diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:31:07 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 05:31:07 -0700 |
| commit | 06ff866606ffee7988720ce6ed95933615e8d329 (patch) | |
| tree | ef5502bebb86bcd91c3c00ad8d751e7b9c7cb53f /old/hwng10.txt | |
Diffstat (limited to 'old/hwng10.txt')
| -rw-r--r-- | old/hwng10.txt | 3373 |
1 files changed, 3373 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/hwng10.txt b/old/hwng10.txt new file mode 100644 index 0000000..c9d4d8a --- /dev/null +++ b/old/hwng10.txt @@ -0,0 +1,3373 @@ +The Project Gutenberg EBook of Yr Hwiangerddi, by Owen M. Edwards + +Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the +copyright laws for your country before downloading or redistributing +this or any other Project Gutenberg eBook. + +This header should be the first thing seen when viewing this Project +Gutenberg file. Please do not remove it. Do not change or edit the +header without written permission. + +Please read the "legal small print," and other information about the +eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file. Included is +important information about your specific rights and restrictions in +how the file may be used. You can also find out about how to make a +donation to Project Gutenberg, and how to get involved. + + +**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** + +**eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** + +*****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!***** + + +Title: Yr Hwiangerddi + +Author: Owen M. Edwards + +Release Date: May, 2005 [EBook #8194] +[This file was first posted on June 30, 2003] +[Most recently updated: June 30, 2003] + +Edition: 10 + +Language: Welsh + +Character set encoding: US-ASCII + +*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI *** + + + + +Transcribed by David Price, email ccx074@coventry.ac.uk + + + + +YR HWIANGERDDI + + + + +RHAGYMADRODD. + + + +Ambell orig daw hen hwiangerdd, fel su melodaidd o gartref pell a +hoff, i'r meddwl. Daw un arall ar ei hol, ac un arall,--a chyda hwy +daw adgofion cyntaf bore oes. Daw'r llais mwynaf a glywsom erioed +i'n clust yn ol, drwy stormydd blynyddoedd maith; daw cof am ddeffro +a sylwi pan oedd popeth yn newydd a rhyfedd. A daw ymholi ond odid. +Beth yw tarddle swyn yr hen gerddi hwian syml hyn? Pa nifer ohonynt +fedraf? Pa nifer sydd ohonynt yn llenyddiaeth Cymru? A ydynt yn +llenyddiaeth? Beth fu eu dylanwad ar fy mywyd? A adawsant ryw nod +ar lenyddiaeth Cymru? + +O ble y daethant? Y mae iddynt ddau darddiad. Yn un peth,--y maent +yn adlais o ryw hen bennill genid gyda'r delyn. Cofid y rhannau +mwyaf melodaidd, rhyw seiniau fynnai aros yn y glust, gan fam neu +forwyn, a byddent yn llais i lawenydd y galon wrth suo'r plentyn i +gwsg. A ffynhonnell arall,--yr oedd y fam yn creu cerddi hwian, nid +i wneyd i'r plentyn gysgu, ond i'w gadw'n ddiddig pan ar ddihun. Ac +y mae cof gwlad wedi trysori ymgais y mamau mwyaf athrylithgar. + +Ar ei fysedd y sylwa plentyn i ddechreu. Hwy ddefnyddia'r fam yn +deganau cyntaf. Rhoddir enwau arnynt,--Modryb 'y Mawd, Bys yr uwd, +Hirfys, Cwtfys, Bys bach, neu ryw enwau ereill. Gwneir iddynt +chware a'u gilydd; llechant yng nghysgod eu gilydd, siaradant a'u +gilydd; ant gyda'u gilydd i chware, neu i hel gwlan, neu i ladd +defaid i'r mynydd. Yr oedd yr olaf yn fater crogi yr adeg honno, ac +felly yr oedd y chware yn un pur gyffrous. Yr oedd i bob bys +gymeriad hefyd; bys yr uwd oedd y cynlluniwr, yr hirfys oedd y +gweithiwr cryf eofn, y cwtfys oedd y beirniad ofnus, a'r bys bach, +druan, oedd yn gorfod dilyn y lleill neu gario dwr. Yn llenyddiaeth +gyntaf plentyn, y bysedd yw'r actors yn y ddrama. + +Wedi'r bysedd, y traed oedd bwysicaf. Eid trwy yr un chware gyda +bysedd y traed drachefn. A difyr iawn oedd pedoli, curo gwadnau'r +traed bob yn ail, a phedoli dan ganu. + +Nodwedd bennaf plentyn iach, effro yw, nas gall fod eiliad yn +llonydd. Mae pob gewyn ynddo ar fynd o hyd. Ac y mae mynd yn yr +hen hwiangerddi. Gorchest arwrol gyntaf plentyn yw cael ei +ddawnsio'n wyllt ar y lin. "Gyrru i Gaer" yw anturiaeth fawr gyntaf +dychymyg y rhan fwyaf o blant Cymru. Ac y mae afiaeth mawr i fod ar +y diwedd, i ddynodi rhyw drychineb ysmala,--dod adre wedi priodi, +boddi yn y potes, neu dorri'r pynnaid llestri'n deilchion. Mae'r +coesau a'r breichiau bychain i fynd ar eu gwylltaf, ac y mae edyn +man dychymyg y plentyn yn chware'n wyllt hefyd. + +Yr un cerddi hwian, mewn llais distawach, dwysach, a suai y plentyn +i gwsg. Ai'r llong i ffwrdd yn ddistaw, carlamai'r cel bach yn +esmwyth, doi'r nos dros furiau Caer. + +A yw'r hwiangerddi'n foddion addysg? Hwy rydd addysg oreu +plentyndod. Am genedlaethau'n ol, ceisid dysgu plant yn yr ysgol o +chwith. Ceisid eu cadw'n llonydd, a hwythau'n llawn awydd symud. +Ceisid eu cadw'n ddistaw, a hwythau'n llawn awydd parablu. Dofi, +distewi, disgyblu oedd o hyd. Erbyn hyn deallir egwyddorion dysgu +plentyn yn well. Gellid rhoddi rhestr hir o athronyddion dysg +plant, a dangos fel y gwelsant, o un i un yn raddol, wir ddull dysgu +plant. A'r dull hwnnw yw,-- dull yr hwiangerddi. Dysgir y plentyn +i astudio'i fysedd. Ca fynd ar drot ac ar garlam yr adeg y mynno. +Ac ymhob cerdd, daw rhyw agwedd darawiadol ar y natur ddynol i'r +golwg. Ei siglo'n brysur ar y glin i swn rhyw hen gerdd hwian,-- +dyna faban ar ben gwir Iwybr ei addysg. Ni fyddaf yn credu dim +ddwed yr athronwyr am addysg babanod os na fedrir ei brofi o'r +hwiangerddi. Ynddynt hwy ceir llais greddf mamau'r oesoedd; o +welediad clir cariad y daethant, ac o afiaeth llawenydd iach. + +A yw'r cerddi hwian yn llenyddiaeth? Ydynt, yn ddiameu. Y mae +iddynt le mor bwysig mewn llenyddiaeth ag sydd i'r plentyn yn hanes +dyn. Y mae llenyddiaeth cenedl yn dibynnu, i raddau mawr, ar ei +hwiangerddi. Os mynnech ddeall nodweddion cenedl, y dull chwilio +hawddaf a chyrfymaf a sicraf yw hwn,--darllennwch ei cherddi hwian. +Os ydynt yn greulon ac anonest eu hysbryd, yn arw a chras, yn fawlyd +a dichwaeth, rhaid i chwi ddarllen hanes cenedl yn meddu yr un +nodweddion. Os ydynt yn felodaidd a thyner, a'r llawenydd afteithus +yn ddiniwed, cewch genedl a'i llenyddiaeth yn ddiwylledig a'i hanes +yn glir oddiwrth waed gwirion. Nis gall y Cymro beidio bod a chlust +at felodi, wedi clywed y gair "pedoli" bron yn gyntaf un, a hwn yn +gyntaf pennill,-- + + +"Mae gen i ebol melyn, + Yn codi'n bedair oed; +A phedair pedol arian, + O dan ei bedwar troed." + + +Disgwylir i mi ddweyd, mae'n ddiau gennyf, ymhle y cefais yr holl +gerddi hwian hyn. Gwaith araf oedd eu cael, bum yn eu casglu am +dros ugain mlynedd. Ychydig genir yn yr un ardal, daw y rhai hyn +bron o bob ardal yng Nghymru. Cefais hwy oddiwrth rai ugeiniau o +gyfeillion caredig, yn enwedig pan oeddwn yn olygydd Cymru'r Plant. +A chefais un fantais fawr yng nghwrs fy addysg,--nid oes odid +blentyn yng Nghymru y canwyd mwy o hwiangerddi iddo. + +Hyd y gwn i; Ceiriog ddechreuodd gasglu hwiangerddi Cymru, yn yr +Arweinydd, yn 1856 ac 1857. Condemnid y golygydd, Tegai, am +gyhoeddi pethau mor blentynaidd. Ond daeth yr hanesydd dysgedig Ab +Ithel, oedd wedi cyhoeddi'r Gododin ac yn paratoi'r Annales Cambriae +y Brut y Tywysogion i'r wasg, i'w amddiffyn yn bybyr. Cawr o ddyn +oedd Ab Ithel; y mae rhai o wyr galluocaf a mwyaf dysgedig Cymru, yn +ogystal a phlant ysgol, wedi'm helpu innau i wneyd y casgliad hwn. +Cyhoeddwyd casgliad Ceiriog wedi hyn yn "Oriau'r Haf." Nid oes +ynddo ddim o gerddi hwian y De. Cyhoeddodd Cadrawd rai o gerddi +hwian Morgannwg yn ei "History of Llangynwyd Parish" yn 1887. "Yn +ddiweddarach cyhoeddwyd casgliad gyda darluniau prydferth yng +Nghonwy, {0a} a chasgliad gan Cadrawd gyda cherddoriaeth o drefniad +Mr. Harry Evans ym Merthyr Tydfil. {0b} + +Nid y lleiaf o arwyddion da am ddyfodol Cymru yw fod yr hen +hwiangerddi swynol hyn i'w clywed eto yn ei chartrefi ac yn ei +hysgolion. + +OWEN M. EDWARDS. + + +I. BACHGEN. + + +Y Bachgen boch-goch, + A'r bochau brechdan, +A'r bais dew,-- + O ble doist ti? + + +II. YR EBOL MELYN. + + +Mae gen i ebol melyn, + Yn codi'n bedair ced, +A phedair pedol arian + O dan ei bedwar troed; +Mi neidia ac mi brancia + O dan y feinir wen, +Fe reda ugain milldir + Heb dynnu'r ffrwyn o'i ben. + + +III. GYRRU I GAER. + + +Gyrru, gyrru, gyrru i Gaer; +I briodi merch y maer; +Gyrru, gyrru, gyrru adre, +Wedi priodi ers diwrnodie. + + +IV. I'R FFAIR. + + +Ar garlam, ar garlam, +I ffair Abergele; +Ar ffrwst, ar ffrwst, +I ffair Lanrwst. + + +V. DAU GI BACH. + + +Dau gi bach yn mynd i'r coed, +Dan droi'u fferrau, dan droi'u troed; +Dau gi bach yn dyfod adre, +Blawd ac eisin hyd eu coese. + + +VI. CERDDED. + + +Dandi di, dandi do, +Welwch chwi 'i sgidie newydd o? +Ar i fyny, ar i wared, +Bydd y bachgen bach yn cerdded. + + +VII., VIII. Y CEFFYL