnis ac regibus altissima pax est atque, ut augurari +libet, aeterna. Pelluntur nocentes, vigent bonae leges, +evehuntur optimae literae. Rex ipse hisce rebus +omnibus non solum auctor est ac dux, verum etiam 25 +exemplum, primus ipse praestans quod praescribit. +Nulli mortalium magis ex animo bene volo quam tibi; +et tamen parum abest quin invideam tuae celsitudini, +quaetantis bonis fruatur sine me quondam commodorum +et incommodorum socio. Quodque gravius est, interim 30 +dum tu tot nominibus felix es, mihi cum taeterrimis +quibusdam non hominibus sed portentis conflictandum; +in quo mehercle lubens experirer quid posset eloquentia, +ni me Christianus pudor, ceu Pallas quaepiam Homerica, +iam capulo manum admoventem capillos vellicans 35 +revocaret. Bene vale. + +Antuuerpiae, Anno M.D.XIX. Calendis Maiis. + + + + +XXI. AN EXPLOSION AT BASEL + +ERASMUS ROTERODAMUS NICOLAO VARIO MARVILLANO S. + +Multa quidem nova cotidie nobis gignit hic Africa +nostra, Nicolae carissime; sed quaedam eius sunt +genoris, ut nec tibi gratum arbitrer futurum legere nec +mihi tutum scribere. Quod nuper accidit accipe. Ad +duodecimum Calendas Octobris, evocatus amoenitate 5 +coeli, secesseram in hortum, quem Ioannes Frobenius +satis amplum et elegantem meo commercatus est hortatu. +Nam ibi soleo pomeridianis aliquot horis vel +somnum obrepentem arcere vel assiduitatis taedium +fallere, si quando invitat aeris temperies. Post 10 +deambulatiunculam conscenderam domunculam hortensem, +iamque coeperam aliquid ex Chrysostomo vertere, cum +interim vitreas fenestras ferit fulmen, sed tacitum ac +lene. Primum suspicabar oculorum esse errorem. +Cum rursus semel atque iterum effulsisset, demiror ac 15 +prospicio si se vertisset coelum, contractisque nubibus +pluviam ac tempestatem minaretur. Ubi nihil video +periculi, ad librum redeo. Mox auditur sonitus, sed +obtusior. Ad eum modum poetae narrant Iovem ludere, +si quando est hilarior; siquidem longe aliud 20 +fulminis genus erat quo gigantum moles disiecit ac +Salmonea et Ixionem demisit in Tartara. Paulo post +emicat plus fulgoris, et audio fragorem horribilem, +cuiusmodi fere crepitus audiri solet, si quando fulminis +ictus impegit se vehementius in aliquid solidum. 25 + +Etenim cum agerem Florentiae eo tempore quo Iulius +Pontifex, terrenus Iuppiter, tonabat ac fulminabat adversus +Bononiam, magnam diei partem et tonabat +vehementer et fulminabat, magnaque vis imbrium +ruebat. Cum horribilis fragor insonuisset, territus 30 +subduxi me et ad ceteros redii. 'Aut me plane fallit' +inquam 'animus, aut post hunc crepitum audietis +aliquid parum laeti nuntii.' Et ecce non ita multo +post, venit chirurgus nuntians in collegio virginum +tres ictas; quarum una mox exanimata est, altera 35 +propemodum exstincta, tertia sic afflicta ut negaret +esse spem vitae. + +Ad similem itaque sonitum surrexi et prospicio quae +sit coeli facies. Ad laevam erat serenitas, ad dexteram +conspicio novam nubis speciem, velut e terra sese 40 +proferentis in sublime, colore propemodum cinericio, +cuius cacumen velut inflexum sese demittebat. Dixisses +scopulum quempiam esse vertice nutantem in mare. +Quo contemplor attentius, hoc minus videbatur nubi similis. +Dum ad hoc spectaculum stupeo, accurrit famulorum 45 +unus quem domi reliqueram, anhelus, admonens +ut subito me domum recipiam; civitatem armatam in +tumultu esse. Nam is mos est huic reipublicae, ut +sicubi fuerit exortum incendium, confestim armati +procurrant ad tuendas portas ac moenia. Nec satis 50 +tutum est armatis occurrere; ferrum enim addit ferociam +animis, praesertim ubi nihil est periculi. Hortus +autem in quo studebam erat pone moenia. Recurro +domum, multis obviis armatis. Aliquanto post rem +totam didicimus, quae sic habebat. 55 + +Paucis ante diebus in unam turrim earum quibus +moenia ex intervallis muniuntur, delata fuerant aliquot +vasa pulveris bombardici. Ea cum magistratus +iussisset reponi in summa camera turris, nescio quorum +incuria reposita sunt in imam turrim. Quod si 60 +vis pulveris in summo fuisset, tectum modo sustulisset +in aera, reliquis innocuis. Ac miro casu per rimas +illas speculatorias fulmen illapsum attigit pulverem, +moxque vasa omnia corripuit incendium. Primum +impetus incendii tentavit an esset oneri ferendo possetque 65 +totam molem in altum tollere. Idque testantur +qui viderunt turrim iuxta partes imas hiantem semel +atque iterum, sed rursus in se coeuntem. Ubi vis +ignis sensit molem esse graviorem quam ut totam +posset subvehere, eo conatu relicto totam turrim in 70 +quatuor partes immani crepitu dissecuit, sed tanta +aequalitate ut amussi geometrica factum videri posset, +ac per aera aliam alio sparsit. Ipse pulvis accensus in +altum se recepit, qui flamma consumpta cinericiae +nubis praebebat speciem. Vidisses immania fragmenta 75 +turris, avium ritu, volitare per aera; quaedam +ad ducentos passus deferri, qua dabatur liberum aeris +spatium; alia civium domos longo tractu demoliri. + +Non procul a turri magistratus curarat exstruendas +aediculas quasdam. Hae lateris unius impetum excepere. 80 +Tantus autem erat fragor tamque subitus, ut +qui erant in propinquo putarent rupto coelo mundum +in chaos abiturum. Nec ridiculum putabatur quod +vulgo dici solet: Quid si coelum ruat? In agris multi +sunt ruina oppressi, multi sic membris vel truncati vel 85 +afflicti ut miserandum spectaculum praeberent obviis: +e quibus aiunt exstinctos numero duodecim, misere +vexatos quatuordecim. Sunt qui credant hoc ostento +quiddam portendi in futurum; ego nihil aliud arbitror +significari quam incogitantiam eorum qui casum 90 +eum non usque adeo rarum non praecaverint. Nec +mirum si pulvis ille levissimus disiecit saxeum aedificium: +etiam si turrim eam undique ducentorum +pedum cinxisset paries, ignis ille subitus ac vehemens +disiectis obstaculis omnibus erupisset in suum locum. 95 +Quid autem vento mollius? Et tamen inclusus terrae +cavis Boreas nonne montes totos concutit, terram +hiatu diducit, et interdum campos spatiosos in collem +erigit? + +Quis hoc machinarum genus excogitavit? Olim artes 100 +ad humanae vitae usum repertas diis attribuit antiquitas, +veluti medicinam Apollini, agricolationem Cereri, +vitis culturam Baccho, furandi artificium Mercurio. +Huius inventi laudem non puto cuiquam deberi, nisi +vehementer ingenioso cuipiam, nec minus scelerato 105 +cacodaemoni. Si quid tale comminisci potuisset Salmoneus +ille, potuisset vel ipsi Iovi medium unguem +ostendere. Et tamen hic nunc Christianorum atque +adeo puerorum lusus est. In tantum apud nos decrescit +humanitas, accrescit immanitas. 110 + +Olim Corybantes tympanorum et tibiarum strepitu +homines compellebant in rabiem. Habet enim ille sonitus +miram vim ad commovendos animos. At horribilius +sonant nostra tympana, nunc anapaestis, nunc +pyrrhichiis perstrepentia. At his nunc pro tubis 115 +Christiani utimur in bello, quasi illic non satis sit esse +fortem, sed oporteat furere. Quid autem dixi de bello? +Utimur in nuptiis, utimur diebus festis, utimur in +templis. Ad furiosum illum sonitum procurrunt in +publicum virgines, saltat nova nupta, ornatur festi 120 +diei celebritas, qui tum est maxime laetus, si toto die +per urbem obambulat plusquam Corybanticus tumultus. +At ego arbitror apud inferos non alio organo +celebrari dies festos, si modo sunt illic ulli. Plato +putat magni referre quo genere musices uteretur civitas, 125 +quid dicturus si hanc musicam audisset inter +Christianos? Iam hoc musicae genus quod simul et +flatile est et pulsatile, in templis sollemne, quibusdam +non placet, nisi bellicam tubam longe superat. Nec id +satis; sacrificus vocem ad tonitrui fragorem effingit, 130 +nec alii magis placent aliquot Germaniae principibus. +Adeo nostris ingeniis nihil est dulce quod non sapiat +bellum. Sed desino iocari. Bene vale. Datum Basileae +sexto Calendas Octobris. Anno M.D.XXVI. + + + + +XXII. ARCHBISHOP WARHAM. I + +Nunc fieri videmus ut ex iis qui in diatribis theologicis +diutius exercitati sunt, quam plurimi prodeant +ad disputandum arguti, ad contionandum accommodi +perquam pauci. Hic mihi succurrit vir omnium +memoria seculorum dignus, Guilhelmus Waramus, 5 +archiepiscopus Cantuariensis, totius Angliae primas, +non ille quidem titulo sed re theologus. Erat enim +iuris utriusque doctor, legationibus aliquot feliciter +obeundis inclaruit et Henrico regi eius nominis +septimo, summae prudentiae principi, gratus carusque 10 +factus est. His gradibus evectus est ad Cantuariensis +ecclesiae fastigium, cuius in ea insula prima est +dignitas. Huic oneri per se gravissimo additum est +aliud gravius. Coactus est suscipere cancellarii munus, +quod quidem apud Anglos plane regium est; atque 15 +huic uni honoris gratia, quoties in publicum procedit, +regia corona sceptro regio imposita gestatur. Nam +hic est velut oculus, os ac dextra regis, supremusque +totius regni Britannici iudex. Hanc provinciam annis +compluribus tanta dexteritate gessit, ut diceres illum 20 +ei negotio natum, nulla alia teneri cura. Sed idem +in his quae spectabant ad religionem et ecclesiasticas +functiones tam erat vigilans et attentus ut diceres eum +nulla externa cura distringi. Sufficiebat illi tempus +ad religiose persoluendum sollemne precum pensum, 25 +ad sacrificandum fere cotidie, ad audiendum praeterea +duo aut tria sacra, ad cognoscendas causas, ad excipiendas +legationes, ad consulendum regi si quid in aula +gravius exstitisset, ad visendas ecclesias sicubi natum +esset aliquid quod moderatorem postularet, ad excipiendos 30 +convivas saepe ducentos: denique lectioni suum +dabatur otium. + +Ad tam varias curas uni sufficiebat et animus et +tempus, cuius nullam portionem dabat venatui, nullam +aleae, nullam inanibus fabulis, nullam luxui aut 35 +voluptatibus. Pro his omnibus oblectamentis erat +illi vel amoena quaepiam lectio vel cum erudito viro +colloquium. Quanquam interdum episcopos, duces et +comites habebat convivas, semper tamen prandium +intra spatium horae finiebatur. In splendido apparatu 40 +quem illa dignitas postulabat, dictu incredibile quam +ipse nihil deliciarum attigerit. Raro gustabat vinum, +plerumque iam tum septuagenarius bibebat pertenuem +cervisiam, quam illi biriam vocant, eamque ipsam +perparce. Porro cum quam minimum ciborum 45 +sumeret, tamen comitate vultus ac sermonum festivitate +omne convivium exhilarabat. Vidisses eandem +pransi et impransi sobrietatem. A cenis in totum +abstinebat, aut si contigerant familiares amici, quorum +de numero nos eramus, accumbebat quidem, sed ita ut 50 +paene nihil attingeret ciborum. Si tales non dabantur, +quod temporis cenae dandum erat, id vel precibus vel +lectioni impendebat. Atque ut ipse leporibus scatebat +mire gratis, sed citra morsum atque ineptiam, ita +liberioribus iocis amicorum delectabatur. A scurrilitate 55 +et obtrectatione tam abhorrebat quam quisquam +ab angui. Sic ille vir eximius sibi faciebat dies +abunde longos, quorum brevitatem multi causantur. +Et tamen isti qui subinde queruntur ad seria negotia +sibi deesse otium, bonam diei partem, interdum et 60 +noctis, perdunt in rebus non necessariis. + +Verum ut eo redeam, cuius gratia interieci hunc +sermonem, erat illi iuxta morem horum temporum +necessum praeter familiam, quam alere cogebatur +numerosissimam, aulae regiae, totius regni negotiis 65 +etiam profanis dare operam; nec ibi moribus hodie +receptum est ut summi praesules contionentur: tamen +quod in hoc officii genere diminutum erat, abunde +pensabat gemina vigilantia, partim prospiciens ne quis +inutilis ad Dominici gregis curam adhiberetur, partim 70 +multos sua liberalitate fovens in literarum studiis, +quos sperabat ad bonam frugem evasuros. In hos +erat tam exposita liberalitas, ut moriens nihil reliquerit +praesentis pecuniae, sed aeris alieni nonnihil; +tametsi non deerat unde id dissolvi posset. Haec 75 +nequaquam loquor ad gratiam. Amavi vivum nec +minus amo mortuum; quod enim in illo amabam +non periit. Si supputem quicquid ille dare mihi +paratus erat, immensa fuit eius in me liberalitas; si +ad calculum vocemus quod accepi, sane modicum est. 80 +Unicum modo sacerdotium in me contulit, immo non +dedit sed obtrusit constanter recusanti, quod esset eius +generis ut grex pastorem requireret, quem ego linguae +ignarus praestare non poteram. Id cum vertisset in +pensionem, sentiretque me et eam pecuniolam gravatim 85 +accipere, quod e populo cui nihil prodessem colligeretur, +sic me consolatus est vir egregie pius: 'Quid' inquit +'magni faceres, si uni agresti popello praedicares? +Nunc libris tuis omnes doces pastores fructu longe +uberiore; et indignum videtur si ad te paulum redit 90 +stipis ecclesiasticae? Istam sollicitudinem in me recipio. +Providebo ne quid illi desit ecclesiae.' Idque +fecit; nam submoto cui resignaram sacerdotium +(is erat illi a suffragiis, homo variis distractus negotiis) +alium praefecit iuvenem rei theologicae peritum, probatis 95 +et integris moribus. + +Reverendissimum dominum Ioannem Fischerum, +Roffensem episcopum, quod cum aliis omnibus officiis +praesule dignis, tum praecipue studio docendi populum +verum praestaret episcopum, sic amabat, sic venerabatur, 100 +quasi ille fuisset metropolitanus, ipse ei suffraganeus. +Hoc testimonium defuncto patrono citra +adulationis suspicionem praebere licet. Nec ille meis +eget laudibus, nec ego ullum adulationis praemium +ab eo exspecto. Sed haec ea gratia commemoravi ut 105 +ostenderem exemplar, quod secuti huius aetatis antistites +facile possint pensare detrimentum officii, quod +variis distenti negotiis ad contionandum non habeant +vacuum tempus: tum quibus rationibus sibi possint +dies reddere longiores, ut ad varias curas et tempus et 110 +animus et valetudo sufficiat. + + + + +XXIII. ARCHBISHOP WARHAM. II + +DESIDERIUS ERASMUS ROTERODAMUS PIO LECTORI S.D. + +Cum haec adornaretur editio, incomparabilis heros +Guilhelmus Waramus, archiepiscopus Cantuariensis +ac totius Angliae primas, terras reliquit et in coeleste +contubernium emigravit: vir ex omni virtutum et +ornamentorum genere concinnatus, sive spectes in 5 +tanto rerum fastigio comitatem etiam infimis obviam, +sive in tanta rerum affluentia spontaneam victus +sobrietatem, sive in tantis negotiorum undis perpetuam +animi tranquillitatem (id quod divinae cuiusdam +mentis esse videtur), sive sincerum erga pietatem et 10 +religionem affectum, quam semper summo studio, +nullo supercilio, tum docuit tum praestitit. Nemo +vidit illum nihil agentem. Quis autem non facile +condonasset tali viro, si quando animum negotiis +externis delassatum iocis aut lusibus relaxasset? At 15 +illi pro venatu, pro aucupio, pro alea, pro chartis, pro +morionibus proque ceteris avocamentis vulgaribus erat +aut frugifera lectio aut cum erudito viro colloquium. +Iam vero benignitatem cum in omnes tum praecipue +in studiosos quid referam? De me nihil dicam, qui 20 +non ita multum ab illo accepi, idque obtrusum verius +quam datum: nisi quod in acceptis numero quicquid +ille obtulit; obtulit autem frequenter vera fronte +fortunarum omnium communionem. Sed in alios +quam non fuerit illius parca liberalitas vel illa vox 25 +arguit quam paulo ante mortem emisit. Nuntiantibus +enim famulis in thesauro vix esse triginta aureos +signatae pecuniae, gratulabundus dixit 'Bene habet. +Sic mori semper fuit in votis. Sat est viatici mox +hinc emigraturo'. O mentem summo episcopo dignam! 30 +Ex tanta fortuna minimum impendit sibi. Mensa +erat et pro more regionis et pro dignitate tanti praesulis +splendida, sed in mediis deliciis ipse vulgaribus +libentius utebatur atque hoc ipsum parcissime. Cena +tam erat frugalis ut prope nulla esset. Vinum perquam 35 +raro gustabat verius quam bibebat, contentus tenuissima +cervisia quam illi vulgo biriam appellant. +Eadem in cultu frugalitas. Nunquam holosericis +utebatur nisi rem divinam peragens; adeo ut cum sub +Caroli Caesaris et Regis Angliae conventum, qui fuit 40 +ante annos, ni fallor, undecim Calecii, edicto Cardinalis +Eboracensis non episcopi tantum sed et inferioris +gradus homines cogerentur magnis impendiis ornare +sese byssinis ac damascenis, solus omnium ille contempto +edicto pilum in cultu suo non mutaverit. 45 +Quid esse possit illo pectore incorruptius? Nunc felix +illa anima, sicut Ecclesiae praeclarum lumen fuit, ita +coelesti Hierosolymae sidus illustre addit. Frequenter +apud suos hanc vocem solebat emittere: 'Utinam +mihi contingat priusquam hinc emigrem, semel videre 50 +complectique meum Erasmum. Nunquam sinam illum +a me divelli.' Votum erat mutuum, sed neutri contigit +quod optavit. Utinam illud concedat Christi misericordia, +ut nos invicem brevi complectamur illic ubi +nulla est futura distractio, neque quisquam erit qui 55 +vel illum mihi vel me illi invideat. + +Bene vale, quisquis es qui haec legis. + +Friburgi Brisgoiae Anno M.D.XXXIII. + + + + +XXIV. THE LlVES OF VITRARIUS AND COLET + + +ERASMUS ROTERODAMUS IODOCO IONAE ERPHORDIENSI S.D. + +Quod tam impense rogas, vir optime, ut tibi Ioannis +Coleti vitam paucis velut in brevi tabella depingam, +hoc faciam lubentius, quod suspicor te tibi quaerere +egregium aliquod pietatis exemplar, ad quod tuum +institutum attemperes. Equidem, mi Iona carissime, 5 +ut fatear me cum multis habuisse consuetudinem +quorum integritas mihi valde probaretur, tamen nullum +adhuc vidi in cuius moribus nescio quid adhuc Christianae +puritatis non desiderarem, quoties ad horum +duorum sinceritatem conferrem aliquem; quorum alterum 10 +mihi nosse contigit apud oppidum Artesiae, quod +vulgo dicitur sancti Audomari, cum huc me pestis, hac +sane in parte mihi felix, Lutetia propulisset; alterum +in Britannia, quo me Montioii mei caritas pertraxerat. +Lucrum facies, cuius scio te avidissimum; pro uno duos 15 +dabo. + +Prior dictus est Ioannes Vitrarius, ordinis Franciscani--nam +in hoc vitae genus adolescens inciderat; +meo iudicio nulla ex parte posthabendus Coleto, nisi +quod ob servitutem instituti minus multis prodesse 20 +poterat. Annos natus erat ferme quadraginta quatuor +cum hominem nosse coeperam; ac statim adamare me +coepit, hominem sui multum dissimilem. Erat auctoritatis +maximae apud optimos quosque, multis magnatibus +gratissimus, corpore procero et eleganti, natura 25 +felici, animo sic excelso ut nihil esset illo humanius. +Scoticas argutias puer imbiberat, quas nec prorsus improbabat, +quod quaedam scite dicerentur licet sordidis +verbis, nec rursus magni faciebat. Ceterum, ubi contigisset +Ambrosium, Cyprianum, Hieronymum degustare, 30 +mirum quam prae his illa fastidiebat. Nullius ingenium +magis admirabatur in sacris literis quam Origenis: cumque +cavillarer me mirari, quod hominis haeretici scriptis +delectaretur, ille mira alacritate 'Fieri non potuit' inquit +'quin hoc pectus inhabitarit Spiritus sanctus, unde 35 +tot libri tam eruditi tanto ardore scripti prodierunt'. + +Quanquam autem illud vitae institutum, in quod +per inscitiam aetatis fuerat vel delapsus vel pertractus, +nequaquam probabat, subinde dictitans apud me +fatuorum esse vitam potius quam religiosorum ad nolae 40 +signum dormire, expergisci, redormiscere, loqui, tacere, +ire, redire, cibum capere, desinere pastu, denique nihil +non facere ad praescriptum humanum potius quam ad +Christi regulam: nihil iniquius esse quam inter tam inaequales +aequalitatem, maxime quod illic saepenumero 45 +coelestia ingenia ac melioribus rebus nata, caerimoniis +et constitutiunculis humanis aut etiam livore sepelirentur: +tamen nec cuiquam unquam fuit auctor mutandae +vitae, nec ipse quicquam huiusmodi molitus est, paratus +omnia ferre potius quam ulli mortalium offendiculo 50 +esse, Pauli sui exemplum in hoc quoque referens. +Nihil autem erat tam iniquum quod ille pacis servandae +studio non summa cum alacritate perpeteretur. + +Libros divinos, praesertim epistolas Pauli, sic edidicerat, +ut nemo melius teneret ungues digitosque suos 55 +quam ille Pauli sui sermones. Dedisses initium ex quacunque +parte, ille mox totam epistolam absque ullo lapsu +fuisset prosecutus. Ambrosii pleraque tenebat memoriter. +Vixque credibile est quantum item ex aliis orthodoxis +veteribus memoria complecteretur. Praestitit hoc illi 60 +partim memoria natura felix, partim assidua meditatio. + +Rogatus a me in familiari colloquio, quibus modis +praepararet animum suum iturus ad contionandum, +respondit se solitum in manus sumere Paulum, et in +eius lectione tam diu commorari, donec sentiret incalescere 65 +pectus. Illic haerebat, addens igneas ad Deum +preces, donec admoneretur esse tempus incipiendi. +Non dividebat fere contiones suas; id quod vulgus ita +facit, quasi secus facere non liceat; unde fit ut frequenter +sit frigidissima distinctio. Quanquam omnis 70 +illa distinctionum cura frigus addit orationi, et artificii +significationem praebens fidem elevat dicentis. At hic +perpetuo quodam sermonis fluxu connectebat sacram +Epistolam cum Evangelica lectione, ut auditor domum +rediret et eruditior et inflammatior ad studium pietatis. 75 +Neque gesticulationibus ineptiebat nec vociferationibus +tumultuabatur, sed totus apud se sic promebat verba, +ut sentires ex ardenti ac simplici sed sobrio pectore +proficisci: nec usquam immorabatur ad taedium usque, +neque iactabat sese variis citationibus nominum, quemadmodum 80 +nunc e Scoto, Thoma, Durando, nunc ex iuris +utriusque libris, nunc e philosophis, nunc e poetis +centones frigidos consarcinant, quo populo nihil nescire +videantur. Totus sermo quem promebat erat sacrae +scripturae plenus, nec aliud ructare poterat. Amabat 85 +quod loquebatur. + +Nonnunquam septies contionabatur uno die, nec +unquam illi deerat sermonis eruditi copia, quoties de +Christo loquendum erat. Quanquam tota illius vita +nihil erat nisi sacra contio. Erat alacer minimeque 90 +tetricus in convivio: sed sic ut nullam unquam praeberet +speciem levitatis aut ineptiae, luxus aut intemperantiae +multo minus. Miscebat sermones eruditos, +plerumque sacros, et ad pietatem facientes. Talia erant +colloquia, si quis illum adibat; aut si quem ille visebat, 95 +aut si quo faciebat iter, habebat potentes amicos, +qui illi in itinere mulum aliquoties aut equum subiciebant, +quo commodius liceret confabulari; ibi promebat +vir optimus exhilarato spiritu quae nullis gemmis +poterant aestimari. Neminem ab se tristem dimittebat, 100 +immo neminem non dimittebat meliorem et ad pietatis +amorem animatiorem. + +Nihil erat in quo sentire posses illum ulli suo commodo +servire; non ventri, non ambitioni, non avaritiae, +non voluptati, non odio, non livori, non ullis malis affectibus 105 +erat obnoxius. Quicquid acciderat, agebat gratias +Deo: nec aliud erat gaudium quam si quos inflammasset +ad studium Evangelicae pietatis. Nec irritus fuit +illius conatus. Complures tum viros tum feminas +lucri fecerat Christo: qui quantum differrent ab hoc 110 +Christianorum vulgo, mors arguebat. Vidisses enim +huius discipulos summa cum alacritate spiritus mori, et +sub mortem vere cygneam canere cantionem, ea promentes +quae pectus afflatum sacro numine testarentur: +cum ceteri peractis caerimoniis et adhibitis sollemnibus 115 +illis protestationibus fidentes, diffidentes exhalarent +animam. Testis est huius rei medicus eximius eius +oppidi Ghisbertus ac pertinax verae pietatis cultor, qui +plurimis utriusque scholae morientibus adfuit. + +Pertraxerat aliquot et e sui gregis sodalibus, sed 120 +pauciores--(quemadmodum et Christus apud suos non potuit +multas virtutes facere)--; nam illis fere placent qui +sua doctrina plurimum commeatus convehunt in culinam, +potius quam qui plurimas animas asserunt Christo. +Cum autem ab omnibus vitiis abhorrebat animus 125 +ille purissimus ac vere templum Christo dicatum, tum +maxime a libidine, adeo ut odore talium gravissime +offenderetur, tantum aberat ut turpiloquium ferre posset. +In vitia vulgi nunquam odiose debacchabatur, neque +quicquam adferebat e secretis confessionibus: sed ita 130 +depingebat honestatis imaginem, ut se quisque tacitus +agnosceret. In consiliis dandis mira prudentia, mira +integritas, mira dexteritas. Secretas confessiones non +admodum volens audiebat, sed tamen in hoc quoque +serviebat caritati: anxias ac subinde repetitas 135 +confessiones palam detestabatur. + +Superstitioni ac caerimoniis minimum tribuebat, +vescebatur cibis quibuslibet sobrie et cum gratiarum +actione. Vestitus erat nihil ab aliis differens. Solebat +nonnunquam et valetudinis causa suscipere iter aliquod, 140 +si quando senserat corpus humore degravari. Quodam +igitur die, cum persolveret pensum precum matutinarum +cum suo sodali, sensissetque stomachum fortassis +ob pridianam inediam nauseantem, ingressus domum +proximam, sumpsit cibi nonnihil, ac repetito itinere 145 +pergebat precari. Ibi cum sodalis illius putaret omnia +repetenda ab initio, quod primae horae precibus nondum +dictis sumpsisset cibum, ille alacer negavit quicquam +esse admissum, immo Deo nonnihil fore lucri. +'Antehac' inquit 'languidi et segnes precabamur; nunc 150 +alacribus animis illi dicemus hymnos spirituales; et +eiusmodi sacrificiis ille delectatur, quae ab hilari datore +offeruntur.' + +Ego cum id temporis diversarer apud Antonium a +Bergis abbatem Bertinicum, nec nisi post meridiem 155 +illic pranderetur, neque meus stomachus ferret tam +diutinam inediam (erat autem tempus quadragesimae), +praesertim cum totus essem in studiis, solebam ante +prandium sorbitiuncula tepida fulcire stomachum, quo +duraret in horam prandii. Hac de re cum illum 160 +consulerem num liceret, ille circumspecto sodali, quem +tum habebat laicum, ne quid offenderetur: 'Immo,' inquit +'peccares nisi faceres, et ob cibulum omitteres ista tua +sacra studia, tuoque corpusculo faceres iniuriam.' + +Cum Alexander Pontifex ex uno Iubilaeo fecisset 165 +duos, quo quaestus esset uberior, eiusque dispensationem +Episcopus Tornacensis praesente pecunia suo +periculo redemisset, summo studio adnitebantur commissarii, +ne sortem perderet Episcopus, immo ut lucrum +non poenitendum accederet. Hic in primis ad fabulae 170 +partes vocabantur ii qui in contionibus populo essent +gratiosi. Noster sentiens id in scrinia conferri, quo +sublevabantur ante pauperes, non improbabat quod +offerebat Pontifex, nec probabat tamen. Ceterum illud +improbabat, quod tenues fraudarentur solito subsidio: 175 +damnabat stultam eorum fiduciam qui nummo in +scrinium coniecto putarent sese liberos a peccatis. + +Tandem obtulerunt commissarii centum florenos ad +structuram templi (nam id tum aedificabatur in eius +monasterio), ut si nollet commendare venias pontificias, 180 +saltem ea taceret quae officerent. Ibi vir velut afflatu +sacro percitus, 'Abite' inquit, 'hinc, Simoniaci, cum +vestra pecunia. An eum me putatis qui ob pecuniam +sim suppressurus Evangelicam veritatem? Ea si vestro +quaestui obstat, mihi maior esse debet cura animarum 185 +quam vestri compendii.' Cessere tum vigori pectoris +Evangelici homines male sibi conscii, sed interim +praeter exspectationem summo diluculo affixa est excommunicatio; +quae tamen a cive quodam detracta est +priusquam multis innotesceret. 190 + +Ille nihil his minis territus, summa cum animi tranquillitate +docebat populum et Christo sacrificabat: nec +ullum metum prae se ferebat talis anathematis, quod +ob Christum praedicatum intentaretur. Mox citatus +est ad Episcopum Morinensem. Paruit Episcopo suo, 195 +venit uno sodali comitatus, nihil ipse de se sollicitus: +sed tamen inscio illo cives equitum praesidia collocarant +in itinere, ne per insidias interceptus in antrum +aliquod coniiceretur. Quid enim non audet auri sacra +fames? Episcopus obiecit articulos aliquot, quos ex 200 +illius collegerant contionibus: ille magno animo respondit +et Episcopo satisfecit. Aliquanto post denuo +vocatus est, obiecti sunt plures: ubi et ad hos responderat, +rogabat cur non aclessent accusatores, ut suo +quoque periculo accusarent: se iam bis venisse honoris 205 +illius gratia quod episcopus esset, ceterum non venturum +tertio, si simili modo vocaretur: esse sibi domi +melius negotium. Ita suo ingenio relictus est, sive quia +deerat ansa nocendi, sive quia timebant populi tumultum, +in quo probitas illius habebat optimum quemque 210 +addictissimum: etiamsi ille tale nihil ambiebat. + +Iamdudum rogabis, scio, quis huius viri fuerit +exitus. Non solum displicuit commissariis, sed etiam +suis fratribus aliquot, non quod non probarent vitam, +sed quod ea melior esset quam ipsis expediebat. Totus 215 +inhiabat in lucrum animarum, ceterum ad instruendam +culinam aut exstruendos parietes, ad illectandos dotatos +adolescentes segnior erat quam illi vellent: etiamsi hoc +quoque non neglegebat vir optimus, duntaxat si quid +ad sublevandam necessitatem pertineret, verum non 220 +ut plerique praepostere curabat ista. Immo quendam +etiam thynnum alienarat: is erat aulicus ac prorsus +aulicis moribus, uxorem pro derelicta habens, quam +habebat et claro genere natam et aliquot liberorum +matrem. Hic cum omnibus tentatis, quo uxorem 225 +marito reconciliaret, nihil ageret, nec durus ille vel +affinium respectu vel liberorum communium affectu vel +sua ipsius conscientia flecteretur, reliquit hominem +ceu deploratum. Is paulo post ex more petasonem aut +armum suillum misit. Ceterum Ioannes (nam tum 230 +Guardianum agebat) mandarat ianitori ne quid reciperet +nisi se vocato. Cum adesset munus, vocatus est: +ibi famulis qui deferebant heri nomine, 'Referte' inquit +'onus vestrum unde attulistis: nos non recipimus +munera diaboli.' 235 + +Itaque tametsi non ignorabant illius vitam ac doctrinam +esse seminarium egregium Evangelicae pietatis, +tamen quoniam non perinde conducebat proventui +culinae, iussus est deponere Guardiani munus: quo +nihil ille fecit lubentius, et suffectus est illi quidam, 240 +quem ego novi, aliunde ascitus, homo non dicam qualis +aut quam alteri dissimilis; in summa is mihi visus est +cui nemo prudens cauletum suum vellet committere: +sive hunc obtruserunt qui cupiebant abesse, sive is +visus est ad rem magis idoneus. Porro cum ex eius 245 +convictu subolesceret unus atque alter, qui simili spiritu +raperetur ad studium consulendi pietati Christianae +potius quam ad augendum penus, relegarunt hominem +Curtracum in monasteriolum virginum. Ibi +quantum licuit, sui similis docens, consolans, adhortans, 250 +diem suum feliciter obiit, relictis aliquot libellis, +quos e sacris auctoribus decerpserat Gallice; quos non +dubito tales esse qualis erat hominis vita et oratio. Et +tamen audio nunc a nonnullis damnari, qui putant +esse ingens periculum si populus aliquid legat praeter 255 +ineptas fabulas historiarum. Vivit adhuc illius doctrinae +scintilla in multorum pectoribus. Sic contemptim +habitus est a suis vir ille singularis, qui si Paulo apostolo +collega contigisset, nihil addubito quin illum suo +Barnabae aut Timotheo fuerit antepositurus. 260 + +Habes vere gemmeum Vitrarium nostrum, ignotum +mundo, celebrem et clarum in regno Christi. Nunc +Coletum huic simillimum accipe. Alterum alteri +depinxeram, et uterque alterius videndi desiderio +flagrabat, atque hac gratia Vitrarius in Angliam 265 +traiecerat; ac mihi post narrabat Coletus apud se fuisse +Minoritam quendam, cuius colloquio prudenti pioque +mirum in modum fuisset delectatus, sed adhibitum +alterum quendam eiusdem ordinis Stoicum, qui visus +indigne ferre Christianum colloquium interruperit. 270 +Ac fortasse Coletus hoc nomine plus laudis meretur, +quod nec indulgentia fortunae nec impetu naturae, +longe alio trahentis, potuerit ab Evangelicae vitae +studio depelli. Natus est enim e claris et opulentis +parentibus, idque Londini. Siquidem pater bis in 275 +urbe sua praefecturam summam gessit, quam illi +Maioritatem appellant. Mater quae adhuc superest, +insigni probitate mulier, marito suo undecim filios +peperit ac totidem filias. Quorum omnium natu +maximus erat Coletus, ac proinde solus heres futurus 280 +iuxta leges Britannicas, etiamsi illi fuissent superstites: +sed ex omnibus ille superfuit solus, cum illum +nosse coepissem. Accesserat his fortunae commodis +corpus elegans ac procerum. + +Adolescens apud suos quicquid est scholasticae 285 +philosophiae, diligenter perdidicit, ac titulum assecutus +est, qui septem liberalium artium scientiam +profitetur. Quarum nulla erat in qua ille non esset +gnaviter ac feliciter exercitatus: nam et libros Ciceronis +avidissime devorarat, et Platonis Plotinique libros 290 +non oscitanter excusserat, nec ullam mathematices +partem intactam reliquit. Post tanquam avidus bonarum +rerum negotiator, adiit Galliam, mox Italiam. +Ibi se totum evolvendis sacris auctoribus dedit, sed +prius per omnia literarum genera magno studio peregrinatus, 295 +priscis illis potissimum delectabatur, Dionysio, +Origene, Cypriano, Ambrosio, Hieronymo. Neque +tamen non legit Scotum ac Thomam aliosque huius +farinae, si quando locus postulabat. In utriusque iuris +libris erat non indiligenter versatus. Denique nullus 300 +erat liber, historiam aut constitutiones continens +maiorum, quem ille non evolverat. Habet gens +Britannica qui hoc praestiterunt apud suos quod Dantes +ac Petrarcha apud Italos. Et horum evolvendis +scriptis linguam expolivit, iam tum se praeparans ad 305 +praeconium sermonis Evangelici. + +Reversus ex Italia, mox relictis parentum aedibus +Oxoniae maluit agere. Illic publice et gratis Paulinas +epistolas omnes enarravit. Hic hominem nosse coepi, +nam eodem tum me deus nescio quis adegerat; natus 310 +tum erat annos ferme triginta, me minor duobus aut +tribus mensibus. In Theologica professione nullum +omnino gradum nec assecutus erat nec ambierat: +tamen nullus erat illic doctor vel Theologiae vel Iuris, +nullus abbas aut alioqui dignitate praeditus, quin 315 +illum audiret, etiam allatis codicibus: sive hoc laudis +debetur Coleti auctoritati, sive illorum studio, quos +non puduerit senes a iuvene, doctores a non doctore +discere: tametsi post ultro delatus est doctoris titulus, +quem ille recepit magis ut illis gereret morem quam 320 +quod ambiret. + +Ab his sacris laboribus, Regis Henrici, eius nominis +septimi, favore Londinum est revocatus, ac Decanus +apud divum Paulum factus, ut illius praeesset collegio +cuius literas sic adamabat. Est autem dignitas eius 325 +nominis apud Anglos prima, tametsi sunt aliae proventu +magis opimo. Hic vir optimus tanquam ad +opus vocatus, non ad dignitatem, collegii sui collapsam +disciplinam sarsit, et, quod erat illic novum, singulis +diebus festis in suo templo contionari instituit, praeter 330 +contiones extraordinarias, quas nunc in regia, nunc +aliis atque aliis locis habebat. Porro in suo templo +non sumebat sibi carptim argumentum ex Evangelio +aut ex epistolis Apostolicis, sed unum aliquod argumentum +proponebat, quod diversis contionibus ad finem 335 +usque prosequebatur: puta Evangelium Matthaei, +symbolum fidei, precationem Dominicam. Et habebat +auditorium frequens, in quo plerosque primores suae +civitatis et aulae regiae. + +Mensam Decani, quae antea sub hospitalitatis titulo 340 +luxui servierat, contraxit ad frugalitatem. Nam cum +et ante annos aliquot in totum abstinuisset a cena, +caruit vespertinis convivis. Porro cum serius pranderet, +etiam tum minus habuit multos: sed hoc +pauciores, quod et frugalis esset apparatus, tametsi 345 +nitidus, et brevis accubitus, denique sermones qui non +delectarent nisi doctos ac bonos. Consecrata mensa +mox puer aliquis clara voce distincte pronuntiabat +caput aliquod ex epistolis Pauli aut proverbiis Salomonis. +Ex eo delectum locum ipse fere repetebat, ac 350 +sermonis occasionem sumebat, sciscitans ab eruditis +aut ingeniosis etiam idiotis, quid hoc aut illud dictum +sibi vellet. Atque ita sermonem temperabat, ut quanquam +et pius et gravis, tamen nihil haberet taedii aut +supercilii. Rursus sub convivii finem, cum iam utcunque 355 +satisfactum esset non voluptati sed necessitati, +aliud argumentum iniecit: atque ita convivas dimisit +et animo et corpore refectos, ut meliores discederent +quam venerant, et stomachum minime cibis onustum +referrent. 360 + +Impense delectabatur amicorum colloquiis, quae +saepe differebat in multam noctem: sed omnis illius +sermo aut de literis erat aut de Christo. Si grati +confabulonis non erat copia (nec enim quibuslibet +delectabatur), puer aliquis e sacris libris aliquid 365 +pronuntiabat. Me nonnunquam et peregrinationis +comitem ascivit, nihil erat illic eo festivius: sed +semper libellus erat itineris comes, nec alii sermones +quam de Christo. Impatiens erat omnium sordium, +adeo ut nec sermonem ferret soloecum ac barbarie 370 +spurcum. Quicquid erat domesticae supellectilis, quicquid +apparatus in cibis, quicquid in vestibus, quicquid +in libris, nitidum esse volebat, de magnificentia +non laborabat. Non nisi pullis vestibus utebatur, cum +illic vulgo sacerdotes ac theologi vestiantur purpura. 375 +Summa vestis semper erat lanea ac simplex; si frigus +hoc postulabat, interulis pelliciis se muniebat. + +Quicquid e sacerdotiis redibat, id in usus domesticos +oeconomo suo dispensandum reliquit: quod erat patrimonii +(erat autem amplissimum) ipse in pios usus 380 +distribuebat. Nam patre defuncto, cum ingentem +pecuniae vim accepisset ex hereditate, ne servata +gigneret in eo aliquid morbi, novam scholam exstruxit +in coemeterio Sancti Pauli, puero Iesu sacram, opere +magnifico. Adiecit aedes magnificas, in quibus agerent 385 +duo ludi magistri, quibus amplum salarium designavit, +quo gratuito docerent, sed sic uti schola non capiat +nisi certum numerum. Eam distinxit in partes +quatuor. Primus ingressus habet ceu catechumenos. +Nullus autem admittitur nisi qui iam norit et legere 390 +et scribere. Secunda pars habet eos quos hypodidascalus +instituit. Tertia quos superior erudit. Alteram +ab altera dirimit velum quoddam quod adducitur +ac diducitur cum libet. Supra cathedram praeceptoris +sedet puer Iesus singulari opere, docentis gestu, quem 400 +totus grex adiens scholam ac relinquens hymno salutat. +Et imminet Patris facies dicentis 'Ipsum audite': nam +haec verba me auctore ascripsit. In postremo sacellum +est, in quo licet rem divinam facere. Tota schola +nullos habet angulos aut secessus, adeo ut nec cenaculum 405 +sit ullum aut cubiculum. Pueris singulis suus +est locus in gradibus paulatim ascendentibus, distinctis +spatiis. Quaeque classis habet sedecim, et qui in sua +classe praecellit, sellulam habet ceteris paululo eminentiorem. +Nec quosvis admittunt temere, sed delectus 405 +fit indolis et ingeniorum. + +Vidit illud vir perspicacissimus, in hoc esse praecipuam +reipublicae spem, si prima aetas bonis rationibus +institueretur. Ea res cum constet immensa pecunia, +tamen nullum in huius consortium admisit. Quidam 410 +legarat in eam structuram centum libras monetae +Britannicae: ubi sensit Coletus hac gratia sibi nescio +quid iuris vindicare laicos, permissu episcopi sui eam +pecuniam contulit in sacras vestes templi. Reditibus +totique negotio praefecit non sacerdotes, non episcopum 415 +aut capitulum, ut vocant, non magnates: sed cives +aliquot coniugatos, probatae famae. Roganti causam +ait nihil quidem esse certi in rebus humanis, sed tamen +in his se minimum invenire corruptelae. + +Atque ut hoc opus nemo non probavit, ita multi 420 +demirabantur cur magnificentissimas aedes exstrueret +intra pomeria monasterii Carthusiensium, quod non +procul abest a regia quae dicitur Richemonda. Aiebat +se parare sedem illam suae senectuti, cum iam impar +laboribus aut morbo fractus cogeretur se submovere 425 +ab hominum consortio. Illic erat animus philosophari +cum duobus aut tribus amiculis eximiis, inter +quos me solitus est numerare; sed mors antevertit. +Nam cum ante paucos annos correptus esset sudore +pestilenti, qui morbus peculiariter infestat Britanniam, 430 +et ab eodem tertio repetitus, utcunque tamen revixit; +sed ex morbi reliquiis contracta est viscerum tabes, +qua periit. Sepultus est ad australe chori latus in suo +templo humili sepulchro, quod in eum usum iam ante +annos aliquot delegerat, inscriptione addita 'IOAN. COL.' 435 + +Finem faciam, mi Iona, si pauca commemoraro +primum de ipsius natura, deinde de opinionibus paradoxis, +postremo de procellis quibus explorata est +hominis ingenua pietas. Cuius minimam portionem +debebat naturae suae; siquidem animo praeditus erat 440 +insigniter excelso et omnis iniuriae impatientissimo, +ad luxum ac somnum mire propensus, ad iocos ac +facetias supra modum proclivis. Haec ipse mihi fassus +est, nec omnino tutus a morbo philargyriae. Adversus +haec ita pugnavit philosophia sacrisque studiis, vigiliis, 445 +ieiuniis, ac precibus, ut totum vitae cursum ab huius +seculi inquinamentis purum peregerit. Opes in pios +usus dissipavit. Adversus animi celsitudinem ratione +pugnavit, adeo ut a puero quoque moneri se pateretur. +Somnum ac luxum abstinentia cenae perpetua, iugi 450 +sobrietate, indefessis laboribus studiorum sanctisque +colloquiis profligavit: et tamen si quando sese obtulisset +occasio vel iocandi apud facetos vel colloquendi +cum feminis vel accumbendi in opiparis conviviis, +vidisses aliqua naturae vestigia. Et ob id fere a laicorum 455 +consuetudine abstinuit, sed praecipue a conviviis: +ad quae si quando cogebatur, me aut mei similem +adhibebat, quo Latinis fabulis declinaret profana colloquia. +Atque interim sumpto ex uno tantum genere +cibi pusillo, uno aut altero cerevisiae haustu contentus 460 +erat, a vino temperans, quo tamen delectabatur eleganti, +sed temperatissime utens. Ita se sibi semper +habens suspectum, cavebat ab omnibus quibus esse +posset offendiculo cuiquam; nec enim ignorabat +omnium oculos in se coniectos. 465 + +Nunquam vidi ingenium felicius, atque ob id similibus +ingeniis unice delectabatur: sed ad haec se malebat +demittere quae praepararent ad immortalitatem vitae +futurae. Nulla in re non philosophabatur, si quando +se laxabat fabulis amoenioribus. In pueris ac puellis 470 +delectabat naturae puritas ac simplicitas, ad cuius +imitationem suos vocat Christus, angelis eos solitus +comparare. + +Iam ut alteram exsolvam partem, opinionibus a +vulgo multum dissidebat, sed mira prudentia hac in 475 +re sese attemperabat aliis, ne quos offenderet, aut ne +quid labis in famam contraheret; non ignarus quam +iniqua sint hominum iudicia, quamque prona in malum +credulitas, quantoque facilius sit maledicis linguis +contaminare famam hominis quam benedicis sarcire. 480 +Inter amicos ac doctos liberrime profitebatur quid +sentiret. Scotistas, quibus hominum vulgus ceu peculiare +tribuit acumen, aiebat sibi videri stupidos et +hebetes et quidvis potius quam ingeniosos; nam +argutari circa alienas sententias ac verba, nunc hoc 485 +arrodere, nunc illud, et omnia minutatim dissecare, +ingenii esse sterilis et inopis. Thomae tamen, nescio +qua de causa, iniquior erat quam Scoto. Etenim cum +hunc apud illum aliquando laudarem ut inter recentiores +non aspernandum, quod et sacras literas et 490 +auctores veteres videretur evolvisse (cuius rei suspicionem +mihi fecerat Catena quae vocatur Aurea) et +aliquid haberet in scriptis affectuum, semel atque +iterum dissimulavit obticescens. Verum ubi rursus +in alio colloquio inculcarem eadem vehementius, 495 +obtuitus est me, velut observans serione haec dicerem +necne; cum animadverteret me ex animo loqui, +tanquam afflatus spiritu quodam, 'Quid tu' inquit, +'mihi praedicas istum, qui nisi habuisset multum +arrogantiae, non tanta temeritate tantoque supercilio 500 +definisset omnia? et nisi habuisset aliquid spiritus +mundani, non ita totam Christi doctrinam sua profana +philosophia contaminasset.' Admiratus sum hominis +impetum, coepique diligentius eius viri scripta evolvere. +Quid verbis opus est? omnino decessit aliquid meae 505 +de illo existimationi. + +Cum nemo magis faveret Christianae pietati, tamen +erga monasteria, quae nunc falso nomine pleraque sic +vocantur, minimum habebat affectus; eisque aut nihil +aut quam minimum largiebatur, ac ne moriens quidem 510 +aliquid illis decidit: non quod invisos haberet ordines, +sed quod homines suae professioni non respondebant. +Nam ipsi in votis erat se prorsus ab hoc mundo extricare, +sicubi repperisset sodalitium vere coniuratum in +vitam Evangelicam. Atque id negotii mihi delegarat 515 +Italiam adituro, narrans sese apud Italos comperisse +quosdam monachos vere prudentes ac pios. Nec enim +ille iudicabat esse religionem quam vulgus iudicat, cum +sit aliquoties ingenii penuria. Laudabat et Germanos +aliquot, apud quos residerent etiamnum priscae religionis 520 +vestigia. Dictitare solebat se nusquam reperire +minus corruptos mores quam inter coniugatos, quod +hos affectus naturae, cura liberorum ac res familiaris +ita veluti cancellis quibusdam distringerent, ut non +possent in omne flagitii genus prolabi. 525 + +Nulli mortalium generi erat infensior quam episcopis +qui pro pastoribus lupos agerent; nec ullos +magis exsecrabatur, quod cultu sacro, caerimoniis, +benedictionibus ac veniolis sese venditarent populo, +cum toto pectore servirent mundo, hoc est gloriae et 530 +quaestui. E Dionysio ceterisque priscis theologis +quaedam hauserat, quibus non ita favebat, ut usquam +contenderet adversus decreta ecclesiastica, sed tamen +ut minus esset iniquus iis qui non probarent sic +passim in templis adorari imagines pictas, ligneas, 535 +saxeas, aereas, aureas, argenteas: item iis qui dubitarent +an sacerdos insigniter ac palam improbus +conficeret aliquid sacramentali functione; haudquaquam +favens istorum errori, sed indignans iis qui vita +palam et undique contaminata praeberent causam 540 +huiusmodi suspicionis. + +Collegia quae multo magnificoque sumptu sunt apud +Anglos instituta, dicebat officere bonis studiis, nec +aliud esse quam invitabula otiosorum: neque scholis +publicis perinde multum tribuebat, quod ambitio 545 +profitendi et quaestus omnia vitians corrumperet +sinceritatem omnium disciplinarum. + +Ut confessionem secretam vehementer probabat, negans +se ulla ex re capere tantundem consolationis ac +boni spiritus, ita anxiam ac subinde repetitam vehementer 550 +damnabat. Cum apud Anglos mos sit ut +sacerdotes fere cotidie faciant rem divinam, ille tamen +contentus erat diebus Dominicis ac festis sacrificare, +aut certe pauculis diebus extra hos: sive quod sacris +studiis, quibus se parabat ad contionandum, et ecclesiae 555 +suae negotiis distineretur; sive quod comperiret se +maiore cum affectu sacrificare si id ex intervallo faceret. +Haudquaquam tamen improbabat illorum institutum, +quibus placeret cotidie adire mensam Dominicam. + +Cum esset ipse doctissimus, tamen anxiam hanc et 560 +laboriosam sapientiam non probabat, quae ex omnium +disciplinarum cognitione et ex omnium auctorum +lectione velut ansis omnibus absolvitur: dictitans ita +deteri nativam illam ingenii sanitatem et sinceritatem, +hominesque reddi minus sanos et ad Christianam 565 +innocentiam puramque ac simplicem caritatem minus +idoneos. Plurimum tribuebat epistolis apostolicis, sed +ita suspiciebat admirabilem illam Christi maiestatem, ut +ad hanc quodammodo sordescerent apostolorum scripta. +Omnia fere Christi dicta miro ingenio revocarat ad 570 +terniones, unde et librum instituerat scribere. Quod +sacerdotes etiam occupati cotidie tam prolixas preces +exhaurire cogerentur, etiam domi atque in itinere, +vehementer admirabatur; cultum autem ecclesiasticum +magnifice fieri valde probabat. 575 + +Innumera sunt hodie in publicis scholis receptissima +a quibus ille plurimum dissentiebat, de quibus inter +amiculos solebat aliquando conferre; apud alios dissimulabat, +ne geminum caperet incommodum, ut et +nihil proficeret nisi in peius, et existimationis suae 580 +iacturam faceret. Nullus erat liber tam haereticus +quem ille non attente evolveret, dicens se plus aliquotiens +ex illis capere fructus quam ex horum libris +qui sic omnia definiunt, ut frequenter adulentur +coryphaeis, nonnunquam et sibi ipsis. Recte loquendi 585 +copiam non ferebat peti e praeceptionibus grammaticorum, +quas asseverabat officere ad bene dicendum, nec +id contingere nisi evolvendis optimis auctoribus; sed +huius opinionis ipse poenas dedit. Cum enim esset +et natura et eruditione facundus, ac dicenti mira 590 +suppeteret orationis ubertas, tamen scribens subinde +labebatur in his quae solent notare critici. Atque hac, +ni fallor, gratia a libris scribendis abstinebat, atque +utinam non abstinuisset: nam huius viri cogitationes +quacunque etiam lingua proditas optarim. 595 + +Iam ne quid defuisse putetur absolutae Coleti pietati, +tempestates quibus agitatus est accipe. Nunquam illi +bene convenerat cum suo Episcopo, de cuius moribus +ne quid dicam, superstitiosus atque invictus erat +Scotista, et hoc nomine sibi semideus videbatur: quo 600 +quidem ex genere cum aliquot noverim quos nolim +improbos appellare, nullum tamen adhuc vidi quem +mea quidem sententia possis vere pureque dicere +Christianum. Nec admodum gratus erat plerisque sui +collegii, quod tenacior esset disciplinae regularis, ac 605 +subinde quiritabantur se pro monachis haberi; quanquam +hoc collegium olim fuit, et in vetustis syngraphis +vocatur orientale monasterium. + +Sed cum iam odium senis Episcopi--erat enim non +minor annis octoginta--atrocius esset quam ut premi 610 +posset, ascitis duobus episcopis aeque cordatis nec +minus virulentis, incipit Coleto negotium facessere, +non alio telo quam quo solent isti, si quando cui +exitium moliuntur. Defert eum apud archiepiscopum +Cantuariensem, articulis aliquot notatis, quos ex illius 615 +contionibus decerpserat. Quorum unus erat quod +docuisset non adorandas imagines: alter quod sustulisset +a Paulo laudatam hospitalitatem, qui enarrans +illud ex Evangelio, 'Pasce, pasce, pasce oves meas,' cum +in prioribus duobus cum reliquis interpretibus consentiret, 620 +pasce exemplis vitae, pasce sermone doctrinae, +in tertio dissensisset, negans convenire ut apostoli, qui +tum erant pauperes, iuberentur oves suas pascere +subsidio temporali, et huius loco aliud quiddam +substituisset: tertius, quod cum in contione dixisset 625 +quosdam de charta contionari (id quod multi frigide +faciunt in Anglia), oblique taxasset Episcopum, qui ob +senium id solitus sit facere. Archiepiscopus, cui Coleti +dotes erant egregie cognitae, patrocinium innocentis +suscepit, e iudice factus patronus, cum ipse Coletus ad 630 +haec aliaque stultiora respondere dedignaretur. + +Non conquievit tamen senis odium. Tentavit aulam +regiam in Coletum concitare, atque in primis Regem +ipsum, iam aliud telum nactus, quod publice dixisset in +contione pacem iniquam praeferendam bello aequissimo. 635 +Id enim temporis adornabatur bellum in Gallos, et +huius fabulae non minimam partem Minoritae duo +agebant; quorum alter fax belli mitram meruit, alter +bonis lateribus vociferabatur in contionibus in poetas: +sic enim designabat Coletum, eum is a poeticis numeris 640 +esset alienissimus, alioqui non imperitus musices. +Hic Rex, egregius iuvenis, dedit evidens specimen +ingenii sui regno dignissimi, privatim hortans Coletum, +pergeret sua doctrina libere succurrere moribus eius +seculi corruptissimis, neque subduceret lucem suam 645 +temporibus tenebricosissimis: se non ignorare quid in +illum stimularet episcopos illos, neque nescire quantum +ipse fructus attulisset genti Britannicae sua vita +sacraque doctrina. Addebat sese sic cohibiturum +illorum conatus, ut aliis liqueret non impune fore si 650 +qui Coletum impeterent. Hic Coletus egit quidem +gratias pro animo regio, ceterum quod obtulit deprecatus +est, negans se velle ut cuiquam peius esset sua +causa; se potius cessurum munus quod gerebat. + +Sed aliquanto post data est illis ansa ut sperarent 655 +iam posse confici Coletum. A Pascha parabatur +expeditio in Gallos. In die Parasceves Coletus apud +Regem et aulicos mire contionatus est de victoria +Christi, adhortans Christianos omnes ut sub Regis sui +vexillo militarent ac vincerent. Etenim qui odio, qui 660 +ambitione mali pugnarent cum malis seque vicissim +trucidarent, non sub Christi sed sub diaboli signis +militare: simulque ostendit quam res esset ardua +Christianam obire mortem, quam pauci bellum susciperent +non odio aut cupiditate vitiati: quam vix 665 +consisteret eundem habere fraternam caritatem, sine +qua nemo visurus esset Deum, et ferrum in fratris +viscera demergere. Addidit, ut Christum Principem +suum imitarentur potius quam Iulios et Alexandros. +Multaque alia tum declamavit in hanc sententiam sic 670 +ut Rex nonnihil metueret ne haec contio adimeret +animos militibus quos educebat. Huc velut ad bubonem +omnes convolant mali, sperantes fore ut Regis +animus iam in illum posset exacerbari. Accersitus +est Coletus iussu Regis. Venit, pransus est in 675 +monasterio Franciscanorum quod adhaeret regiae +Grienwikensi. Rex ubi sensit, descendit in hortum +monasterii, et Coleto prodeunte dimisit suos omnes. +Ubi solus esset cum solo, iussit ut tecto capite +familiariter colloqueretur, atque ita exorsus est iuvenis 680 +humanissimus: 'Ne quid temere suspiceris, Decane. +Non huc accersivi te, quo turbem tuos sanctissimos +labores, quibus unice faveo, sed ut exonerem conscientiam +meam scrupulis aliquot, tuoque cormilio +rectius satisfaciam officio meo.' Verum ne totum 685 +colloquium repetam (quod fere sesquihoram productum +est), interim in aula ferociebat Bricotus, existimans +periclitari Coletum, cum per omnia conveniret illi +cum Rege; nisi quod Rex optabat, ut quod Coletus +vere dixisset, diceret aliquando explanatius ob rudes 690 +milites, qui secus interpretarentur quam ipse dixisset, +videlicet Christianis nullum esse bellum iustum. +Coletus pro sua prudentia proque singulari animi +moderatione non solum animo regio satisfecit, verum +etiam auxit gratiam pristinam. Ubi reditum est in 695 +regiam, Rex dimissurus Coletum allato poculo praebibit, +et complexus hominem humanissime omniaque +pollicitus quae sint ab amantissimo Rege exspectanda, +dimisit. Iam aulica turba circumstans exspectabat +exitum eius colloquii. Ibi Rex omnibus audientibus 700 +'Suus' inquit 'cuique doctor esto, et suo quisque +faveat. Hic est doctor meus'. Ita discesserunt +quidam lupi, quod aiunt, hiantes, et praecipue Bricotus; +nec ab eo die quisquam est ausus impetere +Coletum. 705 + +Habes, Iodoce, duos quos aetas nostra tulit, mea +sententia vere sincereque Christianos, non tam depictos +quam delineatos, quantum passa est epistolaris angustia. +Tuum erit ex utroque decerpere quod tibi videbitur ad +veram pietatem maxime conducere. Iam si quaeres 710 +utrum alteri praeferam, mihi videntur pari laude digni, +cum dissimili fuerint conditione. Siquidem ut magnum +erat Coletum in ea fortuna constanter secutum +esse, non quo vocabat natura, sed quo Christus; ita +speciosior est laus Vitrarii, quod in eo genere vitae 715 +tantum obtinuerit ac praestiterit spiritus Evangelici: +perinde quasi piscis in palude vivens nihil trahat de +sapore palustri. Sed in Coleto quaedam erant quae +testarentur illum hominem esse; in Vitrario nihil +unquam vidi quod ullo pacto saperet affectum humanum. 