BACH. + + +Ymlaen, geffyl bach, + I'n cario ni'n dau +Dros y mynydd + I hela cnau. + +Ymlaen, geffyl bach, + I'n cario ni'n tri +Dros y mynydd + I hela cnu. + + +IX. SION A SIAN. + + +Sion a Sian, oddeutu'r tan, +Yn bwyta blawd ac eisin man. + + +X., XI. MYND I LUNDAIN. + + +Beti bach a finnau +Yn mynd i Lundain G'lanmai; +Os na chawn ni'r ffordd yn rhydd, +Mi neidiwn dros y cloddiau. + +Beti bach a finne, +Yn mynd i Lundain Glame; +Mae dwr y mor yn oer y nos, +Gwell inni aros gartre. + + +XII. GWLAD BRAF. + + +Lodes ei mam, a lodes ei thad, +A fentri di gyda fi allan o'r wlad, +Lle mae gwin yn troi melinau, +A chan punt am gysgu'r borau? + + +XIII. CYSUR LLUNDAIN. + + +Mi af i Lundain Glamai + Os byddai byw ac iach, +Ni 'rosa i ddim yng Nghymru + I dorri 'nghalon bach; +Mae digon o arian yn Llundain, + A swper gyda'r nos, +A mynd i 'ngwely'n gynnar, + A chodi wyth o'r gloch. + + +XIV. LLONG YN MYND. + + +Si hei-li-lwli, 'r babi, + Mae'r llong yn mynd i ffwrdd; +Si hei-li-lwli, 'r babi, + Mae'r capten ar y bwrdd. + + +XV. DAFAD WEN. {14a} + + +Chwe dafad gorniog, + A chwe nod arni, {14b} +Ac ar y bryniau garw, + 'Roedd rheiny i gyd yn pori; +Dafad wen, wen, wen, + Ie benwen, benwen, benwen; +Ystlys hir a chynffon wen, + Wen, wen. + + +XVI. IAR FACH DLOS. + + +Iar fach dlos + Yw fy iar fach i; +Pinc a melyn, + A choch a du. + + +XVII. GWCW FACH. + + +Gwcw fach, ond 'twyt ti'n ffolog, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O, +Yn canu 'mhlith yr eithin pigog, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O; +Dos i blwy Dolgellau dirion, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O; +Ti gei lwyn o fedw gwyrddion, + Ffal di ral di rw dw ti rei tei O. + + +XVIII. LLYGOD A MALWOD. + + +Llygod man yn chwythu'r tan, + A'r malfod yn gweu melfed. + + +XIX. I'R DRE. + + +Gyrru, gyrru, drot i'r dre, +Dwad adre erbyn te. + + +XX. I GAERDYDD. + + +Gyrru, gyrru, i Gaerdydd, +Mofyn pwn o lestri pridd; +Gyrru, gyrru'n ol yn glau, +Llestri wedi torri'n ddau. + + +XXI. Y CEFFYL DU BACH. + + +Pandy, pandy, melin yn malu, +Gweydd yn gweu a'r ffidil yn canu; +Ceffyl bach du a'r gynffon wen +Yn cario Gwen a Mari. + + +XXII. I'R FFAIR. + + +Tomos Jones yn mynd i'r ffair, +Ar gefn ei farch a'i gyfrwy aur; +Ac wrth ddod adre cwyd ei gloch, +Ac yn ei boced afal coch. + + +XXIII. AR DROT. + + +'Ar drot, ar drot, i dy Shon Pot, +Ar whil, ar whil, i dy Shon Pil; +Ar garlam, ar garlam, i dy Shon Rolant, +Bob yn gam, bob yn gam, i dy f'ewythr Sam. + + +XXIV. AR GARLAM. + + +Iohn bach a finne, +Yn mynd i Lunden Glame; +Ac os na chawn ni'r ffordd yn glir, +Ni neidiwn dros y cloddie. + + +XXV. Y DDAFAD FELEN. {16} + + +Croen y ddafad felen, + Yn towlu'i throed allan; +Troed yn ol, a throed ymlaen, + A throed yn towlu allan. + + +XXVI. CNUL Y BACHGEN COCH. + + +"Ding dong," medd y gloch, +Canu cnul y bachgen coch; +Os y bachgen coch fu farw, +Ffarwel fydd i'r gwin a'r cwrw. + + +XXVII. DAU FOCHYN BACH. + + +Dacw tada'n gyrru'r moch, +Mochyn gwyn, a mochyn coch; +Un yn wyn yn mynd i'r cwt, +A'r llall yn goch a chynffon bwt. + + +XXVIII. COLLI ESGID. + + +Dau droed bach yn mynd i'r coed, +Esgid newydd am bob troed; +Dau droed bach yn dwad adre +Wedi colli un o'r 'sgidie. + + +XXIX. I'R FELIN. + + +Dau droed bach yn mynd i'r felin, +I gardota blawd ac eithin; +Dau droed bach yn dyfod adra, +Dan drofera, dan drofera. + + +XXX. IANTO. + + +Carreg o'r Nant, + Wnaiff Iant; +Carreg o'r to, + Wnaiff o,-- +Ianto. + + +XXXI. DEIO BACH. + + + Deio bach a minne + Yn mynd i werthu pinne; +Un res, dwy res, + Tair rhes am ddime. + + +XXXII. Y BYSEDD. + + +Modryb y fawd, +Bys yr uwd, +Pen y cogwr, +Dic y peipar, +Joli cwt bach. + + +XXXIII. HOLI'R BYSEDD. {19a} + + +"Ddoi di i'r mynydd?" meddai'r fawd, +"I beth?" meddai bys yr uwd; +"I hela llwynog" meddai'r hir-fys; {19b} +"Beth os gwel ni?" meddai'r canol-fys; +"Llechu dan lechen" meddai bys bychan. + + +XXXIV. RHODD. {20} + + +Buarth, baban, cryman, croes; +Modrwy aur i'r oreu 'i moes. + + +XXXV., XXXVI. I'R YSGOL. + + +Mi af i'r ysgol fory, + A'm llyfyr yn fy llaw; +Heibio'r Castell Newydd, + A'r cloc yn taro naw; +Dacw mam yn dyfod, + Ar ben y gamfa wen, +"A rhywbeth yn ei barclod, + A phiser ar ei phen. + +Mi af i'r ysgol fory, + A'm llyfyr yn fy llaw, +Heibio'r Sgubor Newydd, + A'r cloc yn taro naw; +O, Mari, Mari, codwch, + Mae heddyw'n fore mwyn, +Mae'r adar bach yn canu, + A'r gog ar frig y llwyn. + + +XXXVII. LLE DIFYR. + + +Mi fum yn gweini tymor + Yn ymyl Ty'n y Coed, +A'dyna'r lle difyrraf + Y bum i ynddo 'rioed; +Yr adar bach yn canu, + A'r coed yn suo ynghyd,-- +Fy nghalon fach a dorrodd, + Er gwaetha rhain i gyd. + + +XXXVIII. COLLI BLEW. + + +Pwsi mew, pwsi mew, +Lle collaist ti dy flew? + "Wrth gario tan + I dy modryb Sian, +Yng nghanol eira a rhew." + + +XXXIX. BODDI CATH. + + +Shincin Sion o'r Hengoed + Aeth i foddi cath, +Mewn cwd o lian newydd, + Nad oedd e damed gwaeth; +Y cwd a aeth 'da'r afon, + A'r gath a ddaeth i'r lan, +A Shincin Sion o'r Hengoed + Gas golled yn y fan. + + +XL. WEL, WEL. + + +"Wel, wel," +Ebe ci Jac Snel, +"Rhaid i mi fynd i hel, +Ne glemio." + + +XLI., XLII. PWSI MEW. + + +Pwsi meri mew, +Ble collaist ti dy flew? +"Wrth fynd i Lwyn Tew +Ar eira mawr a rhew." + +"Pa groeso gest ti yno. +Beth gefaist yn dy ben?" +Ces fara haidd coliog, +A llaeth yr hen gaseg wen." + + +XLIII. CALANMAI. + + +Llidiart newydd ar gae ceirch, + A gollwng meirch o'r stablau; +Cywion gwyddau, ac ebol bach, + Bellach ddaw Calanmai. + + +XLIV.--XLVI. DA. + + +Mae gen i darw penwyn, + A gwartheg lawer iawn; +A defaid ar y mynydd, + A phedair das o fawn. + +Mae gen i gwpwrdd cornel, + A set o lestri te; +A dresser yn y gegin, + A phopeth yn ei le. + +Mae gen i drol a cheffyl, + A merlyn bychan twt, +A phump o wartheg tewion, + Yn pori yn y clwt. + + +XLVII. DACW DY. + + +Dacw dy, a dacw do, +Dacw efail Sion y go; +Dacw Mali wedi codi, +Dacw Sion a'i freichiau i fyny. + + +XLVIII. COFIO'R GATH. + + +Ar y ffordd wrth fynd i Ruthyn, +Gwelais ddyn yn gwerthu brethyn; +Gofynnais iddo faint y llath, +Fod arnaf eisio siwt i'r gath. + + +XLIX. YSTURMANT. {27a} + + +(I ddynwared swn ysturmant.) + DWR glan gloew, + Bara chaws a chwrw. + + +L. YSGUTHAN. {27b} + + +(I ddynnwared Can Ysguthan.) + Cyrch du, du, + Yn 'y nghwd i. + + +LI. SIAN. + + +Sian bach anwyl, + Sian bach i; +Fi pia Sian, + A Sian pia fi. + + +LII. SIAN A SION. + + +Pan brioda Sion a minnau, +Fe fydd cyrn ar bennau'r gwyddau; +Ieir y mynydd yn bluf gwynion; +Ceiliog twrci fydd y person. + + +LIII. SION A SIAN. + + +Sion a Sian yn mynd i'r farchnad, +Sian yn mynd i brynnu iar, + A Sion i werthu dafad. + + +LIV. Y CROCHAN. + + +Rhowch y crochan ar y tan, + A phen y fran i ferwi; +A dau lygad y gath goed, + A phedwar troed y wenci. + + +LV. UST. + + +Ust, O taw! Ust, O taw, +Aeth dy fam i Loeger draw; +Hi ddaw adre yn y man, +A llond y cwd o fara cann. + + +LVI. CYSGU. + + +Bachgen bach ydi'r bachgen gore, + Gore, gore; +Cysgu'r nos, a chodi'n fore, + Fore, fore. + + +LVII. FFAFRAETH. + + +Hen fenyw fach Cydweli + Yn gwerthu losin du; +Yn rhifo deg am geiniog, + Ond un ar ddeg i fi. + + +LVIII. MERCH EI MAM. + + +Morfudd fach, ferch ei mham, +Gaiff y gwin a'r bara cann; +Hi gaiff 'falau per o'r berllan, +Ac yfed gwin o'r llester arian. + + +LIX. MERCH EI THAD. + + +Morfudd fach, merch ei thad, +Gaiff y wialen fedw'u rhad; +Caiff ei rhwymo wrth bost y gwely +Caiff ei chwipio bore yfory. + + +LX. COLLED. + + +Whic a whiw! +Aeth y barcud a'r ciw; +Os na feindwch chwi ato, +Fe aiff ag un eto. + + +LXI. ANODD COELIO. + + + Mae gen i hen iar dwrci, + A mil o gywion dani; +Pob un o rheiny yn gymaint ag ych,-- + Ond celwydd gwych yw hynny? + + +LXII. DODWY DA. + + + Mae gen i iar a cheiliog + A brynnais i ar ddydd Iau; +Mae'r iar yn dodwy wy bob dydd, + A'r ceiliog yn dodwy dau. + + +LXIII. BYW DETHEU. + + +Mae gen i iar a cheiliog, + A hwch a mochyn tew; +Rhwng y wraig a finne, + 'R ym ni'n eig wneyd hi'n lew. + + +LXIV. DA. + + +Mae gen i ebol melyn + A merlen newydd spon, +A thair o wartheg blithion + Yn pori ar y fron; +Mae gen i iar a cheiliog, + Mi cefais er dydd Iau, +Mae'r iar yn dodwy wy bob dydd + A'r ceiliog yn dodwy dau. + + +LXV. Go-Go-Go! + + +Shoni Brica Moni + Yn berchen buwch a llo; +A gafar fach, a mochyn, + A cheiliog, go-go-go! + + +LXVI. CYNFFON. + + +Mi welais nyth pioden, +Fry, fry, ar ben y goeden,-- + A'i chynffon hi mas. + + +LXVII. TAITH DAU. + + +Dafi bach a minne, + Yn mynd i Aberdar, +Dafi'n mofyn ceiliog, + A minne'n 'mofyn giar. + + +LXVIII. YSGWRS. + + +"Wel," meddai Wil wrth y wal, +Wedodd y wal ddim wrth Wil. + + +LXIX. HOFF BETHAU. + + +Mae'n dda gan hen wr uwd a lla'th + Mae'n dda gan gath lygoden; +Mae'n dda gan 'radwr flaen ar swch, + Mae'n dda gan hwch y fesen. + + +LXX. CLOC. + + +Mae gen i, ac mae gen lawer, +Gloc ar y mur i gadw amser; +Mae gan Moses, Pant y Meusydd, +Gloc ar y mur i gadw'r tywydd. + + +LXXI. DWY FRESYCHEN. + + +Mi welais ddwy gabetsen, +Yn uwch na chlochdy Llunden; +A deunaw gwr yn hollti 'rhain, +A phedair cainc ar hugain. + + +LXXII. TOI A GWAU. + + +Mi welais i beth na welodd pawb,-- + Y cwd a'r blawd yn cerdded; +Y fran yn toi ar ben y ty, + A'r malwod yn gwau melfed. + + +LXXIII. MALWOD A MILGWN. + + +Mi welais innau falwen goch, + A dwy gloch wrth ei chlustiau; +A dau faen melin ar ei chefn, + Yn curo'r milgwn gorau. + + +LXXIV. GWENNOL FEDRUS. + + +Do, mi welais innau wennol, +Ar y traeth yn gosod pedol; +Ac yn curo hoel mewn diwrnod,-- +Dyna un o'r saith rhyfeddod. + + +LXXV. LLYNCU DEWR. + + +Mi weles beth na welodd pawb,-- + Y cwd a'r blawd yn cerdded, +Y fran yn toi ar ben y ty, + A'r gwr mor hy a hedeg; +A hogyn bach, dim mwy na mi, + Yn Ilyncu tri dyniawed. + + +LXXVI., LXXVII. Y DDAFAD YN Y BALA. + + +'Roedd gen i ddafad gorniog, + Ac arni bwys o wlan, +Yn pori ar lan yr afon + Ymysg y cerrig man; +Fe aeth yr hwsmon heibio, + Hanosodd arni gi; +Ni welais i byth mo'm dafad, + Ys gwn i a welsoch chwi? + +Mi gwelais hi yn y Bala, + Newydd werthu ei gwlan, +Yn eistedd yn ei chadair, + O flaen tanllwyth mawr o dan; +A'i phibell a'i thybaco, + Yn smocio'n abal ffri, +A dyna lle mae y ddafad,-- + Gwd morning, Jon, how di! + + +LXXVIII. IAR Y PENMAEN MAWR. + + +'Roedd gen i iar yn gorri, + Ar ben y Penmaen Mawr, +Mi eis i droed y Wyddfa + I alw arni i lawr; +Mi hedodd ac mi hedodd, + A'i chywion gyda hi, +I ganol tir y Werddon,-- + Good morning, John! How di? + + +LXXIX. I BLE? + + +Troi a throsi, troi i ble? +I Abergele i yfed te. + + +LXXX. MORIO. + + +Fuost ti erioed yn morio? +"Do, mewn padell ffrio; +Chwythodd y gwynt fi i Eil o Man, +A dyna lle bum i'n crio." + + +LXXXI. LLONG FY NGHARIAD. + + +Dacw long yn hwylio'n hwylus, +Heibio'r trwyn, ac at yr ynys; +Os fy nghariad i sydd ynddi, +Hwyliau sidan glas sydd arni. + + +LXXXII. CWCH BACH. + + +Cwch bach ar y mor, + A phedwar dyn yn rhwyfo; +A Shami pwdwr wrth y llyw + Yn gwaeddi,--"Dyn a'n helpo." + + +LXXXIII. GLAN Y MOR. + + +Mae gen i dy bach del, +O dy bach del, O dy bach del, + A'r gwynt i'r drws bob amser; +Agorwch dipyn o gil y ddor, +O gil y ddor, o gil y ddor, + Cewch weld y mor a'r llongau. + + +LXXXIV. DWR Y MOR. + + +Ioan bach a finnau + Yn mynd i ddwr y mor; +Ioan yn codi 'i goesau, + A dweyd fod dwr yn oer. + + +LXXXV. TRI. + + +Tri graienyn, tri maen melin, +Tair llong ar for, tri mor, tri mynydd; +A'r tri aderyn a'r traed arian, +Yn tiwnio ymysg y twyni man. + + +LXXXVI. WEDI DIGIO. + + +Mae fy nghariad wedi digio, +Nis gwn yn wir pa beth ddaeth iddo; +Pan ddaw'r gwibed bach a chywion, +Gyrraf gyw i godi ei galon. + + +LXXXVII. CARN FADRYN. + + +Mi af oddiyma i ben Carn Fadryn, +Er mwyn cael gweled eglwys Nefyn; +O ddeutu hon mae'r plant yn chware, +Lle dymunwn fy mod inne. + + +LXXXVIII. SIGLO'R CRYD. + + +Siglo'r cryd a'm troed wrth bobi, +Siglo'r cryd a'm troed wrth olchi; +Siglo'r cryd ymhob hysywaeth, +Siglo'r cryd sy raid i famaeth. + + +LXXXIX. Y LLEUAD. + + +Mae nhw'n dwedyd yn Llanrhaiad, +Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad; +A'r rheswm am fod goleu drwyddo, +Ei fod heb orffen cael ei bwytho. + + +LXL. COES UN DDEL. {39} + + +Coes un ddel, ac hosan ddu, +Fel a'r fel, fel a'r fu; +Fel a'r fu, fel a'r fel, +Ac hosan ddu coes un ddel. + + +LXLI. Y BRYN A'R AFON. + + +Y Bryn,--"Igam Ogam, ble'r ei di?" +Yr Afon,--"Moel dy ben, nis gwaeth i ti." +Y Bryn,--"Mi dyf gwallt ar fy mhen i + Cyn unioni'th arrau ceimion di." + + +LXLII. DECHREU CANU. + + +Pan es i gynta i garu, + O gwmpas tri o'r gloch, +Mi gurais wrth y ffenestr, + Lle'r oedd yr hogen goch. + + +LXLIII. SIGLO. + + +Tri pheth sy'n hawdd eu siglo,-- +Llong ar for pan fydd hi'n nofio, +Llidiart newydd ar glawdd helyg, +A march dan gyfrwy merch fonheddig. + + +LXLIV. ARFER PENLLYN. + + +Dyma arfer pobl Penllyn,-- +Canu a dawnsic hefo'r delyn, +Dod yn ol wrth oleu'r lleuad, +Dwyn y llwdn llwyd yn lladrad. + + +LXLV. DILLAD NEWYDD. + + +Caf finnau ddillad newydd + O hyn i tua'r Pasg, +Mi daflaf rhain i'r potiwr, + Fydd hynny fawr o dasg; +Caf wedyn fynd i'r pentre, + Fel sowldiwr bach yn smart, +A phrynnaf wn a chledde, + I ladd 'rhen Fonipart. + + +LXLVI. LLE RHYFEDD. + + +Eglwys fach Pencarreg, + Ar ben y ddraenen wen; +A chlochdy mawr Llanbydder + Yn Nheifi dros ei ben. + + +LXLVII. SEL WIL Y PANT. + + +Pan oedd y ci ryw noson, +Yn ceisio crafu'r crochon, +'Roedd Wil o'r Pant, nai Beti Sian, +Yn cynnal bla'n 'i gynffon. + + +LXLVIII. CARIO CEILIOG. + + +Twm yr ieir aeth lawr i'r dre, +A giar a cheiliog gydag e; +Canodd y ceiliog,--"Go-go-go"; +Gwaeddodd Twm,--"Halo! Halo!" + + +LXLIX. FE DDAW. + + +Fe ddaw Gwyl Fair, fe ddaw Gwyl Ddewi, +Fe ddaw'r hwyaden fach i ddodwy. + + +C. CEL BACH, CEL MAWR. + + +Hei, gel bach, tua Chaerdydd, +'Mofyn pwn o lestri pridd; +Hei, gel mawr, i Aberhonddu, +Dwmbwr dambar, llestri'n torri. + + +CI. I'R DRE. + + +Gyrru, gyrru, drot i'r dre, +'Mofyn bara cann a the. + + +CII. I FFAIR HENFEDDAU. + + +Gyrru, gyrru, i ffair Henfeddau, +'Mofyn pinnau, 'mofyn 'falau. + + +CIII. I FFAIR Y RHOS. + + +Gyrru, gyrru, i ffair y Rhos; +Mynd cyn dydd a dod cyn nos. + + +CIV. I FFAIR Y FENNI. + + +Gyrru, gyrru, i ffair y Fenni; +'Mofyn cledd i ladd y bwci. + + +CV. CEL BACH DEWR. + + +Welwch chwi cel bach + Yn ein cario ni'n dau? +Mynd i ochor draw'r afon + Gael eirin a chnau. + + +CVI. CEFFYL JOHN JONES. + + +Mam gu, mam gu, dewch maes o'r ty, +Gael gweld John Jones ar gefn y ci. + + +CVII. MARI. + + +Mari lan, a Mari lon, + A Mari dirion doriad, +Mari ydyw'r fwyna'n fyw, + A Mari yw fy nghariad; +Ac onid ydyw Mari'n lan, +Ni wiw i Sian mo'r siarad. + + +CVIII. TROT, TROT. + + +Trot, trot, tua'r dre, +'Mofyn pwn o lestri te; +Trot, trot, tua'r dre, +I mofyn set o lestri te; +Galop, galop, tua chartre, +Torri'r pwn a'r llestri'n gate. + + +CIX. FFIDIL A FFON. + + +Mari John, ffidil a ffon, +Cyllell a bilwg i chware ding dong. + + +CX. ENNILL. + + +Sion a Siani Siencyn, + Sy'n byw yn sir y Fflint; +Sian yn ennill chweugain, + A Sion yn ennill punt. + + +CXI. DYNA'R FFORDD. + + +Dafi Siencyn Morgan, +Yn codi'r don ei hunan; +A'i isaf en e nesa i fiwn, +A dyna'r ffordd i ddechre tiwn. + + +CXII. ROBIN A'R DRYVV. + + +Robin goch a'r Dryw bach +Yn fy nghuro i fel curo sach; +Mi godais innau i fyny'n gawr, +Mi drewais Robin goch i lawr. + + +CXIII. Y JI BINC. + + +Ji binc, ji binc, ar ben y banc, +Yn pwyso hanner cant o blant. + + +CXIV. Y FRAN. + + +Shinc a Ponc a finne +Yn mynd i ffair y pinne; +Dod yn ol ar gefn y fran, +A phwys o wlan am ddime. + + +CXV. ROBIN GOCH. + + +Robin goch ar ben y rhiniog, +Yn gofyn tamaid heb un geiniog; +Ac yn dwedyd yn ysmala,-- +"Mae hi'n oer, mi ddaw yn eira." + + +CXVI. JAC Y DO. + + +Si so, Jac y Do, +Dal y deryn dan y to, +Gwerthu'r fuwch a lladd y llo, +A mynd i Lunden i roi fro; +Dene diwedd Jac y Do. + + +CXVII. DAWNS. + + +Y dyrnwr yn dyrnu, +Y ffidil yn canu; +A Robin goch bach +Yn dawnsio'n y beudy. + + +CXVIII. MYND I GARU. + + +Rhowch imi fenthyg ceffyl, + I fyned dros y lan, +I garu'r ferch fach ifanc + Sy'n byw 'da 'i thad a'i mham; +Ac oni ddaw yn foddus, + A'i gwaddol gyda hi, +Gadawaf hi yn llonydd, + Waith bachgen pert wyf fi. + + +CXIX. FY EIDDO. + + +Mae gennyf dy cysurus, + A melin newydd dwt, +A chwpwrdd yn y gornel, + A mochyn yn y cwt. + + +CXX. SEN I'R GWAS. + + +Y llepyn llo a'r gwyneb llwyd, + Ti fyti fwyd o'r goer; +Pe torrit gwys fel torri gaws, + Fe fyddai'n haws dy ddiodde. + + +CXXI. PRUN? + + +Dic Golt a gysgodd yn y cart, + Fe'i speiliwyd o'i geffyle; +A phan ddihunodd, holi wnai,-- + "Ai Dic wyf fi, ai nage? +Os Dic wyf fi, ces golled flin,-- + Mi gollais fy ngheffyle; +Ac os nad Dic, 'rwy'n fachgen smart, + Enillais gart yn rhywle." + + +CXXII. DAMWAIN. + + + Shigwti wen Shon-Gati, + Mae crys y gwr heb olchi, +Fe aeth yr olchbren gyda'r nanf, + A'r wraig a'r plant yn gwaeddi. + + +CXXIII. COED TAN. + + +Gwern a helyg +Hyd Nadolig. +Bedw, os cair, +Hyd Wyl Fair; +Cringoed caeau +O hynny hyd Glamai; +Briwydd y fran +O hynny ymlaen. + + +CXXIV. FFAIR PWLLHELI. + + +Aeth fy Ngwen i ffair Pwllheli, +Eisio padell bridd oedd arni; +Rhodd am dani saith o sylltau, +Cawswn i hi am dair a dimau. + + +CXXV. BORE GOLCHI. + + +Aeth fy Ngwen ryw fore i olchi, +Eisio dillad glan oedd arni; +Tra bu Gwen yn 'mofyn sebon, +Aeth y dillad hefo'r afon. + + +CXXVI. BORE CORDDI. + + +Aeth fy Ngwen ryw fore i gorddi, +Eisio menyn ffres oedd arni; +Tra bo Gwen yn 'mofyn halen, +Aeth y ci a'r menyn allan. + + +CXXVII. SEREN DDU. + + +Seren ddu a mwnci, + Sion y gof yn dyrnu, +Modryb Ann yn pigo pys, + A minnau'n chwys dyferu. + + +CXXVIII. BENTHYG LLI. + + +Si so