720 +Quod si me audies, Iona, non dubitabis hos duos +divorum ascribere catalogo; etiamsi nullus unquam +Pontifex eos referat in canonem. + +Felices animae, quibus ego multum debeo, vestris +precibus adiuvate luctantem adhuc in huius vitae malis 725 +Erasmum, ut in vestrum contubernium remigrem, +nusquam postea divellendus. + +Vale, mi Iona. Bene habet si tuo desiderio feci +satis; nam argumento scio nequaquam esse satisfactum. + +Ex rure Andrelaco. Id. Iun. Anno M.D.XXI. + + + + +XXV. COLET AND HIS KINSMAN + +Solebam illi canere fabulam de Ioanne Coleto, viro +perenni hominum memoria digno. Pessime illi conveniebat +cum patruo, viro admodum sene ac praefractis +moribus. Lis erat non de lana caprina, nec de asini, +quod aiunt, umbra, sed de magna summa pecuniarum, 5 +ob quantam vel filius bellum indiceret patri. Coletus +pransurus apud reverendissimum praesulem Guilhelmum +archiepiscopum Cantuariensem iunxit me +sibi in cymba. Interea legebat ex Enchiridio meo +remedium iracundiae, nec tamen indicabat cur ea 10 +legeret. Accubitus ordo forte sic dabat ut Coletus +sederet e regione patrui, vultu subtristi, nec loquens +nec prandens. Archiepiscopi vero rara quaedam est +hac in re dexteritas, ut curet ne quis parum hilaris sit +in convivio, sermones ad omnium affectus attemperans. 15 +Per eum itaque iniectus est sermo de collatione aetatum. +Hinc orta est inter mutos confabulatio. Denique +patruus senum more gloriari coepit, quod tantus natu +tantopere polleret viribus. A prandio nescio quid +seorsum agitatum est inter illos. Ubi Coletus mecum 30 +repetierat cymbam, 'Video,' inquit, 'Erasme, te felicem +esse.' Ego admirabar cur hominem infelicissimum +diceret felicem. Ibi denarravit quam atroci animo +fuerit in patruum, adeo ut propemodum statuisset +omnibus Christianae modestiae repagulis refractis et 35 +cognationis affectu contempto manifestum bellum +suscipere cum patruo: eaque gratia cepisse meum +Enchiridion in manus, ut iracundiae remedium quaereret, +et profuisse. Mox ex ea qualicunque confabulatione +quae orta est in prandio, utrinque diluta est 40 +amarulentia, sic ut mox Archiepiscopo sequestro facile +res omnis inter eos composita sit. + + + + +XXVI. THOMAS MORE + +ERASMUS ROTERODAMUS CLARISSIMO EQUITI ULRICHO HUTTENO S.D. + +Quod Thomae Mori ingenium sic deamas ac paene +dixerim deperis, nimirum scriptis illius inflammatus, +quibus, ut vere scribis, nihil esse potest neque doctius +neque festivius, istuc, mihi crede, clarissime Huttene, +tibi cum multis commune est, cum Moro mutuum 5 +etiam. Nam is vicissim adeo scriptorum tuorum genio +delectatur, ut ipse tibi propemodum invideam. Haec +videlicet est illa Platonis omnium maxime amabilis +sapientia, quae longe flagrantiores amores excitat inter +mortales quam ullae quamlibet admirabiles corporum 10 +formae. Non cernitur illa quidem oculis corporeis, +sed et animo sui sunt oculi; per hos fit aliquoties ut +ardentissima caritate conglutinentur, inter quos nec +colloquium nec mutuus conspectus intercessit. Et +quemadmodum vulgo fit ut incertis de causis alia 15 +forma alios rapiat, ita videtur et ingeniorum esse +tacita quaedam cognatio, quae facit ut certis ingeniis +impense delectemur, ceteris non item. + +Ceterum quod a me flagitas, ut tibi totum Morum +velut in tabula depingam, utinam tam absolute praestare 20 +queam quam tu vehementer cupis; nam mihi quoque +non iniucundum fuerit interim in amici multo omnium +suavissimi contemplatione versari. Sed primum non +cuiusvis est omnes Mori dotes perspexisse. Deinde haud +scio an ille laturus sit a quolibet artifice depingi sese. 25 +Nec enim arbitror levioris esse operae Morum effingere +quam Alexandrum magnum aut Achillem, nec illi +quam hic noster immortalitate digniores erant. Tale +argumentum prorsus Apellis cuiuspiam manum desiderat: +at vereor ne ipse Fulvii Rutubaeque similior 30 +sim quam Apellis. Experiar tamen tibi totius hominis +simulacrum delineare verius quam exprimere, quantum +ex diutina domesticaque consuetudine vel animadvertere +licuit vel meminisse. Quod si quando fiet +ut vos aliqua legatio committat, tum demum intelleges 35 +quam non probum artificem ad hoc negotii delegeris, +vereorque plane ne me aut invidentiae incuses aut +caecutientiae, qui ex tam multis bonis tam pauca vel +viderim lippus vel commemorare voluerim invidus. + +Atque ut ab ea parte exordiar qua tibi Morus est 40 +ignotissimus, statura modoque corporis est infra proceritatem, +supra tamen notabilem humilitatem. Verum +omnium membrorum tanta est symmetria, ut nihil hic +omnino desideres. Cute corporis candida facies magis +ad candorem vergit quam ad pallorem; quanquam 45 +a rubore procul abest, nisi quod tenuis admodum rubor +ubique sublucet. Capilli subnigro flavore, sive mavis, +sufflavo nigrore, barba rarior. Oculi subcaesii, maculis +quibusdam interspersi; quae species ingenium arguere +solet felicissimum, apud Britannos etiam amabilis 50 +habetur, cum nostri nigrore magis capiantur. Negant +ullum oculorum genus minus infestari vitiis. Vultus +ingenio respondet, gratam et amicam festivitatem +semper prae se ferens, ac nonnihil ad ridentis habitum +compositus; atque ut ingenue dicam, appositior ad 55 +iucunditatem quam ad gravitatem aut dignitatem, +etiamsi longissime abest ab ineptia scurrilitateque. +Dexter humerus paulo videtur eminentior laevo, praesertim +cum incedit; id quod illi non accidit natura sed +assuetudine, qualia permulta nobis solent adhaerere. 60 +In reliquo corpore nihil est quod offendat. Manus +tantum subrusticae sunt; ita duntaxat, si ad reliquam +corporis speciem conferantur. Ipse omnium quae ad +corporis cultum attinent semper a puero neglegentissimus +fuit, adeo ut nec illa magnopere curare sit solitus 65 +quae sola viris esse curanda docet Ovidius. Formae +venustas quae fuerit adolescenti nunc etiam licet e +culmo conicere: quanquam ipse novi hominem non +maiorem annis viginti tribus; nam nunc vix excessit +quadragesimum. 70 + +Valetudo prospera magis quam robusta, sed tamen +quae quantislibet laboribus sufficiat honesto cive dignis, +nullis aut certe paucissimis morbis obnoxia: spes est +vivacem fore, quando patrem habet admodum natu +grandem, sed mire virenti vegetaque senectute. Neminem 75 +adhuc vidi minus morosum in delectu ciborum. +Ad iuvenilem usque aetatem aquae potu delectatus +est; id illi patrium fuit. Verum hac in re ne cui +molestus esset, fallebat convivas e stanneo poculo +cervisiam bibens, eamque aquae proximam, frequenter 80 +aquam meram. Vinum, quoniam illic mos est ad idem +poculum vicissim invitare sese, summo ore nonnunquam +libabat, ne prorsus abhorrere videretur, simul ut +ipse communibus rebus assuesceret. Carnibus bubulis, +salsamentis, pane secundario ac vehementer fermentato 85 +libentius vescebatur quam his cibis quos vulgus habet +in deliciis; alioqui neutiquam abhorrens ab omnibus +quae voluptatem innoxiam adferunt etiam corpori. +Lactariorum et eorum foetuum qui nascuntur in arboribus +semper fuit appetentior; esum ovorum in deliciis 90 +habet. Vox neque grandis est nec admodum exilis, +sed quae facile penetret aures, nihil habens canorum +ac molle, sed plane loquentis est: nam ad musicam +vocalem a natura non videtur esse compositus, etiam +si delectatur omni musices genere. Lingua mire explanata 95 +articulataque, nihil habens nec praeceps nec haesitans. +Cultu simplici delectatur, nec sericis purpurave +aut catenis aureis utitur, nisi cum integrum non est +ponere. Dictu mirum quam neglegens sit caerimoniarum, +quibus hominum vulgus aestimat morum civilitatem. 100 +Has ut a nemine exigit, ita aliis non anxie +praestat nec in congressibus nec in conviviis; licet +harum non sit ignarus, si lubeat uti. Sed muliebre +putat viroque indignum eiusmodi ineptiis bonam +temporis partem absumere. 105 + +Ab aula principumque familiaritate olim fuit alienior, +quod illi semper peculiariter invisa fuerit +tyrannis, quemadmodum aequalitas gratissima. Vix +autem reperies ullam aulam tam modestam quae non +multum habeat strepitus atque ambitionis, multum fuci, 110 +multum luxus, quaeque prorsus absit ab omni specie +tyrannidis. Quin nec in Henrici octavi aulam pertrahi +potuit nisi multo negotio, cum hoc principe nec optari +quicquam possit civilius ac modestius. Natura libertatis +atque otii est avidior; sed quemadmodum otio 115 +cum datur lubens utitur, ita quoties poscit res, nemo +vigilantior aut patientior. Ad amicitiam natus factusque +videtur, cuius et sincerissimus est cultor et longe +tenacissimus est. Nec ille metuit multorum amicitiam +ab Hesiodo parum laudatam. Nulli non patet ad 120 +necessitudinis foedus. Nequaquam morosus in deligendo, +commodissimus in alendo, constantissimus in +retinendo. Si forte incidit in quempiam cuius vitiis +mederi non possit, hunc per occasionem dimittit, +dissuens amicitiam, non abrumpens. Quos sinceros 125 +reperit, et ad ingenium suum appositos, horum consuetudine +fabulisque sic delectatur, ut his in rebus +praecipuam vitae voluptatem ponere videatur. Nam +a pila, alea, chartis, ceterisque lusibus quibus procerum +vulgus temporis taedium solet fallere, prorsus abhorret. 130 +Porro ut propriarum rerum est neglegentior, ita nemo +diligentior in curandis amicorum negotiis. Quid +multis? Si quis absolutum verae amicitiae requirat +exemplar, a nemine rectius petierit quam a Moro. + +In convictu tam rara comitas ac morum suavitas, ut 135 +nemo tam tristi sit ingenio quem non exhilaret: nulla +res tam atrox cuius taedium non discutiat. Iam inde +a puero sic iocis est delectatus, ut ad hos natus videri +possit, sed in his nec ad scurrilitatem usque progressus +est, nec mordacitatem unquam amavit. Adolescens 140 +comoediolas et scripsit et egit. Si quod dictum erat +salsius etiam in ipsum tortum, tamen amabat; usque +adeo gaudet salibus argutis et ingenium redolantibus: +unde et epigrammatis lusit iuvenis, et Luciano cum +primis est delectatus, quin et mihi ut Morias Encomium 145 +scriberem, hoc est ut camelus saltarem, fuit auctor. + +Nihil autem in rebus humanis obvium est unde ille +non venetur voluptatem, etiam in rebus maxime seriis. +Si cum eruditis et cordatis res est, delectatur ingenio; +si cum indoctis ac stultis, fruitur illorum stultitia. 150 +Nec offenditur morionibus, mira dexteritate ad omnium +affectus sese accommodans. Cum mulieribus fere atque +etiam cum uxore non nisi lusus iocosque tractat. +Diceres alterum quendam esse Democritum, aut potius +Pythagoricum illum philosophum, qui vacuus animo 155 +per mercatum obambulans contemplatur tumultus +vendentium atque ementium. Nemo minus ducitur +vulgi iudicio, sed rursus nemo minus abest a sensu +communi. + +Praecipua illi voluptas est spectare formas, ingenia 160 +et affectus diversorum animantium. Proinde nullum +fere genus est avium quod domi non alat, et si quod +aliud animal vulgo rarum, veluti simia, vulpes, viverra, +mustela, et his consimilia. Ad haec si quid exoticum +aut alioqui spectandum occurrit, avidissime mercari 165 +solet; atque his rebus undique domum habet instructam, +ut nusquam non sit obvium quod oculos ingredientium +demoretur; ac toties sibi renovat voluptatem, +quoties alios conspicit oblectari. + +Bonas literas a primis statim annis hauserat. Iuvenis 170 +ad Graecas literas atque philosophiae studium +sese applicuit, adeo non opitulante patre viro alioqui +prudenti proboque, ut ea conantem omni subsidio +destitueret, ac paene pro abdicato haberet, quod a +patriis studiis desciscere videretur: nam is Britannicarum 175 +legum peritiam profitetur. Quae professio, ut +est a veris literis alienissima, ita apud Britannos cum +primis habentur magni clarique, qui in hoc genere sibi +pararunt auctoritatem. Nec temere apud illos alia via +ad rem ac gloriam parandam magis idonea; siquidem 180 +pleramque nobilitatem illius insulae peperit hoc studiorum +genus. In eo negant quenquam absolvi posse, +nisi plurimos annos insudarit. Ab hoc igitur cum non +iniuria abhorreret adolescentis ingenium melioribus +rebus natum, tamen post degustatas scholasticas disciplinas 185 +sic in hoc versatus est ut neque consulerent +quenquam libentius litigatores, neque quaestum uberiorem +faceret quisquam eorum qui nihil aliud agebant. +Tanta erat vis ac celeritas ingenii. + +Quin et evolvendis orthodoxorum voluminibus non 190 +segnem operam impendit. Augustini libros De civitate +Dei publice professus est adhuc paene adolescens auditorio +frequenti, nec puduit nec poenituit sacerdotes +ac senes a iuvene profano sacra discere. Interim et +ad pietatis studium totum animum appulit, vigiliis, 195 +ieiuniis, precationibus aliisque consimilibus progymnasmatis +sacerdotium meditans. Qua quidem in re non +paulo plus ille sapiebat, quam plerique isti, qui temere +ad tam arduam professionem ingerunt sese, nullo prius +sui periculo facto. 200 + +Tamen virginem duxit admodum puellam, claro +genere natam, rudem adhuc, utpote ruri inter parentes +ac sorores semper habitam, quo magis illi liceret illam +ad suos mores fingere. Hanc et literis instituendam +curavit et omni musices genere doctam reddidit, planeque 205 +talem paene finxerat; quicum libuisset universam +aetatem exigere, ni mors praematura puellam sustulisset +e medio, sed enixam liberos aliquot, quorum adhuc +supersunt puellae tres, Margareta, Aloysia, Cecilia, +puer unus Ioannes. Neque diu caelebs vivere sustinuit, 210 +licet alio vocantibus amicorum consiliis. Paucis +mensibus a funere uxoris viduam duxit, magis +curandae familiae quam voluptati, quippe nec bellam +admodum nec puellam, ut ipse iocari solet, sed acrem +ac vigilantem matrem familias; quicum tamen perinde 215 +comiter suaviterque vivit, ac si puella foret forma +quantumlibet amabili. Vix ullus maritus a sua tantum +obsequii impetrat imperio atque severitudine, +quantum hic blanditiis iocisque. Quid enim non impetret, +posteaquam effecit ut mulier iam ad senium 220 +vergens, ad hoc animi minime mollis, postremo ad +rem attentissima, cithara, testudine, monochordo, tibiis +canere disceret, et in hisce rebus cotidie praescriptum +operae pensum exigenti marito redderet? + +Consimili comitate totam familiam moderatur, in 225 +qua nulla tragoedia, nulla rixa. Si quid exstiterit, +protinus aut medetur aut componit; neque quenquam +unquam dimisit ut inimicum aut ut inimicus. Quin +huius domus fatalis quaedam videtur felicitas, in qua +nemo vixit qui non provectus sit ad meliorem fortunam, 230 +nullus unquam ullam famae labem contraxit. +Quin vix ullos reperias quibus sic convenerit cum +matre, ut huic cum noverca; nam pater iam alteram +induxit; utramque non minus adamavit ac matrem. +Porro erga parentes ac liberos sororesque sic affectus 235 +est, ut nec amet moleste nec usquam desit officio +pietatis. + +Animus est a sordido lucro alienissimus. Liberis +suis semovit e facultatibus quod illis satis esse putat; +quod superest largiter effundit. Cum advocationibus 240 +adhuc aleretur, nulli non dedit amicum verumque +consilium, magis illorum commodis prospiciens quam +suis; plerisque solitus persuadere uti litem componerent, +minus enim hic fore dispendii. Id si minus +impetrabat, tum rationem indicabat qua possent quam 245 +minimo dispendio litigare, quando quibusdam hic +animus est, ut litibus etiam delectentur. In urbe +Londoniensi, in qua natus est, annos aliquot iudicem +egit in causis civilibus. Id munus ut minimum habet +oneris (nam non sedetur nisi die Iovis usque ad prandium), 250 +ita cum primis honorificum habetur. Nemo +plures causas absolvit, nemo se gessit integrius; remissa +plerisque pecunia quam ex praescripto debent +qui litigant. Siquidem ante litis contestationem actor +deponit tres drachmas, totidem reus, nec amplius quicquam 255 +fas est exigere. His moribus effecit ut civitati +suae longe carissimus esset. + +Decreverat autem hac fortuna esse contentus, quae +et satis haberet auctoritatis, nec tamen esset gravibus +obnoxia periculis. Semel atque iterum extrusus est in 260 +legationem; in qua cum se cordatissime gessisset, +non conquievit serenissimus rex Henricus eius nominis +octavus, donec hominem in aulam suam pertraheret. +Cur enim non dicam pertraheret? Nullus +unquam vehementius ambiit in aulam admitti quam 265 +hic studuit effugere. Verum cum esset optimo regi in +animo familiam suam eruditis, gravibus, cordatis et +integris viris differtam reddere, cum alios permultos, +tum Morum in primis accivit; quem sic in intimis +habet, ut a se nunquam patiatur discedere. Sive seriis 270 +utendum est, nihil illo consultius; sive visum est regi +fabulis amoenioribus laxare animum, nullus comes +festivior. Saepe res arduae iudicem gravem et cordatum +postulant; has sic Morus discutit, ut utraque +pars habeat gratiam. Nec tamen ab eo quisquam 275 +impetravit ut munus a quoquam acciperet. Felices res +publicas, si Mori similes magistratus ubique praeficeret +princeps! Nec interim ullum accessit supercilium. + +Inter tantas negotiorum moles et veterum amiculorum +meminit et ad literas adamatas subinde redit. 280 +Quicquid dignitate valet, quicquid apud amplissimum +regem gratia pollet, id omne iuvandae reipublicae, +iuvandis amicis impendit. Semper quidem adfuit animus +de cunctis bene merendi cupidissimus, mireque +pronus ad misericordiam: eum nunc magis exserit, 285 +quando potest plus prodesse. Alios pecunia sublevat, +alios auctoritate tuetur, alios commendatione provehit: +quos alioqui iuvare non potest, his consilio +succurrit: nullum unquam a se tristem dimisit. Diceres +Morum esse publicum omnium inopum patronum. 290 +Ingens lucrum sibi putat accessisse, si quem oppressum +sublevavit, si perplexum et impeditum explicuit, +si alienatum redegit in gratiam. Nemo lubentius collocat +beneficium, nemo minus exprobrat. Iam cum +tot nominibus sit felicissimus, et felicitatis comes fere 295 +soleat esse iactantia, nullum adhuc mortalium mihi +videre contigit qui longius abesset ab hoc vitio. + +Sed ad studiorum commemorationem redeo, quae +me Moro mihique Morum potissimum conciliarunt. +Primam aetatem carmine potissimum exercuit. Mox 300 +diu luctatus est, ut prosam orationem redderet molliorem, +per omne scripti genus stilum exercens; qui +cuiusmodi sit, quid attinet commemorare? tibi praesertim +qui libros eius semper habeas in manibus. +Declamationibus praecipue delectatus est, et in his, 305 +materiis paradoxis, quod in his acrior sit ingeniorum +exercitatio. Unde adolescens etiamnum dialogum moliebatur, +in quo Platonis communitatem ad uxores +usque defendit. Luciani Tyrannicidae respondit, quo +in argumento me voluit antagonistam habere; quo 310 +certius periculum faceret ecquid profecisset in hoc +genere. Utopiam hoc consilio edidit, ut indicaret quibus +rebus fiat ut minus commode habeant respublicae; +sed Britannicam potissimum effinxit, quam habet penitus +perspectam cognitamque. Secundum librum prius 315 +scripserat per otium; mox per occasionem primum +adiecit ex tempore. Atque hinc nonnulla dictionis +inaequalitas. + +Vix alium reperias qui felicius dicat ex tempore; +adeo felici ingenio felix lingua subservit. Ingenium 320 +praesens et ubique praevolans, memoria parata; quae +cum omnia habeat velut in numerato, prompte et +incontanter suggerit quicquid tempus aut res postulat. +In disputationibus nihil fingi potest acutius, adeo +ut summis etiam theologis saepe negotium facessat, in 325 +ipsorum harena versans. Ioannes Coletus, vir acris +exactique iudicii, in familiaribus colloquiis subinde dicere +solet Britanniae non nisi unicum esse ingenium; +cum haec insula tot egregiis ingeniis floreat. + +Verae pietatis non indiligens cultor est, etiam si ab 330 +omni superstitione alienissimus. Habet suas horas, +quibus Deo litet precibus, non ex more, sed e pectore +depromptis. Cum amicis sic fabulatur de vita futuri +seculi, ut agnoscas illum ex animo loqui neque sine +optima spe. Ac talis Morus est etiam in aula. Et 335 +postea sunt qui putent Christianos non inveniri nisi +in monasteriis. + +Tales viros cordatissimus rex in familiam suam +atque adeo in cubiculum non solum admittit verum +etiam invitat; nec invitat modo verum etiam pertrahit. 340 +Hos habet arbitros ac testes perpetuos vitae +suae, hos habet in consiliis, hos habet itinerum comites. +Ab his stipari gaudet potius quam luxu perditis +iuvenibus aut mulierculis, aut etiam torquatis Midis +aut insinceris officiis; quorum alius ad voluptates 345 +ineptas avocet, alius ad tyrannidem inflammet, alius +ad expilandum populum novas technas suggerat. In +hac aula si vixisses, Huttene, sat scio rursum aliam +aulam describeres, et aulas odisse desineres. Quanquam +tu quoque cum eo principe vivis ut integriorem nec 350 +optare possis; neque desunt qui rebus optimis faveant. +Sed quid ista paucitas ad tantum examen insignium +virorum, Montioii, Linacri, Pacaei, Coleti, Stocschleii, +Latimeri, Mori, Tunstalli, Clerici atque aliorum his +adsimilium? quorum quemcunque nominaveris, mundum 355 +omnium virtutum ac disciplinarum semel dixeris. +Mihi vero spes est haudquaquam vulgaris fore ut +Albertus, unicum his temporibus nostrae Germaniae +ornamentum, et plures sui similes in suam allegat +familiam, et ceteris principibus gravi sit exemplo, ut 360 +idem et ipsi suae quisque domi facere studeant. + +Habes imaginem ad optimum exemplar a pessimo +artifice non optime delineatam. Ea tibi minus placebit, +si continget Morum nosse propius. Sed illud +tamen interim cavi, ne mihi possis impingere, quod 365 +tibi minus paruerim, neve semper opprobres nimium +breves epistolas. Etiamsi haec nec mihi scribenti +visa est longior, nec tibi legenti, sat scio, prolixa videbitur: +id faciet Mori nostri suavitas. Bene vale. + +Antuerpiae decimo Calendas Augusti Anno M.D.XIX. 370 + + + + +XXVII. A DISHONEST LONDONER + +Hoc nuper cuidam accidit apud Britannos, medico +mihi ut patria communi, ita et amicitia coniunctissimo. +Civem quendam Londoniensem, virum egregie nummatum +et habitum adprime probum, arte curaque sua +liberarat, non sine suo ipsius periculo; nam is pestilentissima 5 +febre tenebatur. Et ut fit in periculis, +medico montes aureos fuerat pollicitus, si non gravaretur +sibi in tanto vitae discrimine dexter adesse, obtestatus +et amicitiam quae illi cum eo intercedebat. Quid +multis? Persuasit et iuveni et Germano. Adfuit, 10 +nihil non fecit; revixit ille. Ubi verecunde de pecunia +medicus admonuerat, elusit nugator, negans de mercede +quicquam addubitandum, ceterum arcae nummariae +clavem penes uxorem esse: 'et nosti' inquit 'mulierum +ingenium. Nolo sentiat tantam pecuniae summam a 15 +me datam.' Deinde post dies aliquot hominem obvium +forte factum, iam nitidum et nulla morbi vestigia prae +se ferentem, appellavit et nondum datae mercedis admonuit. +Ille constanter asseverare pecuniam suo iussu +ab uxore numeratam esse. Medicus negare factum. 20 +Hic vide quam ansam bonus ille vir arripuerit. Cum +forte medicus eum Latine numero singulari appellasset, +ibi velut atroci lacessitus iniuria, 'Vah,' inquit 'homo +Germanus tuissas Anglum?' Moxque velut impos +animi, prae iracundia caput movens diraque minitans, 25 +subduxit sese. Atque ad eum modum honestus ille +civis elusit, dignus profecto quem sua pestis repetat. + +Risimus quidem fabulam, nec tamen sine dolore +propter indigne frustratum amicum, nec sine tam insignis +ingratitudinis admiratione. Referunt gratiam 30 +leones in periculis adiuti; meminerunt officii dracones. +Homo homini, amicus amico sic merito, pro mercede +quae nulla satis digna rependi poterat, ludibrium reponit. +Atque haec in facti detestationem diximus, non +in gentis odium. Nec enim par est ex hoc uno nebulone 35 +Britannos omnes aestimari. + + + + +XXVIII. THE CONDITION OF ENGLISH HOUSES + +ERASMUS ROTERODAMUS FRANCISCO CARDINALIS EBORACENSIS MEDICO S. + +Frequenter et admirari et dolere soleo, qui fiat ut +Britannia tot iam annis assidua pestilentia vexetur, +praesertim sudore letali, quod malum paene videtur +habere peculiare. Legimus civitatem a diutina pestilentia +liberatam, consilio philosophi mutatis aedificiis. 5 +Aut me fallit animus, aut simili ratione liberari possit +Anglia. Primum quam coeli partem spectent fenestrae +ostiave nihil habent pensi: deinde sic fere constructa +sunt conclavia, ut nequaquam sint perflabilia, quod +inprimis admonet Galenus. Tum magnam parietis 10 +partem habent vitreis tessellis pellucidam, quae sic +admittunt lumen ut ventos excludant, et tamen per +rimulas admittunt auram illam colatam, aliquanto pestilentiorem, +ibi diu quiescentem. Tum sola fere strata +sunt argilla, tum scirpis palustribus, qui subinde sic 15 +renovantur, ut fundamentum maneat aliquoties annos viginti, +sub se fovens sputa, vomitus, proiectam cervisiam +et piscium reliquias, aliasque sordes non nominandas. +Hinc mutato coelo vapor quidam exhalatur, mea sententia +minime salubris humano corpori. 20 + +Adde quod Anglia non solum undique circumfusa +est mari, verum etiam multis in locis palustris est salsisque +fluminibus intersecta; ne quid dicam interim +de salsamentis, quibus vulgus mirum in modum delectatur. +Confiderem insulam fore multo salubriorem si 25 +scirporum usus tolleretur; tum si sic exstruerentur +cubicula, ut duobus aut tribus lateribus paterent coelo; +fenestris omnibus vitreis ita confectis, ut totae possent +aperiri, totae claudi, et sic claudi ut non pateret per +hiantes rimas aditus ventis noxiis. Siquidem ut aliquando 30 +salutiferum est admittere coelum, ita nonnunquam +salutiferum est excludere. Ridet vulgus si quis +offenditur coelo nubiloso. Ego et ante annos triginta, +si fueram ingressus cubiculum in quo mensibus aliquot +nemo versatus esset, ilico incipiebam febricitare. Conferret 35 +huc, si vulgo parcior victus persuaderi posset ac +salsamentorum moderatior usus; tum si publica cura +demandaretur aedilibus, ut viae mundiores essent a +caeno, curarentur et ea quae civitati vicina essent. + +Ridebis, scio, otium meum, qui his de rebus sollicitus 40 +sim. Faveo regioni quae mihi tam diu praebuit hospitium; +et in qua libens finiam quod superest aevi, si liceat. +Non dubito quin tu haec pro tua prudentia rectius noris; +libuit tamen admonere, ut si meum iudicium cum +tuo consentiat, haec viris principibus persuadeas. Haec 45 +enim olim regum cura consuevit esse. Scripsissem +perlibenter reverendissimo domino Cardinali; sed nec +otium erat nec argumentum, nec ignoro quibus ille +negotiis distringatur. Bene vale, vir humanissime; +cui debeo plurimum. 50 + + + + +XXIX. FISHER'S STUDY AT ROCHESTER + +ERASMUS ROTERODAMUS IOANNI EPISCOPO ROFFENSI S.D. + +Reverende Praesul, maerens ac dolens hoc verbum +legi in epistola tua, 'Utinam vivum me reperiat liber,' +&c. Auxit famulus dolorem, qui nuntiavit affligi te +adversa valetudine. Nihil indulges isti corpusculo. +Suspicor magnam tuae valetudinis partem nasci ex 5 +loco. Nunc enim medicum agam, si pateris. Mare +vicinum et lutum subinde maris decessu nudatum +coelum exasperat. Et habes bibliothecam undique +parietibus vitreis, qui per rimas transmittunt auram +subtilem et, ut medici loquuntur, colatam, pestilentem 10 +raris et imbecillis corpusculis. Nec me fugit quam +assiduus sis in bibliotheca, quae tibi Paradisi loco +est. Ego si in tali loco commorer tres horas, aegrotem. +Magis conveniret cubiculum pavimento ligneo +et parietibus undique ligno contabulatis. Spirant 15 +enim lateres et calx noxium quiddam. Scio pie +viventibus mortem non esse formidabilem, sed totius +ecclesiae refert talem episcopum esse superstitem in +tanta bonorum inopia. + +Basileae. pridie nonas Septemb. Anno M.D.XXIIII. 20 + + * * * * * + +NOTES + +I + +[An incident related in the _Ecclesiastes_ (see p.15[*]). Erasmus was +ordained in 1492 by this Bishop of Utrecht, who was a son of Philip the +Good, Duke of Burgundy; and perhaps heard this story at the time.] + +[* At the end of LIFE OF ERASMUS. Transcriptor.] + +1. FUERIT] Either (1) fut. perf. indic., for which _erit_ might equally +well stand; or (2) perf. subj. of qualified statement. Cf. _crediderim_, +'I am inclined to believe.' + +5. PROFANA DICIONE ONUSTIS] At the time when Erasmus was ordained the +diocese of Utrecht had been torn for more than twenty years with civil +war; in the course of which the Bishop had at one time been a prisoner. + +19. II QUIBUS, &c.] The officials to whom fees were payable by successful +candidates. + +21. HIERONYMOS] Jerome (died 420) was one of the Latin Fathers of the +Church. + + + + +II + +[A letter to a young merchant, Christian Northoff of Lubeck, who had come +to Paris to study. Erasmus was teaching him; and one of the modes of +instruction was a daily interchange of Latin letters between master and +pupil. The scene here depicted, of course with some licence of +exaggeration, is laid in the boarding-house where Erasmus was lodging; +the mistress of which was a woman of violent temper.] + +TIT. S.D.] _salutem dicit_, the common form of greeting at the head of +letters; often occurring as S.P.D., salutem plurimam dicit. + +1. MEL ATTICUM] An endearing mode of address. + +2. _Ne_ with the imperative is ante-classical (Plaut. and Ter.), and +poetical. + +5. PYXIDEM] One of the _munera_ of l. 64. + +6. Pandora was the first woman created, according to Greek mythology. She +brought down from heaven a box, which she was forbidden to open; but in +curiosity she raised the lid, and at once all the evils to which mankind +is subject flew out and spread over the earth. Epimetheus was her +husband. + +13. TOGATA ... PALLIATA] The classical distinction between two kinds of +Roman drama, according as the scene was laid in Roman or in Greek +surroundings. In the former the _toga_ was worn by the principal +characters; in the latter the Greek _pallium_. + +14. PLANIPEDIA] Acted by a _planipes_, a kind of pantomime; so-called +because he used neither the _soccus_ of comedy nor the _cothurnus_ of +tragedy in his performances. + +15. EPITASIS] A Greek technical term, for the crisis of a play. + +23. CATASTROPHEN] Also a Greek technical term; the point at which a play +turns, leading to the conclusion. + +26. OPTASSE] Dependent on a verb of statement understood from _laudo_. A +common idiom. + +41. CAROLI REGIS] Charles VIII, King of France, 1483-98. + +42. GENTIL GERSON] Evidently _gentil garcon_, 'fine gentleman.' + +47. FLAMMEUM] _sc_. velum. A flame-coloured veil, properly worn by +brides. + +53. SURDAE CECINISSE] A proverbial phrase of labouring without result; +'to waste one's breath.' 'Ortum videtur a ridiculo casu, quo saepe fit ut +hospes incidat in surdum, quem percontetur multa, ridentibus iis qui +surdum noverunt.' Erasmus, _Adagia_. + +66. ALIENIS MANIBUS] by getting a friend to write his Latin letter for +him. + +67. FRONTIS] 'Frons habita est antiquitus pudori sacra, et facies item. +Inde frontem aut faciem proverbio perfricuisse dicuntur, qui pudorem +omnem dedidicerunt, velut absterso manu a vultu pudore.' Erasmus, +_Adagia_. + +70. Patroclus was the friend of Achilles. When Achilles refused to fight +against Troy, Patroclus borrowed his arms, and was killed in the battle. + +71. QUID SIMILE?] _sc_. inter nos. + + + + +III + +[This letter describes a journey made in the exceptionally cold winter of +1498-9, when Erasmus paid a visit to his friend, James Batt. Batt was +then at the castle of Tournehem, near Calais, acting as tutor to a young +nobleman, the son of Anne of Borsselen, Lady of Veere, near Middelburg; +to whose patronage he was generously trying to introduce Erasmus.] + +TIT. GUILHELMO] This form of the name William represents the German +Wilhelm; Gulielmus is more akin to the Italian Guglielmo; Guielmus, which +also occurs, to the French Guillaume. + +5. AEOLUM] The king of the winds, whom Juno had persuaded to oppose the +Trojan fleet under Aeneas as it sailed from Troy to Italy. See Verg. +_Aen_. 1. 50 seq. + +14. VIDISSES] _sc_. si adfuisses. + +31. Bellerophon, after having vanquished the Chimaera on Pegasus, wished +to fly with his winged steed to heaven. But Pegasus threw him off and +ascended alone, to become a constellation in the sky. + +35-6. CREDAS ... ACCIDISSET] The slight irregularity of tense is easily +intelligible. + +35. Lucian, _fl_. 160 A.D., was a Syrian citizen of the Roman Empire. His +writings, which are mostly satirical, are in Greek. One of them is +entitled _Vera Historia_. + +57. ALLEVARE] 'to exaggerate,' opp. to _elevare_,'to disparage.' +_Allevare_ can also mean 'to understate', but the sequence of thought is +not so natural. + +62. SCRIBEBAM] The epistolary imperfect, representing the time of the +action when the words would be read by the recipient of the letter. + +PATRIAM] Holland. + +64. CONVICTU] Evidently it had been proposed that Erasmus should come and +live with Lord Mountjoy in Paris as his tutor. + + + + +IV + +[An extract from a letter to an Italian friend domiciled in France. +Erasmus was probably writing from Bedwell in Hertfordshire, where Sir +William Say, Lord Mountjoy's father-in-law, had a country-house. For the +practice which Erasmus playfully describes in the second paragraph, see +an additional note on p. 157.[*]] + +[* See ADDITIONAL NOTES, first note, at the end of this text. +Transcriptor.] + +4. INVITA MINERVA] 'refragante ingenio, repugnante natura, non favente +coelo.' Erasmus, _Adagia_. Minerva was the goddess of wisdom. + +6. MERDAS] It has been well pointed out that the use of so coarse a word +is foreign to Erasmus, whose writings, though often free, are marked by a +delicacy unusual in his age; and that he is therefore probably alluding +to the compositions of his correspondent, who knew no such restrictions, +e.g. in his _Querela Parrhisiensis pavimenti_. + +7. UT ... PEREAT] A wish. + +9. ALATIS] Like Mercury, the messenger of the gods, who for his journeys +attached winged sandals to his feet. + +10. Daedalus was a mythical artificer who constructed the labyrinth for +Minos, king of Crete; but being detained there against his will, he made +wings for himself and his son Icarus and flew away to Sicily. + +21. Solon (c. 638-558), the Athenian lawgiver, is said to have bound the +people with an oath to observe his laws until he returned; and then to +have absented himself from Athens for ten years. + +23. PROPEDIEM] Erasmus was expecting to return to Paris in the summer of +1499. His visit to Oxford was only undertaken to fill an interval during +which he was detained in England. + + + + +V + +[This incident occurred in the autumn of 1499. Erasmus was staying on an +estate belonging to Lord Mountjoy at Greenwich, and was visited one day +by Thomas More with a friend Arnold from London. In the course of a walk +they came to Eltham Palace ('a castle situated between two parks,' as it +is described by two ambassadors in 1514), the splendid banqueting hall of +which is still standing, and there paid their respects to the royal +children with their tutor, John Skelton, the poet. Arthur, Prince of +Wales, was then absent with his father: but the young Prince Henry, +afterwards Henry VIII, received the friends gracefully. They stayed to +dine in the hall, but apparently not at the 'high table'. The narrative +is found in a Catalogue of Erasmus' writings composed in 1523.] + +7. ANIMI CAUSA] Relaxation to the mind rather than exercise for the body +was the object of the walk. + +12. NOVEM] Henry was little more than 8, having been born on 2 June 1491; +Margaret was born on 29 Nov. 1489 and was therefore not yet 11. The other +ages given are correct. Inaccuracy in such trifling matters need not +surprise us, seeing that Erasmus was writing more than twenty years after +the visit. + +16. IACOBO] James IV of Scotland, who was killed at Flodden, 9 Sept. +1513. + +17. Mary afterwards became Queen of France by her marriage with Louis XII +in 1514. + +26. _vel_ here intensifies the word that follows. It is often so used +with superlatives. + + + + +VI + +[A letter written to Lord Mountjoy, who had intended to join Erasmus in +Oxford, but had been prevented by a summons to attend in Westminster Hall +on 21 Nov. 1499, for the trial of the Earl of Warwick in connexion with +the rising of Perkin Warbeck.] + +6. John Colet (c. 1466-1519) was now lecturing in Oxford. For his +influence on Erasmus see X; and Mr. Seebohm's _Oxford Reformers_. + +Richard Charnock was Prior of St. Mary's College in Oxford; the +Augustinian house, in which Erasmus was living. It is now practically +demolished. + +9. HORATIUS] _Ep_. 2. 1. 63: + + Interdum vulgus rectum videt, est ubi peccat. + +11. CUIUS] _sc_. vulgi. + +12, 3. nostro illo ingressu] Erasmus' arrival at Oxford; which for some +reason seems to have been discouraging. + +35. TUM ... TUM] A post-Augustan construction, for which Cicero uses +_cum ... tum_. + + + + +VII + +[A letter written to describe a dinner-party in a College hall in Oxford; +possibly at Magdalen, to which Colet, who was presiding, is thought to +have belonged. With the exception of Charnock, the other guests mentioned +have not been identified. The letter is to be dated in Nov. 1499; Sixtin, +to whom it is addressed, was a Dutchman resident in Oxford. The +manuscript in which Erasmus pretended to have found this story of Cain +is, of course, fictitious.] + +TIT. DOMINO] The title of a Bachelor of Arts. + +2. CONVIVIO] 'Bene maiores nostri accubitionem epularem amicorum, quia +vitae coniunctionem haberet, convivium nominarunt, melius quam Graeci qui +hoc idem compotationem (symposium) vocant.' Cic. _Sen_. 13, 45. + +6. Epicurus (342-270) was a Greek philosopher, who is traditionally but +wrongly regarded as having taught that pleasure is the end of life. + +7. CONDITUM] _condi[*]tum_, not _condi[*]tum_. + +[* i.e. long 'i', not short. Transcriptor.] + +Pythagoras (sixth cent. B.C.) was one of the greatest Greek philosophers. + +20, 1. LAEVUM LATUS CLAUSIMUS] The left side was regarded as more exposed +to attack than the right, which had the sword-arm. It was therefore a +compliment to place oneself to the left of a friend, as though to protect +him in case of need. Here nothing more is meant than that Erasmus sat on +the Theologian's left. + +25. POCULENTUM] connected with the wine-cups. + +36. ALIUD] _sc_. quam solebat. + +37. MAIORQUE] cf. Verg. _Aen_. 6. 49-51, of the Sibyl: + + maiorque videri, + Nec mortale sonans, adflata est numine quando + Iam propiore dei.' + +53. LEGERE] When the narrator is an eyewitness, the present infinitive is +usual, even of past time. + +80. RHOMPHAEA] a sword; the Septuagint word. + +97. OMNIIUGA] This word is not classical; but _multiiugus_, 'manifold' +(literally, of many yoked together, cf. _biiugus_, _quadriiugus_), is +common. + +110. QUID] 'for what purpose?' + +129. ID GENUS] An adjectival accusative, equivalent to genitive of +quality; cf. virile secus. + +133. CULMI] The stalks of Cain's fine crops. + + + + +VIII + +[A letter to an English friend, Robert Fisher, who had been a pupil of +Erasmus in Paris in 1497 and had then gone to study law in Italy.] + +4. IN EA...REGIONE] Italy was at this time regarded as being, and in fact +was, more advanced than the rest of Europe in classical learning and +refinement. In consequence to visit Italy was the ambition of every +scholar. + +SIS] In classical Latin when two reasons are given, of which one is +denied and the other affirmed, the verb in the affirmation is usually in +the indicative. + +26. Wm. Grocin (c. 1416-1519) was one of the first to teach Greek in +Oxford. He was now resident in London. + +28. Thos. Linacre (c. 1460-1524) was an Oxford scholar who had recently +returned from Italy and was now in London. He afterwards became one of +the first physicians of his age. + + + + +IX + +[A letter describing Erasmus' journey to Paris on his return from England +in 1500. On 27 Jan. he was at Dover, whence he crossed to Boulogne. He +went then to Tournehem Castle and after spending two nights with Batt set +out for Paris. He reached Amiens in the afternoon of 31 Jan., started on +with horses the same evening and slept at an unnamed village. On 1 Feb. +he passed to the west of Clermont and slept at St. Julien (?), reaching +St. Denis and Paris on 2 Feb.] + +2. VIGILIAS] Writings, composed doubtless by the 'midnight oil'; in which +Erasmus rightly considered his wealth to lie. + +7. LUSIMUS] 'met.' + +8. CRETIZAVIMUS] 'We behaved like a Cretan.' Cf. the English saying 'to +give tit for tat'. Erasmus means that he gave the messenger full measure +of conversation in return. + +9. ANGLICA FATA] when preparing to leave England Erasmus had L20 in his +pocket. But a law of Edward III, re-enacted by Henry VII, forbade the +exportation of silver and gold; and in consequence all but L2 was taken +from him in the Dover custom-house. This very real calamity he had of +course related to Batt at Tournehem. + +13. AEOLUM] Cf. III. 5 n. + +21. Mercury was the god of traders and thieves. Cf. Ovid. _Fasti_ 5. 673 +seq. + +QUOQUE] _quo[*]que_, not _quo[*]que_. + +[* i.e. long 'o', not short. Transcriptor.] + +26. DIVO IULIANO] There is no village of St. Julien which satisfies the +required conditions. Juilly (Iuliacum) between Dammartin and Meaux is +perhaps intended. + +44. IUGULOS] _iugulum_, neuter, is the common form. + +45. VICTIMAE] Predicative Dative of purpose. + +51. _obolere_ is only used intransitively in post-Augustan Latin. + +55. MECUM] _sc_. reputo. + +CICERONIANUM] _Brut_. 80. 278. + +60. QUASNAM] Money of what country or of what coinage. The common +difficulty of travellers was then increased by the variety of coinages in +circulation within the same country. A further trouble was that through +use or 'clipping' one coin might differ from another of the same value; +and 'light' coins were always liable to be weighed and refused. + +65. POSTULATUM] A particular kind of florin. Mr. Shilleto suggests that +the name is connected with _pistolet_ (or _pistole_), a French coin of +this period. + +67. SCUTATUM] A crown, Fr. ecu; in l. 136 one of these is specified. + +74. ACCEDEBANT] At this point the narrative reverts to 31 Jan. It is +resumed again at l. 128. + +88. CORONATI AUREI] gold crowns. + +91. VACUAM] A ruse to pretend that the purse was hardly worth keeping. + +96. RELIGIONI] 31 Jan. 1500 was a Friday; a day commonly observed by +fasting. + +100. SIBILIS] 'in whispers.' + +107-8. AD LAEVAM] _sc_. manum. + +111. SICUT MEUS, &c.] Hor. _Sat_. l. 9. 1, 2. + +118. HUC] Apparently not the house mentioned in l. 114. + +119, 20. QUOD ... ACCEPTUS FUISSEM] _me acceptum fuisse_ would be more +usual. + +144. CEDO] _ce[*]do_, not _ce[*]do_. + +[* i.e. short 'e', not long. Transcriptor.] + +151. VIRGINIA MATRIS PURGATIO] The Feast of the Purification; 2 Feb. + +179, 80. QUID MULTA?] _sc_. dicam. + +186. GALLICE] _sc_. loqui. + +201. DONEC] lit. 'until'; here marks the final action to be taken, when +any suspicions on the part of their companions had been allayed. + +INDUSIATI] Strictly 'wearing an under-garment' (_indusium_); so here +'partially dressed'. + +217. HORA NOCTIS UNDECIMA] About 5 a.m.; according to the Roman +reckoning, in which the day began at sunrise. + +219. QUID MULTIS?] _sc_. verbis opus est. + +228. EXISTIMARET] An example of 'contamination', i.e. the combination, +through confusion of thought, of two constructions, either of which would +be correct. The idea in the robber's mind here could be expressed equally +well by 'nisi quod nos quam pecuniosissimi essemus', the subjunctive +indicating not a fact but only his opinion; or by 'nisi quod nos quam +pecuniosissimos esse existimabat', where the opinion is definitely +stated. By 'contamination' with _essemus_, _existimabat_ is put into the +subjunctive. Cf. Cic. _Off_. l. 13 'Rediit paulo post, quod se oblitum +nescio quid diceret'. + +230. MINUSCULUM] 'Just too small a sum.' + +233. DUODENARIOS] Coins worth 12 pence; douzains. + +234. divum Dionysium] St. Denis, 4-1/2 miles from Paris: which seems to +have been regarded as practically the end of the journey. + +235. LANCES] Cf. l. 60 n. + +258. PONDERI] The weight used in the scales; not as in l. 256. + +264. IN HIS] 'in these modern coins.' + +268. INTELLEGERET] Cf. l. 228 n. + +272. NIMIS QUAM] _quam_ strengthens _nimis_, as freq. in Plautus. + +291. AD SACRUM] To mass, in the monastery opposite. + + + + +X + +[A letter written from Paris in the winter of 1504, after Erasmus had +returned from two years' sojourn in the Netherlands. The influence +exerted upon him by Colet in Oxford five years before is clearly shown.] + +14. PERSUASERIM] Cf. I. 1 n. + +19. NIHIL DUM] 'nothing as yet.' Cf. _nondum_. + +TUARUM COMMENTATIONUM] Colet had been lecturing on the Epistles of St. +Paul, at the time of Erasmus' visit to Oxford. Cf. XXIV. 308, 9. + +23. The precise date of Colet's D.D. is not known. He was now +administering the Deanery of St. Paul's, though he did not actually +receive it until May 1505. + +31. VELIS EQUISQUE] 'id est summa vi summoque studio.' Erasmus, _Adagia_. + +41. AD ROMANOS] Cf. XVI. 183, 4. Never completed. + +49. Origen (_fl_. 230 A.D.) was one of the Greek Fathers of the Church. +Erasmus was engaged on an edition of his works at the time of his death +in 1536. + +50. _evolvere_, to unroll, is the classical word for opening and reading +a book; belonging to the days when books were rolls (_volumina_) of +papyrus. + +54. LUCUBRATIUNCULAS] Erasmus published a volume with this title in 1503 +or 1504. Its contents are sufficiently indicated here. One of them was +the _Enchiridion Militis Christiani_, which was a manual of practical +Christianity; its title, which may mean either 'dagger' or 'handbook', +being perhaps intentionally ambiguous. + +68. Erasmus had recently published a Panegyric, which he had delivered at +Brussels on 6 Jan. 1504 in the presence of Philip, Archduke of Austria, +and son of the Emperor Maximilian, congratulating the Archduke on the +success of his recent journey to Spain; to the thrones of which he was, +through his wife, the heir apparent. + +103. INSCRIPTUM] The _Adagia_ were dedicated to Mountjoy. + +106. STUDIO] 'intentionally.' + +124. Christopher Fisher was an English lawyer in the service of the Papal +Court: who was at this time resident in Paris. + + + + +XI + +[This incident occurred in January 1506, when Erasmus was paying his +second visit to England. It is narrated in 1523, in the catalogue of +Erasmus' writings, from which V is taken.] + +3. LOVANII] During the years 1502-4. + +4. PHILELPHUS] Francesco Filelfo (1398-1481) an Italian humanist. Erasmus +was incited to attempt the translation by Filelfo's example, not by any +direct communication. + +6. _tum_ reverts back to the _tum_ in l. 3, after the digression. + +7. PALUDANUS] John Desmarais (?), Public Orator of Louvain University. + +9, 10. MONTIBUS ... AUREIS] 'Proverbialis hyperbole de iis qui immensa +promittunt spesque amplissimas ostentant,' Erasmus. _Adagia_. + +17. CANTUARIENSI] Warham. See XXII and XXIII. + +25. REDIMUS] From Lambeth to London. + +38, 9. NOSTRAE FAIRINAE] 'nostri gregis, nostrae conditionis.' Erasmus, +_Adagia_. _Farina_ is lit. 'meal': so 'substance'; so 'quality '. + +41. BADIO] Josse Bade, a Paris printer. + +42. The Iphigenia in Aulis is another play by Euripides. + +44. UNAM] _sc_. fabulam. + + + + +XII + +[A letter written in 1507 to the famous printer Aldus (1449-1515) +proposing a new edition of the translations from Euripides mentioned in +XI. Aldus assented and the book appeared in Dec. 1507.] + +2. UTRIQUE] Greek and Latin. + +7. VOLITATURUS] Cf. Ennius in Cic. _Tusc_. 1. 15. 34: + + Nemo me lacrimis decoret nec funera fletu + Faxit. Cur? Volito vivu' per ora virum. + +20. Paul of Aegina was a Greek writer on medicine, whose works were much +esteemed in the sixteenth century. + +27. William Latimer (c. 1460-1545) was an Oxford scholar of great fame in +his own day. He had recently been studying in Italy. + +28. Cuthbert Tunstall (1474-1559) was a scholar and lawyer, who after +discharging important embassies was made Bishop of London in 1522, and +Bishop of Durham in 1530. He also had been studying in Italy shortly +before this time. + +33. Badius' edition had been published in Sept. 1506. + +38, 9. Cf. Soph. _Ajax_ 362, 3: + + [Greek: Euphaema phonei mae kakon kako didous + Akos, pleon to paema taes ataes tithei.] + +41. MINUTIORIBUS ILLIS] The famous 'italic' type, first cast for Aldus, +and said to have been modelled on the handwriting of Politian, the +Italian humanist. + +54. MERCURIUS] Cf. IX. 21 n. + + + + +XIII + +[An extract from a letter written in 1531 to an inmate of a Venetian +monastery, St. Antonio in Castello. It describes an interview which +Erasmus had with Cardinal Grimani in 1509, just before leaving Rome to +return to England. Grimani, who was one of the most influential cardinals +at that time, resided in a palace built by Paul II--now the Palazzo di +Venezia--near the Church of St. Mark. On his death in 1523 he left his +valuable library to the monastery above-mentioned: whence it has passed +into the Library of St. Mark's at Venice.] + +12. UT TUM ABHORREBAM] This clause is explanatory of _tandem_. + +15. MUSCA] A figurative expression, meaning 'the slightest sign'. Cf. 'as +big as a bee's knee', of something small. + +55. ERAM RELICTURUS] = _reliquissem_. An idiomatic use with the future +participle. Cf. Livy 1. 40 'Gravior ultor caedis, si superesset, rex +futurus erat'. + + + + +XIV + +[An extract from a letter dated 29 Oct. 1511 to Colet, who was then +engaged on the foundation of St. Paul's School, and had asked Erasmus to +make inquiries at Cambridge for a suitable under-master.] + +2. MAGISTROS] _sc_. artium. + +19. NOS RELIQUIMUS] Matt. 19. 27. + + + + +XV + +[An extract from a letter written to a French scholar in 1532 from +Freiburg. It describes Erasmus' meeting with Cardinal Canossa, who had +been sent to London by the Pope in June 1514 to endeavour for peace +between England and France. Andrew Ammonius, who arranged the meeting, +was an Italian who held the important post of Latin Secretary to Henry +VIII, and was endowed with a Canonry in St. Stephen's Palace at +Westminster, on the site of the present Houses of Parliament. He was an +intimate friend of Erasmus, and as Canon had an official residence in St. +Stephen's, on the banks of the Thames.] + +1. IMMORTALITATI] By dedicating a book to him. + +5. CULTU PROFANO] In the dress of a layman; instead of in his proper +ecclesiastical garb. + +14. PERSUASUS] An ante-classical use. + +16. _praesedit_] 'took precedence of me in sitting down'. + +37. ITALI] There were many Italian merchants and agents resident in +London at this time. + +58. PERTRAXERAT] Cf. XIII. 55 n. + +62. DIRIMIT] Cuts the house off from neighbouring buildings, i.e. +surrounds it. + +63. OFFICII CAUSA] As a polite attention. + +65. REDIRE] to London. + +67. APERIT ... FABULAE SCENAM] Draws the curtain, i.e. discloses the +facts. + +70. SURDO] Cf. II. 53 n. + + + + +XVI + +[When Erasmus became famous, a friend of his early days at Steyn, +Servatius Rogerus, who had now risen to be Prior, wrote to him +reproaching him for having abandoned the dress of his order and urging +him to return to the monastery. The letter reached Erasmus in July 1514, +when he was on his way to Basel and was staying a few days at Hammes +Castle, an important military post in the English dominion near Calais, +of which his old patron, Lord Mountjoy, was lieutenant. In reply Erasmus +wrote an 'apologia pro vita sua', giving an account of himself and +stating his reasons for the belief that he could make better use of his +talents if he remained free. It is an important and confidential +document; and Erasmus therefore never published it. But copies of it were +being circulated in manuscript many years before his death.] + +17. Cornelius, of Woerden, to the north of Gouda, was a school-friend of +Erasmus. He had entered the monastery of Steyn and persuaded Erasmus to +follow his example. + +24. QUARUM ISTIC NULLUS USUS] This must not be taken to mean that good +learning was unknown to the monastery; for Erasmus read a great deal in +the classics at Steyn; but that a monastery was not a suitable home for a +scholar. + +40. ANNUM PROBATIONIS] The constitutions of the Augustinian Order +provided that a novice could not make his profession as a Canon until he +had completed his sixteenth year and had passed at least a year and a day +in probation. + +74. CALCULO] Stone in the bladder. + +84. CONFRATRES] Brother belonging to the same order. + +100. CONCANONICOS] fellow-canons. The word is appropriate here as Steyn +was a house of Augustinian canons. + +104. SOLONIS] Cf. IV. 21 n. + +Pythagoras (cf. VII. 7 n.) travelled in Egypt and the East in search of +knowledge, and ultimately settled in Magna Graecia. By birth he was a +native of Samos. + +Plato (c. 429-347) after the death of Socrates in 399 travelled in Egypt, +Sicily, and Magna Graecia. + +120. HIC IPSE] Leo X, who was Pope 1513-21. + +135. ELEEMOSYNARIO] almoner. Wolsey (c. 1475-1530) now held this post, +and was also Bishop of Lincoln. + +136. REGINA] Catharine of Aragon. + +145. SACERDOTIUM] The living of Aldington in Kent was given to Erasmus by +Warham in March 1512. It was worth L33 6_s_. 8_d_. yearly; but after a +few months Erasmus was allowed to resign, an annual pension of L20 being +charged on the living and paid to him. + +175. Erasmus' _De Copia_, first published in July 1512, was a treatise +designed to assist the beginner in Latin composition by supplying him +with variety of words and abundance of phrases. + +178. CASTIGAVI] 'I have produced a critical edition of.' + +180. OBELIS] The critical marks [Symbols: obelus, obelus] used to denote +suspected passages in texts. + +IUGULAVI] 'I have disposed of', lit. 'have cut their throats'. + +201. CULTU CANONICORUM] The proper dress of an Augustinian canon +consisted of a 'tunica candida cum linea toga sub nigro pallio. +Tegumentum a scapulis impositum cervicem totumque contegit caput'. + +215. THESAURARII FILIOS] Matthias and Mark Lauweryn, sons of the Archduke +Philip's Treasurer; who were studying at Bologna in 1507. Mark afterwards +became an intimate friend of Erasmus. + +218. Julius II was Pope, 1503-13. + +228. _admonitus sum_ is followed here first by a statement and then by a +piece of advice. + +251. APUD MONACHAS ALIQUAS] Convents of nuns require a resident priest to +conduct their services. These posts, the work of which was light, were +usually given to monks advanced in years. Servatius himself in later life +retired in this way to a convent of Augustinian nuns near Leiden. + +253. NIHIL MOROR] The technical formula of dismissal, either of persons +receiving an audience, or of an accused person when the charge against +him is withdrawn. Then, by transference, 'I do not detain to make +inquiries about,' 'I do not care about.' + +268. PASCHA] Easter, 16 April 1514. In calculating dates the Romans +reckoned inclusively, so that the _tertius dies_ is Tuesday. + + + + +XVII + +[An extract from a letter written in September 1514. On his way to Basel +Erasmus passed through Strasburg, where he was welcomed with enthusiasm, +especially by the Literary Society, of which James Wimpfeling, a native +of Schlettstadt, was head. After his departure the Society, through +Wimpfeling, wrote him a formal letter of welcome into Germany, to which +this letter is the reply.] + +6. CANTHAROS] casks. + +8. John Sapidus (a Latinized form of Witz) was headmaster of the Latin +school at Schlettstadt, which was one of the most important in South +Germany. + +15. Beatus Rhenanus (1485-1547) became a most faithful friend to Erasmus, +working as his coadjutor in many of his publications. + +44, 5. DE EODEM ... OLEO] A proverbial phrase for an uninterrupted +effort. For the combination cf. _oleum et operam perdere_, to lose time +(literally, light) and trouble. + +46. _liceat_ represents a slight change of mental attitude as to the +condition being fulfilled. + +62. CIRCUMFERUNT, &c.] The subjunctive would be more usual. + + + + +XVIII + +[A letter written in 1516 at the close of a visit to England, when +Erasmus was preparing to settle in the Netherlands. Reuchlin, to whom it +is addressed, was the first Hebrew scholar in Europe at this time. The +testimony in the final paragraph to the progress of learning in England +is valuable, inasmuch as it is not written to an Englishman.] + +3. ROFFENSIS] John Fisher (c. 1459-1535) had been a constant patron to +Erasmus. He had been confessor to the Lady Margaret Tudor, mother of +Henry VII; and through his influence she had used her wealth to endow +learning, founding Professorships of Divinity at Oxford and Cambridge, +and two colleges--Christ's in 1506 and St. John's which was opened in +1516--at Cambridge. Fisher became Bishop of Rochester and Chancellor of +Cambridge in 1504, and was President of Queens' College, Cambridge, +1505-8. + +7. PRO MEA VIRILI] _sc_. parte. + +12. VENANTUR] It was evidently considered quite decorous for a bishop to +hunt. Warham's abstinence from the chase, which is commended in XXII and +XXIII, was clearly exceptional. + +28. CALAMORUM NILOTICORUM] pens made from the reeds that grow on the +banks of the Nile. Reed-pens from Cyprus were also in demand at this +time. + +30. POSSIS] _Si ... sunt_ is not the protasis. + +38. AD MEAM EPISTOLAM] in which Erasmus asked permission to dedicate his +edition of Jerome to the Pope. It was dated 21 May 1515 from London; and +Leo's reply 10 July 1515 from Rome. + +44. UTERQUE CARDINALIS] Grimani and another, to whom Erasmus had written +on the same subject. + +46. Pace (c. 1482-1536), a scholar and diplomatist, who succeeded Colet +as Dean of St. Paul's in 1519, and was now ambassador (oratorem gerere). + +49. ET HIERONYMUM] as well as the New Testament. Jerome was dedicated to +Warham. + +51. CAROLUS] The young prince Charles, who afterwards succeeded his +grandfather Ferdinand as king of Spain in 1517, and his grandfather +Maximilian as the Emperor Charles V in 1519. He was now governing the +Netherlands. + +PRAEBENDAM] A canonry at Courtray. + +55. ARCHIEPISCOPUS] Warham. + +57. OMNIA SUA] Cf. XXIII. 24. + +70. PHILIPPUM] Probably Melanchthon (1497-1560), who was Reuchlin's +great-nephew. Erasmus evidently wished that he should be sent to St. +John's. + + + + +XIX + +[This letter, written to a familiar friend at Basel, describes Erasmus' +journey down the Rhine to the Netherlands in September 1518; after a few +months' residence in Basel, during which a beginning had been made with +the second edition of the New Testament.] + +5. DISTENTUS] from _distineo_. + +10. ILLI] _sc_. caupones. + +13. Gallinarius was the parish-priest of Breisach and an old friend of +Erasmus. + +15. MINORITAM] A name for a Franciscan; formed from the humble style +adopted by the Order, 'Fratres Minores.' + +17. SCOTICAM] worthy of Scotus; cf. XXIV. 27 n. + +22. HORAM ... DECIMAM] Erasmus is here using the modern, and not the +Roman reckoning; for which cf. IX. 217 n. + +23. AD ILLORUM CLEPSYDRAS] _sc_. usque ad multam noctem: not being +allowed to rise from table, to go to bed. + +30. SODALITATIS] The Literary Society over which Wimpfeling presided. Cf. +XVII introduction. + +35. ANGLUS EQUUS] A horse given him by an English friend. + +39. Maternus Hatten was precentor of the cathedral at Spires. + +45. CAESARIS] The Emperor Maximilian. + +53. PROFESSUS EST] taught, was professor. + +71. PRAEFECTUS] Cf. XVI. 251 n. + +73. OFFICIALIS] legal adviser, chancellor. + +83. DIE DOMINICO] Sunday: Ital. Domani, Fr. Dimanche. + +91. COMITEM NOVAE AQUILAE] Hermann, Count of Neuenahr (Germ. Aar, a +poetical name for an eagle). + +99. HOMERUS] _Il_. 3. 214. + +107. TOTIES OFFERT] Cf. XVI. 135-6. + +123. HESIODUS] I have not been able to find this phrase in Hesiod. +Erasmus is perhaps unconsciously contaminating _Sc_. 149 with Hom. _Od_. +17. 322-3. + +130. QUANTUS, &c.] Hor. _Epod_. 10. 7, 8. + +148. PERIODUS] 'a round'; apparently the canons dined with one another in +turn. + +193. VEL MANU CONTACTA] 'with a mere touch of my hand.' + +211. CUBICULUM] Erasmus had a room in the College du Lis at Louvain. + +226. HEBRAEUM] A Jewish physician. + +268. LAURINUS] Cf. XVI. 215 n. + +291. POETAE] Cf. Hor. _C_. 3. 24. 31-2. + + + + +XX + +[A letter to Erasmus' old friend and patron.] + +10. WINTONIENSEM] Richard Foxe (c. 1448-1528), a powerful statesman and +ecclesiastic. He founded Corpus Christi College at Oxford in 1516 to be +the home of the Renaissance. + +13. EBORACENSIS] In 1518 Wolsey, who was now Archbishop of York and +Cardinal, founded six public Lectureships in Oxford, Theology, Humanity, +Rhetoric and Canon Law being among the subjects on which lectures were +provided. + +14. SCHOLA] the University. + +18. ROFFENSI] Cf. XVIII. 3 n. + +28. TUAE CELSITUDINI] as we should say, 'your Lordship.' + +32. CONFLICTANDUM] in repelling attacks made on his edition of the New +Testament. + +34. HOMERICA] Cf. _Il_. 1. 194 seq. + + + + +XXI + +[An account of an explosion of gunpowder which took place in Basel in +Sept. 1526. The correspondent to whom the letter is addressed was +Principal of Busleiden's Collegium trilingue at Louvain.] + +1. AFRICA] An allusion to the proverb, 'Semper Africa novi aliquid +apportat.' Erasmus' Africa here is the city of Basel, where religious +innovations were already beginning. + +21. GIGANTUM MOLES] When they tried to scale the heights of heaven by +piling Mt. Pelion on Mt. Ossa. + +22. Salmoneus was a presumptuous Thessalian who invented thunder and +lightning of his own, and was killed by Jupiter as a punishment. + +Ixion was the king of the Lapithae who was bound upon an ever-revolving +wheel as punishment for having affronted Juno. + +26. FLORENTIAE] When the bellicose Pope Julius II was attacking Bologna +in the autumn of 1506, Erasmus took refuge at Florence. + +28. TONABAT] Impersonal. + +58. PULVERIS BOMBARDICI] 'gunpowder.' + +62, 3. RIMAS ... SPECULATORIAS] 'loopholes.' + +65. ESSET ONERI FERENDO] Dative of Purpose; cf. solvendo esse, to be +solvent. + +80. LATERIS] _sc_. turris. + +107. MEDIUM UNGUEM] The middle finger was regarded as 'the finger of +scorn'. + +111. CORYBANTES] The priests of Cybele, the mother of the gods, whose +worship was conducted with a great noise of musical instruments. + +114. NOSTRA TYMPANA] This playful protest indicates that there was a +growing fashion of celebrating festive occasions with a din of drums and +trumpets. It doubtless embodies also the dislike of the scholar for +anything that disturbed his quiet. + +ANAPAESTIS] The rataplan and rat-tat of the drum are compared to the +metric feet, the anapaest ([Symbols: arsis, arsis, thesis] and the +pyrrhic ([Symbols: arsis, arsis]). + +121. CELEBRITAS] abstract for concrete. + +130. TONITRUI] This form occurs in the Vulgate; but in classical Latin +the singular follows the fourth declension. + + + + +XXII + +[This and the following extract are to some extent coincident, but each +contributes something to the picture of Warham which the other has not. +Both were written in 1533, shortly after Warham's death, XXII in the +first book of the _Ecclesiastes_ (see p. 15[*]), which was begun some +time before it was published; XXIII as a new preface for an edition of +Jerome which was being printed in Paris. + +[* At the end of LIFE OF ERASMUS. Transcriptor.] + +William Warham (c. 1450-1532) was an eminent lawyer before he received +ecclesiastical preferment. He was Master of the Rolls 1494-1502, Bishop +of London 1501, Archbishop of Canterbury 1503, Lord Chancellor of England +1504-15, and Chancellor of Oxford University from 1506 until his death. +In the severance of the English Church from Rome he was an unwilling +agent to Henry VIII.] + +8. IURIS UTRIUSQUE] The two branches of law, civil and canon (or church). + +34. VENATUI] Cf. XVIII. 12 n. + +48. A CENIS] See p. 157. [ADDITIONAL NOTES at the end of this text. +Transcriptor.] + +66. IBI] in England. + +79, 80. FUIT ... EST] The subjunctive would be grammatically regular, but +in both cases the indicative is used to express a fact independent of any +condition. + +82. ESSET] The subjunctive expresses the ground of the refusal. + +84. PRAESTARE] Cf. l. 100 and _oratorem gerere_, XVIII. 47. + +93. CUI RESIGNARAM] John Thornton, Suffragan Bishop of Dover, who was +appointed to succeed Erasmus on 31 July 1512. Cf. XVI. 145 n. + +94. _a suffragiis_] A suffragan. This form was common in late Latin for +the designation of an office; cf. ab epistolis, a secretary; a libellis, +a notary; a cubiculis, a poculis. + +95. IUVENEM] Richard Masters, appointed in Nov. 1514. He was afterwards +involved in the affair of the 'Holy Maid of Kent' and was deprived in +1534. + +101. METROPOLITANUS] The title of an archbishop as head of an +ecclesiastical province. All the bishops in his province are suffragans +to him. + + + + +XXIII + +5. CONCINNATUS] i.e. compositus. + +16. CHARTIS] 'playing-cards.' An Act of 1463 forbade the importation of +them into England; Foxe's statutes for C.C.C. Oxford (XX. 10 n.), dated +1517, prohibit the use 'chartarum pictarum (_cardas_ nuncupant)'. + +24. COMMUNIONEM] Cf. XVIII. 57-8. + +32. PRO MORE REGIONIS] The following extracts from Erasmus' writings show +the reputation of the English at this time in the matter of +entertainment: 'Angli ostentatores': 'miramur si quis videat frugalem +Anglum': 'asscribo Anglis lautas mensas et formam.' + +33. VULGARIBUS] _sc_. cibis. + +38. HOLOSERICIS] _sc_. vestibus. Similarly _byssinis ac damascenis_, l. +44. + +40. CONVENTUM] This took place in July 1520, shortly after Henry's +meeting with Francis I at Ardres, known as the 'Field of the Cloth of +Gold '. + +41. UNDECIM] Erasmus' memory for dates was uncertain. + +42. EBORACENSIS] Wolsey. + + + + +XXIV + +[A letter written in 1521 from Anderlecht, a suburb of Brussels, to +Jodocus Jonas, a member of the University of Erfurt, and afterwards one +of the followers of Luther. Jonas had asked for a sketch of the life of +Colet, who had died on 16 Sept. 1519; and Erasmus in reply sent this +letter, to convey some impression of the man to whom he felt himself to +owe so much. With it he coupled a slighter sketch of another friend, also +dead, in whose character he traced much the same features as he had +admired in Colet. Very little is known of Vitrarius beyond the +information contained in this letter; without which our knowledge of +Colet and also of Henry VIII--the 'divine young king', as he was often +called in these early years--would not be so full as it is.] + +2. PAUCIS] _sc_. verbis. + +17. ORDINIS FRANCISCANI] The order of friars founded by St. Francis of +Assisi (1182-1226). + +18. ADOLESCENS INCIDERAT] Here and in l. 38 Erasmus is clearly thinking +of the circumstances under which he himself had embraced the monastic +life (see p. 8[*]). His strong bias against monasticism, which is very +evident throughout this piece, often makes him unjust in his +representations of it. + +[* At the beginning of LIFE OF ERASMUS. Transcriptor.] + +27. SCOTICAS ARGUTIAS] An unflattering allusion to the philosophy of John +Duns Scotus (the Scot), who was one of the leaders of mediaeval thought; +_fl_. 1300. + +30. Ambrose, Bishop of Milan (died 397) was--with Jerome, Leo, and +Gregory--one of the four great Doctors of the Latin Church. Cyprian (died +257) was also one of the Latin Fathers. + +50. OFFENDICULO] Cf. 1 Cor. 8. 9. + +55. UNGUES] Cf. Juv. 7. 232. + +56. DEDISSES] A conditional clause; the condition being expressed by +placing the verb first, without _si_. Cf. Verg, _Aen_. 6. 31 'Partem +opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes'; or in English such forms +as 'Give him an inch, he will take an ell'. + +68. DIVIDEBAT] Mr. Lupton, who has edited this letter, gives an example +of this chilling method of division and subdivision, from a sermon on the +Son of the Widow of Nain. 'Death is first divided into (1) the natural, +(2) the sinful, (3) the spiritual, (4) the eternal. Of these 1 is further +classified as (_a_) general, (_b_) dreadful, (_c_) fearful, (_d_) +terrible. 2 is next compared to 1 in respect of four common instruments +of natural death, that is to say, (_e_) the sword, (_f_) fire, (_g_) +missiles, (_h_) water; and so on, to the end. This is no exaggerated +specimen.' + +81. Thomas of Aquino (1225-1274) was, like Duns Scotus, one of the +leading mediaeval philosophers. + +Durandus (c. 1230-1296) was a French writer on canon law and liturgical +questions. + +IURIS UTRIUSQUE] Cf. XXII. 8 n. + +83. CENTONES] _cento_ is lit. a patchwork, such as a quilt. The term was +then applied to a kind of composition which came into fashion in later +classical times and was very popular in the Middle Ages. It was made by +stringing together detached lines and parts of lines from an author into +a complete whole with a definite subject. Such centos were often made +from Vergil and on Christian themes; but the term is probably used here +for collections of texts from the Bible or the Fathers. + +118. Ghisbertus was town-physician of St. Omer and a friend of Erasmus. + +119. UTRIUSQUE SCHOLAE] 'of each party, or class.' + +122. VIRTUTES] The Vulgate word, which in the English Bible is regularly +translated 'mighty works'. + +143. SODALI] As a safeguard against scandal the Franciscan rule +prescribed that no brother should go outside the monastery without +another brother as companion. + +152. HILARI DATORE] Cf. 2 Cor. 9. 7. + +154. Antony of Bergen, Abbot of St. Bertin's at St. Omer, was brother of +the Bishop of Cambray, Henry of Bergen, to whom Erasmus had been +secretary on leaving Steyn. This incident occurred in 1502, the only year +in which Erasmus was at St. Bertin's in Lent. + +157. QUADRAGESIMAE] Lent, the first day of which was roughly the fortieth +before Easter. Cf. Septuagesima, Sexagesima, and Quinquagesima Sundays; +where the calculation is again only approximate. + +163. OMITTERES] _Si_ must be understood from _nisi faceres_. + +165. IUBILAEO] The faithful were encouraged to make pilgrimage to Rome in +years of Jubilee, those that did so receiving the Jubilee Indulgence. The +offerings made in return for these became so fruitful a source of revenue +that successive Popes were tempted to reduce the interval at which +Jubilees recurred from a hundred years to fifty, then to thirty-three, +and finally Paul II (1464-1471) to twenty-five. Erasmus' statement may be +an incorrect attribution to Alexander VI (1493-1503) of the action of +Paul II in halving the period of fifty years; or it may be an allusion to +the custom of celebrating the Jubilee outside Rome in the second year. In +any case the Jubilee of 1500 is referred to here. The practice also grew +up of selling the Jubilee Indulgence away from Rome; and bishops used to +purchase the rights in their own dioceses for a fixed sum, afterwards +reimbursing themselves by collecting what they could through their own +agents. + +169. SORTEM] principal; the sum given by the bishop for the right to sell +indulgences. + +182. SIMONIACI] Cf. Acts 8. 18 seq. The sin of selling spiritual +privileges was called simony. + +188. AFFIXA EST] to the doors of the principal church, or to some equally +public place. + +195. EPISCOPUM MORINENSEM] The Bishop of Terouenne, whose title, +_Morinensis_, was derived from the coincidence of his diocese with the +territory of the Morini in classical times. + +199. AURI SACRA FAMES] Cf. Verg. _Aen_. 3. 56, 7. + +201. COLLEGERANT] _sc_. accusatores. + +222. THYNNUM] a tunny-fish caught in their nets, i.e. a rich person from +whom gifts might be extracted. + +231. GUARDIANUM] Warden; the regular title of the head of a Franciscan +community. + +244. HUNC] The new warden; _qui cupiebant_ being his former companions. + +246. SUBOLESCERET] 'grew up'; i.e. came to be. + +249. VIRGINUM] Cf. XVI. 251 n. + +261. GEMMEUM] Probably an allusion to the resemblance between _Vitrarius_ +and _Vitrum_. The vernacular form of his name is not known. Mr. Lupton +conjectures Vitrier; or perhaps it was Vitre. + +269. STOICUM] used to denote a morose fellow. The Stoics were a school of +Greek philosophers, founded by Zeno in the third century B.C. They +practised great austerity of life. + +275. PATER] Sir Henry Colet, Kt., was Lord Mayor of London in 1486 and +again in 1495. + +285. SCHOLASTICAE] of the 'schoolmen', Scotus, Aquinas, &c., who taught +philosophy in the mediaeval universities. + +287. SEPTEM ARTIUM] A course of education introduced in the sixth +century. It was divided into the _trivium_, grammar, logic, and rhetoric; +and the _quadrivium_, arithmetic, geometry, music, and astronomy. + +290. Plotinus (died 262 A.D.) was the Founder of Neo-Platonism; which he +taught in Rome. + +296. DIONYSIO] The reference here is to some philosophical writings, +which in the Middle Ages were regarded as the work of Dionysius the +Areopagite, who is mentioned in Acts 17. 34 as a pupil of St. Paul. They +are now attributed to an unknown writer in the fifth century A.D. + +303. Dante (1265-1321) and Petrarch (1304-1374) are evidently mentioned +here as masters of Italian poetry, not for their work as forerunners of +the Renaissance. Mr. Lupton conjectures with probability that Gower (c. +1325-1408) and Chaucer (c. 1340-1400) are the English poets intended. + +309. ENARRAVIT] 'lectured on'. + +316. CODICIBUS] manuscripts or printed copies of the Epistles to refer +to. + +319. DOCTORIS TITULUS] Cf. X. 23 n. + +324. COLLEGIO] Chapter. + +337. SYMBOLUM FIDEI] the Creed. + +366. Erasmus describes a visit with Colet to Canterbury in the +_Peregrinatio religionis ergo_, one of the _Colloquia_. + +383. St. Paul's School was founded in 1510-1. + +389. PRIMUS INGRESSUS] The portion of the room first entered. + +CATECHUMENOS] A Greek word denoting candidates for admission to the +Christian religion, who were undergoing instruction before baptism: here, +pupils just entered. + +399. REM DIVINAM] Divine service, with the mass; cf. ll. 551 seq. + +437. PARADOXIS] 'unusual.' + +438. PROCELLIS] Cf. ll. 597 seq. + +449. PUERO] Probably here 'a servant'. + +459, 60. SUMPTO ... PUSILLO] This substantival use of a neuter adjective +is confined in classical Latin to the nominative and accusative cases. + +474. ALTERAM ... PARTEM] _sc_. epistolae; i.e. the sketch of Colet. + +489. HUNC] The person intended here must be not Scotus but Aquinas, who +is the author of the _Catena Aurea_, a continuous commentary on the +Gospels. This violation of the ordinary rule that _hic_ refers to the +nearer of two persons mentioned is necessitated by the appropriation of +_ille_ to Colet. + +493. AFFECTUUM] Mr. Lupton translates 'unction'. + +511. DECIDIT] 'settled,' 'left.' + +516. APUD ITALOS] Mr. Seebohm, _Oxford Reformers_, 3rd ed. p. 22, +conjectures that these Italian monks may have been Savonarola and his +companions. + +519. GERMANOS] Mr. Lupton conjectures that the Order of the Brethren of +the Common Life, founded at Deventer by Gerard Groot in 1384, may be here +intended. If this is correct, there is significance in the use of +_residerent_, marking Colet's opinion, instead of _resident_; which would +make the statement Erasmus' own: for Erasmus had been for two years at a +school kept by the Brethren in Hertogenbosch and had not a high opinion +of them. + +542. COLLEGIA] Colet's censure of the colleges in the English +universities must apply to the older institutions founded before the +Renaissance. Erasmus is probably recalling here some utterance of the +days before the foundation of Christ's (1506) and St. John's (1516) at +Cambridge, and Corpus Christi (1516) at Oxford. + +544. SCHOLIS PUBLICIS] Mr. Lupton rightly interprets this of the +'schools' at the universities, in which public lectures were given; and +shows that as the lecturer had to hire the 'school' for his lecture, the +competition for fees would necessarily be keen. Cf. also l. 576. The term +is also used at this period for a school maintained publicly by a town. + +548. UT CONFESSIONEM] Cf. ll. 133 seq. + +563. ANSIS OMNIBUS] Like a vessel made with handles on all sides, i.e. +more than are necessary: 'at all points.' + +570, 1. AD TERNIONES] into groups of three, in a _Breviloquium dictorum +Christi_. Mr. Lupton instances the three words to Mary Magdalene in John +20. 15-7. Cf. also l. 619. + +574. CULTUM ECCLESIASTICUM] public celebration of Divine Service. + +598. EPISCOPO] Rich. Fitzjames, Bp. of London, 1506-22. + +605. COLLEGII] The canons and other ecclesiastical officers together +constituted St. Paul's a 'collegiate church'. + +606. QUIRITABANTUR] 'lamented.' The verb is commonly active; but the +deponent form is cited by a grammarian from Varro. + +608. ORIENTATE MONASTERIUM] Mr. Lupton shows that St. Paul's was in old +times a monastery; and suggests that Erasmus, whose information probably +came from Colet, was thinking of a king of the East Saxons, who took the +religious habit there. The name Eastminster seems, however, to have been +applied not to St. Paul's, but to an abbey near the Tower. + +615. CANTUARIENSEM] Warham: see XXII and XXIII. + +619. ILLUD EX EVANGELIO] John 21. 15-7. + +635. PACEM] Cf. Cic. _Fam_. 6. 6. 5. + +636. ID ... TEMPORIS] This attack on Colet may be dated in Lent of either +1512 or 1513; for in each year preparations were being made for a war +with France. It is not clear what interval of time is meant by Erasmus to +have elapsed between this and the attack mentioned in ll. 655 seq. about +Easter 1513. + +637. MINORITAE DUO] Edmund Birkhead, Bishop of St. Asaph 15 April +1513--died April 1518)--cf. l. 687--and Henry Standish who succeeded him +in the see. + +639. IN POETAS] because Colet allowed classical Latin poetry to be read +in his new school. The Church had always discouraged the study of the +poets of antiquity, on the ground of the immoral character of many of +their writings. + +656. PASCHA] Easter, 27 March 1513. This incident can only be placed in +1513: because the expedition of 1512 started in the summer. + +657. PARASCEVES] Good Friday: Gk. [Greek: Paraskeuae], the day of +preparation before the sabbath of the Passover. + +666. CONSISTERET] _consistere_ means 'to take a stand with a person', 'to +agree.' This impersonal use is not classical. + +669. IULIOS] As Mr. Lupton points out, there can hardly fail to be an +allusion here, not only to Julius Caesar, but also to the warlike Pope +Julius II (1503-1513); whom Erasmus had seen entering Bologna as a +conqueror in 1506 (cf. XXI. 26 n.). Similarly the name Alexander suggests +not only 'the great Emathian conqueror', but Pope Alexander VI (l. 165 +n.). + +672. VELUT AD BUBONEM] _sc_. aves. Owls are frequently teased by flocks +of small birds. + +696. PRAEBIBIT] A compliment in days when poisoned cups were not unknown. + +703. LUPI ... HIANTES] 'Dicebatur si quis re multum sperata multumque +appetita frustratus discederet. Aiunt enim lupum praedae inhiantem rictu +late diducto accurrere: qua si frustretur, obambulare hiantem.' Erasmus, +_Adagia_. + +715. IN EO GENERE] As a friar. + +723. IN CANONEM] into the catalogue of martyrs and saints, i.e. to +canonize. + + + + +XXV + +[An anecdote of Colet related in a letter written in 1523 to give a +sketch of a friend lately dead. The date of the incident is uncertain; +but Erasmus' description of himself in l. 22 as 'hominem infelicissimum' +points rather to the year 1506, when he was still struggling and had not +as yet obtained the leisure he desired for his studies.] + +4. DE LANA CAPRINA] Cf. Hor. _Ep_. 1. 18. 15, 6: + + Alter rixatur de lana saepe caprina, + Propugnat nugis armatus. + +'a (tali) eventu natum apparet, contentiose decertantibus duobus utrum +lanas haberet caper an setas.' Erasmus, _Adagia_. + +DE ASINI ... UMBRA] 'de re nihili.' Erasmus, _Adagia_. + +7. GUILHELMUM] Warham; see XXII and XXIII. + +9. ENOHIRIDIO] Cf. X. 54 n. + + + + +XXVI + +[A sketch of Thomas More, sent in reply to a request from Ulrich von +Hutten, the celebrated German knight; written in 1519. + +Thomas More (1477 or 1478-1535) was the son of Sir John More (c. +1453-1530), knight, and afterwards Judge of the King's Bench. He was a +friend of Erasmus' earliest months in England (see V). Henry VII attached +him to his court and sent him on many embassies, and he afterwards filled +numerous offices; being Under-sheriff of London, Privy Councillor, +Treasurer of the Exchequer, Speaker of the House of Commons, and in 1529 +Lord Chancellor in succession to Wolsey. This office he resigned in 1532, +feeling himself in opposition to Henry's ecclesiastical policy; and this +opposition cost him his life. + +He married in 1505 Jane Colt; and shortly after her death, probably in +1511, Alice Middleton.] + +29. Apelles was a Greek painter of the fourth century B.C. Alexander the +Great thought so highly of him that he would allow no one else to paint +his portrait. + +30. FULVII RUTUBAEQUE] The names of gladiators (cf. Hor. _Sat_. 2. 7. +96); who are taken here as types of the unskilled. + +35. LEGATIO] i.e. if either More or Hutten should be sent on an embassy, +which would bring them together. + +66. OVIDIUS] _A._ _A_. l. 509 seqq. + +67, 8. E CULMO] 'e culmo perspicitur spica demessa: etiam in sene apparet +cuiusmodi fuerit iuvenis.' Erasmus, _Adagia_. + +81. MOS] The custom of the loving-cup. + +120. HESIODO] _Op_. 713: + + [Greek: Maede poluxeinon maed' axeinon kaleesthai.] + +141. 'Though he was young of years, yet would he at Christmastide +suddenly sometimes step in among the players, and, never studying for the +matter, make a part of his own there presently among them, which made the +lookers-on more sport than all the players beside.' _Life of More_, by W. +Roper, his son-in-law. + +145. MORIAS ENCOMIUM] The Praise of Folly; see p. 11. [in the middle of +LIFE OF ERASMUS, paragraph starting with 'As he rode hastily'. +Transcriptor.] + +146. CAMELUS SALTAREM] 'Ubi quis indecore quippiam facere conatur, +camelum saltare dicebant: veluti si quis natura severus ac tetricus +affectet elegans ac festivus videri, naturae genioque suo vim faciens.' +Erasmus, _Adagia_. + +154. Democritus of Abdera (c. 460-361), 'the laughing philosopher,' who +is famed for having maintained his cheerfulness in spite of being blind. + +182. ABSOLVI] to be finished, fully trained. + +191. Augustine (died 430), Bishop of Hippo, was one of the Latin Fathers +of the Church. + +192. PROFESSUS EST] 'lectured on.' + +209. PUELLAE TRES] _tres_ is a correction, made in 1521, when this letter +was printed a second time, for _quatuor_, which was doubtless a mistake. +The names of the children are not added till 1529, in a third edition. +Margaret (1505-1544) married about 1520 William Roper, who wrote a Life +of More. She was her father's favourite and friend, the ties between them +being very close. She corresponded in Latin with Erasmus; and one of her +letters to him is extant. + +The other children, born in 1506, 1507, and 1509, were less +distinguished. The name of Aloysia is usually given as Elizabeth. Erasmus +perhaps made a confusion with the name of More's second wife. + +218. SEVERITUDINE] ante- and post-classical for _severitate_. + +222. REM] 'household business.' + +233. PATER IAM ALTERAM] This passage implies that Sir John More was +already married to his third wife; and in the edition of 1521 Erasmus +speaks of a 'tertia noverca'. Only three wives are mentioned in the +_Dict. of National Biography_. Erasmus is perhaps in error. + +240. ADVOCATIONIBUS] 'his practice as a barrister.' + +250. DIE IOVIS] Thursday; Fr. Jeudi. + +255. DRACHMAS] shillings. + +261. LEGATIONEM] On one of these, in 1515, he wrote the _Utopia_ (l. +312). + +276, 7. FELICES RES PUBLICAS] An exclamatory accusative. + +294. EXPROBRAT] _sc_. beneficium; i.e. casts up against a man a benefit +conferred. + +308. COMMUNITATEM] 'communism.' + +310. ANTAGONISTAM] Erasmus accepted this challenge; and both wrote +declamations in reply to Lucian. + +312. The _Utopia_ (i.e. Nowhere, Gk. [Greek: ou topos], sometimes called +_Nusquama_) is a description, written in Latin, of an ideal commonwealth; +in which More develops a number of very novel political ideas. The first +book, which was written last, deals with the condition of England in his +day; the description of Utopia occupying the second. + +322. IN NUMERATO] 'in readiness.' + +344. TORQUATIS] an epithet regularly used by Erasmus for the inhabitants +of courts with their chains of office (torques) round their necks; cf. +XVII. 61-2. + +Midas was a king of Phrygia renowned for his riches. + +345. OFFICIIS] officials. This concrete use is late Latin. + +348, 9. ALIAM AULAM] Hutten had written a satire entitled _Aula_. He was +now living in the household of Albert of Brandenburg, Archbishop of +Mainz. + +353. STOCSCHLEII] John Stokesley (c. 1475-1539), ecclesiastic and +diplomatist. He was now chaplain to the king, and in 1530 was made Bishop +of London in succession to Tunstall. + +354. CLERICI] John Clerk (died 1541), ecclesiastic and diplomatist. He +was now chaplain to Wolsey; and subsequently became Dean of Windsor and +in 1523 Bp. of Bath and Wells. + + + + +XXVII + +[An extract from the _Adagia_, no. 796. The Dutch physician referred to +is perhaps a Dr. Bont whom Erasmus knew at Cambridge in 1511 and who died +there of the plague in 1513.] + +9, 10. QUID MULTIS] Cf. IX. 219 n. + +10. GERMANO] Their standards of honesty were then high, and they were in +consequence apt to be imposed upon. England on the contrary was already +'perfide Albion'; as Erasmus writes in a letter of 1521, 'Britannia vulgo +male audit, quoties de fide agitur'. + +24. _tuissare_: to address as 'thou'. Cf. Fr. tutoyer, Germ. dutzen. + +33. QUAE NULLA] a condensed expression equivalent to _quae, quamvis +maxima, non tamen_. + + + + +XXVIII + +[A letter written to John Francis, physician to Wolsey, and one of the +promoters of the College of Physicians in 1518. The date of the letter is +uncertain.] + +3. SUDORE LETALI] The sweating-sickness. Ammonius (see XV introd.) fell a +victim to it in 1517. + +8. HABENT] _sc_. Angli. + +10. Claudius Galenus (130-200) was a Greek physician, who practised at +Rome in the reign of Marcus Aurelius. + +13. COLATAM] a medical technical term (cf. XXIX. 10); lit. 'filtered'. So +here 'fine draughts' of air coming in round the small window panes. +Erasmus' idea seems to have been that when the winds were blowing, the +air would be fresh and the windows should be opened; but that when the +air was still, it was likely to be unwholesome and should be kept out. + +24. SALSAMENTIS] Much of the leprosy which was prevalent at the time has +been ascribed to the consumption of salt fish. + +35. CONFERRET] 'It would be useful'; cf. _conducere_. + +40. OTIUM MEUM] 'at my spending my time in this way.' + + + + +XXIX + +[This extract from a letter written to Fisher in 1524 contributes +something to the description of English houses given in XXVIII. Erasmus +had sent one of his servants to England, earlier in the summer, with +letters announcing that he was composing a book against Luther--as his +friends had frequently urged him to do.] + +6. MARE] Erasmus had visited Fisher at Rochester in 1516 and clearly had +vivid recollections of the mud-flats of the Medway. + +9. PARIETIBUS VITREIS] i.e. with continuous windows, as in the stern +galleries of old sailing ships. + + * * * * * + +ADDITIONAL NOTES. + +P. 23. IV. 13. EST PRAETEREA MOS] The reality of this practice in England +may be illustrated from Erasmus' _Christiani matrimonii Institutio_, +1526, where he describes unseemly wedding festivities. 'Mox a prandio +lascivae saltationes usque ad cenam, in quibus tenera puella non potest +cuiquam recusare, sed patet domus civitati. Cogitur ibi misera virgo cum +ebriis, cum scelerosis ... iungere dextram, apud Britannos etiam oscula'. +The Lady of Crequi, between Amiens and Montdidier, welcoming Wolsey's +gentleman, George Cavendish, in July 1527, said: 'Forasmuch as ye be an +Englishman, whose custom is in your country to kiss all ladies and +gentlewomen without offence, and although it be not so here in this +realm, yet will I be so bold to kiss you, and so shall all my maidens'. +So, too, Cavendish writes of Wolsey's meeting with the Countess of +Shrewsbury at Sheffield Park, after his fall: 'Whom my lord kissed +bareheaded, and all her gentlewomen.' + +P. 85, XXII. 48, A CENIS] Cf. XXIII. 34-5, XXIV. 342. It was a recognized +form of abstinence, to take no food after the midday _prandium_. In the +colloquy _Ichthyophagia_, first printed in Feb. 1526, Erasmus states that +in England supper was prohibited by custom on alternate days in Lent and +on Fridays throughout the year (cf. IX. 96). Of the Emperor Ferdinand, +when he visited Nuremberg in 1540, an observer wrote, 'Sobrius rex cena +abstinuit'; and Busbecq records that it was his master's practice to work +in the afternoon, 'donec cenae tempus sit--cenae, dico, non suae sed +consiliariorum; nam ipse perpetuo cena abstinet, neque amplius quam semel +die cibum sumit, et quidem parce'. + + * * * * * + +VOCABULARY + +ABBAS, an abbot. +ACCUBITUS, a reclining (at meals). +ADAMUSSIM, precisely (AMUSSIS, a carpenter's rule). +ADLUBESCO, to be pleasing to. +AGRICOLATIO, agriculture. +AMARULENTUS, bitter. +ANATHEMA, curse of excommunication. +ANNOTAMENTUM, a note. +ANNOTO, to jot down. +ANTISTES, a prelate; a master. +ARCHIDIACONUS, an archdeacon. +ARCHIEPISCOPUS, an archbishop. +ATTEMPERO, to fit, adjust. +AVOCAMENTUM, a diversion, relaxation. + +BENEDICUS, speaking friendly words. +BREVE, a Papal letter, Brief. +BYSSINUS, made of linen. + +CAECUTIENTIA, blindness. +CANONICUS, a canon, of a cathedral, secular; of a monastery, regular. +CANTOR, a precentor. +CAPITULUM, a chapter (of a cathedral). +CARBUNCULUS, a carbuncle. +CARPA, a carp. +CAULETUM, a cabbage-garden. +CAUPONARIA, a female inn-keeper. +CEREVISIA, CERVISIA, beer. +CERVISIARIUS, made of beer. +CHALCOGRAPHUS, a printer. +CHIROTHECA, a gauntlet. +CHIRURGUS, a surgeon. +CINERICIUS, similar to ashes. +COLLAUDO, to praise highly. +COLLUCTOR, to contend with. +COLO, to strain, filter. +COMES, a count, an earl. +COMMISSARIUS, an agent. +CONCINNO, to arrange. +CONFABULO, a companion. +CONFOVEO, to warm, cherish. +CONSARCINO, to stitch together. +CONSILESCO, to keep silence. +CONSPURCATUS, polluted. +CONTIONOR, to preach. +CUCULLUS, a cowl. + +DAMASCENUS, made of damask. +DECANUS, a dean. +DELINEARE, to sketch out. +DERODO, to gnaw away. +DIACONUS, a deacon. +DIATRIBA, a school. +DICTERIUM, a witticism. +DISSUO, to unstitch, sever. + +ECCLESIA, a church. +ELUCESCO, to shine forth. +EMACULATUS, clear from faults, corrected. +EPISCOPUS, a bishop. +ESUS, an eating. +EXCUDO, to print. +EXOTICUS, foreign. + +FEBRICITO, to be ill of a fever. +FERMENTO, to leaven. +FLATILIS, produced by blowing. +FLAVOR, yellowness. +FORMULAE, type. + +GLAUCOMA, a mist before the eyes. +GRAECANICUS, of Greek origin, Greek. +GRAECITAS, the Greek language. + +HAERETICUS, a heretic. +HEBDOMADA, a week. +HOLOSERICUS, made entirely of silk. +HORTENSIS, belonging to a garden. +HYPOCAUSTUM, a room heated from below with a stove. +HYPODIACONUS, a subdeacon. +HYPODIDASCALUS, an under-master. + +IACTIO, a throwing. +ILLECTO, to entice, attract. +IMPOS, without control over. +INCENATUS, without having supped. +INCONTANTER, without hesitating. +INQUINAMENTUM, a defilement. +INTERULA, an inner garment. +INVITABULUM, a place that invites. + +LACTARIUM, milk food. +LIBRIPENS, a man in charge of scales. +LOCATOR, a jobmaster. +LONGAEVITAS, long life. +LUSITO, to play, sport. + +MACTATOR, a slaughterer. +MAGNAS, a great man, magnate. +MALAGMA, a poultice. +MONACHUS, a monk. +MONOCHORDON, a musical instrument with one string. +MORDACITAS, biting sarcasm. +MORIONES, jesters. +MULTILOQUUS, talkative. + +NOLA, a bell. +NUBILOSUS, cloudy, foggy. + +OBOLEO, to give forth a smell, betray oneself by smell. +OECONOMUS, a steward. +OPIPARUS, sumptuous. + +PANOPLIA, an equipment. +PELLICIUS, made of skins or furs. +PETASO, pestle or shoulder of pork. +PHILARGYRIA, love of money. +PONTIFEX, a pope. +PRAESUL, a dignitary of the Church. +PRESBYTER, a priest. +PRIDIANUS, of the day before. +PROGYMNASMA, an exercise. +PROSUS, straightforward (of style), i.e. prose. +PROTRITUS, common. +PULSATILIS, produced by beating. + +REDORMISCO, to fall asleep again. +RHETORIA, a trick of rhetoric. +ROSACEUS, made from roses. + +SACERDOTIUM, a benefice, living. +SACRIFICOR, to celebrate the mass. +SACRIFICUS, a priest. +SCHOLIUM, a note. +SCRUPULUS, a scruple, fraction of an ounce. +SESQUIHORA, an hour and a half. +SOLOECUS, faulty, uncouth. +SORBITIUNCULA, a posset. +SUBCAESIUS, greyish. +SUBDITICIUS, spurious. +SUBMURMURO, to murmur softly. +SUBNIGER, blackish. +SUBSANNO, to sneer. +SUFFLAVUS, yellowish. +SUFFUROR, to steal away. +SUPPOSITITIUS, put in the place of another, not genuine. +SYNCOPIS, a fainting fit. +SYNGRAPHA, a promissory note, document. + +TABELLIO, a messenger. +TELONES, a customs officer. +TELONICUS, belonging to a customs officer. +TEMPORALIS, connected with the things of this life. +TESSELLA, a pane. +TURPILOQUIUM, immodest speech. +TYPOGRAPHUS, a printer. + +VICE-PRAEPOSITUS, a vice-provost. +VIVERRA, a ferret. + +XENIUM, a present. + + * * * * * + +LIST OF PLACE NAMES + +AGRIPPINA, Cologne. +AMBIANI, Amiens. +ANDRELACUM, Anderlecht. +ANTUUERPIA, Antwerp. +AQUISGRANUM, Aachen. +ARGENTINA, ARGENTORATUM, Strasburg. +ARTESIA, Artois. + +BASILEA, Basel. +BEDBURIUM, Bedburg. +BELNA, Beaune. +BONONIA, Bologna. +BONNA, Bonn. +BRISACUM, Breisach. + +CALECIUM, Calais. +CANTABRIGIA, Cambridge. +CANTUARIA, Canterbury. +CLARUS MONS, Clermont. +COLONIA (AGRIPPINA), Cologne. +CONFLUENTIA, Coblenz. +CURTRACUM, Courtray. + +DIVUS TRUDO, St. Trond. + +EBORACUM, York. + +FRIBURGUM BRISGOIAE, Freiburg-in-the-Breisgau. + +GRIENWIKUM, Greenwich. + +HELVETIA, Switzerland. +HIEROSOLYMA, Jerusalem. + +LEODIUM, Liege. +LONDINUM, LONDONIUM, London. +LOVANIUM, Louvain. +LUTETIA (PARISIORUM), Paris. + +MAGUNTIA, Mainz. +MOSAE TRAIECTUM, Maastricht. + +OXONIA, Oxford. + +PARISII, Paris. +POPARDIA, Boppard. + +ROFFA, Rochester. + +ROTERODAMUM, Rotterdam. + +SANCTUM AUDOMARUM, St. Omer. +SELESTADIUM, Schlettstadt. +SPIRA, Speyer. + +TENAE, Tirlemont. +TONGRI, Tongres. +TORNACUM, Tournay. +TRAIECTUM, Utrecht. + +VENETIAE, Venice. + +WORMACIA, Worms. + + + + + +End of Project Gutenberg's Selections from Erasmus, by Erasmus Roterodamus + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK SELECTIONS FROM ERASMUS *** + +This file should be named 7eras10.txt or 7eras10.zip +Corrected EDITIONS of our eBooks get a new NUMBER, 7eras11.txt +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, 7eras10a.txt + +Produced by David Starner, Thomas Berger, +and the Online Distributed Proofreading Team. + +Project Gutenberg eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US +unless a copyright notice is included. Thus, we usually do not +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +We are now trying to release all our eBooks one year in advance +of the official release dates, leaving time for better editing. +Please be encouraged to tell us about any error or corrections, +even years after the official publication date. + +Please note neither this listing nor its contents are final til +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. + +Most people start at our Web sites at: +http://gutenberg.net or +http://promo.net/pg + +These Web sites include award-winning information about Project +Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new +eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!). + + +Those of you who want to download any eBook before announcement +can get to them as follows, and just download by date. This is +also a good way to get them instantly upon announcement, as the +indexes our cataloguers produce obviously take a while after an +announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter. + +http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext03 or +ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext03 + +Or /etext02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90 + +Just search by the first five letters of the filename you want, +as it appears in our Newsletters. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours +to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. Our +projected audience is one hundred million readers. If the value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2 +million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text +files per month: 1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+ +We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002 +If they reach just 1-2% of the world's population then the total +will reach over half a trillion eBooks given away by year's end. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks! +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is only about 4% of the present number of computer users. + +Here is the briefest record of our progress (* means estimated): + +eBooks Year Month + + 1 1971 July + 10 1991 January + 100 1994 January + 1000 1997 August + 1500 1998 October + 2000 1999 December + 2500 2000 December + 3000 2001 November + 4000 2001 October/November + 6000 2002 December* + 9000 2003 November* +10000 2004 January* + + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created +to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium. + +We need your donations more than ever! + +As of February, 2002, contributions are being solicited from people +and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut, +Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois, +Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts, +Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New +Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio, +Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South +Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West +Virginia, Wisconsin, and Wyoming. + +We have filed in all 50 states now, but these are the only ones +that have responded. + +As the requirements for other states are met, additions to this list +will be made and fund raising will begin in the additional states. +Please feel free to ask to check the status of your state. + +In answer to various questions we have received on this: + +We are constantly working on finishing the paperwork to legally +request donations in all 50 states. If your state is not listed and +you would like to know if we have added it since the list you have, +just ask. + +While we cannot solicit donations from people in states where we are +not yet registered, we know of no prohibition against accepting +donations from donors in these states who approach us with an offer to +donate. + +International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about +how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made +deductible, and don't have the staff to handle it even if there are +ways. + +Donations by check or money order may be sent to: + +Project Gutenberg Literary Archive Foundation +PMB 113 +1739 University Ave. +Oxford, MS 38655-4109 + +Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment +method other than by check or money order. + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by +the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN +[Employee Identification Number] 64-622154. Donations are +tax-deductible to the maximum extent permitted by law. As fund-raising +requirements for other states are met, additions to this list will be +made and fund-raising will begin in the additional states. + +We need your donations more than ever! + +You can get up to date donation information online at: + +http://www.gutenberg.net/donation.html + + +*** + +If you can't reach Project Gutenberg, +you can always email directly to: + +Michael S. Hart <hart@pobox.com> + +Prof. Hart will answer or forward your message. + +We would prefer to send you information by email. + + +**The Legal Small Print** + + +(Three Pages) + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this eBook, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you may distribute copies of this eBook if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +eBook, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this eBook by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this eBook on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS +This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks, +is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart +through the Project Gutenberg Association (the "Project"). +Among other things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this eBook +under the "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market +any commercial products without permission. + +To create these eBooks, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other eBook medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may +receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims +all liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this eBook within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation, +and its trustees and agents, and any volunteers associated +with the production and distribution of Project Gutenberg-tm +texts harmless, from all liability, cost and expense, including +legal fees, that arise directly or indirectly from any of the +following that you do or cause: [1] distribution of this eBook, +[2] alteration, modification, or addition to the eBook, +or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this eBook electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + eBook or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this eBook in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word + processing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The eBook, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The eBook may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the eBook (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the eBook refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the + gross profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation" + the 60 days following each date you prepare (or were + legally required to prepare) your annual (or equivalent + periodic) tax return. Please contact us beforehand to + let us know your plans and to work out the details. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of +public domain and licensed works that can be freely distributed +in machine readable form. + +The Project gratefully accepts contributions of money, time, +public domain materials, or royalty free copyright licenses. +Money should be paid to the: +"Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +If you are interested in contributing scanning equipment or +software or other items, please contact Michael Hart at: +hart@pobox.com + +[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only +when distributed free of all fees. Copyright (C) 2001, 2002 by +Michael S. Hart. Project Gutenberg is a TradeMark and may not be +used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be +they hardware or software or any other related product without +express permission.] + +*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END* + diff --git a/old/7eras10.zip b/old/7eras10.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..7565e20 --- /dev/null +++ b/old/7eras10.zip diff --git a/old/8eras10.txt b/old/8eras10.txt new file mode 100644 index 0000000..f70c31b --- /dev/null +++ b/old/8eras10.txt @@ -0,0 +1,6491 @@ +Project Gutenberg's Selections from Erasmus, by Erasmus Roterodamus + +Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the +copyright laws for your country before downloading or redistributing +this or any other Project Gutenberg eBook. + +This header should be the first thing seen when viewing this Project +Gutenberg file. Please do not remove it. Do not change or edit the +header without written permission. + +Please read the "legal small print," and other information about the +eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file. Included is +important information about your specific rights and restrictions in +how the file may be used. You can also find out about how to make a +donation to Project Gutenberg, and how to get involved. + + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!