gorniog, +Grot a pheder ceiniog, +Un i mi, ac un i chwi, + Ac un i'r dyn, +Am fenthyg y lli gorniog. + + +CXXIX. LLAWER O HONYNT. + + +Ceiliog bach y Wyddfa + Yn canu ar y bryn, +Hwyaid Aber Glaslyn + Yn nofio ar y llyn; +Gwyddau Hafod G'regog + Yn gwaeddi "wich di wach," +A milgwn Jones Ynysfor + Ar ol y llwynog bach. + + +CXXX. LLE MAE PETHAU. + + +Mae yn y Bala flawd ar werth, + Mae'n Mawddwy berth i lechu, +Mae yn Llyn Tegid ddwr a gro, + Mae'n Llundain o i bedoli; +Ac yng Nghastell Dinas Bran + Mae ffynnon lan i ymolchi. + + +CXXXI. HEN LANC. + + +Briodi di? + Na wnaf byth! +Wyt ti'n siwr? + Ydw'n siwr. + +Hen lanc yn byw fy hunan + Ydwyf fi; +Yn meddu cwrs o arian, + Ydwyf fi; +Yn meddwl am briodi? + Priodi, na wnaf byth; +Waeth beth fydd gennyf wedyn, + Ond poenau lond fy nyth. + + +CXXXII. CARU FFYDDLON. + + +Mae nhw'n dwedyd ac yn son +Mod i'n caru yn sir Fon; +Minne sydd yn caru'n ffyddlon +Dros y dwr yn sir Gaernarfon. + + +CXXXIII. CARU YMHELL. + + +Caru yng Nghaer, a charu yng Nghorwen, +Caru yn Nyffryn Clwyd a Derwen; +Caru 'mhellach dros y mynydd, +Cael yng Nghynwyd gariad newydd. + + +CXXXIV. ELISABETH. + + +Elisabeth bach, a briodwch chwi fi? +Dyma'r amser gore i chwi; +Tra bo'r drym yn mynd trwy'r dre, +Tra bo'ch calon bach yn ei lle. + + +CXXXV. SHONTYN. + + +Shontyn, Shontyn, y gwr tynn; +Clywed y cwbl, a dweyd dim. + + +CXXXVI. GLAW. + + +Mae'n bwrw glaw allan, + Mae'n hindda'n y ty, +A merched Tregaron + Yn chwalu'r gwlan du. + + +CXXXVII. Y CARWR TRIST. + + +Bachgen bach o Ddowles, + Yn gweithio'n ngwaith y tan, +Bron a thorri 'i galon + Ar ol y ferch fach lan; +Ei goesau fel y pibau, + A'i freichiau fel y brwyn, +Ei ben e fel pytaten, + A hanner llath o drwyn. + + +CXXXVIII. JOHN. + + +Ar y ffordd wrth fynd i Lerpwl, +Gwelais Iohn ar ben y cwpwr; +Gofynnnis iddo beth oedd o'n wneyd; +"Bwyta siwgwr, paid a deyd." + + +CXXXIX. BREUDDWYD. + + +Gwelais neithiwr, drwy fy hun, +Lanciau Llangwm bod yg un; +Rhai mewn uwd, a rhai mewn llymru, +A rhai mewn buddai, wedi boddi. + + +CXL. PEDOLI, PEDINC. + + +Pedoli, pedoli, pe-dinc, + Mae'n rhaid i ni bedoli +Tae e'n costio i ni bunt; + Pedol yn ol, a phedol ymlaen, +Pedol yn eise o dan y droed ase,-- + Bi-dinc, bi-dinc, bi-dinc. + + +CXLI. PEDOLI, PEDROT. + + +Pedoli, pedoli, pedoli, pe-drot, + Mae'n rhaid i ni bedoli +Tae e'n costio i ni rot; + Pedol yn ol, a phedol ymlaen, +Pedol yn eise o dan y droed ase,-- + Bi-drot, bi-drot, bi-drot. + + +CXLII. PEDOLI'R CEFFYL GWYN. + + +Pedoli, pedoli, pe-din, +Pedoli'r ceffyl gwyn; +Pedoli, pedoli, pe-doc, +Pedoli'r ebol broc. + + +CXLIII. ROBIN DIR-RIP. + + +Robin dir-rip, +A'i geffyl a'i chwip; +A'i gap yn ei law, +Yn rhedeg trwy'r baw. + + +CXLIV. GWCW! + + +"Gw-Cw!" medd y gog, +Ar y gangen gonglog; +"Gw-cw!" medd y llall, +Ar y gangen arall. + + +CXLV. GARDYSON. + + +Shoni moni, coesau meinion, +Cwtws y gath yu lle gardyson. + + +CXLVI. ESGIDIAU. + + +Lle mae 'i sgidie? + Pwy sgidie? +Sgidie John. + Pwy John? +John diti. + Pwy diti? +Diti 'i fam. + Pwy fam? +I fam e'. + Pwy e'? +E' 'i hunan. + + +CXLVII. ROBIN GOCH. + + +Robin goch ar ben y rhiniog, +A'i ddwy aden yn anwydog; +Ac yn dwedyd yn ysmala,-- +"Mae hi'n oer, mi ddaw yn eira." + + +CXLVIII. CHWARE. + + +Canwch y gloch! + (Tynnu yn un o'r cudynau gwallt) +Curwch y drws! + (Taro'r talcen a'r bys) +Codwch y glicied! + (Gwasgu blaen y trwyn i fyny) +Dowch i mewn, dowch i mewn, dowch i mewn! + (Rhoi'r bys ar y wefus). + + +CXLIX. CARIAD. + + +Mae gen i gariad glan, glan, +Gwrid coch a dannedd man; +Ei dwy ael fel ede sidan, +Gwallt ei phen fel gwiail arian. + + +CL. DEWIS OFER. + + +Mynd i'r ardd i dorri pwysi, +Gwrthod lafant, gwrthod lili; +Pasio'r pinc a'r rhosod cochion, +Dewis pwysi o ddanadl poethion. + + +CLI. LADI FACH BENFELEN. + + +Ladi bach benfelen, + Yn byw ar ben y graig, +Mi bobith ac mi olchith, + Gwnaiff imi burion gwraig; +Mi startsith ac mi smwddith, + Gwnaiff imi burion bwyd, +Fe wnaiff i'r haul dywynnu + Ar ben y Garreg Lwyd. + + +CLII. CYDYMDEIMLAD. + + +Trueni mawr oedd gweled +Y merlyn bach diniwed, +Ac arno fe y chwys yn drwyth, +Wrth lusgo llwyth o ddefed. + + +CLIII. APEL. + + +Glaw bach, cerr ffordd draw, +A gad i'r haul ddod yma. + + +CLIV. SAETHU LLONGAU. + + +Welsoch chwi wynt, welsoch chwi law? +Welsoch chwi dderyn bach ffordd draw? +Welsoch chwi ddyn a photasen ledr, +Yn saethu llongau brenin Lloegr? + + +CLV. CEINIOG I MI. + + + Si so, si so, +Deryn bach ar ben y to; + Ceiniog i ti, + Ceiniog i mi, +A cheiniog i'r iar am ddodwy, +A cheiniog i'r ceiliog am ganu. + + +CLVI. Y TYWYDD. + + +Bys i fyny, teg yfory; +Bys i lawr, glaw mawr. + + +CLVII., CLVIII. CALANMAI. + + +Daw Clame, daw Clame, + Daw dail ar bob twyn,-- +Daw meistr a meistres + I edrych yn fwyn. + +A minne, 'rwy'n coelio, + Yn hela i'm co, +I'r gunog laeth enwyn + Fod ganwaith dan glo. + + +CLIX. CATH DDU. + + +Amen, person pren, +Cath ddu a chynffon wen. + + +CLX. MYND A DOD. + + +Hei ding, diri diri dywn, +Gyrru'r gwyddau bach i'r cawn; +Dwad 'nol yn hwyr brynhawn, +A'u crombilau bach yn llawn. + + +CLXI. GYRU GWYDDAU. + + +Hen wraig bach yn gyrru gwyddau, + Ar hyd y nos; +O Langollen i Ddolgellau, + Ar hyd y nos; +Ac yn dwedyd wrth y llanciau, +"Gyrrwch chwi, mi ddaliaf finnau," +O Langollen i Ddolgellau, + Ar hyd y nos. + + +CLXII. BWRW EIRA. + + +Hen wraig yn pluo gwyddau, +Daw yn fuan ddyddiau'r gwyliau. + + +CLXIII. BETH SYDD GENNYF. + + +Mae gen i iar, mae gen i geiliog, +Mae gen i gywen felen gopog; +Mae gen i fuwch yn rhoi i mi lefrith, +Mae gen i gyrnen fawr o wenith. + + +CLXIV. TAIR GWYDD. + + +Gwydd o flaen gwydd, +Gwydd ar ol gwydd, +A rhwng pob dwy wydd, gwydd; +Sawl gwydd oedd yno? + + +CLXV., CLXVI. CARIAD Y MELINYDD. + + +Mi af i'r eglwys Ddywsul nesa, +Yn fy sidan at fy sodla; +Dwed y merched wrth eu gilydd,-- +"Dacw gariad Wil Felinydd." +Os Wil Felinydd wyf yn garu, +Rhoddaf bupur iddo falu; +Llefrith gwyn i yrru'r felin, +A chocos arian ar yr olwyn. + + +CLXVII. CARIAD ARALL. + + + Mae'n dda gen i fuwch, + Mae'n dda gen i oen, + Mae'n dda gen i geffyl + Yn llydan ei ffroen; + Mae'n dda gen i 'r adar + Sy'n canu yn y llwyn. + Mae'n dda gen i fachgen + A chrwb ar ei drwyn; +A thipyn bach bach o ol y frech wen, +Yn gwisgo het befer ar ochor ei ben. + + +CLXVIII. GWRAIG. + + +Mi fynnai wraig, mi wranta, +Caiff godi'r bore'n nghynta; +Troed yn ol a throed ymlaen, +A throed i gicio'r pentan. + + +CLXIX., CLXX. PRY BACH. {63} + + +Pry bach yn mynd i'r coed, +Dan droi 'i ferrau, dan droi 'i droed; +Dwad adre yn y bore, +Wedi colli un o'i sgidie. + +Pry bach yn edrych am dwll, +Yn edrych am dwll, yn edrych am dwll, +Pry bach yn edrych am dwll, +A DYMA dwll, dwll, dwll, dwll, dwll. + + +CLXXI. Y BYSEDD. + + + Bowden, + Gwas y Fowden, + Libar labar, + Gwas y stabal, +Bys bach, druan gwr, +Dorrodd 'i ben wrth gario dwr + I mam i dylino. + + +CLXXII. CHWARE'R BYSEDD. + + +"I'r coed," medde Modryb y Mawd, +"I be?" medde Bys yr Uwd; +"I ladrata," medde Hirfys; +"Beth os dalian ni?" medde'r Canol-fys; +"Dengwn, dengwn, rhag iddo'n dal ni," + Medde'r Bys Bach. + + +CLXXIII. BWGAN. + + +Bwgan bo lol, a thwll yn 'i fol, +Digon o le i geffyl a throl. + + +CLXXIV. YR ENETH BENFELEN. + + +Mae geneth deg ben-felen + Yn byw ym Mhen y Graig, +Dymunwn yn fy nghalon + Gael honno imi'n wraig; +Hi fedr bobi a golchi, + A thrin y tamaid bwyd, +Ac ennill llawer ceiniog + Er lles y bwthyn llwyd. + + +CLXXV. Y WYLAN. + + +Y wylan fach adnebydd +Pan fo'n gyfnewid tywydd; +Hi hed yn deg, ar aden wen, +O'r mor i ben ymynydd. + + +CLXXVI. FY NGHARIAD. + + +Dacw 'nghariad ar y dyffryn, +Llygaid hwch a dannedd mochyn; +A dau droed fel gwadn arad, +Fel dyllhuan mae hi'n siarad. + + +CLXXVII. DAU DDEWR. + + +Dau lanc ifanc yn mynd i garu, +Ar noswaith dywell fel y fagddu; +Swn cacynen yn y rhedyn +A'u trodd nhw adre'n fawr eu dychryn. + + +CLXXVIII. LLANC. + + +Mi briodaf heddyw yn ddi-nam, +Heb ddweyd un gair wrth nhad na mam. + + +CLXXIX. YMFFROST. + + +Chwarelwr {67} oedd fy nhaid, + Chwarelwr oedd fy nhad; +Chwarelwr ydwyf finnau, + Y goreu yn y wlad; +Chwarelwr ydyw'r baban + Sy'n cysgu yn ei gryd, +Ond tydi o'n beth rhyfedd + Ein bod ni'n chwarelwyr i gyd? + + +CLXXX. Y RHYBELWR BACH. {68} + + +Rhybelwr bychan ydwyf, + Yn gweithio hefo nhad, +Mi allaf drin y cerrig + Yn well na neb o'r wlad; +'Rwy'n medru naddu Princes, + Y Squares, a'r Counties bach, +Cyn hir caf finnau fargen, + Os byddaf byw ac iach. + + +CLXXXI. LLIFIO. + + +Llifio, llifio, llifio'n dynn, +Grot y dydd y flwyddyn hyn; +Os na lifiwn ni yn glau, +'Nillwn ni ddim grot yn dau. + + +CLXXXII. GOLCHI LLESTRI. + + +Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi, +Dwr ar y tan i olchi'r llestri. + + +CLXXXIII. CAP. + + +Morus y gwynt, + Ac Ifan y glaw, +Daflodd fy nghap + I ganol y baw. + + +CLXXXIV. CLOCS. + + +Mae gen i bar o glocs, + A rheini'n bar go dda, +Fe barant dros y gaea, + A thipyn bach yr ha; +Os can nhw wadnau newydd, + Fe barant dipyn hwy; +A saith a dime'r glocsen, + A phymtheg am y ddwy. + + +CLXXXV. GLAW. + + +Glaw, glaw, cerdda draw; +Haul, haul, tywynna. + + +CLXXXVI. MERCHED DOL 'R ONNEN. + + +Mae'n bwrw glaw allan, + Mae'n deg yn y ty, +A merched Dol 'r Onnen + Yn cribo'r gwlan du. + + +CLXXXVII. LLIW'R GASEG. + + +Caseg winnau, coesau gwynion, +Groenwen denau, garnau duon; +Garnau duon, groenwen denau, +Coesau gwynion, caseg winnau. + + +CLXXXVIII. BERWI POTEN. + + + Hei, ding-a-ding, diri, + Mae poten yn berwi, +Shini a Shani yn gweithio tan dani; +Shani'n ei phuro a phupur a fflwr, +Ychydig o laeth, a llawer o ddwr. + + +CLXXXIX. WRTH Y TAN. + + +Dorti, Dorti, bara gwyn yn llosgi, +Dwr ar y tan i olchi'r llestri; +Crafwch y crochan gael creifion i'r ci, + A hefyd gwnewch gofio + Rhoi llaeth i'r gath ddu. + + +CXC. PAWB WRTHI. + + +Y ci mawr yn pobi, +Y ci bach yn corddi, +A'r gath ddu yn golchi + Ei gwyneb yn lan; +Y wraig yn y popty +Yn gwylio'r bara'n crasu, +A'r llygod yn rhostio + Y cig wrth y tan. + + +CXCI., CXCII. TE A SIWGR GWYN. + + +Hen ferched bach y pentre, +Yn gwisgo capie lasie, + Yfed te a siwgr gwyn, +A chadw dim i'r llancie. + +Bara a llaeth i'r llancie, +Ceirch i'r hen geffyle, + Cic yn ol, a chic ymlaen, +A dim byd i'r genod. + + +CXCIII. SI SO. + + +Si so, jac y do, +Yn gwneyd ei nyth drwy dyllu'r to, +Yn gwerthu'r mawn a phrynnu'r glo, +Yn lladd y fuwch a blino'r llo, +Yn cuddio'r arian yn y gro, +A mynd i'r Werddon i roi tro, +Si so, jac y do. + + +CXCIV. I'R SIOP. + + +Mae gen i ebol melyn + Yn codi'n bedair oed, +A phedair pedol arian + O dan ei bedwar troed; +I'r siop fe geiff garlamu, + I geisio llonnaid sach +O de a siwgr candi + I John a Mari fach. + + +CXCV. CADW CATH DDU. + + +Mae gen i gath ddu, +Fu erioed ei bath hi, + Hi gurith y clagwydd, +Hi dynnith ei blu; +Mae ganddi winedd a barf, +A rheini mor hardd, + Hi helith y llygod +Yn lluoedd o'r ardd; +Daw eilwaith i'r ty, +Hi gurith y ci,-- + Mi rown i chwi gyngor +I gadw cath ddu. + + +CXCVI. NEWID BYD. + + +Ar ol bod yn ferch ifanc, + A gwisgo fy ffrog wen, +A'm gwallt i wedi ei blethu + Fel coron ar fy mhen; +A'm sgidiau wedi eu polsio, + A'r rheiny'n cau yn glos,-- +Ar ol i mi briodi + Rhaid i mi wisgo clocs. + + +CXCVII. SIOM. + + +'Rown i'n meddwl, ond priodi, +Na chawn i ddim ond dawnsio a chanu; +Ond y peth a ges i wedi priodi, +Oedd siglo'r cryd a suo'r babi. + + +CXCVIII. RHY WYNION. + + +Mae mam ynghyfraith, hwnt i'r afon, +Yn gweld fy nillad yn rhy wynion; +Mae hi'n meddwl yn ei chalon +Mai 'mab hi sy'n prynnu'r sebon. + + +CXCIX. DIM GWAITH. + + +Ysgafn boced, dillad llwyd, +Mawr drugaredd yw cael bwyd; +Mynd o gwmpas, troi o gwmpas, + Ar hyd y fro; +Ymofyn gwaith, dim gwaith, + Trwm yw'r tro. + + +CC. PWY FU FARW? + + +Pwy fu farw? +"Sion Ben Tarw." +Pwy geiff y gwpan? +"Sion Ben Tympan." +Pwy geiff y llwy? +"Pobol y plwy." + + +CCI. P'LE MAE DY FAM? + + +Titw bytaten, i ble'r aeth dy fam? +Hi aeth i lygota a chafodd beth cam; +Gwraig y ty nesaf a'i triniodd hi'n frwnt, +Hi gurodd ei dannedd yng nghaead y stwnt. + + +CCII. DAU ROBIN. + + +Crio, crio, crio, + Mae Robin ni yn groch; +Canu, canu, canu, + O hyd, mae Robin goch. + + +CCIII., CCIV. SION. + + +Sion i fyny, Sion i wared, +Sion i garthu tan y gwartheg; +Sion a wyr yn well na'r merched +Pa sawl torth a wneir o beced. + +Fe geir pedair torth o phioled, +Fe geir wyth o hanner peced; +Ac os bydd y wraig yn hyswi, +Fe geir teisen heblaw hynny. + + +CCV. ABER GWESYN. + + +Abergwesyn, cocyn coch, + Mae cloch yn Abertawe; +Mae eidion coch yng nghoed Plas Gwent, + A pharlament yn Llunden. + + +CCVI. CORWEN. + + +Neidiodd llyffant ar ei naid + O Lansantffraid i Lunden, +Ac yn ei ol yr eilfed waith + Ar ganllaw pont Llangollen; +Ond yn lle disgynnedd y drydedd waith + Ond ynghanol caerau Corwen. + + +CCVII. DYFED. + + +Dincyll, doncell, yn y Bridell; +Tair cloch arian yng Nghilgeran; +Uch ac och yn Llandudoch; +Llefain a gwaeddi yn Aberteifi; +Llaeth a chwrw yn Eglwys Wrw; +Cario ceffyl pren trwy Eglwys Wen. + + +CCVIII. RHUDDLAN. + + +Y cobler coch o Ruddlan + A aeth i foddi cath, +Mewn cwd o lian newydd + Nad oedd o damed gwaeth; +Y cwd aeth hefo'r afon, + Y gath a ddaeth i'r lan, +Ow'r cobler coch o Ruddlan, + On'd oedd o'n foddwr gwan? + + +CCIX., CCX. AMEN. + + +"John, John, gymri di jin?" +"Cymra, cymra, os ca i o am ddim;" +"Amen," meddai'r ffon, +"Dwgyd triswllt o siop John." + +Lleuad yn oleu, plant bach yn chwareu, +Lladron yn dwad dan weu hosanau, +Taflu y 'sanau dros ben y cloddiau; + "Amen," meddai'r ffon, +"Dwgyd sofren o siop John." + + +CCXI. JINI. + + +Welsoch chwi Jini mewn difri? +Yn tydi hi'n grand aneiri? +Heten grand, a bwcwl a band, +Yn tydi hi'n grand, mewn difri? + + +CCXII. DAFYDD. + + +Bachgen da 'di Dafydd, +Gwisgo'i sgidie newydd; +Cadw'r hen rai tan yr ha, +Bachgen da 'di Dafydd. + + +CCXIII. MAM YN DOD. + + +Dacw mam yn dwad + Wrth y garreg wen, +Menyn yn 'i ffedog, + A blawd ar 'i phen; + +Mae'r fuwch yn y beudy + Yn brefu am y llo, +A'r llo yr ochr arall + Yn chware banjo. + + +CCXIV. ROBIN YN DOD. + + +Cliriwch y stryd, a sefwch yn rhenc; +Mae Robin, ding denc, yn dwad. + + +CCXV. BACHGEN BACH OD. + + +Bachgen bach o Felin y Wig, +Welodd o 'rioed damaid o gig; +Gwelodd falwen ar y bwrdd, +Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd. + + +CCXVI. CAM A FI. + + +Di-ling, di-ling, pwdin yn brin; +Meistr yn cael tamed, finne'n cael dim. + + +CCXVII. NED DDRWG. + + +Nedi ddrwg, o dwll y mwg, +Gwerthu 'i fam am ddime ddrwg. + + +CCXVIII. OED Y BACHGEN. + + +"Be 'di dy oed di?" +Yr un oed a bawd fy nhroed, +A thipyn hyn na nannedd. + + +CCXIX. Y BYSEDD. + + +Fini, fini, Fawd, +Brawd y Fini Fawd, +Wil Bibi, +Sion Bobwr, +Bys bach, druan gwr, +Dal 'i ben o dan y dwr. + + +CCXX. SI BEI. + + +Cysga bei, babi, +Yng nghol dadi; +Neu daw'r baglog mawr +I dy mo'yn di'n awr. + + +CCXXI. GA I FENTHYG CI? + + +Welwch chwi fi, a welwch chwi fi? + Welwch chwi'n dda ga i fenthyg ci? + Mae ci modryb Ann + Wedi mynd i'r Llan; + Mae ci modryb Elin + Wedi mynd i'r felin; + Mae ci modryb Catrin + Allan ers meityn; + Mae ci modryb Jane + Wedi mynd yn hen; + Mae ci modryb Sioned + Yn methu a gweled; +Mae ci tad-cu, a chi mam-gu, +Wedi mynd allan hefo'n ci ni; + A chi modryb Ann Ty'n y Coed + Wedi llosgi 'i droed + Mewn padell fawr o bwdin. + + +CCXXII. CHWALU. + + +Chwllio'r ty a chwalu'r to, + A thynnu efo thennyn, +O forfa Caer i furiau Cent, + Nadolig sy yn dilyn; +A dal y lladron cas a hy, + Fu'n torri ym Mhlas y Celyn. + + +CCXXIII. PONT LLANGOLLEN. + + +Mi weles ddwy lygoden, +Yn cario pont Llangollen; +Yn ol a blaen o gylch y ddol, +Ac yn eu hol drachefen. + + +CCXXIV. ROBIN GOCH RHIWABON. + + +Robin goch o blwy Rhiwabon, +Lyncodd bar o fachau crochon; +Bu'n edifar ganddo ganwaith, +Eisieu llyncu llai ar unwaith. + + +CCXXV. MEDR ELIS. + + +Tri pheth a fedr Elis,-- +Rhwymo'r eisin sil yn gidys, +Dal y gwynt a'i roi mewn coden, +Rhoi llyffethair ar draed malwen. + + +CCXXVI. BWCH Y WYDDFA. + + +'Roedd bwch yn nhroed y Wyddfa + Yn rhwym wrth aerwy pren, +A'r llall yn Ynys Enlli, + Yn ymryson taro pen; +Wrth swn y rhain yn taro, + Mae hyn yn chwedl chwith, +Fe syrthiodd clochdy'r Bermo, + Ac ni chodwyd mohono byth. + + +CCXXVII. CEFFYL JOHN BACH. + + +Hei gel, i'r dre; hei gel, adre,-- +Ceffyl John bach mor gynted a nhwnte. + + +CCXXVIII. DADL DAU. + + +Sion a Gwen sarrug, + Ryw nos wrth y tan, +Wrth son am eu cyfoeth, + I ymremian yr aen; +Sion fynnai ebol + I bori ar y bryn, +A Sian fynnai hwyaid + I nofio ar y llyn. + + +CCXXIX. YR HAFOD LOM. + + +Mi af oddiyma i'r Hafod Lom, + Er ei bod hi'n drom o siwrne, +Mi gaf yno ganu cainc + Ar ymyl mainc y simdde; +Ac, ond odid; dyna'r fan + Y bydda i tan y bore. + + +CCXXX. COED Y PLWY. + + +Helyg a bedw, gwern a derw, + Cyll, a mall, a bocs, ac yw; +A choed shirins {88a} a gwsberins {88b}, + A chelynen werddlas wiw. + + +CCXXXI. HEN WRAIG SIARADUS. + + +Hen wraig o ymyl Rhuthyn, +Aeth i'r afon i olchi pwdin; +Tra bu'n siarad a'i chymdogion, +Aeth y pwdin efo'r afon, + Ar ol y cwd. + + +CCXXXII. MOCHYN BACH. + + +Jim Cro crystyn, + Wan, tw, and ffor; +Mochyn bach yn eistedd + Yn ddel ar y stol. + + +CCXXXIII. RHYFEDD IAWN. + + +Aeth hen wraig i'r dre i brynnu pen tarw, +Pan ddaeth hi'n ol 'roedd y plant wedi marw; + Aeth i'r llofft i ganu'r gloch, + Cwympodd lawr i stwnd y moch. + + +CCXXXIV. Y STORI. + + +Hen wraig bach yn y gornel, + A phib yn ei phen; +Yn smocio llaeth enwyn,-- + Dyna'r stori ar ben. + + +CCXXXV. CARLAM. + + +Calap ar galap, a'r asyn ar drot, +A finne'n clunhercan yn ddigon o sport. + + +CCXXXVI. CALENNIG. + + +Calennig i mi, calennig i'r ffon, +Calennig i fwyta, y