***** + + +Title: Selections from Erasmus + Principally from his Epistles + +Author: Erasmus Roterodamus + +Release Date: June, 2005 [EBook #8400] +[Yes, we are more than one year ahead of schedule] +[This file was first posted on July 6, 2003] + +Edition: 10 + +Language: English and Latin + +Character set encoding: ISO-Latin-1 + +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK SELECTIONS FROM ERASMUS *** + + + + +Produced by David Starner, Thomas Berger, +and the Online Distributed Proofreading Team. + + + + +SELECTIONS FROM ERASMUS + +Principally From His Epistles + +By + +P. S. ALLEN + + * * * * * + +PREFACE + +The selections in this volume are taken mainly from the Letters of +Erasmus. Latin was to him a living language; and the easy +straightforwardness with which he addresses himself to what he has to +say, whether in narrating the events of every-day life or in developing +more serious themes, makes his works suitable reading for beginners. To +the rapidity with which he invariably wrote is due a certain laxity, +principally in the use of moods and tenses; and his spelling is that of +the Renaissance. These matters I have brought to some extent into +conformity with classical usage; and in a few other ways also I have +taken necessary liberties with the text. + +In the choice of passages I have been guided for the most part by a +desire to illustrate through them English life at a period of exceptional +interest in our history. There has never been wanting a succession of +persons who concerned themselves to chronicle the deeds of kings and the +fortunes of war; but history only becomes intelligible when we can place +these exalted events in their right setting by understanding what men +both small and great were doing and thinking in their private lives. To +Erasmus we owe much intimate knowledge of the age in which he lived; and +of none of his contemporaries has he given us more vivid pictures than of +the great Englishmen, Henry VIII, Colet, More, and many others, whom he +delighted to claim as friends. + +With this purpose in view I have thought it best to confine the +historical commentary within a narrow compass in the scenes which are not +drawn from England; and to leave unillustrated many distinguished names, +due appreciation of which would have overloaded the notes and confused +the reader. + +The vocabulary is intended to include all words not to be found in Dr. +Lewis's _Elementary Latin Dictionary_, with the exception of (1) those +which with the necessary modification have become English, (2) classical +words used for modern counterparts without possibility of confusion, e. +g. _templum_ for _church_; (3) diminutives--a mode of expression which +both Erasmus and modern writers use very freely--as to the origin of +which there can be no doubt. + +Mr. Kenneth Forbes of St. John's College has kindly gone through the +whole of the text with me, and has given me the benefit of his long +experience as a teacher. I am also obliged to him for most valuable +assistance in the preparation of the notes. + +LONGWALL, COTTAGE, OXFORD. June 1908. + +In a second edition I have been able to incorporate a few of the +corrections and suggestions made by reviewers and friends. My thanks are +especially due to the Warden of Wadham and to Mr. Hugo Sharpley, head +master of Richmond Grammar School, Yorks. + +23 MERTON STREET, OXFORD. June 1, 1918. + + * * * * * + +CONTENTS + + +LIFE OF ERASMUS + + I. AN ORDINATION EXAMINATION + + II. A DOMESTIC AFFRAY (55 : 47) + + III. A WINTER JOURNEY (88 : 82) + + IV. AN ENGLISH COUNTRY-HOUSE (103 : 98) + + V. A VISIT TO COURT (I. p. 6 : i. p. 201) + + VI. ERASMUS AT OXFORD (115 : 104) + + VII. AN OXFORD DINNER PARTY (116 : 105) + + VIII. LEARNING IN ENGLAND (118 : 110) + + IX. A JOURNEY TO PARIS (119 : 122) + + X. ERASMUS RENDERS ACCOUNT OF HIMSELF TO COLET (181 : 180) + + XI. A VISIT TO LAMBETH (I. pp. 4-5 : i. p.393) + + XII. A LETTER TO ALDUS (207 : 204) + + XIII. AN INTERVIEW WITH GRIMANI ( :i. p. 461) + + XIV. A CONVERSATION AT CAMBRIDGE (237 : 231) + + XV. AN ENCOUNTER WITH CANOSSA + + XVI. ERASMUS' APOLOGIA PRO VITA SUA (296 : 290) + + XVII. ERASMUS' RECEPTION AT BASEL (305 : 298) + + XVIII. BISHOP FISHER (457 : 446) + + XIX. A JOURNEY FROM BASEL TO LOUVAIN (867 : ) + + XX. ENGLISH UNIVERSITIES (965 : ) + + XXI. AN EXPLOSION AT BASEL + + XXII. ARCHBISHOP WARHAM. I + + XXIII. ARCHBISHOP WARHAM. II + + XXIV. THE LIVES OF VITRARIUS AND COLET + + XXV. COLET AND HIS KINSMAN + + XXVI. THOMAS MORE ( :585B) + + XXVII. A DISHONEST LONDONER + + XXVIII. THE CONDITION OF ENGLISH HOUSES + + XXIX. FISHER'S STUDY AT ROCHESTER + +NOTES + +VOCABULARY + +LIST OF PLACE-NAMES + + +(Of the figures in brackets, the first give the references to my _Opus +Epistolarum Erasmi_, the second to the late Mr. F. M. Nichols' _Epistles +of Erasmus_.) + + * * * * * + +LIFE OF ERASMUS + +Erasmus of Rotterdam was born on October 27, probably in 1466. His father +belonged to Gouda, a little town near Rotterdam, and after some schooling +there and an interval during which he was a chorister in Utrecht +Cathedral, Erasmus was sent to Deventer, to the principal school in the +town, which was attached to St. Lebuin's Church. The renewed interest in +classical learning which had begun in Italy in the fourteenth century had +as yet been scarcely felt in Northern Europe, and education was still +dominated by the requirements of Philosophy and Theology, which were +regarded as the highest branches of knowledge. A very high degree of +subtlety in thought and argument had been reached, and in order that the +youthful student might be fitted to enter this arena, it was necessary +that he should be trained from the outset in its requirements. In the +schools, in consequence, little attention was paid to the form in which +thought was expressed, provided that the thought was correct: in marked +contrast to the classical ideal, which emphasized the importance of +expression, in just appreciation of the fact that thought expressed in +obscure or inadequate words, fails to reach the human mind. The mediaeval +position had been the outcome of a reaction against the spirit of later +classical times, which had sacrificed matter to form. And now the +pendulum was swinging back again in a new attempt to adjust the rival +claims. + +The education which Erasmus received at Deventer was still in thraldom to +the mediaeval ideal. Greek was practically unknown, and in Latin all that +was required of the student was a sufficient mastery of the rudiments of +grammar to enable him to express somehow the distinctions and refinements +of thought for which he was being trained. Niceties of scholarship and +amplitude of vocabulary were unnecessary to him and were disregarded. +From a material point of view also education was hampered. Printing was +only just beginning, and there were few, if any, schoolbooks to be had. +Lectures and lessons still justified their name 'readings'; for the boys +sat in class crowded round their master, diligently copying down the +words that fell from his lips, whether he were dictating a chapter in +grammar, with its rules of accidence and syntax, or at a later stage a +passage from a Latin author with his own or the traditional comments. +Their canon of the classics was widely different from ours; instead of +the simplified Caesar or Ovid that is now set before the schoolboy, +Terence occupied a principal position, being of the first importance to +an age when the learned still spoke Latin. Portions of the historians +were read, for their worldly wisdom rather than for their history; Pliny +the Elder for his natural science, and Boethius for his mathematics; and +for poetry Cato's moral distiches and Baptista of Mantua, 'the Christian +Vergil.' + +In this atmosphere Erasmus's early years were spent; but from some of his +masters he caught the breath of the new life that came from Italy, and +this he never lost. By 1485, shortly after he had left Deventer, both his +parents were dead, and a few years later he was persuaded to enter the +monastery of Steyn, near Gouda, a house of Augustinian canons. The life +there was uncongenial to him; for though he had leisure to read as much +as he liked, his temperament was not suited to the precision and +regularity of religious observance. An opportunity for escape presented +itself, when the Bishop of Cambray, a powerful ecclesiastic, was +inquiring for a Latin secretary. Erasmus, who had already become very +facile with his pen, obtained the post and for a year or more discharged +its duties. + +At length in 1495 he persuaded the Bishop to fulfil a desire which he had +long cherished, and send him with a stipend to a University. He went to +Paris and began reading for a Doctor's degree in Theology. But the course +was too cramping, and he therefore used his opportunity to educate +himself more widely; eking out the Bishop's grant by taking pupils. It +was a hard life, and his health was delicate; but he did not flinch from +his task, doing just enough paid work--and no more--to keep himself alive +and to buy books. In 1499 one of his pupils, a young Englishman, Lord +Mountjoy, brought him to England for a visit, and in the autumn sent him +for a month or two to Oxford. There he fell in with Colet, a man of +strong character and intellect, who was giving a new impulse to the study +of the Bible by historical treatment. Colet's enthusiasm encouraged +Erasmus in the direction to which he was already inclined; and when he +returned to Paris in 1500, it was with the determination to apply his +whole energy to classical learning, and especially to the study of +Theology, which in the new world opening before him was still to be the +queen of sciences. For the next four years he was working hard, teaching +himself Greek and reading whatever he could find, at Paris or, when the +plague drove him thence, at Orleans or Louvain. By 1504 his period of +preparation was over, and the fruitful season succeeded. His first +venture in Theology was to print in 1505 some annotations on the New +Testament by Lorenzo Valla, an Italian humanist of the fifteenth century +with whose critical temperament he was much in sympathy. + +Shortly afterwards a visit to England brought him what he had long +desired--an opportunity of going to Italy. He set out in June 1506, as +supervisor of the studies of two boys, the sons of Henry VII's physician. +After taking the degree of D.D. at Turin in September he settled down at +Bologna with his charges and worked at a book which he had had in hand +for some years, and of which he had already published a specimen in 1500. +To this book, the _Adagia_, he owed the great fame which he obtained +throughout Europe, before any of the works on which his reputation now +rests had been published. Its scheme was a collection of proverbial +sayings and allusions, which he illustrated and explained in such a way +as to make them useful to those who desired to study the classics and to +write elegant Latin. In these days of lexicons and dictionaries the value +of the _Adagia_ has passed away; but to an age which placed a high value +on Latinity and which had little apparatus to use, the book was a great +acquisition. It was welcomed with enthusiasm when Aldus published it at +Venice in 1508: and throughout his life Erasmus brought out edition after +edition, amplifying and enlarging a book which the public was always +ready to buy. + +From Venice Erasmus went on to Rome, where he had a flattering reception, +and, though a northerner, was recognized as an equal by the humanists of +Italy. He was pressed to stay, but the death of Henry VII brought him an +invitation to return to England, in the names of Warham, Archbishop of +Canterbury, and his old patron Mountjoy, who was loud in his praises of +the 'divine' young king. + +As he rode hastily northwards, his active brain fell to composing a +satire on the life he saw around him. He was a quick observer, and his +personal charm had won him admission to the halls of the great; whilst +bitter experience had shown him the life of the poor and needy. His +satire, _The Praise of Folly_, cuts with no gentle hand into the deceits +to which human frailty is prone and lays bare their nakedness. High and +low, rich and poor, suffer alike, as Folly makes merry over them. There +was much in the life of the age which called for censure, as there had +been in the past and was to be in the future. On untrained lips censure +easily degenerates into abuse and loses its sting: Erasmus with his gifts +of humour and expression caught the public ear and set men thinking. + +In England, where he spent the next years, 1509-14, Erasmus began the +great work of his life, an edition of the New Testament and of the +Letters of Jerome. His time was spent between Cambridge and London, and +his friends did what they could for his support. Warham presented him +with a living--Aldington in Kent--and then as Erasmus could not reside +and discharge the duties of a parish priest, allowed him to resign and +draw a pension from the living--in violation of his own strict +regulation. Mountjoy gave him another pension, and Fisher, Bishop of +Rochester, sent him to Cambridge and gave him rooms in Queens' College. +For a time he held the Professorship of Divinity founded in Cambridge, as +in Oxford, by the Lady Margaret Tudor, mother of Henry VII. But teaching +was not his gift. Others might inspire students from the teacher's chair: +his talent could only enlighten the teacher through his books. + +At length the time came to publish. By fortunate accident, if not by +design, he came into relations with John Froben of Basel, who with the +three sons of his late partner, John Amorbach, was printing works of +sound learning with all his energy--especially the Fathers. In July 1514 +Erasmus set forth, and after a triumphal progress through Germany, fêted +and welcomed everywhere, he settled at Basel to see Jerome and the New +Testament through the press. By 1516 they were complete, and Erasmus had +achieved--almost by an afterthought, for his first project had been a +series of annotations like Valla's--the work which has made his name +great. + +Mark Pattison says of Erasmus that he propounded the problem of critical +scholarship, but himself did nothing to solve it. By critical scholarship +is meant the examination of the grounds on which learning rests. In youth +we are uncritical, and accept as Caesar or Livy the books from which we +read those authors; but with growing experience we learn that a copy is +not always a true representation of its original; and with this, even +though there is little perception of the changes and chances through +which manuscripts have passed, the first lesson of criticism has been +learnt. + +The problem may be stated thus--In no single case does an autograph +manuscript of a classical author survive: for our knowledge of the works +of the past we are dependent on manuscripts written at a later date. Only +rarely is there less than 300 years' interval between an author's death +and the earliest manuscript now extant of his works; in a great many +cases 1,000 years have elapsed, and in the extreme--Sophocles and +Aristophanes--1,400. The question therefore arises, How far do our +manuscripts represent what was originally written? and it is the work of +scholars to compare together existing manuscripts, to estimate their +relative value, and where they differ, to determine, if possible, what +the author actually wrote. + +The manuscripts of the New Testament which scholars have examined and +collated are now numbered by hundreds. Erasmus was content for his first +edition with two lent to him by Colet from the library of St. Paul's +Cathedral, and a few of little value which he found at Basel. And though +for subsequent editions he compared one or two more, the work never +reached a high standard of scholarship. He had done enough, however, for +his age. Before Erasmus men were accustomed to read the New Testament in +Latin; after 1516 no competent scholar could be content with anything but +the Greek. But though the priority actually belongs to Erasmus, it must +be stated that the Greek version had already been printed in January 1514 +in a Polyglott Bible published under the orders of Cardinal Ximenes at +Alcala in Spain. For definite reasons, however, this great edition was +not put into circulation till 1520. + +By this time Erasmus had attained his highest point. As years went on his +activity continued unabated, his fame grew and his material circumstances +reached a level at which he was far above want and could gratify his +generous impulses freely. But a cloud arose which overshadowed him; and +when it broke--long after Erasmus's death--it overwhelmed Europe. The +causes which raised it up were not new. For centuries earnest and +religious men--Erasmus himself among the number--had been protesting +against evil in the Church. In December 1517 Martin Luther, a friar at +Wittenberg, created a stir by denouncing a number of the doctrines and +practices of the Church; and when the Pope excommunicated him, proceeded +publicly to burn the Papal Bull with every mark of contempt. From this he +was driven on by opposition and threatened persecution, which he faced +with indomitable courage, to a position of complete hostility to Rome; +endeavouring to shatter its immemorial institutions and asserting the +right of the individual to approach God through the mediation of Christ +only instead of through that of priests: the individual, as an inevitable +consequence, claiming the right of private judgement in matters religious +instead of bowing to dogma based on the authority of the Church from ages +past. + +These conclusions Erasmus abhorred. He was all for reform, but a violent +severance with the past seemed to him a monstrous remedy. He always +exercised, though he did not always claim, the right of thinking for +himself; but he would never have dreamed of allowing the same freedom to +the ignorant or the unlearned. The aim of his life was to increase +knowledge, in the assurance that from that reform would surely come; but +to force on reform by an appeal to passion, to settle religious +difficulties by an appeal to emotion was to him madness. + +The ideals of Erasmus and Luther were irreconcilable: and bitterness soon +arose between them. From both sides Erasmus was assailed with unmeasured +virulence. The strict Catholics called him a heretic, the Lutherans a +coward. But throughout these stormy years he never wavered. At the end he +was still pursuing the ideal which he had sought at the outset of his +public career--reform guided by knowledge. He lived to see some of the +disasters which he had dreaded as the result of encouragement given to +lawless passion--the Peasants' Revolt in 1525, and the Anabaptist horrors +at Munster ten years later. If he could have foreseen the course of the +next century, he would not have lacked instances with which to enforce +his moral. + +After 1516 Erasmus returned to England, and then after a few weeks +settled in the Netherlands, first at the court of Brussels, where he had +been appointed Councillor to the young Archduke Charles; and then at the +University of Louvain. He was incessantly at work, a new edition of the +New Testament being projected within a few weeks of the publication of +the first. This appeared in 1519, after Erasmus had journeyed to Basel in +the summer of 1518 to help with the printing. In the autumn of 1521 he +determined to remove to Basel altogether, to escape the attacks of the +Louvain theologians and to be near his printers. For the next few years +he was at Froben's right hand, editing the Fathers in one great series of +volumes after another, and unsparing of his health. + +It was during this period that one of the best known of his works, the +_Colloquia_, attained maturity. These were composed first in Paris for a +pupil, as polite forms of address at meeting and parting. In their final +shape they are a series of lively dialogues in which characters, often +thinly disguised, discuss the burning questions of the day with lightness +and humour. In all subsequent times they have been a favourite book for +school reading; and some of Shakespeare's lines are an echo of Erasmus. + +In 1529 religious dissensions drove him from Basel and he took refuge at +Freiburg in the Breisgau, which was still untouched by the Reformation. +There he worked on, in the intervals of severe illness; his courage never +failed him and he was comforted by the affection of his friends. In 1535 +he returned again to Basel, to be at hand in the printing of a work on +preaching, the _Ecclesiastes_, to which he had given his recent efforts; +and there death, which for twelve years had not seemed far away, overtook +him on July 12, 1536. + + * * * * * + +I. AN ORDINATION EXAMINATION + +Non ab re fuerit hoc loco referre quid acciderit +Davidi quondam episcopo Traiectensi, Ducis Philippi +cognomento Boni filio. Vir erat apprime doctus reique +theologicae peritus, quod in nobilibus et illius +praesertim dicionis episcopis profana dicione onustis 5 +perrarum est. Audierat inter tam multos qui sacris +initiabantur, paucissimos esse qui literas scirent. +Visum est rem propius cognoscere. In aula in quam +admittebantur examinandi iussit sibi poni cathedram. +Ipse singulis proposuit quaestiones pro gradus quem 10 +petebant dignitate; hypodiaconis futuris leviores, diaconis +aliquanto difficiliores, presbyteris theologicas. +Quaeris eventum? Submovit omnes exceptis tribus. +Qui his rebus praeesse solent existimarunt ingens +Ecclesiae dedecus fore, si pro trecentis tres tantum initiarentur. 15 +Episcopus, ut erat fervido ingenio, respondit +maius fore dedecus Ecclesiae, si in eam pro hominibus +admitterentur asini et omnibus asinis stolidiores. Instabant +ii quibus hinc aliquid emolumenti metitur, ut +moderaretur sententiam, reputans hoc seculum non 20 +gignere Paulos aut Hieronymos, sed tales recipiendos +quales ea ferret aetas. Perstitit episcopus, negans se +requirere Paulos ac Hieronymos, sed asinos pro hominibus +non admissurum. Hic confugiendum erat ad +extremam machinam. Admota est. Quaenam? 'Si qua 25 +coepisti' inquiunt 'visum est pertendere, salaria nobis +augeas oportet; alioqui sine his asinis non est unde +vivamus.' Hoc ariete deiectus est erectus ille Praesulis +animus. + + + + +II. A DOMESTIC AFFRAY + +ERASMUS CHRISTIANO S. D. + +Salve, mel Atticum. Heri nihil scripsi, et consulto +quidem; nam eram stomachosior. Ne roga in quem, +in te inquam. 'Quid commerueram?' Verebar mihi +insidias strui per te hominem argutissimum. Suspectam +habebam illam tuam pyxidem, ne quid simile 5 +nobis afferret, quale ferunt Pandorae pyxidem Epimetheo; +quam ubi recluseram, mihi ipsi succensebam +qui fuissem suspiciosulus. 'Cur igitur ne hodie quidem +scripsisti?' inquies. Eramus occupatissimi. 'Quid tandem +negotii?' In spectaculo sedimus, sane iucundo. 10 +'Comoedia' inquis 'fuit, an Tragoedia?' Utrumvis, +verum nemo personatus agebat, unicus duntaxat actus, +chorus sine tibiis, fabula nec togata nec palliata, sed +planipedia, humi acta, sine saltatu, e cenaculo spectata, +epitasis turbulentissima, exitus perturbatissimus. 15 +'Quam, malum,' inquies 'mihi fabulam fingis?' Immo +rem, Christiane, refero. + +Spectavimus hodie matremfamilias cum famula domestica +fortiter depugnantem. Sonuerat diu tuba ante +congressum, convicia fortiter utrinque regeruntur. Hic 20 +aequo Marte discessum est, triumphavit nemo. Haec +in hortis, nos e cenaculo taciti spectabamus, non +sine risu. Sed audi catastrophen. A pugna conscendit +cubiculum meum puella, concinnatura lectos. Inter +confabulandum laudo fortitudinem illius, quod voce 25 +conviciisque nihil cesserit dominae; ceterum optasse +me ut quantum lingua valebat, tantundem valuisset et +manibus. Nam hera, virago robusta ut vel athleta videri +posset, subinde caput humilioris puellae pugnis contundebat. +'Usque adeone' inquam 'nullos habes ungues, 30 +ut ista impune feras?' Respondit illa subridens sibi +quidem non tam animum deesse quam vires. 'An tu +putas' inquam 'bellorum exitus a viribus tantum +pendere? Consilium ubique valet plurimum.' Roganti +quid haberem consilii, 'Ubi te rursus adorietur,' inquam 35 +'protinus caliendrum detrahe' (nam mulierculae +Parisiorum mire sibi placent nigris quibusdam caliendris): +'eo detracto mox in capillos invola.' + +Haec ut a me ioco dicebantur, itidem accipi putabam. +Atqui sub cenae tempus accurrit anhelus hospes; 40 +is erat Caroli regis caduceator, vulgato cognomine +dictus Gentil Gerson. 'Adeste,' inquit 'domini mei, +videbitis cruentum spectaculum.' Accurrimus, offendimus +matremfamilias ac puellam humi colluctantes. +Vix a nobis diremptae sunt. Quam cruenta fuisset 45 +pugna res ipsa declarabat. Iacebant per humum sparsa, +hic caliendrum, illic flammeum. Glomeribus pilorum +plenum erat solum; tam crudelis fuerat laniena. +Ubi accubuimus in cena, narrat nobis magno stomacho +materfamilias quam fortiter se gessisset puella, 'Ubi 50 +pararem' inquit 'illam castigare, hoc est pugnis contundere, +illa mihi protinus caliendrum detraxit e capite.' +Agnovi me non surdae cecinisse fabulam. 'Id detractum' +inquit 'mihi venefica vibrabat in oculos.' Id +non admonueram. 'Tum' inquit 'tantum capillorum 55 +evulsit quantum hic videtis.' Coelum ac terram testata +est se nunquam expertam esse puellam tam pusillam +ac perinde malam. Nos excusare casus humanos et +ancipitem bellorum exitum, tractare de componenda +in posterum concordia. Ego interim mihi gratulabar 60 +dominae non subolere rem meo consilio gestam; alioqui +sensissem et ipse illi non deesse linguam. + +Habes nostra ludicra; nunc ad seria. Duplicem +mecum contentionem acceperas, scribendi et munera +mittendi. Altera te plane victum declaras, ut qui 65 +alienis manibus mecum dimicare coeperis; an infitiaberis +impudens? Non arbitror, si quid frontis est. +Alteram ipse ne suscepi quidem, sed ultro manus dedi. +Literis longe vinceris, immo ne pugnas quidem, nisi ut +Patroclus Achillis armis. Muneribus nolo tecum inire 70 +certamen. An poeta cum negotiatore? Quid simile? +Verum heus tu, ad aequiorem concertationem provoco. +Experire utrum tu me prius mittendo an ego te +scribendo defatigem. Hoc demum sit bellum dignum +poeta, dignum institore. Tu si quid audes, accingere; 75 +ac bene vale. Parisiis. Anno M.CCCC.XCVII. + + +III. A WINTER JOURNEY + +GUILHELMO MONTIOIO COMITI ANGLO ERASMUS ROTERODAMUS S.D. + +Pervenimus tandem et quidem incolumes, tametsi +invitis (ut apparet) et superis et inferis. O durum +iter! Quem ego posthac Herculem, quem Ulyssem non +contemnam? Pugnabat Iuno semper poeticis viris +infesta; rursum Aeolum sollicitarat; nec ventis modo 5 +in nos saeviebat, omnibus armis in nos dimicabat, frigore +acerrimo, nive, grandine, pluvia, imbre, nebulis, +omnibus denique iniuriis. Hisque nunc singulis nunc +universis nos oppugnabat. Prima nocte post diutinam +pluviam subitum atque acre obortum gelu viam 10 +asperrimam effecerat; accessit nivis vis immodica; +deinde grando, tum et pluvia, quae simul atque terram +arboremve contigit, protinus in glaciem concreta est. +Vidisses passim terram glacie incrustatam, neque id +aequali superficie, sed colliculis acutissimis passim 15 +exstantibus. Vidisses arbores glacie vestitas adeoque +pressas, ut aliae summo cacumine imum solum contingerent, +aliae ramis lacerae, aliae medio trunco discissae +starent, aliae funditus evulsae iacerent. Iurabant nobis +e rusticis homines natu grandes, se simile nihil unquam 20 +in vita vidisse antea. Equis interim eundum erat +nunc per profundos nivium cumulos, nunc per sentes +glacie incrustatos, nunc per sulcos bis asperos, quos +primum gelu duraverat, deinde et glacies acuerat, nunc +per crustam quae summas obduxerat nives; quod 25 +quidem mollius erat quam ut equum sustineret, durius +quam ut ungulas non scinderet. + +Quid inter haec animi Erasmo tuo fuisse credis? +Insidebat attonito equo eques attonitus; qui quoties +aures erigebat, ego animum deiciebam, quoties ille in 30 +genua procumbebat, mihi pectus saliebat. Iam Bellerophon +ille poeticus suo terrebat exemplo; iam meam +ipse temeritatem exsecrabar, qui mutae beluae vitam +et una literas meas commiserim. Sed audi quiddam, +quod tu credas ex veris Luciani narrationibus petitum, 35 +ni mihi ipsi Batto teste accidisset. Cum arx iam ferme +in prospectu esset, offendimus omnia undique glacie +incrustata, quae ut dixi in nivem inciderat. Et erat +tanta ventorum vis, ut eo die unus atque alter collapsi +perierint. Flabant autem a tergo. Itaque per declive 40 +montium me demittebam, per summam glaciem velificans, +atque interim hastili cursum moderans. Id erat +clavi vice. Novum navigandi genus. Toto fere itinere +obvius fit nemo, sequitur nemo, adeo non solum saeva +sed etiam monstruosa erat tempestas. Quarto vix 45 +demum die solem aspeximus. Hoc unum ex tantis +malis commodi excerpsimus, quod latronum incursus +timuimus minus: timuimus tamen, ut homines pecuniosos +decebat. + +Habes iter meum, adolescens generosissime idemque 50 +candidissime; quod ut durissimum fuit, ita reliqua fuere +secundissima. Vivi pervenimus ad Annam Principem +Verianam. Quid ego tibi de huius mulieris comitate, +benignitate, liberalitate memorem? Scio rhetorum +amplificationes suspectas haberi solere, praesertim iis 55 +qui eius artificii rudes non sint. At hic me nihil +allevare, immo re vinci artem nostram, mihi credas +velim. Nihil unquam produxit rerum natura aut pudentius +aut prudentius aut candidius aut benignius. +Quid de meo Batto iactitem, cuius pectore nihil habuit 60 +hic orbis simplicius, nihil amantius? + +Haec scribebam in patriam concessurus; deinde adamatam +Lutetiam repetam et has ipsas literas fortasse +praecurram. Ceterum de nostro convictu nihil certi +scribere licet. Tamen consilium ex tempore capietur. 65 +Hoc unum tibi persuade, neminem vivere qui te magis +ex animo amet quam tuus Erasmus. Battus quoque +meus, omnium et amorum et odiorum meorum socius, +te pari caritate prosequitur. Cura, mi Guilhelme, ut +quam optime valeas. 70 + +Ex arce Tornenhensi pridie nonas Februarias. + + + + +IV. AN ENGLISH COUNTRY-HOUSE + +ERASMUS FAUSTO ANDRELINO POETAE LAUREATO + +Nos in Anglia nonnihil promovimus. Erasmus +ille, quem nosti, iam bonus propemodum venator est, +eques non pessimus, aulicus non imperitus, salutat paulo +blandius, arridet comius, et invita Minerva haec omnia. +Tu quoque, si sapis, huc advolabis. Quid ita te iuvat 5 +hominem tam nasutum inter merdas Gallicas consenescere? +Sed retinet te tua podagra; ut ea te salvo pereat +male. Quanquam si Britanniae dotes satis pernosses, +Fauste, ne tu alatis pedibus huc accurreres; et si +podagra tua non sineret, Daedalum te fieri optares. 10 + +Nam ut e plurimis unum quiddam attingam, sunt +hic nymphae divinis vultibus, blandae, faciles, et quas +tu tuis camenis facile anteponas. Est praeterea mos +nunquam satis laudatus. Sive quo venis, omnium +osculis exciperis; sive discedis aliquo, osculis dimitteris; 15 +redis, redduntur suavia; venitur ad te, propinantur +suavia; disceditur abs te, dividuntur basia; occurritur +alicubi, basiatur affatim; denique quocunque te moves, +suaviorum plena sunt omnia. Quae si tu, Fauste, +gustasses semel quam sint mollicula, quam fragrantia, 20 +profecto cuperes non decennium solum, ut Solon fecit, +sed ad mortem usque in Anglia peregrinari. Cetera +coram iocabimur; nam videbo te, spero, propediem. + +Vale, ex Anglia. Anno M.CCCC.LXXXXIX. + + + + +V. A VISIT TO COURT + +Edidimus olim carmen de laudibus regis Henrici septimi +et illius liberorum, nec non ipsius Britanniae. Is erat +labor tridui, et tamen labor, quod iam annos aliquot +nec legeram nec scripseram ullum carmen. Id partim +pudor a nobis extorsit, partim dolor. Pertraxerat me 5 +Thomas Morus, qui tum me in praedio Montioii agentem +inviserat, ut animi causa in proximum vicum exspatiaremur. +Nam illic educabantur omnes liberi regii, uno +Arcturo excepto, qui tum erat natu maximus. Ubi +ventum erat in aulam, convenit tota pompa, non solum 10 +domus illius verum etiam Montioiicae. Stabat in medio +Henricus annos natus novem, iam tum indolem quandam +regiam prae se ferens, hoc est animi celsitudinem +cum singulari quadam humanitate coniunctam. +A dextris erat Margareta, undecim ferme annos nata, 15 +quae post nupsit Iacobo Scotorum regi. A sinistris +Maria lusitans, annos nata quatuor. Nam Edmondus +adhuc infans in ulnis gestabatur. Morus cum Arnoldo +sodali salutato puero Henrico, quo rege nunc floret +Britannia, nescio quid scriptorum obtulit. Ego, quoniam 20 +huiusmodi nihil exspectabam, nihil habens quod +exhiberem, pollicitus sum aliquo pacto meum erga +ipsum studium aliquando declaraturum. Interim subirascebar +Moro quod non praemonuisset, et eo magis +quod puer epistolio inter prandendum ad me misso 25 +meum calamum provocaret. Abii domum, ac vel invitis +Musis, cum quibus iam longum fuerat divortium, carmen +intra triduum absolvi. Sic et ultus sum dolorem meum +et pudorem sarsi. + + + + +VI. ERASMUS AT OXFORD + +ERASMUS GULIELMO MONTIOIO COMITI GENEROSO S.D. + +Si tu tuaque generosissima coniunx, socer humanissimus +reliquaque familia valetis, est cur maximopere +gaudeamus. Nos hic quidem valemus perbelle, et indies +bellius. Dici non potest quam mihi dulcescat Anglia +tua, idque partim consuetudine, quae omnia dura lenire 5 +solet, partim Coleti Charnocique Prioris humanitate, +quorum moribus nihil fingi potest suavius, mellitius, +amabilius; cum his duobus amicis ego vel in extrema +Scythia vivere non recusem. Idem quod scripsit Horatius, +et vulgus interdum videre verum, res ipsa me 10 +docuit; cuius hoc tritum nosti, quarum rerum durissimi +soleant esse aditus, eas felicius evenire. Quid nostro +illo ingressu fuit, ut ita dicam, inauspicatius? at nunc +secundiora indies omnia. Evomui taedium omne quo +me quondam nauseantem videbas. Quod reliquum est, 15 +te oro, meum decus, ut quando tum cum meus me animus +deficiebat, tuo sustinuisti, nunc cum meus mihi non +deest, tuus ne destituat. + +Quod ad diem praefinitum non veneris, expostulare +tecum nec libet, nec iuro me posse puto. Quid te retardarit 20 +equidem nescio. Hoc unum scio, quicquid +fuit, legitimum quiddam et iustum fuisse, quare venire +non potueris; nam voluisse nihil dubito. Neque enim +ullam video causam cur istud fingere volueris. Et ea +est generosissimae mentis tuae ingenua simplicitas, ut 25 +maxima etiam de causa mentiri nec scias si velis, nec +velis si scias. Non est meum te vel hortari vel dehortari, +immo dehortari potius. Quod tuae te res hortantur, +id sequere. Nos ita te desideramus ut interim te tuis +commodis inservire velimus. Si brevi venturus es 30 +gaudemus; sin qua res te retinet, modo incommodi nihil +sit, ut hactenus fecimus, aequo te animo exspectabimus. + +Pecunias meas anulo tuo diligenter obsignatas mitte. +Priori iam sum multis nominibus obaeratus; ministrat +ille quidem tum benigne tum prompte. Verum quando 35 +ille humanissimi hominis officio functus est, par est nos +invicem gratorum hominum munere fungi, et quam +ille libenter dedit, tam nos libenter reddere. Ut rara +supellectile, ita bonis amicis parcius utendum esse +censeo. Si quid istic novatum est, facito me per literas 40 +certiorem. Bene vale. + +Oxoniae. + + + + +VII. AN OXFORD DINNER PARTY + +ERASMUS DOMINO IOANNI SIXTINO S.D. + +Quam vellem nuper, ut exspectaram, ita nostro illi +convivio interfuisses; vero inquam convivio, non symposio. +Mihi quidem omnino nullum unquam fuit suavius, +lautius, mellitius. Deerat nihil. Belli homunculi, +tempus lectum, locus lectus, apparatus non neglectus. 5 +Iis lautitiis ut vel Epicurum ipsum, iis sermonibus +conditum erat ut vel Pythagoram delectare posset. +Homunculi non belli solum verum etiam bellissimi, +et eiusmodi qui Academiam possent facere, non modo +convivium. Quinam, inquies? Accipe, quo magis te 10 +doleas abfuisse. Primum Richardus prior, ille Charitum +antistes; tum Theologus is, qui eodem die Latinam +habuerat contionem, vir tum modestus tum eruditus; +deinde Philippus ille tuus, homo lepidissimae festivitatis +Praesidebat Coletus veteris illius theologiae vindex 15 +atque assertor. Accumbebat dextra Prior, homo +(ita me deus amet) non minus mirabili mixtura ex omnium +literarum generibus omnibus, quam ex summa +humanitate summaque item integritate conflatus. Ad +laevam recentior ille Theologus, cui nos quidem laevum 20 +latus clausimus, ne poeta convivio deesset. Ex adverso +Philippus, ne non adesset iurisperitus. Accumbit deinceps +mixtum et sine nomine vulgus. + +His ordinibus ita digestis statim bellum oritur inter +pocula, non tamen ex poculis neque poculentum. Cum 25 +variis de rebus parum conveniebat, tum de hac pugna +erat acerrima. Dicebat Coletus Caym ea primum culpa +Deum offendisse, quod tanquam conditoris benignitate +diffisus suaeque nimium confisus industriae terram primus +proscidisset, cum Abel sponte nascentibus contentus 30 +oves pavisset. Contra, nos pro se quisque niti, +Theologus ille syllogismis, ego rhetoriis. Ne Hercules +quidem contra duos, aiunt Graeci. At ille unus vincebat +omnes; visus est sacro quodam furore debacchari +ac nescio quid homine sublimius augustiusque prae se 35 +ferre. Aliud sonabat vox, aliud tuebantur oculi, alius +vultus, alius aspectus, maiorque videri, afflatus est +numine quando. + +Tandem cum et longius processisset disputatio, et esset +quam ut convivio conveniret gravior atque severior, 40 +tum ego meis, hoc est poetae, partibus functurus, ut +et eam contentionem discuterem et festiviore fabella +prandium exhilararem, 'Res' inquam 'perantiqua est +et ex vetustissimis auctoribus repetenda; de qua +quid ipse in literis reppererim exponam, si prius detis 45 +fidem vos id quod sum narraturus pro fabula non +habituros.' Ubi promiserant, 'Incidimus' inquam 'olim +in vetustissimum codicem, cuius et titulum et auctorem +aetas aboleverat tineaeque bonis literis semper +infestae deroserant. In eo unica tantum pagina nec 50 +erat carie vitiata nec a tineis aut soricibus arrosa, +Musis credo quae sua sunt tutantibus. In ea me hac +ipsa de re, de qua decernitis, legere memini aut veram +aut, si vera non est, certe veri simillimam narrationem; +quam si vultis recensebo.' 55 + +Iubentibus illis 'Erat' inquam 'Caym ille homo +quemadmodum industrius, ita famelicus et avidus. Is +a parentibus persaepe audierat in viridario illo unde +fuissent depulsi, segetes sua sponte provenire laetissimas +spicis amplissimis, granis praegrandibus, culmis 60 +adeo proceris ut alnum nostratem aequarent; eis nec +lolium nec spinam ullam aut carduum internasci. Haec +cum ille probe meminisset videretque eam tellurem +quam tum vexabat aratro, vix malignam minutamque +frugem producere, dolum addidit industriae. Angelum 65 +illum paradisi custodem adiit, eumque veteratoriis +technis adortus magnis promissis corrupit, ut sibi ex +felicioribus illis segetibus vel paucula grana clam largiretur. +Dicebat Deum iam olim huius rei securum +ac neglegentem esse; tum si maxime rescisset, facile 70 +impune futurum, cum res esset nullius momenti, modo +de pomis illis nihil attingeretur, de quibus solis fuisset +interminatus Deus. + +'"Eia" inquit "ne ianitor sis nimium diligens. Quid +si ingrata etiam est illi nimia tua sedulitas? Quid si 75 +falli etiam cupit, magisque illum hominum callida industria +quam iners otium delectabit? An vero tu tibi +isto munere magnopere places? Ex angelo carnificem +te fecit, ut miseros nos et perditos crudelis arceres a +patria; te foribus cum rhomphaea alligavit, cui muneri 80 +nos canes nuper coepimus addicere. Nos quidem +sumus miserrimi, at tu mihi videris conditione non +paulo afflictiore. Nos quidem paradiso caremus, quia +pomum nimium dulce gustavimus. Tu ut inde nos +arceas, pariter et coelo cares et paradiso; hoc miserior, 85 +quod nobis quidem huc atque illuc, quo fert animi +libido, vagari liberum est. Habet et haec nostra regio, +si nescis, quibus exsilium nostrum consolemur, nemora +comis virentibus, mille arborum genera et quibus vixdum +invenimus vocabula, fonticulos passim ex clivis, 90 +ex rupibus scaturientes; flumina limpidissimis aquis +ripas herbidas lambentia, montes aerios, valles opacas, +ditissima maria. Nec dubito quin in intimis illis suis +visceribus claudat tellus aliquid bonarum mercium; +quas ut eruam, scrutabor omnes eius venas, aut si mihi 95 +defuerit aetas, nepotes certe mei facient. Sunt et hic +aurea mala, sunt fici pinguissimi, sunt frugum omniiuga +genera. Multa adeo passim sponte nascuntur ut +paradisum istum non magnopere desideremus, si liceat +hic aeternum vivere. Infestamur morbis; et huic rei 100 +inveniet remedium humana industria. Video herbas +mirum quiddam spirantes. Quid si et hic inveniatur +aliqua quae vitam faciat immortalem? Nam scientia +ista non video quid ad rem pertineat. Quid mihi cum +his quae nihil ad me attinent? Quanquam in hac parte 105 +non cessabo, quando nihil est quod non expugnet +pertinax industria. Ita nos pro uno hortulo mundum +latissimum accepimus, tu utrinque exclusus nec +paradiso frueris neque coelo neque terra, perpetuo his +affixus foribus, rhomphaeam semper versans, quid nisi 110 +ut cum vento pugnes? Eia age, si sapis, tibi simul et +nobis consule. Da quod sine tuo detrimento largiri +potes, et accipe nostra vicissim quae tibi facimus communia. +Miser fave miseris, exclusus exclusis, damnatis +damnatior." 115 + +'Persuasit pessimam causam vir pessimus, orator +optimus. Paucula grana furtim accepta diligenter +obruit, enata sunt non sine fenore, id fenus rursum +terrae gremio commissum, iterumque atque iterum, +aliud atque aliud. Nec saepius aestas recurrit, quam 120 +ille iam ingentem spatiosumque agrorum tractum hac +semente occupavit. Quae res ubi evidentior esse +coepisset quam ut superos latere posset, vehementer +iratus Deus "Quantum intellego" inquit "iuvat hunc +furem labor et sudor. Eum ego illi magnifice cumulabo." 125 +Simulque cum dicto confertissimum undique agmen +immittit in segetem, formicarum, curculionum, bufonum, +erucarum, murium, locustarum, scrofarum, avium +aliarumque id genus pestium, quae segetem partim +adhuc humo conditam, partim herbescentem, partim 130 +iam flavam, partim horreo compositam depascerentur. +Accessit ingens ex coelo calamitas, grandinis et venti vis +tanta ut quernis roboribus aequales culmi illi stipulae +aridae in morem defringerentur. Angelus ille custos +mutatus atque, quod hominibus faveret, humano corpori 135 +inclusus. Caym, cum Deum incensis frugibus placare +studeret, nec fumus subvolaret, certam illius iram +intellegens desperat.' + +Habes fabulam, Sixtine, inter pocula dictam atque +inibi inter pocula natam, atque adeo ex ipsis, si libet, 140 +poculis, quam volui ad te perscribere; primum ne nihil +scriberem, cum meas esse partes agnoscerem ut scriberem, +quippe qui tuas literas posterior accepissem, +deinde ne tu eius convivii tam lauti prorsus expers esses. +Bene vale. Oxoniae. 145 + + + + +VIII. LEARNING IN ENGLAND + +ERASMUS ROBERTO PISCATORI AGENTI IN ITALIA ANGLO S.D. + +Subverabar nonnihil ad te scribere, Roberte carissime, +non quod metuerem ne quid de tuo in nos amore +tanta temporum locorumque disiunctio detrivisset; sed +quod in ea sis regione, ubi vel parietes sint tum eruditiores +tum disertiores quam nostrates sunt homines; 5 +ut quod hic pulchre expolitum, elegans, venustum habetur, +istic non rude, non sordidum, non insulsum videri +non possit. Quare tua te exspectat prorsus Anglia non +modo iureconsultissimum, verum etiam Latine Graeceque +pariter loquacem. Me quoque iampridem istic 10 +videres, nisi Comes Montioius iam ad iter accinctum +in Angliam suam abduxisset. Quo enim ego iuvenem +tam humanum, tam benignum, tam amabilem non +sequar? Sequar, ita me deus amet, vel ad inferos usque. +Amplissime tu quidem mihi eum praedicaras graphiceque 15 +prorsus descripseras; at vincit cotidie, mihi crede, +et tuam praedicationem et meam de se existimationem. + +Sed quid Anglia nostra te delectat, inquis? Si quid +mihi est apud te fidei, mi Roberte, hanc mihi fidem +habeas velim, nihil adhuc aeque placuisse. Coelum 20 +tum amoenissimum tum saluberrimum hic offendi; +tantum autem humanitatis atque eruditionis, non illius +protritae ac trivialis, sed reconditae, exactae, antiquae, +Latinae Graecaeque, ut iam Italiam nisi visendi gratia +haud multum desiderem. Coletum meum cum audio, 25 +Platonem ipsum mihi videor audire. In Grocino quis +illum absolutum disciplinarum orbem non miretur? +Linacri iudicio quid acutius, quid altius, quid emunctius? +Thomae Mori ingenio quid unquam finxit natura +vel mollius vel dulcius vel felicius? Iam quid ego 30 +reliquum catalogum recenseam? Mirum est dictu +quam hic passim, quam dense veterum literarum seges +efflorescat; quo magis debes reditum maturare. Comes +ita te amat, ita meminit, ut de nullo loquatur saepius, +de nullo libentius. Vale. 35 + +Londini tumultuarie. Nonis Decembr. (1499). + + + + +IX. A JOURNEY TO PARIS + +ERASMUS BATTO S.P.D. + +Multis nominibus tibi gratias agere debeo, mi Batte, +qui vigilias meas, hoc est opes, miseris, cum mature, +quod non soles, tum optima fide, ut consuesti facere; +denique per tabellionem non modo diligentem verum +etiam facundum, ita ut mihi non illius labori modo 5 +verum etiam orationi fuerit referenda merces. Verum +artem arte lusimus et iuxta vetus proverbium contra +Cretensem Cretizavimus. + +Anglica fata Parisios usque nos sunt persecuta. En +tibi alteram narro tragoediam priore etiam atrociorem! 10 +Pridie Calendas Februarias Ambianos pervenimus, +bone deus, quam duro itinere! Iuno, opinor, aliqua +rursus Aeolum in nos excitarat. Ego cum iam de +via ita essem affectus ut morbum etiam metuerem, +coepi de equis conducendis cogitare, non paulo praestare 15 +ratus corpusculo quam nummulis parcere. Et +hic sunt ad perniciem secunda omnia. Dum diversorium +solitum peto, obiter forte aedes praetereo +quasdam equis locandis inscriptas. Ingredior, advocatur +locator, homo effigie et habitu ita adamussim 20 +Mercurium referens ut mihi primo quoque congressu +furis suspicionem dederit. Convenit de mercede. +Conductis duobus equis iter sub vesperum ingredimur, +comitante iuvene quodam, quem generum esse +suum aiebat, qui iumenta domum referret. Postridie 25 +ad viculum quendam, cui divo Iuliano nomen est, +perventum est et quidem multa adhuc luce, locum +latrocinio destinatum. Ego ut pergeremus hortabar. +Ille latronis discipulus causari, equos non esse supra +vires defatigandos, satius esse illic pernoctare ac 30 +postridie id dispendii anticipata luce sarcire. Non +repugnabam magnopere, nihil etiamdum sceleris +suspicans. Iam propemodum cenaveramus, cum +ministra iuvenem illum una nobiscum accumbentem +a convivio sevocat, alteri equo nescio quid mali esse 35 +dictitans. Discedit adolescens sed eo vultu ut aliud +nuntiatum intellegeres. Ego continuo puellam revocans, +'Heus' inquam 'filia, uter equorum male habet, +meusne an huius?' Nam aderat Anglus itineris mei +comes. 'Et quid tandem est mali?' Illa conscientiam 40 +constanter dissimulare non valens subrisit, et +figmentum confessa venisse notum quendam aiebat, +qui iuvenem ad colloquium evocasset. + +Nec ita multo post locator ipse, qui iugulos nostros +victimae destinarat, cenaculum ingreditur. Nos admirari, 45 +rogare quidnam accidisset, quod tam inexspectatus +atque improvisus adesset. Ait se rem adferre +flebilem, filiam suam, eius iuvenis uxorem, ita ab +equo calcibus percussam ut iam animam propemodum +ageret; tumultuario itinere sese accurrisse, ut eum 50 +domum revocaret. Mihi iam tum commentum obolere +coepit. Utriusque vultum et gestus curiosius observo. +In locatore ilico inconstantiam quandam animadverto, +in iuvene stuporem qui e regione accumbebat; ac +mecum protinus Ciceronianum illud, Nisi fingeres, 55 +non sic ageres. Iam mihi nihil agendum putabam, +nisi ut ab homine absolverer, quippe qui nihil usquam +viderem quod non latrocinium saperet. Augebant +anteacta suspicionem, quod cum Ambianis de mercede +convenisset, ille data opera me rogavit quasnam esset 60 +pecunias accepturus. Subito aderant, nec scio unde +emersissent, qui sermonibus adiuvabant fabulam. Mihi +laudabant locatorem, gratulabantur de tali comite, +me vicissim locatori commendabant. Rogabat semel +atque iterum locator ecquem haberem postulatum, 65 +id est nomisma rarius. Nego mihi esse. Deprompsi +scutatum unum atque alterum, qui tametsi satis +probarentur, tamen blandius efflagitabat ut e multis +quos habere me putabat, unum aliquem bellissimum +darem. Est enim hoc huius sceleratissimae artis 70 +caput, explorare quantum quisque viator secum portet. +Ostendebam quos tum habebam, e quibus ille bellissimum +sibi retinuit. + +Accedebant ad maleficii coniecturam quaedam a +iuvene in itinere dicta ac facta; quae consilio soceri 75 +de composito praeparata videri possent. E duobus +equis alter erat ignavissimus, ut in fuga nihil futurum +esset praesidii. Is cui ego insidebam, in collo vulnus +ingens habebat adhuc unguentis oblitum. Non ita +procul aberamus ab urbe, rogat iuvenis sibi liceat 80 +a tergo meo in lumbos equi conscendere, iumentum +assuetum ferendis duobus, ne quid metuerem equo. +'Sero' inquit 'exivimus, hoc celerius perveniemus.' +Passus sum; oritur sermo variis de rebus. Sic loquitur +de socero quasi non optime de illo sentiret. Est et 85 +hoc unum e latronum mysteriis. Interea crumena +mea defluit in tergum, inerant autem octo ferme +coronati aurei. Is reponit ad umbilicum. Rursum +defluentem reponit, admonens ut crumena semper +sit in oculis. Ego ridens 'Quorsum' inquam 'attinet 90 +servare vacuam?' Obscura iam nocte nemus quoddam +emensi tandem in vicum quendam emersimus. Iuvenis +circumspectans fingit se nescire ubinam locorum esset, +ducit nos in aedes nescio quas. Iubeo ut iuvenis ipse +se curet suo more, nos utrique ieiuni cubitum imus. 95 +Anglus hoc religioni dabat, ego valetudini; nam graviter +e stomacho laborabam. Accedit mulier, nobis ut putabat +altum dormientibus, multa cum ignoto illo, ut +simulabat, iuvene familiarissime collocuta est. Tandem +iuvene submonente reliquus sermo sibilis peractus 100 +est, ut exaudire non possem. + +Ante lucem extrudo eos ad iter. Toto itinere tracto +iuvenem sane comiter. Ubi perventum est ad oppidum +cui nomen Claro monti, paro ingredi, non illic acturus +noctem sed aurum commutaturus, ne quid ea res esset 105 +in mora in vico pernoctantibus. Dissuadet iuvenis, +affirmans sibi satis esse monetae argenteae. Itaque ad +laevam oppido relicto pergimus. Iam vico proximi cum +essemus, forte praecesserat Anglus una cum iuvene, +ego sequor, 110 + + + sicut meus est mos, + nescio quid meditans nugarum et totus in illis. + +Interim imprudente me descenderat Anglus. Iuvenis +adduxerat equum ad fores, ubi nunquam fuerat diversorium. +Ubi sensi, demiror quid cogitet. Ille circumspectans 115 +negat se illic intra quatuordecim fuisse +annos. Rogat quod mihi placeat diversorium. 'Quid +si huc' inquit 'divertamus?' et ostendit domum +destinatam. Non abnuo, memor quod illic olim sat +commode acceptus fuissem, sed ignarus hospitem esse 120 +mutatum. Datur ex more cubiculum. Apponitur +vinum, sed male respondens palato. Atqui vix eramus +ingressi, cum video ignoto illi iuveni in culina vinum +in vitro appositum, eo colore ut mihi gratularer. Hao +igitur spe frustratus descendo, expostulo cum hospite; 125 +mutatur vinum. Haec iam tum mirabar magis quam +habebam suspecta. + +Quare (ut ad intermissum narrationis ordinem +redeam) iam certa suspicione latrocinii id agere coepi +quo me cultro subducerem. 'Quid igitur' inquam 130 +'tibi in animo est?' 'Ego' inquit 'fortasse vos +Parisios deportabo, verum huic genero plane domum +est recurrendum.' 'Immo' inquam 'commodius dabo +consilium. Quando casus tam acerbus vobis accidit, +ut tu filiam, hic uxorem prope perdiderit, illud vestra 135 +causa faciam. Habes a me scutatum sole insignem, +restant passuum quatuordecim milia; diminue de +ratione mercedis quantum de itinere superest, ac +redite. Nos reliquum iter aut pedibus conficiemus +aut equos mutabimus.' Caput quatiebat homo, deinde 140 +descendit, iuvene relicto mira latrocinii peritia ut quid +nobis esset sententiae per hunc expiscaretur. Hic +ego accito adolescente 'Heus,' inquam 'quaeso, verum +dicas, quidnam de uxore tua, cedo?' Confessus est +rem commenticiam, verum socero necessarium esse 145 +iter Parisios, ut creditum repeteret. 'Ne quid' inquit +'illius oratione commoveare. Quin vos cras summo +diluculo equos conscendite, nos utrique consequemur.' + +'Atqui non temere est' inquam 'quod nos tanto +itinere tam repente assequitur, et quidem noctu, tum 150 +die tam sacro.' Erat enim postridie Virginis matris +purgatio. 'Et quorsum' inquam 'attinet tot concinnare +mendacia?' Iussit me adolescens bono esse +animo, se omnia ex mea facturos esse sententia. +'Quod si quid ille gravetur,' inquit 'ego non deseram 155 +te, donec mihi rumpatur cor'; atque haec vultu illo +stupido. Ita adsimulabat sese, tanquam furtim mihi +contra socerum studeret; deinde descendit et ille, quid +nisi ut praeceptori suo rem renuntiaret. + +Interea solitudinem nactus Anglum rogo quid tandem 160 +ipsi videretur. Is praeter latrocinium paratum nihil +se videre respondit. 'At quid' inquam 'consilii?' +Iam nox erat profunda. Venit interea cauponaria +lectos instratura; rogo ubinam essemus cubituri, +lectum ostendit. 'Et ubi reliqui duo?' 'In altero' 165 +inquit 'hoc lecto'; qui communi cubiculo continebatur. +Tum ego 'Est mihi' inquam 'quiddam nugarum +transigendum cum hoc meo comite; sine nos +in hoc cubiculo cubitare solos, dabitur merces utroque +pro lecto.' Ibi venefica mulier et quid ageretur haud 170 +ignara primum suadere coepit ut una potius cubaremus; +eos esse viros probos, nec causam esse quo minus +illos in cubiculo dormire vellemus. Si quid inter +nos haberemus communicandum, id sermone nostrate +licere fieri; sin pecuniae nostrae timeremus, illis servandam 175 +committeremus, ovem (ut aiunt) lupo. Et ut +malefica dignum erat, manifestaria vanitate reliqua +cubicula iam hospitibus occupata ementiebatur, quando +praeter nos nemo in iis aedibus erat hospes. Quid +multa? Argumentis victa obstinate sese id facturam 180 +negabat. Iubeo fores igitur aperiat ac nos aliquo eiciat. +Ne id quidem se facturam affirmat, descenditque irata ac +submurmurans et homicidae illi rem omnem renuntiat, +me de gradibus subauscultante. + +In Anglo nihil erat neque animi neque consilii neque 185 +linguae; nam Gallice prorsus nesciebat. Mihi primum +illud visum est esse consultissimum, obice ferreo occludere +cubiculi ostium, obiecto et ingenti scamno querno. +Verum id consilium mox displicuit reputanti nos in +tam vastis aedibus solos obiici pluribus; et iam multa 190 +nox erat, nec usquam vociferatio potuisset exaudiri, +nisi qua parte cubiculum spectabat viam publicam: at +illic obstabat templum monasterii cuiusdam. Interea +dum circumspicio melius aliquod consilium, nec satis +occurrit, puella pulsat fores. Ego clanculum submoto 195 +scamno rogo quid velit. Respondit nescio quid se +adferre, sed voce alacri. Aperio fores, blandior et adludo +puellae, quo metum dissimulem. Sedemus interim +tanquam duae victimae mactatorem exspectantes. +Convenit tamen inter nos ut otiose sobrieque fabularemur 200 +ad ignem absque potatione, donec indusiati +caligatique vicissim dormiremus ac vigilaremus. Paulo +post ingreditur bonus ille vir, tanquam omnium rerum +ignarus; observo hominem oculis diligenter. Quo +fixius contemplor, eo certius latronem video; qui cum 205 +tandem se una cum suo tirone lecto composuisset, +consequimur et nos, nec ea nocte quicquam sensimus, +nisi quod experrectus Anglus gladium, quem ad pulvinum +locaverat, longe amotum in extremum usque +cubiculi angulum repperit. Nam duobus nobis unicus 210 +duntaxat erat ensis ac chirotheca loricata; haec erat +nostra panoplia. + +Ego multo ante diluculum consurgo, fenestras ac +fores cubiculi aperio. Iam lucescere clamo, strepo, +familiares expergefacio. Dum finem non facio, ibi 215 +latro voce quam diceres esse non somnolenti, 'Quid +paras?' inquit. 'Vixdum est hora noctis undecima.' +Ego contra clamo coelum esse densissimis obductum +nebulis, mox clarum diem emicaturum. Quid multis? +Adfertur lucerna. Interea ut observarem quid ageretur 220 +in inferioribus aedibus, decurro; obambulans ac +circumspectans offendo latronum equos stantes ephippiis +impositis, quomodo necesse erat eos totam stetisse +noctem, cum praeter modo excitatam puellam nemo +non esset in stratis. Tandem surgunt et nostri 225 +carnifices. Ibi res quaepiam incommoda, ut videbatur, +nobis saluti fuit. Nihil enim latronem illum exciverat, +nisi quod nos quam pecuniosissimos esse existimaret; +at haec una res illi fidem facere potuit nos tenui +pecunia esse. Minusculum erat argenteae pecuniae 230 +quam ut cauponi pro cena atque equis omnium satisfacere +possem. Aut igitur ille aureum mutaret iussi, +aut locator meo nomine quinque duodenarios (tantum +enim deerat) redderet, apud divum Dionysium a me +recepturus. Cauponaria neque sibi lances domi, neque 235 +qui mutaret aurum esse iurabat. Latro ille ait se ea +quidem lege facturum, si sibi aureum pignoris loco +tradidissem; hortabatur impendio id ut facerem cauponaria, +mulier ut scelesta, ita et impudens et stulta: +inde multa ac longa inter nos rixa. Poscebam mihi 240 +fores aperiret, me ipsum mutandi auri causa monasterii +Priorem, quod e regione est, aditurum; illa negabat. + +Rixatum est ad lucem usque. Tandem iussi sumus +aurum quod mutatum vellemus proferre; protuli. Ibi +alii nummo pondus deerat, alius adulterina materia 245 +dicebatur, alius parum solidus; hoc nimirum consilio, +ut si quid reconditi esset auri, id proferre cogeremur. +Ego cum sancte adiurassem mihi praeter eos nullos +esse aureos, 'At comitem' inquit 'quin tu suos proferre +iubes? Video enim illum belle esse nummatum'; 250 +idque iam blandius coepit poscere. Ego vero vultu +et voce, ita ut solent et vera et ex animo loquentes, +nihil comiti praeter syngrapham esse deiero. Profertur +denique libripens, prodit et caupo; ibi libratum est +sesquihoram, nec aureus erat cui non aliquid scrupulorum 255 +deesset. In aliis deerat ponderi, in aliis causabantur +materiam. Animadverti tandem et lancibus +subesse fraudem et ponderi. Et forte fortuna id quod +erat gravius manu corripio, caupone tum imprudente. +Reliquum erat ut altero ponderaret, et repente utraque 260 +lance aureus praeponderabat. In utramcunque lancem +translatus erat, eam inclinabat. Erat enim nummus +pervetustus, cui supererat ultra legitimum pondus; ut +in his decrescunt omnia. + +Iam iugulis nostris utcunque consultum erat, nihilque 265 +agebatur nisi ut lucelli aliquid per calumniam +abraderent. Tum latro ille spe propemodum frustratus +sua, vel quod parum magnifice nos nummatos intellegeret, +vel quod se iam in certam suspicionem nobis +venisse videret meque nonnihil etiam minitantem, 270 +denique quod iam multus esset dies, cauponem sibi +nimis quam familiarem a nobis sevocat. Aureum inter +sese mutant, pro cena et equis retinent quantum +libuit. Accepi viginti tres denarios, equidem laetus: +tum metu, quantum mea fert simplicitas, dissimulato, 275 +'Quin' inquam 'iam equos conscendimus?' +Stabat etiamdum otiosus locator ille. 'Quid tibi' +inquam 'in animo est? Cur non hinc fugimus? An +ire ne nunc quidem paratus es?' 'Non sum,' inquit +'nisi universam summam reddideris.' 'Et quantum 280 +tandem poscis?' inquam. Poscit impudentissime +quantum libitum erat, et quantum poscere conveniebat +impudentissimum latronem. 'Duc igitur' inquam +'ita ut recepisti me Parisios, atque illic ratione inita +quod tuum erit accipies.' At ille 'Quid' inquit 'mihi 285 +Parisiis des, qui hic etiam mecum pugnas?' Sapiebat, +non passus est se e suo latrocinio extrahi; nam a me +quidem ista fingebantur, quippe cui nihil minus fuerit +in animo quam cum carnificibus illis itineri me committere. +Paulisper rixatus, cum ille nihil se commoveret, 290 +ad sacrum me ire fingo; verum recta transmisso +flumine Parisios peto, nec prius latronis sicam timere +desivimus, quam Dionysius nos moenibus suis exciperet. +Postridie Calendas Februarias Lutetiam pervenimus, +itinere vexati, exhausti pecuniis. 295 + + + + +X. ERASMUS RENDERS ACCOUNT OF HIMSELF TO COLET + +ERASMUS IOANNI COLETO SUO S.P.D. + +Si vel amicitia nostra, doctissime Colete, vulgaribus +causis coiisset, vel tui mores quicquam unquam vulgi +sapuisse visi essent, vererer equidem nonnihil, ne ea +tam longa tamque diuturna locorum ac temporum +seiunctione, si non interisset, certe refrixisset. Nunc 5 +quoniam te mihi doctrinae cuiusdam singularis admiratio +amorque pietatis, me tibi spes fortasse nonnulla +vel opinio potius harum rerum conciliavit, non puto +metuendum esse, quod vulgo videmus accidere, ne +ideo desierim esse in animo quod absim ab oculis. 10 +Quod autem compluribus iam annis nihil a Coleto +redditur literarum, vel occupationes tuas, vel quod +certum non scires ubi locorum agerem, denique quidvis +potius in causa fuisse mihi persuaserim quam oblivionem +amiculi. Sed ut de silentio nec debeo nec 15 +velim expostulare tecum, ita maiorem in modum te +oro obsecroque ut posthac tantillum otii suffureris +studiis negotiisque tuis, quo me nonnunquam literis +tuis compelles. Miror nihil dum tuarum commentationum +in Paulum atque in Evangelia prodiisse in 20 +lucem. Equidem non ignoro tuam modestiam; verum +ista quoque tibi aliquando vincenda et publicae utilitatis +respectu excutienda. De Doctoris titulo ac Decanatus +honore neque non aliis quibusdam ornamentis +quae tuis virtutibus ultro delata esse audio, non tam 25 +tibi gratulor, quem certo scio nihil inde sibi praeter +laborem vindicaturum, quam iis quibus tu ista gesturus +es, quam ipsis honoribus, qui tum demum hoc nomine +digni videntur, cum inciderint in promerentem neque +tamen ambientem. 30 + +Dici non queat, optime Colete, quam velis equisque +properem ad sacras literas, quam omnia mihi fastidio +sint quae illinc aut avocant aut etiam remorantur. +Sed fortunae iniquitas, quae me perpetuo eodem aspicit +vultu, fuit in causa quo minus me quiverim ab his 35 +tricis expedire. Hoc itaque animo me in Galliam +recepi, ut eas si nequeam absolvere, certe quocunque +modo abiiciam. Deinde liber ac toto pectore divinas +literas aggrediar, in his reliquam omnem aetatem +insumpturus. Quanquam ante triennium ausus sum 40 +nescio quid in epistolam Pauli ad Romanos, absolvique +uno quasi impetu quatuor volumina; progressurus, +ni me quaedam avocassent: quorum illud praecipuum, +quod passim Graeca desiderarem. Itaque iam +triennium ferme literae Graecae me totum possident, 45 +neque mihi videor operam omnino lusisse. Coeperam +et Hebraicas attingere, verum peregrinitate sermonis +deterritus, simul quod nec aetas nec ingenium hominis +pluribus rebus pariter sufficit, destiti. Origenis +operum bonam partem evolvi; quo praeceptore mihi 50 +videor non nullum fecisse operae pretium. Aperit +enim quasi fontes quosdam et rationes indicat artis +theologicae. + +Mitto ad te munusculum literarium, Lucubratiunculas +aliquot meas; in quibus est et concertatio 55 +illa De reformidatione Christi, qua quondam in Anglia +sumus conflictati; quanquam adeo mutata ut vix +agnoscas. Praeterea, quae tu responderas quaeque ipse +rettuleram, non quibant inveniri. Enchiridion non ad +ostentationem ingenii aut eloquentiae conscripsi, verum 60 +ad hoc solum, ut mederer errori vulgo religionem constituentium +in caerimoniis et observationibus rerum +corporalium, ea quae ad pietatem pertinent, mire neglegentium. +Conatus autem sum velut artificium quoddam +pietatis tradere, more eorum qui de disciplinis 65 +certas rationes conscripsere; reliqua omnia paene alieno +scripsi stomacho: quod laboris datum est animo Batti +mei et affectibus Annae Principis Verianae. A +Panegyrico sic abhorrebam, ut non meminerim quicquam +fecisse me magis reluctante animo. Videbam enim 70 +genus hoc citra adulationem tractari non posse. Ego +tamen novo sum usus artificio, ut et in adulando sim +liberrimus et in libertate adulantissimus. + +Si quid tuarum lucubrationum voles excudi formulis, +exemplar tantum mittito; reliquum a me curabitur, 75 +ut emendatissime excudatur. Et scripsi nuper, et +meministi opinor, de centum Adagiorum libris nostro +sumptu in Angliam transmissis, idque ante triennium. +Scripserat mihi Grocinus se summa fide summaque +diligentia curaturum ut ex animi mei sententia distraherentur. 80 +Neque dubito quin promissa praestiterit, ut +est vir omnium quos alit Britannia integerrimus optimusque. +Dignaberis igitur et ipse hac in re operam +tuam mihi commodare, admonendo atque exstimulando +eos per quos putabis negotium oportere confici. 85 +Neque enim dubitandum quin tanto spatio divenditi +sint libri, et necesse est pecuniam ad aliquos pervenisse; +quae mihi in praesenti sic usui futura est ut +nunquam aeque. Quavis enim ratione mihi est elaborandum +ut menses aliquot totus mihi vivam, quo me 90 +aliquando ab iis extricem quae in literis profanis +institui; id quod hac hieme sperabam futurum, nisi +me tam multae spes elusissent. Neque admodum +magna pecunia redimi poterit haec libertas, nimirum +paucorum mensium. 95 + +Quare te obsecro ut me ad sacra studia vehementer +anhelantem, quoad potes, adiuves, atque ab iis literis, +quae mihi iam dulces esse desierunt, asseras. Non +mihi rogandus est Comes meus, Guilielmus Montioius; +tamen neque ab re neque absurde facturus videatur, si 100 +sua benignitate nonnihil adiuverit me, vel quod sic +semper favit studiis meis, vel quod argumentum est +ipso auctore susceptum ipsiusque inscriptum nomini, +nempe Adagiorum. Poenitet enim prioris editionis, +vel quod typographorum culpa sic est mendosa, ut 105 +studio depravata videatur; vel quod instigantibus quibusdam +praecipitavi opus, quod mihi nunc demum +ieiunum atque inops videri coepit, posteaquam Graecos +evolvi auctores. Decretum est igitur altera editione +et meam et chalcographorum culpam sarcire, simulque 110 +studiosis utilissimo argumento consulere. Quanquam +autem interim rem tracto fortassis humiliorem, tamen +dum in Graecorum hortis versor, multa obiter decerpo, +in posterum usui futura etiam sacris in literis. Nam +hoc unum expertus video, nullis in literis nos esse 115 +aliquid sine Graecitate. Aliud enim est coniicere, +aliud iudicare, aliud tuis, aliud alienis oculis credere. +En quo crevit epistola: verum sic loquacem amor, non +vitium, facit. Vale, doctissime atque optime Colete. + +Sixtino nostro quid acciderit cupio cognoscere; tum 120 +quid rerum agat dominus Prior Richardus Charnocus, +animus tuus. Quo certius ad me perferantur ea +quae scripturus missurusve es, iubebis reddi magistro +Christophoro Fischero tui amantissimo, omniumque +literatorum fautori summo, in cuius familia diversor. 125 + +Lutetiae. ANNO M.D.IIII. + + + + +XI. A VISIT TO LAMBETH + +Annis aliquot ante quam Italiam adii, exercendae +Graecitatis causa, quando non erat praeceptorum copia, +verteram Hecubam Euripidis, tum agens Lovanii. Ad +id audendum provocarat F. Philelphus, qui primam +eius fabulae scenam vertit in oratione quadam funebri, 5 +parum ut tum mihi visum est feliciter. Porro cum +stimulos adderet tum hospes meus Ioannes Paludanus, +eius Academiae rhetor, vir si quis alius exacto iudicio, +perrexi quo coeperam. Deinde ubi literis ac montibus, +quod aiunt, aureis amicorum pellectus redieram in 10 +Angliam, addidi praefationem et carmen iambicum +plus quam extemporarium, cum forte vacaret membrana, +atque auctoribus eruditis amicis sed praecipue +Guilhelmo Grocino, qui tum inter multos Britanniae +doctos primam laudem tenebat, obtuli libellum dicatum 15 +reverendissimo praesuli Guilhelmo archiepiscopo +Cantuariensi, totius Angliae primati et eius regni +Cancellario, hoc est iudici summo. Hoc erat tum +notitiae nostrae felix auspicium. Is cum me paucis salutasset +ante prandium, hominem minime multiloquum 20 +aut ambitiosum, rursus a prandio paucis confabulatus, +ut est et ipse moribus minime molestis, dimisit cum +honorario munere, quod suo more solus soli dedit, ne +vel pudore vel invidia gravaret accipientem: id actum +est Lambethae. Dum ab hoc redimus cymba vecti, 25 +quemadmodum illic mos est, inter navigandum rogat +me Grocinus quantum accepissem muneris; dico summam +immensam, ludens. Cum ille rideret, quaero +causam risus, et an non crederet Praesulis animum esse +talem, qui tantum dare vellet; aut fortunam esse talem 30 +ut tantam benignitatem ferre non posset; aut opus non +esse dignum aliquo magnifico munere. Tandem edito +muneris modo, cum ludens rogarem cur tantillum dedisset, +urgenti respondit, nihil horum esse, sed obstitisse +suspicionem, ne forte idem operis alibi dedicassem alteri. 35 +Eam vocem admiratus, cum rogarem unde nam ea +suspicio venisset homini in mentem, ridens 'Quia sic' +inquit 'soletis vos'; significans id solere fieri a nostrae +farinae hominibus. Hic aculeus cum inhaereret animo +meo rudi talium dicterioram, simulatque me Lutetiam 40 +receperam, inde petiturus Italiam, librum Badio tradidi +formulis excudendum, adiecta Iphigenia Aulidensi, +quam fusius ac liberius verteram agens in Anglia; et +cum unam duntaxat obtulissem Praesuli, utramque +dicavi eidem. Sic ultus sum Grocini dictum, cum 45 +interim non haberem in animo revisere Britanniam, +nec de repetendo Archiepiscopo cogitarem: tanta tum +erat in tam tenui fortuna superbia. + + + + +XII. A LETTER TO ALDUS + +ALDO MANUTIO ROMANO ERASMUS ROTERODAMUS S.P.D. + +Illud apud me saepenumero optavi, doctissime Manuti, +ut quantum lucis attulisses utrique literaturae, +non solum arte tua formulisque longe nitidissimis, +verum etiam ingenio doctrinaque neutiquam triviali, +tantundem emolumenti illa tibi vicissim rettulisset. 5 +Nam quantum ad famam attinet, dubium non est quin +in omnem usque posteritatem Aldus Manutius volitaturus +sit per omnium ora, quicunque literarum sacris +sunt initiati. Erit autem memoria tua, quemadmodum +nunc est fama, non illustris modo sed favorabilis 10 +quoque et amanda; propterea quod (ut audio) restituendis +propagandisque bonis auctoribus das operam, +summa quidem cura, at non pari lucro, planeque Herculis +exemplo laboribus exerceris, pulcherrimis quidem +illis et immortalem gloriam allaturis aliquando, 15 +verum aliis interim frugiferis magis quam tibi. Audio +Platonem Graecanicis abs te formulis excudi, quem +docti plerique iam vehementer exspectant. Quos auctores +medicinae impresseris cupio cognoscere. Atque +utinam Paulum Aeginetam nobis dones. Demiror 20 +quid obstiterit quo minus Novum Testamentum iampridem +evulgaris, opus (ni me fallit coniectura) etiam +vulgo placiturum, maxime nostro, id est Theologorum, +ordini. + +Mitto ad te duas Tragoedias a me versas magna quidem 25 +audacia, ceterum satisne feliciter ipse iudicabis. +Tomas Linacer, Gulielmus Grocinus, Gulielmus Latimerus, +Cutbertus Tunstallus, tui quoque amici, non tantum +mei, magnopere probarunt; quos ipse nosti doctiores +esse quam ut iudicio fallantur, sinceriores quam ut 30 +amico velint adulari, nisi si quid amore nostri caecutiunt; +nequo damnant conatum meum Itali quibus +adhuc ostendi. Badius impressit sibi sat feliciter, ut +scribit; nam ex animi sententia divendidit exemplaria +iam omnia. Verum non satis consultum est famae 35 +meae, usque adeo mendis scatent omnia; atque offert +quidem ille operam suam ut superiorem editionem +posteriore resarciat. Sed vereor ne iuxta Sophocleum +adagium malum malo sarciat. Existimarim lucubrationes +meas immortalitate donatas, si tuis excusae formulis 40 +in lucem exierint, maxime minutioribus illis +omnium nitidissimis. Ita fiet ut volumen sit perpusillum, +et exiguo sumptu res conficiatur. Quod si tibi +videbitur commodum negotium suscipere, ego exemplar +emendatum quod mitto per hunc iuvenem gratis suppeditabo, 45 +nisi paucula volumina mittere volueris amicis +donanda. + +Neque ego vererer rem meo sumptu meoque periculo +moliri, nisi mihi esset intra paucos menses Italia relinquenda. 50 +Quare pervelim rem quamprimum absolvi. +Est autem vix decem dierum negotium. Quod si modis +omnibus postulas ut centum aut ducenta volumina ad +me recipiam, tametsi non solet mihi admodum propitius +esse Mercurius et incommodissimum erit sarcinam +transportari, tamen ne id quidem gravabor, modo tu 55 +aequum praescribas pretium. Vale, doctissime Alde, +et Erasmum in eorum numero ponito qui tibi ex animo +bene cupiunt. + +Si quid est in officina tua non usitatorum auctorum, +gratum facies si indicabis; nam docti illi Britanni hoc 60 +mihi negotii dederunt uti pervestigarem. Si de imprimendis +Tragoediis res animo tuo non sedet omnino, +reddes exemplar huic ipsi qui attulit ad me referendum. +Bononiae. v. Cal. Novembr. + +Aldo Manutio Romano, viro undecunque doctissimo. 65 +Venetiis. + + + + +XIII. AN INTERVIEW WITH GRIMANI + +ERASMUS ROTERODAMUS AUGUSTINO EUGUBINO, CANCELLARIO REGULARIUM SANCTI +AUGUSTINI, ORDINIS SANCTI SALVATORIS S. + +Et animum istum et fortunam gratulor, Augustine +doctissime, non tibi modo sed et sacrarum literarum +studiosis. Quos oportet omnes, si grati esse volunt, +bene precari manibus incomparabilis viri Dominici +Grymani, qui pulcherrimum hoc propositum et animo 5 +concepit et constanter perfecit, ut bibliothecam optimis +quibusque libris diversarum linguarum instructam non +mediocribus impendiis pararit, suique monumentum +reliquerit: qui non video quo speciosiore titulo +memoriam suae gentis posteritati valuerit commendare. 10 +Cum agerem Romae, semel atque iterum ab +illo ad colloquium invitatus, ut tum abhorrebam a +cultu magnatum, tandem illius palatium adii, pudore +magis quam ex animo. Nec in area nec in vestibulo +ulla hominis musca apparebat. Erat tum tempus 15 +pomeridianum. Equum tradidi famulo et ascendi +solus. Venio ad primum atrium, neminem video: ad +secundum ac tertium, tantundem: nullum ostium +occlusum repperi. Mecum demirans solitudinem, ad +extremum venio: illic unum tantum reperio, Graeculum 20 +ut opinor medicum, tonso capite, custodem +ostii patentis. Rogo quid ageret Cardinalis. Ait +intus cum aliquot generosis confabulari. Cum nihil +adderem, rogat quid vellem. 'Salutare,' inquam, 'si +commodum esset. Nunc quia non vacat, alias 25 +revisam.' Dum abiturus paulisper per fenestram +loci situm prospicio, redit ad me Graecus, percontans +num quid velim renuntiari Cardinali. 'Nihil' inquam +'opus interpellare illius colloquium, sed brevi rediturus +sum.' Tandem sciscitanti nomen edo. Eo audito, 30 +me non sentiente se proripuit intro, moxque egressus +iubet ne quo abeam, ac protinus accersor. Venientem +excipit non ut cardinalis--et talis cardinalis--extremae +sortis homunculum, sed ut collegam. Posita est sella, +collocuti sumus plus quam duas horas, nec interim 35 +licuit manum admovere pileo. Prodigiosam in tanto +rerum fastigio comitatem! + +Inter plurima quae de studiis eruditissime disseruit, +satis indicans iam tum sibi fuisse in animo quod nunc +de bibliotheca factum accipio, incipit hortari me ne 40 +Romam ingeniorum altricem relinquerem. Invitat +ad domus suae contubernium et fortunarum omnium +communionem, illud addens, coelum Romanum ut +humidum et calidum meo corpusculo convenire, praecipueque +eam urbis partem in qua palatium habebat, 45 +olim a pontifice quodam exstructum, qui locum eum ut +omnium saluberrimum delegisset. + +Post multos sermones ultro citroque habitos, accersit +nepotem suum iam tum archiepiscopum, adolescentem +divina quadam indole praeditum. Conantem 50 +assurgere vetuit, 'Decet' inquiens 'discipulum coram +praeceptore stare.' Tandem ostendit bibliothecam +libris multarum linguarum refertam. Quem virum +si mihi contigisset temporius nosse, nunquam Urbem +eram relicturus; quam longe supra meritum meum 55 +repperi faventem. Sed iam abire statueram, eoque res +processerat ut mihi vix integrum esset ibi manere. +Cum dixissem me accitum ab Angliae rege, desiit +urgere: tamen hoc iterum atque iterum oravit, ne +suspicarer ea quae promitteret non ex animo proficisci, 60 +neve ipsum ex vulgarium aulicorum moribus aestimarem. +Aegre me dimisit a colloquio, sed cum abire +gestientem diutius remorari nollet, illud extremis verbis +a me stipulatus est, ut ipsum adhuc semel inviserem, +priusquam Urbe excederem. Non redii infelix, ne 65 +hominis facundia victus mutarem sententiam. Nunquam +mihi mens aeque fuit laeva. Sed quid agas +cum urgent fata? + + + + +XIV. A CONVERSATION AT CAMBRIDGE + +Venit in mentem quiddam quod ridebis, scio. Cum +inter magistros aliquot proponerem de hypodidascalo, +quidam non infimae opinionis subridens, 'Quis' inquit +'sustineat in ea schola vitam agere inter pueros, qui +possit ubivis quomodocunque vivere?' Respondi modestius, 5 +hoc munus mihi videri vel in primis honestum, +bonis moribus ac literis instituere iuventutem, +neque Christum eam aetatem contempsisse, et in nullam +rectius collocari beneficium, et nusquam exspectari +fructum uberiorem, utpote cum illa sit seges ac silva 10 +reipublicae. Addidi, si qui sint homines vere pii, eos +in hac esse sententia ut putent sese nullo officio magis +demereri Deum quam si pueros trahant ad Christum. +Atque is corrugato naso subsannans, 'Si quis' inquit +'velit omnino servire Christo, ingrediatur monasterium 15 +ac religionem.' Respondi Paulum in caritatis officiis +ponere veram religionem; caritatem autem in hoc esse, +ut proximis quam maxime prosimus. Reiecit hoc tanquam +imperite dictum. 'Ecce,' inquit, 'nos reliquimus +omnia; in hoc est perfectio.' 'Non reliquit' inquam 20 +'omnia qui, cum possit plurimis prodesse labore suo, +detrectat officium quod humilius habeatur.' Atque ita, +ne lis oreretur, hominem dimisi. Vale. + +Cantabrigiae postridie Simonis et Iudae. + + + + +XV. AN ENCOUNTER WITH CANOSSA + +ERASMUS ROTERODAMUS GERMANO BRIXIO S. + +Decrevisti, ut video, Canossae nomen immortalitati +consecrare. Ante complures annos novi hominem +in Anglia, sed ignotum notus. Rumor erat tum +illuc venisse legatum Pontificium Cardinalem, sed +cultu profano. Invitarat me Andreas Ammonius ad 5 +prandium. Veni nihil suspicans insidiarum; amabam +enim hominem familiariter. Apud eum repperi quendam +veste oblonga, sed capillis in reticulum collectis, +unico tantum famulo. Multa fabulatus sum cum +Andrea, nihil omnino suspicans de Canossa. Admirabar 10 +tamen hominis militarem ferociam, itaque +Graece percontatus sum Andream quisnam adesset. +Is respondit, 'Negotiator quidam egregius.' Atque +ego contra, 'Talis quidem videtur,' et persuasus esse +negotiatorem plane neglexi hominem. Accubitum 15 +est. Canossa praesedit, ego proximus. Toto convivio +cum Andrea familiariter ex more fabulas miscui, non +dissimulans negotiatoris contemptum. Tandem percontatus +sum Andream num verus esset rumor venisse +legatum qui iussu Leonis decimi dissidium inter 20 +Galliarum et Angliae reges componeret; annuebat. +'Summus' inquam 'Pontifex non eget meis consiliis; +si tamen hic me adhibuisset, aliud suasissem.' 'Quid?' +inquit Ammonius. 'Non expediebat' inquam 'fieri +mentionem pacis.' 'Quamobrem?' 'Quoniam pax' 25 +inquam 'subito coiri non potest. Atque interea dum +monarchae tractant de conditionibus, milites ad odorem +pacis peiora moliuntur quam in bello. Per indutias +autem subito cohibentur militum manus. Indutias +autem praescriberem trium annorum, quo liceret 30 +commode de duraturi foederis legibus dispicere.' Approbavit +Andreas et 'Hoc,' inquit, 'opinor, agit hic +legatus.' + +His ita dissertis redii ad id quod Ammonius non +responderat liquido. 'Estne' inquam 'cardinalis?' 35 +'Unde' inquit 'tibi istuc in mentem venit?' 'Quoniam' +inquam 'hoc narrant Itali.' 'Et illi' inquit +'unde norunt?' 'Hic' inquam 'te novi. Si post +annos aliquot te videam in Brabantia, quaeras unde te +agnoscerem?' Subriserunt inter sese, me ne tantulum 40 +quidem etiam suspicante. Mox urgebam num revera +esset cardinalis. Tergiversatus est Ammonius. Tandem +'Est' inquit 'animo cardinalitio.' Hic ego suaviter +arridens 'Istuc aliquid est,' inquam 'gerere animum +cardinalitium.' 45 + +Haec aliaque multa Canossa audivit tacitus. Tandem +dixit nescio quid Italice. Mox admiscuit voces +Latinas, sed sic ut posses negotiatorem ingeniosum +agnoscere. Cum nihil responderem, ad me versus dixit: +'Demiror te in hac barbara natione velle vivere, 50 +nisi forte hic mavis esse solus quam Romae primus.' +Hanc argutiam demiratus in negotiatore, respondi me +vivere in ea regione quae plurimos haberet insigniter +doctos, inter quos mihi satis esset ultimum tenere +locum, cum Romae nullo in numero futurus essem. 55 +Haec aliaque dixi, nonnihil iratus negotiatori. Puto +mihi tunc genium aliquem bonum adfuisse; alioqui in +summum discrimen me pertraxerat Ammonius, qui +non ignorabat quanta libertate soleam apud amicos +effutire quicquid in buccam venerit. 60 + +Surreximus. Andreas et ego diutius ambulavimus +in horto qui aedes dirimit, ac post diutinam confabulationem +officii causa produxit ad ostium terrestre +(nam ea pars domus in qua pransi fueramus, spectat +flumen Thamisin); malebam enim redire pedibus 65 +quam cymba. Post aliquot dies cum redissemus in colloquium, +aperit Andreas fabulae scenam, ac mecum +sedulo agit ut Canossam comiter in Italiam, plurima +testificans quam ille de me magnifice tum loqueretur +tum sentiret. Sed surdo canebat fabulam. At interim 70 +parum amice factum est ab Ammonio, qui non +ignorabat linguae meae loquacitatem. Poteram aliquid +vel in Pontificem vel in legatum effutire, quod +mihi post fraudi fuisset. + + + + +XVI. ERASMUS' APOLOGIA PRO VITA SUA + +REVERENDO PATRI SERVATIO ERASMUS S.P. + +Humanissime pater, literae tuae per plurimorum +iactatae manus tandem ad me quoque pervenerunt +iam Angliam egressum; quae mihi sane voluptatem +incredibilem attulerunt, quod veterem illum tuum in +me animum adhuc spirant. Paucis autem respondeo, 5 +utpote ex itinere iam scribens, et ad ea potissimum +quae tu scribis ad rem maxime pertinere. Tam varia +est hominum sententia, et suus cuique avium cantus, +ut omnibus satisfieri non possit. Ego certe hoc sum +animo, ut quod sit factu optimum sequi velim; testis 10 +est mihi Deus. Nam si quid olim iuveniliter sensi, id +partim aetas, partim rerum correxit usus. Nunquam +mihi fuit consilium vel vitae genus vel cultum mutare, +non quod probarem, sed ne cui scandalo essem. Scis +enim me ad id vitae genus tutorum pertinacia et aliorum 15 +improbis hortatibus adactum esse magis quam +inductum; tum Cornelii Woerdeni conviciis et pudore +quodam puerili fuisse retentum, cum intellegerem mihi +hoc vitae genus haudquaquam aptum esse; nam non +omnibus congruunt omnia. Ieiuniorum semper impatiens 20 +fui, idque peculiari quadam corporis ratione. +Semel excitatus e somno nunquam potui redormiscere +nisi post horas aliquot. Ad literas tantum rapiebatur +animus, quarum istic nullus usus, adeo ut non +dubitem quin si in liberum aliquod vitae genus incidissem, 25 +non solum inter felices verum etiam inter +bonos potuissem numerari. + +Itaque cum intellegerem me nequaquam esse idoneum +isti generi vitae, et coactum non sponte suscepisse, +tamen quia receptum est publica nostri seculi opinione 30 +piaculum esse a semel suscepto vitae genere desciscere, +decreveram et hanc infelicitatis meae partem fortiter +perpeti. Scis enim me multis in rebus infortunatum +esse. At hoc unum ceteris omnibus gravius semper +duxi, quod in huiusmodi vitae genus detrusus essem, a 35 +quo cum animo tum corpore essem alienissimus: animo, +quod a caerimoniis abhorrerem et libertatis amans +essem; corpore, quod etiamsi maxime placuisset vitae +institutum, corporis natura non ferebat eiusmodi +labores. At obiiciet mihi aliquis annum probationis 40 +(ut vocant) et aetatem maturam. Ridiculum. Quasi +quis postulet ut puer anno decimo septimo, maxime in +literis educatus, norit se ipsum, quod magnum est etiam +in sene, aut anno uno id discere potuerit quod multi +cani nondum intellegunt. Quanquam ipse nunquam 45 +probavi, et gustatum iam multo minus, sed iis quas +dixi rationibus sum irretitus; tametsi fateor eum qui +vere sit bonus, in quovis vitae genere bene victurum. +Neque diffiteor me ad magna vitia fuisse propensum, +non tamen usque adeo corrupta natura quin si commodus 50 +accessisset gubernator et vere Christianus, potuissem +ad bonam duci frugem. + +Hoc igitur interim spectavi, in quo vitae genere +minime malus essem, atque id sane me assecutum puto. +Vixi interim inter sobrios, vixi in studiis literarum, 55 +quae me a multis vitiis avocaverunt. Licuit consuetudinem +habere cum viris vere Christum sapientibus, +quorum colloquio factus sum melior. Nihil enim iam +iacto de libris meis, quos fortasse vos contemnitis. At +multi fatentur se redditos eorum lectione non solum 60 +eruditiores verum etiam meliores. Pecuniae studium +nunquam me attigit. Famae gloria nec tantillum +tangor. Voluptatibus, etsi quondam fui inclinatus, +nunquam servivi. Crapulam et ebrietatem semper +horrui fugique. Quoties autem cogitabam de repetendo 65 +vestro contubernio, succurrebat invidia multorum, +contemptus omnium, colloquia quam frigida, quam +inepta, quam non sapientia Christum, convivia quam +laica; denique tota vitae ratio, cui si detraxeris caerimonias, +non video quid relinquas expetendum. Postremo 70 +succurrebat corporis imbecillitas, quae iam aetate +et morbis ac laboribus aucta est; quae facit ut nec +vobis satisfacturus essem et me ipsum occiderem. Iam +annis aliquot obnoxius sum calculo, gravi sane malo et +capitali. Iam annis aliquot nihil bibo nisi vinum, neque 75 +quodvis vinum, idque cogente morbo. Non fero quemvis +cibum, nec coelum quidem quodlibet. Nam morbus hic +facile recurrens maximam postulat vitae moderationem; +et novi coelum Hollandicum, novi victus vestri rationem, +ut de moribus nihil dicam. Itaque si redissem, 80 +nihil aliud fuissem assecutus nisi quod vobis molestiam +attulissem et mihi mortem. + +Sed tu forsitan bonam felicitatis partem existimes +inter confratres emori. At fallit et imponit ista persuasio +non solum tibi verum etiam propemodum 85 +universis. In loco, in cultu, in victu, in caerimoniolis +quibusdam Christum et pietatem collocamus. Actum +putamus de illo qui vestem albam commutarit in +nigram, aut qui cucullum pileo verterit, qui locum +subinde mutet. Ausim illud dicere, magnam Christianae 90 +pietatis perniciem ex istis quas vocant religionibus +exortam esse, tametsi pio fortassis studio primum +inductae sunt. Deinde paulatim creverunt et in sex +milia discriminum sese sparserunt. Accessit summorum +pontificum auctoritas nimium ad multa facilis 95 +et indulgens. Quid enim laxis istis religionibus conspurcatius +aut magis impium? Quanto magis est e +Christi sententia totum orbem Christianum unam +domum et velut unum habere monasterium, omnes +concanonicos et confratres putare; baptismi sacramentum 100 +summam religionem ducere, neque spectare ubi +vivas sed quam bene vivas. Vis me sedem stabilem +figere, quod ipsa etiam suadet senectus. At laudatur +Solonis, Pythagorae Platonisque peregrinatio. Vagabantur +et Apostoli, praecipue Paulus. Divus Hieronymus 105 +etiam monachus nunc Romae est, nunc in Syria, +nunc in Antiochia, nunc alibi atque alibi; et canus +etiam sacras persequitur literas. + +At non sum cum hoc conferendus, fateor; sed +tamen nunquam mutavi locum, nisi vel peste cogente, 110 +vel studii causa vel valetudinis, et ubicunque vixi +(dicam enim de me ipso fortassis arrogantius, sed +tamen vere), probatus sum a probatissimis et laudatus +a laudatissimis. Nec ulla est regio, nec Hispania, nec +Italia, nec Germania, nec Gallia, nec Anglia, nec Scotia, 115 +quae me ad suum non invitet hospitium. Et si non +probor ab omnibus (quod nec studeo), certe primis +omnium placeo. Romae nullus erat Cardinalis qui +me non tanquam fratrem acciperet, cum ipse nihil tale +ambirem; praecipue vero Cardinalis Grimanus, et hic 120 +ipse qui nunc Pontifex Maximus est, ut ne dicam de +episcopis, archidiaconis et viris eruditis. Atque hic +honos non tribuebatur opibus, quas etiam nunc non +habeo nec desidero; non ambitioni, a qua semper fui +alienissimus; sed literis duntaxat, quas nostrates 125 +rident, Itali adorant. In Anglia nullus est episcopus +qui non gaudeat a me salutari, qui non cupiat me +convivam, qui nolit domesticum. Rex ipse paulo ante +patris obitum, cum essem in Italia, scripsit ad me +suapte manu literas amantissimas, nunc quoque saepe 130 +sic de me loquitur ut nemo honorificentius, nemo +amantius; et quoties eum saluto, blandissime complectitur +et oculis amicissimis obtuetur, ut intellegas +eum non minus bene de me sentire quam loqui. Et +saepe mandavit suo eleemosynario ut mihi de sacerdotio 135 +prospiceret. Regina conata est me sibi praeceptorem +adsciscere. Nemo est qui nesciat me si vel paucos +menses velim in aula regis vivere, quantum libeat +sacerdotiorum mihi accumulaturum; sed ego huic otio +meo et studiorum laboribus omnia posthabeo. Cantuariensis 140 +Archiepiscopus, totius Angliae primas et regni +huius Cancellarius, vir doctus et probus, me sic amplectitur +ut, si pater esset aut frater, non posset amantius. +Et ut intellegas hoc eum ex animo facere, dedit mihi +sacerdotium centum ferme nobilium, quod postea volente 145 +me in pensionem centum coronatorum mutavit, +ex mea resignatione; ad haec dedit dono supra quadringentos +nobiles his pauculis annis, idque nihil +unquam petenti. Dedit uno die nobiles centum et +quinquaginta. Ab aliis episcopis supra centum nobiles 150 +accepi gratuita liberalitate oblatos. Dominus Montioius, +huius regni baro, quondam meus discipulus, dat +annue mihi pensionem centum coronatorum. Rex et +Episcopus Lincolniensis, qui nunc per regem omnia +potest, magnifice multa promittunt. Sunt hic duae 155 +universitates, Oxonia et Cantabrigia, quarum utraque +ambit habere me; nam Cantabrigiae menses complures +docui Graecas et sacras literas, sed gratis, et ita facere +semper decretum est. Sunt hic collegia, in quibus +tantum est religionis, tanta vitae modestia, ut nullam 160 +religionem non sis prae hac contempturus, si videas. +Est Londini dominus Ioannes Coletus, divi Pauli +Decanus, vir qui summam doctrinam cum admirabili +pietate copulavit, magnae apud omnes auctoritatis. Is +me sic amat, id quod sciunt omnes, ut cum nemine 165 +vivat libentius quam mecum; ut omittam alios innumeros, +ne sim bis molestus et iactantia et loquacitate. + +Iam ut de operibus meis dicam aliquid, Enchiridion +opinor te legisse, quo non pauci fatentur sese ad pietatis +studium inflammatos; nihil mihi arrogo, sed gratulor 170 +Christo, si quid boni per me contigit illius dono. Adagiorum +opus ab Aldo impressum an videris nescio. +Est quidem profanum, sed ad omnem doctrinam utilissimum; +mihi certe inaestimabilibus constitit laboribus +ac vigiliis. Edidi opus De rerum verborumque copia, 175 +quod inscripsi Coleto meo, opus utilissimum contionaturis; +at ista contemnunt ii qui omnes bonas contemnunt +literas. His duobus annis praeter alia multa castigavi +divi Hieronymi Epistolas; adulterina et subditicia +obelis iugulavi, obscura scholiis illustravi. Ex Graecorum 180 +et antiquorum codicum collatione castigavi totum +Novum Testamentum, et supra mille loca annotavi +non sine fructu theologorum. Commentarios in Epistolas +Pauli incepi, quos absolvam, ubi haec edidero. +Nam mihi decretum est in sacris immori literis. In 185 +hisce rebus colloco otium meum et negotium. In his +magni viri dicunt me valere quod alii non valeant; +in vestro vitae genere nihil valiturus sum. Cum multis +doctis et gravibus viris habui consuetudinem, et hic +et in Italia et in Gallia, sed neminem adhuc repperi 190 +qui mihi consuluerit ut ad vos me recipiam, aut qui +hoc iudicaverit melius. Quin et ipse felicis memoriae +dominus Nicolaus Wernerus, qui te praecessit, semper +hoc mihi solitus erat dissuadere, suadens ut alicui +episcopo me potius adiungerem, addens se nosse et 195 +animum meum et suorum fraterculorum mores; nam +iis utebatur verbis lingua vernacula. Et in hoc vitae +genere in quo sum, video quae fugiam, sed quid potius +sequar non video. + +Nunc restat ut de ornatu quoque tibi satisfaciam. 200 +Semper antehac usus sum cultu canonicorum, et ab +Episcopo Traiectino, cum essem Lovanii, impetravi ut +sine scrupulo uterer scapulari lineo pro veste linea +integra, et capitio nigro pro pallio nigro, iuxta morem +Lutetiorum. Cum autem adirem Italiam videremque 205 +toto itinere canonicos nigra veste uti cum scapulari, ne +quid offenderem novitate cultus, veste nigra illic uti +coepi cum scapulari. Postea pestis orta est Bononiae, +et illic qui curant peste laborantes linteum album +ex humero pendens ex more gestant; hi congressus 210 +hominum fugitant. Itaque cum die quodam doctum +amicum viserem, quidam nebulones eductis gladiis +parabant me invadere, et fecissent, ni matrona quaedam +admonuisset ecclesiasticum me esse. Altero item die +cum Thesaurarii filios adirem, undique cum fustibus 215 +in me concurrerunt, et pessimis clamoribus adorti sunt. +Itaque a bonis viris admonitus occultavi scapulare, et +impetravi veniam a Pontifice Iulio secundo ut ornatu +religionis uterer aut non uterer, ut mihi visum esset, +modo haberem vestem sacerdotalem; et si quid ante 220 +peccatum esset ea in re, iis literis id totum condonavit. +In Italia ergo perseveravi in veste sacerdotali, ne +mutatio esset alicui scandalo. Postquam autem in +Angliam redii, decrevi meo solito uti ornatu, et domum +accersito amico quodam primae laudis et in vita et in 225 +doctrina, ostendi cultum quo uti statuissem. Rogavi +an in Anglia conveniret. Probavit, atque ita in publicum +prodii. Statim admonitus sum ab aliis amicis +eum cultum in Anglia ferri non posse, ut celarem +potius. Celavi; et quoniam non potest ita celari quin 230 +aliquando deprehensus scandalum pariat, reposui in +scrinium et vetere summi Pontificis auctoritate sum +usus usque adhuc. Excommunicant Pontificiae leges +eum qui religionis habitum abiecerit, quo liberius inter +seculares versetur. Ego coactus deposui in Italia, 235 +ne occiderer; deinde coactus deposui in Anglia, quia +tolerari non poterat, cum ipse multo maluerim uti. +At nunc denuo recipere plus gigneret scandali quam +mutatio ipsa gignebat. + +Habes universam vitae meae rationem, habes meum 240 +consilium. Cupio et hoc vitae genus mutare, si quod +videro melius. Sed in Hollandia quid agam non video. +Scio non conventurum cum coelo neque cum +victu; omnium oculos in me excitabo. Redibo senex +et canus, qui iuvenis exivi, redibo valetudinarius; 245 +exponar contemptui etiam infimorum, solitus et a maximis +honorari. Studia mea compotationibus permutabo. +Nam quod polliceris officium tuum in quaerenda sede, +ubi cum maximo, ut scribis, vivam emolumento; quid +sit, non possum coniectare, nisi forte collocabis me 250 +apud monachas aliquas, ut serviam mulieribus, qui +nec archiepiscopis nec regibus unquam servire volui. +Emolumentum nihil moror; neque enim studeo ditescere, +modo tantum sit fortunae ut valetudini et otio +literarum suppetat, et vivam nulli gravis. Atque 255 +utinam liceat hisce de rebus coram inter nos commentari; +nam literis nec satis commode nec satis tuto +licet. Tuae enim quanquam per certissimos missae sic +tamen aberrarant, ut nisi ipse casu me in arcem hanc +contulissem, nunquam fuerim visurus; et accepi iam a 260 +compluribus ante inspectas. Quare ne quid scripseris +arcani, ni certo cognoveris ubi locorum sim et nuntium +nactus sis fidissimum. Peto nunc Germaniam, id +est Basileam, editurus lucubrationes meas, hac hieme +fortassis futurus Romae. In reditu dabo operam ut 265 +pariter colloquamur alicubi. Sed nunc aestas ferme +praeteriit et longum est iter. Literas tuas tertio a +Pascha die scriptas accepi Nonis Iuliis. Rogo ut +salutem meam tuis piis votis Christo commendare ne +neglegas. Cui si certo scirem rectius fore consultum, 270 +si ad vestrum redierim contubernium, hac die ad iter +accingerer. Bene vale, quondam sodalis suavissime, +nunc pater observande. + +Ex arce Hammensi iuxta Calecium postridie Nonas +Iulias Anno 1514. 275 + + + + +XVII. ERASMUS' RECEPTION AT BASEL + +DESIDERIUS ERASMUS ROTERODAMUS IACOBO WIMPHELINGO, GERMANUS GERMANO, +THEOLOGUS THEOLOGO, LITERARUM SCIENTISSIMO LITERARUM SITIENTISSIMUS S.D. + +Iam quod scire cupis quomodo reliquum iter successerit, +paucis accipe. Ad oppidum Selestadiense, tuam +patriam, feliciter perveni. Ibi continuo primores +reipublicae haud scio cuius indicio de meo adventu +facti certiores, per publicum nuntium tres exquisitissimi 5 +vini misere cantharos xenii nomine. Invitarunt +ad prandium in diem posterum; verum excusavi, +properans ad hoc negotium in quo nunc sum. Ioannes +Sapidus, tuus in literis alumnus, qui te moribus +quoque mire refert quique te non secus ac patrem et 10 +amat et suspicit, Basileam usque nos est prosecutus. +Illic admonueram hominem ne me proderet: delectari +me paucis amiculis sed exquisitis ac delectis. Primum +itaque non aderant alii quam ii quos maxime volebam, +Beatus Rhenanus, cuius ego prudenti modestia et 15 +acerrimo in literis iudicio vehementer delector, nec est +quicquam huius cotidiana consuetudine mihi iucundius: +item Gerardus Listrius, medicae rei non vulgariter +peritus, ad haec Latinae, Graecae et Hebraicae literaturae +pulchre gnarus, denique iuvenis ad me 20 +amandum natus: ad haec Bruno Amorbachius singulari +doctrina, trilinguis et hic. Ioanni Frobenio reddidi +literas ab Erasmo missas, addens esse mihi cum eo +familiaritatem arctissimam: ab eodem de edendis illius +lucubrationibus negotii summam mihi commissam: 25 +quicquid egissem, id perinde ut ab Erasmo gestum +ratum fore: denique me illi adeo similem ut qui me +videret Erasmum videret. Is postea risit intellecta +fraude. Socer Frobenii, resolutis omnibus quae debebantur +in diversorio, nos una cum equis ac sarcinis 30 +in suas aedes traduxit. Post biduum huius academiae +doctores per theologicae professionis decanum et alterum +quendam in posterum diem nos ad cenam vocarunt. +Aderant omnes omnium facultatum, ut vocant, +doctores. Erant me cotidianis officiis oneraturi, ni iam 35 +accinctus ad laborem institutum rogassem uti me mihi +relinquerent. + +Audio passim apud Germanos esse viros eleganter +eruditos, quo mihi magis ac magis arridet et adlubescit +mihi mea Germania; quam piget ac pudet tam sero 40 +cognitam fuisse. Proinde facile possum adduci ut hic +hiemem usque ad Idus Martias. Deinde confectis +quae volo in Italia negotiis ad Idus Maias vos +revisam. Atque id faciam lubentius, si velut de +eodem quod aiunt oleo eademque opera universas 45 +lucubrationes meas hibernis his mensibus liceat +emittere. Adagiorum opus iam excudi coeptum est. +Superest Novum Testamentum a me versum et e +regione Graecum una cum nostris in illud annotamentis. +Tum epistolae divi Hieronymi a nobis 50 +recognitae et a supposititiis ac nothis repurgatae, necnon +et scholiis nostris illustratae. Praeterea Senecae +oratoris omnia scripta non sine maximis sudoribus +a nobis emaculata. Fortassis et scholiorum nonnihil +adiciemus, si dabitur otium. Sunt et alia minutula, 55 +de quibus minus solliciti sumus. Quae si suscipiet +hic chalcographus, abdemus nos testudinum ritu, non +ad somnum sed ut toti versemur in hoc negotio. Ex +Italia reduces, uti spero, dies aliquot salutandis et +cognoscendis Germaniae proceribus sumemus. Nam 60 +hos vere proceres existimo non qui funes aureos collo +circumferunt quique parietes et vestibula pictis maiorum +imaginibus ornant, sed qui veris ac suis bonis, hoc est +eruditione, moribus, eloquentia, patriam suam ac suos +non solum illustrant sed etiam adiuvant. 65 + + + + +XVIII. BISHOP FISHER + +ERASMUS REUCHLINO SUO S.D. + +Nullo sermone consequi queam quo studio, qua +veneratione, tuum nomen prosequatur magnus ille +literarum ac pietatis antistes, Episcopus Roffensis; +adeo ut cum antehac plurimi fecerit Erasmum, nunc +admiratione Reuchlini paene contemnat: quae res 5 +adeo me nulla urit invidia, ut vehementer etiam +gaudeam proque mea virili currentem, quod aiunt, +exstimulem. Nullas ad me dat literas (scribit autem +crebrius) in quibus non faciat honorificentissimam tui +mentionem. Decreverat posito cultu episcopali, hoc 10 +est linea veste qua semper utuntur in Anglia nisi cum +venantur, traicere, hac praecipue causa impulsus quo +tecum colloqui liceret; tanta habet hominem discendi +tuique sitis. Atque hac lege nos ad navim properantes +decem apud sese dies detinuit, ut una traiceremus. 15 +Verum incidit postea cur mutaret consilium; at, si +rem distulit, animi propositum non mutavit. In +extremo digressu sollicite me rogavit qua re posset tibi +gratum facere. Respondi tuam fortunam non esse +eiusmodi ut magnopere egeres pecunia, verum si 20 +mitteret annulum aut vestem aut aliud eiusmodi quod +ceu sui monumentum posses amplecti, id fore gratissimum. +Respondit se nihil laborare quanti constaret, +modo tibi gratum esset. Collaudavi hominis animum; +suspicor eum brevi ad te venturum. Interim fac 25 +scribas mihi quid tibi potissimum mitti cupias; nullis +ille parsurus est sumptibus. Sensi illum avidissimum +calamorum Niloticorum, cuiusmodi mihi tres donasti; +proinde si tibi sunt aliquot, nullum munus gratius +mittere possis. Non gravaberis eum crebris appellare 30 +literis, et item Coletum. Uterque tui studiosissimus +est, uterque talis est, ut etiam si nulla speraretur +utilitas, tamen ob egregias quibus praediti sunt virtutes +et animum in te propensum, digni essent amore mutuo. +Nunc ambo summam apud suos obtinent auctoritatem; 35 +Coletus etiam regiae maiestati intimus est et ad +privatissimum colloquium quoties vult admittitur. + +Leo summus pontifex ad meam epistolam quam +excusam legisti diligenter respondit; nec minus amanter +quam diligenter adiecit alterum Breve, quo me sua 40 +sponte Regi Anglorum commendavit haudquaquam +more vulgari; atque id nominatim adiecit, se id sua +sponte facere nec a me neo a quoquam ut id faceret +rogatum. Responderat uterque Cardinalis; verum +hae literae in Germaniam missae sunt ad Richardum 45 +Paceum, hominem egregie doctum, qui nunc apud +Helvetios oratorem gerit. Quin et Pontificis Brevia +mihi non ante sunt reddita quam in Angliam redii; +quae si tempore fuissent reddita, fortasse et Hieronymum +Leoni dedicassem. Mihi vixdum in Brabantiam 50 +reverso illustrissimus princeps meus Carolus praebendam +donavit satis et honorificam et copiosam. + +Revisi Britanniam salutaturus Maecenates meos et +amicos veteres; repperi multo nostri quam reliqueram +amantiores. Archiepiscopus cum semper amaret 55 +unice, nunc tantum adiunxit veteri in me studio ut +ante parum amasse videri possit. Omnia sua mihi +detulit; recusavi pecuniam. Abeunti donavit equum +et calicem eum operculo elegantissimum inauratum, +pollicitus apud mensarios pecuniam quantam iussero se 60 +depositurum. Novum Testamentum plurimos amicos +mihi conciliavit ubique, tametsi nonnulli strenue +reclamarint, praesertim initio; sed hi in absentem +tantum et ferme tales ut nec legerint opus meum et, si +legerint, non intellecturi. 65 + +Scribe ad nos frequenter, doctissime Reuchline. +Quicquid Antuerpiam miseris ad Petrum Aegidium, +scribam publicum, id mihi certo reddetur. Bene vale, +Germaniae decus. + +Si Philippum iuvenem ad Roffensem miseris tuis 70 +commendatum literis, mihi crede, tractabitur humanissime +et ad amplissimam fortunam provehetur; nec +usquam continget plus otii ad optimas literas. Fortassis +ille sitit Italiam. At his temporibus Italiam +habet Anglia et, ni plane fallor, quiddam Italia 75 +praestantius. Rursum vale. + +Calecii VI Kalendas Septembres. + + + + +XIX. A JOURNEY FROM BASEL TO LOUVAIN + +ERASMUS RHENANO SUO S.D. + +Accipe, mi Beate, totam itineris mei tragico-comoediam. +Mollis etiamnum ac languidulus, ut scis, +Basileam relinquebam, ut qui nondum cum coelo +redissem in gratiam, cum tamdiu domi delituissem, +idque perpetuis laboribus distentus. Navigatio fuit 5 +non inamoena, nisi quod circa meridiem solis aestus +erat submolestus. Brisaci pransi sumus, sed ita ut +nunquam insuavius. Nidor enecabat, tum nidore +graviores muscae. Desedimus plus semihoram ad +mensam otiosi, donec adornarent scilicet illi suas 10 +epulas. Tandem nihil appositum est quod edi posset; +sordidae pultes, offae, salsamenta non semel recocta, +merae nauseae. Gallinarium non adii. Qui hunc +renuntiavit teneri febri, bellum quiddam adiecit; +Minoritam illum theologum, quicum mihi fuerat 15 +concertatio, sacros calices oppignerasse suo iure. O +Scoticam subtilitatem! Sub noctem eiecti sumus +in vicum quendam frigidum; cuius nomen nec libuit +scire nec, si sciam, velim edere. Illic paene exstinctus +sum. In hypocausto non magno cenavimus plus 20 +opinor sexaginta, promiscua hominum colluvies, idque +ad horam ferme decimam: o qui fetor, qui clamor, +praesertim ubi iam incaluerant vino! Et tamen ad +illorum clepsydras erat desidendum. + +Mane multa adhuc nocte e stratis exturbamur 25 +clamore nautarum. Ego et incenatus et insomnis +navim ingredior. Argentinam appulimus ante prandium +ad horam ferme nonam; illic commodius accepti +sumus, praesertim Schurerio suppeditante vinum. +Aderat aliqua sodalitatis pars, mox universi salutatum 30 +veniunt, sed nemo officiosius Gerbelio. Gebuilerius et +Rudalphingius me immunem esse voluerunt; quod +iam illis novum non est. Illinc equis Spiram usque +contendimus; neque usquam militis umbram vidimus, +cum rumor atrocia sparsisset. Anglus equus plane 35 +defecit vixque Spiram attigit; sic eum tractaverat +sceleratus iste faber, ut illi ambae aures ferro candenti +inurerentur. Spirae furtim subduxi me e diversorio, +et ad Maternum meum vicinum me recipio. Illic +Decanus, vir doctus et humanus, suaviter et comiter 40 +nos biduum accepit. Hic forte fortuna Hermanum +Buschium repperimus. + +Illinc curru vectus sum Wormaciam, atque hinc +rursus Maguntiam. Forte in eundem currum inciderat +quidam Caesaris secretarius, Ulrichus cognomento 45 +Farnbul. Is incredibili studio tum itinere toto me +observavit, tum Maguntiae non passus ingredi diversorium +ad aedes canonici cuiusdam pertraxit: abeuntem +ad navem deduxit. Navigatio non fuit inamoena, ob +coeli commoditatem, nisi quod longior erat, nautarum 50 +studio. Ad haec offendebat equorum paedor. Comitati +sunt me primum diem officii gratia Ioannes +Longicampianus qui pridem Lovanii professus est: et +huius amicus iureconsultus quidam. Aderat et Wesphalus +quidam dominus Ioannes, canonicus apud Sanctum 55 +Victorem extra Maguntiam, homo commodissimus +ac festivissimus. + +Ubi Popardiam appulimus, nosque, dum exploratur +navis, in ripa deambulabamus, nescio quis agnitum +me telonae prodidit. Telones est Christophorus, ni 60 +fallor, Cinicampius, vulgato verbo Eschenfelder. Incredibile +dictu quam gestierit homo prae gaudio. +Pertrahit in aedes suas. In mensula inter syngraphas +telonicas iacebant Erasmi libelli. Beatum se clamitat, +advocat liberos, advocat uxorem, advocat amicos 65 +omnes. Interim nautis vociferantibus mittit duos +vini cantharos, rursum vociferantibus mittit alteros, +pollicitus ubi redierint se illis vectigal remissurum, +qui talem virum sibi advexerint. Hinc officii gratia +comitatus est nos Confluentiam usque dominus Ioannes 70 +Flaminius, virginibus sacris illic praefectus, vir angelicae +puritatis, iudicii sobrii sanique, doctrinae non +vulgaris. Confluentiae dominus Matthias, officialis +episcopi, nos domum suam rapit, homo iuvenis sed +moribus compositis; Latini sermonis exacte peritus, 75 +tum iureconsultissimus. Illic cenatum est hilariter. + +Apud Bonnam nos reliquit ille canonicus, vitans +urbem Coloniensem; quam et ipse vitare cupiebam, +sed minister cum equis eo praecesserat, neque +quisquam erat in navi certus, cui de ministro revocando 80 +negotium committere potuissem: et nautis +diffidebam. Mane itaque ante sextam Agrippinam +appulimus die Dominico, coelo iam pestilenti. Diversorium +ingressus mando hospitii ministris de conducenda +biga, et cibum ad decimam parari iubeo. Audio 85 +sacrum, prandium differtur. De biga non successit. +Tentatur de equo conducendo; nam mei erant inutiles. +Nihil succedit. Sensi id quod erat. Agebatur ut illic +haererem. Ego protinus iubeo meos adornari equos, +imponi alteram manticam, alteram hospiti committo, et 90 +claudo meo equo ad Comitem Novae aquilae percurro: +est autem iter horarum quinque. Is agebat Bedburii. + +Apud hunc suavissime quinque dies sum commoratus +tanta tranquillitate et otio, ut bonam recognitionis +partem apud eum peregerim; nam eam Novi Testamenti 95 +partem mecum abduxeram. Utinam hominem +nosses, mi Beate. Iuvenis est, sed rara et plusquam +senili prudentia, pauciloquus, sed quod de Menelao +praedicat Homerus, argute loquitur, imo cordate, citra +ostentationem doctus non in uno studiorum genere 100 +tantum, totus candidus et amico amicus. Iam firmus +eram ac robustulus, iam mihi pulchre placebam, ac fore +sperabam ut validus Episcopum inviserem Leodiensem +et alacrem me redderem amicis Brabanticis. Quae +convivia, quas gratulationes, quas confabulationes 105 +mihi promittebam. Decreveram, si vernasset autumnus, +Angliam adire, et quod rex iam toties offert, +accipere. Sed o fallaces mortalium spes! o subitas +et inopinatas rerum humanarum vices! E tantis +felicitatum somniis in extremum exitium praecipitatus 110 +sum. + +Iam in posterum diem erat conducta biga. Comes +nolens mihi ante noctem valedicere, praedicavit se +ante abitum mane visurum me. Ea nocte saeva +quaedam venti tempestas coorta est, quae et ante 115 +diem proximum praecesserat. Ego nihilo secius surgo +post noctis medium, annotaturus quaedam Comiti; +cumque iam esset hora septima, nec prodiret Comes, +iubeo illum excitari. Venit et, ut est modestissimo +pudore praeditus, rogat num esset sententia discedere 120 +coelo tam incommodo; se mihi timere. Ibi, mi Beate, +Iupiter nescio quis aut malus genius, non dimidium +mentis, ut ait Hesiodus, sed totam mentem ademit; +nam dimidium mentis ademerat, cum Coloniae me +committerem. Atque utinam aut ille acrius amicum 125 +commonuisset, aut ego verecundis sed amicissimis +monitis obsequentior fuissem. Rapit me fati vis. +Quid enim aliud dicam? + + Conscendo bigam non tectam, flante vento + quantus altis montibus 130 + Frangit trementes ilices. + +Auster erat, neque quicquam praeter meras pestes +spirabat. Ego mihi vestibus probe tectus videbar, sed +ille violentia sua nihil non penetrabat. Successit +sub noctem pluviola, vento suo pestilentior. Venio, 135 +Aquisgranum lassulus ob quassationem bigae, quae +mihi in via saxis constrata tam erat gravis, ut equo +quamlibet claudo maluerim insidere. Hic per canonicum +quendam, cui me Comes commendarat, rapior +e diversorio ad aedes cantoris. Ibi ex more convivium 140 +agitabant aliquot canonici. Mihi prandium tenuissimum +acuerat stomachum; sed apud hos tum nihil +erat praeter carpas, easque frigidas. Expleo me. Cum +in multam noctem (nam serius accubuerant) cena proferretur +fabulis, ego petita venia cubitum abeo, quod 145 +proxima nocte minimum dormieram. + +Postridie pertrahor ad aedes Vicepraepositi; nam +ad illum redibat periodus. Ibi cum praeter anguillam +nihil esset piscium,--nimirum tempestas fuerat in +culpa, cum ipse sit alioqui splendidus convivator--, 150 +expleo me pisce durato ventis, quem a baculo quo +contunditur, Germani stockfisch vocant: nam eo +alioqui satis delector; sed comperi partem huius adhuc +crudam fuisse. A prandio, quoniam coelum erat +pestilentissimum, in diversorium me confero. Iubeo 155 +excitari foculum. Confabulatur mecum canonicus ille, +vir humanissimus, ferme sesquihoram. Deinde pactus +cum auriga de manticis, rursus invitor ad cenam. +Excuso, non proficio. Apparatus tum erat praelautus, +sed mihi frustra. Ubi confovissem stomachum sorbitiuncula, 160 +domum me confero; dormiebam enim apud +cantorem. Egredior; ibi corpus inane mire ad nocturnum +coelum inhorruit. Nox gravis fuit. + +Postridie mane rursus hausta cervisiola tepida cum +paucis micis panis, equum conscendo morbidum et 165 +claudum; quo fuit incommodior equitatio. Iam sic +affectus eram, ut magis conveniret lecto confoveri +quam equo insidere. Sed ea regio non parum habet +rusticitatis, commoditatis aut elegantiae minimum, et +illic mihi ne valere quidem satis esset commodum, 170 +nedum aegrotare: quo magis libebat effugere. +Latronum periculum (nam ibi summum erat) aut +certe metum extudit morbi molestia. Confectis eo +cursu quatuor passuum milibus perventum est ad +Mosae traiectum. Illic sorbitiuncula utcunque confoto 175 +stomacho, rursus inscensis equis Tongros adeo. Id oppidum +abest tribus milibus passuum. Haec postrema +equitatio mihi longe gravissima fuit. Incommodus +incessus equi mire torquebat renes. Tolerabilius ambulabam +pedibus, sed metuebam sudorem, et periculum 180 +erat ne nox in agris nos occupasset; itaque incredibili +totius corporis cruciatu Tongros pervenio. + +Iam ob inediam ac laborem inediae additum omnes +corporis nervi defecerant; adeo ut nec firmus esset +status aut incessus. Lingua--nam ea valebat--dissimulabam 185 +morbi magnitudinem. Hic cervisiaria +sorbitiuncula foto stomacho cubitum eo. Mane iubeo +conduci bigam tectam. Mihi visum est ob silices +equo insidere, donec ad terrenam viam esset ventum. +Conscendo maiorem equum, quod is commodius iret 190 +per saxa et pedibus certioribus. Vix conscenderam, +contactus coelo frigido sentio oboriri glaucoma, posco +pallium. Sed mox syncopis successit. Vel manu +contacta poteram excitari. Ibi meus Ioannes cum +ceteris astantibus passi sunt in equo sedentem mea 195 +sponte expergisci. Experrectus bigam ascendo. + +Iam eramus vicini oppidi divi Trudonis. Rursus +inscendo equum, ne biga vectus viderer aegrotus. +Rursus coelo vespertino offensus nauseo, sed citra +syncopim. Offero duplum precium bigario, ut me 200 +postridie vehat usque ad Tenas. Id oppidum abest +a Tongris sex milibus passuum. Accipit conditionem. +Hic hospes mihi notus narrat quam graviter tulerit +Episcopus Leodiensis, quod se insalutato discessissem +Basileam petens. Confoto stomacho sorbitiuncula eo 205 +cubitum. Hic forte quadrigam nactus, quae Lovanium +peteret (aberat autem sex milibus passuum), in eam +me conicio. Incredibili molestia vectus sum, ac paene +intolerabili, sed tamen eo die ad horam septimam +pervenimus Lovanium. 