noson hon; +Calennig i'm tad am glytio'm sgidiau, +Calennig i'm mam am drwsio'm sanau. + + +CCXXXVII. CARTREF. + + + Dacw nhad yn naddu, + A mam a nain yn nyddu, +Y naill a'r droell fawr, a'r llall a'r droell fach, + A nhaid yn y gornel yn canu. + + +CCXXXVIII. DAFAD. + + +Dafad ddu {91} +Finddu, fonddu, +Felen gynffonddu, +Foel, a chudyn a chynffon ddu. + + +CCXXXIX. ADERYN Y BWN. + + + Aderyn y bwn a bama, + A aeth i rodio'r gwylia, +Ac wrth ddod adra ar hyd y nos, + Fe syrthiodd i ffos y Wyddfa. + + +CCXL. TAITH. + + + Mali bach a finna, + Yn mynd i ffair y Bala; +Dod yn ol ar gefn y fran, + A phwys o wlan am ddima. + + +CCXLI. CYFOETH SHONI. + + +Shoni o Ben y Clogwyn + Yn berchen buwch a llo, +A gafar bach a mochyn, + A cheiliog,--go-go-go! + + +CCXLII. A DDOI DI? + + +A ddoi di, Mari anwyl, + I'r eglwys gyda mi? +Fy nghariad, a fy nghoron, + A'm calon ydwyt ti. + + +CCXLIII. GWLAN CWM DYLI. + + +Faint ydyw gwIan y defaid breision, + Hob y deri dando, +Sydd yn pori yn sir Gaernarfon? + Dyna ganu eto. +"Ni gawn goron gron eleni,"-- + Tewch, taid, tewch,-- +"Am oreu gwlan yn holl Eryri." + Hei ho! Hali ho! +Gwlan Cwm Dyli, dyma fo. + + +CCXLIV., CCXLV. BUM YN BYW. + + +Bum yn byw yn gynnil, gynnil, +Aeth un ddafad imi'n ddwyfil; +Bum yn byw yn afrad, afrad, +Aeth y ddwyfil yn un ddafad. + +Bum yn byw yn afrad, afrad, +Aeth y ddwyfil yn un ddafad; +Bum yn byw yn gynnil, gynnil, +Aeth un ddafad imi'n ddwyfil. + + +CCXLVI. PEN Y MYNYDD DU. + + + Ple mae mam-gu? + "Ar ben y Mynydd Du." + Pwy sydd gyda hi? + "Oen gwyn a myharen ddu. +Fe aeth i lan dros yr Heol Gan, +Fe ddaw i lawr dros yr Heol Fawr." + + +CCXLVII. GWAITH TRI. + + +'Roedd Sion, a Sian, a Siencyn, + Yn byw yn sir y Fflint; +Aeth Sion i hela'r cadno, + A Sian i hela'r gwynt; +A Siencyn fu +Yn cadw'r ty. + + +CCXLVIII. LADIS. + + + Ladis bach y pentre, + Yn gwisgo cap a leise; +Yfed te a siwgwr gwyn, + A chadw dim i'r llancie; +A modrwy aur ar ben pob bys, + A chwrr eu crys yn llapre. + + +CCXLIX. Y DARAN. + + +Clywch y tarw coch cethin, +Yn rhuo draw yn y cae eithin; +Clywir o bell, ni welir o byth. + + +CCL. ENWAU. + + +Mae gennyf edefyn sidan, +Mi dorraf f' enw f hunan; +M ac A ac O ac U, +A dybl U for William. + + +CCLI. PADELL FFRIO. + + +Du, du, fel y fran, +Llathen o gynffon, a thwll yn ei blaen. + + +CCLII. COES Y FRAN. + + +Cwcw Glame, cosyn dime, +Coes y fran ar ben y shime. + + +CCLIII.--CCLVII. CALENNIG. {99} + + + Calennig yn gyfan + Ar fore dydd Calan, +Unwaith, dwywaith, tair. + + Mi godais yn fore, + Mi gerddais yn ffyrnig, + At dy Mr Jones i ofyn calennig; + Os gwelwch yn dda, + Am swllt a chwecheiniog, + Blwyddyn newydd dda + Am ddimai neu geiniog. + + Dydd Calan, cynta'r flwyddyn, + 'Rwy'n dyfod ar eich traws, + I ymofyn am y geiniog, + Neu glwt o fara a chaws; + Edrychwch arna i 'n siriol, + Newidiwch ddim o'ch gwedd, + Cyn daw Dydd Calan nesaf + Bydd llawer yn y bedd. + + Mi godes heddi mas o 'nhy, + A'm ffon a'm cwdyn gyda fi; + A thyma'm neges ar eich traws, + Yw llanw 'nghwd o fara a chaws. + + Dydd Calan yw heddy, onite? + Na rowch chwi ddim i blant y dre; + Ond rhowch galennig pert dros ben + I blant Cwm Coi a phlant Dre Wen. + + +CCLVIII. DWY WYDD RADLON. {100} + + + Dwy wydd radlon, + Yn pori'n nglan yr afon, +Yn rhadloned a'r rhadlonaf wydd, + Dwy wydd radlon. + + +CCLIX. IAR DDA. + + +'Roedd gen i iar yn gori + Ar ben y Frenni Fawr; +A deg o wyau dani,-- + Daeth un ar ddeg i lawr. + + +CCLX. PLE'R A'R ADAR. + + +B'le ti'n mynd, b'le ti'n mynd, + Yr hen dderyn bach? +I sythu cyn bo ti'n marw? +Pwy mor uchel wyt ti'n byw, +Gael dweyd wrth Ddafydd Huw? +O, trueni am yr hen dderyn bach. + + +CCLXI. WEL, WEL. + + + Mi weles ferch yn godro, + A menyg am ei dwylo, +Yn sychu'r llaeth yng nghwrr ei chrys, + A merch Dai Rhys oedd honno. + + +CCLXII. TEIMLAD DA. + + +Mae'n dda gen i ddefaid, mae'n dda gen i wyn, +Mae'n dda gen i feinwen a phant yn ei thrwyn; +A thipyn bach bach o ol y frech wen, +Yn gwisgo het befar ar ochr ei phen. + + +CCLXIII. DAU GANU. + + +Mae gen i ganu byrr bach,-- +Ffiol a llwy, a sucan a llaeth; +Mae gen i ganu byrr bach sy hwy,-- +Ffiol a llaeth, a sucan a llwy. + + +CCLXIV. TARW CORNIOG. + + +Tarw corniog, torri cyrnau, +Heglau baglog, higlau byglau; +Higlau byglau, heglau baglog, +Torri cyrnau tarw corniog. + + +CCLXV. PE TASAI. + + +Pe tasai'r Wyddfa i gyd yn gaws, + Fe fuasai'n haws cael enllyn; +A Moel Eiddia'n fara gwyn, + A'r llyn yn hufen melyn. + + +CCLXVI. TRO FFOL. + + +Fy modryb, iy modryb, a daflodd ei chwd, +Dros bont Aber Glaslyn, i ganol y ffrwd; +Cnau ac afalau oedd ynddo fo'n dynn, +Mi wn fod yn 'difar i'w chalon cyn hyn. + + +CCLXVII. FEL DAW TADA ADRE. + + +Dydd Gwener a dydd Sadwrn + Sydd nesa at ddydd Sul; +Daw dada bach tuag adre, + Mewn trol a bastard mul. + + +CCLXVIII. BUWCH. + + +Mae gennyf fuwch a dau gorn arian, +Mae gennyf fuwch yn godro'i hunan; +Mae gennyf fuwch yn llanw'r stwcau, +Fel mae'r mor yn llanw'r beiau. + + +CCLXIX. LLE PORI. + + +Marc a Meurig, b'le buoch chwi'n pori? +"Ar y Waen Las, gerllaw Llety Brongu." +Beth gawsoch chwi yno yn well nag yma? +"Porfa fras, a dwr ffynhonna." + + +CCLXX. O GWCW. + + +O gwcw, O gwcw, b'le buost ti cyd +Cyn dod i Benparce? Ti aethost yn fud. +"Meddyliais fod yma bythefnos yn gynt, +Mi godais fy aden i fyny i'r gwynt; +Ni wnes gamgymeriad, nid oeddwn mor ffol, +Corwynt o'r gogledd a'm cadwodd i'n ol." + + +CCLXXI. LLIFIO. + + + Llifio a llif, + Am geiniog y dydd; + Llifio pren bedw, + Yng nghoed yr hen widw; +Bocs i John, a bocs i finne, +Bocs i bawb drwy'r ty 's bydd eise. + + +CCLXXII. AR OL Y LLYGOD. {107} + + + Wil ffril ffralog + A'i gledde tair ceiniog, +Yn erlid y llygod trwy'r llydi; + Aeth y llygod i'r dowlad, + Aeth Wil i 'mofyn lletwad; + Aeth llygod i'r ddol. + Aeth Wil ar eu hol, + Aeth y llygod i foddi, + Aeth Wil i gysgu. + + +CCLXXIII. ElRINEN. + + +Hen wraig bach, den, den, +Pais ddu, a het wen, +Calon garreg, a choes bren. + + +CCLXXIV. CREMPOG. + + +Os gwelwch chwi'n dda, ga'i grempog? + Mae mam yn rhy dlawd + I brynnu blawd, + A nhad yn rhy ddiog i weithio; + Halen i'r ci bach, + Bwyd i'r gath bach, +Mae ngheg i'n grimpin eisiau crempog. + + +CCLXXV. YR AWYR. + + + Dol las lydan, + Lot o wyddau bach penchwiban, +A chlagwydd pen aur, a gwydd ben arian. + + +CCLXXVI. NYTH Y DRYW. + + +Y neb a dynno nyth y dryw, +Ni wel ddaioni tra bo byw. + + +CCLXXVII. NYTH YR EHEDYDD. + + +Y neb a dynno nyth ehedydd, +Cyll oddiar ei ben ei fedydd. + + +CCLXXVIII. NYTH ROBIN. + + +Os tynni nyth y robin, +Ti gei gorco yn dy goffin. + + +CCLXXIX. CARU CYNTAF. + + +Pan eis i gynta i garu, + Nid own ond bachgen bach, +Yn methu cyrraedd cusan + Heb fynd i ben stol fach; +Pan es i garu wedyn, + Yr own yn fachgen mawr, +Yn gallu cyrraedd cusan + A 'nwy droed ar y llawr. + + +CCLXXX. CHWYTHU. + + +Y gwynt ffalwm ar fawr hwthrwm, +Chwyth dy dy di'n bendramwgwm. + + +CCLXXXI. CAMGYMERIAD. + + +Pan own i'n mynd a brag tua'r felin, +Meddylies i fi gwrdd a brenin; +Erbyn edrych, beth oedd yno? +Hen gel gwyn oedd bron a thrigo. + + +CCLXXXII. CAN IAR. {109} + + + A glywaist ti + Gan ein iar ni?-- +"Dodwy, dodwy 'rioed, +Heb un esgid am fy nhroed; +A phe bawn yn dodwy byth, +Ni chawn ond UN wy yn fy nyth." +"Taw'r ffolog," ebai'r ceiliog, +"Wnaeth y crydd 'rioed esgid fforchog." + + +CCLXXXIII. CAN IAR ARALL. {110a} + + +"Mi ddodwas wy heddyw, mi ddodwas wy ddoe; +Mi wn i'r lle'r aeth,-- +Morwyn y ty holws, gwraig y ty triniws, +Gwr y ty bytws,--a dyna lle'r aeth." + + +CCLXXXIV. MYND. + + +Ar garlam, ar garlam, i ffair Abergele, +Ar ffrwst, ar ffrwst, i ffair Lanrwst, +Ar dith, ar dith, i ffair y Ffrith, +Ar drot, ar drot, i ffair Llan-mot, +O gam i gam i dy Modryb Ann. + + +CCLXXXV. AMSER CODI. + + + Mae'r ceiliog coch yn canu, + Mae'n bryd i minne godi, +Mae'r bechgyn drwg yn mynd tua'r glo, + A'r fuwch a'r llo yn brefu. + + +CCLXXXVI. IAR FACH. + + +Iar fach bert yw ngiar fach i, +Gwyn a choch a melyn a du; +Fe aeth i'r coed i ddodwy wy, {110b} +Cwnmws ei chwt, a ffwrdd a hi. + + +CCLXXXVII.