210 + +Non erat sententia petere meum cubiculum, vel +quod suspicabar illic frigere omnia, vel quod nolebam +committere ut, si pestis rumor ex me fuisset ortus, +collegii commodis aliquo pacto officerem. Ad Theodoricum +typographum diverto, amicum sincerum. 215 +Ea nocte eruperat inscio me maximum ulcus, iamque +dolor conquieverat. Postridie accerso chirurgum. +Apponit malagmata. Iam novum ulcus accesserat in +tergo, quod minister fecerat Tongris, dum ob renum +dolorem ungens me oleo rosaceo, digito calloso durius 220 +fricat costam quandam. Id post exulceratum est. +Abiens chirurgus clam dicit Theodorico et famulo +pestem esse; missurum quidem malagmata se, non +venturum autem ipsum ad me. Accerso medicos, +negant quicquam esse morbi: rursum alios consulo, 225 +idem affirmant. Accerso Hebraeum, is optabat tale +corpus suum quale meum esset. + +Cum non redirit uno atque altero die chirurgus, +rogo Theodoricum quid sit in causa. Excusat ille +nescio quid. At ego rem suspicans 'Quid?' inquam, 230 +'Num iudicat esse pestem?' 'Hoc ipsum' inquit +'constanter affirmat; tres esse carbunculos.' Risi +satis, nec ullam pestis imaginationem demitto in +animum. Post dies aliquot venit chirurgi pater, +inspicit, idem iudicat, et in os asseverat germanam 235 +esse pestem? Nec sic quidem mihi persuaderi potuit. +Accerso clam alterum chirurgum magni nominis. +Inspicit; is vero, ut erat homo rusticior, 'Non vererer' +inquit, 'tecum cubare'; idem sentiebat Hebraeus. +Accerso medicum quendam, cui plurimum tribuunt 240 +Lovanii; nam hic bonos esse medicos admodum est +rarum. Rogo numquid mali portenderet corpus; +negat. Narro de ulceribus, addens argumenta, quibus +colligerem non esse pestem. Ulcera non erant nova +neque sponte nata. Nulla febris, nullus insignis capitis 245 +dolor nisi ob iactionem, nulla somnolentia, palatum perpetuo +sanissimum. + +Cetera sat fortiter audierat. At simul atque ulcerum +mentio facta est, sensi hominem pertimescere. Do +medico coronatum aureum, pollicitus est se post 250 +prandium ad me rediturum. Is territus ex oratione +mittit ministrum. Reicio; et iratus medicis Christo +medico me commendo. Stomachus intra triduum +restitutus est, hausto pullo gallinaceo contuso, et +cyatho vini Belnensis. Hic protinus ad studii quoque 255 +laborem reversus, absolvo quod deerat in Novo +Testamento. + +Apud Theodoricum curatus fere quatuor hebdomadis, +in cubiculum meum remigravi. Semel duntaxat +ad proximum templum exii sacri gratia, nondum 260 +sat firmis viribus. Si pestis fuit, pestem eam labore +et incommoditate animique robore depuli: quando +saepenumero magna morbi pars est morbi imaginatio. +Ab adventu protinus edixeram ne quis me adiret, +nisi nominatim accitus, ne vel ego cuiquam essem 265 +terrori vel mihi quisquam officio suo molestus: tamen +irrupit Dorpius omnium primus; mox Atensis, Marcus +Laurinus et Paschasius Berselius, qui cotidie aderant, +mihi bonam morbi partem ademerunt mellitissima +consuetudine sua. 270 + +Mi Beate, quis crederet hoc corpusculum exile, +delicatum, atque etiam aetate iam imbecillius, post +tot itinerum labores, post tot studiorum sudores, tot +etiam morbis suffecturum? Scis enim quam graviter +paulo ante laborarim Basileae, idque non semel. 275 +Nonnulla suspicio tangebat animum meum, eum +annum mihi fore fatalem; adeo malo malum succedebat, +semperque gravius. Ego vero tum etiam cum +maxime morbus urgebat, sic eram affectus ut nec +vitae desiderio cruciarer nec mortis metu trepidarem. 280 +In uno Christo tota spes erat, a quo nihil aliud +precabar, nisi ut daret quod mihi saluberrimum esse +iudicaret. Iuvenis olim, ut memini, ad nomen etiam +mortis solebam inhorrescere. Hoc certe profeci accessione +aetatis, mortem leviter metuo, neque metior 285 +hominis felicitatem longaevitate. Annum excessi +quinquagesimum, ad quem cum ex tam multis tam +pauci perveniant, iure queri non possum me parum +diu vixisse: deinde si quid hoc ad rem pertinet, iam +nunc paratum est monimentum, quo posteris tester 290 +me vixisse. Et fortassis a rogo, quemadmodum poetae +loquuntur, ut consilescet livor, ita magis elucescet +gloria: quanquam non convenit ut Christianum pectus +tangat humana gloria: utinam ea contingat gloria ut +Christo probemur. 295 + +Bene vale, Beate carissime. Cetera cognosces ex +literis ad Capitonem. Lovanii. Anno M.D.XVIII. + + + + +XX. ENGLISH UNIVERSITIES + +CLARISSIMO BARONI GULIELMO MONTIOIO ERASMUS ROTERODAMUS S.D. + +Unice Maecenas, antehac gratulatus sum Angliae +tuae, quae tot haberet viros egregia probitate parique +doctrina praeditos: nunc propemodum invidere incipio, +quae sic efflorescat omni genere studiorum, ut omnibus +regionibus laudem praeripiat ac paene tenebras offundat. 5 +Quanquam ista laus haud ita nova est vestrae insulae, +in qua constat et olim eximios viros exstitisse. Declarant +id vel academiae vestrae, quae vetustate nobilitateque +cum vetustissimis ac celeberrimis certant. Deamo +Richardum episcopum Wintoniensem, qui magnificentissimum 10 +collegium suo sumptu proprie dicavit +bonis literis. Magis autem exosculor egregium ac +prorsus heroicum animum Thomae Cardinalis Eboracensis, +cuius prudentia schola Oxoniensis non solum +omni linguarum ac studiorum genere, veram et 15 +moribus qui deceant optima studia, condecorabitur. +Nam Cantabrigiensis academia iampridem omnibus +floret ornamentis, praeside Ioanne episcopo Roffensi, +qui nulla in parte non egregium agit praesulem. + +Ceterum huius laudis praecipua portio regio pectori, 20 +velut horum consiliorum fonti, debetur. Cum tot +regnis ac regibus altissima pax est atque, ut augurari +libet, aeterna. Pelluntur nocentes, vigent bonae leges, +evehuntur optimae literae. Rex ipse hisce rebus +omnibus non solum auctor est ac dux, verum etiam 25 +exemplum, primus ipse praestans quod praescribit. +Nulli mortalium magis ex animo bene volo quam tibi; +et tamen parum abest quin invideam tuae celsitudini, +quaetantis bonis fruatur sine me quondam commodorum +et incommodorum socio. Quodque gravius est, interim 30 +dum tu tot nominibus felix es, mihi cum taeterrimis +quibusdam non hominibus sed portentis conflictandum; +in quo mehercle lubens experirer quid posset eloquentia, +ni me Christianus pudor, ceu Pallas quaepiam Homerica, +iam capulo manum admoventem capillos vellicans 35 +revocaret. Bene vale. + +Antuuerpiae, Anno M.D.XIX. Calendis Maiis. + + + + +XXI. AN EXPLOSION AT BASEL + +ERASMUS ROTERODAMUS NICOLAO VARIO MARVILLANO S. + +Multa quidem nova cotidie nobis gignit hic Africa +nostra, Nicolae carissime; sed quaedam eius sunt +genoris, ut nec tibi gratum arbitrer futurum legere nec +mihi tutum scribere. Quod nuper accidit accipe. Ad +duodecimum Calendas Octobris, evocatus amoenitate 5 +coeli, secesseram in hortum, quem Ioannes Frobenius +satis amplum et elegantem meo commercatus est hortatu. +Nam ibi soleo pomeridianis aliquot horis vel +somnum obrepentem arcere vel assiduitatis taedium +fallere, si quando invitat aeris temperies. Post 10 +deambulatiunculam conscenderam domunculam hortensem, +iamque coeperam aliquid ex Chrysostomo vertere, cum +interim vitreas fenestras ferit fulmen, sed tacitum ac +lene. Primum suspicabar oculorum esse errorem. +Cum rursus semel atque iterum effulsisset, demiror ac 15 +prospicio si se vertisset coelum, contractisque nubibus +pluviam ac tempestatem minaretur. Ubi nihil video +periculi, ad librum redeo. Mox auditur sonitus, sed +obtusior. Ad eum modum poetae narrant Iovem ludere, +si quando est hilarior; siquidem longe aliud 20 +fulminis genus erat quo gigantum moles disiecit ac +Salmonea et Ixionem demisit in Tartara. Paulo post +emicat plus fulgoris, et audio fragorem horribilem, +cuiusmodi fere crepitus audiri solet, si quando fulminis +ictus impegit se vehementius in aliquid solidum. 25 + +Etenim cum agerem Florentiae eo tempore quo Iulius +Pontifex, terrenus Iuppiter, tonabat ac fulminabat adversus +Bononiam, magnam diei partem et tonabat +vehementer et fulminabat, magnaque vis imbrium +ruebat. Cum horribilis fragor insonuisset, territus 30 +subduxi me et ad ceteros redii. 'Aut me plane fallit' +inquam 'animus, aut post hunc crepitum audietis +aliquid parum laeti nuntii.' Et ecce non ita multo +post, venit chirurgus nuntians in collegio virginum +tres ictas; quarum una mox exanimata est, altera 35 +propemodum exstincta, tertia sic afflicta ut negaret +esse spem vitae. + +Ad similem itaque sonitum surrexi et prospicio quae +sit coeli facies. Ad laevam erat serenitas, ad dexteram +conspicio novam nubis speciem, velut e terra sese 40 +proferentis in sublime, colore propemodum cinericio, +cuius cacumen velut inflexum sese demittebat. Dixisses +scopulum quempiam esse vertice nutantem in mare. +Quo contemplor attentius, hoc minus videbatur nubi similis. +Dum ad hoc spectaculum stupeo, accurrit famulorum 45 +unus quem domi reliqueram, anhelus, admonens +ut subito me domum recipiam; civitatem armatam in +tumultu esse. Nam is mos est huic reipublicae, ut +sicubi fuerit exortum incendium, confestim armati +procurrant ad tuendas portas ac moenia. Nec satis 50 +tutum est armatis occurrere; ferrum enim addit ferociam +animis, praesertim ubi nihil est periculi. Hortus +autem in quo studebam erat pone moenia. Recurro +domum, multis obviis armatis. Aliquanto post rem +totam didicimus, quae sic habebat. 55 + +Paucis ante diebus in unam turrim earum quibus +moenia ex intervallis muniuntur, delata fuerant aliquot +vasa pulveris bombardici. Ea cum magistratus +iussisset reponi in summa camera turris, nescio quorum +incuria reposita sunt in imam turrim. Quod si 60 +vis pulveris in summo fuisset, tectum modo sustulisset +in aera, reliquis innocuis. Ac miro casu per rimas +illas speculatorias fulmen illapsum attigit pulverem, +moxque vasa omnia corripuit incendium. Primum +impetus incendii tentavit an esset oneri ferendo possetque 65 +totam molem in altum tollere. Idque testantur +qui viderunt turrim iuxta partes imas hiantem semel +atque iterum, sed rursus in se coeuntem. Ubi vis +ignis sensit molem esse graviorem quam ut totam +posset subvehere, eo conatu relicto totam turrim in 70 +quatuor partes immani crepitu dissecuit, sed tanta +aequalitate ut amussi geometrica factum videri posset, +ac per aera aliam alio sparsit. Ipse pulvis accensus in +altum se recepit, qui flamma consumpta cinericiae +nubis praebebat speciem. Vidisses immania fragmenta 75 +turris, avium ritu, volitare per aera; quaedam +ad ducentos passus deferri, qua dabatur liberum aeris +spatium; alia civium domos longo tractu demoliri. + +Non procul a turri magistratus curarat exstruendas +aediculas quasdam. Hae lateris unius impetum excepere. 80 +Tantus autem erat fragor tamque subitus, ut +qui erant in propinquo putarent rupto coelo mundum +in chaos abiturum. Nec ridiculum putabatur quod +vulgo dici solet: Quid si coelum ruat? In agris multi +sunt ruina oppressi, multi sic membris vel truncati vel 85 +afflicti ut miserandum spectaculum praeberent obviis: +e quibus aiunt exstinctos numero duodecim, misere +vexatos quatuordecim. Sunt qui credant hoc ostento +quiddam portendi in futurum; ego nihil aliud arbitror +significari quam incogitantiam eorum qui casum 90 +eum non usque adeo rarum non praecaverint. Nec +mirum si pulvis ille levissimus disiecit saxeum aedificium: +etiam si turrim eam undique ducentorum +pedum cinxisset paries, ignis ille subitus ac vehemens +disiectis obstaculis omnibus erupisset in suum locum. 95 +Quid autem vento mollius? Et tamen inclusus terrae +cavis Boreas nonne montes totos concutit, terram +hiatu diducit, et interdum campos spatiosos in collem +erigit? + +Quis hoc machinarum genus excogitavit? Olim artes 100 +ad humanae vitae usum repertas diis attribuit antiquitas, +veluti medicinam Apollini, agricolationem Cereri, +vitis culturam Baccho, furandi artificium Mercurio. +Huius inventi laudem non puto cuiquam deberi, nisi +vehementer ingenioso cuipiam, nec minus scelerato 105 +cacodaemoni. Si quid tale comminisci potuisset Salmoneus +ille, potuisset vel ipsi Iovi medium unguem +ostendere. Et tamen hic nunc Christianorum atque +adeo puerorum lusus est. In tantum apud nos decrescit +humanitas, accrescit immanitas. 110 + +Olim Corybantes tympanorum et tibiarum strepitu +homines compellebant in rabiem. Habet enim ille sonitus +miram vim ad commovendos animos. At horribilius +sonant nostra tympana, nunc anapaestis, nunc +pyrrhichiis perstrepentia. At his nunc pro tubis 115 +Christiani utimur in bello, quasi illic non satis sit esse +fortem, sed oporteat furere. Quid autem dixi de bello? +Utimur in nuptiis, utimur diebus festis, utimur in +templis. Ad furiosum illum sonitum procurrunt in +publicum virgines, saltat nova nupta, ornatur festi 120 +diei celebritas, qui tum est maxime laetus, si toto die +per urbem obambulat plusquam Corybanticus tumultus. +At ego arbitror apud inferos non alio organo +celebrari dies festos, si modo sunt illic ulli. Plato +putat magni referre quo genere musices uteretur civitas, 125 +quid dicturus si hanc musicam audisset inter +Christianos? Iam hoc musicae genus quod simul et +flatile est et pulsatile, in templis sollemne, quibusdam +non placet, nisi bellicam tubam longe superat. Nec id +satis; sacrificus vocem ad tonitrui fragorem effingit, 130 +nec alii magis placent aliquot Germaniae principibus. +Adeo nostris ingeniis nihil est dulce quod non sapiat +bellum. Sed desino iocari. Bene vale. Datum Basileae +sexto Calendas Octobris. Anno M.D.XXVI. + + + + +XXII. ARCHBISHOP WARHAM. I + +Nunc fieri videmus ut ex iis qui in diatribis theologicis +diutius exercitati sunt, quam plurimi prodeant +ad disputandum arguti, ad contionandum accommodi +perquam pauci. Hic mihi succurrit vir omnium +memoria seculorum dignus, Guilhelmus Waramus, 5 +archiepiscopus Cantuariensis, totius Angliae primas, +non ille quidem titulo sed re theologus. Erat enim +iuris utriusque doctor, legationibus aliquot feliciter +obeundis inclaruit et Henrico regi eius nominis +septimo, summae prudentiae principi, gratus carusque 10 +factus est. His gradibus evectus est ad Cantuariensis +ecclesiae fastigium, cuius in ea insula prima est +dignitas. Huic oneri per se gravissimo additum est +aliud gravius. Coactus est suscipere cancellarii munus, +quod quidem apud Anglos plane regium est; atque 15 +huic uni honoris gratia, quoties in publicum procedit, +regia corona sceptro regio imposita gestatur. Nam +hic est velut oculus, os ac dextra regis, supremusque +totius regni Britannici iudex. Hanc provinciam annis +compluribus tanta dexteritate gessit, ut diceres illum 20 +ei negotio natum, nulla alia teneri cura. Sed idem +in his quae spectabant ad religionem et ecclesiasticas +functiones tam erat vigilans et attentus ut diceres eum +nulla externa cura distringi. Sufficiebat illi tempus +ad religiose persoluendum sollemne precum pensum, 25 +ad sacrificandum fere cotidie, ad audiendum praeterea +duo aut tria sacra, ad cognoscendas causas, ad excipiendas +legationes, ad consulendum regi si quid in aula +gravius exstitisset, ad visendas ecclesias sicubi natum +esset aliquid quod moderatorem postularet, ad excipiendos 30 +convivas saepe ducentos: denique lectioni suum +dabatur otium. + +Ad tam varias curas uni sufficiebat et animus et +tempus, cuius nullam portionem dabat venatui, nullam +aleae, nullam inanibus fabulis, nullam luxui aut 35 +voluptatibus. Pro his omnibus oblectamentis erat +illi vel amoena quaepiam lectio vel cum erudito viro +colloquium. Quanquam interdum episcopos, duces et +comites habebat convivas, semper tamen prandium +intra spatium horae finiebatur. In splendido apparatu 40 +quem illa dignitas postulabat, dictu incredibile quam +ipse nihil deliciarum attigerit. Raro gustabat vinum, +plerumque iam tum septuagenarius bibebat pertenuem +cervisiam, quam illi biriam vocant, eamque ipsam +perparce. Porro cum quam minimum ciborum 45 +sumeret, tamen comitate vultus ac sermonum festivitate +omne convivium exhilarabat. Vidisses eandem +pransi et impransi sobrietatem. A cenis in totum +abstinebat, aut si contigerant familiares amici, quorum +de numero nos eramus, accumbebat quidem, sed ita ut 50 +paene nihil attingeret ciborum. Si tales non dabantur, +quod temporis cenae dandum erat, id vel precibus vel +lectioni impendebat. Atque ut ipse leporibus scatebat +mire gratis, sed citra morsum atque ineptiam, ita +liberioribus iocis amicorum delectabatur. A scurrilitate 55 +et obtrectatione tam abhorrebat quam quisquam +ab angui. Sic ille vir eximius sibi faciebat dies +abunde longos, quorum brevitatem multi causantur. +Et tamen isti qui subinde queruntur ad seria negotia +sibi deesse otium, bonam diei partem, interdum et 60 +noctis, perdunt in rebus non necessariis. + +Verum ut eo redeam, cuius gratia interieci hunc +sermonem, erat illi iuxta morem horum temporum +necessum praeter familiam, quam alere cogebatur +numerosissimam, aulae regiae, totius regni negotiis 65 +etiam profanis dare operam; nec ibi moribus hodie +receptum est ut summi praesules contionentur: tamen +quod in hoc officii genere diminutum erat, abunde +pensabat gemina vigilantia, partim prospiciens ne quis +inutilis ad Dominici gregis curam adhiberetur, partim 70 +multos sua liberalitate fovens in literarum studiis, +quos sperabat ad bonam frugem evasuros. In hos +erat tam exposita liberalitas, ut moriens nihil reliquerit +praesentis pecuniae, sed aeris alieni nonnihil; +tametsi non deerat unde id dissolvi posset. Haec 75 +nequaquam loquor ad gratiam. Amavi vivum nec +minus amo mortuum; quod enim in illo amabam +non periit. Si supputem quicquid ille dare mihi +paratus erat, immensa fuit eius in me liberalitas; si +ad calculum vocemus quod accepi, sane modicum est. 80 +Unicum modo sacerdotium in me contulit, immo non +dedit sed obtrusit constanter recusanti, quod esset eius +generis ut grex pastorem requireret, quem ego linguae +ignarus praestare non poteram. Id cum vertisset in +pensionem, sentiretque me et eam pecuniolam gravatim 85 +accipere, quod e populo cui nihil prodessem colligeretur, +sic me consolatus est vir egregie pius: 'Quid' inquit +'magni faceres, si uni agresti popello praedicares? +Nunc libris tuis omnes doces pastores fructu longe +uberiore; et indignum videtur si ad te paulum redit 90 +stipis ecclesiasticae? Istam sollicitudinem in me recipio. +Providebo ne quid illi desit ecclesiae.' Idque +fecit; nam submoto cui resignaram sacerdotium +(is erat illi a suffragiis, homo variis distractus negotiis) +alium praefecit iuvenem rei theologicae peritum, probatis 95 +et integris moribus. + +Reverendissimum dominum Ioannem Fischerum, +Roffensem episcopum, quod cum aliis omnibus officiis +praesule dignis, tum praecipue studio docendi populum +verum praestaret episcopum, sic amabat, sic venerabatur, 100 +quasi ille fuisset metropolitanus, ipse ei suffraganeus. +Hoc testimonium defuncto patrono citra +adulationis suspicionem praebere licet. Nec ille meis +eget laudibus, nec ego ullum adulationis praemium +ab eo exspecto. Sed haec ea gratia commemoravi ut 105 +ostenderem exemplar, quod secuti huius aetatis antistites +facile possint pensare detrimentum officii, quod +variis distenti negotiis ad contionandum non habeant +vacuum tempus: tum quibus rationibus sibi possint +dies reddere longiores, ut ad varias curas et tempus et 110 +animus et valetudo sufficiat. + + + + +XXIII. ARCHBISHOP WARHAM. II + +DESIDERIUS ERASMUS ROTERODAMUS PIO LECTORI S.D. + +Cum haec adornaretur editio, incomparabilis heros +Guilhelmus Waramus, archiepiscopus Cantuariensis +ac totius Angliae primas, terras reliquit et in coeleste +contubernium emigravit: vir ex omni virtutum et +ornamentorum genere concinnatus, sive spectes in 5 +tanto rerum fastigio comitatem etiam infimis obviam, +sive in tanta rerum affluentia spontaneam victus +sobrietatem, sive in tantis negotiorum undis perpetuam +animi tranquillitatem (id quod divinae cuiusdam +mentis esse videtur), sive sincerum erga pietatem et 10 +religionem affectum, quam semper summo studio, +nullo supercilio, tum docuit tum praestitit. Nemo +vidit illum nihil agentem. Quis autem non facile +condonasset tali viro, si quando animum negotiis +externis delassatum iocis aut lusibus relaxasset? At 15 +illi pro venatu, pro aucupio, pro alea, pro chartis, pro +morionibus proque ceteris avocamentis vulgaribus erat +aut frugifera lectio aut cum erudito viro colloquium. +Iam vero benignitatem cum in omnes tum praecipue +in studiosos quid referam? De me nihil dicam, qui 20 +non ita multum ab illo accepi, idque obtrusum verius +quam datum: nisi quod in acceptis numero quicquid +ille obtulit; obtulit autem frequenter vera fronte +fortunarum omnium communionem. Sed in alios +quam non fuerit illius parca liberalitas vel illa vox 25 +arguit quam paulo ante mortem emisit. Nuntiantibus +enim famulis in thesauro vix esse triginta aureos +signatae pecuniae, gratulabundus dixit 'Bene habet. +Sic mori semper fuit in votis. Sat est viatici mox +hinc emigraturo'. O mentem summo episcopo dignam! 30 +Ex tanta fortuna minimum impendit sibi. Mensa +erat et pro more regionis et pro dignitate tanti praesulis +splendida, sed in mediis deliciis ipse vulgaribus +libentius utebatur atque hoc ipsum parcissime. Cena +tam erat frugalis ut prope nulla esset. Vinum perquam 35 +raro gustabat verius quam bibebat, contentus tenuissima +cervisia quam illi vulgo biriam appellant. +Eadem in cultu frugalitas. Nunquam holosericis +utebatur nisi rem divinam peragens; adeo ut cum sub +Caroli Caesaris et Regis Angliae conventum, qui fuit 40 +ante annos, ni fallor, undecim Calecii, edicto Cardinalis +Eboracensis non episcopi tantum sed et inferioris +gradus homines cogerentur magnis impendiis ornare +sese byssinis ac damascenis, solus omnium ille contempto +edicto pilum in cultu suo non mutaverit. 45 +Quid esse possit illo pectore incorruptius? Nunc felix +illa anima, sicut Ecclesiae praeclarum lumen fuit, ita +coelesti Hierosolymae sidus illustre addit. Frequenter +apud suos hanc vocem solebat emittere: 'Utinam +mihi contingat priusquam hinc emigrem, semel videre 50 +complectique meum Erasmum. Nunquam sinam illum +a me divelli.' Votum erat mutuum, sed neutri contigit +quod optavit. Utinam illud concedat Christi misericordia, +ut nos invicem brevi complectamur illic ubi +nulla est futura distractio, neque quisquam erit qui 55 +vel illum mihi vel me illi invideat. + +Bene vale, quisquis es qui haec legis. + +Friburgi Brisgoiae Anno M.D.XXXIII. + + + + +XXIV. THE LlVES OF VITRARIUS AND COLET + + +ERASMUS ROTERODAMUS IODOCO IONAE ERPHORDIENSI S.D. + +Quod tam impense rogas, vir optime, ut tibi Ioannis +Coleti vitam paucis velut in brevi tabella depingam, +hoc faciam lubentius, quod suspicor te tibi quaerere +egregium aliquod pietatis exemplar, ad quod tuum +institutum attemperes. Equidem, mi Iona carissime, 5 +ut fatear me cum multis habuisse consuetudinem +quorum integritas mihi valde probaretur, tamen nullum +adhuc vidi in cuius moribus nescio quid adhuc Christianae +puritatis non desiderarem, quoties ad horum +duorum sinceritatem conferrem aliquem; quorum alterum 10 +mihi nosse contigit apud oppidum Artesiae, quod +vulgo dicitur sancti Audomari, cum huc me pestis, hac +sane in parte mihi felix, Lutetia propulisset; alterum +in Britannia, quo me Montioii mei caritas pertraxerat. +Lucrum facies, cuius scio te avidissimum; pro uno duos 15 +dabo. + +Prior dictus est Ioannes Vitrarius, ordinis Franciscani--nam +in hoc vitae genus adolescens inciderat; +meo iudicio nulla ex parte posthabendus Coleto, nisi +quod ob servitutem instituti minus multis prodesse 20 +poterat. Annos natus erat ferme quadraginta quatuor +cum hominem nosse coeperam; ac statim adamare me +coepit, hominem sui multum dissimilem. Erat auctoritatis +maximae apud optimos quosque, multis magnatibus +gratissimus, corpore procero et eleganti, natura 25 +felici, animo sic excelso ut nihil esset illo humanius. +Scoticas argutias puer imbiberat, quas nec prorsus improbabat, +quod quaedam scite dicerentur licet sordidis +verbis, nec rursus magni faciebat. Ceterum, ubi contigisset +Ambrosium, Cyprianum, Hieronymum degustare, 30 +mirum quam prae his illa fastidiebat. Nullius ingenium +magis admirabatur in sacris literis quam Origenis: cumque +cavillarer me mirari, quod hominis haeretici scriptis +delectaretur, ille mira alacritate 'Fieri non potuit' inquit +'quin hoc pectus inhabitarit Spiritus sanctus, unde 35 +tot libri tam eruditi tanto ardore scripti prodierunt'. + +Quanquam autem illud vitae institutum, in quod +per inscitiam aetatis fuerat vel delapsus vel pertractus, +nequaquam probabat, subinde dictitans apud me +fatuorum esse vitam potius quam religiosorum ad nolae 40 +signum dormire, expergisci, redormiscere, loqui, tacere, +ire, redire, cibum capere, desinere pastu, denique nihil +non facere ad praescriptum humanum potius quam ad +Christi regulam: nihil iniquius esse quam inter tam inaequales +aequalitatem, maxime quod illic saepenumero 45 +coelestia ingenia ac melioribus rebus nata, caerimoniis +et constitutiunculis humanis aut etiam livore sepelirentur: +tamen nec cuiquam unquam fuit auctor mutandae +vitae, nec ipse quicquam huiusmodi molitus est, paratus +omnia ferre potius quam ulli mortalium offendiculo 50 +esse, Pauli sui exemplum in hoc quoque referens. +Nihil autem erat tam iniquum quod ille pacis servandae +studio non summa cum alacritate perpeteretur. + +Libros divinos, praesertim epistolas Pauli, sic edidicerat, +ut nemo melius teneret ungues digitosque suos 55 +quam ille Pauli sui sermones. Dedisses initium ex quacunque +parte, ille mox totam epistolam absque ullo lapsu +fuisset prosecutus. Ambrosii pleraque tenebat memoriter. +Vixque credibile est quantum item ex aliis orthodoxis +veteribus memoria complecteretur. Praestitit hoc illi 60 +partim memoria natura felix, partim assidua meditatio. + +Rogatus a me in familiari colloquio, quibus modis +praepararet animum suum iturus ad contionandum, +respondit se solitum in manus sumere Paulum, et in +eius lectione tam diu commorari, donec sentiret incalescere 65 +pectus. Illic haerebat, addens igneas ad Deum +preces, donec admoneretur esse tempus incipiendi. +Non dividebat fere contiones suas; id quod vulgus ita +facit, quasi secus facere non liceat; unde fit ut frequenter +sit frigidissima distinctio. Quanquam omnis 70 +illa distinctionum cura frigus addit orationi, et artificii +significationem praebens fidem elevat dicentis. At hic +perpetuo quodam sermonis fluxu connectebat sacram +Epistolam cum Evangelica lectione, ut auditor domum +rediret et eruditior et inflammatior ad studium pietatis. 75 +Neque gesticulationibus ineptiebat nec vociferationibus +tumultuabatur, sed totus apud se sic promebat verba, +ut sentires ex ardenti ac simplici sed sobrio pectore +proficisci: nec usquam immorabatur ad taedium usque, +neque iactabat sese variis citationibus nominum, quemadmodum 80 +nunc e Scoto, Thoma, Durando, nunc ex iuris +utriusque libris, nunc e philosophis, nunc e poetis +centones frigidos consarcinant, quo populo nihil nescire +videantur. Totus sermo quem promebat erat sacrae +scripturae plenus, nec aliud ructare poterat. Amabat 85 +quod loquebatur. + +Nonnunquam septies contionabatur uno die, nec +unquam illi deerat sermonis eruditi copia, quoties de +Christo loquendum erat. Quanquam tota illius vita +nihil erat nisi sacra contio. Erat alacer minimeque 90 +tetricus in convivio: sed sic ut nullam unquam praeberet +speciem levitatis aut ineptiae, luxus aut intemperantiae +multo minus. Miscebat sermones eruditos, +plerumque sacros, et ad pietatem facientes. Talia erant +colloquia, si quis illum adibat; aut si quem ille visebat, 95 +aut si quo faciebat iter, habebat potentes amicos, +qui illi in itinere mulum aliquoties aut equum subiciebant, +quo commodius liceret confabulari; ibi promebat +vir optimus exhilarato spiritu quae nullis gemmis +poterant aestimari. Neminem ab se tristem dimittebat, 100 +immo neminem non dimittebat meliorem et ad pietatis +amorem animatiorem. + +Nihil erat in quo sentire posses illum ulli suo commodo +servire; non ventri, non ambitioni, non avaritiae, +non voluptati, non odio, non livori, non ullis malis affectibus 105 +erat obnoxius. Quicquid acciderat, agebat gratias +Deo: nec aliud erat gaudium quam si quos inflammasset +ad studium Evangelicae pietatis. Nec irritus fuit +illius conatus. Complures tum viros tum feminas +lucri fecerat Christo: qui quantum differrent ab hoc 110 +Christianorum vulgo, mors arguebat. Vidisses enim +huius discipulos summa cum alacritate spiritus mori, et +sub mortem vere cygneam canere cantionem, ea promentes +quae pectus afflatum sacro numine testarentur: +cum ceteri peractis caerimoniis et adhibitis sollemnibus 115 +illis protestationibus fidentes, diffidentes exhalarent +animam. Testis est huius rei medicus eximius eius +oppidi Ghisbertus ac pertinax verae pietatis cultor, qui +plurimis utriusque scholae morientibus adfuit. + +Pertraxerat aliquot et e sui gregis sodalibus, sed 120 +pauciores--(quemadmodum et Christus apud suos non potuit +multas virtutes facere)--; nam illis fere placent qui +sua doctrina plurimum commeatus convehunt in culinam, +potius quam qui plurimas animas asserunt Christo. +Cum autem ab omnibus vitiis abhorrebat animus 125 +ille purissimus ac vere templum Christo dicatum, tum +maxime a libidine, adeo ut odore talium gravissime +offenderetur, tantum aberat ut turpiloquium ferre posset. +In vitia vulgi nunquam odiose debacchabatur, neque +quicquam adferebat e secretis confessionibus: sed ita 130 +depingebat honestatis imaginem, ut se quisque tacitus +agnosceret. In consiliis dandis mira prudentia, mira +integritas, mira dexteritas. Secretas confessiones non +admodum volens audiebat, sed tamen in hoc quoque +serviebat caritati: anxias ac subinde repetitas 135 +confessiones palam detestabatur. + +Superstitioni ac caerimoniis minimum tribuebat, +vescebatur cibis quibuslibet sobrie et cum gratiarum +actione. Vestitus erat nihil ab aliis differens. Solebat +nonnunquam et valetudinis causa suscipere iter aliquod, 140 +si quando senserat corpus humore degravari. Quodam +igitur die, cum persolveret pensum precum matutinarum +cum suo sodali, sensissetque stomachum fortassis +ob pridianam inediam nauseantem, ingressus domum +proximam, sumpsit cibi nonnihil, ac repetito itinere 145 +pergebat precari. Ibi cum sodalis illius putaret omnia +repetenda ab initio, quod primae horae precibus nondum +dictis sumpsisset cibum, ille alacer negavit quicquam +esse admissum, immo Deo nonnihil fore lucri. +'Antehac' inquit 'languidi et segnes precabamur; nunc 150 +alacribus animis illi dicemus hymnos spirituales; et +eiusmodi sacrificiis ille delectatur, quae ab hilari datore +offeruntur.' + +Ego cum id temporis diversarer apud Antonium a +Bergis abbatem Bertinicum, nec nisi post meridiem 155 +illic pranderetur, neque meus stomachus ferret tam +diutinam inediam (erat autem tempus quadragesimae), +praesertim cum totus essem in studiis, solebam ante +prandium sorbitiuncula tepida fulcire stomachum, quo +duraret in horam prandii. Hac de re cum illum 160 +consulerem num liceret, ille circumspecto sodali, quem +tum habebat laicum, ne quid offenderetur: 'Immo,' inquit +'peccares nisi faceres, et ob cibulum omitteres ista tua +sacra studia, tuoque corpusculo faceres iniuriam.' + +Cum Alexander Pontifex ex uno Iubilaeo fecisset 165 +duos, quo quaestus esset uberior, eiusque dispensationem +Episcopus Tornacensis praesente pecunia suo +periculo redemisset, summo studio adnitebantur commissarii, +ne sortem perderet Episcopus, immo ut lucrum +non poenitendum accederet. Hic in primis ad fabulae 170 +partes vocabantur ii qui in contionibus populo essent +gratiosi. Noster sentiens id in scrinia conferri, quo +sublevabantur ante pauperes, non improbabat quod +offerebat Pontifex, nec probabat tamen. Ceterum illud +improbabat, quod tenues fraudarentur solito subsidio: 175 +damnabat stultam eorum fiduciam qui nummo in +scrinium coniecto putarent sese liberos a peccatis. + +Tandem obtulerunt commissarii centum florenos ad +structuram templi (nam id tum aedificabatur in eius +monasterio), ut si nollet commendare venias pontificias, 180 +saltem ea taceret quae officerent. Ibi vir velut afflatu +sacro percitus, 'Abite' inquit, 'hinc, Simoniaci, cum +vestra pecunia. An eum me putatis qui ob pecuniam +sim suppressurus Evangelicam veritatem? Ea si vestro +quaestui obstat, mihi maior esse debet cura animarum 185 +quam vestri compendii.' Cessere tum vigori pectoris +Evangelici homines male sibi conscii, sed interim +praeter exspectationem summo diluculo affixa est excommunicatio; +quae tamen a cive quodam detracta est +priusquam multis innotesceret. 190 + +Ille nihil his minis territus, summa cum animi tranquillitate +docebat populum et Christo sacrificabat: nec +ullum metum prae se ferebat talis anathematis, quod +ob Christum praedicatum intentaretur. Mox citatus +est ad Episcopum Morinensem. Paruit Episcopo suo, 195 +venit uno sodali comitatus, nihil ipse de se sollicitus: +sed tamen inscio illo cives equitum praesidia collocarant +in itinere, ne per insidias interceptus in antrum +aliquod coniiceretur. Quid enim non audet auri sacra +fames? Episcopus obiecit articulos aliquot, quos ex 200 +illius collegerant contionibus: ille magno animo respondit +et Episcopo satisfecit. Aliquanto post denuo +vocatus est, obiecti sunt plures: ubi et ad hos responderat, +rogabat cur non aclessent accusatores, ut suo +quoque periculo accusarent: se iam bis venisse honoris 205 +illius gratia quod episcopus esset, ceterum non venturum +tertio, si simili modo vocaretur: esse sibi domi +melius negotium. Ita suo ingenio relictus est, sive quia +deerat ansa nocendi, sive quia timebant populi tumultum, +in quo probitas illius habebat optimum quemque 210 +addictissimum: etiamsi ille tale nihil ambiebat. + +Iamdudum rogabis, scio, quis huius viri fuerit +exitus. Non solum displicuit commissariis, sed etiam +suis fratribus aliquot, non quod non probarent vitam, +sed quod ea melior esset quam ipsis expediebat. Totus 215 +inhiabat in lucrum animarum, ceterum ad instruendam +culinam aut exstruendos parietes, ad illectandos dotatos +adolescentes segnior erat quam illi vellent: etiamsi hoc +quoque non neglegebat vir optimus, duntaxat si quid +ad sublevandam necessitatem pertineret, verum non 220 +ut plerique praepostere curabat ista. Immo quendam +etiam thynnum alienarat: is erat aulicus ac prorsus +aulicis moribus, uxorem pro derelicta habens, quam +habebat et claro genere natam et aliquot liberorum +matrem. Hic cum omnibus tentatis, quo uxorem 225 +marito reconciliaret, nihil ageret, nec durus ille vel +affinium respectu vel liberorum communium affectu vel +sua ipsius conscientia flecteretur, reliquit hominem +ceu deploratum. Is paulo post ex more petasonem aut +armum suillum misit. Ceterum Ioannes (nam tum 230 +Guardianum agebat) mandarat ianitori ne quid reciperet +nisi se vocato. Cum adesset munus, vocatus est: +ibi famulis qui deferebant heri nomine, 'Referte' inquit +'onus vestrum unde attulistis: nos non recipimus +munera diaboli.' 235 + +Itaque tametsi non ignorabant illius vitam ac doctrinam +esse seminarium egregium Evangelicae pietatis, +tamen quoniam non perinde conducebat proventui +culinae, iussus est deponere Guardiani munus: quo +nihil ille fecit lubentius, et suffectus est illi quidam, 240 +quem ego novi, aliunde ascitus, homo non dicam qualis +aut quam alteri dissimilis; in summa is mihi visus est +cui nemo prudens cauletum suum vellet committere: +sive hunc obtruserunt qui cupiebant abesse, sive is +visus est ad rem magis idoneus. Porro cum ex eius 245 +convictu subolesceret unus atque alter, qui simili spiritu +raperetur ad studium consulendi pietati Christianae +potius quam ad augendum penus, relegarunt hominem +Curtracum in monasteriolum virginum. Ibi +quantum licuit, sui similis docens, consolans, adhortans, 250 +diem suum feliciter obiit, relictis aliquot libellis, +quos e sacris auctoribus decerpserat Gallice; quos non +dubito tales esse qualis erat hominis vita et oratio. Et +tamen audio nunc a nonnullis damnari, qui putant +esse ingens periculum si populus aliquid legat praeter 255 +ineptas fabulas historiarum. Vivit adhuc illius doctrinae +scintilla in multorum pectoribus. Sic contemptim +habitus est a suis vir ille singularis, qui si Paulo apostolo +collega contigisset, nihil addubito quin illum suo +Barnabae aut Timotheo fuerit antepositurus. 260 + +Habes vere gemmeum Vitrarium nostrum, ignotum +mundo, celebrem et clarum in regno Christi. Nunc +Coletum huic simillimum accipe. Alterum alteri +depinxeram, et uterque alterius videndi desiderio +flagrabat, atque hac gratia Vitrarius in Angliam 265 +traiecerat; ac mihi post narrabat Coletus apud se fuisse +Minoritam quendam, cuius colloquio prudenti pioque +mirum in modum fuisset delectatus, sed adhibitum +alterum quendam eiusdem ordinis Stoicum, qui visus +indigne ferre Christianum colloquium interruperit. 270 +Ac fortasse Coletus hoc nomine plus laudis meretur, +quod nec indulgentia fortunae nec impetu naturae, +longe alio trahentis, potuerit ab Evangelicae vitae +studio depelli. Natus est enim e claris et opulentis +parentibus, idque Londini. Siquidem pater bis in 275 +urbe sua praefecturam summam gessit, quam illi +Maioritatem appellant. Mater quae adhuc superest, +insigni probitate mulier, marito suo undecim filios +peperit ac totidem filias. Quorum omnium natu +maximus erat Coletus, ac proinde solus heres futurus 280 +iuxta leges Britannicas, etiamsi illi fuissent superstites: +sed ex omnibus ille superfuit solus, cum illum +nosse coepissem. Accesserat his fortunae commodis +corpus elegans ac procerum. + +Adolescens apud suos quicquid est scholasticae 285 +philosophiae, diligenter perdidicit, ac titulum assecutus +est, qui septem liberalium artium scientiam +profitetur. Quarum nulla erat in qua ille non esset +gnaviter ac feliciter exercitatus: nam et libros Ciceronis +avidissime devorarat, et Platonis Plotinique libros 290 +non oscitanter excusserat, nec ullam mathematices +partem intactam reliquit. Post tanquam avidus bonarum +rerum negotiator, adiit Galliam, mox Italiam. +Ibi se totum evolvendis sacris auctoribus dedit, sed +prius per omnia literarum genera magno studio peregrinatus, 295 +priscis illis potissimum delectabatur, Dionysio, +Origene, Cypriano, Ambrosio, Hieronymo. Neque +tamen non legit Scotum ac Thomam aliosque huius +farinae, si quando locus postulabat. In utriusque iuris +libris erat non indiligenter versatus. Denique nullus 300 +erat liber, historiam aut constitutiones continens +maiorum, quem ille non evolverat. Habet gens +Britannica qui hoc praestiterunt apud suos quod Dantes +ac Petrarcha apud Italos. Et horum evolvendis +scriptis linguam expolivit, iam tum se praeparans ad 305 +praeconium sermonis Evangelici. + +Reversus ex Italia, mox relictis parentum aedibus +Oxoniae maluit agere. Illic publice et gratis Paulinas +epistolas omnes enarravit. Hic hominem nosse coepi, +nam eodem tum me deus nescio quis adegerat; natus 310 +tum erat annos ferme triginta, me minor duobus aut +tribus mensibus. In Theologica professione nullum +omnino gradum nec assecutus erat nec ambierat: +tamen nullus erat illic doctor vel Theologiae vel Iuris, +nullus abbas aut alioqui dignitate praeditus, quin 315 +illum audiret, etiam allatis codicibus: sive hoc laudis +debetur Coleti auctoritati, sive illorum studio, quos +non puduerit senes a iuvene, doctores a non doctore +discere: tametsi post ultro delatus est doctoris titulus, +quem ille recepit magis ut illis gereret morem quam 320 +quod ambiret. + +Ab his sacris laboribus, Regis Henrici, eius nominis +septimi, favore Londinum est revocatus, ac Decanus +apud divum Paulum factus, ut illius praeesset collegio +cuius literas sic adamabat. Est autem dignitas eius 325 +nominis apud Anglos prima, tametsi sunt aliae proventu +magis opimo. Hic vir optimus tanquam ad +opus vocatus, non ad dignitatem, collegii sui collapsam +disciplinam sarsit, et, quod erat illic novum, singulis +diebus festis in suo templo contionari instituit, praeter 330 +contiones extraordinarias, quas nunc in regia, nunc +aliis atque aliis locis habebat. Porro in suo templo +non sumebat sibi carptim argumentum ex Evangelio +aut ex epistolis Apostolicis, sed unum aliquod argumentum +proponebat, quod diversis contionibus ad finem 335 +usque prosequebatur: puta Evangelium Matthaei, +symbolum fidei, precationem Dominicam. Et habebat +auditorium frequens, in quo plerosque primores suae +civitatis et aulae regiae. + +Mensam Decani, quae antea sub hospitalitatis titulo 340 +luxui servierat, contraxit ad frugalitatem. Nam cum +et ante annos aliquot in totum abstinuisset a cena, +caruit vespertinis convivis. Porro cum serius pranderet, +etiam tum minus habuit multos: sed hoc +pauciores, quod et frugalis esset apparatus, tametsi 345 +nitidus, et brevis accubitus, denique sermones qui non +delectarent nisi doctos ac bonos. Consecrata mensa +mox puer aliquis clara voce distincte pronuntiabat +caput aliquod ex epistolis Pauli aut proverbiis Salomonis. +Ex eo delectum locum ipse fere repetebat, ac 350 +sermonis occasionem sumebat, sciscitans ab eruditis +aut ingeniosis etiam idiotis, quid hoc aut illud dictum +sibi vellet. Atque ita sermonem temperabat, ut quanquam +et pius et gravis, tamen nihil haberet taedii aut +supercilii. Rursus sub convivii finem, cum iam utcunque 355 +satisfactum esset non voluptati sed necessitati, +aliud argumentum iniecit: atque ita convivas dimisit +et animo et corpore refectos, ut meliores discederent +quam venerant, et stomachum minime cibis onustum +referrent. 360 + +Impense delectabatur amicorum colloquiis, quae +saepe differebat in multam noctem: sed omnis illius +sermo aut de literis erat aut de Christo. Si grati +confabulonis non erat copia (nec enim quibuslibet +delectabatur), puer aliquis e sacris libris aliquid 365 +pronuntiabat. Me nonnunquam et peregrinationis +comitem ascivit, nihil erat illic eo festivius: sed +semper libellus erat itineris comes, nec alii sermones +quam de Christo. Impatiens erat omnium sordium, +adeo ut nec sermonem ferret soloecum ac barbarie 370 +spurcum. Quicquid erat domesticae supellectilis, quicquid +apparatus in cibis, quicquid in vestibus, quicquid +in libris, nitidum esse volebat, de magnificentia +non laborabat. Non nisi pullis vestibus utebatur, cum +illic vulgo sacerdotes ac theologi vestiantur purpura. 375 +Summa vestis semper erat lanea ac simplex; si frigus +hoc postulabat, interulis pelliciis se muniebat. + +Quicquid e sacerdotiis redibat, id in usus domesticos +oeconomo suo dispensandum reliquit: quod erat patrimonii +(erat autem amplissimum) ipse in pios usus 380 +distribuebat. Nam patre defuncto, cum ingentem +pecuniae vim accepisset ex hereditate, ne servata +gigneret in eo aliquid morbi, novam scholam exstruxit +in coemeterio Sancti Pauli, puero Iesu sacram, opere +magnifico. Adiecit aedes magnificas, in quibus agerent 385 +duo ludi magistri, quibus amplum salarium designavit, +quo gratuito docerent, sed sic uti schola non capiat +nisi certum numerum. Eam distinxit in partes +quatuor. Primus ingressus habet ceu catechumenos. +Nullus autem admittitur nisi qui iam norit et legere 390 +et scribere. Secunda pars habet eos quos hypodidascalus +instituit. Tertia quos superior erudit. Alteram +ab altera dirimit velum quoddam quod adducitur +ac diducitur cum libet. Supra cathedram praeceptoris +sedet puer Iesus singulari opere, docentis gestu, quem 400 +totus grex adiens scholam ac relinquens hymno salutat. +Et imminet Patris facies dicentis 'Ipsum audite': nam +haec verba me auctore ascripsit. In postremo sacellum +est, in quo licet rem divinam facere. Tota schola +nullos habet angulos aut secessus, adeo ut nec cenaculum 405 +sit ullum aut cubiculum. Pueris singulis suus +est locus in gradibus paulatim ascendentibus, distinctis +spatiis. Quaeque classis habet sedecim, et qui in sua +classe praecellit, sellulam habet ceteris paululo eminentiorem. +Nec quosvis admittunt temere, sed delectus 405 +fit indolis et ingeniorum. + +Vidit illud vir perspicacissimus, in hoc esse praecipuam +reipublicae spem, si prima aetas bonis rationibus +institueretur. Ea res cum constet immensa pecunia, +tamen nullum in huius consortium admisit. Quidam 410 +legarat in eam structuram centum libras monetae +Britannicae: ubi sensit Coletus hac gratia sibi nescio +quid iuris vindicare laicos, permissu episcopi sui eam +pecuniam contulit in sacras vestes templi. Reditibus +totique negotio praefecit non sacerdotes, non episcopum 415 +aut capitulum, ut vocant, non magnates: sed cives +aliquot coniugatos, probatae famae. Roganti causam +ait nihil quidem esse certi in rebus humanis, sed tamen +in his se minimum invenire corruptelae. + +Atque ut hoc opus nemo non probavit, ita multi 420 +demirabantur cur magnificentissimas aedes exstrueret +intra pomeria monasterii Carthusiensium, quod non +procul abest a regia quae dicitur Richemonda. Aiebat +se parare sedem illam suae senectuti, cum iam impar +laboribus aut morbo fractus cogeretur se submovere 425 +ab hominum consortio. Illic erat animus philosophari +cum duobus aut tribus amiculis eximiis, inter +quos me solitus est numerare; sed mors antevertit. +Nam cum ante paucos annos correptus esset sudore +pestilenti, qui morbus peculiariter infestat Britanniam, 430 +et ab eodem tertio repetitus, utcunque tamen revixit; +sed ex morbi reliquiis contracta est viscerum tabes, +qua periit. Sepultus est ad australe chori latus in suo +templo humili sepulchro, quod in eum usum iam ante +annos aliquot delegerat, inscriptione addita 'IOAN. COL.' 435 + +Finem faciam, mi Iona, si pauca commemoraro +primum de ipsius natura, deinde de opinionibus paradoxis, +postremo de procellis quibus explorata est +hominis ingenua pietas. Cuius minimam portionem +debebat naturae suae; siquidem animo praeditus erat 440 +insigniter excelso et omnis iniuriae impatientissimo, +ad luxum ac somnum mire propensus, ad iocos ac +facetias supra modum proclivis. Haec ipse mihi fassus +est, nec omnino tutus a morbo philargyriae. Adversus +haec ita pugnavit philosophia sacrisque studiis, vigiliis, 445 +ieiuniis, ac precibus, ut totum vitae cursum ab huius +seculi inquinamentis purum peregerit. Opes in pios +usus dissipavit. Adversus animi celsitudinem ratione +pugnavit, adeo ut a puero quoque moneri se pateretur. +Somnum ac luxum abstinentia cenae perpetua, iugi 450 +sobrietate, indefessis laboribus studiorum sanctisque +colloquiis profligavit: et tamen si quando sese obtulisset +occasio vel iocandi apud facetos vel colloquendi +cum feminis vel accumbendi in opiparis conviviis, +vidisses aliqua naturae vestigia. Et ob id fere a laicorum 455 +consuetudine abstinuit, sed praecipue a conviviis: +ad quae si quando cogebatur, me aut mei similem +adhibebat, quo Latinis fabulis declinaret profana colloquia. +Atque interim sumpto ex uno tantum genere +cibi pusillo, uno aut altero cerevisiae haustu contentus 460 +erat, a vino temperans, quo tamen delectabatur eleganti, +sed temperatissime utens. Ita se sibi semper +habens suspectum, cavebat ab omnibus quibus esse +posset offendiculo cuiquam; nec enim ignorabat +omnium oculos in se coniectos. 465 + +Nunquam vidi ingenium felicius, atque ob id similibus +ingeniis unice delectabatur: sed ad haec se malebat +demittere quae praepararent ad immortalitatem vitae +futurae. Nulla in re non philosophabatur, si quando +se laxabat fabulis amoenioribus. In pueris ac puellis 470 +delectabat naturae puritas ac simplicitas, ad cuius +imitationem suos vocat Christus, angelis eos solitus +comparare. + +Iam ut alteram exsolvam partem, opinionibus a +vulgo multum dissidebat, sed mira prudentia hac in 475 +re sese attemperabat aliis, ne quos offenderet, aut ne +quid labis in famam contraheret; non ignarus quam +iniqua sint hominum iudicia, quamque prona in malum +credulitas, quantoque facilius sit maledicis linguis +contaminare famam hominis quam benedicis sarcire. 480 +Inter amicos ac doctos liberrime profitebatur quid +sentiret. Scotistas, quibus hominum vulgus ceu peculiare +tribuit acumen, aiebat sibi videri stupidos et +hebetes et quidvis potius quam ingeniosos; nam +argutari circa alienas sententias ac verba, nunc hoc 485 +arrodere, nunc illud, et omnia minutatim dissecare, +ingenii esse sterilis et inopis. Thomae tamen, nescio +qua de causa, iniquior erat quam Scoto. Etenim cum +hunc apud illum aliquando laudarem ut inter recentiores +non aspernandum, quod et sacras literas et 490 +auctores veteres videretur evolvisse (cuius rei suspicionem +mihi fecerat Catena quae vocatur Aurea) et +aliquid haberet in scriptis affectuum, semel atque +iterum dissimulavit obticescens. Verum ubi rursus +in alio colloquio inculcarem eadem vehementius, 495 +obtuitus est me, velut observans serione haec dicerem +necne; cum animadverteret me ex animo loqui, +tanquam afflatus spiritu quodam, 'Quid tu' inquit, +'mihi praedicas istum, qui nisi habuisset multum +arrogantiae, non tanta temeritate tantoque supercilio 500 +definisset omnia? et nisi habuisset aliquid spiritus +mundani, non ita totam Christi doctrinam sua profana +philosophia contaminasset.' Admiratus sum hominis +impetum, coepique diligentius eius viri scripta evolvere. +Quid verbis opus est? omnino decessit aliquid meae 505 +de illo existimationi. + +Cum nemo magis faveret Christianae pietati, tamen +erga monasteria, quae nunc falso nomine pleraque sic +vocantur, minimum habebat affectus; eisque aut nihil +aut quam minimum largiebatur, ac ne moriens quidem 510 +aliquid illis decidit: non quod invisos haberet ordines, +sed quod homines suae professioni non respondebant. +Nam ipsi in votis erat se prorsus ab hoc mundo extricare, +sicubi repperisset sodalitium vere coniuratum in +vitam Evangelicam. Atque id negotii mihi delegarat 515 +Italiam adituro, narrans sese apud Italos comperisse +quosdam monachos vere prudentes ac pios. Nec enim +ille iudicabat esse religionem quam vulgus iudicat, cum +sit aliquoties ingenii penuria. Laudabat et Germanos +aliquot, apud quos residerent etiamnum priscae religionis 520 +vestigia. Dictitare solebat se nusquam reperire +minus corruptos mores quam inter coniugatos, quod +hos affectus naturae, cura liberorum ac res familiaris +ita veluti cancellis quibusdam distringerent, ut non +possent in omne flagitii genus prolabi. 525 + +Nulli mortalium generi erat infensior quam episcopis +qui pro pastoribus lupos agerent; nec ullos +magis exsecrabatur, quod cultu sacro, caerimoniis, +benedictionibus ac veniolis sese venditarent populo, +cum toto pectore servirent mundo, hoc est gloriae et 530 +quaestui. E Dionysio ceterisque priscis theologis +quaedam hauserat, quibus non ita favebat, ut usquam +contenderet adversus decreta ecclesiastica, sed tamen +ut minus esset iniquus iis qui non probarent sic +passim in templis adorari imagines pictas, ligneas, 535 +saxeas, aereas, aureas, argenteas: item iis qui dubitarent +an sacerdos insigniter ac palam improbus +conficeret aliquid sacramentali functione; haudquaquam +favens istorum errori, sed indignans iis qui vita +palam et undique contaminata praeberent causam 540 +huiusmodi suspicionis. + +Collegia quae multo magnificoque sumptu sunt apud +Anglos instituta, dicebat officere bonis studiis, nec +aliud esse quam invitabula otiosorum: neque scholis +publicis perinde multum tribuebat, quod ambitio 545 +profitendi et quaestus omnia vitians corrumperet +sinceritatem omnium disciplinarum. + +Ut confessionem secretam vehementer probabat, negans +se ulla ex re capere tantundem consolationis ac +boni spiritus, ita anxiam ac subinde repetitam vehementer 550 +damnabat. Cum apud Anglos mos sit ut +sacerdotes fere cotidie faciant rem divinam, ille tamen +contentus erat diebus Dominicis ac festis sacrificare, +aut certe pauculis diebus extra hos: sive quod sacris +studiis, quibus se parabat ad contionandum, et ecclesiae 555 +suae negotiis distineretur; sive quod comperiret se +maiore cum affectu sacrificare si id ex intervallo faceret. +Haudquaquam tamen improbabat illorum institutum, +quibus placeret cotidie adire mensam Dominicam. + +Cum esset ipse doctissimus, tamen anxiam hanc et 560 +laboriosam sapientiam non probabat, quae ex omnium +disciplinarum cognitione et ex omnium auctorum +lectione velut ansis omnibus absolvitur: dictitans ita +deteri nativam illam ingenii sanitatem et sinceritatem, +hominesque reddi minus sanos et ad Christianam 565 +innocentiam puramque ac simplicem caritatem minus +idoneos. Plurimum tribuebat epistolis apostolicis, sed +ita suspiciebat admirabilem illam Christi maiestatem, ut +ad hanc quodammodo sordescerent apostolorum scripta. +Omnia fere Christi dicta miro ingenio revocarat ad 570 +terniones, unde et librum instituerat scribere. Quod +sacerdotes etiam occupati cotidie tam prolixas preces +exhaurire cogerentur, etiam domi atque in itinere, +vehementer admirabatur; cultum autem ecclesiasticum +magnifice fieri valde probabat. 575 + +Innumera sunt hodie in publicis scholis receptissima +a quibus ille plurimum dissentiebat, de quibus inter +amiculos solebat aliquando conferre; apud alios dissimulabat, +ne geminum caperet incommodum, ut et +nihil proficeret nisi in peius, et existimationis suae 580 +iacturam faceret. Nullus erat liber tam haereticus +quem ille non attente evolveret, dicens se plus aliquotiens +ex illis capere fructus quam ex horum libris +qui sic omnia definiunt, ut frequenter adulentur +coryphaeis, nonnunquam et sibi ipsis. Recte loquendi 585 +copiam non ferebat peti e praeceptionibus grammaticorum, +quas asseverabat officere ad bene dicendum, nec +id contingere nisi evolvendis optimis auctoribus; sed +huius opinionis ipse poenas dedit. Cum enim esset +et natura et eruditione facundus, ac dicenti mira 590 +suppeteret orationis ubertas, tamen scribens subinde +labebatur in his quae solent notare critici. Atque hac, +ni fallor, gratia a libris scribendis abstinebat, atque +utinam non abstinuisset: nam huius viri cogitationes +quacunque etiam lingua proditas optarim. 