--CCXCI. MEDDE BIBYN WRTH BOBYN. + + +"A ddoi di i'r coed?" medde Bibyn wrth Bobyn, +"A ddoi di i'r coed?" medde Richard wrth Robin, +"A ddoi di i'r coed?" medde'r bachgen ei hun, +"A ddoi di i'r coed?" medde nhw bod yg un. + +"Beth wnawn ni yno?" medde Bibyn wrth Bobyn, +"Beth wnawn ni yno?" medde Richard wrth Robin, +"Beth wnawn ni yno?" medde'r bachgen ei hun, +"Beth wnawn ni yno?" medde nhw bod yg un. + +"Hela'r dryw bach," medde Bibyn wrth Bobyn, +"Hela'r dryw bach," medda Richard wrth Robin, +"Hela'r dryw bach," medde'r bachgen ei hun, +"Hela'r dryw bach," medde nhw bod yg un. + +"Beth wnawn ni wedyn?" medde Bibyn wrth Bobyn, +"Beth wnawn ni wedyn?" medde Richard wrth Robin, +"Beth wnawn ni wedyn?" medde'r bachgen ei hun, +"Beth wnawn ni wedyn?" medda nhw bod yg un. + +"Gwneyd potes a fo," medde Bibyn wrth Bobyn, +"Gwneyd potes a fo," medde Richard wrth Robin, +"Gwneyd potes a fo," medde'r bachgen ei hun; +A boddi mewn potes ddaru nhw, bod yg un. + + +CCXCII. STORIAU HEN GASEG. + + +Mi ddeuda i ti stori,-- + Hen gaseg yn pori. +Mi ddeuda i ti ddwy,-- + Hen gaseg ar y plwy. +Mi ddeuda i ti dair,-- + Hen gaseg yn y ffair. +Mi ddeuda i ti beder,-- + Hen gaseg yn colli pedol. +Mi ddeuda i ti bump,-- + Hen gaseg ar ei phwmp. +Mi ddeuda i ti chwech,-- + Hen gaseg frech. +Mi ddeuda i ti saith,-- + Hen gaseg fraith. +Mi ddeuda i ti wyth,-- + Hen gaseg yn rhoi pwyth. +Mi ddeuda i ti naw,-- + Hen gaseg yn y baw. +Mi ddeuda i ti ddeg,-- + Hen gaseg ar y clwt teg. + + +CCXCIII. GYNT. + + +Pan oeddwn yn ferch ifanc, + Ac yn fy ffedog wen, +Yn gwisgo'm cnotyn sidan + Yn uchel ar fy mhen, +Mi neidiwn gainc yn wisgi, + Mi ddaliwn 'nghorff yn syth, +Meddyliais y pryd hynny,-- + "Ddaw henaint ata i byth." + + +CCXCIV. Y DERYN BACH SYW. + + +I ble ti'n mynd heddy 'deryn bach syw? +I mofyn bara, os bydda'i byw; +I beth ti'n mo'yn a bara, 'deryn bach syw? +I ddodi yn 'y nghawl, os bydda'i byw; +I beth ti'n mo'yn a cawl, 'deryn bach syw? +I ddodi yn 'y mola, os bydda'i byw; +I beth ti'n mo'yn a bola, 'deryn bach syw? +Wel, ond bai bola, byddwn ni ddim byw. + + +CCXCV. TLODI. + + +Nid oes gen i na buwch na dafad, +Na giar na cheiliog wrth fy ngalwad, +Ond bwth o dy, a hwnw'n fudur, +A thwll o ffenast heb un gwydyr. + + +CCXCVI. UNO. + + +Gwelais neithiwr trwy fy hun, +Dair gwlad yn mynd yn un; +Fala'n tyfu ar friga'r brwyn, +A phob hen wraig yn eneth fach, fwyn. + + +CCXCVII. PRIODI FFOL. + + +Mae mwy ysywaeth yn priodi, +Nag sydd a chig at Sul i ferwi. + + +CCXCVIII. BRITH Y FUCHES. + + +Mae nhw'n dwedyd am yr adar, +Nad oes un o'r rhain heb gymar; +Gwelais dderyn brith y fuches, +Heb un cymar na chymhares. + + +CCXCIX. CALON DROM. + + +Mae'm calon i mor drymed + A'r march sy'n dringo'r rhiw, +Wrth geisio bod yn llawen, + Nis medraf yn fy myw; +Mae'r esgid fach yn gwasgu + Mewn man nas gwyddoch chwi, +A llawer gofid meddwl + Sy'n torri 'nghalon i. + + +CCC. NOS DA. + + + Dos i'th wely 'rwan, + Dos i'th wely 'rwan; +Dos i'th wely fel yr wyt, + Dos i'th wely 'rwan. + + + +Footnotes: + +{0a} HWIANGERDDI CYMRU. Rhan I. Darluniau gan Winifred Hartley. +2s. 6d. Conwy: R. E. Jones a'i Frodyr. + +{0b} WELSH NURSERY RHYMES. Collected by Cadrawd. Arranged by +Harry Evans. 2s. The Educational Publishing Company, Merthyr. + +{14a} Ychwaneger dafad ddu, lwyd, goch, felen, frech, fraith, &c., +hyd nes y bydd y bychan wedi huno. + +{14b} Weithiau cenid "A chwe nichog ynddi." + +{16} Wrth ddawnsio efo coes ysgub. + +{19a} Cyffyrddid a'r fawd a'r bysedd wrth enwi pob un. + +{19b} Os dymunid gwneud y ddrama yn fwy cyffrous, dywedid yma,--"I +ladd defaid." Yr oedd crogi am ddwyn defaid. + +{20} Rhoddid blaen gwialen yn y tan, a throid hi'n gyflym i +ddarlunio buarth, cryman, &c., wrth ddweyd y geiriau. + +{27a} Mae'n gofyn medr i wneyd y swn priodol. Medd golygydd Llyfr +Coch Hergest, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn. + +{27b} Mae'n gofyn medr i wneyd y swn priodol. Medd golygydd Llyfr +Coch Hergest, gan yr hwn y cefais hwy, y medr hwn. + +{39} Gellir trefnu geiriau'r pennill mewn llu o ffyrdd. + +{63} Dywedir y rhain wrth gerdded un neu ddau fys ("Dau bry bach") +i fyny coiff y plentyn. Gorffennir dan ei oglais dan ei en. + +{67} Dyweder "ffarmwr," "bugail," "glowr," "gweithiwr," &c., yn ol +fel y bydd eisieu. + +{68} Un yn dysgu dod yn chwarelwr yw rhybelwr. Enwau ar lechau o +wahanol faint yw Princes, Squares, a Counties. + +{88a} Cherries, ceirios. + +{88b} Gooseberries, eirin Mair. + +{91} Newidier yn wen, goch, las, fraith, frech, &c., hyd nes y +cysgro'r baban. + +{99} Nid wyf yn sicr ai priodol galw caneuon Calan yn ganeuon +hwian. Ond hyn a wn, cenid hwy ar yr hen aelwydydd fel caneuon +hwian. + +{100} I brofi y medrai'r plentyn ddweyd y seiniau anhawddaf yn +groew. + +{107} Cefais hwn, ac amryw o hwiangerddi Dyfed welir trwy'r llyfr, +gan gyfieithydd Dwyfol Gan Dante i'r Gymraeg. + +{109} O gasgliad Ceiriog yn "Oriau'r Bore." + +{110a} O gasgliad Cadrawd yn yr "History of Llangynwyd Parish." + +{110b} Cynhaner wi, ffordd Gogledd Mynwy i ddweyd y gair wy. + + + + +*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK, YR HWIANGERDDI *** + +This file should be named hwng10.txt or hwng10.zip +Corrected EDITIONS of our eBooks get a new NUMBER, hwng11.txt +VERSIONS based on separate sources get new LETTER, hwng10a.txt + +Project Gutenberg eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the US +unless a copyright notice is included. Thus, we usually do not +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +We are now trying to release all our eBooks one year in advance +of the official release dates, leaving time for better editing. +Please be encouraged to tell us about any error or corrections, +even years after the official publication date. + +Please note neither this listing nor its contents are final til +midnight of the last day of the month of any such announcement. +The official release date of all Project Gutenberg eBooks is at +Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A +preliminary version may often be posted for suggestion, comment +and editing by those who wish to do so. + +Most people start at our Web sites at: +http://gutenberg.net or +http://promo.net/pg + +These Web sites include award-winning information about Project +Gutenberg, including how to donate, how to help produce our new +eBooks, and how to subscribe to our email newsletter (free!). + + +Those of you who want to download any eBook before announcement +can get to them as follows, and just download by date. This is +also a good way to get them instantly upon announcement, as the +indexes our cataloguers produce obviously take a while after an +announcement goes out in the Project Gutenberg Newsletter. + +http://www.ibiblio.org/gutenberg/etext05 or +ftp://ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05 + +Or /etext04, 03, 02, 01, 00, 99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 92, +91 or 90 + +Just search by the first five letters of the filename you want, +as it appears in our Newsletters. + + +Information about Project Gutenberg (one page) + +We produce about two million dollars for each hour we work. The +time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours +to get any eBook selected, entered, proofread, edited, copyright +searched and analyzed, the copyright letters written, etc. Our +projected audience is one hundred million readers. If the value +per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2 +million dollars per hour in 2002 as we release over 100 new text +files per month: 1240 more eBooks in 2001 for a total of 4000+ +We are already on our way to trying for 2000 more eBooks in 2002 +If they reach just 1-2% of the world's population then the total +will reach over half a trillion eBooks given away by year's end. + +The Goal of Project Gutenberg is to Give Away 1 Trillion eBooks! +This is ten thousand titles each to one hundred million readers, +which is only about 4% of the present number of computer users. + +Here is the briefest record of our progress (* means estimated): + +eBooks Year Month + + 1 1971 July + 10 1991 January + 100 1994 January + 1000 1997 August + 1500 1998 October + 2000 1999 December + 2500 2000 December + 3000 2001 November + 4000 2001 October/November + 6000 2002 December* + 9000 2003 November* +10000 2004 January* + + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been created +to secure a future for Project Gutenberg into the next millennium. + +We need your donations more than ever! + +As of February, 2002, contributions are being solicited from people +and organizations in: Alabama, Alaska, Arkansas, Connecticut, +Delaware, District of Columbia, Florida, Georgia, Hawaii, Illinois, +Indiana, Iowa, Kansas, Kentucky, Louisiana, Maine, Massachusetts, +Michigan, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New +Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, Ohio, +Oklahoma, Oregon, Pennsylvania, Rhode Island, South Carolina, South +Dakota, Tennessee, Texas, Utah, Vermont, Virginia, Washington, West +Virginia, Wisconsin, and Wyoming. + +We have filed in all 50 states now, but these are the only ones +that have responded. + +As the requirements for other states are met, additions to this list +will be made and fund raising will begin in the additional states. +Please feel free to ask to check the status of your state. + +In answer to various questions we have received on this: + +We are constantly working on finishing the paperwork to legally +request donations in all 50 states. If your state is