595 + +Iam ne quid defuisse putetur absolutae Coleti pietati, +tempestates quibus agitatus est accipe. Nunquam illi +bene convenerat cum suo Episcopo, de cuius moribus +ne quid dicam, superstitiosus atque invictus erat +Scotista, et hoc nomine sibi semideus videbatur: quo 600 +quidem ex genere cum aliquot noverim quos nolim +improbos appellare, nullum tamen adhuc vidi quem +mea quidem sententia possis vere pureque dicere +Christianum. Nec admodum gratus erat plerisque sui +collegii, quod tenacior esset disciplinae regularis, ac 605 +subinde quiritabantur se pro monachis haberi; quanquam +hoc collegium olim fuit, et in vetustis syngraphis +vocatur orientale monasterium. + +Sed cum iam odium senis Episcopi--erat enim non +minor annis octoginta--atrocius esset quam ut premi 610 +posset, ascitis duobus episcopis aeque cordatis nec +minus virulentis, incipit Coleto negotium facessere, +non alio telo quam quo solent isti, si quando cui +exitium moliuntur. Defert eum apud archiepiscopum +Cantuariensem, articulis aliquot notatis, quos ex illius 615 +contionibus decerpserat. Quorum unus erat quod +docuisset non adorandas imagines: alter quod sustulisset +a Paulo laudatam hospitalitatem, qui enarrans +illud ex Evangelio, 'Pasce, pasce, pasce oves meas,' cum +in prioribus duobus cum reliquis interpretibus consentiret, 620 +pasce exemplis vitae, pasce sermone doctrinae, +in tertio dissensisset, negans convenire ut apostoli, qui +tum erant pauperes, iuberentur oves suas pascere +subsidio temporali, et huius loco aliud quiddam +substituisset: tertius, quod cum in contione dixisset 625 +quosdam de charta contionari (id quod multi frigide +faciunt in Anglia), oblique taxasset Episcopum, qui ob +senium id solitus sit facere. Archiepiscopus, cui Coleti +dotes erant egregie cognitae, patrocinium innocentis +suscepit, e iudice factus patronus, cum ipse Coletus ad 630 +haec aliaque stultiora respondere dedignaretur. + +Non conquievit tamen senis odium. Tentavit aulam +regiam in Coletum concitare, atque in primis Regem +ipsum, iam aliud telum nactus, quod publice dixisset in +contione pacem iniquam praeferendam bello aequissimo. 635 +Id enim temporis adornabatur bellum in Gallos, et +huius fabulae non minimam partem Minoritae duo +agebant; quorum alter fax belli mitram meruit, alter +bonis lateribus vociferabatur in contionibus in poetas: +sic enim designabat Coletum, eum is a poeticis numeris 640 +esset alienissimus, alioqui non imperitus musices. +Hic Rex, egregius iuvenis, dedit evidens specimen +ingenii sui regno dignissimi, privatim hortans Coletum, +pergeret sua doctrina libere succurrere moribus eius +seculi corruptissimis, neque subduceret lucem suam 645 +temporibus tenebricosissimis: se non ignorare quid in +illum stimularet episcopos illos, neque nescire quantum +ipse fructus attulisset genti Britannicae sua vita +sacraque doctrina. Addebat sese sic cohibiturum +illorum conatus, ut aliis liqueret non impune fore si 650 +qui Coletum impeterent. Hic Coletus egit quidem +gratias pro animo regio, ceterum quod obtulit deprecatus +est, negans se velle ut cuiquam peius esset sua +causa; se potius cessurum munus quod gerebat. + +Sed aliquanto post data est illis ansa ut sperarent 655 +iam posse confici Coletum. A Pascha parabatur +expeditio in Gallos. In die Parasceves Coletus apud +Regem et aulicos mire contionatus est de victoria +Christi, adhortans Christianos omnes ut sub Regis sui +vexillo militarent ac vincerent. Etenim qui odio, qui 660 +ambitione mali pugnarent cum malis seque vicissim +trucidarent, non sub Christi sed sub diaboli signis +militare: simulque ostendit quam res esset ardua +Christianam obire mortem, quam pauci bellum susciperent +non odio aut cupiditate vitiati: quam vix 665 +consisteret eundem habere fraternam caritatem, sine +qua nemo visurus esset Deum, et ferrum in fratris +viscera demergere. Addidit, ut Christum Principem +suum imitarentur potius quam Iulios et Alexandros. +Multaque alia tum declamavit in hanc sententiam sic 670 +ut Rex nonnihil metueret ne haec contio adimeret +animos militibus quos educebat. Huc velut ad bubonem +omnes convolant mali, sperantes fore ut Regis +animus iam in illum posset exacerbari. Accersitus +est Coletus iussu Regis. Venit, pransus est in 675 +monasterio Franciscanorum quod adhaeret regiae +Grienwikensi. Rex ubi sensit, descendit in hortum +monasterii, et Coleto prodeunte dimisit suos omnes. +Ubi solus esset cum solo, iussit ut tecto capite +familiariter colloqueretur, atque ita exorsus est iuvenis 680 +humanissimus: 'Ne quid temere suspiceris, Decane. +Non huc accersivi te, quo turbem tuos sanctissimos +labores, quibus unice faveo, sed ut exonerem conscientiam +meam scrupulis aliquot, tuoque cormilio +rectius satisfaciam officio meo.' Verum ne totum 685 +colloquium repetam (quod fere sesquihoram productum +est), interim in aula ferociebat Bricotus, existimans +periclitari Coletum, cum per omnia conveniret illi +cum Rege; nisi quod Rex optabat, ut quod Coletus +vere dixisset, diceret aliquando explanatius ob rudes 690 +milites, qui secus interpretarentur quam ipse dixisset, +videlicet Christianis nullum esse bellum iustum. +Coletus pro sua prudentia proque singulari animi +moderatione non solum animo regio satisfecit, verum +etiam auxit gratiam pristinam. Ubi reditum est in 695 +regiam, Rex dimissurus Coletum allato poculo praebibit, +et complexus hominem humanissime omniaque +pollicitus quae sint ab amantissimo Rege exspectanda, +dimisit. Iam aulica turba circumstans exspectabat +exitum eius colloquii. Ibi Rex omnibus audientibus 700 +'Suus' inquit 'cuique doctor esto, et suo quisque +faveat. Hic est doctor meus'. Ita discesserunt +quidam lupi, quod aiunt, hiantes, et praecipue Bricotus; +nec ab eo die quisquam est ausus impetere +Coletum. 705 + +Habes, Iodoce, duos quos aetas nostra tulit, mea +sententia vere sincereque Christianos, non tam depictos +quam delineatos, quantum passa est epistolaris angustia. +Tuum erit ex utroque decerpere quod tibi videbitur ad +veram pietatem maxime conducere. Iam si quaeres 710 +utrum alteri praeferam, mihi videntur pari laude digni, +cum dissimili fuerint conditione. Siquidem ut magnum +erat Coletum in ea fortuna constanter secutum +esse, non quo vocabat natura, sed quo Christus; ita +speciosior est laus Vitrarii, quod in eo genere vitae 715 +tantum obtinuerit ac praestiterit spiritus Evangelici: +perinde quasi piscis in palude vivens nihil trahat de +sapore palustri. Sed in Coleto quaedam erant quae +testarentur illum hominem esse; in Vitrario nihil +unquam vidi quod ullo pacto saperet affectum humanum. 720 +Quod si me audies, Iona, non dubitabis hos duos +divorum ascribere catalogo; etiamsi nullus unquam +Pontifex eos referat in canonem. + +Felices animae, quibus ego multum debeo, vestris +precibus adiuvate luctantem adhuc in huius vitae malis 725 +Erasmum, ut in vestrum contubernium remigrem, +nusquam postea divellendus. + +Vale, mi Iona. Bene habet si tuo desiderio feci +satis; nam argumento scio nequaquam esse satisfactum. + +Ex rure Andrelaco. Id. Iun. Anno M.D.XXI. + + + + +XXV. COLET AND HIS KINSMAN + +Solebam illi canere fabulam de Ioanne Coleto, viro +perenni hominum memoria digno. Pessime illi conveniebat +cum patruo, viro admodum sene ac praefractis +moribus. Lis erat non de lana caprina, nec de asini, +quod aiunt, umbra, sed de magna summa pecuniarum, 5 +ob quantam vel filius bellum indiceret patri. Coletus +pransurus apud reverendissimum praesulem Guilhelmum +archiepiscopum Cantuariensem iunxit me +sibi in cymba. Interea legebat ex Enchiridio meo +remedium iracundiae, nec tamen indicabat cur ea 10 +legeret. Accubitus ordo forte sic dabat ut Coletus +sederet e regione patrui, vultu subtristi, nec loquens +nec prandens. Archiepiscopi vero rara quaedam est +hac in re dexteritas, ut curet ne quis parum hilaris sit +in convivio, sermones ad omnium affectus attemperans. 15 +Per eum itaque iniectus est sermo de collatione aetatum. +Hinc orta est inter mutos confabulatio. Denique +patruus senum more gloriari coepit, quod tantus natu +tantopere polleret viribus. A prandio nescio quid +seorsum agitatum est inter illos. Ubi Coletus mecum 30 +repetierat cymbam, 'Video,' inquit, 'Erasme, te felicem +esse.' Ego admirabar cur hominem infelicissimum +diceret felicem. Ibi denarravit quam atroci animo +fuerit in patruum, adeo ut propemodum statuisset +omnibus Christianae modestiae repagulis refractis et 35 +cognationis affectu contempto manifestum bellum +suscipere cum patruo: eaque gratia cepisse meum +Enchiridion in manus, ut iracundiae remedium quaereret, +et profuisse. Mox ex ea qualicunque confabulatione +quae orta est in prandio, utrinque diluta est 40 +amarulentia, sic ut mox Archiepiscopo sequestro facile +res omnis inter eos composita sit. + + + + +XXVI. THOMAS MORE + +ERASMUS ROTERODAMUS CLARISSIMO EQUITI ULRICHO HUTTENO S.D. + +Quod Thomae Mori ingenium sic deamas ac paene +dixerim deperis, nimirum scriptis illius inflammatus, +quibus, ut vere scribis, nihil esse potest neque doctius +neque festivius, istuc, mihi crede, clarissime Huttene, +tibi cum multis commune est, cum Moro mutuum 5 +etiam. Nam is vicissim adeo scriptorum tuorum genio +delectatur, ut ipse tibi propemodum invideam. Haec +videlicet est illa Platonis omnium maxime amabilis +sapientia, quae longe flagrantiores amores excitat inter +mortales quam ullae quamlibet admirabiles corporum 10 +formae. Non cernitur illa quidem oculis corporeis, +sed et animo sui sunt oculi; per hos fit aliquoties ut +ardentissima caritate conglutinentur, inter quos nec +colloquium nec mutuus conspectus intercessit. Et +quemadmodum vulgo fit ut incertis de causis alia 15 +forma alios rapiat, ita videtur et ingeniorum esse +tacita quaedam cognatio, quae facit ut certis ingeniis +impense delectemur, ceteris non item. + +Ceterum quod a me flagitas, ut tibi totum Morum +velut in tabula depingam, utinam tam absolute praestare 20 +queam quam tu vehementer cupis; nam mihi quoque +non iniucundum fuerit interim in amici multo omnium +suavissimi contemplatione versari. Sed primum non +cuiusvis est omnes Mori dotes perspexisse. Deinde haud +scio an ille laturus sit a quolibet artifice depingi sese. 25 +Nec enim arbitror levioris esse operae Morum effingere +quam Alexandrum magnum aut Achillem, nec illi +quam hic noster immortalitate digniores erant. Tale +argumentum prorsus Apellis cuiuspiam manum desiderat: +at vereor ne ipse Fulvii Rutubaeque similior 30 +sim quam Apellis. Experiar tamen tibi totius hominis +simulacrum delineare verius quam exprimere, quantum +ex diutina domesticaque consuetudine vel animadvertere +licuit vel meminisse. Quod si quando fiet +ut vos aliqua legatio committat, tum demum intelleges 35 +quam non probum artificem ad hoc negotii delegeris, +vereorque plane ne me aut invidentiae incuses aut +caecutientiae, qui ex tam multis bonis tam pauca vel +viderim lippus vel commemorare voluerim invidus. + +Atque ut ab ea parte exordiar qua tibi Morus est 40 +ignotissimus, statura modoque corporis est infra proceritatem, +supra tamen notabilem humilitatem. Verum +omnium membrorum tanta est symmetria, ut nihil hic +omnino desideres. Cute corporis candida facies magis +ad candorem vergit quam ad pallorem; quanquam 45 +a rubore procul abest, nisi quod tenuis admodum rubor +ubique sublucet. Capilli subnigro flavore, sive mavis, +sufflavo nigrore, barba rarior. Oculi subcaesii, maculis +quibusdam interspersi; quae species ingenium arguere +solet felicissimum, apud Britannos etiam amabilis 50 +habetur, cum nostri nigrore magis capiantur. Negant +ullum oculorum genus minus infestari vitiis. Vultus +ingenio respondet, gratam et amicam festivitatem +semper prae se ferens, ac nonnihil ad ridentis habitum +compositus; atque ut ingenue dicam, appositior ad 55 +iucunditatem quam ad gravitatem aut dignitatem, +etiamsi longissime abest ab ineptia scurrilitateque. +Dexter humerus paulo videtur eminentior laevo, praesertim +cum incedit; id quod illi non accidit natura sed +assuetudine, qualia permulta nobis solent adhaerere. 60 +In reliquo corpore nihil est quod offendat. Manus +tantum subrusticae sunt; ita duntaxat, si ad reliquam +corporis speciem conferantur. Ipse omnium quae ad +corporis cultum attinent semper a puero neglegentissimus +fuit, adeo ut nec illa magnopere curare sit solitus 65 +quae sola viris esse curanda docet Ovidius. Formae +venustas quae fuerit adolescenti nunc etiam licet e +culmo conicere: quanquam ipse novi hominem non +maiorem annis viginti tribus; nam nunc vix excessit +quadragesimum. 70 + +Valetudo prospera magis quam robusta, sed tamen +quae quantislibet laboribus sufficiat honesto cive dignis, +nullis aut certe paucissimis morbis obnoxia: spes est +vivacem fore, quando patrem habet admodum natu +grandem, sed mire virenti vegetaque senectute. Neminem 75 +adhuc vidi minus morosum in delectu ciborum. +Ad iuvenilem usque aetatem aquae potu delectatus +est; id illi patrium fuit. Verum hac in re ne cui +molestus esset, fallebat convivas e stanneo poculo +cervisiam bibens, eamque aquae proximam, frequenter 80 +aquam meram. Vinum, quoniam illic mos est ad idem +poculum vicissim invitare sese, summo ore nonnunquam +libabat, ne prorsus abhorrere videretur, simul ut +ipse communibus rebus assuesceret. Carnibus bubulis, +salsamentis, pane secundario ac vehementer fermentato 85 +libentius vescebatur quam his cibis quos vulgus habet +in deliciis; alioqui neutiquam abhorrens ab omnibus +quae voluptatem innoxiam adferunt etiam corpori. +Lactariorum et eorum foetuum qui nascuntur in arboribus +semper fuit appetentior; esum ovorum in deliciis 90 +habet. Vox neque grandis est nec admodum exilis, +sed quae facile penetret aures, nihil habens canorum +ac molle, sed plane loquentis est: nam ad musicam +vocalem a natura non videtur esse compositus, etiam +si delectatur omni musices genere. Lingua mire explanata 95 +articulataque, nihil habens nec praeceps nec haesitans. +Cultu simplici delectatur, nec sericis purpurave +aut catenis aureis utitur, nisi cum integrum non est +ponere. Dictu mirum quam neglegens sit caerimoniarum, +quibus hominum vulgus aestimat morum civilitatem. 100 +Has ut a nemine exigit, ita aliis non anxie +praestat nec in congressibus nec in conviviis; licet +harum non sit ignarus, si lubeat uti. Sed muliebre +putat viroque indignum eiusmodi ineptiis bonam +temporis partem absumere. 105 + +Ab aula principumque familiaritate olim fuit alienior, +quod illi semper peculiariter invisa fuerit +tyrannis, quemadmodum aequalitas gratissima. Vix +autem reperies ullam aulam tam modestam quae non +multum habeat strepitus atque ambitionis, multum fuci, 110 +multum luxus, quaeque prorsus absit ab omni specie +tyrannidis. Quin nec in Henrici octavi aulam pertrahi +potuit nisi multo negotio, cum hoc principe nec optari +quicquam possit civilius ac modestius. Natura libertatis +atque otii est avidior; sed quemadmodum otio 115 +cum datur lubens utitur, ita quoties poscit res, nemo +vigilantior aut patientior. Ad amicitiam natus factusque +videtur, cuius et sincerissimus est cultor et longe +tenacissimus est. Nec ille metuit multorum amicitiam +ab Hesiodo parum laudatam. Nulli non patet ad 120 +necessitudinis foedus. Nequaquam morosus in deligendo, +commodissimus in alendo, constantissimus in +retinendo. Si forte incidit in quempiam cuius vitiis +mederi non possit, hunc per occasionem dimittit, +dissuens amicitiam, non abrumpens. Quos sinceros 125 +reperit, et ad ingenium suum appositos, horum consuetudine +fabulisque sic delectatur, ut his in rebus +praecipuam vitae voluptatem ponere videatur. Nam +a pila, alea, chartis, ceterisque lusibus quibus procerum +vulgus temporis taedium solet fallere, prorsus abhorret. 130 +Porro ut propriarum rerum est neglegentior, ita nemo +diligentior in curandis amicorum negotiis. Quid +multis? Si quis absolutum verae amicitiae requirat +exemplar, a nemine rectius petierit quam a Moro. + +In convictu tam rara comitas ac morum suavitas, ut 135 +nemo tam tristi sit ingenio quem non exhilaret: nulla +res tam atrox cuius taedium non discutiat. Iam inde +a puero sic iocis est delectatus, ut ad hos natus videri +possit, sed in his nec ad scurrilitatem usque progressus +est, nec mordacitatem unquam amavit. Adolescens 140 +comoediolas et scripsit et egit. Si quod dictum erat +salsius etiam in ipsum tortum, tamen amabat; usque +adeo gaudet salibus argutis et ingenium redolantibus: +unde et epigrammatis lusit iuvenis, et Luciano cum +primis est delectatus, quin et mihi ut Morias Encomium 145 +scriberem, hoc est ut camelus saltarem, fuit auctor. + +Nihil autem in rebus humanis obvium est unde ille +non venetur voluptatem, etiam in rebus maxime seriis. +Si cum eruditis et cordatis res est, delectatur ingenio; +si cum indoctis ac stultis, fruitur illorum stultitia. 150 +Nec offenditur morionibus, mira dexteritate ad omnium +affectus sese accommodans. Cum mulieribus fere atque +etiam cum uxore non nisi lusus iocosque tractat. +Diceres alterum quendam esse Democritum, aut potius +Pythagoricum illum philosophum, qui vacuus animo 155 +per mercatum obambulans contemplatur tumultus +vendentium atque ementium. Nemo minus ducitur +vulgi iudicio, sed rursus nemo minus abest a sensu +communi. + +Praecipua illi voluptas est spectare formas, ingenia 160 +et affectus diversorum animantium. Proinde nullum +fere genus est avium quod domi non alat, et si quod +aliud animal vulgo rarum, veluti simia, vulpes, viverra, +mustela, et his consimilia. Ad haec si quid exoticum +aut alioqui spectandum occurrit, avidissime mercari 165 +solet; atque his rebus undique domum habet instructam, +ut nusquam non sit obvium quod oculos ingredientium +demoretur; ac toties sibi renovat voluptatem, +quoties alios conspicit oblectari. + +Bonas literas a primis statim annis hauserat. Iuvenis 170 +ad Graecas literas atque philosophiae studium +sese applicuit, adeo non opitulante patre viro alioqui +prudenti proboque, ut ea conantem omni subsidio +destitueret, ac paene pro abdicato haberet, quod a +patriis studiis desciscere videretur: nam is Britannicarum 175 +legum peritiam profitetur. Quae professio, ut +est a veris literis alienissima, ita apud Britannos cum +primis habentur magni clarique, qui in hoc genere sibi +pararunt auctoritatem. Nec temere apud illos alia via +ad rem ac gloriam parandam magis idonea; siquidem 180 +pleramque nobilitatem illius insulae peperit hoc studiorum +genus. In eo negant quenquam absolvi posse, +nisi plurimos annos insudarit. Ab hoc igitur cum non +iniuria abhorreret adolescentis ingenium melioribus +rebus natum, tamen post degustatas scholasticas disciplinas 185 +sic in hoc versatus est ut neque consulerent +quenquam libentius litigatores, neque quaestum uberiorem +faceret quisquam eorum qui nihil aliud agebant. +Tanta erat vis ac celeritas ingenii. + +Quin et evolvendis orthodoxorum voluminibus non 190 +segnem operam impendit. Augustini libros De civitate +Dei publice professus est adhuc paene adolescens auditorio +frequenti, nec puduit nec poenituit sacerdotes +ac senes a iuvene profano sacra discere. Interim et +ad pietatis studium totum animum appulit, vigiliis, 195 +ieiuniis, precationibus aliisque consimilibus progymnasmatis +sacerdotium meditans. Qua quidem in re non +paulo plus ille sapiebat, quam plerique isti, qui temere +ad tam arduam professionem ingerunt sese, nullo prius +sui periculo facto. 200 + +Tamen virginem duxit admodum puellam, claro +genere natam, rudem adhuc, utpote ruri inter parentes +ac sorores semper habitam, quo magis illi liceret illam +ad suos mores fingere. Hanc et literis instituendam +curavit et omni musices genere doctam reddidit, planeque 205 +talem paene finxerat; quicum libuisset universam +aetatem exigere, ni mors praematura puellam sustulisset +e medio, sed enixam liberos aliquot, quorum adhuc +supersunt puellae tres, Margareta, Aloysia, Cecilia, +puer unus Ioannes. Neque diu caelebs vivere sustinuit, 210 +licet alio vocantibus amicorum consiliis. Paucis +mensibus a funere uxoris viduam duxit, magis +curandae familiae quam voluptati, quippe nec bellam +admodum nec puellam, ut ipse iocari solet, sed acrem +ac vigilantem matrem familias; quicum tamen perinde 215 +comiter suaviterque vivit, ac si puella foret forma +quantumlibet amabili. Vix ullus maritus a sua tantum +obsequii impetrat imperio atque severitudine, +quantum hic blanditiis iocisque. Quid enim non impetret, +posteaquam effecit ut mulier iam ad senium 220 +vergens, ad hoc animi minime mollis, postremo ad +rem attentissima, cithara, testudine, monochordo, tibiis +canere disceret, et in hisce rebus cotidie praescriptum +operae pensum exigenti marito redderet? + +Consimili comitate totam familiam moderatur, in 225 +qua nulla tragoedia, nulla rixa. Si quid exstiterit, +protinus aut medetur aut componit; neque quenquam +unquam dimisit ut inimicum aut ut inimicus. Quin +huius domus fatalis quaedam videtur felicitas, in qua +nemo vixit qui non provectus sit ad meliorem fortunam, 230 +nullus unquam ullam famae labem contraxit. +Quin vix ullos reperias quibus sic convenerit cum +matre, ut huic cum noverca; nam pater iam alteram +induxit; utramque non minus adamavit ac matrem. +Porro erga parentes ac liberos sororesque sic affectus 235 +est, ut nec amet moleste nec usquam desit officio +pietatis. + +Animus est a sordido lucro alienissimus. Liberis +suis semovit e facultatibus quod illis satis esse putat; +quod superest largiter effundit. Cum advocationibus 240 +adhuc aleretur, nulli non dedit amicum verumque +consilium, magis illorum commodis prospiciens quam +suis; plerisque solitus persuadere uti litem componerent, +minus enim hic fore dispendii. Id si minus +impetrabat, tum rationem indicabat qua possent quam 245 +minimo dispendio litigare, quando quibusdam hic +animus est, ut litibus etiam delectentur. In urbe +Londoniensi, in qua natus est, annos aliquot iudicem +egit in causis civilibus. Id munus ut minimum habet +oneris (nam non sedetur nisi die Iovis usque ad prandium), 250 +ita cum primis honorificum habetur. Nemo +plures causas absolvit, nemo se gessit integrius; remissa +plerisque pecunia quam ex praescripto debent +qui litigant. Siquidem ante litis contestationem actor +deponit tres drachmas, totidem reus, nec amplius quicquam 255 +fas est exigere. His moribus effecit ut civitati +suae longe carissimus esset. + +Decreverat autem hac fortuna esse contentus, quae +et satis haberet auctoritatis, nec tamen esset gravibus +obnoxia periculis. Semel atque iterum extrusus est in 260 +legationem; in qua cum se cordatissime gessisset, +non conquievit serenissimus rex Henricus eius nominis +octavus, donec hominem in aulam suam pertraheret. +Cur enim non dicam pertraheret? Nullus +unquam vehementius ambiit in aulam admitti quam 265 +hic studuit effugere. Verum cum esset optimo regi in +animo familiam suam eruditis, gravibus, cordatis et +integris viris differtam reddere, cum alios permultos, +tum Morum in primis accivit; quem sic in intimis +habet, ut a se nunquam patiatur discedere. Sive seriis 270 +utendum est, nihil illo consultius; sive visum est regi +fabulis amoenioribus laxare animum, nullus comes +festivior. Saepe res arduae iudicem gravem et cordatum +postulant; has sic Morus discutit, ut utraque +pars habeat gratiam. Nec tamen ab eo quisquam 275 +impetravit ut munus a quoquam acciperet. Felices res +publicas, si Mori similes magistratus ubique praeficeret +princeps! Nec interim ullum accessit supercilium. + +Inter tantas negotiorum moles et veterum amiculorum +meminit et ad literas adamatas subinde redit. 280 +Quicquid dignitate valet, quicquid apud amplissimum +regem gratia pollet, id omne iuvandae reipublicae, +iuvandis amicis impendit. Semper quidem adfuit animus +de cunctis bene merendi cupidissimus, mireque +pronus ad misericordiam: eum nunc magis exserit, 285 +quando potest plus prodesse. Alios pecunia sublevat, +alios auctoritate tuetur, alios commendatione provehit: +quos alioqui iuvare non potest, his consilio +succurrit: nullum unquam a se tristem dimisit. Diceres +Morum esse publicum omnium inopum patronum. 290 +Ingens lucrum sibi putat accessisse, si quem oppressum +sublevavit, si perplexum et impeditum explicuit, +si alienatum redegit in gratiam. Nemo lubentius collocat +beneficium, nemo minus exprobrat. Iam cum +tot nominibus sit felicissimus, et felicitatis comes fere 295 +soleat esse iactantia, nullum adhuc mortalium mihi +videre contigit qui longius abesset ab hoc vitio. + +Sed ad studiorum commemorationem redeo, quae +me Moro mihique Morum potissimum conciliarunt. +Primam aetatem carmine potissimum exercuit. Mox 300 +diu luctatus est, ut prosam orationem redderet molliorem, +per omne scripti genus stilum exercens; qui +cuiusmodi sit, quid attinet commemorare? tibi praesertim +qui libros eius semper habeas in manibus. +Declamationibus praecipue delectatus est, et in his, 305 +materiis paradoxis, quod in his acrior sit ingeniorum +exercitatio. Unde adolescens etiamnum dialogum moliebatur, +in quo Platonis communitatem ad uxores +usque defendit. Luciani Tyrannicidae respondit, quo +in argumento me voluit antagonistam habere; quo 310 +certius periculum faceret ecquid profecisset in hoc +genere. Utopiam hoc consilio edidit, ut indicaret quibus +rebus fiat ut minus commode habeant respublicae; +sed Britannicam potissimum effinxit, quam habet penitus +perspectam cognitamque. Secundum librum prius 315 +scripserat per otium; mox per occasionem primum +adiecit ex tempore. Atque hinc nonnulla dictionis +inaequalitas. + +Vix alium reperias qui felicius dicat ex tempore; +adeo felici ingenio felix lingua subservit. Ingenium 320 +praesens et ubique praevolans, memoria parata; quae +cum omnia habeat velut in numerato, prompte et +incontanter suggerit quicquid tempus aut res postulat. +In disputationibus nihil fingi potest acutius, adeo +ut summis etiam theologis saepe negotium facessat, in 325 +ipsorum harena versans. Ioannes Coletus, vir acris +exactique iudicii, in familiaribus colloquiis subinde dicere +solet Britanniae non nisi unicum esse ingenium; +cum haec insula tot egregiis ingeniis floreat. + +Verae pietatis non indiligens cultor est, etiam si ab 330 +omni superstitione alienissimus. Habet suas horas, +quibus Deo litet precibus, non ex more, sed e pectore +depromptis. Cum amicis sic fabulatur de vita futuri +seculi, ut agnoscas illum ex animo loqui neque sine +optima spe. Ac talis Morus est etiam in aula. Et 335 +postea sunt qui putent Christianos non inveniri nisi +in monasteriis. + +Tales viros cordatissimus rex in familiam suam +atque adeo in cubiculum non solum admittit verum +etiam invitat; nec invitat modo verum etiam pertrahit. 340 +Hos habet arbitros ac testes perpetuos vitae +suae, hos habet in consiliis, hos habet itinerum comites. +Ab his stipari gaudet potius quam luxu perditis +iuvenibus aut mulierculis, aut etiam torquatis Midis +aut insinceris officiis; quorum alius ad voluptates 345 +ineptas avocet, alius ad tyrannidem inflammet, alius +ad expilandum populum novas technas suggerat. In +hac aula si vixisses, Huttene, sat scio rursum aliam +aulam describeres, et aulas odisse desineres. Quanquam +tu quoque cum eo principe vivis ut integriorem nec 350 +optare possis; neque desunt qui rebus optimis faveant. +Sed quid ista paucitas ad tantum examen insignium +virorum, Montioii, Linacri, Pacaei, Coleti, Stocschleii, +Latimeri, Mori, Tunstalli, Clerici atque aliorum his +adsimilium? quorum quemcunque nominaveris, mundum 355 +omnium virtutum ac disciplinarum semel dixeris. +Mihi vero spes est haudquaquam vulgaris fore ut +Albertus, unicum his temporibus nostrae Germaniae +ornamentum, et plures sui similes in suam allegat +familiam, et ceteris principibus gravi sit exemplo, ut 360 +idem et ipsi suae quisque domi facere studeant. + +Habes imaginem ad optimum exemplar a pessimo +artifice non optime delineatam. Ea tibi minus placebit, +si continget Morum nosse propius. Sed illud +tamen interim cavi, ne mihi possis impingere, quod 365 +tibi minus paruerim, neve semper opprobres nimium +breves epistolas. Etiamsi haec nec mihi scribenti +visa est longior, nec tibi legenti, sat scio, prolixa videbitur: +id faciet Mori nostri suavitas. Bene vale. + +Antuerpiae decimo Calendas Augusti Anno M.D.XIX. 370 + + + + +XXVII. A DISHONEST LONDONER + +Hoc nuper cuidam accidit apud Britannos, medico +mihi ut patria communi, ita et amicitia coniunctissimo. +Civem quendam Londoniensem, virum egregie nummatum +et habitum adprime probum, arte curaque sua +liberarat, non sine suo ipsius periculo; nam is pestilentissima 5 +febre tenebatur. Et ut fit in periculis, +medico montes aureos fuerat pollicitus, si non gravaretur +sibi in tanto vitae discrimine dexter adesse, obtestatus +et amicitiam quae illi cum eo intercedebat. Quid +multis? Persuasit et iuveni et Germano. Adfuit, 10 +nihil non fecit; revixit ille. Ubi verecunde de pecunia +medicus admonuerat, elusit nugator, negans de mercede +quicquam addubitandum, ceterum arcae nummariae +clavem penes uxorem esse: 'et nosti' inquit 'mulierum +ingenium. Nolo sentiat tantam pecuniae summam a 15 +me datam.' Deinde post dies aliquot hominem obvium +forte factum, iam nitidum et nulla morbi vestigia prae +se ferentem, appellavit et nondum datae mercedis admonuit. +Ille constanter asseverare pecuniam suo iussu +ab uxore numeratam esse. Medicus negare factum. 20 +Hic vide quam ansam bonus ille vir arripuerit. Cum +forte medicus eum Latine numero singulari appellasset, +ibi velut atroci lacessitus iniuria, 'Vah,' inquit 'homo +Germanus tuissas Anglum?' Moxque velut impos +animi, prae iracundia caput movens diraque minitans, 25 +subduxit sese. Atque ad eum modum honestus ille +civis elusit, dignus profecto quem sua pestis repetat. + +Risimus quidem fabulam, nec tamen sine dolore +propter indigne frustratum amicum, nec sine tam insignis +ingratitudinis admiratione. Referunt gratiam 30 +leones in periculis adiuti; meminerunt officii dracones. +Homo homini, amicus amico sic merito, pro mercede +quae nulla satis digna rependi poterat, ludibrium reponit. +Atque haec in facti detestationem diximus, non +in gentis odium. Nec enim par est ex hoc uno nebulone 35 +Britannos omnes aestimari. + + + + +XXVIII. THE CONDITION OF ENGLISH HOUSES + +ERASMUS ROTERODAMUS FRANCISCO CARDINALIS EBORACENSIS MEDICO S. + +Frequenter et admirari et dolere soleo, qui fiat ut +Britannia tot iam annis assidua pestilentia vexetur, +praesertim sudore letali, quod malum paene videtur +habere peculiare. Legimus civitatem a diutina pestilentia +liberatam, consilio philosophi mutatis aedificiis. 5 +Aut me fallit animus, aut simili ratione liberari possit +Anglia. Primum quam coeli partem spectent fenestrae +ostiave nihil habent pensi: deinde sic fere constructa +sunt conclavia, ut nequaquam sint perflabilia, quod +inprimis admonet Galenus. Tum magnam parietis 10 +partem habent vitreis tessellis pellucidam, quae sic +admittunt lumen ut ventos excludant, et tamen per +rimulas admittunt auram illam colatam, aliquanto pestilentiorem, +ibi diu quiescentem. Tum sola fere strata +sunt argilla, tum scirpis palustribus, qui subinde sic 15 +renovantur, ut fundamentum maneat aliquoties annos viginti, +sub se fovens sputa, vomitus, proiectam cervisiam +et piscium reliquias, aliasque sordes non nominandas. +Hinc mutato coelo vapor quidam exhalatur, mea sententia +minime salubris humano corpori. 20 + +Adde quod Anglia non solum undique circumfusa +est mari, verum etiam multis in locis palustris est salsisque +fluminibus intersecta; ne quid dicam interim +de salsamentis, quibus vulgus mirum in modum delectatur. +Confiderem insulam fore multo salubriorem si 25 +scirporum usus tolleretur; tum si sic exstruerentur +cubicula, ut duobus aut tribus lateribus paterent coelo; +fenestris omnibus vitreis ita confectis, ut totae possent +aperiri, totae claudi, et sic claudi ut non pateret per +hiantes rimas aditus ventis noxiis. Siquidem ut aliquando 30 +salutiferum est admittere coelum, ita nonnunquam +salutiferum est excludere. Ridet vulgus si quis +offenditur coelo nubiloso. Ego et ante annos triginta, +si fueram ingressus cubiculum in quo mensibus aliquot +nemo versatus esset, ilico incipiebam febricitare. Conferret 35 +huc, si vulgo parcior victus persuaderi posset ac +salsamentorum moderatior usus; tum si publica cura +demandaretur aedilibus, ut viae mundiores essent a +caeno, curarentur et ea quae civitati vicina essent. + +Ridebis, scio, otium meum, qui his de rebus sollicitus 40 +sim. Faveo regioni quae mihi tam diu praebuit hospitium; +et in qua libens finiam quod superest aevi, si liceat. +Non dubito quin tu haec pro tua prudentia rectius noris; +libuit tamen admonere, ut si meum iudicium cum +tuo consentiat, haec viris principibus persuadeas. Haec 45 +enim olim regum cura consuevit esse. Scripsissem +perlibenter reverendissimo domino Cardinali; sed nec +otium erat nec argumentum, nec ignoro quibus ille +negotiis distringatur. Bene vale, vir humanissime; +cui debeo plurimum. 50 + + + + +XXIX. FISHER'S STUDY AT ROCHESTER + +ERASMUS ROTERODAMUS IOANNI EPISCOPO ROFFENSI S.D. + +Reverende Praesul, maerens ac dolens hoc verbum +legi in epistola tua, 'Utinam vivum me reperiat liber,' +&c. Auxit famulus dolorem, qui nuntiavit affligi te +adversa valetudine. Nihil indulges isti corpusculo. +Suspicor magnam tuae valetudinis partem nasci ex 5 +loco. Nunc enim medicum agam, si pateris. Mare +vicinum et lutum subinde maris decessu nudatum +coelum exasperat. Et habes bibliothecam undique +parietibus vitreis, qui per rimas transmittunt auram +subtilem et, ut medici loquuntur, colatam, pestilentem 10 +raris et imbecillis corpusculis. Nec me fugit quam +assiduus sis in bibliotheca, quae tibi Paradisi loco +est. Ego si in tali loco commorer tres horas, aegrotem. +Magis conveniret cubiculum pavimento ligneo +et parietibus undique ligno contabulatis. Spirant 15 +enim lateres et calx noxium quiddam. Scio pie +viventibus mortem non esse formidabilem, sed totius +ecclesiae refert talem episcopum esse superstitem in +tanta bonorum inopia. + +Basileae. pridie nonas Septemb. Anno M.D.XXIIII. 20 + + * * * * * + +NOTES + +I + +[An incident related in the _Ecclesiastes_ (see p.15[*]). Erasmus was +ordained in 1492 by this Bishop of Utrecht, who was a son of Philip the +Good, Duke of Burgundy; and perhaps heard this story at the time.] + +[* At the end of LIFE OF ERASMUS. Transcriptor.] + +1. FUERIT] Either (1) fut. perf. indic., for which _erit_ might equally +well stand; or (2) perf. subj. of qualified statement. Cf. _crediderim_, +'I am inclined to believe.' + +5. PROFANA DICIONE ONUSTIS] At the time when Erasmus was ordained the +diocese of Utrecht had been torn for more than twenty years with civil +war; in the course of which the Bishop had at one time been a prisoner. + +19. II QUIBUS, &c.] The officials to whom fees were payable by successful +candidates. + +21. HIERONYMOS] Jerome (died 420) was one of the Latin Fathers of the +Church. + + + + +II + +[A letter to a young merchant, Christian Northoff of Lubeck, who had come +to Paris to study. Erasmus was teaching him; and one of the modes of +instruction was a daily interchange of Latin letters between master and +pupil. The scene here depicted, of course with some licence of +exaggeration, is laid in the boarding-house where Erasmus was lodging; +the mistress of which was a woman of violent temper.] + +TIT. S.D.] _salutem dicit_, the common form of greeting at the head of +letters; often occurring as S.P.D., salutem plurimam dicit. + +1. MEL ATTICUM] An endearing mode of address. + +2. _Ne_ with the imperative is ante-classical (Plaut. and Ter.), and +poetical. + +5. PYXIDEM] One of the _munera_ of l. 64. + +6. Pandora was the first woman created, according to Greek mythology. She +brought down from heaven a box, which she was forbidden to open; but in +curiosity she raised the lid, and at once all the evils to which mankind +is subject flew out and spread over the earth. Epimetheus was her +husband. + +13. TOGATA ... PALLIATA] The classical distinction between two kinds of +Roman drama, according as the scene was laid in Roman or in Greek +surroundings. In the former the _toga_ was worn by the principal +characters; in the latter the Greek _pallium_. + +14. PLANIPEDIA] Acted by a _planipes_, a kind of pantomime; so-called +because he used neither the _soccus_ of comedy nor the _cothurnus_ of +tragedy in his performances. + +15. EPITASIS] A Greek technical term, for the crisis of a play. + +23. CATASTROPHEN] Also a Greek technical term; the point at which a play +turns, leading to the conclusion. + +26. OPTASSE] Dependent on a verb of statement understood from _laudo_. A +common idiom. + +41. CAROLI REGIS] Charles VIII, King of France, 1483-98. + +42. GENTIL GERSON] Evidently _gentil garçon_, 'fine gentleman.' + +47. FLAMMEUM] _sc_. velum. A flame-coloured veil, properly worn by +brides. + +53. SURDAE CECINISSE] A proverbial phrase of labouring without result; +'to waste one's breath.' 'Ortum videtur a ridiculo casu, quo saepe fit ut +hospes incidat in surdum, quem percontetur multa, ridentibus iis qui +surdum noverunt.' Erasmus, _Adagia_. + +66. ALIENIS MANIBUS] by getting a friend to write his Latin letter for +him. + +67. FRONTIS] 'Frons habita est antiquitus pudori sacra, et facies item. +Inde frontem aut faciem proverbio perfricuisse dicuntur, qui pudorem +omnem dedidicerunt, velut absterso manu a vultu pudore.' Erasmus, +_Adagia_. + +70. Patroclus was the friend of Achilles. When Achilles refused to fight +against Troy, Patroclus borrowed his arms, and was killed in the battle. + +71. QUID SIMILE?] _sc_. inter nos. + + + + +III + +[This letter describes a journey made in the exceptionally cold winter of +1498-9, when Erasmus paid a visit to his friend, James Batt. Batt was +then at the castle of Tournehem, near Calais, acting as tutor to a young +nobleman, the son of Anne of Borsselen, Lady of Veere, near Middelburg; +to whose patronage he was generously trying to introduce Erasmus.] + +TIT. GUILHELMO] This form of the name William represents the German +Wilhelm; Gulielmus is more akin to the Italian Guglielmo; Guielmus, which +also occurs, to the French Guillaume. + +5. AEOLUM] The king of the winds, whom Juno had persuaded to oppose the +Trojan fleet under Aeneas as it sailed from Troy to Italy. See Verg. +_Aen_. 1. 50 seq. + +14. VIDISSES] _sc_. si adfuisses. + +31. Bellerophon, after having vanquished the Chimaera on Pegasus, wished +to fly with his winged steed to heaven. But Pegasus threw him off and +ascended alone, to become a constellation in the sky. + +35-6. CREDAS ... ACCIDISSET] The slight irregularity of tense is easily +intelligible. + +35. Lucian, _fl_. 160 A.D., was a Syrian citizen of the Roman Empire. His +writings, which are mostly satirical, are in Greek. One of them is +entitled _Vera Historia_. + +57. ALLEVARE] 'to exaggerate,' opp. to _elevare_,'to disparage.' +_Allevare_ can also mean 'to understate', but the sequence of thought is +not so natural. + +62. SCRIBEBAM] The epistolary imperfect, representing the time of the +action when the words would be read by the recipient of the letter. + +PATRIAM] Holland. + +64. CONVICTU] Evidently it had been proposed that Erasmus should come and +live with Lord Mountjoy in Paris as his tutor. + + + + +IV + +[An extract from a letter to an Italian friend domiciled in France. +Erasmus was probably writing from Bedwell in Hertfordshire, where Sir +William Say, Lord Mountjoy's father-in-law, had a country-house. For the +practice which Erasmus playfully describes in the second paragraph, see +an additional note on p. 157.[*]] + +[* See ADDITIONAL NOTES, first note, at the end of this text. +Transcriptor.] + +4. INVITA MINERVA] 'refragante ingenio, repugnante natura, non favente +coelo.' Erasmus, _Adagia_. Minerva was the goddess of wisdom. + +6. MERDAS] It has been well pointed out that the use of so coarse a word +is foreign to Erasmus, whose writings, though often free, are marked by a +delicacy unusual in his age; and that he is therefore probably alluding +to the compositions of his correspondent, who knew no such restrictions, +e.g. in his _Querela Parrhisiensis pavimenti_. + +7. UT ... PEREAT] A wish. + +9. ALATIS] Like Mercury, the messenger of the gods, who for his journeys +attached winged sandals to his feet. + +10. Daedalus was a mythical artificer who constructed the labyrinth for +Minos, king of Crete; but being detained there against his will, he made +wings for himself and his son Icarus and flew away to Sicily. + +21. Solon (c. 638-558), the Athenian lawgiver, is said to have bound the +people with an oath to observe his laws until he returned; and then to +have absented himself from Athens for ten years. + +23. PROPEDIEM] Erasmus was expecting to return to Paris in the summer of +1499. His visit to Oxford was only undertaken to fill an interval during +which he was detained in England. + + + + +V + +[This incident occurred in the autumn of 1499. Erasmus was staying on an +estate belonging to Lord Mountjoy at Greenwich, and was visited one day +by Thomas More with a friend Arnold from London. In the course of a walk +they came to Eltham Palace ('a castle situated between two parks,' as it +is described by two ambassadors in 1514), the splendid banqueting hall of +which is still standing, and there paid their respects to the royal +children with their tutor, John Skelton, the poet. Arthur, Prince of +Wales, was then absent with his father: but the young Prince Henry, +afterwards Henry VIII, received the friends gracefully. They stayed to +dine in the hall, but apparently not at the 'high table'. The narrative +is found in a Catalogue of Erasmus' writings composed in 1523.] + +7. ANIMI CAUSA] Relaxation to the mind rather than exercise for the body +was the object of the walk. + +12. NOVEM] Henry was little more than 8, having been born on 2 June 1491; +Margaret was born on 29 Nov. 1489 and was therefore not yet 11. The other +ages given are correct. Inaccuracy in such trifling matters need not +surprise us, seeing that Erasmus was writing more than twenty years after +the visit. + +16. IACOBO] James IV of Scotland, who was killed at Flodden, 9 Sept. +1513. + +17. Mary afterwards became Queen of France by her marriage with Louis XII +in 1514. + +26. _vel_ here intensifies the word that follows. It is often so used +with superlatives. + + + + +VI + +[A letter written to Lord Mountjoy, who had intended to join Erasmus in +Oxford, but had been prevented by a summons to attend in Westminster Hall +on 21 Nov. 1499, for the trial of the Earl of Warwick in connexion with +the rising of Perkin Warbeck.] + +6. John Colet (c. 1466-1519) was now lecturing in Oxford. For his +influence on Erasmus see X; and Mr. Seebohm's _Oxford Reformers_. + +Richard Charnock was Prior of St. Mary's College in Oxford; the +Augustinian house, in which Erasmus was living. It is now practically +demolished. + +9. HORATIUS] _Ep_. 2. 1. 63: + + Interdum vulgus rectum videt, est ubi peccat. + +11. CUIUS] _sc_. vulgi. + +12, 3. nostro illo ingressu] Erasmus' arrival at Oxford; which for some +reason seems to have been discouraging. + +35. TUM ... TUM] A post-Augustan construction, for which Cicero uses +_cum ... tum_. + + + + +VII + +[A letter written to describe a dinner-party in a College hall in Oxford; +possibly at Magdalen, to which Colet, who was presiding, is thought to +have belonged. With the exception of Charnock, the other guests mentioned +have not been identified. The letter is to be dated in Nov. 1499; Sixtin, +to whom it is addressed, was a Dutchman resident in Oxford. The +manuscript in which Erasmus pretended to have found this story of Cain +is, of course, fictitious.] + +TIT. DOMINO] The title of a Bachelor of Arts. + +2. CONVIVIO] 'Bene maiores nostri accubitionem epularem amicorum, quia +vitae coniunctionem haberet, convivium nominarunt, melius quam Graeci qui +hoc idem compotationem (symposium) vocant.' Cic. _Sen_. 13, 45. + +6. Epicurus (342-270) was a Greek philosopher, who is traditionally but +wrongly regarded as having taught that pleasure is the end of life. + +7. CONDITUM] _condi[*]tum_, not _condi[*]tum_. + +[* i.e. long 'i', not short. Transcriptor.] + +Pythagoras (sixth cent. B.C.) was one of the greatest Greek philosophers. + +20, 1. LAEVUM LATUS CLAUSIMUS] The left side was regarded as more exposed +to attack than the right, which had the sword-arm. It was therefore a +compliment to place oneself to the left of a friend, as though to protect +him in case of need. Here nothing more is meant than that Erasmus sat on +the Theologian's left. + +25. POCULENTUM] connected with the wine-cups. + +36. ALIUD] _sc_. quam solebat. + +37. MAIORQUE] cf. Verg. _Aen_. 6. 49-51, of the Sibyl: + + maiorque videri, + Nec mortale sonans, adflata est numine quando + Iam propiore dei.' + +53. LEGERE] When the narrator is an eyewitness, the present infinitive is +usual, even of past time. + +80. RHOMPHAEA] a sword; the Septuagint word. + +97. OMNIIUGA] This word is not classical; but _multiiugus_, 'manifold' +(literally, of many yoked together, cf. _biiugus_, _quadriiugus_), is +common. + +110. QUID] 'for what purpose?' + +129. ID GENUS] An adjectival accusative, equivalent to genitive of +quality; cf. virile secus. + +133. CULMI] The stalks of Cain's fine crops. + + + + +VIII + +[A letter to an English friend, Robert Fisher, who had been a pupil of +Erasmus in Paris in 1497 and had then gone to study law in Italy.] + +4. IN EA...REGIONE] Italy was at this time regarded as being, and in fact +was, more advanced than the rest of Europe in classical learning and +refinement. In consequence to visit Italy was the ambition of every +scholar. + +SIS] In classical Latin when two reasons are given, of which one is +denied and the other affirmed, the verb in the affirmation is usually in +the indicative. + +26. Wm. Grocin (c. 1416-1519) was one of the first to teach Greek in +Oxford. He was now resident in London. + +28. Thos. Linacre (c. 1460-1524) was an Oxford scholar who had recently +returned from Italy and was now in London. He afterwards became one of +the first physicians of his age. + + + + +IX + +[A letter describing Erasmus' journey to Paris on his return from England +in 1500. On 27 Jan. he was at Dover, whence he crossed to Boulogne. He +went then to Tournehem Castle and after spending two nights with Batt set +out for Paris. He reached Amiens in the afternoon of 31 Jan., started on +with horses the same evening and slept at an unnamed village. On 1 Feb. +he passed to the west of Clermont and slept at St. Julien (?), reaching +St. Denis and Paris on 2 Feb.] + +2. VIGILIAS] Writings, composed doubtless by the 'midnight oil'; in which +Erasmus rightly considered his wealth to lie. + +7. LUSIMUS] 'met.' + +8. CRETIZAVIMUS] 'We behaved like a Cretan.' Cf. the English saying 'to +give tit for tat'. Erasmus means that he gave the messenger full measure +of conversation in return. + +9. ANGLICA FATA] when preparing to leave England Erasmus had £20 in his +pocket. But a law of Edward III, re-enacted by Henry VII, forbade the +exportation of silver and gold; and in consequence all but £2 was taken +from him in the Dover custom-house. This very real calamity he had of +course related to Batt at Tournehem. + +13. AEOLUM] Cf. III. 5 n. + +21. Mercury was the god of traders and thieves. Cf. Ovid. _Fasti_ 5. 673 +seq. + +QUOQUE] _quo[*]que_, not _quo[*]que_. + +[* i.e. long 'o', not short. Transcriptor.] + +26. DIVO IULIANO] There is no village of St. Julien which satisfies the +required conditions. Juilly (Iuliacum) between Dammartin and Meaux is +perhaps intended. + +44. IUGULOS] _iugulum_, neuter, is the common form. + +45. VICTIMAE] Predicative Dative of purpose. + +51. _obolere_ is only used intransitively in post-Augustan Latin. + +55. MECUM] _sc_. reputo. + +CICERONIANUM] _Brut_. 80. 278. + +60. QUASNAM] Money of what country or of what coinage. The common +difficulty of travellers was then increased by the variety of coinages in +circulation within the same country. A further trouble was that through +use or 'clipping' one coin might differ from another of the same value; +and 'light' coins were always liable to be weighed and refused. + +65. POSTULATUM] A particular kind of florin. Mr. Shilleto suggests that +the name is connected with _pistolet_ (or _pistole_), a French coin of +this period. + +67. SCUTATUM] A crown, Fr. écu; in l. 136 one of these is specified. + +74. ACCEDEBANT] At this point the narrative reverts to 31 Jan. It is +resumed again at l. 128. + +88. CORONATI AUREI] gold crowns. + +91. VACUAM] A ruse to pretend that the purse was hardly worth keeping. + +96. RELIGIONI] 31 Jan. 1500 was a Friday; a day commonly observed by +fasting. + +100. SIBILIS] 'in whispers.' + +107-8. AD LAEVAM] _sc_. manum. + +111. SICUT MEUS, &c.] Hor. _Sat_. l. 9. 1, 2. + +118. HUC] Apparently not the house mentioned in l. 114. + +119, 20. QUOD ... ACCEPTUS FUISSEM] _me acceptum fuisse_ would be more +usual. + +144. CEDO] _ce[*]do_, not _ce[*]do_. + +[* i.e. short 'e', not long. Transcriptor.] + +151. VIRGINIA MATRIS PURGATIO] The Feast of the Purification; 2 Feb. + +179, 80. QUID MULTA?] _sc_. dicam. + +186. GALLICE] _sc_. loqui. + +201. DONEC] lit. 'until'; here marks the final action to be taken, when +any suspicions on the part of their companions had been allayed. + +INDUSIATI] Strictly 'wearing an under-garment' (_indusium_); so here +'partially dressed'. + +217. HORA NOCTIS UNDECIMA] About 5 a.m.; according to the Roman +reckoning, in which the day began at sunrise. + +219. QUID MULTIS?] _sc_. verbis opus est. + +228. EXISTIMARET] An example of 'contamination', i.e. the combination, +through confusion of thought, of two constructions, either of which would +be correct. The idea in the robber's mind here could be expressed equally +well by 'nisi quod nos quam pecuniosissimi essemus', the subjunctive +indicating not a fact but only his opinion; or by 'nisi quod nos quam +pecuniosissimos esse existimabat', where the opinion is definitely +stated. By 'contamination' with _essemus_, _existimabat_ is put into the +subjunctive. Cf. Cic. _Off_. l. 13 'Rediit paulo post, quod se oblitum +nescio quid diceret'. + +230. MINUSCULUM] 'Just too small a sum.' + +233. DUODENARIOS] Coins worth 12 pence; douzains. + +234. divum Dionysium] St. Denis, 4-1/2 miles from Paris: which seems to +have been regarded as practically the end of the journey. + +235. LANCES] Cf. l. 60 n. + +258. PONDERI] The weight used in the scales; not as in l. 256. + +264. IN HIS] 'in these modern coins.' + +268. INTELLEGERET] Cf. l. 228 n. + +272. NIMIS QUAM] _quam_ strengthens _nimis_, as freq. in Plautus. + +291. AD SACRUM] To mass, in the monastery opposite. + + + + +X + +[A letter written from Paris in the winter of 1504, after Erasmus had +returned from two years' sojourn in the Netherlands. The influence +exerted upon him by Colet in Oxford five years before is clearly shown.] + +14. PERSUASERIM] Cf. I. 1 n. + +19. NIHIL DUM] 'nothing as yet.' Cf. _nondum_. + +TUARUM COMMENTATIONUM] Colet had been lecturing on the Epistles of St. +Paul, at the time of Erasmus' visit to Oxford. Cf. XXIV. 308, 9. + +23. The precise date of Colet's D.D. is not known. He was now +administering the Deanery of St. Paul's, though he did not actually +receive it until May 1505. + +31. VELIS EQUISQUE] 'id est summa vi summoque studio.' Erasmus, _Adagia_. + +41. AD ROMANOS] Cf. XVI. 183, 4. Never completed. + +49. Origen (_fl_. 230 A.D.) was one of the Greek Fathers of the Church. +Erasmus was engaged on an edition of his works at the time of his death +in 1536. + +50. _evolvere_, to unroll, is the classical word for opening and reading +a book; belonging to the days when books were rolls (_volumina_) of +papyrus. + +54. LUCUBRATIUNCULAS] Erasmus published a volume with this title in 1503 +or 1504. Its contents are sufficiently indicated here. One of them was +the _Enchiridion Militis Christiani_, which was a manual of practical +Christianity; its title, which may mean either 'dagger' or 'handbook', +being perhaps intentionally ambiguous. + +68. Erasmus had recently published a Panegyric, which he had delivered at +Brussels on 6 Jan. 1504 in the presence of Philip, Archduke of Austria, +and son of the Emperor Maximilian, congratulating the Archduke on the +success of his recent journey to Spain; to the thrones of which he was, +through his wife, the heir apparent. + +103. INSCRIPTUM] The _Adagia_ were dedicated to Mountjoy. + +106. STUDIO] 'intentionally.' + +124. Christopher Fisher was an English lawyer in the service of the Papal +Court: who was at this time resident in Paris. + + + + +XI + +[This incident occurred in January 1506, when Erasmus was paying his +second visit to England. It is narrated in 1523, in the catalogue of +Erasmus' writings, from which V is taken.] + +3. LOVANII] During the years 1502-4. + +4. PHILELPHUS] Francesco Filelfo (1398-1481) an Italian humanist. Erasmus +was incited to attempt the translation by Filelfo's example, not by any +direct communication. + +6. _tum_ reverts back to the _tum_ in l. 3, after the digression. + +7. PALUDANUS] John Desmarais (?), Public Orator of Louvain University. + +9, 10. MONTIBUS ... AUREIS] 'Proverbialis hyperbole de iis qui immensa +promittunt spesque amplissimas ostentant,' Erasmus. _Adagia_. + +17. CANTUARIENSI] Warham. See XXII and XXIII. + +25. REDIMUS] From Lambeth to London. + +38, 9. NOSTRAE FAIRINAE] 'nostri gregis, nostrae conditionis.' Erasmus, +_Adagia_. _Farina_ is lit. 'meal': so 'substance'; so 'quality '. + +41. BADIO] Josse Bade, a Paris printer. + +42. The Iphigenia in Aulis is another play by Euripides. + +44. UNAM] _sc_. fabulam. + + + + +XII + +[A letter written in 1507 to the famous printer Aldus (1449-1515) +proposing a new edition of the translations from Euripides mentioned in +XI. Aldus assented and the book appeared in Dec. 1507.] + +2. UTRIQUE] Greek and Latin. + +7. VOLITATURUS] Cf. Ennius in Cic. _Tusc_. 1. 15. 34: + + Nemo me lacrimis decoret nec funera fletu + Faxit. Cur? Volito vivu' per ora virum. + +20. Paul of Aegina was a Greek writer on medicine, whose works were much +esteemed in the sixteenth century. + +27. William Latimer (c. 1460-1545) was an Oxford scholar of great fame in +his own day. He had recently been studying in Italy. + +28. Cuthbert Tunstall (1474-1559) was a scholar and lawyer, who after +discharging important embassies was made Bishop of London in 1522, and +Bishop of Durham in 1530. He also had been studying in Italy shortly +before this time. + +33. Badius' edition had been published in Sept. 1506. + +38, 9. Cf. Soph. _Ajax_ 362, 3: + + [Greek: Euphaema phonei mae kakon kako didous + Akos, pleon to paema taes ataes tithei.] + +41. MINUTIORIBUS ILLIS] The famous 'italic' type, first cast for Aldus, +and said to have been modelled on the handwriting of Politian, the +Italian humanist. + +54. MERCURIUS] Cf. IX. 21 n. + + + + +XIII + +[An extract from a letter written in 1531 to an inmate of a Venetian +monastery, St. Antonio in Castello. It describes an interview which +Erasmus had with Cardinal Grimani in 1509, just before leaving Rome to +return to England. Grimani, who was one of the most influential cardinals +at that time, resided in a palace built by Paul II--now the Palazzo di +Venezia--near the Church of St. Mark. On his death in 1523 he left his +valuable library to the monastery above-mentioned: whence it has passed +into the Library of St. Mark's at Venice.] + +12. UT TUM ABHORREBAM] This clause is explanatory of _tandem_. + +15. MUSCA] A figurative expression, meaning 'the slightest sign'. Cf. 'as +big as a bee's knee', of something small. + +55. ERAM RELICTURUS] = _reliquissem_. An idiomatic use with the future +participle. Cf. Livy 1. 40 'Gravior ultor caedis, si superesset, rex +futurus erat'. + + + + +XIV + +[An extract from a letter dated 29 Oct. 1511 to Colet, who was then +engaged on the foundation of St. Paul's School, and had asked Erasmus to +make inquiries at Cambridge for a suitable under-master.] + +2. MAGISTROS] _sc_. artium. + +19. NOS RELIQUIMUS] Matt. 19. 27. + + + + +XV + +[An extract from a letter written to a French scholar in 1532 from +Freiburg. It describes Erasmus' meeting with Cardinal Canossa, who had +been sent to London by the Pope in June 1514 to endeavour for peace +between England and France. Andrew Ammonius, who arranged the meeting, +was an Italian who held the important post of Latin Secretary to Henry +VIII, and was endowed with a Canonry in St. Stephen's Palace at +Westminster, on the site of the present Houses of Parliament. He was an +intimate friend of Erasmus, and as Canon had an official residence in St. +Stephen's, on the banks of the Thames.] + +1. IMMORTALITATI] By dedicating a book to him. + +5. CULTU PROFANO] In the dress of a layman; instead of in his proper +ecclesiastical garb. + +14. PERSUASUS] An ante-classical use. + +16. _praesedit_] 'took precedence of me in sitting down'. + +37. ITALI] There were many Italian merchants and agents resident in +London at this time. + +58. PERTRAXERAT] Cf. XIII. 55 n. + +62. DIRIMIT] Cuts the house off from neighbouring buildings, i.e. +surrounds it. + +63. OFFICII CAUSA] As a polite attention. + +65. REDIRE] to London. + +67. APERIT ... FABULAE SCENAM] Draws the curtain, i.e. discloses the +facts. + +70. SURDO] Cf. II. 53 n. + + + + +XVI + +[When Erasmus became famous, a friend of his early days at Steyn, +Servatius Rogerus, who had now risen to be Prior, wrote to him +reproaching him for having abandoned the dress of his order and urging +him to return to the monastery. The letter reached Erasmus in July 1514, +when he was on his way to Basel and was staying a few days at Hammes +Castle, an important military post in the English dominion near Calais, +of which his old patron, Lord Mountjoy, was lieutenant. In reply Erasmus +wrote an 'apologia pro vita sua', giving an account of himself and +stating his reasons for the belief that he could make better use of his +talents if he remained free. It is an important and confidential +document; and Erasmus therefore never published it. But copies of it were +being circulated in manuscript many years before his death.] + +17. Cornelius, of Woerden, to the north of Gouda, was a school-friend of +Erasmus. He had entered the monastery of Steyn and persuaded Erasmus to +follow his example. + +24. QUARUM ISTIC NULLUS USUS] This must not be taken to mean that good +learning was unknown to the monastery; for Erasmus read a great deal in +the classics at Steyn; but that a monastery was not a suitable home for a +scholar. + +40. ANNUM PROBATIONIS] The constitutions of the Augustinian Order +provided that a novice could not make his profession as a Canon until he +had completed his sixteenth year and had passed at least a year and a day +in probation. + +74. CALCULO] Stone in the bladder. + +84. CONFRATRES] Brother belonging to the same order. + +100. CONCANONICOS] fellow-canons. The word is appropriate here as Steyn +was a house of Augustinian canons. + +104. SOLONIS] Cf. IV. 21 n. + +Pythagoras (cf. VII. 7 n.) travelled in Egypt and the East in search of +knowledge, and ultimately settled in Magna Graecia. By birth he was a +native of Samos. + +Plato (c. 429-347) after the death of Socrates in 399 travelled in Egypt, +Sicily, and Magna Graecia. + +120. HIC IPSE] Leo X, who was Pope 1513-21. + +135. ELEEMOSYNARIO] almoner. Wolsey (c. 1475-1530) now held this post, +and was also Bishop of Lincoln. + +136. REGINA] Catharine of Aragon. + +145. SACERDOTIUM] The living of Aldington in Kent was given to Erasmus by +Warham in March 1512. It was worth £33 6_s_. 8_d_. yearly; but after a +few months Erasmus was allowed to resign, an annual pension of £20 being +charged on the living and paid to him. + +175. Erasmus' _De Copia_, first published in July 1512, was a treatise +designed to assist the beginner in Latin composition by supplying him +with variety of words and abundance of phrases. + +178. CASTIGAVI] 'I have produced a critical edition of.' + +180. OBELIS] The critical marks [Symbols: obelus, obelus] used to denote +suspected passages in texts. + +IUGULAVI] 'I have disposed of', lit. 'have cut their throats'. + +201. CULTU CANONICORUM] The proper dress of an Augustinian canon +consisted of a 'tunica candida cum linea toga sub nigro pallio. +Tegumentum a scapulis impositum cervicem totumque contegit caput'. + +215. THESAURARII FILIOS] Matthias and Mark Lauweryn, sons of the Archduke +Philip's Treasurer; who were studying at Bologna in 1507. Mark afterwards +became an intimate friend of Erasmus. + +218. Julius II was Pope, 1503-13. + +228. _admonitus sum_ is followed here first by a statement and then by a +piece of advice. + +251. APUD MONACHAS ALIQUAS] Convents of nuns require a resident priest to +conduct their services. These posts, the work of which was light, were +usually given to monks advanced in years. Servatius himself in later life +retired in this way to a convent of Augustinian nuns near Leiden. + +253. NIHIL MOROR] The technical formula of dismissal, either of persons +receiving an audience, or of an accused person when the charge against +him is withdrawn. Then, by transference, 'I do not detain to make +inquiries about,' 'I do not care about.' + +268. PASCHA] Easter, 16 April 1514. In calculating dates the Romans +reckoned inclusively, so that the _tertius dies_ is Tuesday. + + + + +XVII + +[An extract from a letter written in September 1514. On his way to Basel +Erasmus passed through Strasburg, where he was welcomed with enthusiasm, +especially by the Literary Society, of which James Wimpfeling, a native +of Schlettstadt, was head. After his departure the Society, through +Wimpfeling, wrote him a formal letter of welcome into Germany, to which +this letter is the reply.] + +6. CANTHAROS] casks. + +8. John Sapidus (a Latinized form of Witz) was headmaster of the Latin +school at Schlettstadt, which was one of the most important in South +Germany. + +15. Beatus Rhenanus (1485-1547) became a most faithful friend to Erasmus, +working as his coadjutor in many of his publications. + +44, 5. DE EODEM ... OLEO] A proverbial phrase for an uninterrupted +effort. For the combination cf. _oleum et operam perdere_, to lose time +(literally, light) and trouble. + +46. _liceat_ represents a slight change of mental attitude as to the +condition being fulfilled. + +62. CIRCUMFERUNT, &c.] The subjunctive would be more usual. + + + + +XVIII + +[A letter written in 1516 at the close of a visit to England, when +Erasmus was preparing to settle in the Netherlands. Reuchlin, to whom it +is addressed, was the first Hebrew scholar in Europe at this time. The +testimony in the final paragraph to the progress of learning in England +is valuable, inasmuch as it is not written to an Englishman.] + +3. ROFFENSIS] John Fisher (c. 1459-1535) had been a constant patron to +Erasmus. He had been confessor to the Lady Margaret Tudor, mother of +Henry VII; and through his influence she had used her wealth to endow +learning, founding Professorships of Divinity at Oxford and Cambridge, +and two colleges--Christ's in 1506 and St. John's which was opened in +1516--at Cambridge. Fisher became Bishop of Rochester and Chancellor of +Cambridge in 1504, and was President of Queens' College, Cambridge, +1505-8. + +7. PRO MEA VIRILI] _sc_. parte. + +12. VENANTUR] It was evidently considered quite decorous for a bishop to +hunt. Warham's abstinence from the chase, which is commended in XXII and +XXIII, was clearly exceptional. + +28. CALAMORUM NILOTICORUM] pens made from the reeds that grow on the +banks of the Nile. Reed-pens from Cyprus were also in demand at this +time. + +30. POSSIS] _Si ... sunt_ is not the protasis. + +38. AD MEAM EPISTOLAM] in which Erasmus asked permission to dedicate his +edition of Jerome to the Pope. It was dated 21 May 1515 from London; and +Leo's reply 10 July 1515 from Rome. + +44. UTERQUE CARDINALIS] Grimani and another, to whom Erasmus had written +on the same subject. + +46. Pace (c. 1482-1536), a scholar and diplomatist, who succeeded Colet +as Dean of St. Paul's in 1519, and was now ambassador (oratorem gerere). + +49. ET HIERONYMUM] as well as the New Testament. Jerome was dedicated to +Warham. + +51. CAROLUS] The young prince Charles, who afterwards succeeded his +grandfather Ferdinand as king of Spain in 1517, and his grandfather +Maximilian as the Emperor Charles V in 1519. He was now governing the +Netherlands. + +PRAEBENDAM] A canonry at Courtray. + +55. ARCHIEPISCOPUS] Warham. + +57. OMNIA SUA] Cf. XXIII. 24. + +70. PHILIPPUM] Probably Melanchthon (1497-1560), who was Reuchlin's +great-nephew. Erasmus evidently wished that he should be sent to St. +John's. + + + + +XIX + +[This letter, written to a familiar friend at Basel, describes Erasmus' +journey down the Rhine to the Netherlands in September 1518; after a few +months' residence in Basel, during which a beginning had been made with +the second edition of the New Testament.] + +5. DISTENTUS] from _distineo_. + +10. ILLI] _sc_. caupones. + +13. Gallinarius was the parish-priest of Breisach and an old friend of +Erasmus. + +15. MINORITAM] A name for a Franciscan; formed from the humble style +adopted by the Order, 'Fratres Minores.' + +17. SCOTICAM] worthy of Scotus; cf. XXIV. 27 n. + +22. HORAM ... DECIMAM] Erasmus is here using the modern, and not the +Roman reckoning; for which cf. IX. 217 n. + +23. AD ILLORUM CLEPSYDRAS] _sc_. usque ad multam noctem: not being +allowed to rise from table, to go to bed. + +30. SODALITATIS] The Literary Society over which Wimpfeling presided. Cf. +XVII introduction. + +35. ANGLUS EQUUS] A horse given him by an English friend. + +39. Maternus Hatten was precentor of the cathedral at Spires. + +45. CAESARIS] The Emperor Maximilian. + +53. PROFESSUS EST] taught, was professor. + +71. PRAEFECTUS] Cf. XVI. 251 n. + +73. OFFICIALIS] legal adviser, chancellor. + +83. DIE DOMINICO] Sunday: Ital. Domani, Fr. Dimanche. + +91. COMITEM NOVAE AQUILAE] Hermann, Count of Neuenahr (Germ. Aar, a +poetical name for an eagle). + +99. HOMERUS] _Il_. 3. 214. + +107. TOTIES OFFERT] Cf. XVI. 135-6. + +123. HESIODUS] I have not been able to find this phrase in Hesiod. +Erasmus is perhaps unconsciously contaminating _Sc_. 149 with Hom. _Od_. +17. 322-3. + +130. QUANTUS, &c.] Hor. _Epod_. 10. 7, 8. + +148. PERIODUS] 'a round'; apparently the canons dined with one another in +turn. + +193. VEL MANU CONTACTA] 'with a mere touch of my hand.' + +211. CUBICULUM] Erasmus had a room in the Collège du Lis at Louvain. + +226. HEBRAEUM] A Jewish physician. + +268. LAURINUS] Cf. XVI. 215 n. + +291. POETAE] Cf. Hor. _C_. 3. 24. 31-2. + + + + +XX + +[A letter to Erasmus' old friend and patron.] + +10. WINTONIENSEM] Richard Foxe (c. 1448-1528), a powerful statesman and +ecclesiastic. He founded Corpus Christi College at Oxford in 1516 to be +the home of the Renaissance. + +13. EBORACENSIS] In 1518 Wolsey, who was now Archbishop of York and +Cardinal, founded six public Lectureships in Oxford, Theology, Humanity, +Rhetoric and Canon Law being among the subjects on which lectures were +provided. + +14. SCHOLA] the University. + +18. ROFFENSI] Cf. XVIII. 3 n. + +28. TUAE CELSITUDINI] as we should say, 'your Lordship.' + +32. CONFLICTANDUM] in repelling attacks made on his edition of the New +Testament. + +34. HOMERICA] Cf. _Il_. 1. 194 seq. + + + + +XXI + +[An account of an explosion of gunpowder which took place in Basel in +Sept. 1526. The correspondent to whom the letter is addressed was +Principal of Busleiden's Collegium trilingue at Louvain.] + +1. AFRICA] An allusion to the proverb, 'Semper Africa novi aliquid +apportat.' Erasmus' Africa here is the city of Basel, where religious +innovations were already beginning. + +21. GIGANTUM MOLES] When they tried to scale the heights of heaven by +piling Mt. Pelion on Mt. Ossa. + +22. Salmoneus was a presumptuous Thessalian who invented thunder and +lightning of his own, and was killed by Jupiter as a punishment. + +Ixion was the king of the Lapithae who was bound upon an ever-revolving +wheel as punishment for having affronted Juno. + +26. FLORENTIAE] When the bellicose Pope Julius II was attacking Bologna +in the autumn of 1506, Erasmus took refuge at Florence. + +28. TONABAT] Impersonal. + +58. PULVERIS BOMBARDICI] 'gunpowder.' + +62, 3. RIMAS ... SPECULATORIAS] 'loopholes.' + +65. ESSET ONERI FERENDO] Dative of Purpose; cf. solvendo esse, to be +solvent. + +80. LATERIS] _sc_. turris. + +107. MEDIUM UNGUEM] The middle finger was regarded as 'the finger of +scorn'. + +111. CORYBANTES] The priests of Cybele, the mother of the gods, whose +worship was conducted with a great noise of musical instruments. + +114. NOSTRA TYMPANA] This playful protest indicates that there was a +growing fashion of celebrating festive occasions with a din of drums and +trumpets. It doubtless embodies also the dislike of the scholar for +anything that disturbed his quiet. + +ANAPAESTIS] The rataplan and rat-tat of the drum are compared to the +metric feet, the anapaest ([Symbols: arsis, arsis, thesis] and the +pyrrhic ([Symbols: arsis, arsis]). + +121. CELEBRITAS] abstract for concrete. + +130. TONITRUI] This form occurs in the Vulgate; but in classical Latin +the singular follows the fourth declension. + + + + +XXII + +[This and the following extract are to some extent coincident, but each +contributes something to the picture of Warham which the other has not. +Both were written in 1533, shortly after Warham's death, XXII in the +first book of the _Ecclesiastes_ (see p. 15[*]), which was begun some +time before it was published; XXIII as a new preface for an edition of +Jerome which was being printed in Paris. + +[* At the end of LIFE OF ERASMUS. Transcriptor.] + +William Warham (c. 1450-1532) was an eminent lawyer before he received +ecclesiastical preferment. He was Master of the Rolls 1494-1502, Bishop +of London 1501, Archbishop of Canterbury 1503, Lord Chancellor of England +1504-15, and Chancellor of Oxford University from 1506 until his death. +In the severance of the English Church from Rome he was an unwilling +agent to Henry VIII.] + +8. IURIS UTRIUSQUE] The two branches of law, civil and canon (or church). + +34. VENATUI] Cf. XVIII. 12 n. + +48. A CENIS] See p. 157. [ADDITIONAL NOTES at the end of this text. +Transcriptor.] + +66. IBI] in England. + +79, 80. FUIT ... EST] The subjunctive would be grammatically regular, but +in both cases the indicative is used to express a fact independent of any +condition. + +82. ESSET] The subjunctive expresses the ground of the refusal. + +84. PRAESTARE] Cf. l. 100 and _oratorem gerere_, XVIII. 47. + +93. CUI RESIGNARAM] John Thornton, Suffragan Bishop of Dover, who was +appointed to succeed Erasmus on 31 July 1512. Cf. XVI. 145 n. + +94. _a suffragiis_] A suffragan. This form was common in late Latin for +the designation of an office; cf. ab epistolis, a secretary; a libellis, +a notary; a cubiculis, a poculis. + +95. IUVENEM] Richard Masters, appointed in Nov. 1514. He was afterwards +involved in the affair of the 'Holy Maid of Kent' and was deprived in +1534. + +101. METROPOLITANUS] The title of an archbishop as head of an +ecclesiastical province. All the bishops in his province are suffragans +to him. + + + + +XXIII + +5. CONCINNATUS] i.e. compositus. + +16. CHARTIS] 'playing-cards.' An Act of 1463 forbade the importation of +them into England; Foxe's statutes for C.C.C. Oxford (XX. 10 n.), dated +1517, prohibit the use 'chartarum pictarum (_cardas_ nuncupant)'. + +24. COMMUNIONEM] Cf. XVIII. 57-8. + +32. PRO MORE REGIONIS] The following extracts from Erasmus' writings show +the reputation of the English at this time in the matter of +entertainment: 'Angli ostentatores': 'miramur si quis videat frugalem +Anglum': 'asscribo Anglis lautas mensas et formam.' + +33. VULGARIBUS] _sc_. cibis. + +38. HOLOSERICIS] _sc_. vestibus. Similarly _byssinis ac damascenis_, l. +44. + +40. CONVENTUM] This took place in July 1520, shortly after Henry's +meeting with Francis I at Ardres, known as the 'Field of the Cloth of +Gold '. + +41. UNDECIM] Erasmus' memory for dates was uncertain. + +42. EBORACENSIS] Wolsey. + + + + +XXIV + +[A letter written in 1521 from Anderlecht, a suburb of Brussels, to +Jodocus Jonas, a member of the University of Erfurt, and afterwards one +of the followers of Luther. Jonas had asked for a sketch of the life of +Colet, who had died on 16 Sept. 1519; and Erasmus in reply sent this +letter, to convey some impression of the man to whom he felt himself to +owe so much. With it he coupled a slighter sketch of another friend, also +dead, in whose character he traced much the same features as he had +admired in Colet. Very little is known of Vitrarius beyond the +information contained in this letter; without which our knowledge of +Colet and also of Henry VIII--the 'divine young king', as he was often +called in these early years--would not be so full as it is.] + +2. PAUCIS] _sc_. verbis. + +17. ORDINIS FRANCISCANI] The order of friars founded by St. Francis of +Assisi (1182-1226). + +18. ADOLESCENS INCIDERAT] Here and in l. 38 Erasmus is clearly thinking +of the circumstances under which he himself had embraced the monastic +life (see p. 8[*]). His strong bias against monasticism, which is very +evident throughout this piece, often makes him unjust in his +representations of it. + +[* At the beginning of LIFE OF ERASMUS. Transcriptor.] + +27. SCOTICAS ARGUTIAS] An unflattering allusion to the philosophy of John +Duns Scotus (the Scot), who was one of the leaders of mediaeval thought; +_fl_. 1300. + +30. Ambrose, Bishop of Milan (died 397) was--with Jerome, Leo, and +Gregory--one of the four great Doctors of the Latin Church. Cyprian (died +257) was also one of the Latin Fathers. + +50. OFFENDICULO] Cf. 1 Cor. 8. 9. + +55. UNGUES] Cf. Juv. 7. 232. + +56. DEDISSES] A conditional clause; the condition being expressed by +placing the verb first, without _si_. Cf. Verg, _Aen_. 6. 31 'Partem +opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes'; or in English such forms +as 'Give him an inch, he will take an ell'. + +68. DIVIDEBAT] Mr. Lupton, who has edited this letter, gives an example +of this chilling method of division and subdivision, from a sermon on the +Son of the Widow of Nain. 'Death is first divided into (1) the natural, +(2) the sinful, (3) the spiritual, (4) the eternal. Of these 1 is further +classified as (_a_) general, (_b_) dreadful, (_c_) fearful, (_d_) +terrible. 2 is next compared to 1 in respect of four common instruments +of natural death, that is to say, (_e_) the sword, (_f_) fire, (_g_) +missiles, (_h_) water; and so on, to the end. This is no exaggerated +specimen.' + +81. Thomas of Aquino (1225-1274) was, like Duns Scotus, one of the +leading mediaeval philosophers. + +Durandus (c. 1230-1296) was a French writer on canon law and liturgical +questions. + +IURIS UTRIUSQUE] Cf. XXII. 8 n. + +83. CENTONES] _cento_ is lit. a patchwork, such as a quilt. The term was +then applied to a kind of composition which came into fashion in later +classical times and was very popular in the Middle Ages. It was made by +stringing together detached lines and parts of lines from an author into +a complete whole with a definite subject. Such centos were often made +from Vergil and on Christian themes; but the term is probably used here +for collections of texts from the Bible or the Fathers. + +118. Ghisbertus was town-physician of St. Omer and a friend of Erasmus. + +119. UTRIUSQUE SCHOLAE] 'of each party, or class.' + +122. VIRTUTES] The Vulgate word, which in the English Bible is regularly +translated 'mighty works'. + +143. SODALI] As a safeguard against scandal the Franciscan rule +prescribed that no brother should go outside the monastery without +another brother as companion. + +152. HILARI DATORE] Cf. 2 Cor. 9. 7. + +154. Antony of Bergen, Abbot of St. Bertin's at St. Omer, was brother of +the Bishop of Cambray, Henry of Bergen, to whom Erasmus had been +secretary on leaving Steyn. This incident occurred in 1502, the only year +in which Erasmus was at St. Bertin's in Lent. + +157. QUADRAGESIMAE] Lent, the first day of which was roughly the fortieth +before Easter. Cf. Septuagesima, Sexagesima, and Quinquagesima Sundays; +where the calculation is again only approximate. + +163. OMITTERES] _Si_ must be understood from _nisi faceres_. + +165. IUBILAEO] The faithful were encouraged to make pilgrimage to Rome in +years of Jubilee, those that did so receiving the Jubilee Indulgence. The +offerings made in return for these became so fruitful a source of revenue +that successive Popes were tempted to reduce the interval at which +Jubilees recurred from a hundred years to fifty, then to thirty-three, +and finally Paul II (1464-1471) to twenty-five. Erasmus' statement may be +an incorrect attribution to Alexander VI (1493-1503) of the action of +Paul II in halving the period of fifty years; or it may be an allusion to +the custom of celebrating the Jubilee outside Rome in the second year. In +any case the Jubilee of 1500 is referred to here. The practice also grew +up of selling the Jubilee Indulgence away from Rome; and bishops used to +purchase the rights in their own dioceses for a fixed sum, afterwards +reimbursing themselves by collecting what they could through their own +agents. + +169. SORTEM] principal; the sum given by the bishop for the right to sell +indulgences. + +182. SIMONIACI] Cf. Acts 8. 18 seq. The sin of selling spiritual +privileges was called simony. + +188. AFFIXA EST] to the doors of the principal church, or to some equally +public place. + +195. EPISCOPUM MORINENSEM] The Bishop of Terouenne, whose title, +_Morinensis_, was derived from the coincidence of his diocese with the +territory of the Morini in classical times. + +199. AURI SACRA FAMES] Cf. Verg. _Aen_. 3. 56, 7. + +201. COLLEGERANT] _sc_. accusatores. + +222. THYNNUM] a tunny-fish caught in their nets, i.e. a rich person from +whom gifts might be extracted. + +231. GUARDIANUM] Warden; the regular title of the head of a Franciscan +community. + +244. HUNC] The new warden; _qui cupiebant_ being his former companions. + +246. SUBOLESCERET] 'grew up'; i.e. came to be. + +249. VIRGINUM] Cf. XVI. 251 n. + +261. GEMMEUM] Probably an allusion to the resemblance between _Vitrarius_ +and _Vitrum_. The vernacular form of his name is not known. Mr. Lupton +conjectures Vitrier; or perhaps it was Vitré. + +269. STOICUM] used to denote a morose fellow. The Stoics were a school of +Greek philosophers, founded by Zeno in the third century B.C. They +practised great austerity of life. + +275. PATER] Sir Henry Colet, Kt., was Lord Mayor of London in 1486 and +again in 1495. + +285. SCHOLASTICAE] of the 'schoolmen', Scotus, Aquinas, &c., who taught +philosophy in the mediaeval universities. + +287. SEPTEM ARTIUM] A course of education introduced in the sixth +century. It was divided into the _trivium_, grammar, logic, and rhetoric; +and the _quadrivium_, arithmetic, geometry, music, and astronomy. + +290. Plotinus (died 262 A.D.) was the Founder of Neo-Platonism; which he +taught in Rome. + +296. DIONYSIO] The reference here is to some philosophical writings, +which in the Middle Ages were regarded as the work of Dionysius the +Areopagite, who is mentioned in Acts 17. 34 as a pupil of St. Paul. They +are now attributed to an unknown writer in the fifth century A.D. + +303. Dante (1265-1321) and Petrarch (1304-1374) are evidently mentioned +here as masters of Italian poetry, not for their work as forerunners of +the Renaissance. Mr. Lupton conjectures with probability that Gower (c. +1325-1408) and Chaucer (c. 1340-1400) are the English poets intended. + +309. ENARRAVIT] 'lectured on'. + +316. CODICIBUS] manuscripts or printed copies of the Epistles to refer +to. + +319. DOCTORIS TITULUS] Cf. X. 23 n. + +324. COLLEGIO] Chapter. + +337. SYMBOLUM FIDEI] the Creed. + +366. Erasmus describes a visit with Colet to Canterbury in the +_Peregrinatio religionis ergo_, one of the _Colloquia_. + +383. St. Paul's School was founded in 1510-1. + +389. PRIMUS INGRESSUS] The portion of the room first entered. + +CATECHUMENOS] A Greek word denoting candidates for admission to the +Christian religion, who were undergoing instruction before baptism: here, +pupils just entered. + +399. REM DIVINAM] Divine service, with the mass; cf. ll. 551 seq. + +437. PARADOXIS] 'unusual.' + +438. PROCELLIS] Cf. ll. 597 seq. + +449. PUERO] Probably here 'a servant'. + +459, 60. SUMPTO ... PUSILLO] This substantival use of a neuter adjective +is confined in classical Latin to the nominative and accusative cases. + +474. ALTERAM ... PARTEM] _sc_. epistolae; i.e. the sketch of Colet. + +489. HUNC] The person intended here must be not Scotus but Aquinas, who +is the author of the _Catena Aurea_, a continuous commentary on the +Gospels. This violation of the ordinary rule that _hic_ refers to the +nearer of two persons mentioned is necessitated by the appropriation of +_ille_ to Colet. + +493. AFFECTUUM] Mr. Lupton translates 'unction'. + +511. DECIDIT] 'settled,' 'left.' + +516. APUD ITALOS] Mr. Seebohm, _Oxford Reformers_, 3rd ed. p. 22, +conjectures that these Italian monks may have been Savonarola and his +companions. + +519. GERMANOS] Mr. Lupton conjectures that the Order of the Brethren of +the Common Life, founded at Deventer by Gerard Groot in 1384, may be here +intended. If this is correct, there is significance in the use of +_residerent_, marking Colet's opinion, instead of _resident_; which would +make the statement Erasmus' own: for Erasmus had been for two years at a +school kept by the Brethren in Hertogenbosch and had not a high opinion +of them. + +542. COLLEGIA] Colet's censure of the colleges in the English +universities must apply to the older institutions founded before the +Renaissance. Erasmus is probably recalling here some utterance of the +days before the foundation of Christ's (1506) and St. John's (1516) at +Cambridge, and Corpus Christi (1516) at Oxford. + +544. SCHOLIS PUBLICIS] Mr. Lupton rightly interprets this of the +'schools' at the universities, in which public lectures were given; and +shows that as the lecturer had to hire the 'school' for his lecture, the +competition for fees would necessarily be keen. Cf. also l. 576. The term +is also used at this period for a school maintained publicly by a town. + +548. UT CONFESSIONEM] Cf. ll. 133 seq. + +563. ANSIS OMNIBUS] Like a vessel made with handles on all sides, i.e. +more than are necessary: 'at all points.' + +570, 1. AD TERNIONES] into groups of three, in a _Breviloquium dictorum +Christi_. Mr. Lupton instances the three words to Mary Magdalene in John +20. 15-7. Cf. also l. 619. + +574. CULTUM ECCLESIASTICUM] public celebration of Divine Service. + +598. EPISCOPO] Rich. Fitzjames, Bp. of London, 1506-22. + +605. COLLEGII] The canons and other ecclesiastical officers together +constituted St. Paul's a 'collegiate church'. + +606. QUIRITABANTUR] 'lamented.' The verb is commonly active; but the +deponent form is cited by a grammarian from Varro. + +608. ORIENTATE MONASTERIUM] Mr. Lupton shows that St. Paul's was in old +times a monastery; and suggests that Erasmus, whose information probably +came from Colet, was thinking of a king of the East Saxons, who took the +religious habit there. The name Eastminster seems, however, to have been +applied not to St. Paul's, but to an abbey near the Tower. + +615. CANTUARIENSEM] Warham: see XXII and XXIII. + +619. ILLUD EX EVANGELIO] John 21. 15-7. + +635. PACEM] Cf. Cic. _Fam_. 6. 6. 5. + +636. ID ... TEMPORIS] This attack on Colet may be dated in Lent of either +1512 or 1513; for in each year preparations were being made for a war +with France. It is not clear what interval of time is meant by Erasmus to +have elapsed between this and the attack mentioned in ll. 655 seq. about +Easter 1513. + +637. MINORITAE DUO] Edmund Birkhead, Bishop of St. Asaph 15 April +1513--died April 1518)--cf. l. 687--and Henry Standish who succeeded him +in the see. + +639. IN POETAS] because Colet allowed classical Latin poetry to be read +in his new school. The Church had always discouraged the study of the +poets of antiquity, on the ground of the immoral character of many of +their writings. + +656. PASCHA] Easter, 27 March 1513. This incident can only be placed in +1513: because the expedition of 1512 started in the summer. + +657. PARASCEVES] Good Friday: Gk. [Greek: Paraskeuae], the day of +preparation before the sabbath of the Passover. + +666. CONSISTERET] _consistere_ means 'to take a stand with a person', 'to +agree.' This impersonal use is not classical. + +669. IULIOS] As Mr. Lupton points out, there can hardly fail to be an +allusion here, not only to Julius Caesar, but also to the warlike Pope +Julius II (1503-1513); whom Erasmus had seen entering Bologna as a +conqueror in 1506 (cf. XXI. 26 n.). Similarly the name Alexander suggests +not only 'the great Emathian conqueror', but Pope Alexander VI (l. 165 +n.). + +672. VELUT AD BUBONEM] _sc_. aves. Owls are frequently teased by flocks +of small birds. + +696. PRAEBIBIT] A compliment in days when poisoned cups were not unknown. + +703. LUPI ... HIANTES] 'Dicebatur si quis re multum sperata multumque +appetita frustratus discederet. Aiunt enim lupum praedae inhiantem rictu +late diducto accurrere: qua si frustretur, obambulare hiantem.' Erasmus, +_Adagia_. + +715. IN EO GENERE] As a friar. + +723. IN CANONEM] into the catalogue of martyrs and saints, i.e. to +canonize. + + + + +XXV + +[An anecdote of Colet related in a letter written in 1523 to give a +sketch of a friend lately dead. The date of the incident is uncertain; +but Erasmus' description of himself in l. 22 as 'hominem infelicissimum' +points rather to the year 1506, when he was still struggling and had not +as yet obtained the leisure he desired for his studies.] + +4. DE LANA CAPRINA] Cf. Hor. _Ep_. 1. 18. 15, 6: + + Alter rixatur de lana saepe caprina, + Propugnat nugis armatus. + +'a (tali) eventu natum apparet, contentiose decertantibus duobus utrum +lanas haberet caper an setas.' Erasmus, _Adagia_. + +DE ASINI ... UMBRA] 'de re nihili.' Erasmus, _Adagia_. + +7. GUILHELMUM] Warham; see XXII and XXIII. + +9. ENOHIRIDIO] Cf. X. 54 n. + + + + +XXVI + +[A sketch of Thomas More, sent in reply to a request from Ulrich von +Hutten, the celebrated German knight; written in 1519. + +Thomas More (1477 or 1478-1535) was the son of Sir John More (c. +1453-1530), knight, and afterwards Judge of the King's Bench. He was a +friend of Erasmus' earliest months in England (see V). Henry VII attached +him to his court and sent him on many embassies, and he afterwards filled +numerous offices; being Under-sheriff of London, Privy Councillor, +Treasurer of the Exchequer, Speaker of the House of Commons, and in 1529 +Lord Chancellor in succession to Wolsey. This office he resigned in 1532, +feeling himself in opposition to Henry's ecclesiastical policy; and this +opposition cost him his life. + +He married in 1505 Jane Colt; and shortly after her death, probably in +1511, Alice Middleton.] + +29. Apelles was a Greek painter of the fourth century B.C. Alexander the +Great thought so highly of him that he would allow no one else to paint +his portrait. + +30. FULVII RUTUBAEQUE] The names of gladiators (cf. Hor. _Sat_. 2. 7. +96); who are taken here as types of the unskilled. + +35. LEGATIO] i.e. if either More or Hutten should be sent on an embassy, +which would bring them together. + +66. OVIDIUS] _A._ _A_. l. 509 seqq. + +67, 8. E CULMO] 'e culmo perspicitur spica demessa: etiam in sene apparet +cuiusmodi fuerit iuvenis.' Erasmus, _Adagia_. + +81. MOS] The custom of the loving-cup. + +120. HESIODO] _Op_. 713: + + [Greek: Maede poluxeinon maed' axeinon kaleesthai.] + +141. 'Though he was young of years, yet would he at Christmastide +suddenly sometimes step in among the players, and, never studying for the +matter, make a part of his own there presently among them, which made the +lookers-on more sport than all the players beside.' _Life of More_, by W. +Roper, his son-in-law. + +145. MORIAS ENCOMIUM] The Praise of Folly; see p. 11. [in the middle of +LIFE OF ERASMUS, paragraph starting with 'As he rode hastily'. +Transcriptor.] + +146. CAMELUS SALTAREM] 'Ubi quis indecore quippiam facere conatur, +camelum saltare dicebant: veluti si quis natura severus ac tetricus +affectet elegans ac festivus videri, naturae genioque suo vim faciens.' +Erasmus, _Adagia_. + +154. Democritus of Abdera (c. 460-361), 'the laughing philosopher,' who +is famed for having maintained his cheerfulness in spite of being blind. + +182. ABSOLVI] to be finished, fully trained. + +191. Augustine (died 430), Bishop of Hippo, was one of the Latin Fathers +of the Church. + +192. PROFESSUS EST] 'lectured on.' + +209. PUELLAE TRES] _tres_ is a correction, made in 1521, when this letter +was printed a second time, for _quatuor_, which was doubtless a mistake. +The names of the children are not added till 1529, in a third edition. +Margaret (1505-1544) married about 1520 William Roper, who wrote a Life +of More. She was her father's favourite and friend, the ties between them +being very close. She corresponded in Latin with Erasmus; and one of her +letters to him is extant. + +The other children, born in 1506, 1507, and 1509, were less +distinguished. The name of Aloysia is usually given as Elizabeth. Erasmus +perhaps made a confusion with the name of More's second wife. + +218. SEVERITUDINE] ante- and post-classical for _severitate_. + +222. REM] 'household business.' + +233. PATER IAM ALTERAM] This passage implies that Sir John More was +already married to his third wife; and in the edition of 1521 Erasmus +speaks of a 'tertia noverca'. Only three wives are mentioned in the +_Dict. of National Biography_. Erasmus is perhaps in error. + +240. ADVOCATIONIBUS] 'his practice as a barrister.' + +250. DIE IOVIS] Thursday; Fr. Jeudi. + +255. DRACHMAS] shillings. + +261. LEGATIONEM] On one of these, in 1515, he wrote the _Utopia_ (l. +312). + +276, 7. FELICES RES PUBLICAS] An exclamatory accusative. + +294. EXPROBRAT] _sc_. beneficium; i.e. casts up against a man a benefit +conferred. + +308. COMMUNITATEM] 'communism.' + +310. ANTAGONISTAM] Erasmus accepted this challenge; and both wrote +declamations in reply to Lucian. + +312. The _Utopia_ (i.e. Nowhere, Gk. [Greek: ou topos], sometimes called +_Nusquama_) is a description, written in Latin, of an ideal commonwealth; +in which More develops a number of very novel political ideas. The first +book, which was written last, deals with the condition of England in his +day; the description of Utopia occupying the second. + +322. IN NUMERATO] 'in readiness.' + +344. TORQUATIS] an epithet regularly used by Erasmus for the inhabitants +of courts with their chains of office (torques) round their necks; cf. +XVII. 61-2. + +Midas was a king of Phrygia renowned for his riches. + +345. OFFICIIS] officials. This concrete use is late Latin. + +348, 9. ALIAM AULAM] Hutten had written a satire entitled _Aula_. He was +now living in the household of Albert of Brandenburg, Archbishop of +Mainz. + +353. STOCSCHLEII] John Stokesley (c. 1475-1539), ecclesiastic and +diplomatist. He was now chaplain to the king, and in 1530 was made Bishop +of London in succession to Tunstall. + +354. CLERICI] John Clerk (died 1541), ecclesiastic and diplomatist. He +was now chaplain to Wolsey; and subsequently became Dean of Windsor and +in 1523 Bp. of Bath and Wells. + + + + +XXVII + +[An extract from the _Adagia_, no. 796. The Dutch physician referred to +is perhaps a Dr. Bont whom Erasmus knew at Cambridge in 1511 and who died +there of the plague in 1513.] + +9, 10. QUID MULTIS] Cf. IX. 219 n. + +10. GERMANO] Their standards of honesty were then high, and they were in +consequence apt to be imposed upon. England on the contrary was already +'perfide Albion'; as Erasmus writes in a letter of 1521, 'Britannia vulgo +male audit, quoties de fide agitur'. + +24. _tuissare_: to address as 'thou'. Cf. Fr. tutoyer, Germ. dutzen. + +33. QUAE NULLA] a condensed expression equivalent to _quae, quamvis +maxima, non tamen_. + + + + +XXVIII + +[A letter written to John Francis, physician to Wolsey, and one of the +promoters of the College of Physicians in 1518. The date of the letter is +uncertain.] + +3. SUDORE LETALI] The sweating-sickness. Ammonius (see XV introd.) fell a +victim to it in 1517. + +8. HABENT] _sc_. Angli. + +10. Claudius Galenus (130-200) was a Greek physician, who practised at +Rome in the reign of Marcus Aurelius. + +13. COLATAM] a medical technical term (cf. XXIX. 10); lit. 'filtered'. So +here 'fine draughts' of air coming in round the small window panes. +Erasmus' idea seems to have been that when the winds were blowing, the +air would be fresh and the windows should be opened; but that when the +air was still, it was likely to be unwholesome and should be kept out. + +24. SALSAMENTIS] Much of the leprosy which was prevalent at the time has +been ascribed to the consumption of salt fish. + +35. CONFERRET] 'It would be useful'; cf. _conducere_. + +40. OTIUM MEUM] 'at my spending my time in this way.' + + + + +XXIX + +[This extract from a letter written to Fisher in 1524 contributes +something to the description of English houses given in XXVIII. Erasmus +had sent one of his servants to England, earlier in the summer, with +letters announcing that he was composing a book against Luther--as his +friends had frequently urged him to do.] + +6. MARE] Erasmus had visited Fisher at Rochester in 1516 and clearly had +vivid recollections of the mud-flats of the Medway. + +9. PARIETIBUS VITREIS] i.e. with continuous windows, as in the stern +galleries of old sailing ships. + + * * * * * + +ADDITIONAL NOTES. + +P. 23. IV. 13. EST PRAETEREA MOS] The reality of this practice in England +may be illustrated from Erasmus' _Christiani matrimonii Institutio_, +1526, where he describes unseemly wedding festivities. 'Mox a prandio +lascivae saltationes usque ad cenam, in quibus tenera puella non potest +cuiquam recusare, sed patet domus civitati. Cogitur ibi misera virgo cum +ebriis, cum scelerosis ... iungere dextram, apud Britannos etiam oscula'. +The Lady of Créqui, between Amiens and Montdidier, welcoming Wolsey's +gentleman, George Cavendish, in July 1527, said: 'Forasmuch as ye be an +Englishman, whose custom is in your country to kiss all ladies and +gentlewomen without offence, and although it be not so here in this +realm, yet will I be so bold to kiss you, and so shall all my maidens'. +So, too, Cavendish writes of Wolsey's meeting with the Countess of +Shrewsbury at Sheffield Park, after his fall: 'Whom my lord kissed +bareheaded, and all her gentlewomen.' + +P. 85, XXII. 48, A CENIS] Cf. XXIII. 34-5, XXIV. 342. It was a recognized +form of abstinence, to take no food after the midday _prandium_. In the +colloquy _Ichthyophagia_, first printed in Feb. 1526, Erasmus states that +in England supper was prohibited by custom on alternate days in Lent and +on Fridays throughout the year (cf. IX. 96). Of the Emperor Ferdinand, +when he visited Nuremberg in 1540, an observer wrote, 'Sobrius rex cena +abstinuit'; and Busbecq records that it was his master's practice to work +in the afternoon, 'donec cenae tempus sit--cenae, dico, non suae sed +consiliariorum; nam ipse perpetuo cena abstinet, neque amplius quam semel +die cibum sumit, et quidem parce'. + + * * * * * + +VOCABULARY + +ABBAS, an abbot. +ACCUBITUS, a reclining (at meals). +ADAMUSSIM, precisely (AMUSSIS, a carpenter's rule). +ADLUBESCO, to be pleasing to. +AGRICOLATIO, agriculture. +AMARULENTUS, bitter. +ANATHEMA, curse of excommunication. +ANNOTAMENTUM, a note. +ANNOTO, to jot down. +ANTISTES, a prelate; a master. +ARCHIDIACONUS, an archdeacon. +ARCHIEPISCOPUS, an archbishop. +ATTEMPERO, to fit, adjust. +AVOCAMENTUM, a diversion, relaxation. + +BENEDICUS, speaking friendly words. +BREVE, a Papal letter, Brief. +BYSSINUS, made of linen. + +CAECUTIENTIA, blindness. +CANONICUS, a canon, of a cathedral, secular; of a monastery, regular. +CANTOR, a precentor. +CAPITULUM, a chapter (of a cathedral). +CARBUNCULUS, a carbuncle. +CARPA, a carp. +CAULETUM, a cabbage-garden. +CAUPONARIA, a female inn-keeper. +CEREVISIA, CERVISIA, beer. +CERVISIARIUS, made of beer. +CHALCOGRAPHUS, a printer. +CHIROTHECA, a gauntlet. +CHIRURGUS, a surgeon. +CINERICIUS, similar to ashes. +COLLAUDO, to praise highly. +COLLUCTOR, to contend with. +COLO, to strain, filter. +COMES, a count, an earl. +COMMISSARIUS, an agent. +CONCINNO, to arrange. +CONFABULO, a companion. +CONFOVEO, to warm, cherish. +CONSARCINO, to stitch together. +CONSILESCO, to keep silence. +CONSPURCATUS, polluted. +CONTIONOR, to preach. +CUCULLUS, a cowl. + +DAMASCENUS, made of damask. +DECANUS, a dean. +DELINEARE, to sketch out. +DERODO, to gnaw away. +DIACONUS, a deacon. +DIATRIBA, a school. +DICTERIUM, a witticism. +DISSUO, to unstitch, sever. + +ECCLESIA, a church. +ELUCESCO, to shine forth. +EMACULATUS, clear from faults, corrected. +EPISCOPUS, a bishop. +ESUS, an eating. +EXCUDO, to print. +EXOTICUS, foreign. + +FEBRICITO, to be ill of a fever. +FERMENTO, to leaven. +FLATILIS, produced by blowing. +FLAVOR, yellowness. +FORMULAE, type. + +GLAUCOMA, a mist before the eyes. +GRAECANICUS, of Greek origin, Greek. +GRAECITAS, the Greek language. + +HAERETICUS, a heretic. +HEBDOMADA, a week. +HOLOSERICUS, made entirely of silk. +HORTENSIS, belonging to a garden. +HYPOCAUSTUM, a room heated from below with a stove. +HYPODIACONUS, a subdeacon. +HYPODIDASCALUS, an under-master. + +IACTIO, a throwing. +ILLECTO, to entice, attract. +IMPOS, without control over. +INCENATUS, without having supped. +INCONTANTER, without hesitating. +INQUINAMENTUM, a defilement. +INTERULA, an inner garment. +INVITABULUM, a place that invites. + +LACTARIUM, milk food. +LIBRIPENS, a man in charge of scales. +LOCATOR, a jobmaster. +LONGAEVITAS, long life. +LUSITO, to play, sport. + +MACTATOR, a slaughterer. +MAGNAS, a great man, magnate. +MALAGMA, a poultice. +MONACHUS, a monk. +MONOCHORDON, a musical instrument with one string. +MORDACITAS, biting sarcasm. +MORIONES, jesters. +MULTILOQUUS, talkative. + +NOLA, a bell. +NUBILOSUS, cloudy, foggy. + +OBOLEO, to give forth a smell, betray oneself by smell. +OECONOMUS, a steward. +OPIPARUS, sumptuous. + +PANOPLIA, an equipment. +PELLICIUS, made of skins or furs. +PETASO, pestle or shoulder of pork. +PHILARGYRIA, love of money. +PONTIFEX, a pope. +PRAESUL, a dignitary of the Church. +PRESBYTER, a priest. +PRIDIANUS, of the day before. +PROGYMNASMA, an exercise. +PROSUS, straightforward (of style), i.e. prose. +PROTRITUS, common. +PULSATILIS, produced by beating. + +REDORMISCO, to fall asleep again. +RHETORIA, a trick of rhetoric. +ROSACEUS, made from roses. + +SACERDOTIUM, a benefice, living. +SACRIFICOR, to celebrate the mass. +SACRIFICUS, a priest. +SCHOLIUM, a note. +SCRUPULUS, a scruple, fraction of an ounce. +SESQUIHORA, an hour and a half. +SOLOECUS, faulty, uncouth. +SORBITIUNCULA, a posset. +SUBCAESIUS, greyish. +SUBDITICIUS, spurious. +SUBMURMURO, to murmur softly. +SUBNIGER, blackish. +SUBSANNO, to sneer. +SUFFLAVUS, yellowish. +SUFFUROR, to steal away. +SUPPOSITITIUS, put in the place of another, not genuine. +SYNCOPIS, a fainting fit. +SYNGRAPHA, a promissory note, document. + +TABELLIO, a messenger. +TELONES, a customs officer. +TELONICUS, belonging to a customs officer. +TEMPORALIS, connected with the things of this life. +TESSELLA, a pane. +TURPILOQUIUM, immodest speech. +TYPOGRAPHUS, a printer. + +VICE-PRAEPOSITUS, a vice-provost. +VIVERRA, a ferret. + +XENIUM, a present. + + * * * * * + +LIST OF PLACE NAMES + +AGRIPPINA, Cologne. +AMBIANI, Amiens. +ANDRELACUM, Anderlecht. +ANTUUERPIA, Antwerp. +AQUISGRANUM, Aachen. +ARGENTINA, ARGENTORATUM, Strasburg. +ARTESIA, Artois. + +BASILEA, Basel. +BEDBURIUM, Bedburg. +BELNA, Beaune. +BONONIA, Bologna. +BONNA, Bonn. +BRISACUM, Breisach. + +CALECIUM, Calais. +CANTABRIGIA, Cambridge. +CANTUARIA, Canterbury. +CLARUS MONS, Clermont. +COLONIA (AGRIPPINA), Cologne. +CONFLUENTIA, Coblenz. +CURTRACUM, Courtray. + +DIVUS TRUDO, St. Trond. + +EBORACUM, York. + +FRIBURGUM BRISGOIAE, Freiburg-in-the-Breisgau. + +GRIENWIKUM, Greenwich. + +HELVETIA, Switzerland. +HIEROSOLYMA, Jerusalem. + +LEODIUM, Liège. +LONDINUM, LONDONIUM, London. +LOVANIUM, Louvain. +LUTETIA (PARISIORUM), Paris. + +MAGUNTIA, Mainz. +MOSAE TRAIECTUM, Maastricht. + +OXONIA, Oxford. + +PARISII, Paris. +POPARDIA, Boppard. + +ROFFA, Rochester. + +ROTERODAMUM, Rotterdam. + +SANCTUM AUDOMARUM, St. Omer. +SELESTADIUM, Schlettstadt. +SPIRA, Speyer. + +TENAE, Tirlemont. +TONGRI, Tongres. +TORNACUM, Tournay. +TRAIECTUM, Utrecht. + +VENETIAE, Venice. + +WORMACIA, Worms. + + + + + +End of Project Gutenberg's Selections from Erasmus, by Erasmus Roterodamus + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK SELECTIONS FROM ERASMUS *** + +This file should be named 8eras10.txt or 8eras10.zip +Corrected EDITIONS of our eBooks get a new NUMBER, 8eras11.txt +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, 8eras10a.txt + +Produced by David Starner, Thomas Berger, +and the Online Distributed Proofreading Team. + +Project Gutenberg eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US +unless a copyright notice is included. Thus, we usually do not +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +We are now trying to release all our eBooks one year in advance +of the official release dates, leaving time for better editing. +Please be encouraged to tell us about any error or corrections, +even years after the official publication date. + +Please note neither this listing nor its contents are final til +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. + +Most people start at our Web sites at: +http://gutenberg.net or +http://promo.net/pg + +These Web sites include award-winning information about Project +Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new +eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!). + + +Those of you who want to download any eBook before announcement +can get to them as follows, and just download by date. This is +also a good way to get them instantly upon announcement, as the +indexes our cataloguers produce obviously take a while after an +announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter. + +http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext03 or +ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext03 + +Or /etext02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, 91 or 90 + +Just search by the first five letters of the filename you want, +as it appears in our Newsletters. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours +to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. Our +projected audience is one hundred million readers. If the value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2 +million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text +files per month: 1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+ +We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002 +If they reach just 1-2% of the world's population then the total +will reach over half a trillion eBooks given away by year's end. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks! +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is only about 4% of the present number of computer users. + +Here is the briefest record of our progress (* means estimated): + +eBooks Year Month + + 1 1971 July + 10 1991 January + 100 1994 January + 1000 1997 August + 1500 1998 October + 2000 1999 December + 2500 2000 December + 3000 2001 November + 4000 2001 October/November + 6000 2002 December* + 9000 2003 November* +10000 2004 January* + + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created +to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium. + +We need your donations more than ever! + +As of February, 2002, contributions are being solicited from people +and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut, +Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois, +Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts, +Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New +Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio, +Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South +Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West +Virginia, Wisconsin, and Wyoming. + +We have filed in all 50 states now, but these are the only ones +that have responded. + +As the requirements for other states are met, additions to this list +will be made and fund raising will begin in the additional states. +Please feel free to ask to check the status of your state. + +In answer to various questions we have received on this: + +We are constantly working on finishing the paperwork to legally +request donations in all 50 states. If your state is not listed and +you would like to know if we have added it since the list you have, +just ask. + +While we cannot solicit donations from people in states where we are +not yet registered, we know of no prohibition against accepting +donations from donors in these states who approach us with an offer to +donate. + +International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about +how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made +deductible, and don't have the staff to handle it even if there are +ways. + +Donations by check or money order may be sent to: + +Project Gutenberg Literary Archive Foundation +PMB 113 +1739 University Ave. +Oxford, MS 38655-4109 + +Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment +method other than by check or money order. + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by +the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN +[Employee Identification Number] 64-622154. Donations are +tax-deductible to the maximum extent permitted by law. As fund-raising +requirements for other states are met, additions to this list will be +made and fund-raising will begin in the additional states. + +We need your donations more than ever! + +You can get up to date donation information online at: + +http://www.gutenberg.net/donation.html + + +*** + +If you can't reach Project Gutenberg, +you can always email directly to: + +Michael S. Hart <hart@pobox.com> + +Prof. Hart will answer or forward your message. + +We would prefer to send you information by email. + + +**The Legal Small Print** + + +(Three Pages) + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this eBook, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you may distribute copies of this eBook if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +eBook, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this eBook by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this eBook on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS +This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks, +is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart +through the Project Gutenberg Association (the "Project"). +Among other things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this eBook +under the "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market +any commercial products without permission. + +To create these eBooks, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other eBook medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may +receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims +all liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this eBook within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation, +and its trustees and agents, and any volunteers associated +with the production and distribution of Project Gutenberg-tm +texts harmless, from all liability, cost and expense, including +legal fees, that arise directly or indirectly from any of the +following that you do or cause: [1] distribution of this eBook, +[2] alteration, modification, or addition to the eBook, +or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this eBook electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + eBook or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this eBook in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word + processing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The eBook, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The eBook may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the eBook (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the eBook refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the + gross profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation" + the 60 days following each date you prepare (or were + legally required to prepare) your annual (or equivalent + periodic) tax return. Please contact us beforehand to + let us know your plans and to work out the details. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of +public domain and licensed works that can be freely distributed +in machine readable form. + +The Project gratefully accepts contributions of money, time, +public domain materials, or royalty free copyright licenses. +Money should be paid to the: +"Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +If you are interested in contributing scanning equipment or +software or other items, please contact Michael Hart at: +hart@pobox.com + +[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only +when distributed free of all fees. Copyright (C) 2001, 2002 by +Michael S. Hart. Project Gutenberg is a TradeMark and may not be +used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be +they hardware or software or any other related product without +express permission.] + +*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END* + diff --git a/old/8eras10.zip b/old/8eras10.zip Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..eb0a86d --- /dev/null +++ b/old/8eras10.zip |