not listed and +you would like to know if we have added it since the list you have, +just ask. + +While we cannot solicit donations from people in states where we are +not yet registered, we know of no prohibition against accepting +donations from donors in these states who approach us with an offer to +donate. + +International donations are accepted, but we don't know ANYTHING about +how to make them tax-deductible, or even if they CAN be made +deductible, and don't have the staff to handle it even if there are +ways. + +Donations by check or money order may be sent to: + + PROJECT GUTENBERG LITERARY ARCHIVE FOUNDATION + 809 North 1500 West + Salt Lake City, UT 84116 + +Contact us if you want to arrange for a wire transfer or payment +method other than by check or money order. + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation has been approved by +the US Internal Revenue Service as a 501(c)(3) organization with EIN +[Employee Identification Number] 64-622154. Donations are +tax-deductible to the maximum extent permitted by law. As fund-raising +requirements for other states are met, additions to this list will be +made and fund-raising will begin in the additional states. + +We need your donations more than ever! + +You can get up to date donation information online at: + +http://www.gutenberg.net/donation.html + + +*** + +If you can't reach Project Gutenberg, +you can always email directly to: + +Michael S. Hart <hart@pobox.com> + +Prof. Hart will answer or forward your message. + +We would prefer to send you information by email. + + +**The Legal Small Print** + + +(Three Pages) + +***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS**START*** +Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers. +They tell us you might sue us if there is something wrong with +your copy of this eBook, even if you got it for free from +someone other than us, and even if what's wrong is not our +fault. So, among other things, this "Small Print!" statement +disclaims most of our liability to you. It also tells you how +you may distribute copies of this eBook if you want to. + +*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS EBOOK +By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm +eBook, you indicate that you understand, agree to and accept +this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive +a refund of the money (if any) you paid for this eBook by +sending a request within 30 days of receiving it to the person +you got it from. If you received this eBook on a physical +medium (such as a disk), you must return it with your request. + +ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM EBOOKS +This PROJECT GUTENBERG-tm eBook, like most PROJECT GUTENBERG-tm eBooks, +is a "public domain" work distributed by Professor Michael S. Hart +through the Project Gutenberg Association (the "Project"). +Among other things, this means that no one owns a United States copyright +on or for this work, so the Project (and you!) can copy and +distribute it in the United States without permission and +without paying copyright royalties. Special rules, set forth +below, apply if you wish to copy and distribute this eBook +under the "PROJECT GUTENBERG" trademark. + +Please do not use the "PROJECT GUTENBERG" trademark to market +any commercial products without permission. + +To create these eBooks, the Project expends considerable +efforts to identify, transcribe and proofread public domain +works. Despite these efforts, the Project's eBooks and any +medium they may be on may contain "Defects". Among other +things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged +disk or other eBook medium, a computer virus, or computer +codes that damage or cannot be read by your equipment. + +LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES +But for the "Right of Replacement or Refund" described below, +[1] Michael Hart and the Foundation (and any other party you may +receive this eBook from as a PROJECT GUTENBERG-tm eBook) disclaims +all liability to you for damages, costs and expenses, including +legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR +UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT, +INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE +OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE +POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. + +If you discover a Defect in this eBook within 90 days of +receiving it, you can receive a refund of the money (if any) +you paid for it by sending an explanatory note within that +time to the person you received it from. If you received it +on a physical medium, you must return it with your note, and +such person may choose to alternatively give you a replacement +copy. If you received it electronically, such person may +choose to alternatively give you a second opportunity to +receive it electronically. + +THIS EBOOK IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS +TO THE EBOOK OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A +PARTICULAR PURPOSE. + +Some states do not allow disclaimers of implied warranties or +the exclusion or limitation of consequential damages, so the +above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you +may have other legal rights. + +INDEMNITY +You will indemnify and hold Michael Hart, the Foundation, +and its trustees and agents, and any volunteers associated +with the production and distribution of Project Gutenberg-tm +texts harmless, from all liability, cost and expense, including +legal fees, that arise directly or indirectly from any of the +following that you do or cause: [1] distribution of this eBook, +[2] alteration, modification, or addition to the eBook, +or [3] any Defect. + +DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" +You may distribute copies of this eBook electronically, or by +disk, book or any other medium if you either delete this +"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg, +or: + +[1] Only give exact copies of it. Among other things, this + requires that you do not remove, alter or modify the + eBook or this "small print!" statement. You may however, + if you wish, distribute this eBook in machine readable + binary, compressed, mark-up, or proprietary form, + including any form resulting from conversion by word + processing or hypertext software, but only so long as + *EITHER*: + + [*] The eBook, when displayed, is clearly readable, and + does *not* contain characters other than those + intended by the author of the work, although tilde + (~), asterisk (*) and underline (_) characters may + be used to convey punctuation intended by the + author, and additional characters may be used to + indicate hypertext links; OR + + [*] The eBook may be readily converted by the reader at + no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent + form by the program that displays the eBook (as is + the case, for instance, with most word processors); + OR + + [*] You provide, or agree to also provide on request at + no additional cost, fee or expense, a copy of the + eBook in its original plain ASCII form (or in EBCDIC + or other equivalent proprietary form). + +[2] Honor the eBook refund and replacement provisions of this + "Small Print!" statement. + +[3] Pay a trademark license fee to the Foundation of 20% of the + gross profits you derive calculated using the method you + already use to calculate your applicable taxes. If you + don't derive profits, no royalty is due. Royalties are + payable to "Project Gutenberg Literary Archive Foundation" + the 60 days following each date you prepare (or were + legally required to prepare) your annual (or equivalent + periodic) tax return. Please contact us beforehand to + let us know your plans and to work out the details. + +WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? +Project Gutenberg is dedicated to increasing the number of +public domain and licensed works that can be freely distributed +in machine readable form. + +The Project gratefully accepts contributions of money, time, +public domain materials, or royalty free copyright licenses. +Money should be paid to the: +"Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +If you are interested in contributing scanning equipment or +software or other items, please contact Michael Hart at: +hart@pobox.com + +[Portions of this eBook's header and trailer may be reprinted only +when distributed free of all fees. Copyright (C) 2001, 2002 by +Michael S. Hart. Project Gutenberg is a TradeMark and may not be +used in any sales of Project Gutenberg eBooks or other materials be +they hardware or software or any other related product without +express permission.] + +*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN EBOOKS*Ver.02/11/02*END* + |